PROTO-

APOKALIPS

PandemiCovid-1 danReproduksiSosialdiIndonesia(SebuahAmatan)

Oleh: VionaMahardikaHarjuni

Di	ma s apa	nde mi	, k i t as	uda ht	a ka s i ngl	a g i de	ng a nbe	r ba g	a i pe mbe	r i t a a n
me ng e	na i k e na	i k a nj	uml a hk	a s uspos	i t i f	da nk a s	usk e ma	t i a na	k i ba t c	i d-1 9,
j a t uhba	ng unny	as	i s t e m pe	l a y a na	nk e s	e ha t a na	k i ba	tpa nde	mi ,g ug	ur ny a
pa r ape	k e r j ag	a r dat	e r de pa	npe na	ng a na npa	nde	mi, ma	s a l a hpe	ng a ng	g ur a n,
dl s b. Ta	kha ny	ai t u,	Pa nde	miCov	i d-1 9j	ug as e j	a t i ny at	e l a hme	ng uba	hc a r a
hi dupma	nus	i ahi ng	g ade	r a j a tt e	r t e nt u.Se	pe r	t ik e bi	j a k a nl	oc k downy	a ng
di t e r a	a nol	e hbe r	ba g a ine	g a r a,	a t a uda	l a mk ont	e k sda	l a mne	g e r idi	k e na l
d de e n ng g a a	n ns e but	a nPSBB,	t e l a	hme ng	uba hba	g a i ma	nama s	y a r a k a	tme nj	l a nk a n
s e t i a pa	k t i v i t	a sk e s e	ha r i a ns	e c a r aonl	i ne	. Ak t i v i	t a s-a k t	i v i t a sy	a ngdi	k uk a n
s e c a r aonl	i net	e r s e buta	nt	a r al a i	nbe k e r	j ada r ir	uma h(	Wor	kf r om Home	),
be l a j a	rda r ir	uma h(	L e a r nf	r omHome	),	a k t i v i t a	sbe l a nj	ak e but	uha nha	r i a n
y a ng s	uda h mul	a	iba ny	a k di	l a k uk a n da	r ir	uma	h me	l a l uipl	a t f or m
ma r k e	t pl a c e ,pe	ng	ut a ma a	n l a y	a na n j	a s a pe	ng a nt	a r a n ma	k a na	n da n
mi numa	ns e c	a r aonl	i ne, dl s	b. Ra na	hr e pr	oduk s i	s os i a l puns	e ma	k i nbe	r pe r a n
p pe e n nt t i i n ng	gda l a	m me	nopa ngs	e r t ame	me	l i ha r ak	e hi dupa	ns	os i a ldima	s a
pa nde	mis e r t	ape na	ng a na npa	nde	mii t us	e ndi r i	. Me l a l	uit ul i	s a ni ni,	nul i s
me nc oba unt		uk me	nul i	s k a n s	e bua h a	ma	t a n me	ng e na	i ba g	i ma na
k e t e r hubung		a na nt a	r apa nde	mi Cov	i d-1 9da	nr e	pr oduk	s i s os i	a l di I ndone	s i a.
Ada punda	l a	m pr os	e spe nul	i s a ns	e bua ha	ma t a	ns i ng	k a ti ni	,pe nul	sa k a n
me mul	a ide ng	a npe	ma pa r	a ns i ng	k a tme	ng e na ipa	nde mis	e c a	r aumumy	a ng
t e r j a didiI	ndone	s i a	, s e r t ar	e pr oduk	s is os	i a lda nk	e t e r hubung		a nny ade	ng a n
p pa a n nd de e Cov i d-	m mi iCov 1 9di I ndone	i d-1 9da s	l a mk i a	ont e k sI	ndone	s i a. A.Ga	mba	r a nUmum Pa		nde mi
Se ba g	i ma nat	e l a hk	i t ak e	t a hui ,pe	ny e ba	r a nCov	i d-1 9diI	ndone	s i at	e r j a di
pa da a	wa lt	a hun 2	02 0.Di	l a ns	i rme l	a l uiKompa	s	. c om,2 Ma	r	t2 02 0
me r upa	k a nha	r i di ma	naunt	ukpe	r t a mak	a l i ny aduak	a	s uspe	r t a maCov	i d-1 9
diI ndone	s i adi	umumk	a nol	e hPr	e s i de n.Se	t e	l a ha da	ny ak	onfir ma	s ida r i
pi ha k ne	g a r	a me	ng e na i di	t e muk	a nny	a k a	s us pos	i t i f di I	ndone	s i a,
f e nome	na-f e nome	nas	e pe	r t ipa ni	cbuy	i ng ,k e	l a ng k a	a nma	s k e rda	na l a t
pe l i ndungdi		r idipa	s a r a n,k	ons pi	r a s ia	k a nCov	i d-1 9y	a ngbe	r uj ungpa	da
m ma a r r a a k k	n ny y a ape	ny e ba r	a nmi s	i nf or ma	s i, s e r	t as t i g ma	t i s a s	it e r ha	da ppe	i nt a s
Cov i d-	1 9me nj	a dik	ons e k ue	ns iy a	ngdi a	l a miI ndone	s i	aa k i ba	tpe na	a na n
pa nde pa nde	miy a ngl mi t e r ha	a mba da pma	nda s y a r a	nk ur a k a t.	ngt a ng	g a pda	l a m e	duk a s	is os i a lt	e r k a i t

ov pk a la

pe a i a e

ny ng

L a nt a s	, a pas a	j ay a ngme	nda	s a r i pe	ni l a i a nl	a mba	na t a spe	na ng	a na npa	nde mi
s e ba g a	i ma nat	e l a h di	s i ng	g ungdia	t a	s ? Pe nul	i sme	ng i r aba	hwas	i k a	p
pe ny a	ng k a l a	a ngdi	l a k uk	a npe me	r i nt a	hs e j a	wa lpa	nde mi	; pe nde	k a t a	n
mi l i t e	r i s t i kda	l a mme	na ng a	nipa nde	mi; pe	ng ut	ma a nk	e pe nt i	ng a ne	k onomi
da nr e	nda hny	ape ng	ut a ma a	nr i s e tbe	r ba	s i ss a i nsda	l a mme	na ng	a ni pa	nde mi
me r upa	k a n f	a k t or-	a k t or f	unda	me nt a ly	a ng me	me	ng a r uhil	a mba	nny	a
pe na ng	a na npa	nde mi	di I ndone	s i a	.
1 .Pe	ny a ng	k a l a nPe	me r	i nt a hI	ndone	s i apa daMa	s a	-Ma s aAwa	lSe	be l um
Pa nde	mi
P Pe e r r t t a a m ma	a--t t a a m ma	a,, da l a mpa	r a g	r a fi ni	, pe nul	i sa k a nme	ng	l a bor a	s il e bi	a nj	ut
me ng e	na ipe	ny a ng k	a l a n-pe	ny a ng	k a l a ny	a ngdi	l a k uk	a nol e	hpe me	r i nt a	h
s e j a ka	wa lpa	nde miCov	i d-	1 9.Ha lt	e r s e butda	pa	tk i t ak	e t a huipul	ame	l a l	ui
s i k a ps	e r t ape	r ny a t a	a nMe nt	e r iKe	s e ha t a	ny a ngme	nj a	ba a ts a	a tma	a-ma	s a
a wa lpa	nde miy	a k niTe	r a wa	nAg usPut	r a	nt o. Di	l a ns i rme	l a l uiKompa		s. c om,
di ny a t	a k a nba	hwas	j a ks e be	l umpe	ng umuma	nk	a s uspos	i t i fpe	r t a mas	e c a	r a
r e s midiI	ndone	s i a	,Te r a wa	n s e	ba g a ie	k sMe	nt e r iKe	s e ha	t a a n s	a a ti	t u
k k e e r r a a p pk k	a a l l i i me	mbe r	k a n k	ome nt	a r y a	ng me	nua i pol	e mi	k. Pa	s a l ny	a,
k ome nt	a r-k ome	nt a ry	a ngi auj	a r k	a ns e ba	g a iMe	nt e r iKe	s e ha t	a nj us t	us a ma
s e k a l it	i da k me	ne k	a nk a n k	e wa s	pa da a	n s e r t	e s i a	p-s i a g a	a n I ndone	s	i a
me ng ha	da pi	pe ny e ba	r a nv i	r usCov	i d-1 9y	a ngt e l	a ht e r j a	di di be	r ba g a	ne g a	r a
s e be l umny	a ,me	l a i nk	a nc e	nde r ungme	ny	a ng k a	lk e mung	k i na	npe ny	e ba r a	n
v i r usdiI	ndone	s i ade	ng a nda	l i hk	e k ua	t a ndoama	s y	a r a k a ty	a ngma	mpu
me ny a	ng k a lv	i r uss	r t ame	ng a ng	g a pba	hwaCov	i d-1 9me	r upa	k a npe	ny a k	i t
y y a a n ng gbi	s as e	mbuhde	ng a ns	e ndi	r i. Pa	da ha l	,pe r a n Me	nt	e r iKe	e ha t a	n
t e nt uny	abe g	i t uv i t	lda l a	m pe na	ng a na	npa nde	miCov	i d-1 9diI	ndone	s	i a.
Al ha s i	l ,mi ni	mny ape	mba c	a a nobj	e k t i ft	e r ha da	ppot e	ipe ny	e ba r	nv i r	us
t e l a hbe	r da mpa	kpa	dami ni	mny at	i nda k	a n-t i nda	k a npr	e v e nt	i fpe ny	e ba r a	n
v i r usCov	i d-1	9di I ndone	s i a.	I ndone	s i apundi	de r	e na i	a nk a s	uspos	t i f y a ng
t i ng g i	.
2. Pe	nde k	a t a nMi	l i t e r i s t	i kda l a	mMe na	ng a ni	Pa nde mi	Cov i	d-1 9
Pe me r	i nt a hI	ndone	i ac e nde	r ungme	ng	ut a ma	a npe	k a t	a nmi l	t e r i s t	i k
da l a mpe	na ng	a na npa	nde miCov	i d-	1 9. Se	k a l i punda	l a mKe	put	us a nPr	e s i de	n
Nomor1	2Ta hun2	02	0t e l a hdi	ny a t	a k a nba	hwapa	nde mi	Cov i d-	1 9me	upa k a	n
be nc a	nana s	ona lnon-	a l a m de	ng	a ns t a t	usk e da	r ur a t a	nk e s e	ha t a n,na	mun
k e t e r l	i ba t a nmi	l i t e rda	l a m pe	na ng	a na npa	nde	mij us	r uj a uhl	e bi	s	a r
di ba ndi t e na g ak	ng k a e s e ha	e t e r t a n.	l i ba t a ni	l mua	n,a hl	iv i r ol	ida ne	pi de	mi ol og	i ,s e r	t a

ny ka a

e hl s e i r a k i

e s a ns a ak k i s k nde i r i t hbe nk og

. Se pe r	t iha l ny	ape r	a nKoor	di na t	orPPKM Da	r ur	a tunt	ukPul	a uJ a wada	nBa	l i
j us t r u di	be r	i k a n k	e pa daL	uhutBi	ns a rPa	ndj	a i t a n y	a ngme	r upa	k a n Me	nk o
Ma r i t i	mda nI	nv e s t	s i, buk	a nny adi	be r i k	a nk e pa	das os	okde ng	a nl a t	a rbe l a	k a ng
k e a hl i	a ndibi	da ngk	e s e ha	t a n.Ada	puns	e c a r aumum,pe		na	ng a na	npa nde	mi
Cov i d-	1 9diI	ndone	i as e c a	r ama s	i fdi l a k	uk a nde	ng a npe	nj a g a	a nk e a	ma na nol	e h
mi l i t e	rdir ua	s-r ua	sj a l a n,r	a z i a-	r a z i at e	r ha da ppe	l a ng	g a ra	t ur a nPPKM,s		e r t a
pe ny e	mpr ot	a nde s i	e k t a nme	ng g	una k a nmobi	l	wa t e rc	a nnondi	j a l a na	nt e r	buk a.
A Ak k a a n nt	e t a pi ,dis	i s il	a i n,k e	a da a ns	i s t e mk	e s e ha	t a ndiI	ndone	s i as e mpa	tbe	r a da
pa dat	i t i kc ol	l a ps ea	k i ba t l onj	a k a nk	a s usy	a ngt i ng	g i s e t i	a pha r i	ny a, k e	t e r i s i a	nBe d
Oc c upa	nc yRa	t edit	i a p-t i a	pRuma	hSa k	i ty a ngba	hk a	nme l e	bi hik a	pa s i t a ss	a a t
I ndone	s i ame	ng a l a	mig e l	omba ngs	a t uda	nduapa	nde	mihi	ng g ak	e l a ng	k a a n
ok s i g e	n. Te nt	u, me l	l ui a ma	t a numums	e	or a ngwa	r g ane	g a r as	e pe r t i y	a ngpe	nul i s
l a k uk	a ndia	t a sc	upme	ng ua	t k a npa	nda ng	a npe nul	i s ,ba	hwape	nde	k a t a n
mi l i t e	r i s t i kda	l a mpe	na ng a	na npa	nde mi	i d-1	9buk a	nl a hs ol	us i.
3.	Pe ng ut	a ma a nKe	pe nt	i ng a nEk	onomiBi	s ni	sda nRe	nda hny	aPe	ng ut a	ma a n
Ri s e tBe	r ba s	i sSa i nsda	l a mMe	na ng	a ni Pa	nde mi
D Di i l l a a n ns s	i i r rme	l a l uiKompa	s.	i d,a ng	k ape ng	a ng g ur	a nme	ni ng k a	ta k i ba	tpa nde	mi
Cov i d-	1 9,ba	ny a kpe	k e r j aba	i kpe	k e r j af	or ma	lma upuni	nf	or ma lk	e hi l a	ng a n
pe k e r	j a a ny aa	k i ba tpa	nde mi	-Cov	i d-1 9t e	r s e but .Ha	li nibe	r pe	ng a r uhpa	dada	y a
be l ima	s y a r	a k a ta	k i ba tme	nur unny	aba	hk a n hi	l a ng	ny ape	ma s uk	a n k a	r e na
be r k ur	a ng ny	ape ny	e r a pa nt	e na g	ak e r j aa	k i ba tpa	nde	mi ,pa	da ha ldis	i s il	a i n,
duk ung	a npe	r t umbuha	ne	k onomina	s i	ona lpa	l i ngba	ny a kme	l a l uik	ons	ums i
r uma ht	a ng	g a .Se hi	ng g a ,pa	nde	miCov	i d-1 9y	a ngt e	l a hme	ma s uk	iI ndone	s i a
t t e e r r b bu uk k	t t i ime	ng ha nt	m s i t ua	s ipe	r e k onomi	a nI ndone	s i	a ,k hus	us ny aba	g a i	ma na
t a hun2	02 0pe	r t umbuha	ne	k onomi	pa dak	ua r t a l	I da nI I	me ng a	l a mi pe	r t umbuha	n
ne g a t	i f ,y a ngma	nak	e mudi	a ns	e c a r abe	r k a l aI	ndone	s i ama	mpume	l a k	uk a n
pe mul	i ha ne	k onomi	na s i ona	l. Ak a	nt e t a pi	, j i k ame	l i ha t k	ondi s i	obj e k t i	f I ndone	s i a,
k hus us	ny ada	l a mk	ont e k spe	na ng	a na npa	nde miCov	i d-	1 9diI	ndone	s i a, pe	nul i s
me l i ha	tba hwat	e r da	pa tk	e c e nde	r ung a npe	me r	i nt a hI	ndone s	i ame ng	ut a ma	k a n
k e pe nt	i ng a ne	k onomi	da nme	nomor	dua k	a ns i s t e	mk e s e	ha t a n.	Ha l i ni	di s e ba	bk a n
p pu ul l a ape	me r	i nt a hk	e r a pk a	l ime mbe	r ik	e l ong g	a r a nt e	r ha da pk	e bi j	a k a n PSBB
(Pe mba	t a s a nSos	i a	lBe r s k	a l aBe	s a r)de	ng a nda	l i hr odae	k onomiha		r ust	e t a p
be r put	a r.. Pa	da ha l	k e bi j a	k a nPSBBa	t a ul	oc k downda	l	a mpe na	ng a na	npa nde	mi
Cov i d-	1 9me	r upa k a	nl a ng k	a hut a	may a ngha	r usdi	g a l a	k k a nde	mime	ne k a nl	a j u
pe ny e	ba r a nv	i r us. .Se	hi ng	g a ,s i s	t e m k e	s e ha t a ns	e ba g	a if r ont	l i nepe	na ng	a na n
pa nde	miCov	i d-1 9 da	pa	tl e bi h f	ok us me	na	ng a nipa	s i e	n da n me	nda	pa t
pe r l i ndung k k e e s s e e h ha	a a t t a a n n..	nt e na g	ak e s e ha	t a nt a	npar e	i k oy a ngt	i ng g	i a t a sc	ol l a ps e	-ny as	i s t e m

asnf

a uk Cov

Se l a i ni	t u,da	l a m s e	bua ha	r t i k e lTe	mpo.	c o,di ny	a t a k a npul	aba	hwak	e bi j a	k a n
PSBBk	e r a pk	a l ibe r uba	hna	ma, mul	a ida r	iPSBB,	PSBBt	r a ns i s i	, PPKMJ	a wa-	Ba l i,
PPKMMi	k r o,	Pe ne ba	l a nPPKMMi		k r o, PPKMDa		ur a t, hi	ng g aPPKMv		a r i a nl	e v e l
y a k niPPKM l		e v e l3da	n4 .Pa	s a l ny	a ,a pay	a ngs	e be na r	ny ame	nda s a r	it i a p-	t i a p
pe r uba	ha nna	mak e	bi j a k a npe	mba	t a s a nmobi	l i	a ss e r t	k t i v i	t a sk e r	a ma i a	ndi
a t a s ?Se	ba b,	l a mr	e nt a ngwa	k t ut	e r da pa	t pe r uba	ha nna	mak e bi	j a k a n-	k e bi j a	k a n
dia t a	s ,pa dada	s a	ny ape	na ng a	na npa	nde miCov	i d-	1 9diI	ndone	s i ama	s i h
m me e n ny y i i	m mp pa a n n be	r ba g	a ipe r	ma s a l a	ha n y	ng f unda	me nt	a l .Se	pe r t imi	ni mny	a
pe ng e	t e s a nda	npe l a	c a k a ns	e c a r ama	s i fda	nbe r k	a l a, s e r	av a k s i	na s i y a	ngme	r a t a.
Te nt uj	i k ak i t	ame l i ha	t k e be	l a k a nghi	ng g aha	r i i ni	, s a l a hs	a t upe	na ndape	r uba	ha n
na mas	e r t ak	e c e nde	r ung a nk	e l ong	g a r a nPSBBt		e r s e buty	a k nia	s pe ke	k onomi
na s i ona	l .Se ba	b,pe mba	t a s a	nmobi	l i t a sma	s y a r a	k a ts a ng	a tme	me ng a	r uhia	s pe k
e k onomina	s	i ona ls e	pe r t it ur	unny	ak ons ums	ir uma	ht a	g as e	r t aba ny	a ks e	k t or
e k onomi	y a ngdi	t ut updi	k a r	e na k a na	da ny	ape mba	t a s a nmobi	l i t	a sma s	y a r a k a	t.
Pa da ha	l, t a npaa	da ny	ape ng	e t e s a nda	npe	l a c a k a	e c a r ama	s i fda	nbe	r k a l as	e r t a
v a k s i na	s iy a ngme	r a	t a, pe l ong	g a r a	nPSBBy	a ngme	mi l i	ik ons	e k ue ns	it e r ha	da p
t i ng g i	ny amobi	l i t a spubl	i kme	mi	l i k ir e s	i k oy a ngt	a kbi	s adi s	e pe l e k	a n.Se	ba b,
mobi l	i t a s t e	r s e butme	ni ng	g i k a n pul	a r	e s i k o pe	ny	e ba r a n Cov	i d-	1 9 s	e r t a
pr oba	bi l i t a smunc	ul	ny av a r	i a n-v a r	i a nv i r	usba r u.
Se	pe r t iy	a ngt e l a	hdi k e	t a huis	e be l umny	a, pe	na ng a na	npa nde	miCov	i d-1	9di
I ndone	s i ame	mi l i k ik	e c e nde	r ung	a nl e bi	hme ng	ut a ma	k a na s	pe kk e	pe nt i ng	a n
e k onomi	.Ada	punk	e r a pk a	l ik e bi	j a k a n-k	e bi j a k a	ny a ngdi	a mbi	l ,t a ks	e k a l i	pun
me ng ut	a ma k	a nr i s e	t-r i s e ti	l mi a h,k	hus	ny ada	l a m bi	da ngk	e s e ha	t a ns	e r t a
e pi de mi	ol og i	.Me l a l	uig a mba	r a npe	na ng	a na npa	nde miCov	i d-	1 9diI	ndone	s i a
y a ngt	e l a hdi	s i ng g ungs	e be	l umny a	, da pa tdi	a ma	t ipul aba	hwapos	i s it	a wa rs	e r t a
pe r a n da	r iot	or i t a	e s e ha	t a n be	g i t u r	e nda h.Pa	da	ha l ,s uda	h s	e me s t	i ny a
p pe e m me e g g	a a n ng got	or i t a spe	na ng a	na npa	nde mil	e bi hba	ny a kdi	l i mpa hk	a nk e	pa dapa	r a
t e na g ame	di	ss e r t apa	r ai	l mua n y	a ngme	ma	ngpa k	a rdibi	da ng	ny a ,y	a ng
s e l a nj	ut ny aba	r ul a	k a j	is e c a r	al e bi hl	a nj uts	e c a r ak	ol e k t i	fda nk	ol a bor	a t i f
de ng a	nk e t e r	l i ba t a na	hl i di	be r ba g	a i s e k t orl	a i nny	a. De ng	a nme	ng ut a ma	k a nr	i s e t
be r ba	s i ss a i nsda	l a mme	na	ng a nipa	nde miCov	i d-	1 9, t e nt	us a j ada	mpa	kda r is	i s i
k e bi j a	k a n	a ng	di be nt uk	me	nj a di l	e bi h	k ompr	e he ns	i f da	n da	pa t
di pe r t	a ng g ung	j a wa bk	a n, s e	r t ape ng	ua t a ne	duk a s	i s os i a l	me ng e na	i v i r usCov	i	d-1 9
i i n ni ida	pa tt e r	j a dis e	c a r aopt	i ma ls	e hi ng	ama mpume		ma t a hk	a nna	r a s i-na	r a s i
mi s i nf	or ma s	t e nt a ngc	ov i d-	1 9y a ngma	r a	e r s e ba	r.
Me ma	ngbe t ul	, pa nde	mi c ov	i d-1 9pa	dada	s a r ny at	e l a hme	ng ung	k a ps e bua	hk	r i s i s
y a ngmul	t i f a	s e tdit	e ng a hma	s y a	r a k a tk	i t a .Da	l a m ha	li ni ,t	a kha	ny ak	r i s i s
k e s e ha	t a n,me	l a i nk a	nj ug ak	r i s i sda	l a m s	e k t ore	k onomi	,s e r	t aa s pe	kl a i nny	a.

r t aa da r a t

ng ns k

hdi

y g i kt

Na mun,a	pa	k a h t e	pa tme	ny i k a pipa	nde	miCov	i d-1	9 ha ny	a me	ng g una	k a n
k a c a ma	t ae k onomi	bi	s ni s ?
B.Re pr Kont e k	oduk s sI ndone	iSos i a s i a	lda nKe	t e r hubung	a nny	ade	ng a nPa	nde miCov	i d-	1 9da	l a m
R Re e p pr r o od du	uk k s s i is	os i a lma	s i hme	nj a dia	s pe ky	a ngk	e r a pk a	l idi pi ng	g i r k a	n,pa da	ha l
r e pr oduk	s is	os i a lme	mi l i k	if ung s	iv i t a lda	l a m me	nopa	ngs	e r t ame	me l i	ha r a
s e l ur uhk	e hi dupa	ns	os i a l ma	s y a r a k	a t. Re pr	oduk s	i s os i a l	s e ba g a	i ma nadi	ny a t	a k a n
ol e hFr	a s e rda	l a ma	r t i k e lDi	s s e ntMa	g a z	neme r	upa k a	ns e bua	hpr os	e st e nt	a ng
ba g a i ma	nas ua	t ui k	a t a ns os	i a lt e r	c i pt ada	nt e r	pe l i ha r	a ,s e pe	r t iha l	ny apr	os e s
k e l a hi	r a n,pr	os e sme	mbe s	a r k a n a	na k ,pe	r a wa	t a n l a	ns i ahi	ng g ame	nopa	ng
k e hi dupa	ns os	i a lda	r il i ng	k ung a nt	e r k e	c i ls e pe	r t ik e	l ua r g ada	npe	r t e ma	na n
h hi i n ng g g g a al	i ng k	ung a n de	ng a	a ng k	a ua n y	a ngl	e bi h be	s a rs	e pe r t ik	e hi dupa	n
be r ma	s y a r a k a	t .Be r	da s a r k a	npe ng	e r t i a ny	a ngt	e l a hdi	ny a t a	k a ns e	be l umny	a,
da pa tdi	a ma	t iba hwa t	a	da	ny a pe	k e r j a	a n r uma	h t	a ng g a ,pe	k e r	j a a n
me mbe	s a r k a na	na k,	pe ndi di	k a n, l a	y a na nk	e s e ha	t a n, pe	r a wa t a nba	g il	a ns i as	e r t a
k e r j a-k	e r j ar e	pr oduk	t i fl a i nny	a ,a k	t i v i t a spr	oduk	s ie k onomit		a ka k a	nmung	k i n
bi s abe	r j a l a ns	e c a r ama	k s i	ma l .Se	ba b,k e	r j a-k e r	j ar e pr	oduk t i	fy a ngt	e r hubung
da l a m r	e pr oduk	s is	os i a lt	e r s e butbe	r f ung	s is e	ba g a il	a t a rbe	l a k a ngk	ondi	s i,
r r e e g g e e n ne e	r r a a s s i ik e	but uha	na t a spe	k e r	j a ,s e r	ape me	l i ha r a	a ni k a	t a ns os	i a ls e	c a r a
be r k e l	a nj ut a nba	g i a	k t i v i t a spr	oduk	s i e k onomi	(Di	s s e ntMa	g a z i	ne).
Me ng i	ng a tda	l a m r a	na hr e	pr oduk	s is os i	a lt e r da	pa tk e	r j a-k e r	j at e r t e	nt u(k	e r j a
r e pr oduk	t i f)s	e ba g a	i ma nat	e l a hdi	s i ng g ungda	l	a m pa r	a g r a fs	e be l umny	a ,pa	da
k e ny a t	a a nny a	k e r	j a-k e r j	r e pr	oduk t	i f, t e	r ny a t a	me	mi l i k i	be r ba	g a i
pe r ma	s a l a ha nny	at	e r s e ndi	r i .Te r	da pa tbe	nt ukk	e r j a	-k e r j ar	e pr oduk	t i fy	a ng
di ba y a	rda ny	a ngt a	kdi ba y	a r. Se k	t ork e r	j ape r a	wa t a nda	l a mbi	da ngk	e s e ha	t a n,
pe r a wa	t a n a	na k da	n l a ns	i a ,l a y	a na n ma	k a na	n,l a y	a na n r	e pa r a s	i ,l a y	a na n
be r s i h-	be r s i h,da	nl	a i nl a	i nk e c	ua l is e	k t orr uma	h t	a ng g at	e r ma	s uks e	k t or
k k e e r r j j a a--k k	e e r r j j a ar e	pr oduk	t i fy a ngdi	ba y	a r. Na munk	ondi	s idima	nat	e r da pa	ts e pa	r a s i
a nt a r ar	uma ht	a ng g	ade ng a	nk e r j ar	e pr oduk	t i fda	l a mpa	s a rt e	na g ak	e r j ag l	oba l
t e r s e but	,di pe	ng a r uhiol	e hs	i s t e m e	k onomiy	a ngma	pa	ns a a	ti ni(k	a pi t a l	i s me
ne ol i be	r a l)y	a ngt ur	utme	l a ng g e ng	k a npe	ni nda	s a nt e	r ha da ppe	r e mpua	nda	n
mi nor	i t a sg e nde	rl a	i nny a ,pe	ni nda	s a nbe	r ba s i sr	a s ,s e	r t ape ni	nda s a	nbe r ba	s i s
k e l a s .Sa	l a hs	a t ul	a nda s a	ng	a pas	i s t e m k	a pi t a l i	s mene	ol i be r	a lbe r	s i f a t
e k s pl oi	t a t i fda	nj us t r	ume mpr	e k a r	i s a s ir a	na hr e pr	oduk	s is os i a	l, da pa tk	i t aa	ma t i
m me e l l a a l l u ui	ipe ma	pa r a nDa	v i e s(	2 01 4 : 3	1 0)y a	ny	a t a k a	nba hwas	i s t e	me k onomi
ne ol i be	r a l i s mec	e nde	r ungme	ng ut a	ma k a nk	ompe	t i s i pa	s a rbe ba	s;

i n j npa a

t a

nme ngme

me l a k	uk a n r	e f or ma	s i k e bi	j a k a n y	a ng be	r or	e nt a s i pa	da pa	s a r de	ng	a n
me ng hi	l a ng k	a n k ont	r olha	r g a ,de	r e g ul a	s ipa s	a rmoda	lda	n me nur	unk	a n
ha mba	t a n	pe r da g	ng a n; s	e r t a	me ng	ur a ng i pe	ng	a r uh	ne g a r a	da l	a m
pe r e k onomi	a	nde ng	nme l a	k uk a npr	i v a t i s	a s ida npe	ng he	ma t a n.	Ada punda	l	a m
k e bi j a	k a nne	ol i be r a	,i ns t i t	ida na	k t i v i t	a sy a ngbe	r a dadil	ua	rs i s t	m pa	s a r
s e pe r t	iuni v e	r s i t a s ,r	uma ht	a ng g a	dmi ni	s t r a s ipubl	i k	,s e r t as	e r i k a	k e	r j a
di t a r i kk	eda	l a mf ung	s ipa s	r(Da v	e s, 2 01 4	: 3 1 0).	Se hi ng	g a, s e k t	or-s e k t	orpubl	i k
y y a a n ng gs	e mul ame	nj a di	t a ng g ungj	a wa	bne g a r	ada l a mme	nj a	mi npe	ng hi dupa	ns e	r t a
k e s e j a	ht e r a a nwa	r g ane	g a r at	e l a hdi	pr i v a t i	s a s i k eda	l a mpa	s a r, y	a ngma	l	i ni
be r a r t	i s e t i a	p ma	y a r a k a	t y a ng me	me	r l uk a n a	k s e	s l a y a	na n k	s e ha t	a n,
pe ndi	di k a n,dl	s b,di	ha r us k	a nme mba	y a runt	ukme	nda	pa t k a na	k s e st	e r s e but	.
Ta ng g	ungj a wa	bda	a ra t a ss	e k t orpubl	i kpundi		pi nda hk	a nme	nj a dit	a ng g ung
j a wa bma	s i ng	-ma s i ngma	s y	a r a k a t .Be	r da s a	r k a npe	ma pa	r a nda l	a mpa r	a g r a fi	ni,
da pa tdi	s i mpul	k a nba	hwape	ne r a pa	ns i s t e me	k onomi	ne ol	i be r a l	buk a nl	a hs i s t	e m
y y a a n ng gme	ng ut	a ma k a	e s e j	a ht e r a a	ne k onomida		ns os i	a lma s	y a r a k a t	,na mun
me r upa	k a n	s e bua h	s i s t e	m y a ng pa	da da	s	a r ny a ha	ny a t	e r us	-t e r us	a n
me ng ut k or por	a ma k a s i.	a n k e	nt i ng	n pa s	a r da n pe	ma	k s i ma	l a n k e	unt ung	a n ba	g i
Se l a nj	ut ny a ,me	ng i	ng a tr	pr oduk	s is os	i a lme	mi l i k ipe	r a na	n v i t a	lda l	a m
me me	l i ha r as	e r t ame	nopa ngk	e s e l	uha nk	e hi dupa	ns os	i a l ,l a	nt a sba	g a i ma	na
na s i b r	a na h r	e pr oduk	s is	os i a lda	l a m	k a pi t a	l i s me ne	ol i be	r a l ? Se	k a l i pun
r e pr oduk	s is	os i a ldi	pa ha mis	e ba g a	il a t a rbe	l a k a	ngk ondi	s iba	g ik e mung	k i na	n
a da ny	aa k t i v	i t a spr oduk	s ie	k onomi	,pa dak	e ny a t	a a nny apr	os e st	e r s e butma		s i h
s e r i ng di	pi ng	g i r k a n s	e r t a di	a ng g	a p r e me	h k e	be r a da	a nny a .Ya	ng me	nj	a di
pe r ma	s a l a ha	ny a k nik	e r j a-k	e r j ar e pr	oduk t	i fdi a ng	g a pt e	r pi s a hde	ng a na	k t i v	i t a s
p pr r o od du uk	k s s i ie k onomi	. Pe	mi s a ha	nt e r s e	butdi s	i ny a l i rol	e hFr	a s e rda	l a ma r	i k e lNe	w
L e f tRe	v i e w s	e ba g	ipe mi	c u k r	s i s r e pr	oduk	is os i	a l .Pr oduk	s ie	k onomi
be r g a nt	ungpa	dar e pr	oduk s	is os i a lde	mime	nopa ngk	e but	uha npr	oduk s	i, na mun
i ame	ng a ba i	k a n s e	t i a p k a	pa s i t a sda	r ir	e pr oduk	s is os	i a li t	u s e ndi	r ide	mi
me ng ut	a ma k	a npe ng	a k umul	a s i a nk	a pi t a lt	i a dahe	nt i .Me	l a l uis	i t ua s it	e r s e but	,
t e r c i pt	a l a h	“ k ont r	di k s i s	os i a l ”		na	l og i k a	pr oduk	s i e	k onomi
me ng e	s a mpi ng	k a n l	og i k a r	e pr oduk	s is os	i a l(Ne	w L e	f tRe v	i e w) .Se	hi ng	g a,
p pe e n ng g a a	b ba a i i a a n nt	e r ha da	pni l a is	e r t aa	t ur a nda	s a rda	l a m r	e pr oduk	s is os	i a lol	e h
pr oduk	s ie k onomik		a pi t a l i sj	us t r ube	r pot e	ns ime	nc i pt a k	a nk r i s	i sba g ia	k t i v	i t a s
pr oduk	s ii t us	e ndi r i	Se ba g a	i ma nak	r i s i sr e	pr oduk	s is os i a	ls e j a t i	ny at e l a	ht e r j	a di
s e j a kl	a ma— s	e j a uhi	at e l	hdi pi	g i r k a	nda r ipr	oduk	s ie k onomi	,k	ni ,k r	i s i s
r e pr oduk	s i s os	i a l t e r	ung k a ps	e ma k i	nj e l a sdi	ma s apa	nde mi	Cov i	d-1 9i ni	.

i a a l us e ,a tpe a i naha s e s nk pe a e ur

t a i s

a, di ma

. a ng i

Ada punk	r i s i sr	e pr oduk	s is os	i a lda	l a mk ont	e k spa	nde miCov	i d-	1 9diI	ndone	s i a,
da pa tdi	a ma t	il e bi hj	a uhde	ng a nme	ne l a a	hba g a	i ma nak	e r j a-k	e r j ar e	pr oduk	t i f
s os i a l 1. As pe	daa s kRuma	pe kr uma hTa ng	ht a ng g a	g ada npa	s a rt	e na g ak	e r j a.
P Pa a n nd de e	iCov	i d-1 9t	a kt e r e	l a k k a nl	a g it e	l a hme	ma k s auma	tma	nus	i aunt	uk
me mba	t a s imobi	l i t a	ss e r t ak	e r a ma	i a n,ha	li nidi	s e ba bk	a npe	ny e ba	r a nv	i r us
Cov i d-	1 9ma s	i ht e r ust	e r j a	dihi ng	g as a	a ti ni .Mul	a ida	r ipe	k e r j a a	nhi ng	g a
pe mbe	l a j a r a ns	e k ol a	hpundi	t e k a nk	a nunt	ukdi l	k uk a ns	e c a r ada	r i ng	.Ba hk	a n,
da pa tdi	k a t a k	a nba hwas	a a ti	nima	s y a r a k a	tI ndone	s i as uda	hmul	a ime	ng ha	da pi
pe ma k	s i ma l a ndi	g i t a	l i s a s ida	l a mk e	hi dupa	ns e ha	r i-ha r i.	Se l a i ni	t u, ba	ny a kpul	a
pl a t f or	mdi g i t	a l y a ngs	e ma k	nt e r usdi	k e mba	ng k a	ukme	mba	nt uma	s y a r	a k a t
m me e m mp pe	r r m mu ud da a	h h me me	nuhik	e but uha	n ha	r i a n da	r ir uma	h,s	e pe r t ipl	a t f	or m
l a y a na	npe ng a	nt a r a nba	r a ngda	nma	k a na n,	t e l e me	di c i ne,	l a y a na	ne duk	a s i f or	ma l
da nnon-	f or ma	l s e c a r	aonl i ne	, pe r t e	mua nda	l a ms	c a r ada	r i ng, s	e r t ama	r k e t pl	a c e
y a ngme	ny e di	a k a nr	ua nga	g a rs i a	pa punda	pa tme	mbe	l ibe r ba	g a ik	e but uha	n
ha r i a ns	e c a r aonl	i ne.	Ak hi r ny	a, c a r ahi	dups	e r t ak e	bi a s a a nma	s y a	r a k a tpunmul		a i
be r g e s c uk upda	e rk e pa r i r uma	dape ma h.	k s i ma	l a ndi g	i t a l i s a	s ig uname	me nuhik	e	but uha	nha	r i a n
Me ma	lt	e r s e butme	muda	hk	a n s e r	t ame mbe	r i k a	n e fis i	e ns il	e bi h ba	g i
s e ba g i	a nma s y	a r a k a t	, na munt	a ks e di	k i t pul	ay a ngj	us t r ume	ng a l	a mi pos	i s i ma	k i n
r e nt a na	k i ba tpe	ng a	i ha ns e	r t ape mus	a t a na	k t i v i	a sha r i	a nda r	ir uma	h.Se pe	r t i
ha l ny ai	bu r	uma h t	a ng g a	ng a	n pe ng	a l i ha n pe	mbe	l a j a r a	n s e k ol	a h s	e r t a
pe k e r j	a a nda r	i r uma h,	s e c a r at	a kl a ng	s ungha	l i ni me	l e t a k	k a nbe ba	nl e bi	hk e pa	da
i bur uma	ht a	ng g a .Me	ng a pas	e c a r	as pe s i	fiki bur	uma ht	a ng g a	?Se ba	b,s e	c a r a
umum k	e r j a-k	e r j ar e	pr oduk	t i fda l a	m r uma	ht a ng	g ak e	r a pk a l idi	l a k uk	a nol	e h
p pe e r r e e m mu	ua a n nda l	a ms ua	t uk e l ua	r g a. Dome	s t i k	a s i y a ngt	e l a hdi	a l a mi	ol e hpe	r e mpua	n
s e t e l a hs	e k i a	nl a mame	nj a	dis a l a	hs a t uf	a k t orba	g a i	ma nape	l e k a	t a nk	e r j a
r e pr oduk	t i fk	e pa dape	r e mpua	n(f	e mi ni z	a t i onofl	a bour	)t e r j	a di .Pe	r e mpua	n
di nor ma	l i s a s iol	e hl i	k ung	a ns os i a	l ny aunt	ukme	ng e r j a	k a nbe r	ba g a ipe	k e r	j a a n
y a ngs	f a t ny ame	r a wa	ts e r t ame	nj a g	as e ba g	a i k odr	a tpe r e mpua	n
s e pe r t	me ma	s a k, me	nc uc i, me	ny a pu,	me ng	e pe l dl	l. L a l u, y	a ngme	nj a di	pe r s oa	l a n
a da l a hi	bur uma	ht a	ng g ak e	r a pk a l idi	a ng g	a pt i da	kme l a	k uk a nk	e r j a, da	nha	ny a
s ua mil	a hy a	ngme	l a k uk a nk	e r j ade	mime	mbe	r ina f k	a h.Dima	s apa	nde	mi
Cov i d-	1 9i ni, k	r i s i sr e	pr oduk	s is os i a	lda l a ms	k a l ar	uma ht	a ng g as	e ma k	i nt e r l	i ha t
j e l a s, da	ny a ngpa	l i ngr	e nt a	na	ng g ungbe	ba ns	e r t ak	ons e k ue	ns iba	i ks e	c a r a
fis i ka k i bur uma	i ba t k e ht a ng	r j a-k e r j g a.	adome	s t i ky a ngt	a kt e	r ba t a swa	k t us	e r t as e c	a r ame	nt a l y	a i t u

pa mmi

a i nunt e e

ngha l t ,de

ng i i

nme

Nor ma	l i s a s i k	e r j a r	e pr oduk	t i f s	e ba g a	i k odr	a t ba	g i pe	r e mpua	n j us	t r u
me ng a	bur k a npe	ma ha	ma na	t a sbe	nt ukk	e r j ai t us	e ndi r	i .Ha li	nidi k	a r e na	k a n,
s e j a t i ny	ai bur	uma ht	a ng g ame	l a k uk	a nk e r j	ar e pr oduk	t i f y	a ngj us	t r uba	a nt i	da k
di ba y a	r .Pa da	ha ls e	j a t i ny ak	e r j a-k	e r j adome	s t i ks	e r t ak	e r j ape	r a wa	t a ny	a ng
di l a k uk	a nol e	hi bur uma	ht a	ng g apa	dada s	a r ny aa	da l a hk	e r j a.
B Be e l l u um ml	a g ij i k	ak i t ame	ng a ma	t ik a s	usk e l ua	r g ade	ng a ndua	li nc	ome, y	a ngma	na
t e r da pa	tduape	nc a r ina	f k a hda	l a ms	ua t uk	e l ua r g	a, ba i ks	a nga y	a hma		a ng
i bu. Kondi	s it	e r s e butt	a kda	pa tha ny	adi pa	ha mis	e ba g a is	ua t upe	nc a pa	i a na	k a n
k e s e t a	r a a n dima	naba	i k l	a k i-l a	k ima upun pe		r e mpua	n s a	a ti nime	mi	l i k i
k e s e mpa	t a nk	e r j ay a	ngs a ma	.Pa s a	l ny aj us	t r ut e	r da pa tk	e r e nt	a na nba	g ipi	ha k
pe r e mpua	ndima	nama	y or i t	a spe r e	mpua ny	a ngbe	k e r j ame	mi k	ulpul at	a ng g	ung
j a wa br	uma ht	a ng g ay	a ngdi s	e butpul	as e ba	g a i be ba	ng a nda(	doubl	ebur	de n).	Ta k
s s e e m mu ua aor	a ngma	mpume	mba	y a rbe	r ba g	a ij a s abe	r s i h-	be r s i hda	npe	r a wa	t a n
r uma ht	a ng g	a .Pa daa	k hi r	ny a ,pi	ha kpe	r e mpua	nme l	a k uk a nduape		k e r j	a a n
s e k a l i g	us, ba i	e r j apr	oduk t	i fma upunk	e r	j ar e pr oduk	t i fda	l a mr	uma ht	a ng g a	. Di
ma s a pa	nde miCov		i d-1 9,pe	r e mpua	n pe	k e r j a y	a ng s	e k a l i g	usme	nj a l a nk	a n
k e r j a-k r e nt a n.	e r j ar e	pr oduk	t i fda l a	mr uma	ht a ng	g abe r a	dapa dak	ondi	s iy a ngs	e ma	k i n
Ga mba	r a nk e	r j ar e pr	oduk t i	fy a ngk	e r a pk	a l idi l a	k uk a nol	e hi bur	uma	ht a ng	g a
t e r s e but	,da l a	m ha li	nime ny	i r a t k a	na s pe	kk e r j ar	e pr oduk	t i fy	a ngs e	a r at i	da k
l a ng s ung di	me	di a s iol	e h pa	s a r da	n t	i da k di	ba y a r (	unwa	g e d i	ndi r e	c t l y
ma r k e	t-me di a	t e d)s e	ba g a i ma	nadi	ny a t a k	a nol e		e sCol	l e c t i	e(da	l a m
Sr ni c e	k&He s	t e r, 2 01	7). Ke r	j a-k e r j ar	e pr oduk	t i fy	a ngdi l	a k uk a nol	e hi	bur uma	h
t a ng g apa	dada	s a r ny	at ur	utbe r	k ont r i bus	iba	g ik e be	r l a ng	s ung a n a	k t i v	i t a s
pr oduk	s ie k onomide		ng a nme	mbe	r i k a npe	r a wa	t a ns e	r t ape	me l i ha	r a a na	t a s
r r e e g g e e n ne e	r r a a s s i is e r	t ak e t e	r s e di a a	nt e na g	ak e r j ay	a ngs	c a r at i	da kl a ng	s ungdi	me di	a s i
ol e hpa	s a r .Na	mun,i	r oni s ny	ak e r j	a-k e r j ar	e pr oduk	t i fy	a ngdi l	a k uk a nol	e hi	bu
r uma ht 2. As pe	a ng g ama kPa s a rTe	s i hdi na g	pi ng g r j a	i r k a ns	e r t at i da	kdi l i ha	ts e ba	g a i k e r	j a.
L e bi hl	a nj ut ,Endnot		e sCol l	e c t i v e(	da l a m Sr	ni c e	k&He	s t e r ,2	01 7)me	ny a t a	k a n
ba hwaa	s pe k-	a s pe kk	e r j ar e pr	oduk t	i fdi k a t	e g or i k a	nme nj	a dit i g	aj e ni sy	a i t uy	a ng
s e c a r al	a ng s ungdi	me	di a s i ol	e hpa s a	r(t hedi	r e c t l yma	r k e t	-me di a	t e d), y	ngs e c	a r a
t i da k l	a ng s ung di	me	di a s iol	e h pa	s a rda	n di	ba y a r (	t he wa	g e d i	ndi r e	c t l y
ma r k e	t-me di a	t e d) ,s e	r t ay a ngs	e c a	r at i da	kl a ng s	ungdi me	di a s	iol e hpa	s a rda	n
t i da kdi	ba y a r(	t heunwa	g e di	ndi r e c t	l yma r k	e t-me di	a t e d).

hk upuns

c h Endnot v e aKe a

Se ba g a	i ma nag	a mba r	a na t a	s pe kk	e r j ar	e pr oduk	t i fy a ngdi	me	di a s iol	e hpa	s a r
da nt i	kdi ba	y a rt e l	a hdi pa	pa r k a nme	l a l	uif e nome	nak	e r j ai bur	uma	ht a ng	g a,
a s pe kk	e r j ar e	pr oduk	t i fy a ngt	i da ks	e c a r al	a ng s ungdi	me	di a s iol	e hpa s	a rna mun
upa hny	adi ba	y a r, di ny	a t a k a	e hEndnot		e sCol l	c t i v e(	da l a mSr	ni c e k&He		s t e r,
2 01 7)me	l a l uic	ont ohpe	k e r j	ape r a wa	tNHS(	Na t i ona	lHe	a l t hSe	r v i c e)diI	ng	g r i s.
Pe k e r j	a a ny a ngdi	l a k	uk a nol	e hpe r	a wa ts e	j a t i ny at	ug a s-	t ug a sunt	ukr	e pr oduk	s i
s os i a l— pe	r	wa t a n.Na	mundi	ba	y a r k a nme	l a l	uiupa	h.Ada	punme	k a ni	s me
p pe e n ng g u up	pa a h ha a n nba	g ipe	k e r j ape	r a wa tt	i da ks	e c a r al	a ng s ungt	e r	i k a tpa	dal og	i k a
a k umul	a s i y a ngt	e r j a di	da l a mpa	s a rk	a pi t a l	i s, me l a	i nk a ndi	a mbi l	da r i pe	r pa j a	k a n.
Se me nt	a r ai t	e r j ar	e pr oduk	t i fy	a ngs e	c a r al	ng s ungdi	me	di a s iol	e hpa	s a r
me mi l	i k ime k	a ni s mepe	ng upa	ha ny	a ngt	e r i k a ts	e c a r al	a ng s	ungpa	dal og	i k a
a k umul	a s iy a	e r j a	didida	l a mpa	s a rk a pi	t a l i s(ol	e hk or	por a s i	). Se k a	l i punpa	r a
pe k e r j	ada l a mduaa	s	pe kk e r	j ar e pr	oduk t i fi	nime	nda pa t	k a nupa	h, buk	a nbe r	a r t i
ha lt e	r s e butme	nj a dil	e bi hba	i ka	t a ube	ba se	k s pl oi t	a s i .Pa	s a l ny a	,pr obl	e m
fl fle e k k s s i i b bi	i l l i i s s a a s s i i t	na g ak	e r j a, upa	hmi ni	m, j a mk	e r j abe	r l e bi h,	s e r t apr	obl e mj	a mi	na n
s os i a lma	s i hme	ng hi ng	g a pipa	r ape	k e r j adiba	wa hs	i s t e mk	a pi t a	l i s mene	ol i be	r a l
s a a ti ni	.
Se pe r t	i ha l ny	a ngt	e r j a di di	I ndone	s i a, k hus	us ny	apa dama	s apa	nde mi	Cov i	d-1 9
s a a ti ni	, s e k t ore	k onomipe	r	a wa t a n— s	e pe	r t ik e s	e ha t a n,	pe ndi di	k a n, pe	r a wa	t a n
a na kda	nl a ns	i a ,l a y	a na nbe	r s i h-be	r s i h,l	a y a na	ny	e di ama	k a na n,l	a y a	na n
r e pa r a	s idl s b,me	ng	ha da pit	a nt a ng	a nbe	s a rdima	s apa	nde	miCov	i d-1 9i	ni.
Pa s a l ny	a ,s e k	ore k onomipe		r a wa t a	nme mi	l i k ipe	r a na nv	i t a lda	l a m me	nopa	ng
s e r t ame	me l i	r ak e	s e l ur uha	nk e	hi dupa	ns os i a	ls e hi ng	g aa k	t i v i t a spr	oduk	s i
e k onomida	pa	tbe r j a l	a n. Da l	a mk ont	e k spa	nde miCov	i d-	1 9diI ndone	s	i a, pe k	e r j a
s s e e k k t t o or rk	e s e ha	a n—s e	pe r t i pe	k e r j ape	r a wa	t, dok t e	r, s e r t ape	k e r j ar	uma hs	a k i t	, t a k
t e r e l a k	k a nl a	g ime r	upa k a ng	a r dat	e r de	pa n (f r	ontl i ne	)da l	a m pe	na ng a	na n
Cov i d-	1 9di I ndone	s i a	. Se j a ka	wa l pa	nde mi	hi ng g as	a a ti ni	.
Na muny	a ngt	e r j a di,	s e ba g a	i ma nat	e l a hdi	ny a t a k	a ns e be	l umny	a, pe k e	r j as e	k t or
k e s e ha	t a ny a	e c a	r al a ng	s ungbe	r ha da	pa nde	ng a npe	ny a	k i ts e r	t ar e nt	a n
t e r pa pa	rv i r usCov	i d-	1 9t e r s	e butma	s i hk	e r a pk a	l idi pi ng	g i r k a	nda nme	nda	pa t
pe r ha t	i a n.Se	r t iha	l ny apr	obl e m i	ns e nt	i fba g ipa	r ape	k e r j as	e k t ork	e s e ha	t a n
y a ngma	c e ts e	r t aot or	i t a sk e	s e ha t a nme	me	g a ngpe	r a ny a	ngbe g	i t umi	norda	l a m
me ny us	unk e bi	j a k a npe	na ng	a na npa	nde mi	Cov i d-	1 9di I ndone	s i	a. Se l a i	ni t u, s	e j a k
a wa l pa	nde mi	Cov i d-	1 9di I ndone	s i a	, ba ny a	ks e k a l	i pe k e r	j as e k t ork	e s e ha	t a ny	a ng
g g u ug g u ur rda	l a mme	nj a l a	nk a nt ug	a s ny a	. Ha lt e	r s e butme	nunj	uk k a npul	aba	g a i ma	na
s e k t or k	e s e ha	t a n me	mi l i k	ipe r a	n pa l i	ng pe	nt i ng da	n me	nda s	a r da	l a m
pe na ng pe r l i ndung	a na nCov a nda	i d-1 r i ne	9diI ndone g a r a.	s i	ana munma	s	i hs e r i	ng k a l it	i da kme	nda	pa t

sa da nol e a u,k a ngt e

ay npe t hat

ngs pe

Se l a nj	ny a, pa	r ape	k e r j as e	k t ork e	s e ha t a	ny a ngk	e r a pk	a l ir e nt	a nt e r	pa pa rv	i r us
i nipunme	ng	a l a mir	e s i k ot	i ng g ipul	ada	l a m r	uma ht	a ng g a	,s e ba bt	a kda	pa t
di pung	k i r ik e	r j a-k e r	j ape na	ng a na nl	a ng s	ungpa	nde miCov	i d-	1 9dir	uma hs	a k i t
be r da	kpa	daba g	a i ma napa	r ape	k e r j as	e k t ork	e s e ha t	a nme	mba t a s	i hubung	a n
de ng a	uma ht	a ng g	a ny aa k	i ba tr e	s i k oCov	i d-1 9,	me r e k	apunme	mi l i	k it a ng	g ung
j a wa bs pa pa r	e l a i nme nv i r us	na ng.	a nipa	s i e ndir	uma hs	a k i t, ha	r usme	nj a g ak	e l ua	r g a ny ada	r i
H Ha a l ls e	upat e nt	ube r	l a k uba	g ipe k e	r j as e k	t ore k onomipe		r a wa t	a nl a i nny	a, s e	pe r t i
pe ny e	ama k	a na n, pe	k e r j ay	a ngme	l a k uk a	nk e r j ame	mbe	r s i hk a	nk ot ada	nt e	mpa t
umum,pe	k e r	j ape ndi	di k a n,pe	k e	r j ape r	a wa t a nl	a ns i ada	na	na k ,dl	l .Se	ba g a i
c ont ohpe	k e r j	abe r s i	h-be r s i	h, t a npak	e r j a	-k e r j ay	a ngme	r e k al	a k uk a n,	t e nt uk	i t a
bi s ame	mba y a	ng k a nba	g a i ma	nar upak	e be	r s i ha nl	i ng k ung	a ns	e k i t a rk	i t a. Pe	k e r j a
be r s i h-	be r s i hpunme		ng a l a mi	k e r e nt	a na ny	a ngs a	mat e r	pa pa rv	i r usk a	r e nas	e l a l u
be r ha C C.. P Pe e n nu	pa nde t u up p	ng a nl	i ng k ung	a ns e k	i t a rs e	r t ar ua ngpubl		i k.
L L a a n nt t a a s s	, ,a pa k a	hha ny	ape k e	r j as e k	t orpe	r a wa t a	ns a j ay	a ngbe	r da mpa	kpa	l i ng
r e nt a na	t a spa	nde miCov	i d-	1 9i ni	?Te nt ut	i da k	.Se ba b,k	e bi j	a k a npe	na ng	a na n
pa nde	Cov i	d-1 9di	I ndone	s i as e pe	r t i y a ngt	e l a hk	i t ak e	t a hui, t	e l a hme	r e nt a	nk a n
s e mua k	e l a s pe	k e	r j a a k	i ba t pe	ng ut a	ma a n pe	na ng	a na n pa	nde	mi y	a ng
me ng ut	a ma k a	nk e pe	nt i ng a	ne k onomibi		s ni s .Ke	l a spe	k e r j at	e l a hdi	k ondi	s i k a n
unt ukda	pa tt	e r usbe	k e r j adima	s apa	nde miCov	i	d-1 9i ni	. Se ba g	a i ma nak	e bi	j a k a n
PSBBma	k i nl	ong g a r	,pa r ape	k e r j as	a a ti nipuns		uda hba	ny a ky	a ngdi	ha r us	k a n
u un nt t u uk kbe	k e r j	ada r ik	a nt ork	e mba	l i .Se	hi ng g a	,pa nde	miCov	i d-1 9punpa		da
da s a r ny	abe r	da mpa	ks e c a r	ar e nt	a npa das	e muak	e l a	spe k e	r j a .Ada	punpoi	n
pe ne k	na nr a	na hr e pr	oduk s	i s os i a l	da l a mt	ul i s a ni	ni, be	r g unaunt	ukme	ne g a	s k a n
ba hwak	e r j a-	k e r j ak	a s a tma	t a— s	e pe r t	ipe r a	wa t a n,me	ny e	di a k a nma	k	a na n,
be r s i h-	be r s i h,dl	s by	a ngt e r	ma s ukda	l a mr	a na hr	e pr oduk	s is	os i a l ,y	a ngs e	mul a
k e r a pk	a l idi pi	ng g i r k	a nda ndi	pa nda	ngr e	me hdi	ba ndi	ng k a na	k t i v i t	a spr oduk	s i
s e k t orf	or ma l	, pa dada	s a r ny	ame mi	l i k if ung	s iv i	t a lba g	ipr oduk	s ie k	onomis	e r t a
p pe e n na a n ng	a a n na a n npa	nde miCov	i d-	1 9diI	ndone	s i a. Ke	mudi a nda	r ii	t u, t ul i	s a ni nipun
be r upa a t a upunt	y ame i da k	ne k a nk, s e j a t i ny	a nk e mba aa da	l iba l a hk e r	hwak j a.	e r j ape	r a wa	t a n,ba	i ky a	ngdi	ba y a r
Se hi ng	g a ,da pa	tdi s i	mpul k a	npul aba	hwat	e r da	pa tk ompl	e k s	i t a spe	r ma s a	l a ha n
da l a mk	e r j a-k	e r j ar e	pr oduk	t i fy a ngs	e l a nj	ut ny abe	r pot	e ns ida	l a mme	nc i pt	a k a n
k ondi s	ik r i s i sr	e pr oduk	s is	os i a l .Se	k e l umi	tpr obl	e m y	a ngt e	r j a dipa	dar	a na h
r e pr oduk	s is os	i a lpunbe	r da	mpa kba	g ik	e l a spe	k e r j a ,k	hus us	ny aba	g ipe	k e r j a
pe r e mpua	ny a	ngr e nt	a nme	ng a l a mi	e k s pl oi	t a s i y a	ngbe r	l a pi s.

ut mpa nr a r di

da ut mi

.Berangkatdaripermasalahanyangdituliskanini,penulismencobamenegaskan kembalimengenaipentingnyawacanakrisisreproduksisosialsebagaibagiandari

penguatananalisisdalammemaknaipandemiCovid-19diIndonesia.

REFERENSI

Andryanto,S.D.(2021,Juli,23).Gonta-gantiIstilahPenangananCovid-19:PSBB HinggaTerkiniPPKM Level4.Tempo.co.DiambildariGonta-gantiIstilah PenangananCovid-19: PSBBHinggaTerkiniPPKMLevel4—NasionalTempo.co

DDaavviieess,,W.(2014).Neoliberalism:A BibliographicReview.Theory,Culture& Society,31(7–8),309–317.https://doi.org/10.1177/0263276414546383

Fraser,Nancy.(2016).Capitalism’sCrisisofCare.DissentMagazine.Diambildari Capitalism’sCrisisofCare—DissentMagazine

Fraser,Nancy.(2016).ContradictionsofCapitalandCare.New LeftReview. DiambildariNancyFraser,ContradictionsofCapitaland Care,NLR 100, July–August2016(newleftreview.org)

IIhhssaannuuddddiinn..(2020,September,2).PernyataanKontroversialMenkesTerawandi AwalPandemiCovid-19.Kompas.com.DiambildariPernyataanKontroversial MenkesTerawandiAwalPandemiCovid-19Halamanall—Kompas.com

Purwanto,Antonius.(2021,Januari,27).EkonomiIndonesiapadaMasaPandemi

Covid-19:PotretdanStrategiPemulihan2020–2021.Kompas.id.Diambildari

EkonomiIndonesiapadaMasaPandemiCovid-19: PotretdanStrategiPemulihan

2020–2021(kompas.id)

RReettaadduuaarrii,,E.A.(2022,Maret,2).2Maret2020,SaatIndonesiaPertamaKaliDilanda Covid-19.Kompas.com.Diambildari2Maret2020,SaatIndonesiaPertamaKali DilandaCovid-19Halamanall—Kompas.com

Baca PDF (OCR): Proto-apokalips zine(1)