Baca PDF (OCR): Pengungkapan nilai budaya dari naskah naskah surakarta musthikanign kidung

69 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 4.9 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. PENGUNGKAPAN NILAI BUDAYA DARI NASKAH NASKAH SURAKARTA (MUSTHIKANING KIDUNG)
  2. KATA PENGANTAR
  3. SAM BUT AN DIREKTUR JENDERAL KEBUDA Y AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KE BUDAY AAN
  4. DAITAR ISi
  5. BAB I TEKS MUSTIIlKANING KIDUNG
  6. I SINOM
  7. II. PUCUNG
  8. Ill MIJIL
  9. IV. GAMBUH
  10. V. MAS KUMAMBANG
  11. IV. ASMARANDANA
  12. VII. KINANTill
  13. VIII. SINOM
  14. TAMAT
  15. BAB 11 · TERJEMAHAN MUSTHIKANING KIDUNG
  16. I. SINOM
  17. II. PUCUNG
  18. III. MIJIL
  19. IV. GAMBUH
  20. V. MAS KUMAMBANG
  21. VI. ASMARANDANA
  22. VII. KINANTHI
  23. VITI. SINOM
  24. BAB III PEMBAHASAN
  25. Naskah dan Teks
  26. 55
  27. Te ma

PENGUNGKAPAN NILAI BUDAVA DARI NASKAH NASKAH SURAKARTA (MUSTHIKANING KIDUNG) .

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

PENGUNGKAPAN NILAI BUDAYA DARI NASKAH NASKAH SURAKARTA (MUSTHIKANING KIDUNG)

Pengkaji Prof. Dr. Edi Sedyawati (Ketua Tim) Supriyanto Widodo, SS (Peneliti) Dina Nawangningrum, SS (Peneliti)

Pe ny em puma : Prapto Yuwono, SS

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN DIREKTORAT JENDERAL KEBUDAYAAN DIREKTORAT SEJARAH DAN NI LAI TRADISIONAL BAGI AN PROYEK PENELITIAN DAN PENGKAJIAN KEBUDAYAAN NUSANTARA 1993

KATA PENGANTAR

Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara , Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Direktorat Jenderal Kebudayaan telah mengkaji dan menganalisis naskahnaskah lama di antaranya naskah dari daerah Surakarta yang berjudul Musthikaning Kidung, isinya tentang Ajaran Islam.

Nilai-nilai yang terkandung di dalam naskah ini adalah nilai Pendidikan dan Budi Pekerti. Nilai-nilai seperti ini sangat menunjang pembangunan, baik fisik maupun spirituil.

Kami menyadari bahwa buku ini masih mempunyai kelemahan-kelemahan dan kek,µrangan-kekuran gan. Oleh karena itu , semua saran untuk perbaikan yang disampaikan akan kami terima dengan senang hati.

Harapan kami, semoga buku ini dapat menjadi sumbangan yang berarti dan bermanfaat serta dapat menambah wawasan budaya bagi para pembaca.

Kami mengucapkan terima kasih yang sebesar-besarnya kepada para peneliti dan semua pihak atas jerih payah mereka yang telah membantu terwujudnya buku ini.

Jakarta, Juli 1993 Pemimpin Bagian Proyek Penelitian Dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara

Sri Min tosih NIP. 130 358 048

SAM BUT AN DIREKTUR JENDERAL KEBUDA Y AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KE BUDAY AAN

Usaha untuk mengetahui dan memahami kebudayaan daerah lain selain kebudayaan daerahn ya sendiri baik lewat karya-karya sastra tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain merupakan sikap terpuji dalam rangka perwujudan integrasi nasional. Keterbukaan sedemikian itu akan membantu anggota masyarakat untuk memperluas cakrawala pandangannya .

Untuk membantu mempermudah pembinaan saling pengertian dan memperluas cakrawala budaya dalam masyarakat majemuk itulah pemerintah telah melaksanakan berbagai program. baik dengan menerbitkan buku-buku yang bersumber dari naskah-naskah nusantara, maupun dengan usaha-usaha lain yang bersifat memperkenalkan kebudayaan daerah pada umumn ya. Salah satu usaha itu adalah Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara. Mengingat arti pentingnya usaha tersebut, saya dengan senang hati menyambut terbitnya buku yang berjudul Pengungkapan Nilai Budaya Dari Naskah, Naskah Surakarta (Musthikaning Kidung).

Saya mengharapkan dengan terbitnya buku ini. Maka penggalian nilai-nilai budaya yang terkandung dalam naskah tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain yang ada di daerah-daera h di seluruh Indonesia dapat ditingkatkan sehingga tujuan pembinaan persatuan dan kesatuan bangsa yang sedang kita laksanakan dapat segera tercapai.

Namun demikian perlu disadari bahwa buku-buku hasil penerbitan Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara ini baru merupakan langkah awal. Kiranya kelemahan dan kekurangannya yang masih terdapat dalam penerbitan ini dapat disempurnakan di masa yang akan datang.

Akhirnya saya mengucapkan terima kasih kepada semua pihak yang telah membantu penerbitan buku ini.

Direktur Jenderal Kebudayaan

Prof. Dr. Edi Sedyawati NIP. 130 202 902

DAITAR ISi

Halaman SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN . . iii KAT A PEN GANT AR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v DAFTAR ISi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vii Bab I. Teks Musthikaning K.idung .......... ... .. . Bab II. Terjemahan Musthikaning K.idung . . . . . . . . . . 26 Bab III. Pembahasan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

BAB I TEKS MUSTIIlKANING KIDUNG

I SINOM

1. Lir meksi pradapanira, ing kamal macelu nganggit, basa Jawa sinung tembang, bab sajuga wasitadi, anggitan Kangjeng Nabi, Suleman lbnu Jeng Dawud, menggah raning pustaka, paringira Kangjeng Nabi, Musthikaning Kidung tyas muja ing Suksma.

2. Karsa sung wening wardaya, cempat ngiket basa nulis, lalagon ing tembang tiba, mring basa dhongdhinging gendhing, Ian babon kang den cukil, ing suraos saged jumbuh, wasitadi isbatan, wonten ratu murih roaring, pra kakasih wanodya kinon nggonJak.

3. Surasa parlu kinarya, paneter jejeging budi, budaya kang sedya ngangsa, mring panggawe buru angin, jroning kasongan rawi, ·pada ngidak bantala gung, binudi santosanya, widada budi mrih sidik, pan kawedhar menggah ing sabda Narendra.

4. Ingsung mugi rinobana, ing pangucapira lathi, dene ta asih paduka, sedhepipun anglangkungi, saking anggur utawi, ganda paduka rurnipun, anglir pendah jebatdan, ingkang sakalangkung wangi, menggah asma paduka prasasat lisah.

5. Wangi ingesok gandanya, angambar menuhi bumi, mila para prawan samya, kapidereng anyao~i, katresnan mugimugi, paduka ngingkis tengsu, saking endahing cahya, karsaa anggendeng aji, roaring amba temah tut wuntat kewala.

6. Sasampuning Naradipa, kang cahya angingkis sasi, karsa nambadeng katresnan, kawula sinambut manjing, ing gedhong tilam sari, pipingitaning jinem rum, kularsa samya bingah, reneng tyas kang awit saking, padukarendra tanggap tanduking katresnan.

7_. -. ~a\vulanta arsa samya, angalembana tumrap mring, sih , p~duka cahya pendah, Narendraning Sang Hyang Ratih, pinunjul angsung ing sih, pamales katresnan konjug, kalangkung anggur dahat, mawi kayekten gyan sami, anyaosken katresnan roaring µiduka.

8. Nengna panggonjaking prawan, kinocap sabdaniraji, he sagung p~ra wanodya, ing Yerusalem nagari, pan ireng kulit mami, nanging endah rupanipun, pindha tamp ing kedar, sartanira angemperi, babutira Suleman kacremanigwang.

9. Si'ra aja meksi ingwang, irenge kukulit mami, amarga saka kataman, sunarira Sang Hyang Rawi,anake biyung mami, padha muring-muring mring sun, mulane ingsun nulya , pan pineksa kinon dadi, juru among marang papan pakebonan.

ro. Tetanduran anggur temah, pakebonan sun pribadi, iku tan sun upakara, wangrnlanira pra estri mareng Jeng Sri Bupati, dhuh pukulun Sang Ngaprabu, kang katresnan jiwamba, kawulanta mugi-mugi, kalilana nyumurepi ing panggenan.

11. Kagungan menda paduka, wonten pundi deniraji, mlegungken mamrih kauban, tan kasorot bagaspati, masamadyeng Hyang Rawi, punapa amba Prabu, ngantosa kluyuran Ian, namur dhateng pratisthaning, papanthaning para mitra padukendra.

12. Sang Prabu nabda maluya, mangkaten denira angling, he-he pet hinganing para, wanudya endah manawi, sireku durung uni ng, mangkene mamrih sumurup, payo nglacaka marang, tapake wedhus utawi, cempenira enggonen ana caketnya.

13. Tarube pangon pangenan, he-he ta kakasih marni, sireku upamanira, kaya kuda ingkang dadi, rakitan rata aji, Pringon sinambating ngarum , sru end ah pipinira, ingapi t-api t sumpi ng, ewadene lungayanira rinengga.

14. Kalung sireku panarsa, sun yasakken sumping rugmi, tinutul-tinutul salaka, sadangunira Narpati, pinarak kembul bukti, tansah ginonjak dyah ayu, mangkaten ginonjaknya, naretku gandanira mrik, uwotira katresnanku sedhepira.

15. Tumrap ing aku upama, balendoking emur kadi, buntelan sumesel ana , selaning pambayun mami, sedhepe tumrap marni, terusken nanging nyawaku, lir pendah dhedhompolan, koper iku ingkang saking, kebon anggur ing En-gedi ananira.

16. Sang Prabu maluya sabda, !ah kowe kekasih mami, sireku endah ing warni, iya endah nyat a yekti, mripatireku kadi, manuk dara mripatipun, parendah dyan maluya, panggonjakira Narpa ti, dhuh-dhuh adhuh woding katresnan kawula.

17. Pekik sarira paduka, anengsemken a ti mami, ariyo-riyo Narendra, neng plenggahan Narapa ti, yen nambadeng kang dadi, katresnan prawan pangulun, lir roroning ngatunggal, wit Kangjeng Ejkha akardi, andalurung ingkang samya ka unggyanan.

18. Gegebyogipun awama, wit Kangjeng beros panulis, wulang tumrap bab sajuga, palestha mangkya gumanti, nurut pasal kekalih, teksih musthikaning kidung, panggiteng Dawut putra, bibisik Suleman Nabi, sekar pocung ingkang pinacak carita.

II. PUCUNG

1. Sekar pucung amedhar ing ngaturipun, para dyah prawan, denira gonjak Sri Mulki, dhuh Sri Nata kawula punika sekar.

2. Khabat selet ing saran utawinipun, sekar bakung nglebak, sabdanira Narapati, heh wanita sireku kadya upama.

3. Kembang bakung ana ing samadyanipun, eron ngono uga, sih ingsun ana madyaning, para prawan sanadyan ayu ing warna.

4. Para prawan umatur, marang Sang Prabu, dhuh amba punika, kadya upamanya uwit, tapukha kang wonten tengahing wiwitan.

5. Ing wanadri inggih mangkatcn Sang Prabu, woding katresnewang, wonten madyeng para janmi, priya anon sru dahat anggen kawula.

6. Remen lungguh wonten ing payomanipun, sarta uwohira legi dhateng cethak mami, kawula wus tinuntun umanjing ma rang.

7. Gendhong ingkang pancen pangunji ngan anggur, mangka pasihannya, inggih punika Narpati, bandera kang kinarya ngaubi ingwang.

8. Bok kawula den kuwatna lawan amung, nyenyamikan aran, inggih emplek-emplek kismis, Ian den kasnaka lawan uwoh tapukha.

9. Awit amba anandhang sakit wulangun, utamangganingwang, sinanggi ing ngasta kering, asta tengan ameluk-meluk kawula.

I 0. Sabdanira Srinata mring wanudyayu, he para wanita, ing Yerusalem nagari, sira samya ingsun sumpah mungguh kidang.

11. Myang manjangan wadon-wadon ing ngalan gung, aja ngungkatena, utawa mrempengken maring, ing katresnan prakara iku prayoga.

12. Ingujaa iya saka sejanipun, pribadi badiwak, para prawan amangsuli, mring Narpati mangkaten wuwusing kenya.

13. Pan karungu inggih amba swaranipun, woding katresnamba !ah ing kono angrawuhi, rawuhnira malumpat-lumpat tindakira.

14. Neng pangargan lincak-lincak aneng munggur, woding katresnengwang, memper kaya kidang tuwin, kaya kompeng !ah puniku enggonira.

15. Jume neng neng burining tembok amanguk, ngungakungak marang, jandhela-jandhela meksi, sarta mulateng buri ruji candhela.

16. Uwotipun katresnan kumedhar wuwus, iya marang ingwang, mangkene kekasih mami, angadega ing wong ayu-ayu sira.

17. Uwotipun iya ing katresnaningsun, sira mareneya, lah ta wus liwat badhidhing, myang tingkase masa udan wus kliwat.

18. Ing burni wus kawon kembang-kembangipun, wus tekama samya , pangocehing peksi-peksi, myang manggungge brakutut karungu iya.

19. Ana tanah ing kene utawanipun, uwit arah padha, anggurihken wohing pentil, uwit anggugur kembang rnrik arum gandanya.

20. He kekasih ngadega he prawan ayu, paraning tresnengwang, mareneya dara peksi, ingon-ingonku kang manggon lawahing parang.

2 1. Ing pasingetaning gampeng pasemonmu, ka tokna maringwang, ambukaa sira angling, sun pyarsakken swaramu maweh asmara.

22. Yuning semon semumu karya wulangun, ingsun rewangana, sedyengong anyekel roaring, gegarangan cilik kang padha angrusak.

23. Kebon anggur awit dene kebon anggur, iya darbekingwang kembangira arnrok rnijil, uwotira iya ing katresnaningwang.

24. Darbekingsun dhewe iya sartanipun, apan iya nyata, kekasihnira pribadi , gyanya angon ana tengah-tengahira.

25. Kembang-kembang bakung kongsi wayahipun, adheming rahina, wayahe wayangan asis, dhuh dhuh woding katresnan amba paduka.

26. Dyan densasating kidang utawinipun, kompreng gyan paduka, ngalambreng neng redi-redi, ingkang lowah-lowah palestha panurat.

27. Pasal kalih ing mangkya gantya mangapus, bab tri sinung tembang, mencacat araning gendhing, rarasing tyas mrih wimba weningring driya.

Ill MIJIL

1. Kang minijil ucaping pawestri, akung neng paturon, nuli nglari kang dadi telenge , yitma mami sun lari ananging, pan nora kapanggih, anulya clathuku.

2. Sun tak tangi angideri nagri, sar-pasar kramen wong, lurunglurung iya tetelenge, nyawaningwang sun lari anuli, pan iya ngong"lari, nanging tan kapangguh.

3. Sun kapapag wong kemit nganglangi, nagri sun pitakon , apa iya wong nglanglang dheweke, amrangguli marang ingkang dadi, teleng myang jernihing, yitmaningsun mau.

4. Durung adoh iya unggyan mami, kurung kuran karo, marang mau wong kemit gawene, anulya wus nemu ingkang dadi, teleng myang jernihing, yitmangsun mau.

5. Dyan sun candhet sarta ngong cekeli, lawan nora ingong, uculake mau tetelenge, nyawaningsun sartanira kongsi, sun sambut umanjing, pantyaning biyungku.

6. Ing jro gedhong iya kang sayekti, nglairake ingong, e parendyah ing yerusalem, rungokena kowe iku sami, iya ta k sumpahi, piyarsakna mungguh.

7. Kidang-kidang Ian manjangan estri, sira kewaning jro, alas aja iya ngungka take, myang mrempengken iya iku ma ring, prakara pakardi, ing katresnan iku.

8. Den uja asaseja prioodi, sapa nyedhak kono, saka ing pasamunan sasate, kadya kumelune kukus agni, kinutug mur tuwin, menyan sartanipun.

9. Warna-warna gi-anggining craki, lah sira den weroh, ilru joli iya kagungane, jeng Suleman Nabi Dawud siwi, ngurungurung kongsi, kemput prawira Nung.

10. Pan sawidak prawira winilis, tunggalane uwong, ing Israil iya prawirane, padha sikep ing pedhang sakwehing, lan kehing ngajurit, kabeh prawira Nung.

11. Kabeh anyangkelit pedhang saI)li, krana saka dengo, panggirise ing latri wayahe, Sangaprabu Suleman apan wis, pajangan ngyasani, kang ginawe kayu.

12. Ing Lebanon sasakane asli, salaka kinaot, kang ginawe sarta cik-cikancike, emas larapira ing jejarik, wungu semu abrit, mungguh ing jropinpun.

13. Rinengga-rengga wawarnen dening, katresneng prawadon, iya· wadon tanah Yerusalem , he prawanudya ing siyon sami, metuwa umeksi marang Sangaprabu.

14. Kang sinambat rum Suleman Nabi, angagem Sang Katong, makuthadi kang den agemake, marang Panj~nenganira dening, kang ngibu ing ngari, pikramaning Prabu.

15. Iya dina suka reneng galih, wardayeng Sang Katong, pasal katri sampat panurate, bab sakawan kang gantya tinulis, rinarasing gendhing, gambuh ing pitutur.

IV. GAMBUH

1. Iba-iba ayumu, he paraning kang dadi tresnaku , iba-ioo ayumu matamu mungging, sangisoring kudhung wangun, wangune lir datan seyos.

2. Matane dara manuk, rarambutmu sasat rambut wedhus, jawa-jawa sapantha kang jerum mungging, ing peperenganing gunung, i~gil At untumu kados.

3. Wedhus gembel akumpul, sapantha ingkang salebaripun, binathilan mentas ginuyang ing warih, kabeh padha mateng jumbuh, lire kembar nora seyos.

4. Ora ana kang gabud, sartanira iya lelambemu, nora beda kaya tampar sangkilat abrit, cangkemu karya wulangun, pilinganmu ana ngisor.

5. Ing kukudhung wawangun, wangunane anglir uwohipun, ing dalima iya kang amung sajuri, lungayanira kadyeku, manarane Dawud Katong.

6. lngkang winangun sungsun, timbun cinanthelan pari sewu, kyehning tamengira pra prawireng jurit, susumu sakaronipun, lir komprenging kidang jumboh.

7. Kang nyengkul madyanipun, kembang-kembang kang winastan bakung, winangsulan pangandikanira Nabi, mangka ten wangsulanipun, apan sayektine ngantos.

8. Ing wanci asrepipun, ing rahinten sarta wancinipun, wawayangan kajeng kawula pan narsi, dhateng redinipun emur, utawi µmedyaning ngong.

9. Dhumateng tenggeripun, menyan menyan Nabi maluya rum, he paraning iya ing katresnan mami, endah sranduni ng awakmu, tanpa cacad pisan payo.

10. Yogyane samya medhun, saka Lebanon ke pancangaku, mara sira meluwa marang ing kami, sedyaningsun jangkah mudhun, iya saka ing Lebanon.

11. Dyan nontona duk medhun, iya saka i pupucakipun, Lea manah saka ing pucuking senar, Ian ing khirmon sarthanipun, ing pandhodhotaning ngemon.

12. Gununge macan tutul, he rayiku wadon pacangaku, sira uwus ngenglengake ati mami, Ian sakedheping matamu kaiawan weweling ingong.

13. Kekaiunging guiumu, sayogyane saonced bae wus, he rayiku iya pacangaku swami, saiba-iba gonipun, tresnanta nengsemken ingong.

I4. Katresnanmu dahat sru, angungkuii sasawabing anggur, sru gandane Ienga jebatmu sun pilih, katimbang sarupanipun, anggi-anggi durung ingong.

I 5. Amiliha puniku, he pacangan swami Ieiambemu, anetesken madu pinasthika tuwin, madu Ian puhan cinampur, pan iya iku amanggon.

I 6. Sangisoring ilatmu, sarta gandane sasandhangamu, wus lir gandanira Lebanon denya mrik, ke rayi papacangaku, sireku upama kados.

17. Patamanan kang pintu, kinancingan sarta pacangaku, kaya beiik kang kineker sarta kadi, ing sesendhang kang tinutup, kaiawan cap kancinging wutoh.

18. Mungguh ta trubusamu, padha dadi pakaranganipun, wit dalima kanthi uwit adoh adi, warna-warna kembangipun , koper naret-naret karkom.

19. Daringo sartanipun, manis jangan Ian sarupanipun, kang ametu menyane Ian emur mijil, garumyang sarupanipun, gi-anggi ingkang kinaot.

20. lya kowe puniku, sendhang taman sumber we ning ngidhup, kali ingkang santer kang dumrojog saking, ing Lebanon he welingku, maruta kang saka ing Ior.

21. Tangiya aja turu, he maruta ingkang saka kidul, tamatnaku silirana supaya mrik, arume muli wodipun, iya ing ka tresnaningong.

22. Tindaka myang lumebu, marang ing taman kagunganipun, dhahara woh wowohan kang adi-adi, he rayi papacangaku, ingsun wus lume bu ing jro.

23. lya ing taman aku, sirtanira wus methil emurku, myang wus dahar tala.tekan madu mami, sarta wus ngombe anggurku, lawan kambi puhaningong.

24. He he· para mitraku, sira padha mangana Ian minum, sartanira dipadha nganti sireki , tambirang pasal kacatur, palestha ing mangkya gantos.

25. Ngi ket musthikeng kidung, kikidunganira janma anung, tumrap pasal lima linagu ing gendhing, kondhanging .kidung kang anung, kumambang karseng Hyang Manon.

V. MAS KUMAMBANG

I. Ingsung guling nanging tyas da tansah eling, iku sabawanya, uwode katresnan mami, kang nothok lawang lingira.

2. He rayi paraning ka tresnan mami, dara pyaraningwang, musthikaku ingsun mugi, wenganana lawang marga.

3. Sisirahku kalebus ebun utawi, remaku pan kebak, tumetesa Sang Hyang wengi, µrngandikanira Nata.

4. Kawangsulan dening pacangan kadyeki, kula sampun lukar, kadi pundi anggen mami, dandos malih sarta kula.

5. Sampun wisuh suku kula kados pundi, inggih gen kawula, sedya ngregetaken malih, andikanira Sri Nata.

6. lngkang dadi uwoting katresnan mami, nuli nganjingena, astane bolongan kori, temah atiku trataban.

7. Krana saka panjenenganira tuwin, ingsun tangi nulya, arsa mengani woding, katrenanku sanalika.

8. Tanganingwang tumetes emur utawi, suwendaku uga, tumetes mur mili saking, pentholing pikukuh lawang.

9. Uwotira katresnanku sun wengani, nanging wus amuntat, myang wus tirrlak yayah kadi, pecat-pecat kayitmengwang.

I 0. Sebab saka iya mau ingkang dadi, pangandikanira, iku banjur ingsun lari, ananging nora kapanggya.

1 1. Apa dene tak sambat-sambat amargi, tanpa ring wangsulan, wong kemit kang nganglang nagri, tandya arnrangguli ingwang.

12. Aku iya tumuli dipun gitiki, kongsi kabaranan, wong kemit ing baluwarti, padha ngrebut kemulingwang.

13. He pra wadon ing Yerusalem nagari, sireku sun sumpah, iya ta kalamun sami, kapethuk Ian uwotira

14. Katresnanku ko unjuki myat punapi, samya amunjuka, yen sun nandhang Iara brangti, he wong ayu-ayu sira.

15. Kang pinunjul saka wong wadon sakwehning, uwoding tresnanta, iku kaceke punapi , katimbang kalawan para.

16. Kang katresnan si~ ake h-akeh puniki, woding katresnanta, iku kaceke p.mapi, dene sira teka nyumpah.

17. Marang ingsun mangkene denya yumpahi, woding katresnengwang, iku putih lawan abrit, sumringah punjul wong legsan.

18. Mustakane iku kencana ngluwihi, murnining kancan, ramane dhan-ngandhan tuwin, irenge pan kaya gagak.

19. Tingalira aprasasat kaya peksi, daru nudya ana, iya ing pinggir kali, adus puhan sasansotya.

20. Ingembanan ingkang endah sarta adi, pangarasanira, tan beda yen den upami, lir gegulaning tanduran.

21. Anggi-anggi gagelengan gedhong wangi, lelathine kaya, kembang sosan sarta maning, netesken mur mili tansah.

22. Myang astane kaya kancana ginilig, tinrapan sosotya, tarsip sarirane kadi, gadhing ingukir sartanya.

23. Tinaretes sosotya nila widuri, sampehane nyaka, watu cendhani utawi, ingumpak kencana mulya.

24. Dedegira prasasar Lebanon tuwin, endah edinira, punjul kadyangganing tuwin, Erej miwah cethakira.

25. Anglir madu manis arum amumpuni, myang sawontenira, kabeh angenyutken kadi, mangkono iku wodira.

26. Katresnanku satemene he pra estri, Yerusalem praja, kang kaya mangkono iki uwoding katresnaningwang.

27. lya kaya mangkono iku telenging, nyawaku wodira, ing katresnanira sami, marang ngendi tandakira

28. He wong ayu pinunjul para pawestri, kabeh uwodira, katresnengwang, puhiku tumedhak maring, iya patamanira.

29. Parlu kowe arep tak rewangi nglari, woding katresnengwang, puhiku tumedhak maring, iya patamanira.

30. Tinjo gulan ketanjran anggi-anggi, ameng-amengana, kelangenane utawi, methik bakung kembangira.

31. Aku iki kagunganira pribadi, woding katresnengwang, lan woding katresnan mami, iku darbeksun priyangga.

32. Unggyanira angel ana samadyaning, bakung kembangira, palestha dera manulis, pasal panca gantya nurat.

33. Pasal nem sinawung gendhing rerepin, macapat winastan, kapidreng arsa ngawruhi, pitutur mrih don asmara.

IV. ASMARANDANA

I. Paraning katresnan mami, sira endah kadya tir sah, nengsemken lir Yerusalem, angebat-ebatken yayah bala samekta perang, engokena maripatmu, saka ing aku amarga.

2. Amrajaya ati mami, rambutmu prasasat kadya , wedhus Jawa pepathan, i~kang samya jerum ana, peperengan andaka, inggil At mungguh untumu, nora beda padrawana.

3. Gembel sapantha kang mami, amentas saka ginuyang, padha meteng kembar kabeh, kang gabug pan nora nana, myang pilingamu ana, sangisoring kudhung wangun, wangunanira pan kadya.

4. Daliml amung sajuring, para Ratu garwa ana, sawidak para pangrembe, wolung puluh myang wanita , prawan tanpa wilangan, ananging ta dara manuk, piyaran ngong mung sajuga.

5. Myang dadya musthika mami, kekasihe embokira kang nglairken pilihane, bareng andabeleng marang, para wanudya nulya, dipun arani rahayu, bareng katon marang para.

6. Ratu garwa Ian pra selir, ambanur dialembana, sapa ingkang amancorong, ana kono kaya bambang, wetan endah lir yayah, amunjuli Hyang Sitengsu, suci kadya Sang Hyang Ngarka.

7. Angebat-ebatken kadi, wadya samekta ngalaga, lir singa nabda girange, aku mau medhun marang, ing papan pakebonan, Eguj arep andulu, sagung tutuwuhan kebak.

8. Lawan mariksani uwit, anggur paran wus umimba, iya iku kekembange, sartanya uwit dalima, kekaruke apa ta, wus ana mangka puniku, datangpa rumasa ingwang.

9. lya katunggangken dening, nyawaku dhewe ratanya, pameran bangsaku kabeh, kang rahayu atinira, palestha ing panurat, pasal sat gantya mengapus, ing basa jarwa kang tumrap.

I 0. Bab pi tu sinawung gendhing, pinurih tibaning tembang, kinanthi sekar arane , teksih tungal wasitarja, musthikaning kidungan, Suleman ingkang manawung, pantes lamun kinawruhan.

VII. KINANTill

1. Panuwun amba pukulun , padukendra mugi-mugi, entyarseng karsa wangsula, inggih mugi padukaji, wangsul dhuh sularni t muga, karsa tindak amangsuli.

2. Supados amba pukulun, sageda nyenyawang maring pasariran padukakendra, sabda wangsulan Narpati, sularnit iku ing karsa, ko sawang apane sami.

3. Wangs ulan wadon kang matur, inggih upaminya kadi, babegsanira wadyendra, kang tan lewih amung kalih, tandhi ng lir campuh ngayuda , sabda wangsulan Narpati.

4. Dhuh putrining satriya gung, iba-iba amantesi, tindak dalem tur kalawan, mangagem canela adi, solah cethik dalem si.sat, ebahing rante kinardi.

5. Pasren ing lonceng kinandhut, tapak tangan kriya wegig, puser dalem datan beda, bokor gung kancana murni, isi anggur tanpa lukak, pasaliran dalem kadi.

6. Tan beda gandum satumpuk, kakupeng kembang ngubengi, bebakung keh datan benggang, payudara dalem kadi, kompenging kikidang kembar, lungaya dalem sang putri.

7. Anglir manara sisiyung, dipangga ingkang kinardi, tinggal dalem kadya blumbang, balumbang kesbon kekalih, sarta celaking gapura, kang winastan ing Batrambit.

8. Grana dalem saminipun, manara Lebanon kadi, inggih ingkang adhepira, dhateng ing Damesek tuwin, mastaka dalem pan kadya , karmel rema dalem putri.

9. Waminipun wungu semu, abrit Panjenengan aji, teka binesta kalayan, ririptane rema tan mosik, dhuh sih telenging katresna n, iba sru endah sang putri.

I 0. Lan iba banget unggyanmu, ngresepken sira sang putri, lawan sruning kanikmatan, mungguh dedegira putri, pantes yen kaupamakna, kadya witing kurma tuwin.

11 . Sang putriyuda ranipun, petha-pethane kang sami, lir dhompolan uwohira, anggur iku kang nyeplesi, pangunandikeng tyasingwang, mangkono tak menek nguwit.

12. Kurma iku sun anggayuh, ing papah kang sun cekeli, nuli payudaranira, sun rasa-rasa lir kadi, dhedhompolan uwohira, wit anggur myang ruming angin.

13. Kang umahya ing lesamu, woh tapuka kang nyepl esi, sartanya cethakmu kadya, anggur edi wuwuh murni, inggih ingkang eca-eca, anggenira nglebeti.

14. Ing woding katresnan ulun, kang saged memungu lathi, sare tansah ngunandika, apa iya aku iki, temen ing kekasihira, kang dadi kekasih mami.

15. Sartanira iya aku, kang tuhu den kayungyuni, sumangga kekasih kula, sami medal dhateng jawi, nyare wontena ing padesan, ing samasa wanci ening.

16. Murugi kebonan anggur, datan misahken jariji, prapta . kebon samya umyat, uwit anggur punapa wis, wonten ing sesekarira, kekarukipun punapi.

17. Sampun sekar sartanipun uwit dalima punapi, sampun rnijil karokira, wonten ing ngriku wak mami, badhe ngunjukken katresnan, katresnanamba dhateng aji.

18. Sekar dudahi puniku, gandanira sami amrik, myang ngajenging gapuremba, wonten wowohan kang adi, adi ingkang teksih inggal, saha ingkang awak inggih.

19. Wonten tur kathah kalangkung, kawula rumanti remit, mamrih puniku sageda, kagem mring kakasih mami, palestha pasal kasapta, denira nurat_ gumanti.

20. Pasal astha kang ingapus, musthika kidungan Nabi, Suleman Dawut swaya, sinawung rarasing gendhing, rerepen kang ganti crita, pun mlaya sinom pangrawit.

VIII. SINOM

I. Beja kawula upama, paduka lamun da di, pan inggih kadang kawula, sadherek kawula tunggil, saserepan manawi, mangkaten upamenipun, padukendra kapapag, wonten ing. jawi amesthi, tansah amba cucupi mangka· kang nyampah.

2. Tanpa purun mesthinira, kawula nulya ngaturi, tumindak lumebu wisma, pantyasaning bjyung mami, padukendra tumuli, mumulang dhumateng ulun, sarta paduka nulya , inggih kawula aturi, ngunjuk anggur bumban myang ing duduhira

3. Uwoh kawula dalima, asta Nata kering nyanggi, dhateng utamangganingwang, asta kang tengen Narpati, meluk lungaya mami, he para manudya Yerusalem sireku samya, rungokna sun supatani, aja sira ngungkatken utawanira.

4. Marempengken ing katresnan, ingkang mangkono prayogi, ujanen karsa pribadya, sapa kang maj ungajoni, ing kono iya saking, ara-ara sartanipun, sum.endhe marang marga, uwod katersnaning ngati neng ngisore uwit tapungkha iku ta

5. Goningsun anenangiya, katresnanmu para estri, ana ing kono bokira, iya enggone nglarani, duk nglairken sireki, iya neng kono enggonmu, dilairake saka, biyunginu Ian nandhang perih, dhuh kawula m ugi pad uka prenahna.

6. Ing jaja paduka kadya, kalkapi acap myang inggih, kaprenahna wonten asta, ing paduka dipun kadi, kalpika cap nyeplesi, dene pamisesanipun, ing katresnan samiya, kados pamiseseng lalis, kamempenganira tan kengguh bebaya.

7. Kados leleng palimengan, ngalat-alade puniki, urubira . kang dahana, urup sulet kang nyuleti, sayekti maha suci, toya ageng tamtunipun, boten saget sirepa, katresnan puniku inggih, sanadyana benawi boten kawana.

8. Angelebi urupira, cloroting katresneng ngati, saupami wonten tiyang, ingkang badhe amewahi, ngurupaken punapi, srusmmg griyanipun, sadaya mrih angsala, katresnan punika mesthi, mung pinoyok kewala ingkang pinanggya.

9. Kita samya darbe kadang, wanudya myang ijeh cilik, durung metu yudaranya, sadulur kita puniki, kapriye enggon mami, ngupagawe lamun besuk, samasa dipun lamar, pitaken dipun wangsuli, saupama dheweke itu llaleyan.

J 0. Lire tombak pager bata, puniku dipun yasani, omah salaka pethingan, yen puniku pancen kori, santosa ,den pageri, iya dening ~byok kayu, Erij aku iki ya, wus pinanci pancen dadi, tembok sarta g,ikuku empere padha.

11. Kaya manara mangka ta, mangkono maipi mungging, ing ngarsane maha mulya, aku wus dadi myang kadi, kang nemu yu basuki, siningget carita dhuwur, sinambungan ca rita, kagungani ra Jeng Nabi, Ibnu Dawud Suleman kebonanira

12. Anggur siji apan ana, ing Baalamon kang bumi, kang den pasrahken mring janma, pamong sartanira sami, kakarsa kenya Osi, aprajangji pajeg sewu, sekel salaka endhang, ature janma mong tegil, pakebonan kula punika sadaya.

13. Kawula suwun piyambak, inggih ingkang nguwasani, paduka wus tan uninga, dhuh ,Suleman kangjeng Nabi, kajawi kang wus jangji, kang sumurup pajeg sewu, sekel punika ingkang, kagungan dalem jeng Nabi, mangka ingkang kalih atus mugya-mugya.

14. Kaparingna dhateng ingkang, sami among kebon tegil, he wong kang karasan ana, µikebonan anggur mami, kancakancamu sami, nilingake suwaramu, aku ya rungonana, dhuh adhuh kekasih mami, mugi dipun enggpl karsa alalana.

15. Kados kidang utawinya, kompreng wonten redi-redi, ingkang tuwuh eronira, anggi-anggi sawarnining tuwuhan ron kang wangi, tamat Musthikaning Kidung, nuju tanggal sapisan, Rabingulakir ring Alip, Sewu Wolung Ngatus Pi tulikur sirah.

I. Amba pun gitastha wanda, mengeti engeting driya. 2. Panungkara wasitarja, saking kang para winulya. 3. Pangalaming marcapada, inggih puniku ing dunya. 4. Menggah tapa mudyanira, pun amba gitastha wanda. 5. Punika pustaka munya, widada salaminira. 6. Winastan kidung raharja, sejamba sajroning driya. 7. Pan kinarya namudana, urup uriping wardaya. 8. Kang awor sambu Ian hawa, supaya saged leresna. 9. Dening pangengeting driya, warah wuruk tata harja. I 0. Tumrap ingamba priyang~, pun amba gitastha wanda. 11. Pamunji driya midangga, pamardinireng budaya. 12. Paribasan anglir kutha, myang baluwarti kang rusak. 13. Bedhah rinoban ngalaga, mirong ing prawiranira. 14. Pamardinireng wardaya, dumadi pupulihira. 15. Ingkang m~ngkaten babasan, minangka santosanira. 16. Tumadhah pameleh Suksma, supayantuk rahmatira. 17. Ing Gusti ingkang kuwasa, Pangerane sagung alam. 18. Ing beja dahulat nyata, nyata rahmating hyang Suksma. 19. Ing mangkya kidung raharja, ing ngucap ngandhap punika. 20. Caritaning Kuran kitap, manungsa tumitah ana. 21. Ing alam kadangan lawan, bantala surya sasangka. 22. Miwah ranu myung maruta, dahana sarta kartika. 23. Mangka kang para sujanma, lawan kang minangka kadang. 24. Bantala sasaminira, ranu mau sakabehnya. 25. Tumitahe tanpa seja, nanging sineja ing Suksma. 26. Mungguh para sagung janma, duk arsa tumitahira. 2 7. Mring alam kang winastan, ing ngarsa wau punika. 28. Utawi ing ngaran alam, parameyan ngalam dunya.

29. Puniku marang ing Suksma, wedi asih lumaksana.

33. Mulane sujanma gesang, uwoding katresnanira. 37. Myang manggon angarahena, maring kang maha minulya. 43. Saguh sineja tumitah, yen kalakyan punaginya. 48. Luwih maneh yen sungkawa, tobatana langsung Suksma. 55. Aja liniru karuna , kang mangkono sababira. 56. Cakraning budayanira, kawasesa prabawanya.

30. Tetap nora sedya cidra, maring Gusti kang kuwasa.

31. Mungguh yayah sarta rena, karsa Allah mung minangka.

32. Sarana tumitahira, parameyan ngalam dunya.

34. Kudu amung tumujuwa, maring Gusti kang kuwasa.

35. Suksma lamun kalinohihya, dening sakaliyanira.

36. Cakranira iku dadya, ngrupakken sarta amarna.

38. Kang mangkono ing sahadad, kalimah loro angrucat.

39. Gandaning jebadanira, kang amrik ngambar Bawana.

40. lya momor ing saganda, ganda tan sinarju Suksma

41. Kinukum manungsanira, mandrawa saka hyang Suksma.

42. Awit dene saka cidra, ubayanira ing Suksma.

44. Wedi asih lumaksana, tetep nora sedya cidra.

45. Mula kudu netepana, pratignyanta marang Suksma.

46. Mubarang kalindhihena , dene tresnanta mring Suksma.

47. Sagung ing pratingkahira, kanthiya nyakra hyang Suksma.

49. Cakranira kang tumama, tumujuning maring Suksma.

50. Supayane bisa sirna, apa kang dadi sungkawa.

51. Winentas saka sungkawa, pinartistha munggeng suka.

52. Suka gawe esemira, esem gawe guyunira.

53 . lku wasesanen saka, panyakranta maring Suksma.

54. Dimene bisa widada, esem myang pangguyunira.

57. Mesem mongkog suka-suka, bali sungkawa tumeka.

5 8. Marga guna bisanira, maring saniskara sirna.

59. Rahayu sing sapa janma nilingken rem bug wasita.

60. Dipun temen driyanira, supaya nemu raharja.

61 . Lamun cidra driyanira, sudarma tan ngayubagya.

62. Pangayubagyaning bapa, sewaya sarju wasita.

63. Wasitane janma kuna , kang ngolahken beja mulya.

64. Putra wasistha wardaya, sudarma ngudang begyanta.

65. Sagung panggawe kang ala, singkirana myang mandrawa.

66. Duga-duga arepena, supaya bisa mrayoga.

67. Bueti iku pinardiya, kongsi bisa wicaksana.

68. Mungguh budi wicaksana, iku kang bisa gayuha.

69. Kabejan luhur royang wirya, kinanthen suka raharja.

70. Yen tinanduk ing piala, dening sama saroanira.

71. Piala roung tandhingana, dening kadarman kewala.

72. Jaroanging para kawula, kang saroya ngulus Narendra.

73. Gedhe cilik padha uga , pari pola ngulun Nata.

74. Tan luwih roung kudu pada, kanthi budi wicaksana.

75. lya iku kang minangka, jaroang panguluning Nata.

76. Sanadyan guna roursita, lamun pisah wicaksana.

77. Duga ing prayoganira, kasaluru nora krasa.

78. Yen kasluru teroahnira, tinut wuri roasa beka.

79. Nanging roursit budi guna, tan kena yen tininggala.

80. Mursit guna uparoanya, geni diyan ucengira.

81. Kang minangka lenganira, iku budi wicaksana.

82. Urupe kang roaha roulya, iku yogya den rasakna.

83. Katresnan yen den ujaa, atasira kapreropengan.

84. Liya roaring roaha roulya, roendallane kang den enas.

85. Kraman tegal wana pringga, layak lamun angujaa.

86. Kaprempenganing katresnan, tan weruh katri prakara.

87. Ucenglenga urupira, roulade sakarsa-karsa.

88. Nora bisa anglacaka, tetapake tapakira.

89. Krana preropenging katresnan, kaenas kraman tegalan.

90. Mula uceng sarta lenga, duk karonsih lan urupnya.

91. Mung tansah awu kewala, roendahane calupaknya.

92. Wutuh laroun binantinga, ing watu tan, dadi sela.

93. Mangkono kang nyelakana, paroardyeng hyang roaha roulya.

94. Kang kudu linakonan, dening para janroa roula.

95. Sarehning kun-payakunnya, Allah roarang pra roanungsa.

96. Ijeh nguja sejanira, jumangkah roarga minulya.

97. Prayoga yen ngarepana , parouji iki ucapna.

98. Gusti Allah rouga-rouga, nylaroetna badan kawula.

99. Salebeting gesang aroba, kasunaran bagaspatya.

100. Pada ngidak ing bantala, roaha minulya ngosikna.

101. Budi amba widadaa, enget roaring roaha roulya.

102. Punapa pakonira, Gusti amba kang kuwasa.

103. Mring kulanya supadiya , tumirn;lak ngambah ing marga. 104. Kang anjog beja raharja, raja jagat angesrokna. 105. Amba pribadi tan ngrasa, wasis ngesrokken paneja. 106. Kajawi Sang raja Alam, nulangi kawawanira. 107. Dasih ing hyang ngambah marga, kang anjog Ian esrogira. 108. Maring beja kang minulya, kamulyan paran myang sangkan. 109. Tinulangan luwihira, ratya sagunging lam-alam. 110. Kalisa mangluhur karya, karyasmara tan pa karya. 111. Yayah ngayuti maruta, tiwas sayah tuwas nglaha. 112. Wiwit turhbirang kulanta, mring pakarti kang prayoga. 113. Gehegan semayanira, denira anglakonana. 114. Bambang wetan tinindakan, wekasan prapta singgetan. 115. Lingsir pracima hyang arka, kang layak angolahena. 116. Makutha ingkang sanyata, nyatane manungsanira. 117. Tansah mirasa semaya, candhak ayuning pracima.· 118. Kongsi semu semonira, keri samenut sunamya. 119. Silem ing wengi kang mimba, bingung bangsa wancakdriya. 120. Den ajak ngungset wasita, pranata kang mamrih arja. 121. Mung nguja sembrana, pakarti rungsit rinasa. 122. Ginampang kewala bisa, mumpuni cakraning driya. 123. Ngamping-ampingi yitmanya, ketleyek tekabur mulya. 124. Punapanta pamirasa, linakon ingkang mangkana. 125. Keni lajeng ginuguwa, mumpuni ing ngendonira. 126. Yen amba dereng pracaya, kang namung tansah semaya. 127. Bambang wetan tinind.akan, lah ta mula kang kuwasa. 128. lngkang makaten punika, kasirnakna kang mandrawa. 129. Kantuna anglaras gangsa, i saben menut tinatap. 130. Supaya aruming nglaras, kagem kapireng Sri Nata. 131. Punika atur sanepa, kawulanta maring Suksma. 132. Mrih tutup pintu gapura, menga sidik kawistara. 133. Tarontong langgenging Suksma, yen Allah tanpa nuntuna. 134. Tutup pintuning gapura, minep dadya temahira. 135. Peteng limeng marganira, kukudhung kang kawistara. 136. Pakarti radadira, anutup kodrating Suksma. 137. Mila rasa myang rumasa , cakraning budi krasaa. 138. Sampurna kamulyan paran, kajawi mung sangkanira.

139. Kang winor amor saganda, panggandaning cakranira.

140. Rasa rumasa kang krasa, elok ing karasanira. 141. Sampun ngantos binasakna, o anthik pijer semaya. 142. Kawula nglampahi karya, kentheTing daliling Suksma. 143. Mendahane krama gaga, myang boga sayekti beda. 144. Dening kang ngadeg kawula, marga sira kraman gaga. 145. Karseng Allah mung inguja, ing karsa tanpa Agama. 146. Marma sathithik kewala, tan enget marang ing Suksma. 147. Kajaba katarik krasa, ing adade ingkang dadya. 148. Jodhone katresnanira, minum mangan nendra nadyan. 149. Kawirangan tinatresnan, mung mangkono engetira. 150. Wus layak si kraman gaga, gadhuge teka t mung tamp a. 151. Wawelehe kangmasesa, ing padesan tegal-tegal. 152. Mula kawula priye ta, yen tan ngudi bedanira. 153. Satiyaring beda srana, tadhah pamardining Suksma. 154. Katresnan tinon mingkara, saka marga anjogiro. 155. Ing sagung godha rencana, esroge marang duraka. 156. Sasanane ingadosa, minangka pidananira 157. Gora-godha duk ngrancana, lir rara ayu kang seja. 15 8. Ngajak jangji dadi garwa, jaka Iara prapteng Ian a. 159. Sulaya wekasanira, ayune ninggali Iara. 160. Dadi Iara warnanira, mancaia rupa prayoga. 161. Endah edine ing dunya, weh asmara tresneng driya. 162. Surupe warna prayoga, kalamun sang jiwa raga. 163 .. Wus memah nemu sangsara, lagya weruh dudu kenya. 164. Ayu ngaku ijeh rara, nanging anggarwa lelara .. 165. Kang mangkono den rasakna, sarta kudu den wawasa. 166. Saka budi wicaksana, mrih tan kasiuru ing marga. 167. Kang gonjeng sadina-dina, sawengi-wengi sejanya. 168. Ngajak wurung jenengira, ngadeg kawulaning Suksma. 169. Eman yen tan widadaa, paran teka sangkanira. 1 70. Mulane sajeronira, ana parandene bisa. 171. Wasis ing tumandangira, kasinebut ing bebasan. 172. Anambung kalawan misah, manuntagi sarta nganam. 173. Srat punika upamanya, linagu sekar gurisa. 174. Sartanira upamanya, linagua maca donga. 175. Salawat tan kadya kena, yen gurisa amandheta.

176. Sawidak sakawan wanda, _yen lagu donga mendheta.

177. Kawanda salwolu wanda, sumangga den nyatakena.

178. Pinengetan duk mangripta, ing serat kidung raharja.

179. Nuju wimbaning sasangka, kaping tiga raning candra.

180. Rabyalakir Alip angka, anunggil sekar mradapa.

18 L Nginggil punika wasita, Mus thikeng Ki dung ranira.

182. Enireng karsa kang ngripta, ing serat kid1.mg raharja.

183. Pangerang budi priyangga, ka wula ingkang manggita.

184. Kang wus sinebut ing ngarsa, pun amba Gitas tha Wanda.

TAMAT

BAB 11 · TERJEMAHAN MUSTHIKANING KIDUNG

I. SINOM

1. Seperti melihat tunasnya daun di pohon Asam, sangat ingin mengubah tembang dalam bahasa Jawa. Bab pertama berisi ajaaran yang bernilai tinggi, karangan Nabi Sulaiman Ibnu Daud. Sedangkan nama buku pemberian Nabi adalah Musthikaning Kidung. Hati berdoa pada Tuhan.

2. Semoga berkenan memberi kebeningan hati, dimantapkan dalam merangkaikan bahasa dalam tulisan, jatuhnya irama tembang sama dengan dong ding-nya gending, dan petikan dari induknya dapat sama mankanya dengan ajaran yang bernilai tinggi dan kiasannya. Ada seorang raja berkeinginan, kekasih-kekasih wanitanya disuruh merayu.

3. Maksudnya untuk dipergunakan sebagai penguat lurusnya budi. Budaya yang ingin sekali terhadap pekerjaan mengarah pada jalannya hawa. Di dalamnya terlindungi matahari, semua menginjak bumi yang luas. Kesentausaan diusahakan. Selamat budi, agar bijaksana. Terurai dalam ucapan raja.

4. Semoga hamba dilindungi dalam pengucapan lidah. Kasih

paduka, harumnya melebihi anggur atau bau paduka harum26 nya seperti wewangian yang seketika menyebarkan keharumannya. Nama paduka laksana minyak.

5. Wangi yang dituangkan baunya . . Bau harumnya memenuhi burni. Oleh seba b itu, gadis-gadis sangat ingin memberikan cinta Semoga Paduka menyingkap rembulan dari keindahan cahayanya. Semoga berkenan menggandengnya, sedangkan hamba hanya ikut di belakang.

6. Sesudah sang Raja menyingkap cahaya bulan. Semoga berkenan menambah cintanya. Hamba diterima masuk ke ruang tidur, letaknya tempat tidur. Hamba. ingin bergembira Gembiranya hati karena tuanku raja mampu menangkap getar-getar cinta.

7. Hamba ingin memuji terhadap kasih tuan yang seperti cahaya, seperti rajanya Sang Hyang Ratih, dilebihkan dalam memberi cinta Sebagai balasan cinta, hanyalah anggur dengan keyakinan yang sama, menyerahkan rasa cinta kepada tuanku.

8. Dihentikan rayuan para gadis. Diceritakan sabda sang raja. Wahai para wanita di negeri Yerusalem, hitam kulitku, tetapi indah, seperti tarup di Kedar. Dan lagi tulangku menyerupai permadani Sulaiman.

9. Kamu jangan melihatku. Hitamnya kulitku, karena dari terkena sinarnya matahari. Anak ibuku marah-marah padaku. Oleh ._sebab itu, aku dipaksa menjadi pemelihara kebun.

10. Tanam-tanaman anggur. Akhirnya kebunku sendiri, itu tidak kepelihara. Jawab para wanita kepada raja, duh tuanku raja, kecintaan jiwa hamba , hamba semoga diperkenankan mengetahui tempat untuk menggembala.

11. Kambing milik tuanku. Di mana tuanku raja menyembunyikannya, sehingga terlindung tidak terkena sinarnya matahari, waktu tengah hari. Mengapakah tuanku raja, sampai bepergian dan menyamar ke tempat, golongan temarrteman tuanku raja.

12. Sang raja menjawab. Begini jawabnya, he-he para wanita cantik yang terpilih, jika engkau ini belum mendengar, begini supaya engkau tahu. Hayo lacaklah jejak kaki kambing atau anak kambingmu di dekat.

13. Tarup-nya tempat menggembala. He he kekasihku, engkau ini seupamakan, seperti kuda yang menjadi pasangannya kereta raja, yang dipelihara, yang dimintai tolong. Sangat indah pipimu, diapit oleh sumping, seperti lenganmu yang di hi as.

14. Kalungmu itu, ingin kubuat sumping emas yang bertutulkan perak. Selama sang raja duduk bersantap, selalu dirayu Dyah Ayu. Begini rayuannya, naret-ku, baumu harum. Harurnmu titian rasa cintaku.

I 5. Terhadapku seupama, bulatan di tengahnya mur, seperti bungkusan yang dijejalkan di antaranya depanku. Harumnya teruskan terhadapku. Tetapi nyawaku seperti gugusangugusan koper itu, yang berasal dari kebun anggur di manamana adanya.

16. Sang raja menjawab, sedangkan engkau kekasihku, engkau itu cantik. Benar-benar cantik. Matamu seperti mata burung dara. Para wanita cantik itu menjawab, rayuanmu raja, duhduh aduh akarnya cinta hamba.

I 7. Sungguh tampan tuanku, memikat hati hamba. Gembira raja di singgasana. Jikalau aku yang menjadi kecintaan gadis-gadisku, seperti dua yang menjadi satu, karena Kangjeng Ejkha yang bekerja, mencari yang ketempatan.

18. Papan-papan di depan rurnah berwarna-warna, karena penulisnya Kangjeng Berns. Ajaran mengenai bab satu sel esai, nantinya akan berganti. Menurut pasal dua, masih Musthikaning Kidung. Karangan anak Daud yang be rnama Nabi Sulaiman. Sekar Pucung, yang dipakai dalam cerita.

II. PUCUNG

I. Se kar Pucung sebagai pembuka pembicaraan. Para gadis me rayu sang raja, duh tuanku raja, hamba ini bunga.

2. Khabat selet di saron, ataupun bunga bakung di tanah yang berlubang. Kata sang raja, heh wa nita, engkau itu seupama.

3. Bunga Bakung . yang berada di tengahnya lubang besar. Begitu juga cintaku ada ditengah-tengahnya, walaupun para gadis cantik wajahnya.

4. Para gadis berkata kepada sang raja: duh hamba ini, seupamanya pohon Tapuka yang berada di tengah-tengahnya pepohonan.

5. Di hutan . Demikianlah tuanku raj a, akar dari cintaku. Ada di tengahnya para manusia, lelaki melihat dengan sangat kepada hamba

6. Yang senang duduk di tempat berlindungnya. Dan buahnya manis sekali terasa dalam langit-langit hamba. Hamba sudah di tun tun masuk ke

7. Ruang yang memang tern pat pengunjingan anggur. Padahal sedang be rkasih-kasihan. lnilah tuanku raja, bendera yang dipergunakan untuk melindungi hamba.

8. Semoga hamba dikuatkan dengan makanan kecil yang disebut emple*emplek kismis, dan di-kasnaka dengan buah Tapuka.

9. Karena hamba menderita sakit rindu, terutama badan hamba yang disangga oleh tangan yang kiri, tangan kanan memeluk-meluk hamba.

10. Berkata sang raja pada wanita cantik, he para wanita di negara Yerusalem, engkau semua aku sumpah seupama kijang

11. Dan menjangan . Para wanita di jalan besar, jangan membangkitkan napsu atau seketika merah muka karena marah terhadap rasa cinta. Perkata itu yang baik

12. Dimanjakan itu karena kesengajaan diriku sendiri. Para gadis menjawab, terhadap raja. Demikianlah jawab para gadis.

13. Yang terdengar oleh hamba, suaranya akar cinta hamba, di situlah mendatangi. Datangnya berlompat-lompat langkahnya.

14. Di pegunungan berlompat-lompat kelihatan tinggi. Akarnya cinta hamba seperti kijang dan anak kijang. Itulah tempatmu.

15. Berdiam di belakang tembok sambil melihat. Melihatlihat dari jendela, dan perhatikanlah di belakang jeruji jendela

16. Titian cinta telah berurai kata terhadap aku. Begini, kekasihku, berdirilah engkau di tempat orang-orang yang cantik

1 7. Akarnya dari rasa cintaku. Engkau kemarilah, sudah usai rasa dinginnya, sisa dari musim hujan.

l 8. Di bumi telah kalah bunga-bunganya. Telah datang kicauannya burung-burung, dan terdengar kicaunya burung perkutut.

19. Ada tanah di sini atau pohon yang berniat merasakan seperti rasanya buahnya yang masih muda. Pohon menggugurkan bunganya yang berbau haruin.

20. He kekasih, berdirilah he gadis-gadis cantik ·curahan cintaku. Kemarilah burung dara, peliharaanku yang bertempat di lawah-nya batu karang.

2 1. Di relung persembunyian, perlihatkanlah sindiranmu kepadaku. Bukalah perkataanmu, aku akan mendengarkan suaramu yang memberikan asmara

22. Sindiranmu bermaksud ingin memberikan pelajaran. Bantulah aku. Maksudku ingin memegang rase kecil yang merusak.

23. Ke bun anggur. Karena kebun 1 • anggur itu rnilikku. Bunganya semerbak bermunculan, titianmu adalah rasa cintaku.

24. Milikku sendiri dan lain-lainnya, bukankah kekasihku sendiri. Kerjanya menggembala di tengah-tengahrnu.

25. Bunga-bunga Bakung, karena waktunya. Dinginnya siang hari, waktunya bayangan asis. Duh duh engkau akarnya rasa cintaku.

26. Laksanakan kijang atau anak kijang. Paduka mengembara ke gunung-gunung yang lengang. Selesai sudah tulisan.

27. Pasal dua nantinya diganti. Bab tiga dibuat tembang. Macapat namanya gending. Dipikirkan dalam hati supaya seperti beningnya hati.

III. MIJIL

l. Yang ke luar dari perkataannya seorang wanita. Aku di tempat tidur, kemudian mencari yang menjadi bagian yang terdalam hatiku. Hamba cari, tetapi tidak dapat bertemu. Kemudian kataku

2. Aku akan bangun mengelilingi negara. Sepekan dikeramaian rnanusia. Mencari-cari di bagian yang terdalam jiwaku. Hamba mencari, kemudian aku cari, tetapi tidak ketemu.

3. Hamba bertemu dengan wong kemit yang mengelilingi negara. Hamba tanya, apa betul dia orang yang mengembara. Bertemu dengan yang menjadi bagian yang terdalam di beningnya hatiku tadi.

4. Belum jauh tempatku, dikurung oleh Kur'an. Terhadap wong kemit pekerjaannya, kemudian telah bertemu dengan yang menjadi bagian yang terdalam di beningnya hatiku tadi.

5. Kemudian aku halangi serta kupegangi, dan tidak kulepaskan tadi yang menjadi bagian yang terdalam dihatiku serta engkau kusambut masuk ke ruangnya ibuku.

6. Di dalam ruang yang sebenarnya melahirkanku. Wahai para putri di Jurusalem, dengarkanlah, kalian semua aku swnpahi. Perhatikanlah terhadap.

7. Kijang-kijang dan menjangan betina, engkau adalah binatang yang menghuni hutan, janganlah membangkitkan napsu, dengan merah muka karena marah terhadap perkara cinta itu.

8. Sengaja aku biarkan sekehendak hati, siapa yang mendekati ke sana. Dari persamuan laksanakan asap api yang mengepul-ngepul. Dibakar dupa kemenyan Arab, menyan dan . sebagainya.

9. Bermacam-macam rempah penjual obat-obatan. Dan engkau ketahui, itu tandu milik Nabi Sulaiman anak Nabi Daud. Diiringkan sampai batasnya dengan prajurit NYr>:'.

10. Ada duapuluh lima prajurit di tandu, yang sama dengan orang Israil. Para prajurit bersiaga. Dan banyaknya prajurit, semua prajurit Nung.

11. Semua memakai pedang, karena dipergunakan untuk menakut-nakuti di waktu malam. Raja Sulaiman telah mendirikan pelamin yang dibuat dari kayu.

12. Di Libanon tiang-tiangnya asli dibuat dari perak murni, yang dibuat juga sebagai pijakan. Sorotnya emas di kain, ungu kemerah-merahan juga di dalamnya.

13. Dihiasi beraneka warna oleh rasa cinta dari para wanita, yaitu wanita dari Jurusalem. Hai para wanita di Siy on, ke luarlah menemui sang raja.

14. Yang dirnint ai tolong oleh Nabi Sulaiman. Sang raja memakai mahkota yang indah , yang dikenakan kepadanya oleh sang ibu pada hari perkawinannya.

1 5. Yaitu hari berbahagianya sang raja. Pasal ketiga sudah lengkap penulisannya. Untuk selanjutnya bab empat yang akan di tulis. Larasnya lagu adalah Gambuh.

IV. GAMBUH

I. Alangkah cantiknya engkau, hai yang menjadi arahnya cintaku. Alangkah cantiknya engkau, matamu ada di bawahnya kerudung. Bentuknya seperti tidak beda

2. mata burung dara Rambutmu laksanakan bulu kambing. Sekelompok jelai-jelai yang berada di lerengnya gunung yang tinggi seperti gigimu.

3. Sekelompok kambing gembel berkumpul setelah diambil untungnya dan setelah diguyur oleh air, semua mirip bentuknya seperti hamil, laksanakan kembar yang tidak beda.

4. Tidak ada yang manduL Bibirmu tidak beda dengan tali sengkelat merah. Mulutmu membuat sedih. Pelipismu ada di bawah

5. kerudung. Bentuknya seperti buahnya delima yang hanya sejuring. Lenganmu seperti menaranya raja Daud,

6. yang di bangun bersusun, di tum buk, digantungkan pa di seribu. Banyaknya pelindungmu para prajurit yang perwira. Kedua payudaramu seperti anak kijang dan kijang yang sama bentuknya.

7. Lututnya sedang. Bunga-bunga yang bemama bakung. Jawab Na bi, begini jawabnya karena sesungguhnya sampai

8. waktu terbenarr.nya matahari serta sampai waktunya bayan~bayang ada di depanku, dinanti-nanti gunungnya emur atau kesediaanku.

9. Terhadap bukitnya kemenyan, Nabi menjawab, he tujuan dari rasa cintaku, indah seluruh tubuhmu, tiada cacat celanya.

10. Sebaiknya semua turun dari Libanon. He pasangan perempuanku, sebaiknya engkau ikut aku. Maksudku berjalan turun dari Libanon.

11. Kemudian lihatlah ketika turun. Dari pucuknya, panahlah, di ujungnya senar, di khirmon dan sebagainya, pandhodhot menyerupai

12. gunungnya macan tutul. He adinda pasangan perempuanku, engkau telah menjadikan hatiku setengah gila, dan dalam kejapan matamu jelas sekali olehku.

13. Kalung di lehermu sebaiknya satu saja. He adinda pasangan suamiku, cintamu membangkitkan rasa cintaku.

14. Cintamu begitu keras mengungguli berkah-ber_kahnya anggur. Kuat bau rninyak wangimu yang kupilih dibandingkan yang lainnya. Rempah-rempah belum aku

15. pilihkan itu. He pasangan suarniku, bibirmu meneteskan madu yang unggul. Dengan dicampurnya madu dan perasaan susu sapi, itu bertempat

16. di bawah lidahmu. Dan bau pakaianmu, sudah seperti bau Libanon yang harum. 'He adinda tunanganku, engkau itu seupama seperti

17. t aman yang pintunya dikunci. Dan tunanganku seoerti mata air kecil yang dilindungi, serta seperti mata air yang ditutup dengan cap ketetapan yang utuh.

18. Seupama tunasmu menjadi pekarangannya, pohon delima sampai pohon buah-buahan yang besar, bermacam-macam bunganya, hoper naret-naret karkom.

19. Daringo dan sebagainya, sayur manis dan sebagainya, yang ke luar kemenyannya dan emur, garumyang dan sebagainya, rempah-rempah yang diunggulkan.

20. Engkaulah itu pemandian di tarnan mata . air yang memberi hidup. Sungai yang deras mendirus dari Libanon. He nasehatku, angin yang dari utara.

21. bangunlah jangan tidur. He angin. yang dari selatan, lihatlah aku baik-baik, anginilah aku supaya harum. Harumnya kemudian menjadi akar dari rasa cintaku.

22. Pergilah masuk ke tarnan kepunyaanku, makanlah buahbuahan yang besar-besar. He adinda pasanganku, aku sudah masuk ke dalarn.

23. Di dalarn taman, aku dan engkau telah memetik emur-ku, dan telah makan sambang sampai maduku, serta telah minum anggurku dan susuku.

24. He he teman-temanku, engkau makan dan mirrumlah. Dan engkau disamakan sampai engkau tidak merasa malu bab bicara. Setela selesai akan diganti.

25. Menyusun Musthiknning Kidung. Kidungmu memberikan rnanusia. Terhadap bab kelima dilagukan dalam irama, terkenal kidung yang memberikan kumambang atas kehendak Tuhan.

V. MAS KUMAMBANG

1. Hamba tidur tetapi hati selalu ingat, itulah sifatnya akar rasa cintaku, yang mengetuk tepi pintumu.

2. He adinda arahnya rasa cintaku. Gadis peliharaanku, mustikaku, semoga engkau buka pintu jalan.

3. Kepalaku basah oleh ernbun atau penuh rambutku, meneteslah Sang Dewa Malarn, kata raja.

4. Dijawab oleh pasangannya seperti ini, hamba telah melepas sanggul, bagaimana caranya ham ba harus berdandan lagi, dan hamba

5. telah mencuci kaki. Bagaimana caranya harnba akan mengotorkan lagi. Jawab raja,

6. Yang menjadi titian rasa cintaku, kemudian rnasukkanlah tanganmu ke lubang kori, akhirnya akan berdebar-debarlah hatiku,

7. karena dari engkau. Dan akupun kemudian bangun, ingin membuka segera akarnya dari rasa cintaku.

8. Tanganku menetes emur. atau juga jariku, menetes emur, rnengalir dari bulatannya yang memperkuat pintu.

9. Titianmu dari rasa cintaku, aku buka, akan tetapi telah berlari, dan sudah seperti perginya hatiku yang lepas.

10. Karena kata-katamu tadilah, menyebabkan aku kemudian lari, tetapi tidak bertemu.

11. Apa sebabnya tidak meminta tolong, karena tidak dijawab, wong kemit yang rnengelilingi negeri, tandanya bertemu denganku.

12. Aku kemudian dipukuli, karena ma rah. Wong kemit di tembok benteng, merebut kemuliaanku.

13. He para wanita di negara Yerusalem, engkau kusumpah, apa bila bertemu dan titianmu,

14. rasa cintaku engkau persembahkan, akan tetapi bersembahlah, jika aku menderita sakit cinta. He orang cantikcantik engkau

15. yang unggul dari semua wanita, akarnya rasa cintaku itulah bedanya dibandingkan semua.

16. Raca cinta yang banyak ini, akarnya rasa cintamu. Itulah bedanya, tetapi mengapa engkau menyumpahi.

1 7. Terhadapku begini olehmu menyumpahi, akarnya rasa cintaku, itu putih dan merah, bersinar melebihi orang sepuluh ribu.

18. Kepalanya itu emas melebihi murninya emas. Rambutnya bergelombang dan hitarn seperti burung Gagak.

19. Matarnu seperti burung. Ada bintang yang mengikuti di tepi sungai. Mandi sus u dan perma ta

20. di selendang yang indah dan bernilai tinggi. Penciumarunu tidak beda jika diupamakan seperti gula-gulanya tanaman.

2 1. Rempah-rempah golongan gendhong wangi. Bibirnya seperti bunga Sosan dan lagi meneteskan mur yang selalu mengalir.

22. Tangannya seperti emas yang dibulatkan, diatur ratna mutu manikamnya. Badannya seperti gading yang diukir, dan

23. dihiasi ratna mutu manikam nila widuri yang seperti titik air, hingga seperti tiang penyangga batu marmer, yang diumpak dengan emas mulia.

24. Tingginya seperti Libanon. Dan indah, tinggi nilainya, unggul seperti badannya, dan Erej serta langit-langitnya.

25. Seperti madu manis, harumnya menguasai terhadap keberadaanmu. Semua menghanyutkan seperti itulah akarnya

26. rasa cintaku yang sebenarnya. He para wanita negara Yerusalem, yang seperti itulah akarnya cintaku.

27. Sepe rti itulah bagian yang terdalam. Nyawaku adalah akarmu di rasa cintamu, bagaimana perilakumu.

28. He para wanita cantik yang unggul, semua akarmu di rasa cintamu, ke mana pergimu.

29. Kepentingannya adalah engkau akan kubantu untuk mencari. Akarnya rasa cintaku itu turun di tamanmu.

30. Mengunjungi petak sawah yang t erlihat banyak rempahrempahnya. Bermain-mainkanlah, kesukaannya atau memetik bunga Bakung.

31 . Aku ini milikmu pribadi, akarnya rasa cintaku, dan akarnya rasa cintaku itu miliku pribadi.

32. Tempatmu sukar ada di tengahnya. Bakung bungamu. Selesai olehmu menulis. Ganti menulis pasal lima.

33. Pasal enam digubah gending kidungan. Macapat disebutnya. lngin sekali mengetahui nasehat untuk asmara.

VI. ASMARANDANA

I. Arahnya rasa cintaku, engkau indah seperti minyak tir. Menarik hati seperti Yerusalem. Mengagumkan seperti prajurit yang berada di perang. Palingkanlah matamu dari aku karena

2. mengalahkan hatiku. Rambutmu laksanakan golongannya kambing Jawa yang berdiam di lereng Banteng. Tinggi seperti gigimu. Tidak ada beda dengan padrawana.

3. Gembel segolongan yang sama. Ke luar dari diguyur, semua hamil kembar, yang mandul tidak ada.· Pelipismu berada di bawah bentuk kerudung. Bentuknya seperti

4. delima yang hanya sejuring. Para istri raja ada duapuluh lima, para pangrembe delapanp\iluh, para gadis tak terhitung jumlahnya, akan tetapi burung dara piaraanku hanya satu.

5. Jadilah mustikaku, kekasihnya ibumu yang melahirkan pilihannya. Setelah melihat para wanita, kemudian disebut selamat. Setelah melihat pada para

6. istri· raja dan para selirku dan dipujinya. Siapa yang menonjol di sana seperti bambang wetan. indah seperti mengungguli Hyang Sita, suci seperti Sang Hyang Arka.

7. Mengagumkan seperti prajurit di medan perang, seperti singa bersabda dengan gembiranya. Aku tadi turun di perke bunan. Eguj akan melihat semua penuh dengan tanaman.

8. Dan melihat pohon anggur, apakah sudah ke luar bungabunganya, serta pohon delima , bunga pohon jambu apakah sudah ada. Padahal itu aku tidak merasa,

9. jika dinaikkan kereta olch nyawaku sendiri. Menunjukkan kepada semua bangsaku yang selamat jiwanya. Selesailah di penulisan. Pasal enam akan diganti, mengarang dalam bahasa Jawa terhadap

10. bab tujuh yang digubah dalam gentling, supaya jatuhnya irama sekar kinanthi namanya. Masih sama tentang nasehat

Musthiko.ning Kidung, Nabi Sulaiman yang menggubahnya, baik untuk diketahui.

VII. KINANTHI

1. Permohonan hamba, semoga paduka raja sangat berkeinginan untuk pulang. Semoga paduka raja pulang. Duh Sulamit semoga engkau mau menjawab.

2. Supaya hamba, dapat melihat tubuh paduka raja. Jawab raja, Sulamit itu apa yang hendak kau lihat?

3. Jawab wanita yang berkata, seupamanya seperti tari-tarian prajuri t raj a, yang tidak lebih hanya dua, bertanding seperti mulai bertempur dalam peperangan. Jawab raja,

4. duh putrinya satria besar, laksanakan menyesuaikan pergiku dan lagi memakai kasut yang bernilai tinggi. Solah cethi~ ku laksanakan gerakan rantai yang di buat

5. perhiasan yang dikandung di lonceng. Telapak tangan merenik, tidak beda dengan puserku. Bokor besar emas murni, isinya anggur tanpa surut. Tubuhku seperti

6. tidak beda dengan setumpuk gandum, yang dikelilingi oleh bunga yang melingkari bakung-bakung, banyak tanpa ada selanya. Payudaraku seperti anaknya kijang yang kembar. Pangkal lenganku putri,

7. sepe rti menara yang dibuat dari taringnya gajah. Mataku seperti kolam. Kedua-duanya kolam kesbon. serta dekatnya gapura yang disebut Batrambit.

8. Hidungku sama seperti menara Libanon yang ada di depanmu, di Damesek Kepalaku seperti karmel. Rambutku putri,

9. warnanya ungu semu merah. Paduka raja datang diikat tangannya dengan gubahannya rambut yang tidak bergerak. llih sayang bagian yang terdalamnya rasa cinta, alangkah sangat indahnya sang putri.

10. Dan alangkah tempatmu sangat menyenangkan. Engkau sang putri dan sangatnya kenikmatan, seperti bentuk tubuhnya putri. Sesuai jika diupamakan seperti pohon kurma, dan

11. sang putri perang namanya. Bayang-bayangnya yang sama seperti gugusannya buah anggur, itu yang menyenangkan. Kata dalam hati hamba, begitu aku akan memanjat pohonnya.

12. Kurma itu kuraih, di pelepah yang kupegangi. Kemudian payudaramu, kurasa-rasa seperti gugusan buahnya pohon anggur, dan harumnya angin,

13. yang berumah di lesanmu. Buah tapuka yang menyenangkan, dan sebagainya. Langit-langitmu seperti anggur yang indah bertambah murni, yaitu yang enak-enak. Di dalam engkau memasuki

14. di akamya rasa cintaku, yang mampu mengungukan lidah. Tidur selalu berkata dalam hati, apa betul aim ini kekasih engkau yang menjadi kekasihku.

15. Bersamamu, aku yang benar-benar jatuh cinta. Silahkan kekasihku bersama-sama ke luar, tidur di pedesaan yang sekarang waktunya tenang.

16. Menuju perkebunan anggur, tanpa memisahkan jemari. Datang di perkebunan anggur bersama-sama melihat pohon anggur. Apakah sudah ada bunga-bunganya , apakah bunga jam bu

17. telah berbunga dan juga bunga delima apakah sudah ke luar. Dan kamu ada di situ. Aku ingin menunjukkan rasa cintaku, rasa cintaku terhadap raja.

18. Bunga Dudah itu baunya sama harumnya. Di depannya gapuraku, ada buah-buahan yang besar, yang baru besar, juga aku

19. ada dan banyak berlebihan. Hamba telah menanti, supaya bisa untuk kekasihku. Selesailah pasal ke tujuh, ia ganti menulis,

20. pasal delapan yang dikarang. Musthikaning KidLmg Nabi Sulaiman anak Daud. Digubah larasnya gending. K.idungnya yang ganti cerita, dengan pangrawit sinom.

VITI. SINOM

1. Beruntung aku, seupama paduka hanya menjadi saudaraku. Saudaraku satu serep, kalau begitu seupamanya. Paduka raja pasti akan dijemput di luar, selalu hamba cucupi, padahal yang menyampah

2. seharusnya tidak mau. Hamba kemudian mempersilahkan berjalan masuk rumah peninggalan ibuku. Paduka raja kemudian mengajari hamba, serta kemudian paduka, hamba persilahkan minum anggur yang telah diolah sebagai kuahnya

3. buah delimaku. Tangan kiri raja menyangga terhadap keutamaanku, tangan kanan raja memeluk tanganku. He para wanita Yerusalem, engkau dengarlah aku sumpahi, janganlah engkau membangkitkan napsu atau

4. merah muka karena marah di rasa cintaku, yang begitu yang baik. Biarkanlah keinginan sendiri. Siapa yang majumemajukan di sana dari padang dan sebagainya, bersandarkan pada jalan. Titian rasa cintanya hati di bawahnya pohon tapuka itukah

5. tempatku membangunkan rasa cintamu. Para wanita ada di sana. Di tempatnya menyakiti ketika melahirkan engkau, di situlah tern pa tmu dilahirkan dari ibumu, clan menderita perih. Duh semoga hamba, paduka tempatkan.

6. Dada paduka seperti cincin cap, yang ditempatkan di tangan. Di paduka seperti cincin cap yang menyenangkan. Sedangkan, penguasaannya rasa cinta seperti penguasaannya hilang. Kehebatanmu tidak goyah oleh bahaya.

7. Seperti lubang yang kegelapan, menyala-nyala nyalanya api, nyala yang disulut. Yang menyulut sebenamya maha suci, air yang banyak tentunya. Tidak bisa padam rasa cinta itu, walaupun air tiada terkira

8. Menggenangi nyalanya. Kilauannya rasa cinta di hati, seupama ada orang yang akan mengubah, apakah menghidupkan seluruh isi rumahnya. Semua supaya n:iendapatkan rasa cinta itu. Pasti hanya disindir saja yang bertemu.

9. Kita semua mempunyai saudara perempuan yang masih kecil, belum ke luar payudaranya. Saudara kita ini, bagaimana aku merawatnya. Hanya esok, ketika dilamar, pertanyaannya dijawab, scupama dia itu pelupa,

10. seperti tombak pagar bata itu didirikan rumah perak pilihan. Jika itu memang rumah yang kuat di pagari dengan gebjog kayu. Erij, aku ini telah ditentukan menjadi tembok serta kakiku sama seperti

11. menara, padahal nanti aku menghadap Yang Maha Mulya. Alcu sudah menjadi seperti yang menemukan selamat.

Diputus ceritanya di atas, disambung cerita, miliknya Nabi Sulaiman Ibnu Daud. Kebunnya

12. anggur satupun tidak ada. Di Baalamon negaranya, yang diserahkan kepada manusia. Pengasuh dan sebagainya, keinginan gadis Osi. Berjanji pajak seribu sekel, perak dibagi dua. Kata manusia yang memelihara ladang. Perkebunanku itu semua

13. aku min'a sendiri yang menguasai, paduka tidak tahu. Duh Nabi Sulaiman selain yang telah berjanji, yang mengetahui pajak seribu sekel itu yang memililtj rumah Nabi, semoga yang duaratus

14. di berikan kepada yang memelihara kebun. He orang yang senang di kebun anggurku, teman-temanmu semua mengamat-amati suaramu. Aku juga dengarkanlah, duh duh kekasihku semoga dipercepat keinginan untuk mengembara,

15. seperti kijang atau anak kijang di gunung-gunung yang tumbuh daunnya. Rempah-rempah dan lain-lainnya daun tanaman yang harum. Tamat mustikanya kidung bertepatan dengan tanggal satu Rabiulakir Taun Alip, 1827.

1. Hamba mengubah kata, memperingati ingatnya hati.

2. Doa nasehat dari orang-orang yang dimulyakan.

3. Pengalamannya di marcapada, yaitu di dunia.

4. Terhadap bertapamu, hamba gubah kata.

5. Buku ini berbunyi, selamat selamanya.

6. Disebut kidung selamat, sengaja hamba di dalam hati,

7. akan dibuat dalih, nyala hidupnya hati.

8. Yang bercampur samar dan hawa, agar dapat membetulkan.

9. Terhadap yang mengingatkan ha ti, ajaran tata raharja.

10. Terhadap hamba sendiri, hamba gubah kata

11. Doa dalam hati memperingati, pendidikan dalam budaya.

12. Peribahasa seperti kota, dengan pagar keliling kota yang rusak.

13. Hancur diairi telaga, sangat malu keperwiraanmu.

14. Pendidikanmu di hati, menjadi pemulihnya.

15. Yang demikian peribahasanya, sebagai kesentausaanmu.

16. Menerima peringatan dari Tuhan, supaya mendapat rahmatNya.

17. Tuhan Yang Maha Kuasa, Tuhannya semua alam.

18. Dalam kebahagiaan semoga nyata. Nyata ralunatNya Hyang Suksma.

19. Nantinya dalam kidung ~lamat , dalam ucapan di bawah ini.

20. Ceritanya kitab Kur'an, manusia dititahkan ada.

21 . Di alam kadangan dan tanah, matahari bulan.

22. Juga air dan angin, api dan bintang.

23. Padahal para manusia dan yang menjadi saudara.

24. Tanah dan sebagainya, air dan sebagainya.

25. Diciptakan tanpa sengaja, akan tetapi disengaja oleh Tuhan.

26. Sedangkan semua manusia, ketika akan diciptakan,

27. terhadap alam yang disebut di depan tadi,

28. atau yang disebut alam keramaian, alam dunia.

29. Itu terhadap Tuhan, takut tetapi sayang menjalani.

30. Tetap tida:k akan berkhianat, terhadap Tuhan Yang Maha Kuasa.

31. Terhadap ayah dan ibu, Kehendak Tuhan hanya sebagai

32. sarana menitahkan keramaian di alam dunia

33. Oleh sebab itu manusia hidup , akarnya rasa cinta

34. harus hanya tertuju kepada Tuhan Yang Maha Kuasa

35. Hati hanya didasarkan pada semuanya.

36. Cakranya itu jadikanlah berbentuk dan berwama,

37. dengan bertempat mengarahkan kepada Yang Maha Dimulyakan.

38. Yang demikian itu adalah sahadat, dua kalimat yang melepaskan.

39. Bau minyak wangimu , yang harwn mengharumkan dunia.

40. Bercampur dalam semua ba u, bau yang tidak disetuju Tuhan.

41 . Dihukum manusianya, jauh dari Tuhan.

42. Disebabkan oleh berkhianat, terhadap janjimu kepada Tuhan.

43. Sanggup sengaja diciptakan, jika terlaksana nadarnya.

44. Takut tetapi sayang menjalani, tetap tidak akan berkhianat.

45. Oleh karena itu harus menetapi, bersetia kepada Tuhan.

46. Semuanya berdasarkan pada kecintaanmu terhadap Tuhan.

47. Semua tingkah lakumu, temanilah dengan cakraNya Tuhan.

48. Lebih-lebih jika bersedih, bertobatlah langsung pada Tuhan.

49. Cakramu 'yang tumama, tertuju pada Tuhan . .

50. Agar dapat sirna, apa yang menjadi penyebab kesedihan.

51. Di keluarkan dari kesedihan, diberikan kegembiraan.

52. Kegembiraan yang membuatmu tersenyum, yang membuat tertawamu.

53. Itu kuasailah dari penyakraanmu terhadap Tuhan.

54. Agar dapat selarnat, senyum yang menyebabkan tertawamu.

55. Jangan diganti dengan tangis, yang begitu penyebabnya.

56. Cakranya budayamu, dikuasai perbawanya.

57. Senyum bangga gembira, hilang mendatangkan sedih.

58. Karena untuk kepandaianmu, hilang kemanisannya.

59. Selamat manusia, mendengarkan baik-baik pembicaraan nasehat.

60. Be rsungguh-sungguh hatimu, agar mendapat selamat.

6 L Akan tetapi jika ha timu berkhianat, orang tua tidak menyetujui.

62. Persetujuannya orang tua, dihadap cenderungnya hati selamat.

63. Selamatnya manusia kuno, yang membuat selamat dan mulya.

64. Anak pandai hatinya, orang tua me-ngudang kebahagiaanmu.

65. Semua pekerjaan yang jelek, buanglah jauh-jauh.

66. Kira-kiralah keinginanmu, agar dapat menjadi baik.

67. Budi itu latihlah sampai menjadi bijaksana.

68. Sepatutnya budi bijaksana, itu yang dapat, raihlah.

69. Keberuntungan yang utama dan mulia, bersama dengan kegembiraan dan keselamatan.

70. Jika berlaku jahat terhadap sesamamu.

71. Kejahatan hanya dilawan dengan kedermaan saja.

72. Jamang-nya para kawula, yang mengutamakan raja.

73. Besar kecil sama saja , tingkah lakunya menghamba pada raj a.

74. Tidak lebih hanya harus dengan budi bijaksana.

7 5. Itu yang merupakan jamang penghambaannya pada raja.

76. Meskipun faedah pembicaraan, hanya menengahi kebijaksanaan.

77. Pertimbangannya untuk kebaikan, sering keliru tidak terasa.

7 8. Jika keliru akhimya, diikuti dari belakang saat mendapat halangan.

79. Tetapi faedah utamanya budi, tidak boleh jika ditinggalkan.

80. Faedah utamanya seupama, api lampu sumbu.

81. Yang sebagai minyaknya, itu budi bijaksana.

82. Nyalanya Yang Maha Mulya, itu sebaiknya dirasakan.

83. Kecintaan jika dibiarkan, atasmu dengan kemantapan.

84. Berbeda dengan Maha Mulya, lebih-lebih yang dienas.

85. Kraman tegal hutan marabahayanya, patut jika dibiarkan.

86. Kemantapannya rasa cinta, tidak mengetahui tiga perkara.

87. Sumbu, minyak dan nyalanya, menyala-nyala sekehendaknya.

88. Tidak bisa melacak, jejaknya jejakmu.

89. Karena mantapnya kecintaan, terenas kraman tegalan.

90. Oleh sebab itu, sumbu dan minyak, ketika berkasih-kasihan dan nyalanya

91. hanya selalu abu saja, lebih-lebih peliatanya,

92. utuh jika dibanting di batu tidak menjadi batu.

93. Demikian yang membuat celaka, pengajaranNya Tuhan Yang Maha Mulya.

94. Yang harus dijalankan, oleh para manusia.

95_ Oleh karena kun-payakun, Allah terhadap manusia.

96. Masih membiarkanmu dengan kesengajaannya, melangkah ke jalan dimulyakan.

97. Sebaiknya jika mengharapkan, doa ini ucapkanlah.

98. Gusti Allah semoga, menyelamatkan hamba.

99. Di dalam hidup hamba, semoga disinari oleh matahari.

100. Menginjak di tanah, Maha Mulya Dan Maha Mengingatkan. 103. Terhadap hamba semoga, bertindak menjejak di jalan. 105. Hamba sendiri tidak merasa, pandai memerlukan niat. I 06. Kecuali sang Raja Alam, mengajari kebisaanmu. 107. Hamba Tuhan yang mendatangi jalan, yang turun dan jatuh padamu. 108. Terhadap keberuntungan yang dimulyakan, kemulyaan paran sangkan. 109. Diajarkan kelebihanmu, merata ke seluruh alam. 110. Semoga kalis dalam meluhurkan pekerjaan, membuat cinta tanpa pekerjaan. 111 . Orang tua menggantungi angin, merasa lelah tanpa· memperoleh hasil apa-apa. 11 2. Mulai tum bi rang hamba terhadap pekerjaan yang baik. 113. berubah-ubah janjimu, engkau yang akan menjalani. 114. Bambang wetan bepergian, akhirnya sampai disekat. 115. Matahari condong ke Barat, yang seharusnya mengolahkan. 116. Mahkota yang sebenarnya, nyatanya manusianya. 117. Selalu merasa minta tangguh, candhak ayu-nya senja. 118. Sampai warna mukamu, tertinggal semenit sinarnya. 119. Menyelam di malam hari yang menyerupai, bingung khawatir. 120. Diajak mencari nasehat, pranata yang mencari selamat. 122. Memudahkan saja dapat mumpuni hati. 123. Melindungi jiwa, kalah takabur, mulya. 124. Apakah perasaan, ditakdirkan begitu. 1 25. Dapat dipercaya, mumpuni di akhirnya.

I 0 L Budi hamba semoga selamat, inga t terhadap Maha Mulya.

102. Apa yang menjadi perintahMu, Tuhanku Yang Kuasa.

104. Yang mendapat keberuntungan dan keselamatan, Raja Dunia yang menginginkan.

121. Hanya membiarkan kelengahan, pekerjaan ~ukar yang dirasa.

126. Ji ka hamba belum percaya, yang hanya selalu minta tangguh.

127. Bambang wetan bepergian, karena Yang Maha Kuasa.

128. Yang demikian itu, dibuang yang jauh.

129. Tinggallah melaras gamelan, setiap menit ditatap.

130. Agar harumnya melaras untuk terdengar raja.

131. Itu menghaturkan sanepa, hamba terhadap Tuhan.

132. Terhadap tutup pintu gapura, terbuka, sidik terlihat jelas.

133. Terbit fajar abadinya hati, jika Tuhan tidak menuntun.

134. Tutup pintunya gapura, menutup akhirnya.

135. Ge lap sekali jalanmu, berkerudung yang terlihat jelas.

136. Pekertimu jadilah menutup koctr•atnya Tuhan.

137. Oleh sebab itu, rasa dan rasanya, cakranya budi semoga terasa.

138. Sempurnalah tujuan kemulayaan, kecuali hanya asalnya.

139. Yang tercampur berbaur satu bau, baunya cakramu.

140. Rasa merasa yang terasa, indah di rasamu.

141. Jangan sampai dibinasakan, o gubahan cerita yang hanya minta tangguh.

142. Hamba mengalami pekerjaan, kentalnya dalil Tuhan.

143. Terlebih krama gaga, terhadap makanan nyata beda.

144. Terhadap yang menjadi hamba, karena engkau kraman gaga.

145. Kehendak Tuhan hanya dibiarkan sekehendak hatinya, diinginkan tanpa agama.

146. Oleh sebab itu, sedikit saja tidak ingat kepada Tuhan.

147. Selain ketarik terasa pada kebiasaannya yang menjadi,

148. jodohnya rasa cintamu, makan minum raja walaupun,

149. mendapa t malu dicinta, hanya demikian ingatmu.

150. Sudah seharusnya si kraman gaga, gadhuk-nya tekad hanya menerima,

15 l. gambaran perbuatan dosanya dari Yang Maha Kuasa, di pedesaan ladang-ladang.

152. Oleh sebab itu bagaimana hamba, jika tidak mencari bedanya.

153. Bersungguh-sungguh terhadap perbedaan sarana, memohon petunjuk Tuhan.

1 54. Kecintaan terlihat melawan dari jalan turunmu.

155. Di seluruh rencana yang menjadi penyebab dosa, dipenuhi dos a.

156. Tempatnya dosa, sebagai hukurnanmu.

157. Bohong yang menjadi penyebab dosa ketika merencanakan, seperti Rara ayu yang sengaja,

158. berjanji menjadi istri, yang pertama kali untuk selamalamanya.

159. Berselisih akhimya, cantiknya meninggalkan sakit.

160. Menjadi sakit engkau, mati lebih baik.

161. Indahnya di dunia, mem beri rasa cinta di hati.

162. Akhimya cerita lebih baik, hanya sang jiwa raga.

163. Telah menerr.ui kesengsaraan, baru saja mengetahui bukan gadis

164. cantik, mengaku masih perawan, tetapi memperistri duka.

165. Yang demikian, semoga engkau rasakan, serta harus diperhatikan.

166. Dari budi bijaksana, agar tidak sering keliru di jalan.

167. Yang terba wa sehari-hari, semalaman sengajanya.

168. Mengajak membatalkan, engkau berdiri sebagai hambanya Tuhan.

169. Sayang jika tidak selama t, paran sampai sangkan-mu.

170. Oleh sebab itu, selama engkau, ada meskipun terpaksa dapat.

171. Pandai di perbuatanmu, yang disebut dalam peribahasa.

1 72. Menyambung dan memisah, manuntagi dan menganam.

173. Tulisan ini seupamanya, dilagukan dengan sekar gurisa.

174. Dan engkau sebagai contohnya, melagukan dalam membaca doa.

175. Salawat tidak begitu tepat, jika gurisa yang diambil.

176. Enampuluh empat kata, jika lagu doa yang diambil.

1 77. Disebut limapuluh delapan kata, silahkan dibuktikan.

178. Diperingati ketika menggubah, di serat kidung selamat.

179. Menuju dibentuk bulan, ke tiga namanya bulan.

180. Rabiul Akhir tahun Alip tanggal, anunggil sekar mradapa.

181. Di atas itu nasehat, Musthikaning Kidung namanya.

182. Tepatnya keinginan yang mengarang, di serat kidung selamat.

183. Tuhan budi pribadi, hamba yang menggubah.

184. Yang sudah disebutkan di atas, hamba adalah Gitastha Wanda.

BAB III PEMBAHASAN

Naskah dan Teks

Ada beberapa keterangan mengenai naskah ini yang perlu diutarakan. Pertama mengenai ciri-ciri fisiknya , dan kedua mengenai keberadaannya dalam koleksi.

Naskah ini, di dalam maupun di luar teks mengandung keterangan tertulis bahwa judul teks yang termuat dalam naskah itu adalah Musthikaning Kidung. Penjelasan mengenai nama teks itu disertai pula dengan penjelasan mengenai waktu penulisannya. Keterangan di dalam teks terdapat pada dua tempat, yaitu pada bagian akhir teks yang berbentuk tembang macapat, dan pada bagian akhir teks yang berbentuk daftar ungkapan-ungkapan pendek dalam bentuk kalimat-kalimat bernomor. Pada dasarnya masing-masing kalimat terdiri atas dua bagian, yang dipisahkan oleh pada lingsa, yang dalam transliterasi ini disalin dengan tanda baca koma. Masing-masing anak kalimat pada umumnya terdiri dari 8 suku kata, sehingga dengan dernikian keseluruhan kalimat bernomor itu mempunyai 2 x 8 suku kata. Bagian kedua ini, oleh penulisnya sendiri disebut sebagai bermetrum Guri~ (kalimat ke- 173 -- 7). Dikatakannya, bagian kedua ini dapat dibaca dengan berbagai cara: dapat dilagukan seperti membaca doa salawat, dengan penggalan delapan-delapan suku kata, atau dapat juga sebagai tembang bermetrum Gurisa (yang un tuk setiap lariknya jumlah suku katanya adalah delapan juga, dan satu pada berisi delana larik).

Masalah tembang Gurisa ini perlu mendapat catatan tersendiri. Dalam seni tembang yang kini dikenal orang Jawa, Gurisa digolongkan ke dalam tembang gede. Penyebutan ini memang tepat sepanjang tembang yang bersangkutan memang berasal dari suatu metrum kakawin. Memang Gurisa dapat dipastikan merupakan iceturunan dari metrum kakawin yang dinamakan Gurisa, yang di dalam satu pada mengandung empat larik yang identik dalam hal pola gu.ru-laghunya. (berat-ringan, atau panjang-pendeknya vokal). Pola setiap larik Gurisa adalah sebagai berikut :

v v v/ v v v I - - - I - - v Iv v v Iv

Terlihat di sini bahwa setiap larik terdiri dari 16 suku kata. Maka dengan demikian setiap pada yang terdiri atas 4 larik itu berisi 64 suku kata. Namun karena tembang ini kemudian semacam 'tetap dihidupkan' dalam tradisi macapat, maka akhirnya pemenggalan lariknya pun disesuaikan, dan kaidah guru-laghu (berat-ringan) menjadi diabaikan, diganti dengan ketentuan mengenai vokal akhir tiap larik. Dalam tradisi macapat ini, maka tembang yang kemudian diberi nama Gurisa itu seakan diganti kaidahnya, menjadi :

8 larik untuk tiap pada;

8 suku.kata untuk tiap larik; dan

vokal -a untuk setiap akhir larik.

Bagaimanapun, dalam bentuk Girisa maupun Gurisa jumlah suku katanya dalam setiap bait tetap 64. Inilah yang dikemukakan oleh penulis naskah ini di bagian kedua kalimat nomor 175 - 6 :

. .. yen Gurisa amandheta;

sawidak sakawan wanda .. .

Bagian pertama dari teks m1, yang berbentuk tembang macapat, terdiri dari 8 pupuh, dengan jenis tern bang dan jumlah bait per pupuh sebagai berikut :

I Sin om 18 bait

II Pucung 27 bait

55

IⅢIIII Mijil 15 bait15 bait
IVIV Gambuh 25 bait25 bait
Vv Mas Kumambang 33 bait33 bait
VIVI Asmarandana 10 bait10 bait
VIIVII Kinanthi 20 bait20 bait
VIIIVIII Sin om 15 bait15 bait

Penyebutan judul teks pada bagian yang pertama terdapat pada pupuh ke-8, Sinom, bait ke-15 (terakhir), larik ke-5 sampai dengan ke-8, sebagai berikut :

tamat Musthikllning Kidung

nuju tanggal sapisan

sewu wolung ngatus pitulikur sirah

Penyebutan kedua di dalam eks adalah pada kalimat ke-1 78 hingga ke- 181 dari bagian kedua, sebagai berikut :

pinengetan duk mangripta, ing serat kidung raharja;

nuju wimbaning sasangkll, kap ing tiga raning candra;

Rabyalakir Alip angka, anunggil sekar mradapa;

nginggil punika wasita, Musthikaning Kidung ranira;

Keterangan-keterangan tersebut menyatakan bahwa nama keseluruhan teks bagian pertama maupun bagian kedua adalah Musthi kllning Kidung. Bagaimana hubungan antara bagian pertama dan bagian kedua adalah suatu pertanyaan tersendiri. Bagian kedua terkesan sebagai suatu ringkasan dari bagian pertama, khususnya yang menyatakan intisari dari apa yang diuraikan secara berpanjang-panjang pada bagian pertama. Bahwa bagian kedua memang diselesaikan lebih kemudian daripada bagian pertama tampak dari waktu penyelesaiannya yang berselisih dua hari. Bagian pertama selesai pada tanggal 1 Rabi'ul Akhir, bagian kedua pada tanggal 3 Rabi'ul Akhir, keduanya pada tahun yang sama, yaitu tahun Alif 1827 Hijriyah, yang bertepatan dengan akhir bulan Oktober 1897 Masehi.

Naskah ini di samping mempunyai halaman-halamap yang memuat teks "Musthikaning Kidung", yang diberi nomornomor halaman berangka Arab, juga dibubuhi halaman-halaman tambahan oleh komentator, dan diberi nomor halaman i - xi.

Tulisan oleh komentator ini dengan pensil warna hitam, sedangkan teks pokoknya tertulis dengan tinta hitam. Pada halaman iii tercantum keterangan yang menyatakan judul dan isi naskah ini, berbunyi :

Pu(ni)ka serat pungkasan wulangipun Kangjeng Nabi Suleman: winastan Musthikaning Kidung;

Pada halaman iv tercantum keterangan mengenai pemilik naskah tersebut, sebagai berikut :

Kagungan Dalem Kangjeng Gusti Pangeran Arya Prabu Wijaya.

Naskah ini rupanya telah berpindah tangan dari pemilik satu kepada pemilik yang lain, tidak jelas benar berapa kali. Kini naskah ini merupakan milik Biro Naskah Fakultas Sastra Universitas Indonesia, bernomor PR.30. Naskah ini sampai ke koleksi terakhir ini setelah dihadiahkan kepadanya oleh P.T. Caltex Pacific Indonesia pada tanggal 21 Januari 1977. Dari narna pangeran yang semula memiliki naskah ini, yaitu seorang pangeran dari Kasunanan Surakarta, maka dapat diduga bahwa naskah ini memang di tulis juga di lingkungan Kasunanan Surakarta.

Teks Musthikaning Kidung ini ditulis oleh Gitasthawanda. Hal ini dinyatakan hanya pada bagian kedua dari teks ini, khususnya pada kalimat-kalimat pertama, yaitu ke-1, dan terakhir, yai tu ke-182 -- 4, sebagai berikut :

Amba pun Gitasthawanda, mengeti engeting driya; dan enering karsa kang ngripta, ing serat kidung raharja;

pangerang bu di priyangga, kawula ingkang manggita;

hang wus sinebut ing ngarsa, pun amba Gitasthawanda.

Seluruh naskah ini beraksara dan berbahasa Jawa. Bahan naskah, untuk bagian yang ditulisi berupa kertas HVS, berwarna putih (kini) kekuning-kuningan, dengan diberi sampul karton tebal yang dilapisi dengan kertas kembang-kembang dengan latar warna hijau. Keadaan jilidannya masih bagus pada wak:tu ditransliterasikan untuk penelitian ini.

Ukuran-ukuran naskah adalah sebagai berikut :

jumlah halaman 150 jumlah baris per halaman 8 ukuran sampul 1 7 x 21 cm ukuran halaman/kertas 16,2 x 20,2 cm ukuran bl ok teks 12 x 15 cm

Keterangan-keterangan lain mengenai naskah ini adalah : penomoran halamanuntuk teks pokok yang menggunakan angka-angka Arab hanya tercantum pada halaman-halaman genap. Nomor-nomor itu adalah dari 2 hingga 140.

Suatu kenyataan yang pa tut dikemukakan . mengenai teks yang terinuat dalam naskah ini adalah bahwa dalam seluruh koleksi naskah Jawa yang dipublikasikan dalam katalog besar susunan Th. Pigeaud, Literature of Java (jilid 1-- III, The Hague: Martinus Nijhoff, 1969 - 1970), tidak terdapat satu naskahpun yang berjudul Musthikaning Kidung. Juga tidak ada naskah lain yang memuat isi yang serupa, yaitu ajaran Nabi Sulaiman. Hal ini menunjukkan bahwa teks ini cukup unik, walaupun di lain pihak dapat juga diartikan bahwa teks ini tidak luas penyebarannya, atau tidak banyak penggemarnya.

Te ma

Teks ini berisi apa yang disebut di dalam teks itu sendiri sebagai ajaran Nabi Sulaiman. Ini disebutkan dalam bait pertama pupuh pertama, seba·gai berikut :

. . . nganggi.t, basa jarwa sinung tem bang, bab sajuga wasitadi, anggi,tan Kangjeng Nabi, Suleman lbnu Jeng Dawud, menggah raning pustaka, paringira Kangjeng Nab~ Musthikaning Kidung tyas muja ing Suksma.

Kutipan itu menyatakan bahwa Musthikaning Kidung ini adalah saduran dari ajaran mengenai 'ilmu dalam' (wasita) yang diberikan oleh Nabi Sulaiman Ibnu Daud, dan (karya tersebut) dibuat dengan hati memuja kepada Yang Maha Halus (atau Yang Maha Jiwa, Suksma).

Teks ini berungkap mengenai kerinduan manusia kepada Tuhan, dan juga kerinduan para wanita kepada Sang Raja.

Pada kalimat-kalimat tertentu dari teks bagian kedua terlihat bahwa acuan agama dari penulis adalah Islam. Antara lain kalimat ke-38 menunjukkan hal ini :

kang mangkono ing sahadad. kalimah loro angrucat

yang jelas mengacu kepada dua kalimat shahadat. Dalam hal ini dinyatakan bahwa kedua kalimat shahadat itu bersifat melepaskan (manusia) dari kemalangan (ctngrucat). Penanda-penanda lain bahwa acuan penulis adalah agama Islam tersirat pula pada kalimat-kalimat berikut ini. Kalimat ke-122 -- 3 menggunakan istilah teka bur yang merupakan sebuah konsep Islam :

ginampang kewala bisa, mumpuni cakraning driya;

ngamping-ampingi yitmanya, ketleyek tekabur mulya,

yang mengatakan betapa kemuliaan terk<llahkan oleh sifat takabur, (karena) terlalu menggampangkan segala sesuatu, itu yang ni.enguasai gerak hatinya (sehingga) menghalang-halangi jiwanya..

Istilah lain yang berasal dari agama Islam adalah iradat (usaha manusia) dan kodrat (ketentuan Tuhan) yang disebutkan dalam kalimat ke-136 sebagai berikut :

pakarti iradadira, anutup kodrating Suksma;

yang artinya adalah bahwa tingkah laku sebagai usaha manusia (dalam hal yang sedang dibicarakan) itu menutupi kehendak Tuhan.

Petunjuk ke-lslaman lain adalah digunakannya nama Allah (kalimat ke-145 ), serta penggunaan tarikh Hijriyah seperti telah disebutkan di atas. Di samping itu juga kalimat-kalimat hampir terakhir menyebutkan bahwa Musthikaning Kidung dapat dibaca sebagai salawatan, yaitu puisi pujaan yang dilagukan, yang umumnya berisi puji-pujian kepada Nabi Muhammad s.a w. Te ks yang memuat istilah salawat itu berkenaan pula dengan kemungkinan membaca dan melagukan bagian karya yang kedua. Kalimat-kalimat tersebut berbunyi sebagai berikut:

Srat punika upamanya, linagu sekar Gurisa;

sartanira upamanya, linagua maca donga;

salawatkan kadya kena, yen Gurisa amandheta;

sawidak sakawan wanda, yen lagu donga mendheta;

kawanda sakwolu wanda, sumangga dJm nyatakkena;

Inilah kalimat-kalimat nomor 173 -- 7 yang telah diacu juga di atas, dalam hubungannya dengan cara pembacaan teks bagian kedua ini.

Anggur dalam berbagai bentuknya dipakai sebagai perlambangan kenikmatan yang utama. Ungkapan-ungkapan yang menyatakan cinta mengandung pujian akan keindahan payu-· dara, yang ini dibandingkan dengan dhompolan (tandan) buah anggur. Periksa kutipan-kutipan berikut ini:

1.15 . . . selaning pem bayun mami . . . lir pendah dhedhempolan ... saking kebon anggur . . .

(sela-sela payudaraku . . . bagaikan untaian . . . dari kebun anggur );

juga bagian-bagian tubuh yang lain dari sang kekasih dibandingkan dengan anggur, se:perti pada VII.11 -- 3 sebagai berikut :

Sang putriyuda ranipun� petha-pethane kang sam� lir dhompolan uwohira, anggur iku kang nyeplesi

nuli payudaranira, sun rascrrasa lir kadi, dhedhempolan uwohira, wit anggur myang ruming angin

sartanya cethakmu kadya, anggur edi wuwuh murni, inggih

ingkang eca-eca, anggenira nglebeti ing wading katresnan ulun

[Sang Putriyuda namanya, bayang-bayangnya sama seperti untaian buah anggur, sangat mirip

sedangkan peyudaramu, aku rasa-rasakan bagaikan untaian buah (dari) pohon anggur, beserta harumnya angin serta langit-langit di mulutmu bagaikan anggur bagus dan murni, (dengan) yang enak-enak (demikian) itulah (caramu) memasuk.i akar cintaku]

Dalam beberapa bagian lain juga diceriterakan mengenai hal memasuki kebun anggur. Pada I.9 - IO mengenai tugas tokoh utama (sang raja, Sulaiman?) untuk menjaga kebun anggur, sedangkan pada VIL 15 -- 6 terdapat konteks yang berbeda, yaitu ajakan memasuki kebun anggur untuk berkasih-kasihan.

Penyebutan anggur, yang meliputi buahnya, kebunnya, bahkan juga kue yang dibuat dengan kismis (buah anggur yang dikeringkan, 11.8) mengisyaratkan bahwa semua itu mengandung perlambangan yang mengacu kepada anggur sebagai minuman, yang dalam sastra sufi sering dipakai sebagai ibarat nikmatnya kedekatan manusia dengan Tuhan. Suatu tempa t yang mungkin mengacu pada anggur sebagai minuman adalah IV.1 4, sebagai berikut :

katresnanmu dahat sru, angungkuli sasawabing anggur [ cintamu am at kuat, melebihi pengaruh anggur]

Puisi Musthikaning Kidllng ini dalam penggolongan Th. Pigeaud dapat dimasukkan "allegoric didactic poems, meskipun dalam kasus ini sifat didaktiknya kurang jelas, dan hanya sifat alegoriknya yang menonjol. Apa maksud cerita-cerita mengenai hubungan-hubungan kekasih ini tak begitu jelas. Namun apabila dikaitkan dengan bagian kedua yang berkalikali menyebut hubungan dengan Tuhan, maka mungkin sekali seluruh karya puisi ini dapat dianggap sebagai alegori mengenai gairah manusia untuk mendekati Sang Penciptanya. Th. Pigeaud dalam Literature of Java (vol. I : l 01) menyebutkan juduljudul naskah lain yang rupanya mempunyai karakter yang sama dengan Musthikaning Kidung ini. Judul-judul tersebut adalah Wujud Tunggal dan Suksma Winasa, yang keduanya dijelaskannya sebagai bersifat "allegoric romantic poem".

Selanjutnya Th. Pigeaud mengemukakan (o.c. : 104 - 6) bahwa kajian ke-Islaman berkembang di daerah pesisir utara Jawa, ketika telah muncul di sana penguasa-penguasa yang juga menangani perdagangan, pada a bad ke- 16 dan ke-17. Masyaraka t Islam telah terbentuk di sana. Dalam pada itu di daerah pedalaman, di kalangan keraton, para pujangga yang mengikuti raja-rajanya telah memeluk agama Islam pula Namun, mereka di samping menulis tentang hal-hal yang sejalan dengan ajaran Islam, juga masih tetap meneruskan tradisi sastra dari masamasa sebelumnya, masih mempelajari sastra Jawa Kuna yang berbentuk kakawin, yang bersumber pada perbendaharaan sastra Hindu dan Buddha. Hal ini terutama terjadi berkenaan dengan isi karya-karya sastra itu. Adapun mengenai bentuk puisi yang dipilih, yaitu macapat untuk menggantikan kakawin, oleh Pigeaud ini diduga merupakan kesengajaan untuk memberikan penampilan yang berbeda kepada sastra Jawa yang telah bermuatan Islam (Pigeaud, o.c. : 105). Menurut pendapat karni, meskipun mungkin ada benarnya bahwa pilihan itu berdasarkan suatu strategi untuk dengan mencolok ingin menarik perbedaan dari sastra dan budaya dari zaman yang lama, yang dalam peristilahan Jawa disebut jaman Buda, masih perlu juga dipermasalahkan apakah pilihan pada macapat hanya disebabkan oleh maksud tersebut. Suatu fakta yang dijumpai dalam sejarah sastra Nusantara adalah bahwa sastra kidung, yang juga menggunakan metrum jenis macapat, telah berkembang di Jawa dan Bali pada tahap sebelum munculnya sastra bermuatan Islam di Jawa.

Kembali kepada teks Musthikaning Kidung, dapat ditegaskan lagi bahwa teks ini memang bermuatan ajaran Islam, seperti yang telah ditunjukkan di atas, namun di samping itu rupanya juga jelas bahwa pengarangnya telah mempunyai informasi mengenai isi Al Kitab dari agama Nasrani. Petunjuk untuk ini adalah disebutnya nama-nama tempat Yerusalem dan Lebanon dalam teks ini.