Baca PDF (OCR): Pengungkapan nilai budaya dari naskah naskah surakarta musthikanign kidung

69 halaman · 68 halaman diproses dengan OCR· 75643 ms

Daftar isi
  1. NILAI BUDAVA DARI NASKAH
  2. NASKAH SURAKARTA (MUSTHIKANING KIDUNG).
  3. DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN
  4. NILAI BUDAYA DA RI NASKAH
  5. NAS KAH SURAKARTA (MUSTH IKANING KI DUNG)
  6. PENGANTAR
  7. Y AAN
  8. DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KE BUDAY AAN
  9. Direktur Jenderal Kebudayaan
  10. ...............
  11. MUSTIIlKANING KIDUNG
  12. I SINOM
  13. ro. Tetanduran anggur temah, pakebonan sun pribadi, iku
  14. II. PUCUNG
  15. ngong"lari, nanging tan kapangguh.
  16. IV. GAMBUH
  17. IV. ASMARANDANA
  18. VII. KINANTill
  19. si.sat, ebahing rante kinardi.
  20. VIII. SINOM
  21. mangka· kang nyampah.
  22. •••••
  23. 28. Utawi ing ngaran alam, parameyan ngalam dunya.
  24. 44. Wedi asih lumaksana, tetep nora sedya cidra.
  25. TAMAT
  26. temarrteman tuanku raja.
  27. PUCUNG
  28. VI. ASMARANDANA
  29. VII. KINANTHI
  30. VITI. SINOM
  31. *****
  32. 60. Be rsungguh-sungguh hatimu, agar mendapat selamat.
  33. I---I--v Iv v v Iv
  34. Te ma
  35. Sang Raja.

NILAI BUDAVA DARI NASKAH

NASKAH SURAKARTA (MUSTHIKANING KIDUNG).

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

NILAI BUDAYA DA RI NASKAH

NAS KAH SURAKARTA (MUSTH IKANING KI DUNG)

Pengkaji Prof. Dr. Edi Sedyawati (Ketua Tim) Supriyanto Widodo, SS (Peneliti) Dina Nawangningrum, SS (Peneliti)

Pe ny em puma : Prapto Yuwono, SS

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN K EBUDAYAAN DIREKTORAT JENDERAL KEB UDAYAAN DIREKTORAT SEJARAH DAN NI LAI TRADISIONAL BAGI AN PRO YEK PENELITIAN DAN PENGKAJI AN KEBUDAYAAN NU SANTARA

PENGANTAR

Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nu- santara, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Direktorat Jenderal Kebudayaan telah mengkaji dan menganalisis naskah-naskah lama di antaranya naskah dari daerah Surakarta yang berjudul Musthikaning Kidung, isinya tentang Ajaran Islam.

Nilai-nilai yang terkandung di dalam naskah ini adalah nilai Pendidikan dan Budi Pekerti. Nilai-nilai seperti ini sangat me- nunjang pembangunan, baik fisik maupun spirituil.

Kami menyadari bahwa buku ini masih mempunyai kelemahan-kelemahan dan kek,µrangan-kekurangan. Oleh karena itu, semua saran untuk perbaikan yang disampaikan akan kami te- rima dengan senang hati.

Harapan kami, semoga buku ini dapat menjadi sumbangan yang berarti dan bermanfaat serta dapat menambah wawasan budaya bagi para pembaca.

iii

Pemimpin Bagian Proyek Penelitian Dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara

.- Sri Min tosih NIP. 130 358 048

iv

Y AAN

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KE BUDAY AAN

Usaha untuk mengetahui dan memahami kebudayaan daerah lain selain kebudayaan daerahnya sendiri baik lewat karya-karya sastra tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain merupakan sikap terpuji dalam rangka perwujudan integrasi nasional. Keterbukaan sedemikian itu akan membantu anggota masyarakat untuk memperluas cakrawala pandangan- nya. Untuk membantu mempermudah pembinaan saling penger- tian dan memperluas cakrawala budaya dalam masyarakat majemuk itulah pemerintah telah melaksanakan berbagai program. baik dengan menerbitkan buku-buku yang bersumber dari naskah-naskah nusantara, maupun dengan usaha-usaha lain yang bersifat memperkenalkan kebudayaan daerah pada umumnya. Salah satu usaha itu adalah Bagian Proyek Peneliti- an dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara. Mengingat arti pentingnya usaha tersebut, saya dengan senang hati menyambut terbitnya buku yang berjudul Pengungkapan Nilai Budaya Dari Naskah, Naskah Surakarta (Musthikaning Kidung). Saya mengharapkan dengan terbitnya buku ini. Maka peng- galian nilai-nilai budaya yang terkandung dalam naskah tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain yang ada di daerah-daerah di seluruh Indonesia dapat ditingkatkan

v

Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara ini baru merupakan langkah awal. Kiranya ke- lemahan dan kekurangannya yang masih terdapat dalam penerbitan ini dapat disempurnakan di masa yang akan datang. Akhirnya saya mengucapkan terima kasih kepada semua pihak yang telah membantu penerbitan buku ini.

Direktur Jenderal Kebudayaan

Prof. Dr. Edi Sedyawati NIP. 130 202 902

Vl

Halaman

SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN.. iii
KAT A PEN GANT AR............................. v
DAFTAR ISi................................... vii
Bab I. Teks Musthikaning K.idung .
Bab II. Terjemahan Musthikaning K.idung.......... 26
Bab III. Pembahasan........................... 53

...............

vii

MUSTIIlKANING KIDUNG

I SINOM

  1. Lir meksi pradapanira, ing kamal macelu nganggit, basa Jawa sinung tembang, bab sajuga wasitadi, anggitan Kangjeng Nabi, Suleman lbnu Jeng Dawud, menggah raning pustaka, paringira Kangjeng Nabi, Musthikaning Kidung tyas muja ing Suksma.
  2. Karsa sung wening wardaya, cempat ngiket basa nulis, lalagon ing tembang tiba, mring basa dhongdhinging gen- dhing, Ian babon kang den cukil, ing suraos saged jumbuh, wasitadi isbatan, wonten ratu murih roaring, pra kakasih wanodya kinon nggonJak.
  3. Surasa parlu kinarya, paneter jejeging budi, budaya kang sedya ngangsa, mring panggawe buru angin, jroning ka- songan rawi, ·pada ngidak bantala gung, binudi santosa- nya, widada budi mrih sidik, pan kawedhar menggah ing sabda Narendra.
  4. Ingsung mugi rinobana, ing pangucapira lathi, dene ta asih paduka, sedhepipun anglangkungi, saking anggur utawi,

anyao~i, katresnan mugi- mugi, paduka ngingkis tengsu, saking endahing cahya, karsaa anggendeng aji, roaring amba temah tut wuntat kewala.

  1. Sasampuning Naradipa, kang cahya angingkis sasi, karsa nambadeng katresnan, kawula sinambut manjing, ing gedhong tilam sari, pipingitaning jinem rum, kularsa samya bingah, reneng tyas kang awit saking, padukarendra tanggap tanduking katresnan. ! 7_.-.~a\vulanta arsa samya, angalembana tumrap mring, sih, .p~duka cahya pendah, Narendraning Sang Hyang Ratih, pinunjul angsung ing sih, pamales katresnan konjug, ka- langkung anggur dahat, mawi kayekten gyan sami, anyaos- ken katresnan roaring µiduka.
  2. Nengna panggonjaking prawan, kinocap sabdaniraji, he sagung p~ra wanodya, ing Yerusalem nagari, pan ireng kulit mami, nanging endah rupanipun, pindha tamp ing kedar, sartanira angemperi, babutira Suleman kacremanig- wang.
  3. Si'ra aja meksi ingwang, irenge kukulit mami, amarga saka kataman, sunarira Sang Hyang Rawi,anake biyung mami, padha muring-muring mring sun, mulane ingsun nulya, pan pineksa kinon dadi, juru among marang papan pakebonan.

    ro. Tetanduran anggur temah, pakebonan sun pribadi, iku

tan sun upakara, wangrnlanira pra estri mareng Jeng Sri Bupati, dhuh pukulun Sang Ngaprabu, kang katresnan

mle- gungken mamrih kauban, tan kasorot bagaspati, masama- dyeng Hyang Rawi, punapa amba Prabu, ngantosa kluyuran Ian, namur dhateng pratisthaning, papanthaning para mitra padukendra.

  1. Sang Prabu nabda maluya, mangkaten denira angling, he-he pethinganing para, wanudya endah manawi, sireku durung uni ng, mangkene mamrih sumurup, payo nglacaka marang, tapake wedhus utawi, cempenira enggonen ana caketnya.
  2. Tarube pangon pangenan, he-he ta kakasih marni, sireku upamanira, kaya kuda ingkang dadi, rakitan rata aji, Pringon sinambating ngarum, sru end ah pipinira, ingapi t-api t sum- pi ng, ewadene lungayanira rinengga.
  3. Kalung sireku panarsa, sun yasakken sumping rugmi, tinutul-tinutul salaka, sadangunira Narpati, pinarak kembul bukti, tansah ginonjak dyah ayu, mangkaten ginonjaknya, naretku gandanira mrik, uwotira katresnanku sedhepira.
  4. Tumrap ing aku upama, balendoking emur kadi, buntelan sumesel ana, selaning pambayun mami, sedhepe tumrap marni, terusken nanging nyawaku, lir pendah dhedhom- polan, koper iku ingkang saking, kebon anggur ing En-gedi ananira.
  5. Sang Prabu maluya sabda, !ah kowe kekasih mami, sireku endah ing warni, iya endah nyata yekti, mripatireku kadi, manuk dara mripatipun, parendah dyan maluya, panggon- jakira Narpa ti, dhuh-dhuh adhuh woding katresnan kawula.
  6. Pekik sarira paduka, anengsemken a ti mami, ariyo- riyo Narendra, neng plenggahan Narapa ti, yen nambadeng kang

Suleman Nabi, sekar pocung ingkang pinacak carita.

II. PUCUNG

  1. Sekar pucung amedhar ing ngaturipun, para dyah prawan, denira gonjak Sri Mulki, dhuh Sri Nata kawula punika sekar.
  2. Khabat selet ing saran utawinipun, sekar bakung nglebak, sabdanira Narapati, heh wanita sireku kadya upama.
  3. Kembang bakung ana ing samadyanipun, eron ngono uga, sih ingsun ana madyaning, para prawan sanadyan ayu ing warna.
  4. Para prawan umatur, marang Sang Prabu, dhuh amba punika, kadya upamanya uwit, tapukha kang wonten tengahing wiwitan.
  5. Ing wanadri inggih mangkatcn Sang Prabu, woding katres- newang, wonten madyeng para janmi, priya anon sru dahat anggen kawula.
  6. Remen lungguh wonten ing payomanipun, sarta uwohira legi dhateng cethak mami, kawula wus tinuntun umanjing ma rang.

  7. Sabdanira Srinata mring wanudyayu, he para wanita, ing Yerusalem nagari, sira samya ingsun sumpah mungguh kidang.

  8. Myang manjangan wadon-wadon ing ngalan gung, aja ngungkatena, utawa mrempengken maring, ing katresnan prakara iku prayoga.
  9. Ingujaa iya saka sejanipun, pribadi badiwak, para prawan amangsuli, mring Narpati mangkaten wuwusing kenya.
  10. Pan karungu inggih amba swaranipun, woding katresnamba !ah ing kono angrawuhi, rawuhnira malumpat-lumpat tindakira.
  11. Neng pangargan lincak-lincak aneng munggur, woding katresnengwang, memper kaya kidang tuwin, kaya kompeng !ah puniku enggonira.
  12. Jume neng neng burining tembok amanguk, ngunga k- ungak marang, jandhela-jandhela meksi, sarta mulateng buri ruji candhela.
  13. Uwotipun katresnan kumedhar wuwus, iya marang ingwang, mangkene kekasih mami, angadega ing wong ayu-ayu sira.

Uwotipun iya ing katresnaningsun, sira mareneya, lah ta wus liwat badhidhing, myang tingkase masa udan wus kliwat.

  1. Ing burni wus kawon kembang-kembangipun, wus tekama samya, pangocehing peksi-peksi, myang manggungge bra- kutut karungu iya.
  2. Ana tanah ing kene utawanipun, uwit arah padha, anggu- rihken wohing pentil, uwit anggugur kembang rnrik arum gandanya.
  3. He kekasih ngadega he prawan ayu, paraning tresnengwang, mareneya dara peksi, ingon-ingonku kang manggon lawahing parang. 2 1. Ing pasingetaning gampeng pasemonmu, ka tokna maring- wang, ambukaa sira angling, sun pyarsakken swaramu maweh asmara.
  4. Yuning semon semumu karya wulangun, ingsun rewangana, sedyengong anyekel roaring, gegarangan cilik kang padha angrusak.
  5. Kebon anggur awit dene kebon anggur, iya darbekingwang kembangira arnrok rnijil, uwotira iya ing katresnaningwang.
  6. Darbekingsun dhewe iya sartanipun, apan iya nyata, ke- kasihnira pribadi, gyanya angon ana tengah-tengahira. 2 5. Kembang-kembang bakung kongsi wayahipun, adheming rahina, wayahe wayangan asis, dhuh dhuh woding katresnan amba paduka.
  7. Dyan densasating kidang utawinipun, kompreng gyan paduka, ngalambreng neng redi-redi, ingkang lowah-lowah palestha panurat.

ngong"lari, nanging tan kapangguh.

  1. Sun kapapag wong kemit nganglangi, nagri sun pitakon, apa iya wong nglanglang dheweke, amrangguli marang ingkang dadi, teleng myang jernihing, yitmaningsun mau.
  2. Durung adoh iya unggyan mami, kurung kuran karo, marang mau wong kemit gawene, anulya wus nemu ingkang dadi, teleng myang jernihing, yitmangsun mau.
  3. Dyan sun candhet sarta ngong cekeli, lawan nora ingong, uculake mau tetelenge, nyawaningsun sartanira kongsi, sun sambut umanjing, pantyaning biyungku.
  4. Ing jro gedhong iya kang sayekti, nglairake ingong, e paren- dyah ing yerusalem, rungokena kowe iku sami, iya tak sumpahi, piyarsakna mungguh.
  5. Kidang-kidang Ian manjangan estri, sira kewaning jro, alas aja iya ngungka take, myang mrempengken iya iku ma ring, prakara pakardi, ing katresnan iku.
  6. Den uja asaseja prioodi, sapa nyedhak kono, saka ing pasa- munan sasate, kadya kumelune kukus agni, kinutug mur tuwin, menyan sartanipun.

Suleman Nabi Dawud siwi, ngurung- urung kongsi, kemput prawira Nung.

  1. Pan sawidak prawira winilis, tunggalane uwong, ing Israil iya prawirane, padha sikep ing pedhang sakwehing, lan kehing ngajurit, kabeh prawira Nung.
  2. Kabeh anyangkelit pedhang saI)li, krana saka dengo, pang- girise ing latri wayahe, Sangaprabu Suleman apan wis, pajangan ngyasani, kang ginawe kayu.
  3. Ing Lebanon sasakane asli, salaka kinaot, kang ginawe sarta cik-cikancike, emas larapira ing jejarik, wungu semu abrit, mungguh ing jropinpun.
  4. Rinengga-rengga wawarnen dening, katresneng prawadon, iya· wadon tanah Yerusalem, he prawanudya ing siyon sami, metuwa umeksi marang Sangaprabu.
  5. Kang sinambat rum Suleman Nabi, angagem Sang Katong, makuthadi kang den agemake, marang Panj~nenganira dening, kang ngibu ing ngari, pikramaning Prabu.
  6. Iya dina suka reneng galih, wardayeng Sang Katong, pasal katri sampat panurate, bab sakawan kang gantya tinulis, rinarasing gendhing, gambuh ing pitutur.

    IV. GAMBUH

  7. Iba-iba ayumu, he paraning kang dadi tresnaku, iba-ioo ayumu matamu mungging, sangisoring kudhung wangun, wangune lir datan seyos.

  8. Matane dara manuk, rarambutmu sasat rambut wedhus, jawa-jawa sapantha kang jerum mungging, ing peperenga- ning gunung, i~gil At untumu kados.

sakaro- nipun, lir komprenging kidang jumboh.

  1. Kang nyengkul madyanipun, kembang-kembang kang winastan bakung, winangsulan pangandikanira Nabi, mang- ka ten wangsulanipun, apan sayektine ngantos.
  2. Ing wanci asrepipun, ing rahinten sarta wancinipun, wawa- yangan kajeng kawula pan narsi, dhateng redinipun emur, utawi µmedyaning ngong.
  3. Dhumateng tenggeripun, menyan menyan Nabi maluya rum, he paraning iya ing katresnan mami, endah sran- duni ng awakmu, tanpa cacad pisan payo.
  4. Yogyane samya medhun, saka Lebanon ke pancangaku, mara sira meluwa marang ing kami, sedyaningsun jangkah mudhun, iya saka ing Lebanon.
  5. Dyan nontona duk medhun, iya saka i pupucakipun, Lea manah saka ing pucuking senar, Ian ing khirmon sartha- nipun, ing pandhodhotaning ngemon.

  6. Gununge macan tutul, he rayiku wadon pacangaku, sira uwus ngenglengake ati mami, Ian sakedheping matamu kaiawan weweling ingong.

  7. Kekaiunging guiumu, sayogyane saonced bae wus, he rayiku iya pacangaku swami, saiba-iba gonipun, tresnanta nengsemken ingong. I4. Katresnanmu dahat sru, angungkuii sasawabing anggur, sru gandane Ienga jebatmu sun pilih, katimbang sarupanipun, anggi-anggi durung ingong. I 5. Amiliha puniku, he pacangan swami Ieiambemu, anetesken madu pinasthika tuwin, madu Ian puhan cinampur, pan iya iku amanggon. I 6. Sangisoring ilatmu, sarta gandane sasandhangamu, wus lir gandanira Lebanon denya mrik, ke rayi papacangaku, sireku upama kados.
  8. Patamanan kang pintu, kinancingan sarta pacangaku, kaya beiik kang kineker sarta kadi, ing sesendhang kang tinutup, kaiawan cap kancinging wutoh.
  9. Mungguh ta trubusamu, padha dadi pakaranganipun, wit dalima kanthi uwit adoh adi, warna-warna kembangipun, koper naret-naret karkom.
  10. Daringo sartanipun, manis jangan Ian sarupanipun, kang ametu menyane Ian emur mijil, garumyang sarupanipun, gi-anggi ingkang kinaot.
  11. lya kowe puniku, sendhang taman sumber we ning ngi- dhup, kali ingkang santer kang dumrojog saking, ing Lebanon he welingku, maruta kang saka ing Ior.

sirtanira wus methil emurku, myang wus dahar tala.tekan madu mami, sarta wus ngombe anggurku, lawan kambi puhaningong.

  1. He he· para mitraku, sira padha mangana Ian minum, sarta- nira dipadha nganti sireki, tambirang pasal kacatur, pales- tha ing mangkya gantos.
  2. Ngi ket musthikeng kidung, kikidunganira janma anung, tumrap pasal lima linagu ing gendhing, kondhanging.kidung kang anung, kumambang karseng Hyang Manon.
    V. MAS KUMAMBANG
    I. Ingsung guling nanging tyas da tansah eling, iku sabawanya, uwode katresnan mami, kang nothok lawang lingira.
  3. He rayi paraning ka tresnan mami, dara pyaraningwang, musthikaku ingsun mugi, wenganana lawang marga.
  4. Sisirahku kalebus ebun utawi, remaku pan kebak, tumetesa Sang Hyang wengi, µrngandikanira Nata.
  5. Kawangsulan dening pacangan kadyeki, kula sampun lukar, kadi pundi anggen mami, dandos malih sarta kula.
  6. Sampun wisuh suku kula kados pundi, inggih gen kawula, sedya ngregetaken malih, andikanira Sri Nata.

Uwotira katresnanku sun wengani, nanging wus amuntat, myang wus tirrlak yayah kadi, pecat-pecat kayitmengwang.

I 0. Sebab saka iya mau ingkang dadi, pangandikanira, iku banjur ingsun lari, ananging nora kapanggya.

1 1. Apa dene tak sambat-sambat amargi, tanpa ring wangsulan, wong kemit kang nganglang nagri, tandya arnrangguli ing- wang.

  1. Aku iya tumuli dipun gitiki, kongsi kabaranan, wong kemit ing baluwarti, padha ngrebut kemulingwang.
  2. He pra wadon ing Yerusalem nagari, sireku sun sumpah, iya ta kalamun sami, kapethuk Ian uwotira
  3. Katresnanku ko unjuki myat punapi, samya amunjuka, yen sun nandhang Iara brangti, he wong ayu-ayu sira.
  4. Kang pinunjul saka wong wadon sakwehning, uwoding tresnanta, iku kaceke punapi, katimbang kalawan para.
  5. Kang katresnan si~ akeh-akeh puniki, woding katresnan- ta, iku kaceke p.mapi, dene sira teka nyumpah.
  6. Marang ingsun mangkene denya yumpahi, woding katres- nengwang, iku putih lawan abrit, sumringah punjul wong legsan.

  7. Ingembanan ingkang endah sarta adi, pangarasanira, tan be da yen den upami, lir gegulaning tanduran.

  8. Anggi-anggi gagelengan gedhong wangi, lelathine kaya, kembang sosan sarta maning, netesken mur mili tansah.
  9. Myang astane kaya kancana ginilig, tinrapan sosotya, tarsip sarirane kadi, gadhing ingukir sartanya.
  10. Tinaretes sosotya nila widuri, sampehane nyaka, watu cendhani utawi, ingumpak kencana mulya.
  11. Dedegira prasasar Lebanon tuwin, endah edinira, punjul kadyangganing tuwin, Erej miwah cethakira.
  12. Anglir madu manis arum amumpuni, myang sawontenira, kabeh angenyutken kadi, mangkono iku wodira.
  13. Katresnanku satemene he pra estri, Yerusalem praja, kang ka ya mangkono iki uwoding katresnaningwang.
  14. lya kaya mangkono iku telenging, nyawaku wodira, ing katresnanira sami, marang ngendi tandakira
  15. He wong ayu pinunjul para pawestri, kabeh uwodira, katresnengwang, puhiku tumedhak maring, iya patamanira.
  16. Parlu kowe arep tak rewangi nglari, woding katresnengwang, puhiku tumedhak maring, iya patamanira.

  17. Tinjo gulan ketanjran anggi-anggi, ameng-amengana, ke- langenane utawi, methik bakung kembangira.

  18. Aku iki kagunganira pribadi, woding katresnengwang, lan woding katresnan mami, iku darbeksun priyangga.
  19. Unggyanira angel ana samadyaning, bakung kembangira, palestha dera manulis, pasal panca gantya nurat.
  20. Pasal nem sinawung gendhing rerepin, macapat winastan, kapidreng arsa ngawruhi, pitutur mrih don asmara.

    IV. ASMARANDANA

I. Paraning katresnan mami, sira endah kadya tir sah, neng- semken lir Yerusalem, angebat-ebatken yayah bala samekta perang, engokena maripatmu, saka ing aku amarga.
2. Amrajaya ati mami, rambutmu prasasat kadya, wedhus Jawa pepathan, i~kang samya jerum ana, peperengan andaka, inggil At mungguh untumu, nora beda padrawana.
3. Gembel sapantha kang mami, amentas saka ginuyang, padha meteng kembar kabeh, kang gabug pan nora nana, myang pilingamu ana, sangisoring kudhung wangun, wangu- nanira pan kadya.
4. Daliml amung sajuring, para Ratu garwa ana, sawidak para pangrembe, wolung puluh myang wanita, prawan tanpa wilangan, ananging ta dara manuk, piyaran ngong mung sajuga.
5. Myang dadya musthika mami, kekasihe embokira kang nglairken pilihane, bareng andabeleng marang, para wa- nudya nulya, dipun arani rahayu, bareng katon marang para.

  1. Bab pi tu sinawung gendhing, pinurih tibaning tembang, kinanthi sekar arane, teksih tungal wasitarja, musthikaning kidungan, Suleman ingkang manawung, pantes lamun ki- nawruhan.

    VII. KINANTill

  2. Panuwun amba pukulun, padukendra mugi-mugi, entyar- seng karsa wangsula, inggih mugi padukaji, wangsul dhuh sularni t muga, karsa tindak amangsuli.

  3. Supados amba pukulun, sageda nyenyawang maring pasa- riran padukakendra, sabda wangsulan Narpati, sularnit iku ing karsa, ko sawang apane sami.
  4. Wangs ulan wadon kang matur, inggih upaminya kadi, babegsanira wadyendra, kang tan lewih amung kalih, tan- dhi ng lir campuh ngayuda, sabda wangsulan Narpati.

si.sat, ebahing rante kinardi.

  1. Pasren ing lonceng kinandhut, tapak tangan kriya wegig, puser dalem datan beda, bokor gung kancana murni, isi anggur tanpa lukak, pasaliran dalem kadi.
  2. Tan beda gandum satumpuk, kakupeng kembang ngubengi, bebakung keh datan benggang, payudara dalem kadi, kompenging kikidang kembar, lungaya dalem sang putri.
  3. Anglir manara sisiyung, dipangga ingkang kinardi, tinggal dalem kadya blumbang, balumbang kesbon kekalih, sarta celaking gapura, kang winastan ing Batrambit.
  4. Grana dalem saminipun, manara Lebanon kadi, inggih ingkang adhepira, dhateng ing Damesek tuwin, mastaka dalem pan kadya, karmel rema dalem putri.
  5. Waminipun wungu semu, abrit Panjenengan aji, teka binesta kalayan, ririptane rema tan mosik, dhuh sih telenging katresna n, iba sru endah sang putri. I 0. Lan iba banget unggyanmu, ngresepken sira sang putri, lawan sruning kanikmatan, mungguh dedegira putri, pan- tes yen kaupamakna, kadya witing kurma tuwin.
  6. Sang putriyuda ranipun, petha-pethane kang sami, lir dhom- polan uwohira, anggur iku kang nyeplesi, pangunandikeng tyasingwang, mangkono tak menek nguwit.
  7. Kurma iku sun anggayuh, ing papah kang sun cekeli, nuli payudaranira, sun rasa-rasa lir kadi, dhedhompolan uwohira, wit anggur myang ruming angin.

Sekar dudahi puniku, gandanira sami amrik, myang nga- jenging gapuremba, wonten wowohan kang adi, adi ingkang teksih inggal, saha ingkang awak inggih.

  1. Wonten tur kathah kalangkung, kawula rumanti remit, mamrih puniku sageda, kagem mring kakasih mami, pales- tha pasal kasapta, denira nurat_ gumanti.
  2. Pasal astha kang ingapus, musthika kidungan Nabi, Suleman Dawut swaya, sinawung rarasing gendhing, rerepen kang ganti crita, pun mlaya sinom pangrawit.

    VIII. SINOM

I. Beja kawula upama, paduka lamun da di, pan inggih kadang kawula, sadherek kawula tunggil, saserepan manawi, mang-

mangka· kang nyampah.

  1. Tanpa purun mesthinira, kawula nulya ngaturi, tumindak lumebu wisma, pantyasaning bjyung mami, padukendra tumuli, mumulang dhumateng ulun, sarta paduka nulya, inggih kawula aturi, ngunjuk anggur bumban myang ing duduhira
  2. Uwoh kawula dalima, asta Nata kering nyanggi, dhateng utamangganingwang, asta kang tengen Narpati, meluk lungaya mami, he para manudya Yerusalem sireku samya, rungokna sun supatani, aja sira ngungkatken utawanira.
  3. Marempengken ing katresnan, ingkang mangkono prayogi, ujanen karsa pribadya, sapa kang maj ungajoni, ing kono iya saking, ara-ara sartanipun, sum.endhe marang marga, uwod katersnaning ngati neng ngisore uwit tapungkha iku ta
  4. Goningsun anenangiya, katresnanmu para estri, ana ing kono bokira, iya enggone nglarani, duk nglairken sireki, iya neng kono enggonmu, dilairake saka, biyunginu Ian nandhang perih, dhuh kawula m ugi pad uka prenahna.
  5. Ing jaja paduka kadya, kalkapi acap myang inggih, kapre- nahna wonten asta, ing paduka dipun kadi, kalpika cap nyeplesi, dene pamisesanipun, ing katresnan samiya, kados pamiseseng lalis, kamempenganira tan kengguh bebaya.
  6. Kados leleng palimengan, ngalat-alade puniki, urubira. kang dahana, urup sulet kang nyuleti, sayekti maha suci, toya ageng tamtunipun, boten saget sirepa, katresnan puniku inggih, sanadyana benawi boten kawana.
  7. Angelebi urupira, cloroting katresneng ngati, saupami wonten tiyang, ingkang badhe amewahi, ngurupaken pu-

srusmmg griyanipun, sadaya mrih angsala, katresnan punika mesthi, mung pinoyok kewala ingkang pinanggya.

  1. Kita samya darbe kadang, wanudya myang ijeh cilik, durung metu yudaranya, sadulur kita puniki, kapriye enggon mami, ngupagawe lamun besuk, samasa dipun lamar, pitaken dipun wangsuli, saupama dheweke itu llaleyan. J 0. Lire tombak pager bata, puniku dipun yasani, omah salaka pethingan, yen puniku pancen kori, santosa ,den pageri, iya dening ~byok kayu, Erij aku iki ya, wus pinanci pancen dadi, tembok sarta g,ikuku empere padha.
  2. Kaya manara mangka ta, mangkono maipi mungging, ing ngarsane maha mulya, aku wus dadi myang kadi, kang nemu yu basuki, siningget carita dhuwur, sinambungan ca rita, kagungani ra Jeng Nabi, Ibnu Dawud Suleman ke- bonanira
  3. Anggur siji apan ana, ing Baalamon kang bumi, kang den pasrahken mring janma, pamong sartanira sami, kakarsa kenya Osi, aprajangji pajeg sewu, sekel salaka endhang, ature janma mong tegil, pakebonan kula punika sadaya.
  4. Kawula suwun piyambak, inggih ingkang nguwasani, paduka wus tan uninga, dhuh ,Suleman kangjeng Nabi, kajawi kang wus jangji, kang sumurup pajeg sewu, sekel punika ingkang, kagungan dalem jeng Nabi, mangka ingkang kalih atus mugya-mugya.
  5. Kaparingna dhateng ingkang, sami among kebon tegil, he wong kang karasan ana, µikebonan anggur mami, kanca- kancamu sami, nilingake suwaramu, aku ya rungonana, dhuh adhuh kekasih mami, mugi dipun enggpl karsa alalana.

  6. Kados kidang utawinya, kompreng wonten redi-redi, ingkang tuwuh eronira, anggi-anggi sawarnining tuwuhan ron kang wangi, tamat Musthikaning Kidung, nuju tanggal sapisan, Rabingulakir ring Alip, Sewu Wolung Ngatus Pi tulikur sirah.

    •••••

I. Amba pun gitastha wanda, mengeti engeting driya.
2. Panungkara wasitarja, saking kang para winulya.
3. Pangalaming marcapada, inggih puniku ing dunya.
4. Menggah tapa mudyanira, pun amba gitastha wanda.
5. Punika pustaka munya, widada salaminira.
6. Winastan kidung raharja, sejamba sajroning driya.
7. Pan kinarya namudana, urup uriping wardaya.
8. Kang awor sambu Ian hawa, supaya saged leresna.
9. Dening pangengeting driya, warah wuruk tata harja. I 0. Tumrap ingamba priyang~, pun amba gitastha wanda.
11. Pamunji driya midangga, pamardinireng budaya.
12. Paribasan anglir kutha, myang baluwarti kang rusak.
13. Bedhah rinoban ngalaga, mirong ing prawiranira.
14. Pamardinireng wardaya, dumadi pupulihira.
15. Ingkang m~ngkaten babasan, minangka santosanira.
16. Tumadhah pameleh Suksma, supayantuk rahmatira.
17. Ing Gusti ingkang kuwasa, Pangerane sagung alam.
18. Ing beja dahulat nyata, nyata rahmating hyang Suksma.
19. Ing mangkya kidung raharja, ing ngucap ngandhap punika.
20. Caritaning Kuran kitap, manungsa tumitah ana.
21. Ing alam kadangan lawan, bantala surya sasangka.
22. Miwah ranu myung maruta, dahana sarta kartika.
23. Mangka kang para sujanma, lawan kang minangka kadang.
24. Bantala sasaminira, ranu mau sakabehnya.
25. Tumitahe tanpa seja, nanging sineja ing Suksma.
26. Mungguh para sagung janma, duk arsa tumitahira. 2 7. Mring alam kang winastan, ing ngarsa wau punika.

28. Utawi ing ngaran alam, parameyan ngalam dunya.

  1. Puniku marang ing Suksma, wedi asih lumaksana.

  2. Tetap nora sedya cidra, maring Gusti kang kuwasa.

  3. Mungguh yayah sarta rena, karsa Allah mung minangka.
  4. Sarana tumitahira, parameyan ngalam dunya.
  5. Mulane sujanma gesang, uwoding katresnanira.
  6. Kudu amung tumujuwa, maring Gusti kang kuwasa.
  7. Suksma lamun kalinohihya, dening sakaliyanira.
  8. Cakranira iku dadya, ngrupakken sarta amarna.
  9. Myang manggon angarahena, maring kang maha minulya.
  10. Kang mangkono ing sahadad, kalimah loro angrucat.
  11. Gandaning jebadanira, kang amrik ngambar Bawana.
  12. lya momor ing saganda, ganda tan sinarju Suksma
  13. Kinukum manungsanira, mandrawa saka hyang Suksma.
  14. Awit dene saka cidra, ubayanira ing Suksma.
  15. Saguh sineja tumitah, yen kalakyan punaginya.

    44. Wedi asih lumaksana, tetep nora sedya cidra.

  16. Mula kudu netepana, pratignyanta marang Suksma.

  17. Mubarang kalindhihena, dene tresnanta mring Suksma.
  18. Sagung ing pratingkahira, kanthiya nyakra hyang Suksma.
  19. Luwih maneh yen sungkawa, tobatana langsung Suksma.
  20. Cakranira kang tumama, tumujuning maring Suksma.
  21. Supayane bisa sirna, apa kang dadi sungkawa.
  22. Winentas saka sungkawa, pinartistha munggeng suka.
  23. Suka gawe esemira, esem gawe guyunira.
  24. lku wasesanen saka, panyakranta maring Suksma.
  25. Dimene bisa widada, esem myang pangguyunira.
  26. Aja liniru karuna, kang mangkono sababira.
  27. Cakraning budayanira, kawasesa prabawanya.
  28. Mesem mongkog suka-suka, bali sungkawa tumeka. 5 8. Marga guna bisanira, maring saniskara sirna.
  29. Rahayu sing sapa janma nilingken rem bug wasita.
  30. Dipun temen driyanira, supaya nemu raharja.
  31. Lamun cidra driyanira, sudarma tan ngayubagya.
  32. Pangayubagyaning bapa, sewaya sarju wasita.
  33. Wasitane janma kuna, kang ngolahken beja mulya.
  34. Putra wasistha wardaya, sudarma ngudang begyanta.
  35. Sagung panggawe kang ala, singkirana myang mandrawa.
  36. Duga-duga arepena, supaya bisa mrayoga.

royang wirya, kinanthen suka raharja.

  1. Yen tinanduk ing piala, dening sama saroanira.
  2. Piala roung tandhingana, dening kadarman kewala.
  3. Jaroanging para kawula, kang saroya ngulus Narendra.
  4. Gedhe cilik padha uga, pari pola ngulun Nata.
  5. Tan luwih roung kudu pada, kanthi budi wicaksana.
  6. lya iku kang minangka, jaroang panguluning Nata.
  7. Sanadyan guna roursita, lamun pisah wicaksana.
  8. Duga ing prayoganira, kasaluru nora krasa.
  9. Yen kasluru teroahnira, tinut wuri roasa beka.
  10. Nanging roursit budi guna, tan kena yen tininggala.
  11. Mursit guna uparoanya, geni diyan ucengira.
  12. Kang minangka lenganira, iku budi wicaksana.
  13. Urupe kang roaha roulya, iku yogya den rasakna.
  14. Katresnan yen den ujaa, atasira kapreropengan.
  15. Liya roaring roaha roulya, roendallane kang den enas.
  16. Kraman tegal wana pringga, layak lamun angujaa.
  17. Kaprempenganing katresnan, tan weruh katri prakara.
  18. Ucenglenga urupira, roulade sakarsa-karsa.
  19. Nora bisa anglacaka, tetapake tapakira.
  20. Krana preropenging katresnan, kaenas kraman tegalan.
  21. Mula uceng sarta lenga, duk karonsih lan urupnya.
  22. Mung tansah awu kewala, roendahane calupaknya.
  23. Wutuh laroun binantinga, ing watu tan, dadi sela.
  24. Mangkono kang nyelakana, paroardyeng hyang roaha roulya.
  25. Kang kudu linakonan, dening para janroa roula.
  26. Sarehning kun-payakunnya, Allah roarang pra roanungsa.
  27. Ijeh nguja sejanira, jumangkah roarga minulya.
  28. Prayoga yen ngarepana, parouji iki ucapna.
  29. Gusti Allah rouga-rouga, nylaroetna badan kawula.
  30. Salebeting gesang aroba, kasunaran bagaspatya.
  31. Pada ngidak ing bantala, roaha minulya ngosikna.
  32. Budi amba widadaa, enget roaring roaha roulya.
  33. Punapa pakonira, Gusti amba kang kuwasa.

  34. Mring kulanya supadiya, tumirn;lak ngambah ing marga.

  35. Kang anjog beja raharja, raja jagat angesrokna.
  36. Amba pribadi tan ngrasa, wasis ngesrokken paneja.
  37. Kajawi Sang raja Alam, nulangi kawawanira.
  38. Dasih ing hyang ngambah marga, kang anjog Ian esrogira.
  39. Maring beja kang minulya, kamulyan paran myang sangkan.
  40. Tinulangan luwihira, ratya sagunging lam-alam.
  41. Kalisa mangluhur karya, karyasmara tan pa karya.
  42. Yayah ngayuti maruta, tiwas sayah tuwas nglaha.
  43. Wiwit turhbirang kulanta, mring pakarti kang prayoga.
  44. Gehegan semayanira, denira anglakonana.
  45. Bambang wetan tinindakan, wekasan prapta singgetan.
  46. Lingsir pracima hyang arka, kang layak angolahena.
  47. Makutha ingkang sanyata, nyatane manungsanira.
  48. Tansah mirasa semaya, candhak ayuning pracima.·
  49. Kongsi semu semonira, keri samenut sunamya.
  50. Silem ing wengi kang mimba, bingung bangsa wancakdriya.
  51. Den ajak ngungset wasita, pranata kang mamrih arja.
  52. Mung nguja sembrana, pakarti rungsit rinasa.
  53. Ginampang kewala bisa, mumpuni cakraning driya.
  54. Ngamping-ampingi yitmanya, ketleyek tekabur mulya.
  55. Punapanta pamirasa, linakon ingkang mangkana.
  56. Keni lajeng ginuguwa, mumpuni ing ngendonira.
  57. Yen amba dereng pracaya, kang namung tansah semaya.
  58. Bambang wetan tinind.akan, lah ta mula kang kuwasa.
  59. lngkang makaten punika, kasirnakna kang mandrawa.
  60. Kantuna anglaras gangsa, i saben menut tinatap.
  61. Supaya aruming nglaras, kagem kapireng Sri Nata.
  62. Punika atur sanepa, kawulanta maring Suksma.
  63. Mrih tutup pintu gapura, menga sidik kawistara.
  64. Tarontong langgenging Suksma, yen Allah tanpa nuntuna.
  65. Tutup pintuning gapura, minep dadya temahira.
  66. Peteng limeng marganira, kukudhung kang kawistara.
  67. Pakarti radadira, anutup kodrating Suksma.
  68. Mila rasa myang rumasa, cakraning budi krasaa.
  69. Sampurna kamulyan paran, kajawi mung sangkanira.
  70. Kang winor amor saganda, panggandaning cakranira.

  71. Marma sathithik kewala, tan enget marang ing Suksma.

  72. Kajaba katarik krasa, ing adade ingkang dadya.
  73. Jodhone katresnanira, minum mangan nendra nadyan.
  74. Kawirangan tinatresnan, mung mangkono engetira.
  75. Wus layak si kraman gaga, gadhuge teka t mung tamp a.
  76. Wawelehe kangmasesa, ing padesan tegal-tegal.
  77. Mula kawula priye ta, yen tan ngudi bedanira.
  78. Satiyaring beda srana, tadhah pamardining Suksma.
  79. Katresnan tinon mingkara, saka marga anjogiro.
  80. Ing sagung godha rencana, esroge marang duraka.
  81. Sasanane ingadosa, minangka pidananira
  82. Gora-godha duk ngrancana, lir rara ayu kang seja. 15 8. Ngajak jangji dadi garwa, jaka Iara prapteng Ian a.
  83. Sulaya wekasanira, ayune ninggali Iara.
  84. Dadi Iara warnanira, mancaia rupa prayoga.
  85. Endah edine ing dunya, weh asmara tresneng driya.
  86. Surupe warna prayoga, kalamun sang jiwa raga. 163 .. Wus memah nemu sangsara, lagya weruh dudu kenya.
  87. Ayu ngaku ijeh rara, nanging anggarwa lelara ..
  88. Kang mangkono den rasakna, sarta kudu den wawasa.
  89. Saka budi wicaksana, mrih tan kasiuru ing marga.
  90. Kang gonjeng sadina-dina, sawengi-wengi sejanya.
  91. Ngajak wurung jenengira, ngadeg kawulaning Suksma.
  92. Eman yen tan widadaa, paran teka sangkanira. 1 70. Mulane sajeronira, ana parandene bisa.
  93. Wasis ing tumandangira, kasinebut ing bebasan.
  94. Anambung kalawan misah, manuntagi sarta nganam.
  95. Srat punika upamanya, linagu sekar gurisa.
  96. Sartanira upamanya, linagua maca donga.
  97. Salawat tan kadya kena, yen gurisa amandheta.

  98. Rabyalakir Alip angka, anunggil sekar mradapa. 18 L Nginggil punika wasita, Mus thikeng Ki dung ranira.

  99. Eni reng karsa kang ngripta, ing serat ki d1.mg raharja.
  100. Pangerang budi priyangga, ka wula ingkang manggita.
  101. Kang wus sinebut ing ngarsa, pun amba Gitas tha Wanda.

    TAMAT

11 · TERJEMAHAN MUSTHIKANING KIDUNG

I. SINOM
1. Seperti melihat tunasnya daun di pohon Asam, sangat ingin mengubah tembang dalam bahasa Jawa. Bab pertama berisi ajaaran yang bernilai tinggi, karangan Nabi Sulaiman Ibnu Daud. Sedangkan nama buku pemberian Nabi adalah Musthikaning Kidung. Hati berdoa pada Tuhan.
2. Semoga berkenan memberi kebeningan hati, dimantapkan dalam merangkaikan bahasa dalam tulisan, jatuhnya irama tembang sama dengan dong ding-nya gending, dan petikan dari induknya dapat sama mankanya dengan ajaran yang bernilai tinggi dan kiasannya. Ada seorang raja berkeinginan, kekasih-kekasih wanitanya disuruh merayu.
3. Maksudnya untuk dipergunakan sebagai penguat lurusnya budi. Budaya yang ingin sekali terhadap pekerjaan mengarah pada jalannya hawa. Di dalamnya terlindungi matahari, semua menginjak bumi yang luas. Kesentausaan diusahakan. Selamat budi, agar bijaksana. Terurai dalam ucapan raja.
4. Semoga hamba dilindungi dalam pengucapan lidah. Kasih paduka, harumnya melebihi anggur atau bau paduka harum-

Oleh seba b itu, gadis-gadis sangat ingin memberikan cinta Semoga Paduka menyingkap rembulan dari keindah- an cahayanya. Semoga berkenan menggandengnya, sedang- kan hamba hanya ikut di belakang.

  1. Sesudah sang Raja menyingkap cahaya bulan. Semoga berkenan menambah cintanya. Hamba diterima masuk ke ruang tidur, letaknya tempat tidur. Hamba. ingin bergem- bi ra Gembiranya hati karena tuanku raja mampu menang- kap getar-getar cinta.
  2. Hamba ingin memuji terhadap kasih tuan yang seperti cahaya, seperti rajanya Sang Hyang Ratih, dilebihkan dalam memberi cinta Sebagai balasan cinta, hanyalah anggur dengan keyakinan yang sama, menyerahkan rasa cinta kepada tuanku.
  3. Dihentikan rayuan para gadis. Diceritakan sabda sang raja. Wahai para wanita di negeri Yerusalem, hitam kulitku, tetapi indah, seperti tarup di Kedar. Dan lagi tulangku menyerupai permadani Sulaiman.
  4. Kamu jangan melihatku. Hitamnya kulitku, karena dari terkena sinarnya matahari. Anak ibuku marah-marah padaku. Oleh ._sebab itu, aku dipaksa menjadi pemelihara kebun.
  5. Tanam -tanaman anggur. Akhirnya kebunku sendiri, itu ti- dak kepelihara. Jawab para wanita kepada raja, duh tuanku raja, kecintaan jiwa hamba, hamba semoga diperkenankan mengetahui tempat untuk menggembala.

temarrteman tuanku raja.

  1. Sang raja menjawab. Begini jawabnya, he-he para wanita cantik yang terpilih, jika engkau ini belum mendengar, begini supaya engkau tahu. Hayo lacaklah jejak kaki kam- bing atau anak kambingmu di dekat.
  2. Tarup-nya tempat menggembala. He he kekasihku, engkau ini seupamakan, seperti kuda yang menjadi pasangannya kereta raja, yang dipelihara, yang dimintai tolong. Sangat indah pipimu, diapit oleh sumping, seperti lenganmu yang di hi as.
  3. Kalungmu itu, ingin kubuat sumping emas yang bertutul- kan perak. Selama sang raja duduk bersantap, selalu dirayu Dyah Ayu. Begini rayuannya, naret-ku, baumu harum. Harurnmu titian rasa cintaku. I 5. Terhadapku seupama, bulatan di tengahnya mur, seperti bungkusan yang dijejalkan di antaranya depanku. Harum- nya teruskan terhadapku. Tetapi nyawaku seperti gugusan- gugusan koper itu, yang berasal dari kebun anggur di mana- mana adanya.
  4. Sang raja menjawab, sedangkan engkau kekasihku, engkau itu cantik. Benar-benar cantik. Matamu seperti mata burung dara. Para wanita cantik itu menjawab, rayuanmu raja, duh- duh aduh akarnya cinta hamba. I 7. Sungguh tampan tuanku, memikat hati hamba. Gembira raja di singgasana. Jikalau aku yang menjadi kecintaan

PUCUNG

I. Se kar Pucung sebagai pembuka pembicaraan. Para gadis me rayu sang raja, duh tuanku raja, hamba ini bunga.
2. Khabat selet di saron, ataupun bunga bakung di tanah yang berlubang. Kata sang raja, heh wa nita, engkau itu seupama.
3. Bunga Bakung. yang berada di tengahnya lubang besar. Begitu juga cintaku ada ditengah-tengahnya, walaupun para ga dis cantik wajahnya.
4. Para gadis berkata kepada sang raja: duh hamba ini, se- upamanya pohon Tapuka yang berada di tengah-tengahnya pepohonan.
5. Di hutan. Demikianlah tuanku raj a, akar dari cintaku. Ada di tengahnya para manusia, lelaki melihat dengan sangat kepada hamba
6. Yang senang duduk di tempat berlindungnya. Dan buahnya manis sekali terasa dalam langit-langit hamba. Hamba sudah di tun tun masuk ke
7. Ruang yang memang tern pat pengunjingan anggur. Padahal sedang be rkasih-kasihan. lnilah tuanku raja, bendera yang di pergunakan untuk melindungi hamba.

  1. Semoga hamba dikuatkan dengan makanan kecil yang disebut empleemplek kismis,* dan di-kasnaka dengan buah Tapuka.
  2. Karena hamba menderita sakit rindu, terutama badan hamba yang disangga oleh tangan yang kiri, tangan kanan memeluk-meluk hamba.
  3. Berkata sang raja pada wanita cantik, he para wanita di negara Yerusalem, engkau semua aku sumpah seupama kijang
  4. Dan menjangan. Para wanita di jalan besar, jangan mem- bangkitkan napsu atau seketika merah muka karena marah terhadap rasa cinta. Perkata itu yang baik
  5. Dimanjakan itu karena kesengajaan diriku sendiri. Para gadis menjawab, terhadap raja. Demikianlah jawab para gadis.
  6. Yang terdengar oleh hamba, suaranya akar cinta hamba, di situlah mendatangi. Datangnya berlompat-lompat lang- kahnya.
  7. Di pegunungan berlompat-lompat kelihatan tinggi. Akarnya cinta hamba seperti kijang dan anak kijang. Itulah tem- patmu.
  8. Berdiam di belakang tembok sambil melihat. Melihat- lihat dari jendela, dan perhatikanlah di belakang jeruji jendela
  9. Titian cinta telah berurai kata terhadap aku. Begini, ke- kasihku, berdirilah engkau di tempat orang-orang yang cantik

muda. Pohon meng- gugurkan bunganya yang berbau haruin.

  1. He kekasih, berdirilah he gadis-gadis cantik ·curahan cintaku. Kemarilah burung dara, peliharaanku yang bertempat di lawah-nya batu karang. 2 1. Di relung persembunyian, perlihatkanlah sindiranmu ke- padaku. Bukalah perkataanmu, aku akan mendengarkan suaramu yang memberikan asmara
  2. Sindi ranmu bermaksud ingin memberikan pelajaran. Bantu- lah aku. Maksudku ingin memegang rase kecil yang merusak.
  3. Ke bun anggur. Karena kebun1•anggur itu rnilikku. Bunganya semerbak bermunculan, titianmu adalah rasa cintaku.
  4. Milikku sendiri dan lain-lainnya, bukankah kekasihku sendiri. Kerjanya menggembala di tengah-tengahrnu.
  5. Bu nga-bunga Bakung, karena waktunya. Dinginnya siang hari, waktunya bayangan asis. Duh duh engkau akarnya rasa cintaku.
  6. Laksanakan kijang atau anak kijang. Paduka mengembara ke gunung-gunung yang lengang. Selesai sudah tulisan.

Yang ke luar dari perkataannya seorang wanita. Aku di tempat tidur, kemudian mencari yang menjadi bagian yang terdalam hatiku. Hamba cari, tetapi tidak dapat bertemu. Kemudian kataku

  1. Aku akan bangun mengelilingi negara. Sepekan dikeramaian rnanusia. Mencari-cari di bagian yang terdalam jiwaku. Hamba mencari, kemudian aku cari, tetapi tidak ketemu.
  2. Hamba bertemu dengan wong kemit yang mengelilingi negara. Hamba tanya, apa betul dia orang yang mengem- bara. Bertemu dengan yang menjadi bagian yang terdalam di beningnya hatiku tadi.
  3. Belum jauh tempatku, dikurung oleh Kur'an. Terhadap wong kemit pekerjaannya, kemudian telah bertemu dengan yang menjadi bagian yang terdalam di beningnya hatiku tadi.
  4. Kemudian aku halangi serta kupegangi, dan tidak kulepas- kan tadi yang menjadi bagian yang terdalam dihatiku serta engkau kusambut masuk ke ruangnya ibuku.
  5. Di dalam ruang yang sebenarnya melahirkanku. Wahai para putri di Jurusalem, dengarkanlah, kalian semua aku swn- pahi. Perhatikanlah terhadap.
  6. Kijang-kijang dan menjangan betina, engkau adalah binatang yang menghuni hutan, janganlah membangkitkan napsu, dengan merah muka karena marah terhadap perkara cinta itu.

Sengaja aku biarkan sekehendak hati, siapa yang mendekati ke sana. Dari persamuan laksanakan asap api yang menge- pul-ngepul. Dibakar dupa kemenyan Arab, menyan dan. sebagainya.

  1. Bermacam-macam rempah penjual obat-obatan. Dan engkau ketahui, itu tandu milik Nabi Sulaiman anak Nabi Daud. Diiringkan sampai batasnya dengan prajurit NYr>:'.
  2. Ada duapuluh lima prajurit di tandu, yang sama dengan orang Israil. Para prajurit bersiaga. Dan banyaknya prajurit, semua prajurit Nung.
  3. Semua memakai pedang, karena dipergunakan untuk menakut-nakuti di waktu malam. Raja Sulaiman telah mendirikan pelamin yang dibuat dari kayu.
  4. Di Libanon tiang-tiangnya asli dibuat dari perak murni, yang dibuat juga sebagai pijakan. Sorotnya emas di kain, ungu kemerah-merahan juga di dalamnya.
  5. Dihiasi beraneka warna oleh rasa cinta dari para wanita, yaitu wa nita dari Jurusalem. Hai para wanita di Siy on, ke luarlah menemui sang raja.
  6. Yang dirnintai tolong oleh Nabi Sulaiman. Sang raja memakai mahkota yang indah, yang dikenakan kepadanya oleh sang ibu pada hari perkawinannya. 1 5. Yaitu hari berbahagianya sang raja. Pasal ketiga sudah lengkap penulisannya. Untuk selanjutnya bab empat ya ng akan di tulis. Larasnya lagu adalah Gambuh.

bayan~bayang ada di depanku, dinanti-nanti gunungnya emur atau kesediaanku.

  1. Terhadap bukitnya kemenyan, Nabi menjawab, he tujuan dari rasa cintaku, indah seluruh tubuhmu, tiada cacat cela- nya.

'He adinda tunanganku, engkau itu seupama seperti

  1. taman yang pintunya dikunci. Dan tunanganku seoerti mata air kecil yang dilindungi, serta seperti mata air yang ditutup dengan cap ketetapan yang utuh.
  2. Seupama tunasmu menjadi pekarangannya, pohon delima sampai pohon buah-buahan yang besar, bermacam-macam bunganya, hoper naret-naret karkom.

  3. Engkaulah itu pemandian di tarnan mata .. air yang memberi hidup. Sungai yang deras mendirus dari Libanon. He nase- hatku, angin yang dari utara.

  4. bangunlah jangan tidur. He angin. yang dari selatan, lihatlah aku baik-baik, anginilah aku supaya harum. Harumnya kemudian menjadi akar dari rasa cintaku.
  5. Pergilah masuk ke tarnan kepunyaanku, makanlah buah- buahan yang besar-besar. He adinda pasanganku, aku sudah masuk ke dalarn.
  6. Di dalarn taman, aku dan engkau telah memetik emur-ku, dan telah makan sambang sampai maduku, serta telah mi- num anggurku dan susuku.
  7. He he teman-temanku, engkau makan dan mirrumlah. Dan engkau disamakan sampai engkau tidak merasa malu bab bicara. Setela selesai akan diganti.
  8. Menyusun Musthiknning Kidung. Kidungmu memberikan rnanusia. Terhadap bab kelima dilagukan dalam irama, ter- kenal kidung yang memberikan kumambang atas kehendak Tuhan.
    V. MAS KUMAMBANG
  9. Hamba tidur tetapi hati selalu ingat, itulah sifatnya akar rasa cintaku, yang mengetuk tepi pintumu.
  10. He adinda arahnya rasa cintaku. Gadis peliharaanku, musti- kaku, semoga engkau buka pintu jalan.

mengo- torkan lagi. Jawab raja,

  1. Yang menjadi titian rasa cintaku, kemudian rnasukkanlah tanganmu ke lubang kori, akhirnya akan berdebar-debarlah hatiku,
  2. karena dari engkau. Dan akupun kemudian bangun, ingin membuka segera akarnya dari rasa cintaku.
  3. Tanganku menetes emur. atau juga jariku, menetes emur, rnengalir dari bulatannya yang memperkuat pintu.
  4. Titianmu dari rasa cintaku, aku buka, akan tetapi telah berlari, dan sudah seperti perginya hatiku yang lepas.
  5. Karena kata-katamu tadilah, menyebabkan aku kemudian lari, tetapi tidak bertemu.
  6. Apa sebabnya tidak meminta tolong, karena tidak dijawab, wong kemit yang rnengelilingi negeri, tandanya bertemu denganku.
  7. Aku kemudian dipukuli, karena marah. Won g kemit di tembok benteng, merebut kemuliaanku.
  8. He para wanita di negara Yerusalem, engkau kusumpah, apabila bertemu dan titianmu,

  9. di selendang yang indah dan bernilai tinggi. Penciumarunu tidak beda jika diupamakan seperti gula-gulanya tanaman. 2 1. Rempah-rempah golongan gendhong wangi. Bibirnya seperti bunga Sosan dan lagi meneteskan mur yang selalu mengalir.

  10. Tangannya seperti emas yang dibulatkan, diatur ratna mutu manikamnya. Badannya seperti gading yang diukir, dan
  11. dihiasi ratna mutu manikam nila widuri yang seperti titik air, hingga seperti tiang penyangga batu marmer, yang di- umpak dengan emas mulia.
  12. Tingginya seperti Libanon. Dan indah, tinggi nilainya, unggul seperti badannya, dan Erej serta langit-langitnya.

ke- beradaanmu. Semua menghanyutkan seperti itulah akarnya

  1. rasa cintaku yang sebenarnya. He para wanita negara Yerusalem, yang seperti itulah akarnya cintaku.
  2. Seperti itulah bagian yang terdalam. Nyawaku adalah akarmu di rasa cintamu, bagaimana perilakumu.
  3. He para wanita cantik yang unggul, semua akarmu di rasa cintamu, ke mana pergimu.
  4. Kepentingannya adalah engkau akan kubantu untuk men- cari. Akarnya rasa cintaku itu turun di tamanmu.
  5. Mengunjungi petak sawah yang terlihat banyak rempah- rempahnya. Bermain-mainkanlah, kesukaannya atau meme- tik bunga Bakung.
  6. Aku ini milikmu pribadi, akarnya rasa cintaku, dan akarnya rasa cintaku itu miliku pribadi.
  7. Te mpatmu sukar ada di tengahnya. Bakung bungamu. Selesai olehmu menulis. Ganti menulis pasal lima.
  8. Pasal enam digubah gending kidungan. Macapat disebut- nya. lngin sekali mengetahui nasehat untuk asmara.

    VI. ASMARANDANA

I. Arahnya rasa cintaku, engkau indah seperti minyak tir. Menarik hati seperti Yerusalem. Mengagumkan seperti prajurit yang berada di perang. Palingkanlah matamu dari aku ka rena

  1. mengalahkan hatiku. Rambutmu laksanakan golongannya kambing Jawa yang berdiam di lereng Banteng. Tinggi seperti gigimu. Tidak ada beda dengan padrawana.
  2. Gembel segolongan yang sama. Ke luar dari diguyur, semua hamil kembar, yang mandul tidak ada.· Pelipismu berada di bawah bentuk kerudung. Bentuknya seperti
  3. delima yang hanya sejuring. Para istri raja ada duapuluh lima, para pangrembe delapanp\iluh, para gadis tak ter- hitung jumlahnya, akan tetapi burung dara piaraanku hanya satu.
  4. Jadilah mustikaku, kekasihnya ibumu yang melahirkan pilihannya. Setelah melihat para wanita, kemudian disebut selamat. Setelah melihat pada para
  5. istri· raja dan para selirku dan dipujinya. Siapa yang me- nonjol di sana seperti bambang wetan. indah seperti meng- ungguli Hyang Sita, suci seperti Sang Hyang Arka.
  6. Mengagumkan seperti prajurit di medan perang, seperti singa bersabda dengan gembiranya. Aku tadi turun di per- ke bunan. Eguj akan melihat semua penuh dengan tanaman.
  7. Dan melihat pohon anggur, apakah sudah ke luar bunga- bunganya, serta pohon delima, bunga pohon jambu apakah sudah ada. Padahal itu aku tidak merasa,
  8. jika dinaikkan kereta olch nyawaku sendiri. Menunjukkan kepada semua bangsaku yang selamat jiwanya. Selesailah di penulisan. Pasal enam akan diganti, mengarang dalam bahasa Jawa terhadap
  9. bab tujuh yang digubah dalam gentling, supaya jatuhnya irama sekar kinanthi namanya. Masih sama tentang nasehat

Musthiko.ning Kidung, Nabi Sulaiman yang menggubahnya, baik untuk diketahui.

VII. KINANTHI

  1. Permohonan hamba, semoga paduka raja sangat berke- ingi nan untuk pulang. Semoga paduka raja pulang. Duh Sulamit semoga engkau mau menjawab.
  2. Supaya hamba, dapat melihat tubuh paduka raja. Jawab raja, Sulamit itu apa yang hendak kau lihat?
  3. Jawab wanita yang berkata, seupamanya seperti tari-tarian prajuri t raj a, yang tidak lebih hanya dua, bertanding seperti mulai bertempur dalam peperangan. Jawab raja,
  4. duh putrinya satria besar, laksanakan menyesuaikan pergiku dan lagi memakai kasut yang bernilai tinggi. Solah cethi~ ku laksanakan gerakan rantai yang di buat
  5. perhiasan yang dikandung di lonceng. Telapak tangan me- renik, tidak beda dengan puserku. Bokor besar emas murni, isinya anggur tanpa surut. Tubuhku seperti
  6. tidak beda dengan setumpuk gandum, yang dikelilingi oleh bunga yang melingkari bakung-bakung, banyak tanpa ada selanya. Payudaraku seperti anaknya kijang yang kembar. Pangkal lenganku putri,
  7. sepe rti menara yang dibuat dari taringnya gajah. Mataku seperti kolam. Kedua-duanya kolam kesbon. serta dekatnya gapura yang disebut Batrambit.
  8. Hidungku sama seperti menara Libanon yang ada di depan- mu, di Damesek Kepalaku seperti karmel. Rambutku putri,

llih sayang bagian yang terdalamnya rasa cinta, alangkah sangat indahnya sang putri.

  1. Dan alangkah tempatmu sangat menyenangkan. Engkau sang putri dan sangatnya kenikmatan, seperti bentuk tu- buhnya putri. Sesuai jika diupamakan seperti pohon kurma, dan
  2. sang putri perang namanya. Bayang-bayangnya yang sama seperti gugusannya buah anggur, itu yang menyenangkan. Kata dalam hati hamba, begitu aku akan memanjat pohon- nya.
  3. Kurma itu kuraih, di pelepah yang kupegangi. Kemudian payudaramu, kurasa-rasa seperti gugusan buahnya pohon anggur, dan harumnya angin,
  4. yang berumah di lesanmu. Buah tapuka yang menyenangkan, dan sebagainya. Langit-langitmu seperti anggur yang indah bertambah murni, yaitu ya ng enak-enak. Di dalam engkau memasuki
  5. di akamya rasa cintaku, yang mampu mengungukan lidah. Tidur selalu berkata dalam hati, apa betul aim ini kekasih engkau yang menjadi kekasihku.
  6. Bersamamu, aku yang benar-benar jatuh cinta. Silahkan kekasihku bersama-sama ke luar, tidur di pedesaan yang sekarang waktunya tenang.
  7. Menuju perkebunan anggur, tanpa memisahkan jemari. Datang di perkebunan anggur bersama-sama melihat pohon anggur. Apakah sudah ada bunga-bunganya, apakah bunga jam bu

  8. pasal delapan yang dikarang. Musthikaning KidLmg Nabi Sulaiman anak Daud. Digubah larasnya gending. K.idung- nya yang ganti cerita, dengan pangrawit sinom.

    VITI. SINOM

  9. Beruntung aku, seupama paduka hanya menjadi saudaraku. Saudaraku satu serep, kalau begitu seupamanya. Paduka raja pasti akan dijemput di luar, selalu hamba cucupi, padahal yang menyampah

  10. seharusnya tidak mau. Hamba kemudian mempersilahkan berjalan masuk rumah peninggalan ibuku. Paduka raja kemudian mengajari hamba, serta kemudian paduka, hamba persilahkan minum anggur yang telah diolah sebagai kuah- nya
  11. buah delimaku. Tangan kiri raja menyangga terhadap keutamaanku, tangan kanan raja memeluk tanganku. He para wanita Yerusalem, engkau dengarlah aku sumpahi, janganlah engkau membangkitkan napsu atau
  12. merah muka karena marah di rasa cintaku, yang begitu yang baik. Biarkanlah keinginan sendiri. Siapa yang maju-

Seperti lubang yang kegelapan, menyala-nyala nyalanya api, nyala yang disulut. Yang menyulut sebenamya maha suci, air yang banyak tentunya. Tidak bisa padam rasa cinta itu, walaupun air tiada terkira

  1. Menggenangi nyalanya. Kilauannya rasa cinta di hati, seupama ada orang yang akan mengubah, apakah meng- hidupkan seluruh isi rumahnya. Semua supaya n:iendapat- kan rasa cinta itu. Pasti hanya disindir saja yang bertemu.
  2. Kita semua mempunyai saudara perempuan yang masih kecil, belum ke luar payudaranya. Saudara kita ini, bagai- mana aku merawatnya. Hanya esok, ketika dilamar, per- tanyaannya dijawab, scupama dia itu pelupa,
  3. seperti tombak pagar bata itu didirikan rumah perak pilih- an. Jika itu memang rumah yang kuat di pagari dengan gebjog kayu. Erij, aku ini telah ditentukan menjadi tembok serta kakiku sama seperti
  4. menara, padahal nanti aku menghadap Yang Maha Mulya. Alcu sudah menjadi seperti yang menemukan selamat.

Pengasuh dan sebagainya, keinginan gadis Osi. Berjanji pajak seribu sekel, perak dibagi dua. Kata manusia yang memelihara ladang. Perkebunanku itu semua

  1. aku min'a sendiri yang menguasai, paduka tidak tahu. Duh Nabi Sulaiman selain yang telah berjanji, yang menge- tahui pajak seribu sekel itu yang memililtj rumah Nabi, semoga yang duaratus
  2. di berikan kepada yang memelihara kebun. He orang yang senang di kebun anggurku, teman-temanmu semua meng- amat-amati suaramu. Aku juga dengarkanlah, duh duh kekasihku semoga dipercepat keinginan untuk mengem- bara,
  3. seperti kijang atau anak kijang di gunung-gunung yang tumbuh daunnya. Rempah-rempah dan lain-lainnya daun tanaman yang harum. Tamat mustikanya kidung bertepat- an dengan tanggal satu Rabiulakir Taun Alip, 1827.

    *****

  4. Hamba mengubah kata, memperingati ingatnya hati.

  5. Doa nasehat dari orang-orang yang dimulyakan.
  6. Pengalamannya di marcapada, yaitu di dunia.
  7. Terhadap bertapamu, hamba gubah kata.
  8. Buku ini berbunyi, selamat selamanya.
  9. Disebut kidung selamat, sengaja hamba di dalam hati,
  10. akan dibuat dalih, nyala hidupnya hati.
  11. Yang bercampur samar dan hawa, agar dapat membetulkan.
  12. Terhadap yang mengingatkan ha ti, ajaran tata raharja.
  13. Terhadap hamba sendiri, hamba gubah kata

Peribahasa seperti kota, dengan pagar keliling kota yang rusak.

  1. Hancur diairi telaga, sangat malu keperwiraanmu.
  2. Pendidikanmu di hati, menjadi pemulihnya.
  3. Yang demikian peribahasanya, sebagai kesentausaanmu.
  4. Menerima peringatan dari Tuhan, supaya mendapat rahmat-Nya.
  5. Tuhan Yang Maha Kuasa, Tuhannya semua alam.
  6. Dalam kebahagiaan semoga nyata. Nyata ralunatNya Hyang Suksma.
  7. Nantinya dalam kidung ~lamat, dalam ucapan di bawah ini.
  8. Ceritanya kitab Kur'an, manusia dititahkan ada.
  9. Di alam kadangan dan tanah, matahari bulan.
  10. Juga air dan angin, api dan bintang.
  11. Padahal para manusia dan yang menjadi saudara.
  12. Tanah dan sebagainya, air dan sebagainya.
  13. Diciptakan tanpa sengaja, akan tetapi disengaja oleh Tuhan.
  14. Sedangkan semua manusia, ketika akan diciptakan,
  15. terhadap alam yang disebut di depan tadi,
  16. atau yang disebut alam keramaian, alam dunia.
  17. Itu terhadap Tuhan, takut tetapi sayang menjalani.
  18. Tetap tida:k akan berkhianat, terhadap Tuhan Yang Maha Kuasa.
  19. Terhadap ayah dan ibu, Kehendak Tuhan hanya sebagai
  20. sarana menitahkan keramaian di alam dunia
  21. Oleh sebab itu manusia hidup, akarnya rasa cinta
  22. harus hanya tertuju kepada Tuhan Yang Maha Kuasa
  23. Hati hanya didasarkan pada semuanya.
  24. Cakranya itu jadikanlah berbentuk dan berwama,
  25. dengan bertempat mengarahkan kepada Yang Maha Di- mulyakan.
  26. Yang demikian itu adalah sahadat, dua kalimat yang mele- paskan.
  27. Bau minyak wangimu, yang harwn mengharumkan dunia.
  28. Bercampur dalam semua ba u, bau yang tidak disetuju Tuhan.

Sanggup sengaja diciptakan, jika terlaksana nadarnya.

  1. Takut tetapi sayang menjalani, tetap tidak akan berkhianat.
  2. Oleh karena itu harus menetapi, bersetia kepada Tuhan.
  3. Semuanya berdasarkan pada kecintaanmu terhadap Tuhan.
  4. Semua tingkah lakumu, temanilah dengan cakraNya Tuhan.
  5. Lebih-lebih jika bersedih, bertobatlah langsung pada Tuhan.
  6. Cakramu 'yang tumama, tertuju pada Tuhan..
  7. Agar dapat sirna, apa yang menjadi penyebab kesedihan.
  8. Di keluarkan dari kesedihan, diberikan kegembiraan.
  9. Kegembiraan yang membuatmu tersenyum, yang membuat tertawamu.
  10. Itu kuasailah dari penyakraanmu terhadap Tuhan.
  11. Agar dapat selarnat, senyum yang menyebabkan tertawamu.
  12. Jangan diganti dengan tangis, yang begi tu penyebabnya.
  13. Cakranya budayamu, dikuasai perbawanya.
  14. Senyum bangga gembira, hilang mendatangkan sedih.
  15. Karena untuk kepandaianmu, hilang ke manisannya.
  16. Selamat manusia, mendengarkan baik-baik pembicaraan nasehat.

    60. Be rsungguh-sungguh hatimu, agar mendapat selamat.

6 L Akan tetapi jika ha timu berkhianat, orang tua tidak menye- tujui.

  1. Persetujuannya orang tua, dihadap cenderungnya hati selamat.
  2. Selamatnya manusia kuno, yang membuat selamat dan mulya.
  3. Anak pandai hatinya, orang tua me-ngudang kebahagiaan- mu.
  4. Semua pekerjaan yang jelek, buanglah jauh-jauh.
  5. Kira-kiralah keinginanmu, agar dapat menjadi baik.
  6. Budi itu latihlah sampai menjadi bijaksana.
  7. Sepatutnya budi bijaksana, itu yang da pat, raihlah.
  8. Keberuntungan yang utama dan mulia, bersama dengan kegembiraan dan keselamatan.

  9. Jika berlaku jahat terhadap sesamamu.

  10. Kejahatan hanya dilawan dengan kedermaan saja.
  11. Jamang-nya para kawula, yang mengutamakan raja.
  12. Besar kecil sama saja, tingkah lakunya menghamba pada raj a.
  13. Tidak lebih hanya harus dengan budi bijaksana. 7 5. Itu yang merupakan jamang penghambaannya pada raja.
  14. Meskipun faedah pembicaraan, hanya menengahi kebi- jaksanaan.
  15. Pertimbangannya untuk kebaikan, sering keliru tidak terasa. 7 8. Jika keliru akhimya, diikuti dari belakang saat mendapat halangan.
  16. Tetapi faedah utamanya budi, tidak boleh jika ditinggalkan.
  17. Faedah utamanya seupama, api lampu sumbu.
  18. Yang sebagai minyaknya, itu budi bijaksana.
  19. Nyalanya Yang Maha Mulya, itu sebaiknya dirasakan.
  20. Kecintaan jika dibiarkan, atasmu dengan kemantapan.
  21. Berbeda dengan Maha Mulya, lebih-lebih yang dienas.
  22. Kraman tegal hutan marabahayanya, patut jika dibiarkan.
  23. Kemantapannya rasa cinta, tidak mengetahui tiga perkara.
  24. Sumbu, minyak dan nyalanya, menyala-nyala sekehendak- nya.
  25. Tidak bisa melacak, jejaknya jejakmu.
  26. Karena mantapnya kecintaan, terenas kraman tegalan.
  27. Oleh sebab itu, sumbu dan minyak, ketika berkasih-kasihan dan nyalanya
  28. hanya selalu abu saja, lebih-lebih peliatanya,
  29. utuh jika dibanting di batu tidak menjadi batu.
  30. Demikian yang membuat celaka, pengajaranNya Tuhan Yang Maha Mulya.
  31. Yang harus dijalankan, oleh para manusia. 95_ Oleh karena kun-payakun, Allah terhadap manusia.
  32. Masih membiarkanmu dengan kesengajaannya, melangkah ke jalan dimulyakan.
  33. Sebaiknya jika mengharapkan, doa ini ucapkanlah.
  34. Gusti Allah semoga, menyelamatkan hamba.
  35. Di dalam hidup hamba, semoga disinari oleh matahari.

  36. Menginjak di tanah, Maha Mulya Dan Maha Mengingatkan. I 0 L Budi hamba semoga selamat, inga t terhadap Maha Mulya.

  37. Apa yang menjadi perintahMu, Tuhanku Yang Kuasa.
  38. Terhadap hamba semoga, bertindak menjejak di jalan.
  39. Yang mendapat keberuntungan dan keselamatan, Raja Dunia yang menginginkan.
  40. Hamba sendiri tidak merasa, pandai memerlukan niat. I 06. Kecuali sang Raja Alam, mengajari kebisaanmu.
  41. Hamba Tuhan yang mendatangi jalan, yang turun dan jatuh padamu.
  42. Terhadap keberuntungan yang dimulyakan, kemulyaan paran sangkan.
  43. Diajarkan kelebihanmu, merata ke seluruh alam.
  44. Semoga kalis dalam meluhurkan pekerjaan, membuat cinta tanpa pekerjaan.
  45. Orang tua menggantungi angin, merasa lelah tanpa· memper- oleh hasil apa-apa. 11 2. Mulai tum bi rang hamba terhadap pekerjaan yang baik.
  46. berubah-ubah janjimu, engkau yang akan menjalani.
  47. B ambang wetan bepergian, akhirnya sampai disekat.
  48. Matahari condong ke Barat, yang seharusnya mengolahkan.
  49. Mahkota yang sebenarnya, nyatanya manusianya.
  50. Selalu merasa minta tangguh, candhak ayu-nya senja.
  51. Sampai warna mukamu, tertinggal semenit sinarnya.
  52. Menyelam di malam hari yang menyerupai, bingung kha- watir.
  53. Diajak mencari nasehat, pranata yang mencari selamat.
  54. Hanya membiarkan kelengahan, pekerjaan ~ukar yang di- rasa.
  55. Memudahkan saja dapat mumpuni hati.
  56. Melindungi jiwa, kalah takabur, mulya.
  57. Apakah perasaan, ditakdirkan begitu. 1 25. Dapat dipercaya, mumpuni di akhirnya.
  58. Ji ka hamba belum percaya, yang hanya selalu minta tangguh.

Yang Maha Kuasa.

  1. Yang demikian itu, dibuang yang jauh.
  2. Tinggallah melaras gamelan, setiap menit ditatap.
  3. Agar harumnya melaras untuk terdengar raja.
  4. Itu menghaturkan sanepa, hamba terhadap Tuhan.
  5. Terhadap tutup pintu gapura, terbuka, sidik terlihat jelas.
  6. Terbit fajar abadinya hati, jika Tuhan tidak menuntun.
  7. Tutup pintunya gapura, menutup akhirnya.
  8. Ge lap sekali jalanmu, berkerudung yang terlihat jelas.
  9. Pekertimu jadilah menutup koctr•atnya Tuhan.
  10. Oleh sebab itu, rasa dan rasanya, cakranya budi semoga terasa.
  11. Sempurnalah tujuan kemulayaan, kecuali hanya asalnya.
  12. Yang tercampur berbaur satu bau, baunya cakramu.
  13. Rasa merasa yang terasa, indah di rasamu.
  14. Jangan sampai dibinasakan, o gubahan cerita yang hanya minta tangguh.
  15. Hamba mengalami pekerjaan, kentalnya dalil Tuhan.
  16. Terlebih krama gaga, terhadap makanan nyata beda.
  17. Terhadap yang menjadi hamba, karena engkau kraman gaga.
  18. Kehendak Tuhan hanya dibiarkan sekehendak hatinya, diinginkan tanpa agama.
  19. Oleh sebab itu, sedikit saja tidak ingat kepada Tuhan.
  20. Selain ketarik terasa pada kebiasaannya yang menjadi,
  21. jodohnya rasa cintamu, makan minum raja walaupun,
  22. mendapa t malu dicinta, hanya demikian ingatmu.
  23. Sudah seharusnya si kraman gaga, gadhuk-nya tekad hanya menerima, 15 l. gambaran perbuatan dosanya dari Yang Maha Kuasa, di pedesaan ladang-ladang.
  24. Oleh sebab itu bagaimana hamba, jika tidak mencari beda- nya.
  25. Bersungguh-sungguh terhadap perbedaan sarana, memohon petunjuk Tuhan. 1 54. Kecintaan terlihat melawan dari jalan turunmu.

Sayang jika tidak selama t, paran sampai sangkan-mu.

  1. Oleh sebab itu, selama engkau, ada meskipun terpaksa dapat.
  2. Pandai di perbuatanmu, yang disebut dalam peribahasa. 1 72. Menyambung dan memisah, manuntagi dan menganam.
  3. Tulisan ini seupamanya, dilagukan dengan sekar gurisa.
  4. Dan engkau sebagai contohnya, melagukan dalam mem- baca doa.
  5. Salawat tidak begitu tepat, jika gurisa yang diambil.
  6. Enampuluh empat kata, jika lagu doa yang diambil. 1 77. Disebut limapuluh delapan kata, silahkan dibuktikan. 17 8. Diperingati ketika menggubah, di serat kidung selamat.
  7. Menuju dibentuk bulan, ke tiga namanya bulan.
  8. Rabiul Akhir tahun Alip tanggal, anunggil sekar mradapa.
  9. Di atas itu nasehat, Musthikaning Kidung namanya.

se- lamat.

  1. Tuhan budi pribadi, hamba yang menggubah.
  2. Yang sudah disebutkan di atas, hamba adalah Gitastha Wanda.

Musthikaning Kidung. Penjelasan mengenai nama teks itu disertai pula dengan penjelasan mengenai waktu penulisannya. Keterangan di dalam teks terdapat pada dua tempat, yaitu pada bagian akhir teks yang berbentuk tembang macapat, dan pada bagian akhir teks yang berbentuk daftar ungkapan-ungkapan pendek dalam bentuk kalimat-kalimat bernomor. Pada dasarnya masing-masing kalimat terdiri atas dua bagian, yang dipisahkan oleh pada lingsa, yang dalam transliterasi ini disalin dengan tanda baca koma. Masing-masing anak kalimat pada umumnya terdiri dari 8 suku kata, sehingga dengan dernikian keseluruhan kalimat bernomor itu mempunyai 2 x 8 suku kata. Bagian kedua ini, oleh penulisnya sendiri disebut sebagai bermetrum Guri~ (kalimat ke-173 -- 7). Dika- takannya, bagian kedua ini dapat dibaca dengan berbagai cara: dapat dilagukan seperti membaca doa salawat, dengan penggalan delapan-delapan suku kata, atau dapat juga sebagai tembang bermetrum Gurisa (yang un tuk setiap lariknya jumlah suku katanya adalah delapan juga, dan satu pada berisi delana larik).

I---I--v Iv v v Iv

Terlihat di sini bahwa setiap larik terdiri dari 16 suku kata. Maka dengan demikian setiap pada yang terdiri atas 4 larik itu berisi 64 suku kata. Namun karena tembang ini kemudian semacam 'tetap dihidupkan' dalam tradisi macapat, maka akhirnya pe- menggalan lariknya pun disesuaikan, dan kaidah guru-laghu (berat-ringan) menjadi diabaikan, diganti dengan ketentuan mengenai vokal akhir tiap larik. Dalam tradisi macapat ini, maka tembang yang kemudian diberi nama Gurisa itu seakan diganti kaidahnya, menjadi : 8 larik untuk tiap pada; 8 suku.kata untuk tiap larik; dan vokal-a untuk setiap akhir larik. Bagaimanapun, dalam bentuk Girisa maupun Gurisa jumlah suku katanya dalam setiap bait tetap 64. Inilah yang dikemuka- kan oleh penulis naskah ini di bagian kedua kalimat nomor 175 -6 : ... yen Gurisa amandheta; sawidak sakawan wanda ... Bagian pertama dari teks m1, yang berbentuk tembang macapat, terdiri dari 8 pupuh, dengan jenis tern bang dan jumlah bait per pupuh sebagai berikut : I Sin om 18 bait II Pucung 2 7 bait

IV Gambuh 25 bait
Mas Kumambang 33 bait
VI Asmarandana 10 bait
VII Kinanthi 20 bait
VIII Penyebutan judul teks pada bagian yang pertama terdapat Sin om 15 bait bait ke-15

v

pada pupuh ke-8, Sinom, (terakhir), larik ke-5 sampai dengan ke-8, sebagai berikut :

tamat Musthikllning Kidung nuju tanggal sapisan sewu wolung nga tus pitulikur sirah Penyebutan kedua di dalam eks adalah pada kalimat ke-1 78 hingga ke - 181 dari bagian kedua, sebagai berikut : pinengetan duk mangripta, ing serat kidung raharja; nuju wimbaning sasangkll, kap ing tiga raning candra; R abyalakir Alip angka, anunggil sekar mradapa; nginggil punika wasita, Musthikaning Kidung ranira; Keterangan-keterangan tersebut menyatakan bahwa nama keseluruhan teks bagian pertama maupun bagian kedua adalah Musthikllning Kidung. Bagaimana hubungan antara bagian pertama dan bagian kedua adalah suatu pertanyaan tersendiri. Bagian kedua terkesan sebagai suatu ringkasan dari bagian pertama, khususnya yang menyatakan intisari dari apa yang diurai- kan secara berpanjang-panjang pada bagian pertama. Bahwa bagian kedua memang diselesaikan lebih kemudian daripada bagian pertama tampak dari waktu penyelesaiannya yang ber- selisih dua hari. Bagian pertama selesai pada tanggal 1 Rabi'ul Akhir, bagian kedua pada tanggal 3 Rabi'ul Akhir, keduanya pada tahun yang sama, yaitu tahun Alif 18 27 Hijriyah, yang bertepatan dengan akhir bulan Oktober 18 97 Masehi. Naskah ini di samping mempunyai halaman-halamap yang memuat teks "Musthikaning Kidung", yang diberi nomor-nomor halaman berangka Arab, juga dibubuhi halaman-halaman tambahan oleh komentator, dan diberi nomor halaman i -xi.

Uni- versitas Indonesia, bernomor PR.30. Naskah ini sampai ke koleksi terakhir ini setelah dihadiahkan kepadanya oleh P.T. Caltex Pacific Indonesia pada tanggal 21 Januari 1977. Dari narna pangeran yang semula memiliki naskah ini, yaitu seorang pangeran dari Kasunanan Surakarta, maka dapat diduga bahwa naskah ini memang di tulis juga di lingkungan Kasunanan Surakarta. Teks Musthikaning Kidung ini ditulis oleh Gitasthawanda. Hal ini dinyatakan hanya pada bagian kedua dari teks ini, khu- susnya pada kalimat-kalimat pertama, yaitu ke-1, dan terakhir, yai tu ke-182 -- 4, sebagai berikut :

Amba pun Gitasthawanda, mengeti engeting driya; dan enering karsa kang ngripta, ing serat kidung raharja; pangerang bu di priyangga, kawula ingkang manggita; hang wus sinebut ing ngarsa, pun amba Gitasthawanda.

Seluruh naskah ini beraksara dan berbahasa Jawa. Bahan naskah, untuk bagian yang ditulisi berupa kertas HVS, ber- warna putih (kini) kekuning-kuningan, dengan diberi sampul karton tebal yang dilapisi dengan kertas kembang-kembang dengan latar warna hijau. Keadaan jilidannya masih bagus pada wak:tu ditransliterasikan untuk penelitian ini.

150 jumlah baris per halaman 8 ukuran sampul 1 7 x 21 cm ukuran halaman/kertas 16,2 x 20,2 cm ukuran bl ok teks 12 x 15 cm Keterangan-keterangan lain mengenai naskah ini adalah : penomoran halamanuntuk teks pokok yang menggunakan angka-angka Arab hanya tercantum pada halaman-halaman genap. Nomor-nomor itu adalah dari 2 hingga 140. Suatu kenyataan yang pa tut dikemukakan. mengenai teks yang terinuat dalam naskah ini adalah bahwa dalam seluruh koleksi naskah Jawa yang dipublikasikan dalam katalog besar susunan Th. Pigeaud, Literature of Java (jilid 1-- III, The Hague: Martinus Nijhoff, 1969 -1970), tidak terdapat satu naskahpun yang berjudul Musthikaning Kidung. Juga tidak ada naskah lain yang memuat isi yang serupa, yaitu ajaran Nabi Sulaiman. Hal ini menunjukkan bahwa teks ini cukup unik, walaupun di lain pihak dapat juga diartikan bahwa teks ini tidak luas penyebarannya, atau tidak banyak penggemarnya.

Te ma

Teks ini berisi apa yang disebut di dalam teks itu sendiri sebagai ajaran Nabi Sulaiman. Ini disebutkan dalam bait pertama pupuh pertama, seba·gai berikut :... nganggi.t, basa jarwa sinung tem bang, bab sajuga wasi- tadi, anggi,tan Kangjeng Nabi, Suleman lbnu Jeng Dawud, menggah raning pustaka, paringira Kangjeng Nab~ Musthikaning Kidung tyas muja ing Suksma. Kutipan itu menyatakan bahwa Musthikaning Kidung ini adalah saduran dari ajaran mengenai 'ilmu dalam' (wasita) yang diberi- kan oleh Nabi Sulaiman Ibnu Daud, dan (karya tersebut) dibuat dengan hati memuja kepada Yang Maha Halus (atau Yang Maha Jiwa, Suksma).

Sang Raja.

Pada kalimat-kalimat tertentu dari teks bagian kedua ter- lihat bahwa acuan agama dari penulis adalah Islam. Antara lain kalimat ke-38 menunjukkan hal ini :

kang mangkono ing sahadad. kalimah loro angrucat yang jelas mengacu kepada dua kalimat shahadat. Dalam hal ini dinyatakan bahwa kedua kalimat shahadat itu bersifat mele- paskan (manusia) dari kemalangan (ctngrucat). Penanda-penanda lain bahwa acuan penulis adalah agama Islam tersirat pula pada kalimat-kalimat berikut ini. Kalimat ke-122 -- 3 menggunakan istilah teka bur yang merupakan sebuah konsep Islam : ginampang kewala bisa, mumpuni cakraning driya; ngamping-ampingi yitmanya, ketleyek tekabur mulya, yang mengatakan betapa kemuliaan terk

Istilah lain yang berasal dari agama Islam adalah iradat (usaha manusia) dan kodrat (ketentuan Tuhan) yang disebutkan dalam kalimat ke-136 sebagai berikut : pakarti iradadira, anutup kodrating Suksma; yang artinya adalah bahwa tingkah laku sebagai usaha manusia (dalam hal yang sedang dibicarakan) itu menutupi kehendak Tuhan. Petunjuk ke-lslaman lain adalah digunakannya nama Allah (kalimat ke-145 ), serta penggunaan tarikh Hijriyah seperti telah disebutkan di atas. Di samping itu juga kalimat-kalimat hampir terakhir menyebutkan bahwa Musthikaning Kidung dapat dibaca sebagai salawatan, yaitu puisi pujaan yang dilagu- kan, yang umumnya berisi puji-pujian kepada Nabi Muhammad

s.a w. Te ks yang memuat istilah salawat itu berkenaan pula dengan kemungkinan membaca dan melagukan bagian karya yang kedua. Kalimat-kalimat tersebut berbunyi sebagai berikut:

Srat punika upamanya, linagu sekar Gurisa; sartanira upamanya, linagua maca donga; salawatkan kadya kena, yen Gurisa amandheta; sawidak sakawan wanda, yen lagu donga mendheta; kawanda sakwolu wanda, sumangga dJm nyatakkena; Inilah kalimat-kalimat no mor 173 -- 7 yang telah diacu juga di atas, dalam hubungannya dengan cara pembacaan teks bagian kedua ini.

Anggur dalam berbagai bentuknya dipakai sebagai perlam bangan kenikmatan yang utama. Ungkapan-ungkapan yang menyatakan cinta mengandung pujian akan keindahan payu-· dara, yang ini dibandingkan dengan dhompolan (tandan) buah anggur. Periksa kutipan-kutipan berikut ini:

1.15 ... selaning pem bayun mami... lir pendah dhe dhempolan ... saking kebon anggur ... (sela-sela payudaraku... bagaikan untaian... dari kebun anggur );
juga bagian-bagian tubuh yang lain dari sang kekasih diban dingkan dengan anggur, se:perti pada VII.11 -- 3 sebagai beri kut : Sang putriyuda ranipun petha-pethane kang sam lir dhom polan uwohira, anggur iku kang nyeplesi

nuli payudaranira, sun rascrrasa lir kadi, dhedhempolan uwohira, wit anggur myang ruming angin

sartanya cethakmu kadya, anggur edi wuwuh murni, inggih

ingkang eca-eca, anggenira nglebeti ing wading katresnan ulun [Sang Putriyuda namanya, bayang-bayangnya sama seperti untaian buah anggur, sangat mirip

sedangkan peyudaramu, aku rasa-rasakan bagaikan untaian buah (dari) pohon anggur, beserta harumnya angin

serta langit-langit di mulutmu bagaikan anggur bagus dan murni, (dengan) yang enak-enak (demikian) itulah (caramu) memasuk.i akar cintaku]

Dalam beberapa bagian lain juga diceriterakan mengenai hal memasuki kebun anggur. Pada I.9 -IO mengenai tugas tokoh utama (sang raja, Sulaiman?) untuk menjaga kebun anggur, sedangkan pada VIL 15 --6 terdapat konteks yang berbeda, yaitu ajakan memasuki kebun anggur untuk berkasih-kasihan. Penyebutan anggur, yang meliputi buahnya, kebunnya, bahkan juga kue yang dibuat dengan kismis (buah anggur yang dikeringkan, 11.8) mengisyaratkan bahwa semua itu mengandung perlambangan yang mengacu kepada anggur sebagai minuman, yang dalam sastra sufi sering dipakai sebagai ibarat nikmatnya kedekatan manusia dengan Tuhan. Suatu tempa t yang mungkin mengacu pada anggur sebagai minuman adalah IV.1 4, sebagai berikut :

katresnanmu dahat sru, angungkuli sasawabing anggur [ cintamu am at kuat, melebihi pengaruh anggur]

Puisi Musthikaning Kidllng ini dalam penggolongan Th. Pigeaud dapat dimasukkan "allegoric didactic poems, meskipun dalam kasus ini sifat didaktiknya kurang jelas, dan hanya sifat alegoriknya yang menonjol. Apa maksud cerita-cerita mengenai hubungan-hubungan kekasih ini tak begitu jelas. Namun apabila dikaitkan dengan bagian kedua yang berkali- kali menyebut hubungan dengan Tuhan, maka mungkin sekali seluruh karya puisi ini dapat dianggap sebagai alegori mengenai gairah manusia untuk mendekati Sang Penciptanya. Th. Pigeaud dalam Literature of Java (vol. I : l 01) menyebutkan judul-judul naskah lain yang rupanya mempunyai karakter yang sama dengan Musthikaning Kidung ini. Judul-judul tersebut adalah Wujud Tunggal dan Suksma Winasa, yang keduanya dijelaskan- nya sebagai bersifat "allegoric romantic poem". Selanjutnya Th. Pigeaud mengemukakan (o.c. : 104 -6) bahwa kajian ke-Islaman berkembang di daerah pesisir utara Jawa, ketika telah muncul di sana penguasa-penguasa yang juga

105). Menurut pendapat
karni, meskipun mungkin ada benarnya bahwa pilihan itu berda- sarkan suatu strategi untuk dengan mencolok ingin menarik perbedaan dari sastra dan budaya dari zaman yang lama, yang dalam peristilahan Jawa disebut jaman Buda, masih perlu juga dipermasalahkan apakah pilihan pada macapat hanya disebab- kan oleh maksud tersebut. Su atu fakta yang dijumpai dalam sejarah sastra Nusantara adalah bahwa sas tra kidung, yang juga menggunakan metrum jenis macapat, telah berkembang di Jawa dan Bali pada tahap sebelum munculnya sastra bermuatan Islam di Jawa. Ke mbali kepada teks Musthikaning Kidung, dapat ditegas- kan lagi bahwa teks ini memang bermuatan ajaran Islam, seperti yang telah ditunjukkan di atas, namun di samping itu rupanya juga jelas bahwa pengarangnya telah mempunyai informasi mengenai isi Al Kitab dari agama Nasrani. Petunjuk untuk ini adalah disebutnya nama-nama tempat Yerusalem dan Lebanon dalam teks ini.

* * * ·