VANESE LITERATURE SINCE INDEPENDENCE

VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT

VOOR TAAL-, LAND-EN VOLKENKUNDE

88

]AVANESE LITERATURE SINCE INDE PENDEN CE

AN ANTHOLOGY

EDITED WITH AN INTRODUCTION

BY

J. J. RAS

THE RAGUE -MARTINUS NIJHOFF 1979

ISBN 90.247.2309.4

OF CONTENTS

Preface IX

Introduction

Literature in Javanese Society. 1
The Emergence of Modern Javanese Literature. 8
Modern Literature af ter 1945. 21
1 I)ukun ing Karangdlima, R. Hardjowirogo 32
2 Pring Paçia Pring (lagu kroncong) 38
3 Nyuwun Pamit Kyai, Soebagijo I.N.. 39
4 Gegambaran, Soebagijo I.N. 43
5 Nayaka Lelana, Mr. Susanto Tirtoprodjo 44
6 Léla Léçiung (lagu kroncong). 50
7 I)eçiemitan Mlebu Kuta, Suparto Brata 51
8 Aja Sembrana (lagu kroncong) 58
9 Kenya Rok Biru, Any Asmara. 59
10 Mbarang, Dyan Annimataya Soer 66
11 Gara-gara, Ki Kodiron. 67
12 Kupu Kuwé (lagu dolanan) 75
13 Rajapati, Suparto Brata. 76
14 Pahlawan Panyebar Semangat Kamardikan, Moel jono Soedarrno. 84
15 Dirasani Ora Rurnangsa, S. H. Puruso. 85
16 Paceklik, Prijanggana 91
17 Keluwargané Bu Nyai Blorong, Pèni 92
18 Urip, Anie Soernarno. 103
19 Keblinger, A. Saérozi A.M.. 104
20 Dina Libur (lagu kroncong) 110
21 Nunggu Hasil Ujian, J. Anis 111
22 Kasatan, N. Sakdani. 117
23 Bapa Kuwalon, Pini Ar. 118
24 Aku Paragané, Rachrnadi K. 124
25 Sadulur Angkat, Widi Widayat 125
26 Lola, Moeljono Soedarrno. 132

.

Javanese Literature since Independenee

27 Pama Kancaku, M. T. Suphardi. 133
28 Ja Kesusu (lagu kroncong). 138
29 Éling Bojo, Hardjana H.P.. 139
30 Kebogiro, SI. Soeprijanto 144
31 !lang, Ty. Suwandi 145
32 Pesakitan, St. Iesmaniasita 151
33 Parèsan, S. Kadarjono 152
34 Prapatan Cilik, Djudjuk S.. 160
35 Kamar Bançlosa, Any Asmara. 161
36 Lintang Panjer Soré, Suparto Brata. 166
37 Kejeglong-jeglong, Suharsini Wisnu. 174
38 Kewirangan, Soemardjono. 183
39 Mbok Ya Mèsem (lagu dolanan). 192
40 Ulihé Ing Wayah Soré, Susilomurti 193
41 Imbal Wacana, N. Sakdani. 200
42 Baliné Buron, Jaka Lelana. 201
43 Angin Ketiga, Trim Sutidja 208
44 Laku Sowang-sowang, Th. Sri Rahayu Prihatmi. 209
45 Tapel Wates, Andjrah Lelanabrata 216
46 Kresna Kembang, Ngèsti Pançlawa 217
47 Pamoring Satriya, Gito. 230
48 Sri Saddana, S. Probohardjono 231
49 Wanita Utama, S. Dharmanto 237
50 Golèk Séwan Omah, Kus Sudyarsana 238
51 Pisungsung, Moch. Nursjahid P. 248
52 Ngrahabi, Suhardjéndra. 249
53 Ibu, Mas Tok 253
54 Sejarahé Ketoprak Ing Ngayogyakarta, Asti Dipodiningrat 254·
55 Jaka Tingkir, Soemardjono. 258
56 Suwé Ora Jamu (lagu dolanan). 272
57 Tuyul, Soedharma K.D.. 273
58 Wiji Kang Dak-tandur, Moch. Nursjahid P. 278
59 Jagoné Kluruk Ing Wayah Soré, Tamsir A.S.. 279
60 Penyair, Bengi Iki Sliramu Nglilir, Poer Adhie Prawoto 285
61 Galak Clutak, Tjantrik Aswotomo 287
62 Ing Telenging Wengi, Ardian Syamsuddin 292
63 Éman Kok Ora Sapan, St. Iesmaniasita 293
64 Panji Klantung, Suripan Sa di Hutomo. 297
65 Mulung Daulaté Wurung Begjané, Poerwadhie Atmodihardjo 299
66 Kertu-kertu Ceki, Trim Sutidja 304

.

.

.

VII

67 Jakarta, Totilawati 305
68 Sadawané Dalan, Koesno 310
69 Nglacak Sejarah Perkembangan Seni Ludrug, Ki Soemadji A. 311
70 Téga Larané Nçlak Téga Patiné, Keluarga Ludrug R.R.I. 319
71 Kecik-kecik (lagu kroncong). 333
72 Parikan, An. Hamin Ms.. 334
73 Grebeg Sekatèn Ing Dina Maulud, Thojib Djumadi 335
74 Kenya, Poer Adhie Prawoto 341
75 Dolan Menyang Blambangan, Gunawan Suroto. 342
76 Gentèng, Suripan Sadi Hutomo. 350
77 Peçlalangan Gaya Jawa Timuran, S. Kadarjono. 351
78 Kénçlang, Muryalelana. 353
79 Aboté Sesanggan, Djajuspété.. 354
80 Dak-enti, Arip Ing Mripatku, Ngalimu Anna Salim 358
81 Sésuk Wis Riyaya, Esmiet. 359
82 Layangan, T. 366
83 Kapunçlut Bali, Roeswardiyatmo. 367
84 Bançlungan, M. Tajib Moerjanto. 374
85 Seni Maca Tembang Wiwit Ngrembaka, Darmoatmodjo. 375
86 Merdènj Pasemon, Mas Gandes 379
87 Nini Towok, Totilawati. 380
88 Katriwal, M. Tajib Moerjanto 385
89 Ndandani Urip, Suwarno Pragolapati 386
90 Panggah, Andjrah Lelanabrata 395
91 Langité Isih Biru, Sri Setyo Rahayu. 396
92 Tampanana Ati Iki, Y. A. Damayanti 401
93 Ing Sangisoring Listrik Dalan, Moch. Nursjahid P.. 402
94 Tulisan Putih, Soekarman Sastrodiwiryo. 407
95 Katresnan Bisa Semi Ing Saçléngah Papan, 408
96 Méntog Méntog (lagu dolanan) 410
97 Kakotak-kotak, W. Santosa 411
98 Jakarta, Astuti Wulandari S.P. 412
99 Pahlawan Papat Lima, Kadir Wong. 416
100 Minggaté Dèwi Rasawulan, Markam 417
101 Kampungku, Soekarman Sastrodiwiryo. 426
102 Srengéngé Isih 1!uwur, Ngalimu Anna Salim. 427
103 Matur Nuwun, Susilomurti. 433
Glossary 435

Arswéndo Atmowiloto

.

This anthology aims to give a cross-section of javanese literature during the third quarter of the 20th century. A truly representative anthology faithfully reflecting every aspect of the literary life of such a long period is difficult to achieve, if only because of the limitations imposed by the quantity and nature of the material to which the compiler has access and the space available, not to mention the influence of the compiler's personal views and tastes. It seems appropriate, therefore, to give an account ofthe main principles adopted in the compilation of the present book. An attempt has been made to hring together examples of all the different literary genres represented during the period under survey: in the first place such modern genres as the novel, the short story, poetry and drama, but also the more traditional forms of literature, written as weIl as oral, such as macapat verse and wayang kulit, wayang wong, ke!oprak, ludrug and kentrung texts. Some space has also been reserved for songs, both modern and traditional, although some cri tics may object to the classification of such 'trifles' as literature. In the field of modern prose and poetry examples have been given of the work of same of the more prominent authors, while samples of the work of Ie ss significant writers have also been included, depending on the form and contents of the texts concerned. The modern javanese novel and short story are realistic. 'Romance' is continued in the more traditional wayang, ke!oprak and kentrung genres, as weIl as in those writings that are somehow linked with classical literature, legend or myth. Fiction of the type that disregards verisimili- ,tude outside the accepted domain of the romance has not so far really become popular. Although the modern javanese fiction-writer does not, of course, give a literal description of reality, the recogniza:ble relationship of his !narrative to real life has till now remained quite a prominent feature of the majority of writings. This has induced thc compiler 'to try to offer, through the texts included in th is anthology, a kaleidoscopic vicw of javanese society as it presented itseIf to the seleotive eyes of its novelists and short-story writers during the period covered. Poetry and drama have been drawn on to help complete the picture, each in its

'of the choice of partner and married life, the never-en ding battle for a livelihood, the contrast between life in the country and life in the city, the hardships suffered by those moving from a village com- munity to the metropolis, the difficulties experienced by young school- leavers, with or without the much coveted diploma, and, last but not least, crime, prostitution and gambling. It was this preoccupation with content, this concern with the picture presented of Javanese society alongside the obvious criterion of literary quality, which made the compiler sometimes prefer certain texts above others, although from a strictly theoretical point of view these others ought perhaps to have been selected instead. By means of the roughly chronological order in which the texts are -with a few exeeptions -arranged, certain changes in style which are significant for trends and developments in Javanese literature as a whole may become apparent to the reader. In addition to the fictional texts a few articles, same of an essayistic and others of a more journalistic character, have been included; in these certain views of 'participants' on aspects of their culture are presented. A literary work is a work of art in words. In order to be able to appreciate fully its artistic qualities and to grasp its message, one has to be sensitive to all the special linguistic 'signs' which the artist has used in his creative work. On the other hand it is also true that through the study of literary texts the attentive reader may expand his knowledge of the language and gain an insight into the complex of symbols and codes of speech or behaviour current in a particular society. By presenting this seIection of present-day J avanese literature the compiler hopes to provide sufficient material to enable the reader to farm an idea for himself of what this literature is like. Since as yet no comprehensive survey is available, the rise and development of modern literature and its relation to popular and traditional forms of literary art have been sketched briefly in the introductory chapter. In this introduction the names of the various authors are given in a uniform modernized spelling. This seemed preferabie to confronting the reader with the rather bewildering chaos arising from the writing of names according to four different spelling-systems. The authors' names under the Javanese texts included in this book have, of course, been re- produced in the spelling of the sources from which these texts have been taken. For the texts themseIves we have adopted the new system of spelling (Ejaan bahasa Jawa yang disempurnakan) promulgated on

XI

18th March 1974. An exception has been made, however, for the retroflex jdj and jtj and for the vowel phoneme jel These have been spelled 4, ! and é or è respectively, following the system used in the dictionaries of Th. Pigeaud (Javaans-Nederlands Handwoordenboek),

W. J. S. Poerwadarminta (Baoesastra Djawa) and E. C. Horne (Javanese-English Dictionary). A glossary has been added in which those words and abbreviations which are not listed in Pigeaud's and Horne's dictionaries or in the Indonesian-English dictionary of J. M. Echols and
H. Shadily are explained. A special word of thanks should be addressed here to my wife, to whom this book is dedicated. She prepared the initial transcriptions of the wayang wong, ke!oprak and ludrug texts included in the book and read the other texts with me up to and including the page-proof stage. I also owe a debt of gratitude to Drs. Suripan Sadi Hutomo, Drs. Mudjanattistomo, R. M. Ronosuripto, Drs. Darusuprapto and Drs. Singgih Wibisono, all of whom helped me with valuable advice at different stages in the preparation of this anthology. Acknowledgement is also due to Dr. S. O. Robson, who supported me with his much appreciated comments and advice concerning aspects of both form and contents of the introduction. The presentation of this book in printed form would not have been possible without the timely and whole-hearted support of Professor Dr. E. M. Uhlenbeck and the approval of the Executive Board of the KLT.L.V., for which I am most grateful. I would further like to thank Dr. B. J. Boland and André Tigchelaar, whose resourcefulness and creativity have done much to give the book its present form.

J. J. R.

University of Leiden November, 1979

1. Literature in Javanese Society

Literature has been recognized as a source of information for sociologists interested in the attitudes, values and ambitions characteri~tic for members of social classes, kinship groups or genemtions. The sociology of literature itself, however, has of ten been neglected. The student of literature occupies himself 'toa easily with literary works solely as works of art and with their authors, forgetting tha:t literature is a double-sided phenomenon in which the 'consumers' of the product are equally worthy of his attention. Vet we cannot expect fully to understand an author if we refuse 'io identify with ·that group of persons in society ,to whom he addresses himself. And we will fail to evaluate the literature of a given period in a given country correctly if we do not occupy ourselves with the public for whom the creative efforts of the authors were intended. As far as its social aspeots are concerned, Javanese literature offers a complex and fascinating object of study, both with a view io its contents and in the 'producer-consumer' context, especially so since Javanese society has gone ·through some important changes since the beginning of this century. Perhaps the most important events affecting Javanese society in this century have been the population explosion and 'the gradual increase of literacy since roughly 1900, because they have generated a considerable amount of social change, including such developments as the rise of nationalism, leading to Independence, and ·the gradual dissolution of feudal social relations. Written literature, previously a predominantly aristocratie occupation, came within the reach of all classes in society. Vnder Western influence, however, new genres were introduced, very different in form and content from the ol der products. The Iasting popularity of oral forms of literature on the other hand, forms in which the non-educated could from of old freely participate, had a strong effect in that in Java up to the present day Iiterature is for many still something that is Iistened to, not something that is read. The rapid growth of the population simultaneous with an increasing availability of educa-

,that 'reading' was in the first place to be associated with 'study' or the acquisition of information, nat wi,th 'entertainment'. Prose-writing in Javanese became thus a natural occupation for those who were in same way involved in, mostly primary, education, and the produots of their efforts were in the early period of ten not recognized as litera:ture, but rather were considered as useful reading-ma;terial for young people. Since the more prestigious classicalliterature inherited from previous generations was for the greater part composed in a metric form -primarily intended to be sung and listened to -literary prose was only readily available for those able to read Dutch and wastherefore reserved for the elite. Since Dutch remained, however, a foreign language, this kind of reading rarely gave an impetus to creative literary expression. Af ter Independence the role of Dutch was naturally taken over by Indonesian. Though also acquired as second language, Indonesian was bath linguistically and emationally far Ie ss 'foreign', and so we see th at af ter 1945 gifted Javanese writers of literary prose and poe try tended to choose the medium of the nationallanguage rather than their mother tongue for literary work. In fact ,this period, in which writing was defi- nitely 'democratized', brought an efflorescence of prose and poetry written by Javanese in the Indonesian nationallanguage, involving such authors as Pramudya Ananta Tur, Trisno Sumardjo, Muhammad Dim- yati, Kirdjomuljo, Toto Sudarto Bachtiar, Rijono Pratikto, W. S. Ren- dra, Subagio Sastrowardojo, Nh. Dini, Umar Khayam, Sapardi Djoko Damono, and several others. This early wave of literature in Indonesian coïncided with a new consciousness of forming part of a great nation, together with ather ethnic groups, and a tendency to consider identifica- tion with the local language and cultural genius of one's native region as provincial and rather backward. But we should be ar in mind that this literature was produced for a public of emancipated modern citizens, a sm all elite living mostly in the larger eities, whereas -alas -the majority of the 60 or so millions of Javanese happen to live in the rural areas and in the non-elite quarters of the eities. They are still struggling for emaneipation and are, quite of ten, not yet very modern in their outlook. Oral forms of literature, such as all-night reeitations of stories in the villages (kentrung) and the various forms of theatre (wayang purwa, wayang wang, ketaprak, ludrug) have so far reeeived little attention from students of modern literature. Beeause of the eustomary technique of extemporizing on the basis of memorized synopses of the stories, no

to imply that

with the death of that poet the creative impulse in Javanese literature had come to an end. This assumption is of course mistaken, be it only because it completely disregards all literary activity going on outside the narrow circle of the Central Javanese courts. It also disregards the fact that Ranggawarsita lived and worked in close contact with persons whose names are connected with new trends in the development of Java- ne se literature.

Javanese written literature such as it functions to-day in society can be divided into two parts: traditional literature, ruled by conventions that have been handed down from generation to generation, and modern literature, which is the product of creative impulses in modern society. Traditional written literature is for the greater part composed in macapat me- tres (tembang macapat). It makes frequent use of special poetic words (tembung kawi) and archaisms of all sorts, and possesses a set of special conventions ruling the lengthening or shortening of words and the possi- bilities for deviating from the normal word-order in order to comply with the exigencies of the metre. Each metre has its own melodic pattern or patterns to which the text is sung, the choice of the metre and thus of the melody depending on the tone of the contents: didactic, admon- ishing, exhorting, serious, sentimental, passionate, harsh, etc. A number of works in macapat me tres are still popular and are sung on special occasions. Sometimes with ,the support of the authorities, but also pri- vately or in clubs, in certain pi aces macapat-evenings are regularly organized on a certain day once per salapan (period of 5 x 7 days). Sitting together, relaxed, sometimes in a slametan atmosphere, people enjoy the singing of the me mb er of the company who takes his turn to 'read' for some time, af ter which there follows a pause in which the meaning of certain words or phrases or the purport of the passage just sung is dis- cussed. Favorite texts for such occasions are historical works such as e.g. the Babad Dipanagara, or didactic works such as the Serat Wédatama

IV or the Serat Wulang Rèh by Paku Buwana IV. In the broadcasting programmes transmitted from the studios of Radio Republik Indonesia in Yogyakarta and Surakarta tembang macapat forms a regular item. This kind of poetry is still held in high esteem. I t is considered as 'very beautiful and lofty' and, justly or unjustly, 'of pro-found philosophic purport'. In view of its specific character as written literature of lthe past and the high esteem in which it is held it is nowadays rightly styled the 'classical' literature. The various genres of oral literature have a partly tradivional partly modern character. They are traditional inasmuch as ,the content of the stories may be more or Ie ss closely connected with certain sections of the classical literature. Furthermore, the techniques of performance, which may be ruled by strict conventions, aften present a dearly traditional element. On ,the other hand the performance represents a single work of art, not just delivered but realized orally and instantaneously and, as far as tendency and artistic presentation are concerned, dertermined by the personal creativity of the performer, by the changing 'tastes of the public and by environmental and time-bound factors. Strongly traditional in character is the recitation of the galang (pup- peteer) in the wayang kulit theatre. The galang, even if he is only an illiterate country galang, is considered by his audience as a practitioner of the poetic art. He executes a one-man dramatic performance in a succession of scenes containing strictly stereotype descriptive passages couched in rather archaic poetic language, impromptu dialogues combined with narrative passages and punctuated by short metric passages, while a:t certain points 'the seriousness of his play is relieved by humorous intermezzos. Subjeot-matter for the performances is 'taken from storÎes of the Pangawa and Rama cycles, produced on the basis of outlines handed down in a partly oral and partly writtentradition. There is a direct link with classical literature through the so-called serat kanganing ringgit purwa, ,the 'story-books forthe wayang purwa', but poetic versions of single dramas or of a number of drarnas together constituting a larger story also exist. Besides the shadow theatre, in ceI'tain regions performances of wayang krucil and wayang golèk also occur, operating with flat wooden puppets and fully dressed round puppets respectively, each with its own repertoire ofstories, namely those of Damar Wulan, Siyung Wanara, Panji and the cyde of Amir Hamzah. Here too there is a link with classical Hterature, because poetic versions of these stories also exist. It is doubtful whether the ltexts of complete wayang plays that have

texts of West-

ern playrights, which are composed in order to be staged verbally according to the author's instructions, but rather give a picture of how a wayang drama 'could be' executed or an approximation of how a certain drama 'was once' executed by a certain q,alang. Modern adaptations of wayang stories in prose derived from synopses used by q,alangs are regular features in the Javanese weekly papers and magazines, but it is also questionable whether these may be considered as literature, since the form is of ten rather unsophisticated, while the element of fiction does not go beyond the contents of the story as handed down by tradition. Beside the q,alangs of shadow and puppet-theatre wefind, mainly in the Brantas valley and the region between Semarang and Surabaya, re- citers of the kentrung and jemblung stories. Kentrung and jemblung are names deriving from the specific musical accompaniment of the story-telling, namely with smaller or larger tambourines. The stories recited belong mainly to the pseudo-historical tradition, such as e.g. ,the story of Aji Saka, that of Jaka Tarub, the romance of Damar Wulan, stories about the Walis credited with the propagation of Islam in Java, or to the corpus of Indo-Persion and Arabic stories imported into Java together with Islam. Jemblung stories belong to the cycle of Ménak Amir Hamzah, which also furnished the repertoire of the wayang galèk. Here too there is an obvious link with classical literature, especially texts th at can be related to the so-called Pasisir period, roughly the late 15th and 16th centuries. The wayang and the kentrungjjemblung traditions have in common that they are 'living' traditions. The performers have a certain freedom to manipulate the epic material and to adapt their productions to suit the tastes of their public, thus little by little constantly modernizing their repertoire and techniques, lending them new flavour and relevance. With a view to this these two oral forms of literature, though treating traditional themes, should be allowed a place in the total body of current Javanese literature. Whereas wayang kulit and kentrung are in theory all-night solo-performances given by an artist called to perform on the occasion of a feast for entertainment of the guests, wayang wang and kefaprak are stage-performances given by troupes for a ticket-buying audience. Wayang wang is a variant of wayang kulit in which the roles of the puppets are played by human dancers. The repertoire consists of a core of the

plat- form in a show lasting 3 to 4 hours. Ke!oprak is a fairly late form of theatre enjoying a steadily growing popularity. According to Nitipuspita (Mekar Sari no. 17, November 1972) the ke!oprak lesung was born in 1912 when during a plague epidemic numerous people were temporarily lodged in a camp of wood en sheds, because their bamboo houses had to be torn down. In order to provide entertainment for these people Susuhunan Paku Buwana X made a wirèng dancer and a female singer available to perform a simple act featuring a newly wed peasant couple going about their daily work. Far musical accompaniment they were given an orchestra consisting of ten lesung (wooden rice mortars ), which were played in sitting position with wooden hammers, one in standing position with a rice pounding stick by way of a gong, together with one kentrung and one kem!ang. Performances were given twice a week from 8-11 o'clock at night. Because of this peculiar orchestra the performances were called ke!oprak lesung (nge!oprak means 'to knoek' or 'to stamp'). When the epidemic was over a troupe was formed by a number of young men who toured the villages performing simp Ie acts borrowed from folk tales such as Ançlé-Ançlé Lumut or Énçlang Tompé. The performances usually began with same dancing (jogèd), af ter which the story was enacted, the roles for the greater part sung in verse accompanied by macapat melodies played by the lesung orchestra to which were added a few gamelan instruments. The development into a real theatre began when between 1924 and 1926 th is type of performance was introduced in the Yogyakarta area and became pop uI ar here. Troupes with a larger number of actors and better orchestras were formed. The repertoire .was augmented with stories from the pseudo-historical tradition of the Babad Demak treating the period between the empires of Majapahit and Mataram, stories about the WaZis, stories from the Ménak Amir Hamzah cycle and a few Chinese stories, such as the popular story of Sin Jin Kui (Jaka Sudira). The fact that this enlarged repertoire has much in common with that of the tukang kentrung suggests the possibility that early ke!oprak absorbed the last remnants of a disappearing kentrung tradition in Central Java. Still later, around 1938, the jogèd was eliminated, costumes and décors were brought into better harmony with the stories staged, and female roles were no longer acted by male actars. Though also performed in the cities, especially by amateur troupes, the ketoprak remained primarily a form of public amusement functioning in the rural areas where no competition by the cinema was to be feared. During and afterthe War

ratjio. Ketoprak plays became a regular feature in the programmes broadcast by the Yogyakarta studio of Radio Republik Indonesia. Via the radio the ketoprak entered the field of the grammophone record industry and, later, the cassette industry. This in turn led to a new development. Fonnerly only the parts in tembang maeapat were memorized by the ac tors. These parts were used for narra- tion, for monologues by enamoured or distressed heroes and for frequent- ly recurring features such as bidding welcome to friends or challenging opponents. The dialogues and much of the action were improvized by the actors. In order to comply with the stringent exigencies of radio programming and industrial recording, however, fixed scripts properly memorized and rehearsed by the members of the troupes playing for these media became necessary. This led to the introduction of better planned dialogues and improved diction, while at the same time the parts in tembang macapat became less prominent. Undeniably part of current literature, but never satisfactorily analysed in this quality, is the ludrug theatre in the delta area of the Brantas river,

i.e. Surabaya, Gresik, Sidoarjo, Bangil, Majakerta and Jombang. Shows may be given in a slametan context or for a ticket-buying public. The popular show of the period before World War II, but now extinct, was the ludrug besutan. The ludrug besutan, perfonned between 12.00 and
3.00 o'clock at night, was always centred around the same theme, the married life of the clown Besut and his wife, the dancing-girl Asmunah. One might say always the same story, but in an endless number of variations. The shows were chiefly humorous but always with a marked philosophic undertone. Nowadays a large variety of drarnas are staged. The play may have a traditional plot centring around the problems of married life, or a modern plot built around one of the problems of city life, always seen from the viewpoint of the humbie folk or wong eilik. The ludrug is indeed a real folk theatre and in accordance with this its linguistic medium is the colloquial Javanese of this part of East Java. It is furthennore a theatre of comedy and farce, full of joke-cracking (ljagel- an) of ten expressive of social criticism, though milder philosophic under- tones are rarely missing. An essential part of a lu drug performance is the parikan, the Javanese equivalent of the Malay pantun, and the wangsal- an, sayings or lines of verse of which the true meaning is to be guessed from clues contained in the last word. Moralizing under the guise of being witty and speaking in similes are part and parcel of this popular theatre.

the free poem or the essay, meant to be re ad by oneself for the sake of personal entertainment or edification are relatively late in Javanese literature. The name sastra gagrag anyar or 'new style literature', which is of ten given to the products of modem literature, is also suggestive of this. Modern literature has had a difficult start in Java. This is not surprising, because these new genres were imported from abroad in a period when Javanese society was not yet ready '10 receive them and had no need for them. Just as in Malaya, intellectual contacts with Europeans led in Java during the 19th century to the wriÎ:ing of a few works that feIl outside the scope of traditionalliterature. The activities going on in and around the Instituut voor de Javaansche Taal in Surakarta from 1832 till 1843, and more specifically the production by C. F. Winter or under his super- vision of texts intended to provide easy reading for class-room purposes such as the prose versions of several classical works in tembang macapat, may have furnished an incentive to start composing texts departing from the ruies set for classical Iiterature. An early example of such a reading-book was the (Cariyos Bab) Lampah-lampahipun Radèn Mas Arya Purwa Lelana (Batavia, 1865), by R. M. A. Ca n dra neg a r a, regent of Demak. 1t was a travel-story in prose written in a sort af journalistic style and clearly meant for didactic purposes. A work that did not reach the press in its original form, but which was to become popular reading at a later date, was the story of 'The Cunning Widow' (Ranga Guna Wecana) by S u r y a Wij a y a. Surya Wijaya had been secretary of

A. B. Cohen Stuart. Earlier he had written a didactic romance entitled Surya N galam and a colleotion of moralizing stories entitled Seca War-daya. Both works dealt chiefly with problems concerning lawsuits. A third work, entitled Lelampahaning Sarira, contains the story of the journey the author made from Surakarta to Semarang andthence by ship to Batavia. These works were all three still composed in tem bang macapat, the normal form for a literary work in those days. Surya Wijaya's fourth work, the Serat Darma Yasa, completed in 1866, was, however, written in prose. 1t contained a dialogue -until then an accepted farm for didactic !texts -concerning various things worth know- ing, to which as a sequel was added the story of 'The Cunning Widow', a parabie demonstrating how prejudice and conceit are easily vanquished by cleverness and wit. Unfortunately the language of this text was still the poetic language of those days. Thanks to intervention by D. F. van

Pant this was to be remedied by the very able Ki Padmasusastra. Other examples of works outside the tradition of classical literature are the biography of Ranggawarsita -himself a prasewriter of calibre though in the domain of dassicalliterature -written by Pad ma war- s i t a at the instigation af D. van Hinloopen Labberton, the autobio- graphy of Su rad i pur a, secretary of G. A. J. Hazeu, and the Serat Raga Pasaja, whrich contains autobiographical notes written in informal prose (ngoko) by Rad è n Sas raK u s u m a, a school-teacher, for the benefit of his son who was also a teacher. Prabably not directly inspired by European ideas is the long account by Som aRe j a of his journey from Wanareja (Banyumas) to Yogyakarta, where an insurrec- tion against the Dutch was being planned but was nipped in the bud, then via Semarang to Surabaya and ending finally in Bangkalan (Madura). The theme is not uncommon in Javanese literature, but what makes this work interesting is that it was written in prase and in ngoko at that. The greatest figure in the field of Javanese language-teaching around the turn of the century was undoubtedly KiP ad m a sus ast r a. He began his career as secretary of D. F. van der Pant but soon outgrew his employer. His grammar entrtled Layang Parama-basa (Surakarta, 1897/ 1898, 579 pp.), his survey of the Javanese vocahulary of courtesy called Serat Warnabasa (Surakarta, 1900,326 pp.), his book of synonyms Serat Pa!ibasa (Balai Pustaka no. 29, 1912, 398 pp.) and his encyclopedic work Serat Bauwarna (Surakarta, 1898,210 pp.) have served as exam- pIes and sources for later compilers of text-books and lexicographical publications. His collection of dialogues entitled Serat Urapsari (Batavia, 1896, 254 pp.) and his Layang Basa Sala (Batavia, 1911, 77 pp.) have been studied by many, while his Serat Tatacara (BP no. 2, 1911,391 pp.) dealing with the customs and behaviour of the Javanese around 1900, is still interesting. Besides publishing bellettristic work composed by others, Padmasusastra as an educator also did meritorious work by providing 'easy reading' in prose. His first effort in this direotion was the adaptation af Surya Wijaya's Ram!a Guna Wecana prepared for D. F. van der Pant (Serat Durcara Arja, Tijdschrift Batav. Genootschap vol. 31, 1886), later republished by Balai Pustaka (no. 11, 1911). His later work, the Serat Kancil tanpa Sekar (Semarang, 1909) and his original work the Serat Rangsang Tuban (Surakal'ta, 1912), an attempt at historical fiction, we re quite popular. Early non-traditional writing mainly produced fiction with obvious moralizing or didactic tendencies and travel-stories meant as records of

creative novelists, a financially strong group of printers and publishers, a well-organized apparatus for distribution and, perhaps most important of all, a sufficiently large reading public able to spend sa much money on their reading that the whole becomes economically feasible. These condi,tions were not met when the novel was introduced in Java. In fact the bare existence of the genre became possible only when a government- owned publishing agency -Balai Pustaka, otherwise called Kantoor voor Volkslectuur-began to stimulate the writing of stories which could serve as 'useful reading material for the people' and actually brought the printed books to a regular circle of readers by placing them in school libraries. We may therefore safely say that the introduction of this Western genre into Javanese literature went hand in hand with the introduction of European schooling into Javanese society: many of the authors were teachers and many of the readers were pupils at these schools set up on European lines. The rale of Balai Pustaka as a publishing agency providing for the needs of the schools begins in 1911. In order to give a picture of the development in story-writing which then started the following of Balai Pustaka's publications may be mentianed (the serial numbers are given as BP ...; a letter Laf ter the number of pages indicates that the book is printed in the Latin alphabet). It goes without saying that we can do na more here than give a bare enumeratian, the aim of this introduction being solely to furnish the reader with the minimum of information needed to pI ace the texts included in this anthology in the larger context of current literature. The writing of the history of modern Javanese literature is something which has barely begun.

Especially among Balai Pustaka's early publications we find books in which the fictional element is combined with either a pronounced moralizing or a didactic tendency. Clearly only moralizing and almost devoid of literary importance are P ra wir a s u dir ja's Serat Panutan (BP 136, 1913, 96 pp.) and Isin Ngaku Bapa (BP 306, 1918, 84 pp.).

(BP 183, 1916,33 pp.) is a fable, just as A dis u sas tra 's Kartimaya (BP 232, 1917, 135 pp.). Har ja- wisastra's Pamoring J)usun (BP 295,1917,130 pp.) is a purely didactic book for simple country people, while Man gun wij a y a 's Wuryalocita (BP 199, 1917,54 pp.) is a collection of 22 short moralizing stories, recommended by the publisher as containing 'instruction and example'. Mangunwijaya wrote two other books which had a slightly more romantic content, namely Trilaksita (BP 187, 1916, 181 pp.) and Gita-Gati (BP 399,1919,94 pp.). R. Ng. Kartasiswaya assumed the task of educator with Darma Sanyata (BP 214, 1917, 39 pp.), the story of a girl growing up to adulthood, a book full of 'examples for wamen'. No different are Su m a at ma ja's Serat Sadrana (BP 221, 1917, 87 pp.), of which the publisher announced that it was 'necessary reading-matter, especially far village-heads', and R. Sa m u e I Ma r- tahatmaja's book Rukun Arja (BP 213,1918,70 pp.), which is equally filled to the brim with moralistic philosophizing. Two not very long stories written by Wir a a tm a j a and S u w a cl i together make up the contents of the booklet Rara Rarasati tuwin Bok Ram!a Setya-darma (BP 185, 1916, 54 pp.), and still smaller is Wiryadiarja's Waris kaliyan Lalis (BP 128, 1913, 39 pp.). This mini-size is not really uncommon in Javanese literature. Many of the moralizing or edifying suluk, Islamic poems of the older period, were of the same size, and even to-day the Javanese navel remains in most cases a booklet of no more than 50 - 150 pages, hence a novelette rather than a novel. A romanticized history was presented bij Su rad i pur a in Beg,ah- ipun Karaton Nagari Ngayogyakarta (BP 125, 1913, 102 pp.). Sastra- d i a r j a on the other hand provided us again with 'a large amount of good advice' in his Lelampahanipun Sida (BP 304,1917,59 pp.,L). More attractive are R. Su y i t naM art a a t m a ja's books. Gatur Tunggil (BP 288,1920, 114 pp.) is a story about a headmaster who is transferred and four former pupils of his, boys of different social background, who as class-mates had become friends but who, once grown up, have to follow their own individual paths in society. Gariyosipun Pambalang Tamak (BP 287, 1921, 118 pp.) is the story of the son of a Balinese hermit who becomes a ne'er-do-well and adventurer. And, finally, Tan Lun Tik lan Tan Lun Gong (BP 613, 1923, 78 pp., L) is the story of two sons of a singkèh Chinese by his Javanese wife who remain behind when their father returns to China. A booklet which lays bare the weak side of Balai Pustaka's orientation in this early period is Sin d u p r a nat a 's Lelakoné Amir (BP 270,

(BP 370, 1919, 136 pp., L), about the virtuous wife of a bupati is again moralizing. R. M. Kar ta dir ja's Tuhuning katresnan (BP 419, 1919, 34 pp.) is the story of two lovers who are separated because the girl is given in marriage by her parents to somebody else, a motif which we shall encounter repeatedly in Javanese novels af ter

1920. All these booklets aim at a public of school-children and simple villagers who had to be provided with educative reading. The level of ten ap- proaches that of the 'Sunday-school booklets' of the years prior to 1950 in the West. Consequently it is hardly surprising that Javanese connois- seurs did not accept them as literature (kasusastran), but that they were considered as no more than reading-books. As literature were recognized only the products of traditional written literature in tembang macapat. For us, however, the books mentioned above are interesting because they initiate the slowand arduous process of the striking root of a Western genre: the story intended to be 'read' instead of 'heard'. Travel-stories and descriptions of places or accounts of impressive events are of ten journalistic in approach and style. Balai Pustaka included th is genre in its publishing programme at an early date. We may mention here P r a wir a s u dir ja's Cariyos Tanah Paredèn Diyèng (BP 35,1912,42 pp.), R. M. A. Suryasuparta's Serat Cariyos Kekésahan saking Tanah Jawi q,ateng Nagari Walandi (BP 168, 1916, 234 pp.), R. A. A. Rek sak u su ma's Cariyosipun Banawi Sala (BP 180,1916,53 pp.), Yitnasastra's Késah Layaran q,ateng Pulo Papuwah (BP 405,1919, 72 pp., L), R. Sas ras u g a n da's Kekésahan q,atengRiyo (BP 513,1921,158 pp.), Sastramintarja's Cariyosipun senq,ang ing Tawun (BP 383,1922,32 pp., L), R. B. Kartaas- m a ra's Rajaméda (BP 571, 1922, 45 pp.), a description of the Grebeg Mulud festival in Yogyakarta, S. D a y a w i y a ta and Yu dak u s u- rn a 's Serat Panjeblugipun Redi Kelud (BP 608, 1922, 57 pp.), É k a- jaya's Bali saclèrètan (BP 684,1925,145 pp., L), Jayalana's Pasanggrahan Parang-tritis (BP 1132, 1933,61 pp., L), Har ja dis a s- t r a and Ya sas u par ta 's Cariyos Redi Lawu (BP 1226, 1936, 49 pp., L), and finally Ya saw i dag da's Bocah Mangkunegaran (BP 1253, 1937, 123 pp.). In these books, where the informative element prevails, fiction of course occupies a minor place. Vet is seems correct to include them in this survey, because they do form part of the main- stream of modern literature. It is from th is kind of writing that there

Such traditions may have either a purely anecdotic character, linked with historical persons, relics, monuments or graves, or they may take the form of a babad. Some examples are P u j a ar ja's Dongèng Cariyosipun Tiyang Sepuh ing Jaman Kina (BP 17,1910,49 pp.), Mukmin's Ki Ageng Paker (BP 941,1931,48 pp.), R. Gandawardaya's Babad Maja [an Babad Nglorog (BP 1210,1935,47 pp., L), Ki Mangunsuparta's Babad Arungbinangan (BP 1268,1937,37 pp.), and Suwignya's Kyai Ageng PanrJanarang (BP 1271, 1938, 60 pp., L). In a later period this type of text finds a continuation in the popular quasi-historical serial stories in Javanese periodicals, still toa unsophisticated to be accepted as historical 'novels', and in essays some of which have definite literary merits.

With the publication of R. S u I ar d i 's novel entitled Serat Riyanta (BP 432, 1920, 139 pp.) a new period sets in. This is the first book which is not marred by moralizing or didactive tendencies and which contains a story with a really good plot built up around a clear theme. The theme is linked with a social problem which would remain topical during the coming decades, namely the revolt of the younger generation against the traditional marriage as arranged by the parents over the heads 'of the boy and girl who are to become partners for life. The widowed mother of Radèn Mas Riyanta, Radèn Ayu Nataséwaya, thinks it is about time that her son should be married, naturally to a bride selected by herself. In order to avoid an open conflict with his mother Riyanta leaves home. He starts wandering about, leaving his mother in a state of great anxiety. Here a typically Javanese motif is developed as a secondary theme: the wanderings of a young man on the threshold of manhood, whereby he obtains experience which will contribute to his spiritual development. In the confusion caused by a fire in a theatre a girl by the name of Radèn Ajeng Srini is separated from her parents. She runs into Riyanta, who feels sorry for her and undertakes to take her home. Srini later proves to be the daughter of a good friend of Riyanta's deceased father and the very type of girl his mother would wish him to marry. Apart from the story itself, the Serat Riyanta is also interesting because of the picture it paints of the life and thought of the aristocratic classes of Surakarta in the early twentieth century.

580, 1921,87 pp.) deals with an old problem in Javanese society: addiction to opium and its social consequences. The opium-traffic was a state monopoly in the Netherlands Indies, a monopoly which was dodged by professional smugglers. Into this world of clandestine opium-runners we are introduced hy Ya saw i dag d a in his baak Jarot (2 parts: BP 404, 1922, 81 pp. and 404a, 1931, 107 pp.). Jarot is the son of an engine-driver who, af ter his mother's death, wishes to leave Surakarta in order to go to his father in Batavia. As he is penniless he has to take on jobs and this is how he comes into contact with the world of opium-dealers. Yasawidagda is one of the more prolific writers of the period af ter 1920. In same of his books, such as Purasani (BP 474, 1923, 87 pp.), Kirti Njunjung Drajat (BP 690, 1924,59 pp., L) and Ni Wungkuk ing Benga Growong (BP 1281, 1938, 93 pp., L), he draws charming pictures of Central Javanese society during the first quarter of this century. Kraton Powan (BP 300,1917,55 pp.) and Mitra Darma (BP 337, 1923,82 pp.) are quasi-historical novels. Yasawidagda's book Bocah Mangkunegaran has already been mentioned as belonging to a more journalistic group of writings. In his book Mrojol Selaning Garu (BP 414, 1922, 86 pp.) Sas r a- h ars a n a gives a vivid account of the trials the guru agama (teacher of religion) Ki Kasan Ngali has to face when during the terrible nood which struck the district of Banyumas in 1861 he loses bath his house and his family. In Banga Pusaka (BP 595, 1922, 88 pp.) Sasraharsana relates the adventures of the boy Wahyana who af ter his mother's death is brought up by a farmer servant of the family, herself a widow, but who in the end succeeds in life and becomes a wedana. Kam s a wrote Supraba lan Suminten (BP 636, 1923, 167 pp.) about a boy of good family who faUs into a life of wandering and who is then forced to accept aU sorts of menial labour, but finally becomes a clerk, gets married and in the end even reaches the position of wedana. Tu b i r a n Yatawiharja's Kontrolir Sadiman (BP 654,1924,46 pp.), Da- n u ja's Tumusing Lampahipun Tiyang Sepuh (BP 779, 1927, 117 pp.) and M. P r a wir a s u mar ja's book Ihtiyar Ngupados Pasugihan (BP 780, 1928, 75 pp.) are written in a similar style. In his book Swarganing Budi Ayu (BP 594, 1923, 35 pp., L) Ar j a- s a put r a tells us how a poor girl, Kamsirah, is married by a rich man, but af ter her husband's death faUs into poverty and, through her extra- vagant stepson, even lands in prison. Mar t a y u wan a wrote Roman Arja (BP 615, 1923,80 pp., L) about a family which is broken up when

(BP 692, 1925, 69 pp., L) and At ma sis wa y a 's Ngantepi Tékad (BP 723, 1925,51 pp., L). Satyawadu (BP 687, 1925, 68 pp., L) by I mam S u pad i, on the other hand, deals with a king ruling in Sawangan, a fictitious country. The author informs us that with this book he wishes to find a bridge between the old-fashioned but always popular wayang and babad stories to modern roman tic fiction, perhaps an admission of the fact that the romantic stories treated here were at this moment not yet recognized as literature, but that such recognition was really sought by at least some of these authors. Sas t r a- d i har j a takes us both in theme and in style of story-telling back to the end of the 19th century in his charming little book Suwarsa Warsiyah (BP 756, 1926, 57 pp., L), in which he draws an interesting picture of marriage and career-making in the civil service apparatus of Priuce Mangkunagara. S u ra tman Sas tra d iar ja wrote Sukaca (BP 519,1923,44 pp.,

L), a simply story about a good-for-nothing who in the end gets what he deserves. Ris three other books are written in ngoko and are obviously directed at a much younger public. They are Katresnan (BP 630, 1923, 59 pp., L), a simple story about two lovers who af ter many vicissitudes are finally united, Kanca Anyar (BP 805, 1928, 75 pp., L) and Bocah ing Gunung (BP 853, 1929, 122 pp., L), the last two dealing with the ups and downs in children's lives. Other books written in a similar vein are Sasrasutiksna's Glompong Lucu (BP 710,1925,56 pp., L), Kam saW i r y a sak s a n a 's Lelakoné Bocah Kampung (BP 733, 1926,94 pp., L) and Kamit Nataasmara's books Grah Bubrah (BP 768, 1927, 50 pp., L), Kucing lan Jago (BP 800, 1929, 37 pp.) and Rasa-sasmita (BP 992, 1932, 76 pp., L). Something attractive about these booklets is the fresh and unartificial style of the dialogues, a feature we of ten miss in the books written for an older public in this period. But it is of course hardly possible to accept them as 'literature'. The best writer of the period 1925-1930 is As m a win a n gun. He is not extraordinary in his choice of themes, but with his capacity for description, his lively dialogues and his pleasant language he succeeds in captivating his readers. In Jejogoan lngkang Siya! (BP 755, 1926, 115 pp., L) he relates the sad story of a girl who, against her wil! ('for her own sake'), is married to the son of a rich peasant. This marriage is to bring her no happiness. Af ter a long time of anxious waiting for children two sons are bom, and these are spoiled by their father and

870, 1929, 120 pp., L) separation followed by wandering is the main theme of the story. A rather similar style of composition is developed by a few other writers of this period, who all produce very readable books centring around the problems of their time, namely: D wij a sas m i ta with Tuking Kasusahan (BP 774, 1927, 50 pp., L), Kus u ma d i gd a with Gawaning Wewatekan (BP 788,1928,157 pp., L), Suradi Wirya- harsana with Wisaning Agesang (BP 803, 1928, 110 pp., L), Suradi with Anteping Wanita (BP 864, 1929, 71 pp., L) and Su kar n a with Panca-kawarna (BP 871, 1929, 40 pp., L).

During the thirties the trends of the preceding period are continued without break or change. The writers go on treating the same themes as before: clashes between the younger and older generation either because of different views on the choice of a marriage partner or on the career to he chosen by the son; the sad consequences of forced marriage, of taking a second wife, of a spoiled character because of wrong upbringing, or of apassion for gam:bling; trials suffered because of disasters, of the breaking up of families, or of growing up as an orphan; adventures during voluntary or involuntary exile from one's place of birth and -not to be forgotten -crime and its detection. The use of the Latin alpha:bet, introduced at an early date in hooks for ohildren such as Sindupranata's Lelakoné Amir (1918) and in books of a more journalistic character such as Y i t n a sas tra 's Késah Layaran Ijateng Pulo Papuwah (1919), becomes more general around 1925. Ngoko is generally used instead of the formal krama style in books for children right from the start: Sindupranata (1918), Suratman Sas-

S u kar n a (1929) also chose th is informal style in books written for a more adult public, hence in books meant as literature. Af ter 1930 th is initiative is followed hy a steadily increasing number of writers, until, af ter 1960, the use of krama in narrative prose becomes a rare exception. The building up of a good plot remains difficult for several writers. As a consequence many of the books remain 'stories' about something that struck the author as worth telling to a wider public. Such a story, however, is usually quickly told and as a consequence the size of the book in such cases remains limited. Wide reading, a prerequisite for developing the ideas needed to build up satisfactory plots, is a path open only to those few who have access to literature written in Western languages and with the leisure to indulge in it. A few books are, in this period, still presented in the Javanese script: Dwikarsa (BP 896, 1930, 105 pp.) by R. Sas tra at m a ja, containing the story of a woman who has the misfortune that her husband takes a second wife, as well as Sis wam i har ja's books Serat Tumusing Panalangsa (BP 885, 1930, 69 pp.), on the same subject, and Maryati lan Maryana (BP 922,1930,78 pp.). Jak a I e I a n a wrote Becik Ketitik Ala Ketara (BP 906, 1930, 55 pp., L) and Gambar Mbabar Wewados (BP 1011, 1932, 63 pp., L) both in krama. Other writers of the early thirties are: S u gen g C a- krasuwignya with Ayu lnkang Siyal (BP 904,1930,123 pp., L), J a y a d i har j a and Har jas e c a y u d a, who together wrote N gedol Maratuwa (BP 1031, 1932, 61 pp., L), M. Har ja dis ast r a with Tri Jaka Mulya (BP 1004, 1932, 100 pp., L), written in ngoko, and Demang Pancal Panggung (BP 982, 1932, 64 pp.) in krama anel in the Javanese alphabet (!). Af ter four years of silence they are followed by Mar g a n a J a y a- atmaja with Ngulandara (BP 1223,1936,112 pp., L) in krama, Ja y a s u kar s a with Sri Kumenyar (BP 1286, 1938, 75 pp., L) also in krama, Sr i (= M. Kusrin) with Larasati Modèrn (BP 1150, 1938, 58 pp., L) in ngoko, and R. Sr i kun c a r a (R. Sriekoentjara) with Pamelèh (BP 1290, 1938, 108 pp., L) also in ngoko. Meanwhile

M. T. Su p har d i published, outside Balai Pustaka, Sala Peteng (Surakarta, 1938) and Rahayu Abéya Pati (Surakarta, 1938), both in ngoko. It is obvious that the publishing and distribution facilities provided by

Swie in KeQ.iri, G. Kolff & Co. in Surabaya, Mardi Mulya in Yogyakarta and Sadu Budi, Siti Syamsiyah, Kalimasada and Mars in Surakarta, were hardly active in this field, and it was only af ter 1933 that Panyebar Semangat in Surabaya began to play a role. As a consequence M. Kus rin, who for years led the department in Balai Pustaka where Javanese manuscripts offered for publication were assessed and edited, fulfilled a very important function. Together with his staff-members Har j a wir a gaand Sas tra s u wig n y a he set the standards for what was acceptable and what was not, from the viewpoint of both the quality of the story itself and the language in whioh it was written. Another important initiative of Balai Pustaka was the publication of the periodical Kejawèn. Kejawèn was issued from 1926-1942, at first once but from 1928 onward twice a week. Editor in chief was W. J. S. Pur wad arm int a, who was assisted by S u man tri Har j a d i- bra t a. Some early poems and short stories were published in this periodical. The dialogues in which the clowns Pétruk and Garèng dis- cussed topics of the day, written bij S u man tri Har j a d i bra ta were a popular column. Later a number of these dialogues were collected in a book entitled Obrolanipun Pétruk (BP 1422, 1941, 80 pp., L). Apart from his regular office work Kus rin under the pseudonym of Sri wrote the small novel Larasati Modèrn (1938), as weIl as a book for children entitled Piet Pon Blès (BP 1327, 1939, 48 pp., L), and together wi th Har j a wir a g a he wrote the text of Ayo Menyang Kolonisasi (BP unnumbered, 1940, 64 pp., L). Har ja wir a g a also wrote a book for children entitled Bangun Nak Nik (BP 891, 1930, 71 pp.), two books in tembang macapat, also intended for a not too old public, entitled Sapu !lang Suhé (BP 944, 1931, 78 pp.) and Kepatèn Obor (BP 968, 1931, 57 pp.), and furthermore a useful treatisc on the rules of versification in tembang macapat entitledPa!okaning Nyekaraken (BP 1805, 2nd edition 1952, 70 pp., L). Both Har ja wir a gaand Sas tra s u wig n y a also translated several voluminous books from foreign languages into Javanese. Two anthologies give a good impression of the literature that developed under the auspices of Balai Pustaka in the years before World War Il. Theyare Kembar Mayang (BP123lj1241, 1937,2 volumes of 80 and 128 pp. resp.) compiled by Sas tra s u wig n y a, and Eenvoudig

fairly large number of works be10nging to the classical tradition. Besides Harjawiraga a few others also made new contributions, to wit: Ca kr a dir e j a with Warawurcita (BP 722, 1925,95 pp.), R. M. Panji Sumahatmaka with Ki Ageng Derpayuda (BP 823,1929,113 pp.), Muhamad Dohiri with Kembang Jaya (BP 847, 1929, 97 pp.), M. Kam i t Nat a as mar a with Cobaning Ngaurip (BP 901,1930,70 pp.) and Wiryasu- mar ta with Puji Dra Dadi (BP 1109, 1933, 63 pp., L). These works, however, do not really represent an effort to perpetuate the classical tradition. The metrical form is used here merely as a means of telling a simple story in a pleasant, melodious way. The same can be said of two postwar works that might also be mentioned here, name1y Sus a n t a Tir tap r a ja's Nayaka Lelana (Kementerian P.P. dan K., 1955, 48 pp., L), which rel a tes the story of the second mili tary action of the Dutch against the Indonesian Republic in December 1948, and P r i y a n a Win duw i nat a 's Serat Jakasura Tresnawati (BP 2250, 1966, 223 pp., L), a simple tale inspired by the Panji story. An important alternative channel for the publication of literary work before the war was the weekly paper Panyebar Semangat, published in Surabaya from 1933 onwards (with an interruption because of suppression by the authorities between 1942 and 1949). Very ably led by I mam Su par d i Panyebar Semangat became the most influential indepen- dent periodical in Javanese in the years prior to World War Il. From 1935 onward it published in the form of serials a number of novels comparable to those published by Balai Pustaka. The principal authors in th is free press medium were: Sr i Sus i n a h with Sangal Jinjit ing Sekatèn Sala (1935), treating the old theme of the free choice of one's marriage partner, and Sri Panggung Wayang Wong (1941); Br. Yudyatma with Gumebyar Lir Kencana Sinangling (1939); Anpirasi with Sawabé [bu Pertiwi (1939); Isbandhi Parama y u d a with Gagak Gaok (1939); Mar dan u s with Sawijining Wadi (1940); Sr i Bi man with Gagak Séta (1940); and Lu m Min Nu with Kèremé Kapal Brantas (1940), Macan Sétan (1941) and

Javanese Literature since Independenee

Urip Saburiné Layar (1941), the latter treating the difficult life of ke!oprak artists. Around 1936 the first short stories appeared in Kejawèn and Panyebar Semangat. In Kejawèn they were anonymous, like so many contributions in this periodical. In Panyebar Semangat this form was of ten used for themes with nationalist tendencies and most of the authors chose to sign with a pseudonym. Besides nationalist themes social or humorous themes were also treated. 'J1he literary quality of these early short stories is not very high. A long development still lay ahead. In Panyebar Semangat this genre was initiated by Sa mbo with the story Netepi Kwajiban (PS no. 45, 9th Nov. 1935). Other authors who published more than once were: KeI a n a J a y a, Pan g r i p t a, Z i 1 ver vos, L u m Min N u, D a d d y, S u y a n i, L S. Har t (= I Suharta), Eli y and Jak a B a 'I u n g. During the Japanese occupation the publication of Kejawèn as weIl as Panyebar Semangat was suspended. The only medium that remained was Panji Pustaka issued by Balai Pustaka; from 1943 this periodical appeared with appendices in Javanese and Sundanese. Two young writers present themselves in this period: Pur wad h i e A t m a d i har j a and Sub a g i y a Il ham Nat a dij a y a (Soebagiyo LN.). It is they who form the vanguard of the coming post-war generation of short story writers. Modern poetry begins, with some hesitation, in 1929, when in the course of the year three poems in non-traditional style were published anonymously in Kejawèn. During the period 1930-1940 only seven more poems foIlow, either anonymous or signed with a pseudonym (Pak Jaya, Pak Gangok). R. Int a y a (R. Intojo), who usually wrote in Indonesian and who had strong ties with the poets of the Pujangga Baru group, introduced the sonnet shortly before the Japanese occupation. Other poets who published in the years 1941-1945 are Ni r mal a, S. R. S u- rn art h a and Sub a g i y aLN. The poems of this early period are characterized by a frequent use of kawi words, a rather bombastic style and rigid patterns of form (strophe and rhyme). The non-traditional theatre is represented by the text of one early stage-play that has come down to us, namely Cariyos Mèn-mèn Lampahing Cobaning Sesémahan (Budi Karya, Keçl.iri, 1924, 82 pp.) written by Sas tra d i har j a and Kar t a w i ba w a. This play, a comedy in seven acts on the wife of a mantri pulisi who becomes jealous when she hears that her husband pays rather frequent non-official visits to the house of the carikJ was possibly written for performance by an amateur

1950, when the struggle for Independence had been fought and a new series of social and political developments set in. Unfortunately material from the period 1940-1970 is rather scarce in Western collections. This survey is therefore for a considerable part based on data borrowed from Indonesian sources, in the first place Suripan Sadi Hutomo's book Telaah Kesusastraan Jawa Modern (Jakarta, Dep. P. dan K., 1975) and his article entitled Periodisasi Kasusastran Jawa Gagrag Anyar (Surabaya, Jaya Baya no. 22, January 1972), and furthermore his unpublished books Antologi Cerita Pendek Jawa Modern (1975) and Antologi Puisi Jawa Modern (1973), and the voluminous Sastra Jawa Modern (Laporan Penelitian oleh Fakultas Sastra dan Kebudayaan, Universitas Gadjah Mada, Yogyakarta, 1976/77) compiled by Siti Sundari Tjitrosubono, Moch. Soeratno and Rachmat Djoko Pradopo, and Taman Sari, Kumpulan Cerkak lan Geguritan, Pusat Kebudayaan Jawa Tengah, Surakarta, 1975. Suripan distinguishes three main periods in the history of modern Javanese literature, namely:

1. 1920 - 1945, dominated by Balai Pustaka; Il. 1945 - 1966, in which two new generations of writers (called the
   Angkatan Perintis and the Angkatan Penerus) take their places by the si de of the older generation (Angkatan Kasepuhan), and in which beside the novel also the short story and the free poem are further developed; lIl. 1966 - present, in which the young generation bom af ter 1939 (Angkatan 1966) presents itself and in which the Javanese periodicals begin to prosper.

The first part of the period 1945-1966 is dominated by the generation of ol der writers, whose work qua composition and style is gene rally in keeping with the Balai Pustaka tradition from before 1942. From then on, however, all books and periodicals would be printed in the Latin alphabet. The following writers belong to this group. Th. S u rat a with the novel 0, Anakku ... ! (BP 1874, 1952,92 pp.), about a girl who runs

Sri Kuning (BP 1933, 1953, 136 pp), one of the last novels written in krama, about village life and the revolt of the younger generation against marriage arranged by the parents. An innovation qua theme is presented by P r i y a n a Win duw i nat a with his book Dongèng Sato Kéwan (BP 1896, 1952, 135 pp.), a persiflage on the political developments in Indonesia between 1945 and 1949 in the form of a fable in which the various politicalleaders figure as animals. S u nar n a Sis war a har j a wrote Sinta (BP 1985, 1957,68 pp.), tbe story of a girl's adventures during the War and Revolution. A. Sa é roz i presents a new theme in Kumpulé Ralung Pisah (BP 2098,1957,164 pp.), about a family that is broken up becausc the mother, dissatisfied with tbe meagre salary her husband brings home as a government employee asks for a divorce and leaves husband and children. Saérozi published another novel as a serial in Panyebar Semangat (PS) entitled Katresnan lan Kuwajiban (PS, 1957). Sen g- ga n a 's Kembang Kan!il (BP 2008, 1957, 179 pp.) is a novel set in the Javanese settlements in Lampong (South Sumatra) and has a combined theme centring around forced marriage and village crime. In tbe same year Senggana published another novel in Jaya Raya (JB) entitled Wahyu Saka Kubur (JB, 1957). Vnder the title Keman4ang (BP 2057, 1958) he published an important collection of short stories by fifteen different authors that had prcviously (between 1949 and

1956) appeared in the periodicals Panyebar Semangat, Waspada and Crita Cekak. Sr i Had i ja y a, who still prefers the use of krama for the narrative passages in some of his books, is perhaps the most prolific writer of this group, although it must be conceded that his style of writing and composition sometimes sinks to a rather low level. He published J040 Kang Pinas!i (BP 1882, 1952, 88 pp.), the title of which spe aks for itself, and also wrote Priyayi Saka Transmigrasi (PS, 1956), Serat Gerilya Sala (BP 1978, 1957, 63 pp.), Warisan Kang Élok (PS, 1958), Wahyuning Wahyu Jatmika (PS, 1958) and Napak Tilas (PS, 1960). Besides these books he wrote short stories and a number of 'dime navels'. Af ter the war the role of the press gradually became more important. In December 1945 the weekly Jaya Raya was founded in Keçliri, but it soon moved and was permanently established in Surabaya. In 1949 Panyebar Semangat reappeared. Mekar Sari has been issued in Yogyakarta from 1957 onward. Besides these periodicals, which still have a large circle of readers, other papers with a more limited circulation were

Independence;

3. the reduced accessibility of classicalliterature, because of:
   a. a generallack of new printed editions of the classical works;
   b. a declining knowledge of the poetic language (basa kawi) and a declining ability to read the Javanese script among the young people who received Ie ss and Ie ss training in this at school.
   The young writers of the post-war generation were for the greater part actively involved with education, press and radio. Many among them began to write during their school or college years. This generation -which Suripan styled Angkatan Perintis or 'Pioneer Generation' - was led by Subagiya Ilham Natadijaya (Soebagiyo I.N.), bom in Blitar in 1924. This au thor, who began to publish during the Japanese occupation and who af ter the war became active in joumalism (and consequently did a lot of writing in Indonesian) wrote many early short stories and poems. In 1955 he founded the periodical Crita Cekak. As editor of this paper he was succeeded by Pur wad h ie A tm a d i har j a. In critical discussions of literary work that was sub- mitted to him Purwadhie Atmadiharja was the first to raise the questions of quality, form and content. He also wrote short stories and poems himself, and published a few small novels: para KapirJara (JB, 1964), KerJung Putri (PS, 1964),. Ngrangsang Gumuk Sandi (Gotong Royong,

1965) and Benang-benang T eles (JB, 1965). The nestor of the Angkatan Perintis is A n y As mar a (Achmad Ngubaini Ranuasmara), bom in Banyumas in 1913, a typographer and

Of the numerous other novels he wrote we mention Ranté Mas (Yogyakarta, 1961), about the struggle for Independence, Kuman- cJanging Katresnan (Yogyakarta, 1964), Ida Ayu Maruti (Yogyakarta,

1965), both love stories, and finally two detective stories entitled Grombolan Nomor 13 (Surabaya, 1956) and Grombolan Gagak Séta (Yogyakarta, 1961). Apart from these books he wrote numerous novelettes which, however, in quality sometimes descend to the level of dime novels. W i d i W i d a y at, born in Imagiri in 1928, began his care er as a journalist in 1947. Later, from 1955 onward, he began to write short stories in Javanese. Besides these he has published a large number of novelettes, mostly love stories, among which pawet Ayu (PS, 1956), Rubédaning Donya (PS, 1957), Tresna Abéya Pati (Surakarta, 1962), Kapilut GocJaning Sétan (Yogyakarta, 1963), Kenya Ketula-tula (Surakarta, 1964), Suduk Gunting Tatu Loro (Surakarta, 1964) and GocJané Prawan Ayu (Yogyakarta, 1964). More serious were Sedulur Sinarawèdi (Semarang, 1965), Mertobat Wis Kliwat (Surakarta, 1966) and Wasiyating Biyung (Semarang, 1966). Widi Widayat is a gifted and prolific writer, not lacking in imagination. It is a pity, however, that just as Any Asmara, he is sometimes inclined to sacrifice depth and quality to quantity. Sa t i m Ka dar y a na, born in Ngawi in 1928, for years a member of the editorial staff of Jaya Baya) is one of those who began to write at an early date. Of his novels we mention Swarga Ginawé Ayu (PS, 1954), Gelang Sétan (PS, 1955), Nebus (PS, 1956), Nelly Yasèn (PS, 1957) and Timbreng (PS, 1963). The last deals with the struggle for Independence. His novel Sampyuh (Yogyakarta, 1966) sketches in a touching way how a simple village tailor, driven hy jealousy and vice, ruins the lives of those around him and finally also becomes the cause of his own destruction. Besides his novels Kadaryana wrote a number of much appreciated short stories. Su d har maK. D., born in Ngawèn (Yogyakarta) in 1934, is a teacher. He won several prizes with his short stories, some of which were published undcr the pseudonym of Dwiprasaja S. Many of his stories are set in the Central Javanese countryside and deal with problems of the humbie folk. Besides short stories Sudharma also wrote a large

Sudharma has provided a column on poe try in Mekar Sari and contributed a number of valuable literary reviews. As president of the Organization of Javanese Writers he has always pleaded for better facilities for writers to get their work published with areasonabie remuneration and for the improvement of literary standards and better guidance for young writers by means ofconstructive reviews. St. les man las i t a, born in Terusan (Majakerta) in 1933, is a teacher. She was one of the pioneers of modern poetry and, especially in the years 1955-1969, was very active as a short story writer. In the anthology entitled Kidung Wengi Ing Cunung Camping (BP, 1958) she brought together poetry and short stories written by herself and others. Kringet Saka Tangan Prakosa (Surabaya, 1974) is a collection of short stories from her own hand. Curitan, Antologi Sajak-sajak Jawi (Surakarta, 1975) is a collection of poems written by herself and other prominent poets of her generation during the years 1954-1967. A k h ma d D. S., born in Surakarta in 1933, is a journalist and writes in both Indonesian and Javanese. Besides short stories, articles and literary reviews he also composed some radio plays and wrote a collection of fables. One of his novels is Miyak Wewadi (Surakarta, 1965). Su mar jan a, born in Yogyakarta in 1927, on the staff of Radio Republik Indonesia Studio Yogyakarta, is a playwright. Besides kefoprak texts, such as Cugurnya 'Arya Penangsang, Jaka Tingkir, and others, Sumarjana has written a large number of radio plays. The themes of these plays are of ten Iborrowed from Western dramas or other literary works. The plot, however, is always recast, and the story becomes a Javanese one in every respect. In this way Sumarjana produced radio plays inspired on Ibsen's Hedda Cabler, Erich Segal's Love Story, eh. Brontë's Jane Eyre, D. Dumaurier's Rebecca, Alberto Moravia's Milieu, P. A. Daum's Cuna-guna, and so on. Other writers from this period are M u I y an a Su dar m a, born in Pacitan in 1929, one of the pioneers of modern poetry and a writer of short stories; Rak h m a diK., born in Yogyakarta in 1932, and L e s- m a n a d e w a Pur bak u s u m a, born in Malang in 1926, both poets; Liamsi (= Ismail), born in Paré in 1926, and W. Santosa, bom in Majakerta in 1924, both writers of short stories ancl poetry. R a cl i Kas wad i, born in Ngawi in 1930, R. Nu g r a h a, born in Yogyakarta in 1928, N y. Nu g r a ha, born in Yogyakarta in 1925, and S u mar n a, born in Yogyakarta in 1923, mostly write short stories. Su par taB rat a, born in Surabaya in 1932, began his career as

Pulut, written as sequels, th is baak farms a trilogy with the ti tie Kélangan Satang. Other navels set in the same period are Kadurakan ing Kidul Dringu (1964), Nopèmber Abang and Dom Sumurup lng Banyu. Vnder the pseudonym of Pèni he wrote Katresnan Kang Angker (1963), Asmarani (1964), Pefité Nyai Blorong (1965) and Sanja Sangu Trebela (1966), all published in Surabaya. Petité Nyai Blorong is a detective story. Vnder his own name Suparta Brata published in this genre Tanpa Tlacak (1963), Emprit Abuntut Beg,ug (1964), Trètès Tintrim (1966), laTing Kalamangga and Garug,a Putih. Lintang Panjer Soré (Surakarta, 1967) is the story of a poor writer who falls in love with a rich girl and who undertakes to write a big national novel not inferior to the books reaching Indonesia from abroad. Finally we should mention his books Ngebut (JB, 1969) and Nyawa 28 (JB, 1963), published under the pseudonym of Éling Jatmika. Although he also writes short stories, plays and essays, Suparta Brata is in the first pi ace a novelist. The way he handles the language, his lively narrative style and his dialogues, his imagination and capacity of building up a good plot make him the best Javanese novelist of this period. He is also quite prolific. His principal themes are love, crime and the struggle for Independence, always treated, however, with careful attention for the human character and with an excellent description of the setting.

Af ter 1960 a number of young writers, by Suripan styled Angkatan Penerus or 'Follow-up Generation' comes to the fore. They were born between 1935 and 1945 and have in common that they have grown up in the period of Independence and thus have little or na memory of the colonial period. One of the foremost writers of this group is Es mie t, a teacher born in Majakerta in 1938, who won several prizes for his work. Esmiet is a quite prolific short story writer, but also writes poetry and novels. Of his early novels we mention Oyot Mimang (JB, 1966), Rokok Krètèk Balé Kambang (PS, 1970), lnspèktur Kikis Mungsuh Swara Kubur (PS, 1970) and Gog,ané Rang,a Halimah (PS, 1972). Ris latest novel, Tunggak-tunggak lati (Jakarta, 1977) presents a new theme in Javanese novel-writing: the position of the integrated Chinese

Chinese and J avanese. Tam sir A. S., a teacher, born in Tulung Agung in 1936, also won several prizes with his short stories. Besides short stories he also writes poe try, stage plays and novels. Of the latter we mention N gancati Takdir (JB, 1964), Wang Wadon Dinarsih (JB, 1970) and Rebut Payung Arya Blitar (PS, 1970). Har jan a H. P., born in Ke~iri in 1939, is a journalist and writes both in Indonesian and Javanese, mostly short stories and articles. He also wrote a number of light novels, not always carefuIly finished: Pangiraku Luput (PS, 1963), Ran (PS, 1965), Ditinggal Nyang Perbatasan (Yogyakarta, 1966), Jaman Édan (PS, 1968), Ny. Rien Sudarta (JB, 1968) and Tante Rokhana (lB, 1968). Bas u kiR a k h mat, born in Banjarmasin in 1937 and since years a member of the editorial staff of Jaya Baya, mostly writes short stories and poetry. For his novel CancJikala, published under the pseudonym of Andanawarih he was awarded the second prize in the contest put up by Panyebar Semangat in 1958.

'Wanten napa kok terus minggah?' 'Lha wang abdi èstri punika wau ketingalipun ajrih sanget, mila kula inggih kepéngin sumerep punapa ingkang ngengajrihi punika.' 'Dados sampéyan dèrèng ngretas yèn ba<}.é manggihi mayit niku?' 'Boten nginten babar-pinwang-wang iki.' 'Aku rujuk kuwi. Nanging apa ora luwih becik kita priksa <}.isik mayit lan kaanan liyané iki?' 'Iya. Saiki disetitèkaké tanpa ngangkat mayit. Mayité mengka bèn dipriksa lan diupakara pak Murtihusada. Déné bab mriksa kaanan kéné luwih becik ngentèni wang sing ngreti kaanan kéné

Sawisé ngulataké kaanan konOo seçléla, pak Surya lan <;létèktip Handaka banjur mèlu muçlun nututi wOong-wong liyané. Ana pulisi IOorOo sing 'tetep dikOon njaga ana nçluwur. Tekan ngisOor kabèh paçla diacarani golèk papan lungguhan <;léwé-çléwé ana méja-kursi sakiwa-tengené kantOor hOotèl. 'Sing duwé hOotèl iki endi 'ta, kOok Oora muneul? Apa wis ditilpun?' pitakOoné inspèktur Surya marang para pulisi rèrèhané sing paçla pinatah njaga lan ngulat-ulataké hotèl kOonOo. 'Pak Dimin won ten pawOon, pak, ngupakara tiyang èstri ingkang semaput,' celatuné sawijiné pulisi jaga. 'Sing duwé hOotèl kok pak Dimin! Pak Dimin sapa?' 'Ha inggih punika, pak. Criyosipun pak Dimin ingkang kagungan hotèl radèn Téjakusuma, manggèn wûnten lotèng.' 'Wé lha yèn ngono rak sing dadi kurban kuwi ayaké!' 'Saged ugi, pak.' 'Ketiwasan ané! Ora ana sing kena dijaluki keterangan bab hotèl. Kejaba pak ... pak sapa mau? Dimin? Sapa sing ngreti bab rerigening hotèl iki?' pitakOoné inspèktur Surya. 'Anu, pak. CriYOosipun pak Dimin ingkang mançlégani bab 'tamu-tamu hotèl punika kapasrahaken radèn Jatmika ingkang pidalem wonten Timuran .. .' 'Lha ya kuwi sing tak-butuhaké! Tilpunen 'ta! NgOono waé kok ya ndadak ngentèni préntah!' 'Inggih, sampun, pak. Sampun dipunpetuk punika wau.' Sawisé kuwi pak Surya maspadakaké ,tamu-tamu hotèl manèh. Adam rada rik uh, marga çlèwèké katon anèh çléwé tinimbang wong-wong liyané. J;:>èwèké nggawa asu. Gèk wOong liyané isih pating kriyip mentas 'tangi turu Adam wis dandan reresik awakçléwé. 'Sampéyan ajeng buçlal teng pundi kok ésuk-ésuk pun dandan?' pitakoné pak Surya. 'Namung mlampah-mlampah kok, pak. Kula mboten saged tilem wau dalu.' 'Éé, boten saged tilem? Ning nggih bOoten mireng napa-napa?' 'Mirenga punika mestinipun inggih mboten nginten wouten kedadosan kadOos ngaten, pak,' wangsulané Adam. 'Mireng napa mawon?' Adam gugup, nanging meksa ora nemu tembung sing setiti: 'Kula mbo- 'ten ènget suwauten-suwanten punika kanti eeta, pak.' 'Sampéyan tiyang pundi ta?' 'Asal saking Ngawi, pak. Nanging sapunika nyambut damel berah wanten Jakarta,' wangsulané Adam.

Javanese Literature since Independenee

Pemw;la cilik sing nganggo katok cekak angop amba, nganggo nyuwara sajak bosen ditanggap pulisi ngono kuwi. Wong-wong paçla nolèh marang çèwèké. 'Hèr, Hèr!' aloké mbakyuné ngélikaké polahé açliné kang kurang tata kuwi. Inspèktur Surya endang nyusuli pitakon: 'Açlik sampéyan niku, jeng?' 'Inggih, pak. Nyuwun pangapunten, pak, radi keladuk kirang duga.' 'Enggih. Sinten naminé?' 'Suhèrwindra, pak.' 'Teksih sekolah ta?' 'Inggih, pak. Sampun S.M.A., nanging sok kados ngaten punika. Laré sapunika pancèn kirang mreduli <,lateng tatakrama .. .' 'Lha sampéyan, sinten naminé, jeng?' pitakoné pak Surya munggel crita-crita sing kedawan. Kenya iku rada lingsem dipunggel ngono. J!èwèké uga lingsem ditakoni jenengé. Lumrah kenya is in nyebut jenengé çléwé. 'Wiwik, pak,' suwarané lirih. 'Sinten? Sing lengkap!' 'Wiwik Hérawati.' 'Saking pundi?' 'Saking Malang, pak.' 'Perlu napa tindak Sala katik nyipeng hotèl napa? Penting sanget napa?' 'Açlik libur, pak. Kita kepéngin sumerep Tawangmangu. Ing Sala mriki kula boten gaçlah sanak lan tepangan. Dados inggih nyipeng ing hotèl mawon.' 'Yèn perlu teng Tawangmangu kok nyipeng hotèl mriki? Kok boten pados hotèl sing celak setatsiyun bis utawi sepur?' Kenya iku rada bingung, nanging wekasané ya bisa mangsuli: 'Pak-lik kula maringi alamat hotèl punika, pak.' 'Sinten ta, pak-liké niku?' 'Tiyang Malang ugi kok, pak. Nanging rumiyin sampun naté tindak Sala nyipeng mriki. Pak-lik rumaos remen nyipeng mriki.' 'Sampéyan tepang kaliyan tiyang ringkang wonten lotèng wau?' Kenya kuwi saya gugup, mangsuli rada kamisosolen : 'Bo-boten, pak.' 'Èstu?' 'Saèstu, pak.' 'Bénjing punapa tindak Tawangmangu miturut rancangan sampéyan?' 'Kala wingi sampun, pak. Nanging kaj eng kula mangké dolan mrika malih, margi kala wingikirang jenak.' 'Elo. Lha mbok wingi nyaré mrika mawon? Kok prelu timen wongsal- wangsul,' pak Surya ngganter waé pitakoné.

Surya mantuk-mantuk karo nggagas-nggagas. 'Ning niki mengké sampéyan boten angsal késah saking hotèl,' wasana tuturé. Banjur tumuju marang wong kabèh: 'Sedaya mawon boten angsal medal saking hotèl mriki din ten niki.' 'Nanging, pak, kula kedah nyambut damel. Kula kedah mançlégani pembangunan geçlung balaikota. Kula wonten ngriki dipunçlatengaken saking Semarang prelu nyambut damei!' Sing celatu kaya mengkono kuwi piyayi setengah tuwa sing ngagem piyama biru mau. Inspèktur Surya tumolèh: 'Sampéyan sinten?' 'Arsitèk pemborong bangunan balaikota ngriki, pak. Harjatanaya nama kula.' Suwarané Harjatanaya iku sarèh lan mantep, mratançlani yèn piyayi kuwi bisa mbéda-mbédakaké endi sing perlu, ora perlu lan sing wigati. Sikep kang kaya mengkono mau ndadèkaké' pak Surya ngajèni lan ragu-ragu marang préntahé çléwé. 'Priyé iki, çlimas?' inspèktur Surya njaluk pamrayogané çlétèktip Handaka. 'Ora preI u ngurung wong-wong iki ana hotèl kéné ta, mas,' celatuné çlétèktip Handaka. Bèn paçla ngrampungaké kuwajibanéçléwé-çléwé, anggeré mulihé pa<;la mréné rak wis. Anggeré pulisi yèn butuh bisa di- tlacak parané rak wis.' Banjur bisik-bisik marang pak Surya: 'Karo manèh, mas, yèn kita longgari polahé wong-wong kuwi bisa uga kono ya léna lan obah-mosiké wong-wong kuwi bakal nuntun kita marang wadiné kadurjanan i:ki.' Inspèktur Surya mantuk-mantuk ngreti karepé Handaka, nanging uga isi:h kuwatir, ndulu pitakoné sing uga bisik-bisik: 'Lha mengko gèk mlayu durjanané?' 'Tak-kira ora, marga, wong-wong iki paçla ngreti yèn pulisi wis ora luput ing pangineer yèn mung nlacak wong-wong iki waé.' Inspèktur Surya banjur ngendika sora: 'Nah sampéyan mireng piyambak, sampéyan sedaya angsal dolan-dolan, nanging dalu mangké kedah wangsul mriki. Kejawi ta yèn kadurjanan niki mengké ndang bisa dirampungi, sampéyan saged ugi bébas kados adat saben.' Kari pemuçla sing bregas iku sing durung keprungu asal-usulé. 'Sampéyan sinten, ki sanak?' pitakoné pak Surya. Sing ditakoni mangsuli, sajak wis seçliya wangsulan yèn olèh giliran : 'Nami kula Kusmèn, pak. Padamelan kula dagang bikak toko, dados agèn sepatu Bata won ten kita Prabalingga, Jawi-wétan.'

teng Sala. Napa Sala kintené langkung ayem tinimbang Prabalingga ?' Kusmèn meneng çlisik, mikir-mikir. Nalika celatu pikirané sajak durung 'terang: 'Anu, pak. Sala pancèn bènten kaliyan Prabalingga. Nanging mireng Tawangmangu wau kula inggih lajeng kepéngin çlateng Tawangmangu. Kula boten gaçlah rancangan ingkang mantep pados panggènan kanggé ngaso kok, pak.' 'Mas Kusmèn! Sing ngatos-atos!' ujaré <;létèktip Handaka mentelengi Kusmèn. Sing dipentelengi gragapan. 'Sampéyan ènten ngajengé pulisi lan kesangkut bab kadurjanan. Yèn mangsuli ampun angger mangsuli. Sing blaka! Ampun gampang-gam-pangan anut grubyug rembug bab Tawangmangu!' 'Lho mbo ten anut grubyug kok, mas. Saèstu punika. Kula pancèn baçlé çlateng Tawangmangu énjing punika.' 'Anggèn sampéyan gaçlah rancangan niku rak mboten margi mireng saking criyosé jeng Wiwik niku!' celatuné Handaka nuduh. 'Lbo enggih margi Wiwik kok, mas!' 'Napa?' Kusmèn ora endang mbalèni tuturé. l;)èwèké krasa yèn ketrucut. 'Nah,, ujaré Handaka, 'sampéyan mesti empun tepung jeng Wiwik, ketara njangkar rnawon.' Kusmèn ora bisa mangsuli. 'Kusmèn 'ki lho!' ujaré Wiwik jèngkèl karo mrengut. 'Dra apa-apa ta, Wik. Anggeré kéné ora gepok-sénggol karo bab rajapati iki rak wis! Rak lurnrah ta, jaka kaya aku tepung karo kenya kaya kowé?' Saya suwé, bareng wis nya:ta kaweçlar, swarané Kusmèn saya krasa seneng. 'Wiwitçlèk napa sampéyan tepung jeng Wiwik?' inspèktur Surya ngetok rembug. 'Sampun dangu, pak. Sadèrèngipun kula pinçlah Prabalingga. Sadèrèngipun kul a bikak toko.' 'Kusmèn, Kusmèn! Lancangé!' ujaré Wiwik. 'Kéné kudu blaka, Wik, karo pulisi.' 'Embuh, embuh! Geting aku!' 'Wong tepungan ngoten mawon kok diwadèkaké ta, jeng?' celatuné inspèktur Surya karo rada arep mèsem. Wiwik mrengut waé. 'Maki urn, pak. Lha wong semayané mriki sajaké inggih boten kasume- rapan keng ramané,' ujaré jaka bregas iku karo klécarn-klècem.

tak-kan

Nalika iku lawangé ruwangtengah dibukak uwong, banjur muncul

Suparto Brata, Tanpa Tlacak, Surabaya, 1963.

PANYEBAR SEMANGAT KAMARDIKAN

sekar kagem kadang premadi Imam Soepardi Swargi

kadang kinasih eluh trenyuh ngembang gugur nguntabaké tindakmu ing tapel-watesing garislana iki kanti tentrem leladi karsaning Gusti kang Maha Wel as lan kang Maha Asih

kadang kinasih tabeting tresna kang mulus kang labuh ing a ti lan gerak makarti ngrembuyung jroning urip bebrayan gung iki sarta lungiding pénamu dadya woding cita api semangat kro<;laning kamardikan bangsa

kadang kinasih nadyan pénamu wis aking nanging isih tetep bening kekinclong kekètès pin<;la mutiara pèni dadya kaca pamangun pribadi dadya jejimat paripih nyantosani barisan iki

kadang kinasih pahlawan Panyebar Semangat Kamardikan liwat pénamu bangsaku kagugah sarana pénamu bangsaku gumrégah

kadang kinasih
nadyan iki pinangka dina wekasan ....
nanging dadya tancebing watu kang wiwitan binangun nambah aruming sejarah bangsa kang tanpa pungkasan!

Moeljono Soedarmo (in: Panyebar Sernangat no. 34, October 1963).

ORA RUMANGSA

Dina iku dina Minggu tur isih ésuk, kuta Surakarta wis katon reja. Lurung-Iurungé wis ndlidir aselur kebak tetumpakan warna-warna; pating sliwer

'çlik! Minggon ana kéné waé, ngancani aku!' 'Iya, mbak. Pancèn wiwit te ka ngomah wingi kaé, rasaku mung kudu mréné waé kok.' 'Iya sokur ta,çlik. Lungguha kéné ta, tak-critani.' 'Pancèn tekaku mréné iki iya ngiras arep butuh ngreti bab sing wingi kaé kok, mbak, sajaké kok wigati banget.' 'Nyatané ya ngono kok, çlik Swas. Mula rungokna ançlarané, mumpung bu-lik wektu iki lagi tindak pasar, dadi bisa tenang lan aman. Ngéné lho, ~ik.' Indrati terus nyritakaké kadadéyan nalikané arep bali menyang 3ala, bab tekané layang saka si Warsat. 'Nanging aku rumangsa durung tau wan uh lan weruh wongé sing kirim layang mau. Tenan kok, ,çlik. Babar pisan aku durung tau tumon ma- nungsané. Ngakuné çlèwèké iku jenengé Warsat, omahé ing kampung Patang-Puluhan lho, kana.' Swastini pitakon: 'Lha surasané layang mau kepriyé, mbak?' 'Ya kuwi, çlik, sing ndadèkaké ribeding pikirku. Yèn gelaré ngarepan ngono rékané mung alal-bihalallumrah. Nanging nganggo tinambahan sing surasané ngajak nonton aku. Coba, rak ya ceta banget yèn ora duwé kasopanan ta bocah iku? Ingatasé durung nepungaké çlisik, ujug-ujug ngajak dolan. Coba, apa ora gawé kisruhing pikirku? Rak ya ora mèmper ta, çlik?' 'Anggeré layangé ora dijawa!b 1an ora ditekani nggoné ngancani rak ya wis ta, mbak?' 'Wé 1h a, bahaya, ,çlik!' 'Bahaya priyéta, mbak?' 'Ngéné,çlik. :pik Swas mestiné wis ngerti menawa aku wis dipacangaké karo mas Kamdana, putrané pak-çlé ing kauman Sragèn. Kejaba iki wis resmi, aku çléwé ya pancèn wis setuju tenan. Mangka marga saka kesu- suku çlèk wingi kaé, 1ayangé Warsat kèri ana méja ngomah Sragèn kana. Dadi, yèn nganti ana wong nyumurupi 1ayang mau, embuh wong tuwaku çléwé, saya manèh yèn nganti kawruhan mas Kamdana, wis mesti baka1 dadi gendra. Sing mesti,aku bak al didakwa nduwèni sesambungan karo bocah lanang 1iya, tur sajak wis ku1ina kencan dolan. Coba, apa ora baka1 nyilakakaké aku ta,çlik? Açluh ... ana 1elakon kok kaya ngéné, gèk baka1 kepriyé kadadéyané? ... Warsat kuwi kok ya bisa-bisané gawé duraka ,nyang aku! Ya marga nggagas bab iki mau aku mau bengi sawengi rak nganti ora bisa turu. Durung 1ega atiku yèn sing ngirimi 1ayang aku durung ke1akon kewe1èh sing nganti sakme1ok-meloké kaé.' 'Aku çléwé ya durung tau weruh utawa wanuh sing jeneng Warsat kuwi

Ora Rumangsa 87

kok, mbak,' celatuné Swastini karo semu kamiwelasen ngerti lelakoné kancané kang pancèn perlu digatèkaké kuwi. 'Bisa uga sing sok konyar-kanyur ngadeg ana sanging pilar ngomahé kaé. Marga ya mung wong kaé sing sok wani njawati bocah wadon sing paga liwat dalan kono. Ning ya embuh nyatané, akugéwé ya ora ceta bab iki. Saiki énaké ngéné baé, mbak. Kejaba kanggo nyingkiri bebaya, uga ngiras-pantes alal-bihalalan pisan, ayo saiki mbak Nur tak-gèrèkaké menyang Kranggan Kartasura. Numpak bis waé. Mengko yèn wis kebuktèn dina iki mbak Nur sowan mrana rak wis kena kanggo nangkis bebaya sing bisa uga bakal ana marga anané Iayang nyalawadi mau. Setuju ora?' '0, apa ya ngono, ya gik Swas?' celatuné Nur Indrati karo sajak lega pasemoné. 'Iya wis, ayo, mumpung isih rada ésuk, dadi bisa tulak, terus bugal saiki waé ta, gik.' 'I ya becik, mbak.' Bocah loro banjur paçla numpak pit menyang stanplat Harjadaksina sakulon pasar Gemblegan. Sawisé paga nitipaké pité ing ütipan pit sace- gaké kono, banjur paga golèk panggonan ana ing bis 'Sen dik a' kang kebeneran lagi waé tekané lan wis suwung, ngentèni angkaté ing rit cangaké. Nuli keprungu suwaraning pengeras suwara kang ngumumaké menawa bis 'Sendika' jurusan Semarang bugal. Sasireping aba-aba iki disusul déning angkaté bis kasebut kant i suwara nggereng, kekeger lan terus gleser-gleser kluwer bablas mengulon parané.

Lagi waé bis 'Sendika' mungkur, kasaru tekané bis 'Matésih' kang ditumpaki Kamdana saka Sragèn ésuk mau. Sawisé pité digunaké déning tenaga kang wus sumagiya, Kamdana ora kok énggal pingah menyang bis sing tumuju Kartasura, nanging mal ah nuntun pité ngétan, ngener kampung Patang-Puluhan kang nyatané ora adoh saka stanplat Harjadaksina mau. Kamdana nuli nuntun pité mlebu sawijining pekarangan omah kang dumunung ana sakiduling dalan. Sawisé nyetandrataké pité, banjur uluk salam: 'Kula nuwun!' Subanu, ya sing duwé omah mau, isih kepétungan becik karo Kamdana, wiwit nalikané isih paga nyambutgawé ana Bayalali biyèn. Kanti grapyak Subanu ngacarani tamuné: 'Wé lha, mas Kamdana! Réné réné, pin arak, lenggah kéné!' Loro-loroné banjur paga lungguh ing kursi. Sambi ngetokaké Kansasé, Subanu celatu: 'Tindaké rak ya wilujengta, mas?' 'Iya,gik. Wah, iki mau rak mèh baé kebacuten mengétan. Lha wong ya suwé ora sowan, dadi mèh waé ya pangling.'

'00, ya ya. Dupèh saiki kétok rada resik baé iki apa! Iki mau apa saka ndalem waé?' '0 iya,c;lik, saka nyelakaké mulih saka Sragèn. Lha saiki sisan preluné, mumpung aku tekan Sala. Kejaba ya pancèn wis kangen karo sliramu, réka-rékané ngiras-pantes alal-bihalalan pisan, c;lik. Ya aja kurang pangapura waé!' 'Aku iya semono uga. Kejaba ma:tur nuwun banget, déné sliramu wis kepareng tindak réné, aku iya netepi aIaI-bihalal marang mas Kam. Sing gec;lé pangapura:mu baé lho, mas!' Sajroné pac;la rembugan mau, ketungka tekané bocah wadon cilik ngladèkaké unjukan lan panganan, jadah sepiring lan remikan sak-Io- c;long. 'Ayo, mas, pac;la diunjuk, karo iki saanané disambic;lisik.' 'Anu, çik Sub,' celatuné Ka:mdana, sawisé ngombé wédang lan mangan panganan sawetara, 'ing kampung Patang-Puluhan kéné apa ana sing jeneng Warsat?' 'Warsat? 0, ana. Kaé mau lho omahé, sing kulon kana kaé. Ning wanguné suwung kok. Sajaké lagi mlancong,' celatuné Subanu karo nudingi mengulon prenahé omahé Warsat. 'Apa wis tepung !ta?' 'Durung kok. Mung aku krungu-krungu, yèn c;lèwèké duwé hubungan karo kenalanku ing Sragèn. Embuh layanan bab apa, aku ora ngreti, ning sajaké kok penting banget ngono.' 'Nanging sing hubungan rak dudu slira:mu piyambak, ta?' pitakoné Subanu sajak ngemu rasa kuwatir. 'Dudu kok,c;lik Sub, wong aku kuwi aja manèh srawung, weruh wongé waé durung, jaré!' '0 ya wis, nèk ngono. Welingku waé, yèn sliramu piya:mbak sing layanan, sing ngati-ati, lho!' 'Lho, priyé ta, ,c;lik?' Kamdana saya neseg pitakoné, marga rumangsa olèh dalan anggoné arep nyeliQiki kahanané Warsat. 'Wah, Warsat kuwi penyakit kok! Tur ya tanggaku c;léwé, nanging wong kebangeten banget !ta!' 'Kebangeten piyé ta? Asliné pancèn kéné waé apa?' '0, ambak-ambak katoné njenggarang, ngingu listrik, duwé rac;lio, pra- boté pepak, mèbelé abyor, ngono kuwi rak mung gelaré, nanging satemené utangé nggeQébyah saQabreg. Sing nagih kènjèran. Paribasan nya-wané disauraké, durung bisa lunas kabèh utangé. Tur ana kono kuwi ya durung suwé tenan. Asliné saka Pacitan.' 'Lho, sajaké kok nyebal temen ta? Lha cekel gawé ana ngendi? Mbok coba aku dicritani sing perlu-perlu waé, c;lik!'

Ora Rumangsa 89

'Ngéné lho, mas Kam, tak-aturi. Warsalt iku asalé saka désa Slagi, Pacitan. Mauné dadi guru sekolah rakyat ana ing daérahé kono. Nanging satemené Warsat iku pençliçlikané ora mingsra. Wong ya mung lulusan sekolah rakyat tok, kuwi waé embuh lulus tenan embuh mung réka-réka. Sing ceta nggoné dadi guru ya mung guru gabrulan. Wusana dipinçlah mulang ana sekolah rakyat sakidul Sala, embuh ana Grogol apa ngendi aku ora pati ceta. Dadi wis lumrah menawa tumindaké ana ing sekolahan mau ya ora sakmestiné. Gançlèng kurang pençliçlikan, rumangsa olèh keçluçlukan, mula ya tukul sipwté kang ngedir-diraké, kena diarani mendem pangka:t kaé. Lucuné, yèn praktèk mulang, Warsat mesti banjur alasan sumuk, marga kringet mesti banjur dlèwèran ngeblohi klambiné. Mula ya ora lestari. Ya-ikuantara taun sèket papatan ngono, para guru sekolah rakyat paçla diuji manèh déning Pemerintah. Lha ya ing kéné iki Warsat kewiyak wadiné nggoné nggabrul. Upamané mung rada ara apik ngono waé isih bisa diparingi kalonggaran, sarana diwènèhiçliçlikan manèh. Bareng si Warsat babar bIas mestiné ya banjur dipecat ngono. Ya iki olèh-olèhané Warsat.' 'Lha saterusé, ,çlik, kok malah cukup lan kesait kuwi kepriyé larah-larahé?' 'Warsat kuwi wong nékad kok! Dipecat saka gawéan ora malah ngati-ati utawa ngrumangsani, jebul malah tambah sembranané, saya mempeng royalé, mubra-mubru, brah~brèh wis ora nganggo éling. Malah mbam- bung nguber-uber kucing, nutuki babi, pokoké terus jumeneng potèt juçli. Déné nggoné katon méwah kuwi mung saka nggoné kendel utang baé. Mangka ara sern'bada, mula iya akèh banget utangé, wis prasasat tanpa pétung. Ngono kuwi ya nganti sepréné iki, mul a embuh kepriyé kadadéyané wong kaya ngono iku!' '0, dadi ngono ta,çlik Sub, cetané Warsat iku kegolong wong sing asor budiné ta?' 'Pancèn ya ngono, mas Kam. Mung anggepé olèhé kumraja-raja iku. Ora içlep temen yèn mung karo témpé waé isih aji témpé.' 'Wis genah kuwi,çlik. Témpé yèn bosok isih dibutuhaké nguwong akèh. Balik wong sing budiné bosok, sing mbutuhaké ya mung tutuk karo totok, jiwané pisan suk 'kanggo 'tombok.' 'Angèlé, mas, upama diélingna pisan wong wis jeneng kasèp olèhé nglalu- nglali, iku tangèh yèn gelem élinga. Sing mesti ya malah seling surup.' 'Iku wis salumrahé wataké wong ciri wanci, iku mariné yèn wis diujuraké ngalor. Lha yèn dina Minggu ngéné iki Warsat mestiné minggon ya?' '0 mesti, mas. Aja manèh kok dina Minggu ora minggon, wong dina Senèn ya nékad senènan sapituruté.'

Javanese Literature since Independenee

Karo kèlingan marang unme layang kang disaki, Kamdana banjur takon manèh: 'Yèn mlaneong ngéné kuwi, biyasané kaneané sapa waé, <;lik?' 'Ah, ora kena ditemtokaké, ajeg solan-salin. A<;lakané ya karo bocah wadon, gonta-ganti, ya sing sekolahan, ya sing ora sekolahan, karo sing nakal utawa sing ora nakal, eekaké ngramped.' 'Wah yèn ngono iku eet a yèn wong nggladrah.' Celatu ngono iku Kamdana wis sajak ora betah ana kono, kaya-kaya kesusu mban<;fang menyang Sriwedari kadereng rasa sujanané gan<;lèng karo unining layang gawan saka Sragèn mau. Mula nuli eelatu manèh: 'Iya anu, <;lik, dak-balèni manèh. Aja kurang ing pamengku, sing ge<;lé pangapuramu haé marang aku. Sarèhné wis sawetara lan wis pa<;la ketemu slamet, aku kepareng nyuwun pamit <;lisik, arep bali menyang Kartasura.' 'Aku semono uga, mas. Kejaba aku sarwa matur nuwun, déné sliramu wis kepareng tindak mréné, sliramu uga ngegungna pangapura marang aku. Ning apa ara mengko-mengko <;lisik ta, mas? Wong ya isih ésuk ngéné kok!' 'Ora kok, <;lik. I ya andum slamet baé <;lisik,' eelatuné Kamdana karo ngelon-eloni ngadeg saka lungguhé. 'N<;lèrèkaké wilujeng lho, mas!' Subanu uga menyat saka palungguhané, perlu nguntapaké ltamuné. Saka omahé Subanu Kamdana 'terus ngepit menyang Sriwedari. Lakuning pit kaya disawataké. Ana ingarep lokètan Kamdana milang-miling mbokmenawa Nur Indrati katon ana ing kono. Bareng eet a yèn ora ana, banjur nitipaké sepé<;lané lan sawisé tuku karcis nuli mlebu taman Sriwedari.

S. H. Purusa, Si Lala kang Sinarawèdi, Sala, 1964.

PACEKLIK

puluh-puluh wis begjaku lan begjamu kowé ora menangi sega beras anyar ora weruh biyungmu nutu pari 'teles

anakku anak siji dak-aji-aji dak-golèkaké pangan te kan ngendi-endi

mangsa ketiga dawa panasé sumelèt tanpa méga padaringan ko!ong tanpa isi

anakku anak siji dak-aji-aji dak-ajak gagas lèlès pari

panasé sumelèt tanpa méga anak siji dak-aji-aji dak-turokaké ing galeng dak-kemuli

anakku nywaraa manèh kaya mau çlèk jinojoh kang duwé sawah

anakku anak siji dak-aji-aji mat:i jinojoh wong; sinengguh colongan pari

Prijanggana (in: Iesrnaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).

between 1954 and 1967.

BU NYAI BLORONG

Sawisé salin penganggo lan dandan -krasa resik manèh -aku banjur metu saka kamar. Saiki lagi dak-gatèkaké: ruwang ngarep kamarku iku amba (sebutané 'ndalem geçlé'). Aku rada lingak-linguk, kudu menyang endi supaya ketemu uwong. Sisih tengen kamarku ana rana lan krobongan. Ing ndalem geçlé, kang katon ngilak-ilak saking ambané, ana méja kursiné Itelung pasang, kabèh moçlèl kuna. Aku milih marani dalan kang mangiwa, golèk lawang metu kang açlakan saka kamarku. Nalika ngarepaké metu ndalem geçlé, wis ceçlak karo lawang dak-parani, aku ndadak krungu wong rembugan sajak regejegan, swarané wong lanang lan wong wadon. Aku mançleg, gojag-gajeg. Nanging durung nganti muçleng apa sing paçla dirembug, mara-mara ana wang wadon mlebu ndalem geçlé: pyayi putri sing mbagèkaké rawuhé pak-lik Baskara mau. Pyayi putri mau mlaku nglèntèng sajak nepsu banget. Gelungané wuçlar ora dipreduli. 1;)èwèké terus waé nyabrang ndalem geçlé lan ilang ing lawang ·tumuju menyang pençlapa. 1;)èwèké ora weruh aku, marga aku rada nyisih ing panggonan kang peteng. Ing tangané ana barang kang digegem. Dak-waspadakaké kaya alu wesi. 'Sukinah! Aja nggugu karepmu çléwé! Rumangsamu piyé?! Yèn aku mati piyé, coba pikiren!' Kang ngendika mengkono iku pak-lik Baskara kang nusullakuné pyayi putri mau. Nanging ora dirèwès. Sing dibengoki -tetep nglèntèng waé. Pak-lik ora mbanjuraké anggoné nututi pyayi putri mau, marga piyam- baké nolèh menyang kamarku lan pirsa aku wis ceçlak kono. Sikepé uga banjur diowahi, ramah nyawang aku. 'Wong iku wis édan tenan, nçluk Laras. Éling-élingen kuwi.' 'Wonten punapa piyambakipun kok mbekta alu tosan?' pitakonku. 'Alu wesi? 0, çlèwèké lagi nçleplok glepung kanggo panganan slametan pitung dinané bu-likmu. 1;)èwèké iku satemené becik, ora disambat teka réwang ·çléwé. Angger ora crita bab ... bab sing siji mau, çlèwèké iku wong waras.' Aku diajak pak-lik menyang mburi. Mlebu ing gançlok dipapagaké mripat rong pasang, mripat priya. Pandeng ngajèni. Ora akèh priya nom-noman weruh sepisanan nyawang aku kaya ngono. Ing asrama

Priya nom-noman loro mau lagi 'çlong main sekak. Udan-udan, nganggur, ing omah geçlé suwung ngéné, énak main sekak sinambi ngombé tèh anget lan mangan nyamikan. Donyané wong sugih! Aku mbésuk apa bisa ya golèk selané wektu kanggo kaya ngono? 'Lha iki, nçluk, iki açlimu Murdanu. J!èwèké sinau ing pamulangan luhur Indonésia Fakultas Sastra ing Jakarta. Sijiné iku kancané wiwit cilik, uga lagi nggayuh kapinteran bareng karo açlimu. Iki, lé, mbakyumu Larasati, putrané kangmas Sulaksana swargi. Iki mau mentas dak- papag saka Surabaya, çlèwèké nyambutgawé ing rumah sakit.' Jlèntrèh ngendikané pak-lik anggoné nepungaké aku lan para nom-noman iku. 'Murdanu.' 'Hèrjanjam.' 'Larasati, Larasati,' ujarku ambal pinçlo. 'Murdanu iku teka nyang Sala mréné uga marga ditlégram açliné, dijar- wani yèn mbakyu Werti séda. Qèwèké putra gawan saka kangmas Simawalèn, garwané mbakyu Werti. Loro tunggalé: Murdanu iki karo açliné wadon, Dèwimurni jenengé. Endi ta, lé, açlimu mau?' ngendikané pak-lik Baskara nerusaké larah-Iarahé kekeluwargan. 'Nçlèrèkaken bapak Talikepuh punika wau, pak. Saged ugi tumut nata takir. Puntimbali punapa kadospundi, pak?' wangsulané çlimas Murdanu ançlap-asor banget. Wah, aku ora bisa tiru-tiru basa nganggo cèngkok Sala kaya ngono. 'ara susah, ora susah. Mengko rak réné çléwé yèn krungu mbakyuné teka.' 'Ha-inggih. Kadospundi, mbakyu, kabaripun Surabaya?' Aku glagepan anggonku mangsuli. ara kulina basan kam wong nomnoman. Pak-lik waskita ing semu, terus ngendika: 'Wis ora susah basan waé, wong wis paçla kulina urip ing njaban Sala. Ya marang açlimu kowé ngundang 'çlimas' ngono waé 'ta, nçluk.' Ana wong teka. Pak Truna ngladèkaké unjukan, unjukan tambahan, kanggo aku, marga liyané wis paçla ana. Banjur kIeser-kIeser wong geçlé iku lunga manèh tanpa kumucap apa-apa, tanpa sabawa. Udané sajaké wis terang, nanging dinané wis kebacut repet-repet

ko~ok kemrungkung ing kadohan, diselani swara walang kècèk ing petengan. Anggoné pa~a omong-omongan kéné ora patia lancar. Aku isih kaku omong karo ~imas Murdanu, sanadyan wis pa~a ngoko. Lan angger omong-omong meneng, sepi kaya ana sétan liwat, aku krungu suwara-suwara liya, kaya gemrenggengé wong akèh. Lan ana manèh suwara kletak-kletèk kaya memedi tètèkan. Omah peteng iki sajaké pancèn akèh sétané. Nyatané bareng rada bengi sitik sadurungé nyumed dilah, aku mambu menyan diobong.~na wong caos ~ahar, embuh sisih ngendi, nanging mesti rada adoh, wong ambuné mung lamat-Iamat. 'Punika wau wonten pyayi Ban~a Lumeksa rawuh mriki, pak. Ngendikanipun ba~é pinanggih panjenengan lan keluwarga mriki sadaya, ngaten,' ujaré ~imas Murdanu. 'Éé? Jam pira?' 'Inggih énjing punika wau.' 'Dèn-bèi Jayatenaya apa piyé?' 'Kirang pirsa asmanipun. Priyantunipun inggil.' 'Lha piyé? Kowé ... ~èwèké kan~a apa?' pak-lik ngangseg. 'Inggih matur panjenengan wonten Surabaya, mapag mbakyu punika, ngaten.' 'Lha njur, wangsulané?' 'Sonten punika ba~é wangsul mriki, ngendikanipun.' 'Lha, bali ora?' 'Boten. Lha lajeng jawah ngaten, sadinten.' 'Ada:té nyrempeng kok, pyayi Ban~a Lumeksa ki yèn ana gawé. Apa manèh yèn diastani ~éwé déning Dèn-bèi Jayatenaya. Jayatenaya ki tembungé mesti dilakoni. Kuwi adaté, lho. Nanging embuh manèh, wang jaman saiki ki jaman bisa ngowahi adat-kelagéyané wong.' Aku sok kudu ngguyu krungu ngendikané pak-lik Baskara. Swarané nganggo kapidih kana-kéné, dadiné sajak kemaki, cakep, anggep lan ngenyèk. Upama keprungu cah-cah asrama ngono mesti dadi tetironan lan dadi geguyon. Yèn golèk wang sing pinter nirok-nirokaké ngono iku, asramaku ki gu~angé. 'Kletak-kletèk, kletak-kletèk.' Aku krungu swara kuwi, nanging arep matur pak-lik, apa déné cumuwit bab kuwi, ora wani. Marga dak-ulat-ulataké wang-wang sajak ara krungu. Ka~ang-ka~ang aku tolah-tolèh, lirak-lirik samudana, ing pamrih aja ketara, nanging satemené nggolèki dunungé swara iku. Ora ana apa-apa. Anaa dak-kira iya ara kasat, marga pernahé ya sajak ora ana ing ruwang kono, ing waliké ,témbok.

n~uk?' pitakoné pak-lik Baskara. 'Dèrèng,' wangsulanku. 'Ngéné: éyangmu Narasoma iku putrané tel u, sen~ang kapit pancuran. Pembarepé kangrnas Sulaksana, iku krama olèh Sidoarjo Jawa-wétan, ngetoni kowé. Kangmas mono~èk sugengé dadi mantri-kéwan ing Si do- arjo, bawah Surabaya. Alm biyèn ya wis tau tilik nyang omahmu, sadurungé kowé lair. Kowé isih cilik ditinggal bapakmu. Lan wartané ibumu ora krama manèh, nganti séda, nganti kowé diwasa. Mula kowé ora duwé sadulur.' Aku seneng sejarahé wong tuwaku didongèngaké ing liyan. Sajaké wong Sala, se~èrèk-se~èrèké bapak, mikiré marang lar-leré sanak iku setiti. Nyatané, sanadyan ora tau weruh aku, kabèh mobah-mosiké ibu lan aku kawiyak kabèh. Biyèn aku tiwas nalangsa, rumangsa ijèn til ing donya sawisé ditinggal ibu. Ditinggal ijèn ora ditinggali ban~a-brana, ora dipawiti rupa ayu. Gèk dadi wadon pisan, sapa sing ora nalangsa duwé nasib kaya ngono? 'Pangguluné mbakyu Sudarawerti, sing kagungan dalem iki. Mbakyu iki kramané kasèp. Krama sepisan olèh kangrnas Simawalèn, ramané tolé Murdanu iki.' Aku rumangsa ora kepénak wong enom kaya pak-lik nimbali 'tolé' marang~imas Murdanu. Nanging wong dak-sawang ora ana sing krasa anèh, dadi aku ya men eng waé. Ambuné menyan. Critané pak-lik Baskara durung rampung, lagi 'tekan semono, ndadak swara 'kletak-kletèk' sing dak-prungu mau saya keprungu ceta lan ce~ak. Aku krasa bareng swara mau wis ce~ak banget, mula aku njenggirat, dak-talèh sangkan-parané swara iku. Nalika iku aku yakin, mesti ana apa-apa kang njalari anané swara mau, apa-apa kang bisa uga diwadèkaké déning wong sing pa~a lungguhan ing gan~ok kono. Temenan! Bareng dak-tolèh, aku weruh wong teka, teka marani panggonan sing pa~ dienggo linggihan kéné, eneré marang panggonanku. Sing teka iku kenya isih enom, nganggo rok bedinan, mlaku keoincug- kecincug mawa teken. Teken iku kang njalari ana swara 'kletak-kletèk', swara kang tansah dak-prungu mau. Aku mlongo, kenya iku mèsem. 'Lh a, kéné, n~uk, kéné dak-kenalaké karo mbakyumu kang ana Surabaya. N~uk Laras, iki açlimu Dèwimurni. Dèwimurni iki a~iné tolé Murdanu. Dèwimurni iki sing sajegé n~èrèk bu-likmu Sudarawerti ana kéné, dadi réwang.' 'Sugeng, mbakyu, rawuhipun. Wong-wong ki kok ya ora gelem ngabari lho, yèn mbakyu Laras wis lenggah ngunjuk wédang ana kéné. Tiwas aku wira-wiri ana ngèmpèr kana ora ana gawéné.' Swarané renyah

J!èwèké uga ara mreduli aku nyawang çlèwèké nganti ndamblang. 'Èh, ,iya, iya. Aku nungkak krama lha ki, wong aku kaprenah tuwa,' ujarku gragapan krungu swara grapyak iku. 'Lha, inggih sampun samesjinipun,' wangsulané sumèh. 'Wakmu end i ta, nçluk, jaré karo kawé kiyi mau?' ujaré pak-lik Baskara sumela. 'Kirang ·terang punika wau. Ngendikanipun baçlé tumut ngrubung ambeng mekaten.' 'É, mèlu kandangan, ta?' 'Inggih.' 'Kawé mau dak-aturaké ngréwangi gawé takir kangga wilujengan pitung dinané bu Nyai iki mau,' Murdanu nyelani. 'Pancèn iya. Inggih, pak. Kula tumut dame! takir punika wau. Malah nalika ambeng dipunkepung, kula ingkang ngobang menyan ce!ak nda-Iem. Nalika punika kul a kepanggih pak Talikepuh tumut among tamu kendurèn.' 'Angganmu kutug murub ara?' 'Boten.' 'Wah, ora kepareng panyuwunmu,' ngendikané pak-lik semu guyan. 'Lha kula boten nyuwun punapa-punapa kok, pak,' wangsulané jeng Murni rada adreng, ara tanggap guyoné pak-lik, utawa pancèn ara seneng diguyani pak-lik. Sigegl Sing paçla guneman paçla sigeg. Ana wong teka manèh. Aku énggal-énggal nalèh, ngetutaké panceré mripaté wang-wong. 'Apa iki putrané kangmas Sulaksana sing ana Surabaya?' ujaré kang lagi teka. Aku rada kagèt krungu swarané. Panalèhku ketemu pyayi kakung ngagem tesmak, ngagem surjan Nyogya larèk-lorèk lan janggané diube!- ubeli ançluk, panulak hawa açlem. 'Iya, kangmas. Ya iki sing dak-petuk,' ujaré pak-lik Baskara. 'Wé, lha kok ya wis prawan geçlé gandes ta, jebulané. Dak-kira isih maja-putri. Aku ki uga pak-likmu, pak-lik Talikepuh. Kowé wis nyambutgawé apa isih sekolah, nçluk? Sapa jenengmu?' Kaya pak-lik Baskara, laguné gunem terus terang lan ngeblak. 'Laras ... Larasati. Sampun nyambutdamel, pak-lik, wonten griya sakit,' swaraku lirih. 'Wah, lha wang ya Surabaya, ya kagok basané. Wis duwé pacangan durung, nçluk?'

'0, aja kwatir. Kéné akèh jaka. Suk dak-golèkaké. Aku ya sugih kok ponakan-ponakan sing wis paçla nyambutgawé. Ana sing ana P.T.T., ana D.K.A. Tentera kowé rak ya seneng ta, nçluk?' Risi aku ditanggap pyayi-pyayi sepuh cara kaya ngono kuwi! 'Kadospundi, mbakyu, Surabaya? Griya sakit mrika sampun majeng inggih, mbakyu. Sampun saged 'ta operasi jantung?' pitakoné jeng Murni. Pitakon iku dak-tarnpa kanti leganing ati. Kuwanènku bali. 'Sangretiku durung 'tau operasi mengkono iku dicakaké ing Surabaya, jeng.' 'Kul a bénjing yèn gaçlah arta inggih baçlé <)ateng Surabaya kok, mbakyu. Pareng inggih mampir dalemipun?' 'Lha mbok ya. Aku ora duwé omah. Aku ana asrama.' 'Kula perlu tetamba, kok,' ujaré ora nggatèkaké wangsulanku. 'Lara apa?' 'Murni! Kowé ki rak mung ngono waé!' ujaré çlimas Murdanu ing sabrang rnéja. 'Iya, Murni ki sing dicritakaké rak rnung rencanané yèn çlèwèké duwé <;Iuwit, yèn çlèwèké sugih!' ujaré pak-lik Talikepuh. 'Lha, nyatanipun saèstu ... boten gaçlah arta!' 'Wis ta, nc).uk. Kowé ki kok ya mbandel,' ngendikané pak-lik Baskara rnèlu srengen. Weruh jeng Murni dikroyok pyayi-pyayi kakung iku, atiku dadi mèlu panas. Apa manèh mentas waé aku dientasaké saka sirarnan isin. Jeng Murni nçlingkluk, cilik atiné. Apa ya kudu cilikan-atèn ngono wong wadon jaman saiki? 'Boten ngaten, bapak-bapak, sepunika pupung sarni nglernpak,' ujarku sumela atur kanti tatag, 'ngantos sapriki punika kula rak taksih dèrèng muçleng punapa perlunipun kul a dipunçlatengaken ing mriki. Cariyosipun kula angsal warisan ingkang katah sanget. Punapa sapunika buktini- pun, serat-seratipun, barangipun? Kula kok dèrèng dipungamblangaken.' Sepi! Sepi banget! 'Klontang!' tekené jeng Murni ambruk ing jogan, kurnançlang. Banjur sepi manèh! Aku saya ora ngreti. Dra ana wong sing mangsuli aku. Pak-lik Baskara, ora wani nyawang aku. Pak-lik Talikepuh api-api ngemataké anggoné nglinting klobot. Jeng Murni ndlongop nyawang aku, mripaté sajak wedi banget. J;)imas Murdanu lan kancané uga mandeng aku ketap-ketip tanpa saran, pac).a lali yèn mahasiswa sing wis olèh piwulang akèh.

Ora! Ana wong te ka tanpa swara. Teka terus marani pak-lik Baskara, lan bisik-bisik. 'Saiki?' pitakoné pak-lik Baskara mecah sepi. Wong sing bisik-:bisik mantuk, njlentaré iketé mèlu obah. 'Aturana mréné! Aturana mréné, mupung paçla nglumpuk!' ujaré pak-lik Baskara gragap. Wong geçlé kang lagi te ka mau mundur, klesed-klesed tanpa swara. Pak-lik nyawang aku, polatané dipaçlang-paçlangaké. 'Truna iki mau kançla, jaré Dèn-bèi Jayatenaya rawuh. Bisa ugaçlèwèké mengko sing bisa mangsuli pitakonmu mau, nçluk.' Aku krungu pak-lik Talikepuh ,çlèhèm-çlèhèm ngençlokaké swasana, ditiru Hèrjanjam ucek-ucek mripa:t lan jeng Murni mbungkuk njupuk tekené. Pyayi sing diirid pak Truna mlebu gançlok buri iku watara yuswa sèketan, kuru çluwur, ngagem jas tutup, kuplukan, ngasta teken cilik kaya sing diasta Bung Karna, lan ngempit aktentas. 'Nuwun, nuwun, nuwun,' ujaré ançlap-asor. 'Wèh, mangga, mangga, Dèn-bèi. Mangga. Kleresan saweg klempakan punika,' ngendikané pak-lik Baskara ngimbangi gegrapyakan. Wong-wong liyané pa<,la mèlu mbagèkaké, mèlu ngadegçlisik. Mung aku lan jeng Murni sing ora ngadeg; mbagèkaké mung karo ulat manis. 'Wah, sadinten kok jawahipun nggrejèh kémawon,' ngendikané sing lagi teka. 'Lh a, inggih pancèn saweg wancinipun,' ujaré pak-lik Talikepuh. 'Rak nitih ançlong ta punika wau?' Pak-lik Baskara sing pitakon. 'Inggih. Punika kul a akèn ngentosi wonten topèngan. Jaman sapunika ançlong punika saja:tosipun sampun boten jaman malih, nanging yèn babagan kekésahan radi tebih lan jawah ngaten punika, bécak kirang prayogi.' 'Ha nanging, bécak ing mriki sapunika inggih sampun ndlidir kok, Dèn-bèi, saugi boten jawah sanget-sanget. Margiçlateng Wanagiri sapunika sampun kaaspal al us, mila mriki inggih katut reja,' ujaré pak Baskara. Bubar ngendikan bagé-binagé kang mung kanggo lemesé rembug iku, Dèn-bèi Jayatenaya banjur meçlar kersané anggoné keraya-raya udan-udan rawuh ing dalem Nglebak iku. Nalika semono pak Truna teka nggawa dilah. 'Para saçlèrèk lan anak anggèr. Ing wekdal punika kul a dados wakilipun Bançla Lumeksa, ingkang sapunika kapatah dados purbawasésaning swargi Radèn Ayu Sudarawerti ngawat-awati bançla tetilaranipun. Nuwun, ing sera:t ltilaranipun Radèn Ayu Sudarawerti ingkang kaalamat- aken çlumateng pangagenging kantor Ban<,la Lumeksa, ka;titimangsan

Bançla Lu- mek sa, sasampunipun nampèni wragad administrasi, baçlé énggal nglek- sanakaken punapa pamunçlutipun ingkang swargi, inggih punika nyaosaken serat-serat amplopan punika çlumateng astanipun para ngalamat piyambak, boten pareng wakil.' Sawisé ngançlaraké bangsané kaya ngono iku sawetara m:mèh, Dèn-bèi Jayatenaya banjur mbukak actentasé lan banjur njupuk amplop-amplop. Wong sagançlok meneng eep ngawasaké Dèn-bèi. 'Wekasipun swargi Radèn Ayu Sudarawerti supados serat punika mangké kawaosa piyambak-piyambak lan satunggal çlumateng sa'tunggal- ipun kedah kawadosaken, kejawi serat angka nenem, kénging kaweçlar namungçlumateng Bançla Lumeksa, utawi mawi syarat hukum sanèsi- pun. Serat ingkang angka sapisan tumeçlakçlumateng: Radèn Mas Baskara, ingkang rayi swargi Radèn Ayu Sudarawerti.' Layang kaulungaké lan tinampanan. 'Layang angka kalihçlumateng anggèr Radèn Murdanu, putra kuwa-Ion swargi Radèn Ayu Sudarawerti. Panjenengan, rak inggih ta?' ujaré Dèn-bèi Jayatenaya marangçlimas Murdanu. Sabanjuré angka telu marang Radèn Rara Dèwimurni. Angka papat Radèn Ngabèi Talikepuh, til as garwané bu-lik Sudarawerti. Kalima pak Truna, abdi satuhu ing ndalem Nglebak. Pak Truna ditimbali perlu nampani layang. Kanem: para abdi liyané lumantar Radèn Mas Baskara. Kapitu marang rum ah yatim piyatu Mardiluhur lumantar panggeçléné Bançla Lumeksa. Kawolu -Dèn-bèi Jayatenaya ninting-ninting layang wekasan, banjur: 'J;)umateng ingkang putra swargi Radèn Mas Sulaksana, ingkang raka Radèn Ayu Sudarawerti ingkang sumaré ing Sidoarjo.' Gojag-gajeg, banjur: 'Ing ngriki boten kasebataken asmanipun, nanging ing serat paweling kal a wau kasebataken mbokbilih ngalamat punika wekdal samangké dados turun-tunggal saking swargi Radèn Mas Tumenggung Narasoma, inggih punika ingkang rama Radèn Ayu Sudarawerti sasaçlèrèk.' 'Putranipun kangmas namung satunggal, pancèn, inggih punika pun gençluk Larasati punika. Punika kul a çlatengaken mriki ugi angsal prén- tahipun mbakyu Sudarawerti ngajengaken geblagipun.' Sing ngendika ngono iku pak-lik Baskara karo nudingi aku. Dèn-bèi Jayatenaya mirsani aku karo nenimbang. Aku rumangsa ora kepénak, sajak diterka ngaku-aku arep golèk bançla warisan. 'Kadospundi anggèn panjenengan mangertos manawi punika putranipun

Javanese Literature since Independence

Radèn Mas Sulaksana?' pitakoné pyayi Bançla Lumeksa. 'Kula çateng Sidoarjo piyambak, çlateng kampung Jasem. Kangmas rak dipunsarèkaken ing wingking masjid Sidoarjo. Déné Jasem punika tilas dalemipun kala jumeneng dados mantri-kéwan. Kula trutukan takèn- takèn çlateng para tBtanggi ing Jasem, lan angsal pawartos yèn putranipun kangmas ingkang sampun lola samangké késah medame! ing Surabaya, ing griya sakit. Nama Larasati ugi 1iyang-tiyang Jasem punika ingkang nyukani sumerep.' 'Lan ... lan, kula pitados,' sumelané jeng Murni glogap-glagep. 'Punapa panjenengan sadaya kénging kul a anggé saksi kateranganipun Radèn Mas Baskara punika?' pitakoné Jayatenaya. 'Kul a pitados,' jeng Murni isih arep nyelani atur waé. 'Pitados apa?' pitakoné pak Talikepuh. 'Pitados mbokbilih mbakyu punika kepénakanipun ibu Werti.' 'Ngretimu?' pitakoné çimas Murdanu. 'Lha anu ta, nalika mbakyu nantang bab warisan mau, guwayané kenceng mèmper bu Werti. Persis bu Werti yèn duka. Bu Werti iya cerçlas- cantas kaya mbakyu iki. Gèk penggalihé kuwat ora kena die!uk saipit- ipita,' swarané nyengklèng mangsuli kangmasé. Banjur paçla meneng. Pak Truna sing kawit mau ngadeg nganjir, wiwit obah, kIeser-kIeser ninggalaké pasamuwan karo nggawa layang warlsan. 'Na, manawi panjenengan sadaya nayogyani, kersa dados saksi, kleresan, serat punika saged kula caosakençlumateng Radèn Ajeng Larasati,' ujaré Dèn-bèi Jayatenaya. 'Sumangga, anggèr, kula aturi nampèni serat paringipun ibu alit panjenengan. Atikuçleg-çlegan jenengku disebut nganggo ater-ater Radèn Ajeng. Atiku saya trataban nalika nampani layang warisan kang nyalawadi iku. Layang dak-tampa, terus arep dak-bukak. 'Lho lho lho!!!' swara sayuk ngélikaké. Aku njenggirat. 'Aja dibukak saiki, nçluk!' ujaré pak Talikepuh bantas. 'Priyé çlawuhé mbakyu?!' ngendikané pak-lik Baskara mencereng. 'Sampun dipunbikak ing ngajengipun tiyang katah, anak anggèr, serat punika kedah tetep dados wewados,' ngendikané Dèn-bèi Jayatenaya ngélingaké. Aku nolèh marang jeng Murni. J!èwèké ngulu idu. J!èwèké nyekeli layangé karo nçlreçleg, mripaté nyawang aku kanti kuwatir marang tindakku. 'Wong apa 'ta ya, Nyai Blorong Sudarawerti iku, kok perbawané ge- <;léné seméné?' gagasanku.

çlaharipun sampun!' swarané kumançlang. Tanpa sangkan-paran pak Truna wis ngadeg nganjir manèh ngacarani ·çlahar. 'Wé, lha, kesuwèn pak ançlong anggoné ngentèni. Sampun, sampun. Sarèhné sampun rampung pakaryan kula, keparenga kula nyuwun pamit.' 'Lho, çlahar rumiyin lho, Dèn-bèi kil' ujaré pak-lik Baskara. 'Iya lho. Mangga,ç1ahar rumiyin, sampun katata lho,' pak Talikepuh nyayuki. 'Sampun, matur nuwun sanget. Selak kedalon.' Swasana nalika çlahar kaya dipatet. Ora ana sing cumuwit, kabèh meneng. Gunemana ya cekak-cekak banget. Aku çléwé ya mikir marang lelakonku sadina iki mau. Sega dadi angèl dimamah. Kejaba kuwi atiku pijer-pijer trataban selak kepéngin ngreti isiné layang warisan. Dak-kira ya layang kuwi sing marahi wong-wong kurang rembugé. Sing ngadeg çlisik saka kursiçlahar pak-bèi Talikepuh. 'Aku kudu énggal niliki lampu kamarku, wis sida dijogi lenga apa durung mau,' ngendikané nalika arep ninggalaké kamarçlahar. Jengkaré dietutaké wong-wong liyané. Hèrjanjam ngetut çlimas Murdanu. Déné aku mbarengi lakuné jeng Murni kang kamaré ke

Javanese Literature since Independenee

Aku welas. Ora wani dora manèh. 'Ah, mugi-mugi arta warisan punika saged kanggé ongkos. Yèn ... hm ... ,' swarané nglokro, 'yèn boten ce kap, cJ.uh, kadospundi inggih anggèn kula pados tambahan?! Kula tiyang cacad, boten saged punapa-punapa.' 'Paçla waé, jeng. Kabèh jalma ora sampurna. Aku ya ora ayu, ora kabèh kekarepanku ketekan. Aku ya kepéngin direngkuh mring sawenèhing priya, nanging sapa wongé gelem nyawang rupa kaya ngéné? Kowé isih begja nduwèni rupa ayu.' Kéné wong loro, kenya loro kang pacJ.a kesepèn ing batin, mlaku mlebu ndalem gecJ.é, ruwangan kang amba, çuwur, repet-repet lan sepi nyenyet. Swarané tekené jeng Murni saya ceta kumanq.angé. Aku lan jeng Murni mlaku meneng-menengan waé, nganti jeng Murni kudu ménggok ing kamaré.

Pèni, Petité Nyai Blorong, Surabaya, 1965.

URIP

yèn urip mung dadi siksaning pangimpèn kreteg marang sabrang pepes!èn ya bèn ta manéka warna tansah nggoçla ya bèn 'ta petengé wengi nyebar sepi-sepi

ora ana néndra nganti ilangé wengi

uga yèn ta awan mengko kari wewayangan teka mbaka siji ,lan ngilang kahanan bakal dak-sinau dak-sançlang lan aku terus lumaku lan mbançlang

tenèh apa, apa manèh sing mes!i diranti tenèh apa, apa manèh sing perlu ditunggu kabèh wis dadi awu uga omahku kelawu

aku sing pinas!i urip lan mati

ngupaya jarwa antaraning urip lan mati jroning urip ngubaya pati

Anie Soemarno (in: Jaya Baya no. 42, June 1964).

inspèktur Ahmadi, wis tekan désa Karangsari bawah kecamatan Gubug. Sawisé sarapan ana ing sawijining warung karo ngrungok-ngrungokaké rembug bokmanawa olèh tambah katrangan, nuli mlaku karo milang-miling. Angger omah dideleng naambordé. Sing digolèki iku omahé sawijining Tionghoa. Kaya ora angèl anggolèki omah Tionghoa ing désa kono, amarga pancèn ora akèh. Bareng ketemu kang digolèki -omahé rada mencil karo omah-omah liyané -nuli ménggok mlebu. 'Kul a nuwun, nyah!' celatuné marang nyonyah Tionghoa rada tuwa. 'Iya, ana apa, kang?' wangsulané. 'Anu, yèn ngriki taksih mbetahaken bau ... kul a baçlé pad os padamelan ... saonten-ontené, nyahantèn.' 'É, gawéan? Engko sik, kaé 10 engko kançla babahé!' 'Saweg napa nika? Napa kula mara mrika ... ?' 'Or:a. Engko rak rampung, wong lagi nata guçlang. Lha kaé wis mréné.' 'Kula nuwun, bahantèn. Baçlé pados padamelan, saparing-paringé.' 'É, wong endi ta kowé?' wangsulané babahé, ya-iku babah Dèngkèk. 'Kula tebih, bahantèn, king bawah Keçliri ... mider-mider pados padamelan. Kuli-kuli nggih purun.' 'Ééé, aku ora tau butuh kul i ki.' 'Nggih saparingé ta, pokoké kul a angsal neçla.' 'Kowé gelem ta njongos ing kéné?' 'Wél ah, purun malih ia, wong pancèn pados padamelan kok.' 'Ning anu ... ya ora mligi jongos, ya. Kala-kala ya kudu gelem nyambi liyané, ya embuh mengko. Dadi apa kang dak-butuhaké kowé kudu saguh nindakaké.' 'Lha enggih, ta.' 'Lha kowé njaluk bayaran pira?' '0, perkawis nik u kul a boten ngarani ..., sekersané mriku. Pokoké kul a niki saged neçla lan saged 'tumbas rokok ngoten mpun trimah.' 'Ya ta, nèk ngono. Kana nyang buri, réwangana nata barang ing guçlang kana! Kaé mbako pirang-pirang kranjang, ditata sing apik!' Kandar wiwit nyambut-gawé. Katon tumemen lan tlatèn. Pagawéan

mes!i rampung. Ngakuné nyang babah Dèngkèk jenengé 'Karta'. Babah Dèngkèk çléwé sajak marem nyawang marang Karta kang ora tau nolak pagawéan ik u, sing ngusungi kranjang mbako nganti mépé, ngresiki guçlang, malah nyapu omah, ngepèl jogan ya ditandangi. Lagi telung dina baé prasasat wis dikasihi déning babahé. Turuné uga ana kono pisan, diwènèhi kamar ceçlak guçlang. Yèn bengi Kandar kerep metu saka kamaré nglilingi sakubengé guçlang réka-réka ronçla, nanging s;,jatiné tansah nggolèk-golèk bokmanawa ana barang--barang kang nyalawadi. Mangkono uga yèn pinuju nyambutgawé ing jero ngomah. Yèn pinuju sepi wong, mripaté jalaran namataké kamar-kamar. Nganti limang dina Kandar ana kano mek sa ora nemakaké barang-barang kang dianggep wigati, nanging atiné meksa ora nglokro. Apa manèh çlèwèké sok menangi babah Dèngkèk ketamuan wang kang rada nyalawadi. Olèhé nemoni tamu iku mes!i ing jero kamar jaba, :tur rembugané lirih-lirih. Malah kala-kala tamuné teka bengi, utawa babah Dèngkèk çléwé kang lunga bengi, nganti tengah wengi. Dina kang kaping wolu, nalika Kandar resik-resik ing pençlapa, babah Dèngkèk kaJton lunga manèh numpak çlokar karo sawijining uwong embuh menyang endi. Kandar ngawasaké nganti ora katon. Kang andadèkaké gambiraning atiné bareng ndeleng nyonyahé sajaké uga tata-tata arep lunga. Omah mes!i suwung, wong jiwané omah mung tel u, papat çlèwèké. Ya-iku: babahé, nyonyahé lan anaké lanang siji rada geçlé. 'Ééé, mbok ya lunga pisan ta, nyonyahé kam anaké kil' batiné Kandar. Ora mlèsèt pangarep-arepé. Let saçléla nyonyahé kançla arep lunga nyang setatsiyun, arep me!uk anaké kang jaré teka saka Semarang, liburan sekolah. Mangka setatsiyuné iku ing liya désa, dadi rada adoh. Nyonyahé mekas wola-wali, Kandar dikon sing ngati-ati ·tunggu omah. Yèn ana ·çlayoh dikon mbalèkaké waé. Salungané nyonyahé Kandar lingak-linguk. Kamar-kamar kabéh di- kunei, mengkono uga kamar jaba kang kerep kanggo nemoni çlayah nyalawadi. Kamar jaba iku kaya kamar sengkeran, ara kena saben wang mlebu tanpa olèh palilahé babahé. Nyonyahé çléwé prasasat ora tau ngambah. Kandar banget kepénginé mlebu kamar ik u, nanging dikunci. Atiné nganti juçleg, golèk réka-daya kepriyé bisané mlebu. É, mumpung-mumpung ana waktu kang prayoga banget, sanadyan ora pati longgar, sapa weruh, bakmanawa ing jero kamar iku bisa nemakaké barang- ba rang kang perlu utawa dibutuhaké déning pulisi.

Javanese Literature since Independenee

Rada sawetara suwé Kandar mikir-mikir lan golèk dalan bisané mlebu, lawangé kaya-kaya arep didedel-dedela. Kaya Tarzan mlérnbar ing blandar kang kenceng kam ar, slamet bisa tekan kono, mbrobos alon-alon mlebu kamar, pas nc;luwur lemari. Kandar anjlog alon-alon ing nc;luwur lemari iku, nuli muc;lun ing jogan mancat méja. Saiki Kandar wis klakon ana ing jero kamar. Kabèh barang-barang lan kahanan ing jero dititi-priksa: layang-layang, laci méja. Nanging meksa ora nemu apa-apa. Mung laci méja tulis kang ora kena kabukak, amarga kakunci. Atiné nganti rada juçleg. Mèh kençlo atiné lan ngira yèn ora olèh gawé, durnadakan nalika nyeçlak lernari Kandar njegreg sawetara karo mikir-mikir. Elo, jebul lernariné ana roçlané cilik hanget. Kanggo apa iki? Yèn ora ana kanggoné, masa ndadak diwénéhi roc;la. Upama ora katarnataké ternenan, roc;la iku ora katon. Sisihing lernari kaduwa mangarep jebul mingser kanti garnpang. Diingser manèh kaya lawang, lernari kang mauné rnanggon ing pojok dadi rningser nganti kaya ana da:lan mlebu ing pojok mburi lemari. Kandar énggal mlebu. Nanging teka ya sepi waé, ora ana apa-apané. Dumadakan Kandar weruh ing bagéyan mburiné lemari iku kaya ana engget-enggetan kanggo rnbukak. lng ngisoré kaya ana bolongan kunei. Genah iku dudu sebaéné. Lernari diungkreg-ungkreg. Bolongan kunci iku didudal-dudul. Suwé-suwé ... greg, greg, lernari menga. Plong, atiné Kandar! Apa kang katon? Jebul papan lemari kang mburi iku rangkep. lng kono katon ana barang-barang rupa-rupa, upama dideIeng saka ngarep rnesti ora katon. Ana peti wesiné cilik, isi barang rnas-rnasan. lng sanc;lingé kono pating glétak barang warna-warna kang déning Kandar nuli diiling-ilingi siji-siji. Ora rnamang manèh ya-iki barang-barang malingan utawa barang-barangé para wong-wong kang kararnpog. Peti wesi kabukak isi gelang, kalung, markis lan liya-liyané kang wujudé ora ana kang gèsèh kaya kang wus kalaporaké marang pulisi. 'Saiki klakon kecekel gulumu, kèk, Dèngkèk!' pangunandikané Kandar karo mèsem. Barang-barang nuli katata manèh kaya mauné, rnangkono uga lemari kabalèkaké. Tilas-tilasé diresiki kabèh aja nganti nuwuhaké kasujanan. Nuli alon-alon metu ing jaba, slamet, ora nganti kac;lisikan tekané babahé utawa nyonyahé. Kanti singsot-singsot sajak geçlé ati rnarga olèh gawé Kandar bali nyang buri, réka-réka nyambut-gawé kaya biyasané ngarrti babahé teka.

lng wektu iku wayahé petengan njero. Jam wolu baé wis peteng nc;lec;let, apa manèh turn rap ing padésan. Akèh omah-omah kang wus

paQa tutup lawang. Arang-arang wong kang metu, amarga lurnrahé para wong désa tinimbang lunga nyang endi-endi, kepara paQa ngaso ngepénakaké awak ing ngomah. Sanadyan isih paQa gremeng-gremeng ceca- turan, akèh-akèhé karo paQa turon slonjor ing bangku tengah. Ing kreteg ceQak kalurahan ana regemenging wong sawetara lagi paQa klesik-klesik sajak rembugan wadi. Sing siji crita, liyané ngrungokaké kanti kawigatèn kang banget. 'Dadi panggonané 'terang ing kamar ngarep?' pitakoné salah sijiné. 'Inggih, pak. Dados mangké lemari pojok lèr kedah dipuningsed mang-ajeng sekeQik, lajeng wingkingipun kapernah bolongan alit ngaten kedah dipundudul, mawi potlod inggih saged.' 'Iya. Aja lali, kowé mengko réka-réka nglawan ya?' 'Inggih.' Wong-wong iku ora liya para pulisi kang lagi paQa ngrancang nganakaké panangkepan marang babah Dèngkèk. Kang crita iku ora liya yaiku Sukandar, déné liyané ya-iku pak lurah Karangsari karo pulisi désa siji. Déné kang takon iku ya-iku inspèktur ..4hmadi, kang dikabari Kandar gèk awan lurnantar pak lura:h. 'Aku nggawa kanca pulisi saka Purwadadi sawetara, aja nganti gagal mengko,' celatuné inspèktur Ahmadi. 'Insa Allah boten, pak! Saugi sampun ngantos kajoQèran sadèrèngipun,' wangsulané Sukandar. 'Jam pira tekané tamuné?' 'Antawis jam setengah sewelas.' 'Va wis, kowé énggal bali. Ora susah awèh tanQa apa-apa mengko, marga wis ana kang dak-patah ngawasi tekané tamu ing ngarep omah rada adoh.' Sukandar lunga, liyané saka siji ilang ing petengan. Saya wengi kahanan ing désa Karangsari sangsaya sepi nyenyet. Langité katon ireng anggameng katutupan menQung tipis ora rata, nutupi soroting lintang-lintang, saya suwé saya surem cahyané. Wit-witan mung katon pating jenggereng kaya raseksa kang lagi néndra kepati. Kala-kala kaprungu swara kentongan ing gerQu binarengan swara waJtuk-watuk lamat-lamat ginawa angin. Ing sakiwa-tengené omahé babah Dèngkèk katon regemenging wong-wong kang paQa siyaga arep nindakaké pagawéan kang wigati. Sawetara paQa anQeQep ing ngarep omah, liyané manèh ing ngiringan omah ceQak jenQéla lan lawang-lawang butulan. Wong-wong iku ora liya, ya-iku para pulisi kang arep paQa nangkep lan nggléQah ing omahé babah Dèngkèk dipanQégani déning inspèktur Ahmadi çléwé. Kabèh katon tan-

kant i tançla-tançla utawa isyarat-isyarat baé. Rada suwé anggoné paçla ançle- çlep ngentèni tekané çlayoh kaya kang wus dikançlakaké déning Kandar. Yèn çlayoh wis teka lan paçla mI eb u, nuli terus katangkep pisan, amarga inspèktur Ahmadi wus nemtokaké yèn ·çlayoh iku ora liya mesti para durjana kang nganakaké sesambungan dol-tinuku barang-barang ram- pogan marang babah Dèngkèk. Dadi panangkepan sepisan iku bakal olèh loro-Ioroné: iya durjanané, iya tukang taçlahé pisan. Wetara kira-kira jam sewelas kurang setitik ana wong loro sajak nyalawadi mung mlaku baé njeçlul saka dalan cilik mara nyang omahé babah Dèngkèk. Katon ora duwé sangga-runggi utawa kuwatir yèn kinepung bebaya. Wiwitané lingak-linguk 'çlisik, nuli notok lawang lirih-lirih karo celuk-celuk, uga lirih-lirih. Ing jero kaprungu wong watuk-watuk, ora suwé lawang menga. Wong loro paçla mlebu. Let saçléla manèh inspèktur Ahmadi awèh tançla maju. Inspèktur Ahmadi ana ngarep kam nggawa repolper kairingaké pulisi sawetara asikep gegaman beçlil. Liyané paçla terus jaga ing papan kang wus ka- préntahaké. Cekaké sakubengé omah dikepung, lawang-Iawang utawa jençléla kang kinira bisa kanggo metu kajaga. Mlebuné inspèktur Ah- ma di sakancané ndedel lawang, babah Dèngkèk durung nganti ngunci lawang manèh sawusé tamuné paçla mlebu. Sakala bareng babah Dèngkèk nyumurupi tekané para pulisi iku rainé pucet, awaké nçlreçleg. Tamuné katon kagèt banget, nanging ora sempet tumindak apa-apa. Telu-teluné ora ngira sitik-sitika yèn bakal ana kedadéyan mangkono iku. 'Kabèh paçla nututa, yèn kepéngin kepénak awakmu!' celatuné inspèktur Ahmadi keras kam ngatungaké pistulé. Para pulisi kang uga paçla ngatungaké beçlilé paçla ngupeng tamu loro iku bokmanawa paçla bangga, nanging katoné ora niyat tumindak nganakaké panglawan apa-apa, amarga kejaba kagèt, uga wis ora ana waktu manèh kanggo mlayu, apa manèh nglawan. Dadiné mung paçla njegreg ngadeg kaya blangkemen. Polatané paçla katon biyas. 'Lo, ini ada apa, dèn?' pitakoné babah Dèngkèk karo gumeter. Nalika iku uga nyonyahé tangi lan bareng weruh kedadéyan mengkono iku awaké sanalika uga nçlreçleg wèl-wèlan, anaké nangis ing buriné. Inspèktuk Ahmadi, sawusé nganc,lakaké maksudé tekané iku, nuli nganakaké panggléc,lahan. Apa kang wus kalaporaké déning Kandar diliwati çlisik, nanging diawasi terus déning pulisi liya. 'Pira cacahé jiwané omah iki?' pitakoné Ahmadi. 'Lima, dèn, selain tamu saya dua ini,' wangsulané babah Dèngkèk isih karo nçlreçleg.

paçla nggléçlah tekan mburi, nuli paçla mlebu ing kamaré Kandar, sawusé diçloçlog-çloçlog rada suwé. Kandar mbukak lawang karo isih katon klakepan, nanging kaya apa kagèté bareng sing mlebu kamaré iku inspèktur pulisi. 'Iki sapa, iki?' pitakoné Ahmadi karo nudingi Kandar. 'Lha itu jongos saya, Karta, dèn. Baru ada seminggu disini,' wangsulané bah Dèngkèk. 'Ayo, kowé uga mèlu nyang kantor pulisi!' celatuné inspèktur Ahmadi marang Karta alias Kandar. Tekan njaba Kandar arep mberod mlayu, nanging kaçlisikan karing- kus déning pulisi kang ngadeg ceçlak lawang, nuli kageblagaké ing jogan. Kandar tiba gloyoran mèh nençlang bah Dèngkèk. Kamar njaba kapriksa, mengkono uga lemari kaya kang wus naté kabukak déning Kandar. Kanti sajak kaya ora anjarag, inspèktur Ahmadi nernokaké wewadiné lemari iku. Babah Dèngkèk sangsaya pucet. Awaké lernes kaya arep nglumpruk baé. Babah Dèngkèk, tamuné loro, apa déné Kandar kabèh kapikut, kagawa menyang kalurahan. Kanti montor pulisi kang metuk inspèktur Ahmadi, arnarga wus karancang sadurungé, bengi iku uga para tawanan iku terus kagawa menyang Purwadadi. Omahé babah Dèngkèk isih terus kajaga.

A. Saérozi A.M., Kumpulé Balung Pisah, Jakarta, 1966.

sécJan sing nitihi para putra lan pak kepala sekaliyan

Lenggat-Ienggut nèng morrtor sajak kepénak gliyak-gliyak playuné ra ngoyak mèsam-mèsem bung kepala panggalihé katan ayem

Ménggok ngétan, mancJeg jègreg mampir nyang rèstoran ééé, pak supir metèngkrèng ara suwé njur diteri cap-jaé gorèng

Mung émané morrtoré ana gambaré wajik abang nèmplèk ing kacané nancJakaké kuwi mantorcJines jawatan sing duwé

Pangrasané laku iki kèh nyatané masarakat kèh kang <;la meruhi sesliweran montor jawatan kang dienggo kelèncèran

Rama-ibu putra-putri pacJa aksi nyrebat krambil kang sajak meruhi mumpung ana montor nganggur bèngsin kebak wanci libur

Pancèn pénak, sarwa gratis gèk ya kari nyéngklak lan yèn ana rusaké, gampang banget mung kari mréntahké baé

PacJa sara, sarané wang kang prasaja nadyan ana morrtar kari nyéngklak ngarrti butak yèn lelungan klakoné mung nunggang bécak.

NUNGGU HASIL UJIAN

Dalan geq.é Jatinegara / Kramat Raya pancèn kepétung dadi salah sijining urat-naq.iné kuta Jakarta. Mula ora nggumunaké yèn dalan mau tansah kebak déning sawarnané tetunggangan. Luwih-luwih yèn wayah ésuk kaya ngono kuwi, wayahé wong-wong paq.a buq.al nyambut gawé, sekolah, menyang pasar, lelungan, lan wong-wong kang paq.a buq.al ngayahi kuwajibané q.éwé-q.éwé. Yèn ta tetunggangan kang mawa motor tanpa wilangan akèhé, mengkono uga sepéq.ah lan bécak kena diarani luwih akèh manèh cacahé. Luwih akèh katimbang tetunggangan kang mawa mesin motor kuwi. Mula supaya aja nganti ngganggu lancaring tetunggangan liya-liyané kang luwih geq.é wujudé sarta luwih ribt playuné, mligi kanggo sepéq.ah lan bécak diseq.iyani dalan ,q.éwé, dalan kang mligi kanggo 'tetunggangan kang lakuné diputer déning sikilé manungsa. Dalan mau dumunung ana sakiwa-tengené dalan geq.é kuwi. Kanggo sepéq.ah lan bécak kang saka kidui, kudu urut sisih kulon; kosok-baliné kang saka lor, kudu urut sisih wétan. Nalika semono sepéQ.ah lan bécak kang liwat ing sakiwa-tengené dalan mau jan akèh banget, ulur kacang tanpa ana peq.oté. Lakuné ana sing rikat sajak kesusu, ana kang seq.eng, ana kang rinq.ik sakepénaké. Ing antarané urut-urutan sepéq.ah kang ulur kacang tanpa ana peq.oté mau, katon ana nom-noman nunggang sepéq.ah. Sepéq.ahé kaJton wis tuwa, malah kaya luwih tuwa seru katimbang umuré kang nunggangi. Sepéq.ahé wis ora ketara cèté lan ora nganggoq.inamo. Yèn digenjot keprungu sambaté: kriyet ... kriyet. Nom-noman mau panganggoné prasaja banget, ya-iku setèlan dril abu-abu kang wis lawas, lungsuran seragam Angkatan Laut, weton pasar lowak Tanah kbang. Sikilé ora nganggo sepatu, ning mung trima dienggoni sanq.al japit karèt mo1èl Jepang, lan taliné kang wis pec.lot disambung nganggo peniti kang wis tainen. Ing sirahé nganggo pèci mahasiswa. Nitik saka pèciné kang lawas banget sarta buku~bukuné kang digawa ceta yèn nom-noman mau dudu golongané mahasiswa kang mentas ngalami masa prabakti, nanging kagolong mahasiswa kawakan. Nyatané ya mengkono. Sapa ta nom-noman mau?

Penerangan. 1,)èwèké wis lungguh ana tingkat telu, ya-iku tingkat kang paling ~U\vur ~éwé. Malah kena diarani wis rampung tugas belajaré, jalaran wis bar nempuh ujian penghabisan. Mung kari ngentèni pengumuman hasil ujian. Ésuk iki ~èwèké arep menyang kantor Sékretariat Akadémi Penerangan kang dumunung ana ing Jalan Budikemuliaan. Arep ndeleng hasil ujiané kang pungkasan iku. Mula enggoné nunggang sepé~ah rikat banget, kasurung déning pano- tolé ati kang daya-daya selak kepéngin weruh hasil ujiané. Sanadyan enggoné nunggang sepé~ah lagi 'tekan Jalan Kramat Raya, kang isih watara 5 km. saka Jalan Budikemuliaan, nanging pikiré wis nçlisiki tekan ngarepé pengumuman. Kanti ora dirasa Èdi nunggang sepé~ah ing papan ramé karo nglamun. Pangudarasané: Alm iki lulus apa ora? Ah, mestiné ya lulus. Saélingku, sa~éngahing pitakonan kang metu ana ing ujian penghabisan mentas iki kabèh bisa dak-wangsuli utawa dak-rampungi. Ora ana kang mrucut siji-sijia. Malah rumangsaku, nalika ujian penghabisan mentas iki awakku lagi disan~ng kabegjan, nemoni nasib kang apik. Ndilalah ker- saning Allah, kabèh pitakonan kang meltu, ya-iku bab-bab kang sadurungé wis dak-apalaké kanti mateng lan nglontok. Kaya nglontoké rambutan Jakarta. Mula bareng bab-bab mau kang diujèkaké sasat ngulu gudir kang empuk. Kabèh dak-ganyang kanti saénaké. Ora ana pitakonan kang olèhku nggolèki jawabané ndadak nganggo kangèlan barang. Wis ta, gampil. Gampil banget. Gampil kang ora ilok. Uga aku isih kèlingan,nalika ujian lisan ana ngarepé Prof. Dr. Soewarsa lan Drs. Kuncara. Kabèh pitakoné bisa dak-jawab kanti patitis, gamblang lan lancar. Jawaban ujianku gawé cingaking~osèné kang nguji. 1,)osèn loro pa~a mantuk-mantuk kalegan pikiré lan kawetu pangalembanané: 'Rasané mahasiswa iki kang bakal éntuk gelar "bin tang mahasiswa" taun iki.' Yèn ndeleng kahanan kang kaya mengkono mali, rasané awakkll mesti lulusé. Rasané ora mllng lulus biyasa, malah bisa uga lulus "cum laude" (lulus dengan pujian istiméwa). Yèn dak-gatukaké karo impènku qèk wingi, mancing éntuk iwak geqé, rasané ya akèh lulusé. Jan-jané mono, sanadyan mung lulus biyasa, aku ya wis marem. Apa manèh yèn nganti bisa lulus cum laude, saiba senengé atiku. Hmmm ... ora ujar ora kaul, yèn nyata aku bisa lulus cum laude, aku bakal koprol (njungkir walik) ping telu lan njogèd nglètèr kaya satriya menang perang ana sangarepé papan pengumuman. 'Somprèt lul' Lagi tekan semono panglamuné, Èdi kagèt kerana dice- la!u wong kang ngadeg pinggir dalan kang arep kesrèmpèt sepé~ahé.

Ujian 113

'Hai, bung, naik sepéda jangan melamun ya ... ! Nanti disamber pèlèng lu ... ! ! !' celatuné wong mau nganggo logat Jakarta. Èdi wiwit kèlingan yèn nalika iku lagi nunggang sepéçlah ana ing satengahing dalan kang ramé. Atiné saya ora sranta. Sepéçlahé digenjot manèh saya rosa. Nanging sepéçlahé kang lakuné wis kaya sepéçlah kumbang iku, rumangsané kaya isih rinçlik baé, ora gelem énggal·tekan panggonan kang dituju. Wis krasa suwé enggoné nunggang sepéçlah, nanging teka Iagi tekan Jalan Mèntèng Raya kang isih adoh karo Jalan Budikemuliaan. Dalan kang diliwati saiki rada sepi yèn katimbang karo Jalan Jatinegara / Senèn Raya, mula Èdi pikiré banjur nglambrang manèh, kaya lali yèn lagi nunggang sepéçlah ana tengahing dalan ramé. Nunggang sepéçlah karo nerusaké ngenam-enam pikiré. Nyut ... kèlingan ldah, 'satu-satunya bunga mawar' kang tukul ana ing tingkaté. Tingkattelu pancèn mahasiswa putriné ya mung siji ji, ya si ldah kuwi. Mula Drs. Kuncara naté ngendika yèn si ldah kuwi: 'sekun- turn bunga mawar yang tumbuh di antara 34 duri', utawa yèn diwalik: 'sebatang duri yang tumbuh di antara 34 bunga mawar'. Akèh kanca-kancaku kang duwé pangira yèn ldah kuwi pacarku, jalaran sasat saben wektu meruhi alm tansah runtang-runtung karo <.fèwèké. Yèn ana aku mesti ana ldah. Kosok-baliné, yèn ana ldah mesti ana aku. Kanca-kancaku mau paçla kecélik, sebab nyatané ora mengkono. Jalaran secara resmi ldah wis pacangan karo pemuçla kang ngasta dadi komisaris pulisi kang nduwèni gelar Drs. Sanadyan aku durung naté weruh wong-wongané kang dadi pacangané, nanging nyatané driji manisé ldah wis direnggani ali-ali kang nélakaké yèn çlèwèké wis ana sing nalèni. Dadi srawungku karo ldah kuwiçlapur mung srawung biyasa. Nanging sanadyan mengkono, srawungku karo çlèwèké kumraket banget. Malah kumraketé ngluwihi srawungku karo açliku çléwé. Anané kaya mengkono jalaran ldah kuwi bapaké dadiçlirèktur sawijining N.V. kang sugih banget. Mula yèn aku lagi kepèpèd butuhçluwit, playuku mesti menyang ldah. Lan ldah ya tansah nyawisi çluwit kanggo nulungi kabutuhanku. Butuh pira baé mes!i ditulungi. Saben nembung çluwit, aku kançla yèn kuwi utang. Nanging utang kang ora naté dak-saur utawa dak-balèkaké. Malah-malah kançlané ldah: 'Yèn kowé ora duwé <;Iuwit ya wis bèn. Lha kowé apa butuh <;Iuwit manèh?' Sakjané mono aku ya rumangsa isin. lngatasé awakku tinakdir dadi lanang kok malah njaluk tulung karo bocah wadon. Nanging ya kepriyé manèh, lha tansah diçl.esek déning kahanan kang kepeksa. J alaran saka iku aku rumangsa utang kabecikan kang akèh banget karo ldah. Mulané

Javanese Literature since Independenee

yèn ldah mbutuhaké pitulungan apa-apa karo aku, aku ora naté wigah-wigih mitulungi. ldah saben dina mesti teka menyang omahku prelu nyilih catetan kuliah kang ajeg wis dak-tulis rapi, dak-gawèkaké ring- kesan lan kesimpulan, lan dak-wènèhi tançla sarta ciri endi-endi kang dak-anggep wigati. ldah bocah sregep. Saben dina enggoné kuliah ora naté absèn. Ajeg mlebu terus. Sanadyan çlèwèké wis mèlu nekani kuliah çléwé, éwasemono soréné isih meksa mrelokaké nyilih catetanku. Kançlané Idah aku pinter gawé kesimpulan, baud milah-milahaké endi kang pokok lan endi kang détail, wasis mènèhi tançla lan ciri ukara-ukara kang wiga:ti, patitis enggoné nyatet çléfinisi-çléfinisi lan rumus-rumus, pinter ngretèni 'general outline' (garis besar kang paling pokok) kang dikarepaké déning <;losèn kang mènèhi kuliah, pinter ngoncèki karep kang sinandi ana ing sambu- riné ukara-ukara kang dumadi. Idah ora naté absèn saben dina teka menyang omahku. Ora na:té absèn saben dina ajeg nyilih catetan kuliahku. Kerep baé kedadéyan buku catetan mau lagi dak-butuhaké <;léwé, prelu arep dak-sinau çlisik, nanging wis keçlisikan disilih ldah. Sarèhné aku rumangsa wis kepotangan kabecikan, mula nadyan kanti rasa abot, catetanku ya meksa dak-silihaké. Kabutuhanku 'çléwé dak-karèkaké, dak- kurbanaké kanggo nyukupi kabutuhané ldahçlisik. Nanging pangurbanan mau dudu pangurbanan kang muspra, jalaran ldah ya ngreti marang pangurbananku. Pitulungané bab

Ujian 115

Idah nyata akèh banget pitulungané karo awakku. Mula yèn aku emoh di cap wong kang ndelul, wong kang arai ge~èg, wong kang ara i~ep isin, mestiné ya kudu mènèhi piwales karo Idah. Lha piwales wujud apa kang gawé bungahé atiné Idah? Ah, énaké ngéné baé. Sarèhné aku kerep banget ditraktir déning Idah, mengko yèn aku sida lulus, apa manèh lulus kanti cum laude, aku kudu awèh piwales nraktir Idah menyang Rèstoran Wisma Nusantara. Nanging banjur éntuk endi ~uwit kanggo nraktir iku? Éntuk endi ya ... ? Ah, gampang baé! Pisan iki aku kudu wani kurban, ngurbanaké barang-barang kang dak-tresnani. Énaké ... yèn aku kelakon lul us, jas lan celanaku saksetèl karo arlojiné pisan kang saiki isih sumirnpen ana dalemé Pak Ge~é (Rumah Gadai) dak-tebus, terus dak-dol, mengko éntuk-éntukané kabèh dak-enggo nraktir Idah. Mestiné rak ya cukup? Nadyan panganan nèk Rèstoran Wisma Nusantara iku sakporsi regané puluhan rupiah (~uwit anyar). Ananging yèn dak-pikir manèh, celanaku kang rada apik rak mung kari siji ji kuwi? Yèn mengko kelakon dak-edol, banjur ana preluné jagong mantèn, resèpsi sapanunggalané, harak sida kapar-kapiran tenan awakku? Kosok-baliné, yèn nganti aku wis dipin~ah bali menyang Jawa-wétan, njur meksa isih durung bisa mènèhi piwales gawé bungahé atiné Idah, harak gawé wirangé awakku? Katimbang wirang, aluwung kélangan barang. Ilangé barang kena digolèki manèh. Bareng nan~ang wirang kang gawé kucemé jenengku, apa kena ditebus ngangga ~uwit? Siji-sijiné dalan kanggo awèh piwales kam kabecikané Idah aku kudu wani ngedol celana, jas lan arlojiku. Ya kepriyé manèh! Sajaké jantrané pepestèné uripku pancèn kudu nglakoni mengkono. Apa boleh buat ... ! Kanggo ngluwari ujar, mengko yèn kelakon lul us, aku mesti koprol ping ,telu nèng ngarep papan pengumuman, njogèd nglètèr limalas menit suwéné, sarta nraktir Idah. Ah, méndah senengé ... ! Sreeeggg ... ! Ora diweruhi sangkan-parané, ujug-ujug ing ngarepé wis ana bécak cèt ijo man~eg. Panglamuné Èdi kan~eg. Èdi kagèt. Kanggo ngén~ani aja kongsi sepé~é nubruk bécak mau, setiré arep dibanting mangiwa. Nanging ing kiwané ana bécak abang nongkrong man~eg nèng pinggir dalan. Banjur mbanting setir sarosané manengen. Kerosan enggoné mbanting setir, Èdi tiba krungkeb ana 'tengah dalan ge~é. Saka mburi ana jib arep liwa:t. Tujuné mak-sreet ... jib bisa dirèm ndadak kala. Èdi tiba krungkeb ketin~han sepé~ahé ana sangarepé jib. Èdi tangi kréngkangan karo arep ngangkat sepé~ahé. Pangresahé:

Açluh, açluh, lara çlengkulku!' Wong kang nyetir jib meçlun marani panggonané Èdi. Wong mau manganggo seragam pulisi. Ing gul on keméjan lan punçlaké mawa bin-tang tançla pangkat komisaris pulisi. Celatuné: 'Hai, bung, sepédanya bawa minggir sana!' Kanti keçlingklangan Èdi nuntun sepéçlahé minggir. Komisaris pulisi mau nyeçlaki lan celatu manèh: 'Ini salahmu ya! Naik sepéda melamun saja. Apa melamun pacar?' 'Va, pak. Saya yang salah,' wangsulané Èdi kanti swara rada gemeter. 'Nama siapa?' 'Èdi Winarna.' 'Rumah dimana?' 'Rawamangun Kapling, Blok EE no. 77.' 'Pekerjaan apa?' 'Belum bekerja, pak. Masih tugas belajar.' 'Tugas belajar dimana?' 'Di Akadémi Penerangan.' 'Tingkat berapa?' 'Tingkat tiga, pak. Dan baru ujian pengha:bisan .. .' Ngrungu wangsulané Èdi kang wekasan iki, komisaris pulisi iku meneng saçléla, sajak ana kang diéling-éling. Nuli celatu manèh: 'Nanti malam datang di Kantor Besar Pulisi ya! Nemui saya di kamar nomer 105. Jangan sampai tidak!' 'Va, pak!' 'Sekarang bolèh pergi. Tetapi awas ya! Jangan melamun lagi di tengah jalan begini. Kalau dilanggar oto, jadi janda pacarmu nanti!' 'Terima kasih, pak!' Èdi mantuk awèh kurmat. Komisaris pulisi mau bali nunggang jibé, 'terus nggeblas lunga. Èdi kanti çlengkul kang isih krasa njarem lan lara nggenjot sepéçlahé manèh. Pangudarasané: 'Muga-muga tibaku iki mau ora nggawa lamat apa-apa. Mestiné ya dudu lamat kang al a, lha wong salahku <)éwé, nunggang sepéçlah nèng papan ramé kam ngelamun. Slamet! Slamet! Ya Allah, mugi badan kul a dipunparingi tansah wilujeng!'

J. Anis, Kecélik Énak, J>asuruaq. 191i6.

KASATAN

entèk wengi ing panglamunan nunggoni téplok swnunar surem ndluwang corètan gumlasah sebah pulpèn gumlètèk sençlet wetuné

o gegantungan marang wicaraning panguripan kacingkrangan lan kaéndahan tina;tah pèni sinungging èdi jumeçlul karya reriptan seni

entèk wengi ing panglamunan garing tançlus daya ciptané asa;t lenga téplok ing méja peteng kamar peteng uripé

(nanging dudu akir twnrapé penyair)

N. Sakdani (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).
between 1954 and 1967.

BAPA KUWALON

'Kepriyé, Tinah? Apa kowé gelem nimbangi tresnaku tenan?' mengkono pitakoné pak Bandi marang Tinah ing sawijining soré. Tinah sing ditakoni bisané mung tumungkul karo ngulapi eluhé. 'Priyé, Tinah? Aku janji yèn ora bakal nindakaké samubarang kang nerak angger-angger kaya biyèn. Aku bakal 'tresna marang kowé, manut apa sapakonmu,' tembungé manèh ngrerepa. Tangané dolanan sinomé Tinah kang rnrentel-mrentel ngresepaké iku. 'Tin,' pangrimuké manèh. 'Mas Bandi, sakjané aku ora tresna marang panjenengan. Luwih-Iuwih yèn aku kèlingan marang 'tumindak-tumindak panjenengan kang ora samestiné iku. Nanging aku ngreti manawa aku kudu duwé wong lanang, luwih-Iuwih yèn ngélingi anakku si Sumiyati iku.' 'Dadi ... ?' pitakoné pak Bandi ora sabar. 'Akèh sanak-sedulur kang menggak supaya aku adoh karo panjenengan, nanging embuh saka apa, aku kok ora bisa pisah karo panjenengan,' tembungé karo luwih tumungkul. Eluhé sangsaya deres wetuné. Kerana mengkono pak Bandi bisa ngreti manawa akèh sitik Tinah uga 'tresna marang çlèwèké. Let 'telung dina saka kedadéyan kuwi pak Bandi sida omah ana ing omahé Tinah, rançla enom sing wis anak siji wadon, çlèk semana kira-kira umur pa:tang taun, dijenengaké SumiYaJti. Uripé katoné mulya, senadyan sajatiné Tinah ora pracaya marang sing lanang. Wong sing wis tau cacad, masa bisa mari bIas? Sajatiné enggoné omah-omah iku kena diwerdèni yèn mung bebarengan urip tenan, liré ,tinimbang ora duwé wong lanang. Kanggoné Tinah yèn diwawas saka bançla lan barang darbé ngono wis cukup. J;)èwèké duwé omah sapekarangané kang jembar, duwé sawah rong patok lan duwé sambèn nyegat beras ana pinggir ndalan, yèn wis akèh digawa menyang kuta, diedol ana kana. Kabèh mau mujudaké pametu kang ora setitik. Tinah ara dadi mlarat nanging suwaliké bançlané malah saya tambah-tambah. Ananéçlèwèké gelem omah-omah karo pak Bandi iku marga çlèwèké wis tau 'keplèsèd', kecemplung jurang pamisésaning Iblis. Tinah kelebu

paçla dibalèkaké, jalaran Tinah wis duwé ukuran. Kang bakal ditampa ya-iku jaka kang bagus, cekel gawé, pençliçlikanéçluwur lan duwé bançla tinggalan. Nanging Gusti selawasé ora bakal maringi panyuwuné wang sing kegeçlèn panjangka, luwih-Iuwih sing atiné gumeçlé. Tinah ara dilamar déning jaka sing dadi içlam-içlamané iku, suwaliké malah dilamar déning 'panji klan!ung'. Bener jaka mau bagus, ngakuné wetan akaçlémi, nyambut gawé ana ing jawatan penting lan ngaku putrané bupati. Nanging kabèh mau mung isapan jempol baé, ora ana buktiné babarpisan. Buktiné ya-iku bareng Tinah gandrung marangçlèwèké, jaka mau lunga lan Tinah wetengé saya munçlak geçlé. Kocapa bareng weruh manawa Tinah wetengé saya geçlé iku teka ora ana sing sudi manèh. Dalasan sing biyèn ditulak mentah-mentah baé saiki emoh diwènèhi obralan. Sidané jabang-bayi lair 'tanpa darbé bapa. Wektu Iumaku nganti limang taun, wirang isih tetep nylorèngi rainé. Nanging Tinah Itetep momong anaké kan!i kebak tresna, jalarançlèwèké rumangsa ndarbèni bocah iku. Kulité kuning kaya çlèwèké, lambéné cumiwel kaya lambéné, lan irungé mbangir kaya irungé 'bapaké'. Wekasan ing kampung kono katekan wong anyar kang jeneng Subandi, ngakuné saka Sala. Subandi mau wis tuwa, nanging ngakuné isih jaka. Umuré kira-kira telung pul uh lima 'taun. Ana kampung kono Subandi tansah nuduhaké bektiné mamng masyarakat, sabarang ,tindaké katon yèn ançlap asar. Lan bareng çlèwèké weruh Tinah, sajaké 'panah asmara' wis 'tumancep ingçlaçlané. Subandi utawa pak Bandi sida srawung karo Tinah. Lan pungkasaning srawung, çlèwèké takon apa Tinah gelem nimbangi tresnané. Kanggoné wang kang wis natétatu, Tinah ora ken a diapusi. Ana ing ngarepé pak Bandi barès-kurès, ara bisa sélak manèh. Lelakoné dibèbèr kabèh, si!ik ora ana kang kari. Ana kanané pak Bandi iku wis kawin, nanging ora pinaringan momongan. Marga saka 'kesepèn' iku dadiné pak Bandi nguja hawa nepsuné. Prasasat saben din a çlèwèké lunga mulih, lan gançlèngé wong wadan mes!i solan-salin, warna-warna moçlèl lan kabangsané. Wiwitané Tinah ora kéngguh marang pangrepané pak Bandi. Nanging suwéning-suwé çlèwèké duwé pamupus, sepisan kena kanggo 'lanang- lanangan' lan kaping pinçlonéçlèwèké ngélingi anaké ing tembé mburiné. Kepriyé yèn takon bapa?

Dina tambah lumaku, Sumiyati saya katan ayuné, ora kalah karo

Javanese Literature since Independenee

emboknéçlèk isih prawan. Tinah <;léwé wis wegah ngudi sarira, dadi iya katon olèhé kuru lan mboseni. Pipiné katon blentong-blentong ireng marga panasing srengéngé yèn <;long nggarap sawah. Rambuté akèh sing wis paçla rontog. Semuné çlèwèké ora mreduli marang kahananing urip iki, ora mreduli marang apa kang seçleng lan bak al tumindak. Qèwèké tansah nyambut gawé abot, lan iku semuné kanggo nglipur atiné. Mbokmanawa tresnané marang 'panji klantung' kang mènèhi Sumiyati iku biyèn isih nabet ing telenging atiné. Ana déné pak Bandiçléwé tetep dadi wong mukti kaya biyèn. Nyambut gawé ya mung yèn gelem, mangan tansah diladèni, apa karemané mesti keturutan. Malah asring baé çlèwèké mbalèni 'sejarahé' biyèn, mbanting gunung, ngombé arak lan nyançling wanita pelanyahan. Kabèh mau ditata kanti pratitis lan sesiçleman, nanging Tinah iya meksa weruh. Mung baé Tinah emoh ngélikaké, lan pancènçlèwèké wis wegah ngurusi. Omah kuwi dadiné katon sangsaya sepi lan tanpa praba. Katon pucet lan ·tanpa pangarep-arep. Dalasan Sumiyaü kang bakal dadi ra tuning kasulistyan iku baé iya wis ora mreduli manèh marang kahanan. Qèwèké uga ora ngreti apa lan endi kasusilaning jagad iku kang utama lan bener çléwé. Ora marga luputé, nanging marga wong tuwané kang masa boçlo iku. Rikala Sumiyati ngidak ing plataraning kadiwasan, ana lelakon kang gawé seçlihé, ya-iku embokné alias Tinah mati ndadak. Soré jam pitu masuk angin, jam sanga sida babIas. Wong sakampung kono paçla mèlu prihatin, mèlu kélangan warga kang sregep lan tawakal. Nanging ing sajroning prihatin iku, ora ana kang paçla apitakon, yagéné Tinah bisa mati ndadak mengkono. Tinah kakubur kanti upacara, kakubur kanti ten trem lan rahayu. Let setaun saka kedadéyan iku, pak Bandi ngedol barang darbèké. Omah pekarangan lan sawah dikon ngrumati ahli waris. Sumiyati diajak urip ana kutané, ya-iku ... Sala. Sanyatané, anggoné Tinah ora ana iku ora liya iya saka pokal gawéné Subandiçléwé.

Tekan kut a pak Bandi dipapag déning sanak-kadangé lawas. Saiki wis paçla ketemu tuwa, umuré ora kurang saka sèket taun. Éwadéné guyoné isih kaya çlèk isih enom, ja:laran paçla tunggal hobiné. Sadurungé mulih iku pak Bandi wis bisa 'nebus' omahé biyèn. Sing rada makéwuhi ya iku omah iku ana sing ngenggoni, ya-iku Sunardi, isih jaka, isih sekolah ana ing perguruan tinggi. Sunardi isih ngenggoni

çlèwèké iya rumangsa wis nyéwa apa mestiné. Sumiyati tekan ing omah kono mung kar i nemu baé. Apa-apané wis seçliya kabèh. Pançlapa wis pepak méja kursi lan rerenggané, kamar tengah wis jangkep piranti-piranti gelas piring lan sapanunggalané, lan pawoné wis ana kompor, panci-panci lan bekakas Iiyané pepak. Kang mangkono iku dadi lan <;lemening atiné'v' Soréné mitra-mitrané pak Bandi sok paçla teka, paçla jejagongan kaya wong selapanan kaé. Regeng nganti 'tekan bangun ésuk. 'Wah, ana uwong kok ora kaya Bandi,' mengkono celatuné sawenèhing mitrané. Liyané sumambung: 'Kepriyé?' 'Kepriyé? Wong kaya Bandi kuwi rak kena kaéwokaké ladak kawarisan ngono kaé. Nèk kéwané ngono kucing.' Liyané paçla ketarik déné gawé sanépa kok kucing, dudu kéwan liyané sing umum, kebo, weçlus utawa jaran. Celatuné: 'Kowé kuwi aja anèh-anèh ta, gawé sanépa kok kucing. Mbok weçlus mangan tandur ngono, apa kebo nusu gudèl.' '0, kuwi sanépa lumrah, angger uwong ngreti. Coba rungokna kançlaku. Kowé rak wis ngreti kucing ta? Sapa sing durung weruh?' 'Wis, aja nggladrah, rak kucing kéwan kuwi ta, dudu kucing kertu?' 'Dudu, kucing kéwan kuwi.' 'Lha iya wis, ndang gelis.' 'Rara, kowé ngreti sipaté kucing kuwi kepriyé?' Liyané paçla wiwit mikir, nanging panemuné paçla ora anèh, rumangsané dudu sing dikarepaké déning sing omong sepisanan mau. 'Sing kok-karepaké apa olèhé sen eng çlepipas-çlepipis iku?' 'Dudu, dudu kuwi!' 'Nèk asu, ana ciriné sing kebangeten. Arepa diingoni nganggo iwak kaé mesti golèk kotoran.' 'Dudu, dudu kuwi!' 'Apa sing matané plorak-plorok nèk bengi kuwi?' 'Sangsaya dudu.' 'Va embuh yèn ngono. Wis, ndang terangna.' 'Ngéné ya, kucing kaé yèn dikeplèkké piyé?' Ana sing nyelani: 'Wis, kowé ki aja katenta sing main baé. Mau kançla dudu kertu, saiki kan<.la ngono.' 'Wis ta, yèn ora ngreti aja nyela-nyela.' 'Va nyela-nyela pisan, wong édan dituruti.' '0, nggladrah ta, wong kéné omong tenan jaré.' 'Kucing dikeplèkké ya mung gumantung sing ngeplèkké. Yén mlumah ya mlumah, yèn mengkm'eb ya mengkureb.'

'0, ya, ya, saiki ngreti aku. Kucing kuwi mbok dibanting ngana-ngéné kaé mesti ngadeg.' 'Lha, ya kuwi sing dak-karepaké.' 'Lha njur piyé hubungané?' 'Lh a coba, pak Bandi kuwi wong wis kesara-sara kaya ngana, coba, saiki kepriyé? Rak ya meksa tiba kepénak? Mulih bisa neb us omahé, mal ah nggawa manèh sing luwih ayu.' Liyané mantuk-mantuk tançla nyetujoni téori mau. Dikapak-kapakna, pak Bandi pancèn tiba kepénak, durung tau cilaka. Yèn main kerep menang, saiki mulih nggawa wong ayu. 'Ko sik, ndak 'takon,' mengkono sawenèhing pitakon: 'sing kok-gawa kuwi apamu, pak Bandi, bojomu apa anakmu?' Durung nganti pak Bandi mangsuli, kancané wis mbélani: 'Ya gan- çlèngané ngono! Kok sapa! Masa nèk anaké weruh-weruh wis samono geçléné? Lungané lagi pirang taun? Paling-paling limalas taun.' 'Va ora langka ta? Anak kuwalon?' 'Kuwalon apa? Pak Bandi kok nganti duwé kuwalon. Kelakona duwé ya clipèkçléwé.' Banjur paçla ngguyu cekakakan. Pak Bancli çléwé mung klécam-klècem baé. Sarembugé mÏ'tra-mitrané mau mung tansah nyolong pikirané, akèh kang paçla presis. Wengi iku paçla ora lali sambèné, paçla nguja kasukan main lan minum. Pak Bandi katon luwih enom sepuluh taun manèh, rumangsa keturutan karepé, tanpa ana kang prelu diwedèni.

Sauntara kuwi Sumiyati ribut olah-olah ana pawon. Ora ana kang mbiyantu, kejaba mung bocah monçlok iku. Sumiyati durung ngreti ubeng-ingeré kuta, dacli yèn butuh ika iki isih kiçlung. Katujuné ana bocah monçlok, dadi ya ora kerépotan. Mesti baé ing pasrawungan anyar iku kawetu pitakonan-pitakonan kang wosé kepéngin ngreti apa lan sapa, ngencli asalélan sapanunggalané. 'Asma sinten, çlik?' 'Kula, mbak? Sunardi.' 'Wah, saé 10 asmanipun, kaya ponakanku kaé. Jenengé ya Sunardi.' 'Inggih ta, mbak?' 'Inggih, piyambakipun dados konçlèktur jurusan ngétan.' Sunardi mung mèsem baé. Sabanjuré Sumiyati celatu manèh: 'Ning anu kok, çlik, piyambakipun punika ambeg. Angger aku nunut mesti dikon mbayar.'

~ik? Won ten Gajahmada punapa?' 'Gajah mada punapa, mbak? Gajah mungkur?' 'Ah, ngenyèk çl.ik Nardi kuwi.' 'Boten kok, mbak. Saèstu.' 'Ya ngenyèk ki ya ngenyèk. NiyaJt omahku ya saka nggunung, tur weton rakyat baé ora tutug.' '0, nyuwun pangapunten manawi makaten.' Pasrawungané ing wengi iku kepétung katog. Kabèh para tamu ora ana kang migatèkaké, ketungkul anggoné pa~a kasukan main. Kanggoné Nardi terang yèn ora ana apa-apa, nanging kanggoné Sumiyati kang mangkono iku mujudaké barang anyar. J;)èwèké durung naté srawung bocah sing bagusé kaya Nardi, sing pen~i~ikané kaya Nardi. Ésuké rikala Sumiyati nggo~og wédang, pak Bandi nye~aki karo celatu: 'Sum, mengko soré arep ana jagongan manèh. Mulané kowé lungaa menyang pasar, blanjaa sakcukupé. Mengko bengi tamuné kira-kira ana yèn mung telung puluh baé.' Sidané Sumiyati blanja menyang pasar tenan. Sing ngeteraké ora wurung iya si Sunardi. Mangkat numpak bécak mulih numpak bécak. Sumiyati pitakoné mung tansah criwis, lan Sunardi tansah bisa ngladèni. Kang mangkono iku dadi lan kasenengané. Olèhé masak 'tetep dibiyantu déning bocah iku, mangkono uga benginé. Nanging ana saprakara kang ora ndadèkaké senenging a'tiné, ya-iku: rikala pak Bandi malèhaké manawa Sumiyati iku dudu anaké kuwalon, nanging sisihané. Sing kaya mangkono mau terang yèn mung awur-awuran. Sumiyati nduwa banget. Nanging salawasé pak Bandi pancèn seneng awur-awuran, sabarang tindaké mesti nyebal ing angger-angger. Pak Bandi salawasé mbon~an tanpa ratu, sing digugu mung karepé pribadi. Dina-dina can~aké Sunardi dadi ngati-a:ti, sabarang tindaké mesti ngajèni, jalaran~èwèké ngreti manawa Sumiyati iku wis dadi darbèking liyan, liré wis ora merdika manèh. Nanging kanggoné Sumiyati, sing kaya ngono mau terang ora dadi atiné. Bola-bali ~èwèké nerangaké manawa tembungé pak Bandi mau mung awur-awuran, nanging Nardi tetep ora pracaya.

Pini Ar, Sala Kèrem, Sala, 1966.

PARAGANÉ

takona marang aku bapa-bapa sing krenteg wayuh ibu-ibu sing nedya pérak

alm ençiog sinimpar saka patarangan wiji dadi -sinengguh sawijining pepalang

ibuku ranga saiki krama manèh tindak sing ngedohaké rasa lan bapak séda ninggal ranga

asihku rinebut liyan tresnaku sangisoring semboja

pèpèdna aku ing pantoging pitakon aku mung bakal bisa ngaku jaréné anak wong

sapa kang bakal ngrèwès bocah kuru akinggeçiingklangan turut lurung?

Rachmadi K. (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).

First published between 1954 and 1967.

kanti grapyak. Kosokbaliné Mulyana, kang rumangsa rikuh marang Harwani, dadi kecipuhan. Nanging rasa kang kaya mangkono mau uga ora suwé nguwasani a:tiné. Mulyana banjur bisa omong kanti kepénak lan bisa nyambi gegojègan. Sarèhné nalika iku wayahé mangan ing wayah soré, mulané Mulyana banjur diajak mangan bebarengan. Karepé mono emoh, nanging Harwani banjur melèhaké: 'Wis! Ora kersaçlahar, ya ta wis. Malahané wutuh segané. Ceta wis saiki, yèn nyatané ora lair batin.' Sabubaré mangan, Gunawan celatu marang Mulyana: 'Yèn kondur mangké radi dalu kémawon, çlik, ngiras pantes nyuwun titip. Kula baçlé jagong tangga sepasaran bayi.' 'Sakaliyan ta, mas?' pitakoné Mulyana. 'Ah, boten kok,' wangsulané Harwani, 'laré-laré punika 10 boten purun kantun. Répot mangké.' 'Bu, bobuk!' celatuné Lies, anaké kang cilik. 'Hara 'ta, cobi, çlik, malah wis ngajak bobuk,' celatuné Harwani karo mèsem. Ora suwé manèh Harwani wis mlebu kamar perlu ngeloni anak-anaké. Déné Gunawan liga banjur pamitan lunga perlu jagong. Kabèh mau tumrapé Mulyana tiwas kebeneran. 1,)èwèké pancèn ngrasa owel ing soré iki arep ninggalaké Haryani. Kepéngin bisa sapatemon luwih suwé manèh, ngrembug apa baé kang bisa dirembug. Rasa kang kaya mangkono iku mestiné ora ngemungaké Mulyana baé kang ngalami. Saben para muçla kang lagi paçla among tresna mest i mangkono. Mulyana lan Haryani banjur ngisis ing latar, lungguh klasa kang digelar ing saceçlaké wit pelem. Paçlang, nanging liga linc:Juk. 'Généya mas Mul milih aku?' pitakoné Haryani. 'Wah, kuwi répot olèhku arep mangsuli. Nanging aku isih bisa wangsulan kanti cekak lan gamblang,' wangsulané Mulyana. 'Jalaran sliramu bakal setya lan bekti marang aku, lan bakal bisa ngubedaké bebrayan kanti nastiti ngati-ati tumuju bebrayan tentrem.'

Pancèn wangsulan kang kaya mangkono iku kang diarep-arep. Qèwèké ora kepéngin dialem Ian uga ora kepéngin krungu wangsuIané MuIyana kang: ' ... aku miIih sliramu jalaran ayumu sajagad ora ana tançling, ora Iarang dak-Iabuhi .. .' Ian Iiya-liyané. Semuné MuIyana uga bisa njajagi gémbolané Haryani, pranyata çlèwèké nuli pitakon: 'Piyé, jeng, cocog? Sliramu ora gela déné aku ora nyebutaké bab ayu Ian sajagad tanpa tançling?' Haryani mèsem, mripaté sumunar bening. Nuli wangsuIané: 'Pancèn wangsulan kang mangkono iku kang dak-arep-arep, mas. J alaran pang- alem iku durung karuwan yèn tuius sucining ati. Kaçlang kala ana pamrihé pribadi.' 'Bener kuwi, jeng. Simbah kaé ya ngandika ngono kok.' Haryani gela, mIérok banjur njiwit Iengené MuIyana, karo celatuné: 'Uuu, wegah aku yèn njur 'çlagelan!' 'Ora, mas, nanging aku arep matur satitik,' celatuné Haryani manèh. 'Akèh ya kena kok. Malahané atiku seneng jaré,' wangsuIané MuIyana mbebéda. Haryani mèsem banjur kumecap celatu: 'Ana sawijining bab kang perlu dak-blakakaké saiki, jalaran aku kuwatir yèn mburiné gawé gela.' MuIyana rada çleg-çlegan. Nyawang Haryani kanti soroting mripat kang kebak pitakonan. 'Ngéné, mas. Satemené aku Ian mbak Harwani iku dudu saduiur ,tenan. Aku iki mung saduiur angkat. Aku ... aku anak kéré!' MuIyana kagèt krungu kançlané Haryani kang kaya mangkono mau. Nanging panggronjaling atiné mau diampet, çlèwèké meneng baé ngentèni bacuting rembugé Haryani. 'Piyé, mas? Apa sliramu ora gela?' pitakoné Haryani. Kawitané MuIyana pancèn kagèt. Tembung 'anak kéré' mau mrabawani marang atiné. Nanging bareng wis dinalar-naIar, rasa kagèté iku banjur ilang. Sanadyan kéré kaé rak ya manungsa ta, kang béda mung drajat Ian kalungguhané. Lan nyatané saiki Haryani dudu kéré. Qèwèké duwé rasa tresna marang Haryani. JaJaran saka iku mula wangsuIané mantep: 'Tuwuhing rasa ,tresnaku marang sliramu ing sawisé sliramu diwasa. MuIané iku nadyan piyé baéçlèk samana, ora bahl gawé gempiling tresnaku.' Krungu wangsuIané MuIyana kang mantep iku, Haryani karasa-rasa atiné. Banjur ambruk ing çlaçlané MuIyana karo nangis mingseg-mingseg. Atiné MuIyana trenyuh, nanging meksa isih bisa sumbar: 'Nangisa setaun

nye~ihaké.' 'Mbok coba Ita, jeng, kojahna lelakoné wong tuwamu kuwi,' celatuné Mulyana bisik-bisik, 'mbokmanawa tumrap aku ana paédah lan mun- pangaté, murih tembé mburi bisa ngati-ati, aja nganti mbalèni lelakon lawas.' 'Hem, iya 'la, yèn sliramu ngersakaké. Miturut critané mbakyu, kurang luwih mangkéné. Taun 1940. Nalika iku wayah bengi. Kulawargané Santapawira mlumpuk kabèh, ya iku pak Santa, garwané lan Harwani. Putrané pancèn mung siji tur wadon, umur kira-kira pitung taun. Dalemé pak Santapawira iku ing kampung Panularan. Nalika iku pak Santa lagi mirengaké siyaran ra~io ngenani ka:bar-kabar ing sajroning perang donya kang kapin~o. Déné bu Santa nunggoni Harwani kang lagi dolanan anak-anakan. Nuli keprungu swaraning bayi nangis ing latar. Kawitané ora digatèkaké. Nanging bareng tangising bayi mau ora meneng-meneng, pak Santa dalah garwa putrané-banjur metu menyang latar. Nuli priksa ana wong wadon kang san~angané pating srantil, gumlun~ung ing ngisoring wit jambu. Déné bayi kang nangis mau tanpa san~angan kroncalan ing san~ingé. Kabèh pa~ kagèt, sumelang manawa embokné bayi iku wis mati. Mulané pak Santa banjur nye~aki si biyung mau. Tangané kang tengen diasta déning pak Santa, ,nuli mriksani bu Santa lan ngandikané: 'Bu, memelas temen wong iki. Qèwèké isih urip. Kiraku mung saka keluwèn baé.' Panggalihé bu Santa ora téga nyumurupi wong wad on kang gumlun- ~ung iku lan swara tangising bayi iku uga nyen~al-nyen~al panggaJlihé. Nalurining ibu banjur nggèndèng bu Santa, banjur nyan~ak bayi kang nangis mau karo wangsulané: 'lya, pak, mesakaké. Ayo pa~a ditulungi.' Bareng bayi mau dican~ak bu Santa lan dikekep, tangisé banjur men eng. Déné pak Santa kanti 'tanpa gigu satitik baé banjur mbopong biyungé bayi mau digawa mlebu ngomah. Kamangka si biyung mau san~angané ora wutuh. Mestiné uga ara tau salin lan ara 'tau dikumbah. Nanging pak Santa kersa mbopang, banjur digawa mlebu ngomah. Biyung iku nuli diturokaké ing klasa kang mentas digelar. Pak Santapawira iku pancèn ngasta mantri jururawat ing Rumah Sakit Pantiraga, jalaran saka iku wis kulina nga~pi marang sarupaning pasièn lan tumrap tetulung marang wong kang semaput wis kulina. Mula banjur

çléwé kanti ·trengginas. Déné hu Santa hareng priksa marang kahananing bayi kang mrusuh lemu sarta saras iku panggalihé coplok. Nalurining ibu kang wis peputra nganti umur pitung 'taun durung kagungan putra manèh banjur kraos trenyuh lan éman marang bayi mau. Apa manèh Harwani, weruh bayi iku mung tansah ndemok-ndemok karo celatu marang ibuné: 'Açlik, ya buo Açliké dipèk, ya bu.' 'He-eh, Har, apa kowé seneng karo açlik iki?' 'Seneng. Dak-embané, ya bu?' 'Sésuk ya. Saiki bèn bobuk, dipangku ibu.' Olèhé ngandika mangkono mau karo ngemuli bayi kang ,tanpa sançlangan iku, migunakaké jarik lawas. Nuli keprungu ngandikané pak Santa: 'Slamet, bu. Slamet. Muga-muga Pangéran maringi wilujeng sakabèhé.' Nalika iku biyungé si bayi mau pancèn wis kruget-kruget obah. Bu Santa nyeçlak karo mbopong bayi ma u, pasuryané katon bungah bareng priksa biyung mau wiwit éling. '0 Allah ... ngelaké,' sambaté biyungé bayi. Nalika iku pancèn wis ana cepakan wédang 'tèh kent el isih anget lan legi, mentas olèhé ngiling saka porong. Kanti migunakaké sénçlok pak Santa banjur nètèsi lambéné biyung mau. ara suwé manèh biyungé bayi iku ngelèkaké mripaté. Katon rada biereng weruh sunaring lampu paçlang. Pak Santa kumecap ngandika alon: 'Ngunjuk manèh ya?' Biyungé bayi mau mantuk alon. Nuli disénçlokaké wédang Itèh, diombèk- aké. Bareng biyung mau wis mari ngelaké, kawetu pitakoné kang rada
seret: 'Kul ... la won ten ... pundi?'
'Kowé wis ana ing njero omah,' wangsulané pak Santa. Biyung mau nyawang ngiwa nengen, nuli pitakoné manèh: 'An ... nak kul a pun ... di?' Bu Santa nyeçlak karo ngandikané: 'Anakmu 'turu, yu. Gilo, dak-bopong.' Bareng nyumurupi anaké dibopong bu Santa lan dikemuli jarik wutuh, biyung mau sajak karanta~ranta. Jlèwèké banjur nangis. Pak Santa sekaliyan mènde1 baé, nguja supaya biyungé bayi mau tutug olèhé nangis.
'Sembah nuwun ..., dèn, ... 0 panjenengan sekaliyan ... 0 ... nyambet
umur kula,' celatuné biyung mau alon. Sakèhing panuwun lan rasa sokur aturna marang Pangéran, yu,' ngandikané pak Santa. 'Aku mung mujudaké lantaran awèh pitulungan marang kowé. Iki mau aku krungu tangisé anakmu ing latar. Bareng aku metu, sumurup kowé turon nyançling anakmu kang nangis.'
'Inggih, sak ing ... sangsaraning panançlang kula ..., dèn, ... nglampahi

nan~ang ... luwé ... miIa kula
wau lajeng ambruk ... awit sampun ketelasan ... arta ... lan ba~é
pepriman man ... manah ... boten kedugi .. .'
Krungu kan~ané biyung mau bu Santa banjur ngélingaké garwané: 'Pak, caba bayi iki bopongen~isik. Dak-jupukné mangan.' Bayi banjur ditampani pak Santa. Bu Santa banjur mlebu kamar~ahar perlu njupuk- aké pangan. Ora suwé manèh wis bali. Biyung mau banjur dilawani bu Santa supaya lungguh. Nuli kanti asih bu Santa ngandika: 'Iki 10, yu, isih ana sega setitik. Coba nggonen lèmèk, bokmanawa kena kanggo kakuwatan.' 'Inggih, dèn.' Sawisé si biyung mau mangan, déning bu Santa banjur di~awuhi adus lan diparingi salin. Ora suwé manèh olèhé adus wis rampung lan wis salin panganggo wutuh paringané hu Santa. Bareng wis adus lan dandan, jebulé biyunging bayi mau isih enom. Banjur dikon lungguh ing kursi, jagongan karo pak Santa sakaliyan. Nalika iku bayi kang dibopong bu Santa nglilir lan nangis. Mula banjur diparingaké marang biyungé lan terus diwènèhi mik. Bayi mau banjur meneng. 'Généya kowé nganti nan~ang sangsara? Lha bapakné anakmu iki nèng ngendi?' pitakoné bu Santa. '0, boten kadosa, dèn, kula punika nan~ang kasangsaran ingkang samanten awratipun. Malah saupami boten panjenengan paringi pitulungan, duka nasib kula,' wangsulané biyungé bayi mau. 'Manawi kula ngaturaken lelampahan kula, temtu panjang, dèn.' 'Lha ya coba-coba ta, yu, aku karebèn krungu,' ngandikané bu Santa. 'Lha ya malah kanggo cagak lèk,' ngandikané pak Santa numpangi rembug. 'Kula punika aslinipun saking ~usun Danaraja, Pacitan. Dumugi kula ing Sala punika temenipun ngluru sémah kul a ingkang nyambutdamel won ten ing Sala. Déné jalaranipun kula ngluru sémah punika makaten. Gançlèng kaliyan kawontenaning ~usun ingkang saya dangu saya angèl pados padamelan kanti beberah, bapakipun gen~uk lajeng 'tarosan ba~é késah nyambutdamel '~a'teng Sala. Nalika samanten gençluk punika dèrèng lair, jalaran mentas kémawon dipuntingkebi. Pangajeng-ajeng kula bilih piyambakipun sampun nyambutdamel lajeng saged gesang sekéca. Sasampunipun késah saking çlusun, kul a boten naJté mireng kabaripun, tuwin sémah kula ugi boten naté mantuk. Lairipun jabang-bayi ugi boten dipuntenggani bapakipun.' J!èwèké lèrèn, nelesi lambéné sarana iIaté, karo nuli nyawang marang anaké kang turu njintel ing

Javanese Literature since Independenee

rangkulané. 'Bab punika damel sisahing manah kula. Gagasan kul a lajeng warni-warni. Ngantos umuripun gençluk punika sampun kalih lapan, kula meksa dèrèng ngertos kabaripun. Gançlèng kaliyan bab punika 'tiyang sepuh kula lajeng ngajani supados kul a rapak kémawon, pisah kaliyan sémah kula. Awrt ,tiyang jaler sampun dangu boten wonten ka:baripun, mangka lajeng wanten tiyang jaler ingkang sampun nembung tiyang sepuh kula perlu nglamar. Nanging kersanipun wau boten kul a rujuki. Kula taksih pitados bapakipun gençluk baçlé mantuk.' 'Gançlèng kul a boten sarujuk pamanggihipun tiyang sepuh wau, mila bapak embok kula lajeng muring. Kula kaanggep anak ingkang baten nggugu tiyang sepuh. Awit saking punika kula lajeng katunçlung késah. Wekasan kula ugi lajeng késah tanpa pamit, kanti pangajeng-ajeng baçlé nusul sémah kul a çlateng Sala.' 'Suwau kula boten nggagas, manawi madosi tiyang won ten kita punika boten gampil. Kula wastani kados nçlusun kémawon, sanadyan dunungipun tebih tur sanès çlusun tepang. Awit saking punika sareng kul a dumugi ing Sala ngriki lajeng lingak-linguk, çlateng pundi anggèn kula baçlé madosi. Sarèhné kula boten ngertos dunungipun, mila ngantos pinten-pinten din ten meksa baten saged kepanggih, jalaran tiyang ingkang kula takèni sami boten ngertos. Sareng sampun pitung dinten anggèn kul a mbudidaya madosi, kula lajeng kepanggih kaliyan tilas tangga nalika won ten nçlusun, Iajeng kula angsal katrangan ingkang damel kagèt sarta seçlihing manah, jalaran sémah kul a wau sampun ngajal ketabrak ing montor.' Biyunging bayi mau lèrèn olèhé ngojahaké lelakoné, banjur unjal ambegan. 'Manah kul a 'lajeng bingung, baçléçlateng pundi? Baçlé mantuk boten wantun, jalaran kula sampun minggat. Lajeng ,tuwuh tékading manah kula baçlé pados pangèngèran, nanging ngantos munyet anggèn kula nembung, boten wanten ingkang kersa jalaran kul a gaçlah anak aHt. Dangu~dangu sangu sarta barang darbèk kul a telas, jalaran kul a anggé neçla. Sareng sampun telas kula lajeng bingung, punapa ingkang baçlé kula tindakaken. Nanging manah kul a punika taksih gaçlah wa tak angkuh, kul a ajak pepriman boten purun. Sarèhné sampun boten gaçlah punapa-punapa tuwin kula boten purun pcpriman, mila kula 'lajeng kalireri. Kula boten kiyat mlampah malih, lajeng ambruk punika wau.' Pak Santa sakaliyan paçla trenyuh panggalihé. Nalika iku Harwani durung 'turu, mèlu ngrungokaké karo nglénçloti ibuné banjur sumlonong kumecap omong: 'Bu, açliké dipèk.' Satemené bu Santa çléwé uga wis manggalih arep mènèhi prtulungan marang kéré mau. Sumlonongé Harwani iku saya nggugah panggalihé,

kak-sanq.ang. Yèn pancèn kawé butuh pangèngèran tenan lan trima saanané, saiki kowé mèlua aku baé.' Bareng krungu ngandikané bu Santa iku, biyunging bayi banjur nangis, kagawa saka panalangsaning atiné déné isih ana wang kang gelem nulungi. Kelakan, biyunging bayi iku mau banjur ngèngèr bu Santa. Kabener- an déné bu Santa ara kagungan abdi, jalaran abdiné lèrèn betèké wis amah-amah. Lan sabanjuré, bayining kéré mau banjur dipunQut putra déning bu Santa kanri disahaké marang pamaréntah, minangka saduluré Harwani kang ara duwé aq.ik. Déné bayining kéré mau, ara liya aku Qéwé, mas.'

Widi Widayat, Wasiyating Biyung, Semarang, 1966.

LOLA

lampu-Iampu mati lakuné rerambatan sikilé ringkih nlusuri lawang-lawang kekancingan totok-totok lirih

pak, bapak ngakna, pak yung, biyung ngakna, yung ing jaba açlemé ora jamak

o bapak, 0 biyung aku kangen angeting asihmu aku kangen nikmating katresnanmu aah, aku banget kapang kekudanganmu ing gebyaring lintang sayuta

nanging, tan ana sabawa lampu-lampu mati lakuné rerambatan sikilé ringkih nlusuri lawang-Iawang bisu jroningçlaçla isih nggegem pitakonan

Moeljono Soedarmo (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).

between 1954 and 1967.

PAMA KANCAKU

Ing pojok lor-kuloning désa Ge~anyung, dadi pinggir kali uruté Ngasinan kang sisih~uwur, ce~ak karo kuburan kang kapager témbok mubeng, ana sawijining sumber, dudu sen~ang, amarga iya mung prem- pal-prempul cilik-cilik banget. Pancèna ngono banyuné bening, nanging gan~èng ora kapigunakaké apa-apa malah ka:ton reged kecemplungan ing go~ong pring lan gayam amarga ing pinggiré wétan ana wité gayam ge~é lemu ngrembuyung é~um peteng, njalari sepi singub angker wingit medèni, ~asar ce~ak karo baronganing pring ori. Bludaganing banyu kang urut ing srèwèhaning lemah pa~as iku mili mengisor ngulon mban- jur kemricik tumètès marang ing kali kang pinggirané akèh ge song- gesongané lan gerong-gerongané kang katon jero-jero peteng. Pinggirané sumber kang jembaré watara karo tengah mèter pesagi iku ora gasik limit, nanging malah katon rungkud déning le~ung-Ie~unging suket sarta piskucing kang pa~a tukul ana ing kono. Kabèh iku kapara anambahi singubing sesawangan kang mahanani yèn panggonan mau arang banget kambah ing uwong. Ing jero sumber akèh bibisé, wader cilik-cilik lan precilé, ana sing isih wujud cébong kang pa~a langèn sliwar-sliwer campur lan bibit wader-wader mau. Ya mung iku kang ngenggoni utawa nunggu ing sumber ngisor gayam iku. Miturut wartané wong-wong ing sace~aké kono sumber mau dienggoni ing lelembut, ya kuwi kang lumrahé diarani peri. Nanging aku ora percaya, jalaran yèn saka rumangsaku durung tau aku meruhi marang peri kang jume~ul saka ing kono lan prekara iku angèl banget anggonku arep mbuktèkaké ing kasunyatané. Mula sanadyan akèh lan werna-werna banget aku krungu cecritan bab lelembut utawa memedi, uga ~èk aku isih bocah kaé kerep aku didongèngi déning wong tuwa-tuwa bab bocah digon~ol wéwé lan ... ya isih akèh manèh liya-liyané sebangsané iku, nanging aku tetep ora percaya marang ananing lelembut, ~emit, sétan, gendruwo, jim, peri, prayangan, tètèkan, banaspati, tongtong-sot, kang sok pa~a· nyrawung medèni marang manungsa ing alam donya kaya aku ~éwé iki. Nanging ... aran ndelalah, apa ya tembung ndaradasihi ngono kaé, gan~èng karo sumber gayam iki aku dicritani déning kancaku ~éwé sing

kuta Sala, Supama jenengé, mengkéné. Pama iku umur-umurané lagi jajahan sanga likuran taun, pancèn barakan karo aku. J!èwèké isih jaka, durung omah-omah, nanging wis nyambut gawé dadi tukang dodol karcis ing ge~ong biyoskup Fajar, Purbayan. Anuju sawijining bengi -+-jam rolasan, sawisé bubaran biyoskup, Pama ngetokaké pité arep mulih. Dengarèn wektu iku <;lèwèké ora énggal-énggal nyénklak nunggang pit, nanging malah mung dituntun waé karo mlaku sakepénaké. Bareng tekan sangareping Bank Negara Indonésia ~èwèké nglirik mengiwa lan weruh yèn ing pinggir dalan ana sawijining putri kang manganggo cara Jawa, nganggo slén~ang, nyekel tas plastik rada cilik, ngadeg ijèn lingak-linguk sajak nggolèki utawa ngentèni réwangé. Rèhning jalaran Pama yèn mulih kagolong kèri ,~éwé, let watara setengah jam karo bu~aling para penonton biyoskup lan sawisé ngétung sarta nyetoraké<;luwit pepayoning karcis marang kasiré, lan saka rumangsané putri mau iya apik tenan rupané, sarwa prasaja pantes dedeg-piadegé dalah sapanganggoné, mula kanti pikir: 'Iya iki
putri Sala sejati ... wis wayah ngéné teka isih ana kècèran putri siji ...
bejaning awak, sapa ngerti,' ~èwèké wiwit nyapa-aruh mengkéné: 'Ngentosi sinten ta, mbak, panjenengan?' 'Ngentosi se~èrèk kula, Ngadiyem,' wangsulané. 'Kala wau sanjang menawi ningali biyoskup ing Fajar ngriku.' 'Ing mangka ingkang sarni ningali sampun telas punika, mangké gèk ketlisiban ... lha dalemipun pundi?' 'Tebih kok, ~ik, njawi kita ... ngGe~anyung, salèring kuburan umum Daksinalaya,' karo mèsem semu rikuh. 'Menawi ngaten mangga kondur kémawon, kula <;lèrèkaken ... kersa?' karo nye~aki man~eg nye~ekoni stanging pité. 'mBoten! Kula ajrih!' wangsulané cekak. 'Ajrih ... kadospundi ta?' pan~eseké Pama karo rada nye~ak manèh lan nyawang paraiané ... 'wa~uh, nyata ayooou banget 'tenan ingatasé bocah ndésa, ~asar tanpa cacad ... lugu, iya iki sing dak-karepaké!' 'Ajrih kaliyan bapak ... temtu dipundukani kula mangké, jalaran kal a wau pangkatipun sangking griya sareng,' karo katon rada suntrut polatané. 'Menawi ngaten rèhning tiyang ningali sajakipun inggih sampun telas saèstu, pramila prayoginipun mangga kula ~èrèkaken kondur kémawon ngiras pantes, rnbokmanawi mangké pinanggih utawi nglanggar se~èrèk panjenengan punika lajeng kula aturi kon dur sesarengan. Kula ugi ba~é rnantuk piyambak kémawon, katimbang nengga wonten ingriki piyam-

Kancaku 135

bakan tur ltanpa gina sajakipun,' pangglembuké Pama. Tanpa wangsulan kenya kang sulistya ing warna mau banjur minger mengidul wiwit lumaku, tangan tengen nggèrèd kenceng ningsetaké klambiné,

paQ-ang lan sepi saka wis wektu tengah bengi iku, sarta sebab saka anggoné kerepQ-eQ-èpèlan mau, Pama dadi bisa grayangan kanti tangané kang kiwa marang lempèng bangkèkan dalah gegeré Suminten. Timbuling tindak-tanduk kang kaya mengkéné iki sebab dayaning pikir kang ngira yèn Minten dudu manungsa, nanging ... peri bangsaning ba dan alusan. Bareng panitipriksané, iya sing sarana pandeleng uga sing sarana cekel demèk grayanging tangan, wus ora bisa nemokaké bukti apa-apa si nomnoman kancaku iku lagi gelem percaya yèn Minten, wanita kang sulistya ing warna manganggo cara Jawa lan kang dadi kancané bareng lumaku rinQ-ik-rinQ-ikan mau, 'temen manungsa, uwong, dudu peri bangsaning lelembut ... cekaké wis ilang babar-pisan tiQ-a-tiQ-a rangu-rangu-ning pikir ... sirna resik satabet-'tabeting sanubariné. Nalika iku lakuné tekan kreteg tanggul sakidul kampung l;)awung. Tekan sakidul désa Tanjunganom lakuné rada suda rikaté, marga dalané dadi mUQ-un, saya sepi lan petengé, saka wis kemput entèking listrik diyaning dalan. Pama, kang Q-asaré jejaka ndregil nakallan kekendelané kang nganti ngilangaké rasa duga-prayoga sarta kaprayitnaning cJiri, banjur wiwit nyekel tangan
tengening Minten, wani nganti ... lan rada keladuken ... ngrangkul
punQ-ak barang! Nanging lagi baé mak plek tangan tumèmpèl ing punQ-ak kiwa, déning tembungé si kenya 'mBok nggih ampun ngoten ta, wong ènten margi ngèten kok!' karo nggiwar mengiwa sawetara nggong- gang lakuné, banjur kaeculaké manèh, wurung pangrangkulé. 'Teka rada galak lan nyengit 'temen ya kenya iki,' mengkono ciptané Pama rada rengu atiné. Embuh saka apa, bareng wis watara jam rolas luwih setitik, lakuné tekan ing kreteg Munyung, atiné Pama wiwit ketukulan ing rasa Q-eg- çegan wedi manèh, nuli pitakon : 'Taksih 'tebih ta, mbak, griyané saking ngriki?' 'mBoten, empun celak, kidul niku napa!' wangsulané. 'Nika ta, nggèn diyan sing ketingal nika ménggok ngilèn sekeQ-ik,' karo nudingi sawijining diyan ting ing sisih kidul kang katon saka kono. GanQ-èng pangertiné yèn dalan geQ-é mengidul banjur mengulon setitik iku tekan ing kuburan Daksinalaya GeQ-anyung, atiné kancaku dadi wuwuh wediné, mul a banjur mogok lan muni mengkéné: 'Waaah inggih nyaQ-ong sakatahing deduka lan nyuwun gunging pangapunten, mbak, kula kepeksa mboten saged nglajengaken anggèn kula nQ-èrèkaken tindakipun, kabekta kula sampun kesel sanget. Pramila baQ-é wangsul mantuk ngriki kémawon, nggih mbak,' karo manQ-eg ana ing satengah-tengahing kreteg.

10 dospundi? Rak temtu dipundukani bapak kul a mangké. Wong mung kantun celak kémawon kok,' pançleseké nganti mara ngadeg nyeçlak arep-arepan. 'Nggih ... ! Napa mboten mesakaké kula ta sampéyan? Ingatasé cah wédok kok ajeng mang culaké ijèn ing wanci tengah dalu tur petengan pisan. Ngga 'ta, lha pripun?' 'Èstu kok, mbak, kula nyuwun pamit.' 'Wong wis kersa ngeteraké wé ... kok ora sisan tekan ngomah! Rak ya piyé ... !' ketara rada nesu. 'Nggih mang ngendikakaké napa mawon mpun sakersané, nanging kula tetep trimah wangsul ngriki mawon kok, mbak,' karo nginger mbalik pité dadi ngalor. 'Wong mung kantun celak men kok mboten gelem 'tenan ngeteraké!' entèk kasabarané wuwuh muringé. 'Kebangeten 'tenan sampéyan niku! Ambak wong kok ... !' karo ndudut kacu putih saka ing slempitan seta- gèn kang pener weteng sisih rada kiwa nçluwur lan banjur kasabetaké sençlal-pancing marang rainé Pama. Kanggo nangkis sabetan kacu iku jejaka kancaku iki cukup ngeremaké mripaté karo pisan seçléla baé ...
dadi sakeçlèpan. Nanging bareng wis byar ... melèk manèh ... dadi

a)bang dluwang cahyané, awaké gemeter wèlwèlan ngoplok, atiné çlegçlegan miris banget, jalaran Minten si kenya ayu mau bisa ilang ora katon ing sakala iku uga. Cepet Pama mancalaké sikilé kang kiwa marang péçlalé pité kang wis kebeneran mengalor seçliya énggal-énggal oncat saka ing kono, nanging pamancading péçlal amung tansah luput-luput baé, nganti genep kaping telu, malah bareng kaping paté mak grobyag ... tiba. Tanpa nggagas liya-liya manèh banjur agé-agé krèkèlan tangi ngedegaké pité manèh, nuli cepet kasurung kam mlayu sawetara baéçlisik, pamrihé énggala oncat linggar saka ing papan kono mau ... tenan, karepé keiakon ! Bareng wis sawetara sepuluhan mèter dohé,çlegçleganing ati, gume- tering awak, rasa miris wediné wis rada suda, éwadéné isih mawa kesusu, sikil kiwa wis pener mancad péçlal lan mak céngklak ... 'tanpa noléh memburi terus mbançlang mengalor arep mulih menyang Jayèngan. Tekan seméné wis entèk critané Pama mau. Éwa semono aku iya isih tetep ora percaya, jalaran pikirku durung bisa nemokaké keterangan lan ... malah 'terus terang baé, pangerti utawa kawruhé prakara iku aku setitik baé isih durung utawa ora duwé babar-pisan. Dadi isih suwung kotong blong! Lha wong mung lagi kançlané baé kok, kudu wis kon
percaya! Ora sudi ... gemang ... wegah aku! Kejaba ta yèn wis tau
nglakoni çléwé... ! ! !

M. T. Suphardi, Putri Sumber Gayam, Sala, 1966.

KESUSU (lagu kroncong)

Ja kesusu, jeng,

mengko munçlak klèru, becik alon-alon watoné kelakon, tur maton. Aja gampang kèlu marang paméran rajabrana, kang agawé sangsara.

Gagah bregas, jeng, tur ya sugih bançla, duwé montor lima, ngaku isih jaka, percaya. Ayo paçla suka-suka plesir njajah kuta Jakarta Sura:baya.

Kepéncut rajabrana lebur ilang musna aran wanita utama. Kena bujuk tembung manis marang priya kang duwé wewatak tuk-mis, tuk-mis.

Ah geduwung, jeng, ning piyé, wis kaçlung, genah ora wurung kecaplok bajul buntung, cilaka. Biyèn jaré ngaku jaka, kemriyeg, jabang bayi, anaké kok wis lima!

BOJO

Lebarc;lahar pranyata .c;lokter Hèrdini sida ngasta serat. Konsèntrasi sarta angen-angen tumumplak ana layang, kaya-kaya kepéngin nyawijèkaké pikiran tumuju menyang priya kekudanganing nyawa, iya garwané, kaptèn penerbang Gunawan Wibisana kang lagi ngayahi tugas ana garis depan kanggo kamulyaning bangsa sarta negara. Semana wayahé wis ndungkap jam 8 bengi. Ing njaba langité pac;lang sumilak, hawané ac;lem. Karana awak anané mung kepéngin nguwel ana ~amar, mula pintu lan jengéla-jengéla kaca wus paga ditutupi kabèh, <.lasar sajak ora bakal ana<.layoh. Ragio ing ruwang .tengah isih lamat-lamat ngumançlang nggawa lagu-Iagu kang anteng saNa kelun saka orkès senja 'Merayu' pimpinané Muhammad Sutiyasa saka Jakarta. Ora ri nasa karo astané urak-urik ndadak latinégokter Hèrdini mèsem tanpa kençlat, kaya-kaya lagi ngagepi kakungé lan ngajak gojègan kaya adat sing wis kelakon. 'Ah, mbokmenawa amarga saking kangenku déné dayané nganti tekan seméné,' ngono gagasané çlokter Hèrdini. Lan nyatané tumuli nulis iku kala-kala kebayang-bayang dina-dina anyaran biyèn kalané sang <.lokter kenal karo kaptèn penerbang. Pancèn ora ngira yèn jebul arep éntuk jogo militèr, mangka gèk uwongé kelebu isih enom pisan, pawakané lencir, nanging kiyeng. Jamané semana Hèrdini uga wis dadi gokter. Kenalé karo Gunawan diwiwiti nalikaçlokter Dini nyegat kençlaraan amarga bis sing ditumpaki mogok kalanéçlokter Dini kondur saka tilik bapak ibu ana Pekalongan. Campur karo rombongan wong pirang-pirang sang <.lokter ngono ngawé kengaraan ana pinggir ndalan. Nanging bola-bali diawé kepeksa ora gelem paçla mangeg amarga racaké wis paçla kebak. Ora let suwé bareng wis antarané setengah jaman anggoné pating nggejejer ana pinggir ndalan, saéngga lambé nganti paga njegaçlul, ndadak saka kul on gazz anyar AURI. Tanpa diawé kençlaraan mau bareng weruh ana krompol-krompol ing pinggir ndalan mangka akèh para putriné, banjur mançleg greg. Penumpangé mung siji nçlil, ya si sopir, bocah enom bagus pawakan kuning, kang mawa saragam militèr. 'Tindak pundi, jeng?' anggoné takon karo nungulaké sirahé. 'l!ateng Semarang.'

Javanese Literature since Independenee

'Nitih menika kersa? Kula ugi baçé wangsulçateng Semarang.' 'Inggih, inggih keleresan. Kula nunut, kula nunut.' Sing wangsulan ramé-ramé ngono iki penumpang-penumpang liyané. 'Wah, matur sanget nuwun.' Karo ngendika ngono mau çokter Dini munggah ing kençaraan kang lawangé ngarep wis dibukakaké pisan saka njero, lenggah jèjèr sing nyopir. Penumpang-penumpang liyané uga banjur paça ramé-ramé munggah metu mburi. Kençaraan kebak meneep, malah kepara ditetel. 'Menika tindak Semarang sedaya?' 'Inggih, inggih. J;)ateng Semarang sedaya,' wangsulané asaur-manuk. Lebar iku gazz banjur babI as banter. J;)okter Dini solahé anteng mung kepara gelem ngendika yèn didangu. Nanging suwé-suwé, bareng si kaptèn bagus iki sajak ngetarani yèn wong sopan sarta trapsila, mangka grapyak semanak,çokter Dini uga dadi ilang rasa was-sumelangé. Genti-genti karo penumpang-penumpang kang ana mburi paça ramé ngendikan, swasana dadi gayeng. Tekan Semarang para penumpang sing ana mburi meçlun bareng ana sapapan. J;)okter Dini piyambak sing isih ana lungguhan ngarep marga dalemé saarah karo sang sopir, mula karepé arep 4i-drop ing alamaté pisan. Nalika tekan papané lan siçokter meçun, çèwèké ngendika: 'Wah, matur nuwun sanget 10, çlik. Menika kepeksa ngresahi.' 'Sampun mbaten dados menapa,' wangsulané bung sopir. Nalika ngingetaké pekarangan dalem weruh papan nama <:lokter lan jam praktèk, si kaptèn isih kober nyuwun pirsa: 'Panjenengan, jeng, ingkang ngasta wanten ngriki?' 'Inggih.' 'Yèn ngaten, sawanci-wanci kula sakit pareng inggih kula sowan mriki?' 'Temtu kémawon saged. Menapa inggih çokter baçé nolak pasièn? Namung 'ingkang dipunsuwun rak inggih sampun ngantos gerah ta,çik?' 'Inggih mila nga;ten, jeng.' 'Langkung prayogi tin dak mriki séhat ameng-ameng ala nganggur, tinimbang tindak mriki nanging kok gerah. Rak inggih 'la?' 'Inggih. Inggih sanès dinten kula merlokaken sowan. Pareng rumiyin, selak sonten, jeng.' Kalané kençaraan nggereng mangkatçokter Hèrdini isih kober kurmat ana pintu régol kelawan mèsem. Liya sasi, kalané kaptèn penerbang mau kondur ana Semarang, sawijining soré jebul temenan merlokaké sowan çokter Dini. Mung sowané soré kuwi pancèn nggawa awak kang rada mriyang, mula uga banjur mèlu antré kaya pasièn-pasièn liyané.

çlokter kagèté ora jamak. Jeneng ing kartu, ya Gunawan Wibisana, sing mentas waé diwaos jebul wong-wongané ya si kaptèn penerbang muçla kuwi. 'Lo, çlik Gun. Gerahipun menapa? Kok anèh-anèh, bisa ketemu manèh waé ndadak gerah? Kala menapa kondur Semarang?' ,çlokter Dini grapyak anggoné mbagèkaké. 'Sampun ·tigang dinten, jeng.' 'Kok mboten wingi-wingi tin dak mriki?' 'Kraos asrep wau dalu. Malaria mbokmenawi. Énjing wau sirah tesih cleng-clengan. Mangka mbénjing embèn kedahçlateng Madiun.' 'Yèn dèrèng çlangan kedah pun-undur rumiyin, ·çlik Gun.' 'Penting sanget, jeng. Wonten perintah salcing a:tasan.' 'l;)ok,ter berkuasa dalam soal keséhatan, ,çlik,' ngendika ngono mau çlokter Dini karo mèsem lan ngeçlèpaké nétrané sing 'tengen ngajak guyonan pasièné. 'Kalau ada surat perintah mémang bisa, dokter.' 'Kalau mémang perlu nanti saya kasih.' Stétoskop dipasang, mubeng-mubeng ing sekitar çlaçla, lan si kaptèn dipréntah unjal napas. Banjur didangu bab rasané nalika lara, werna-werna lan akèh-akèh, bisaa nganti tliti ,lan aja nganti klèru diagnose-né. 'Dospundi, jeng, sakit kula?' 'Jangan kuwa

<.lokter Hèrdini. Kala semana sejatiné ·çlokter Hèrdini iki prasasat wis dianggo 'rebutan', Liré kepara akèh priya kang ngarepaké. Ana kanca sakoléga ya <.lokter, ana pegawai 'tinggi, ana impoI1tir kaya, pijer-pijer paçla nyambangi dolan réwa-réwa bab awaké kang sok krasa sumeng-sumeng. Kabèh ditanggapi lan ditemoni becik-becik déning <.lokter Dini, ora kétang jroning ba:tin çlèwèké wis ngerti apa ta karepé para priya mau kang sejatiné. :e.wase- mono jroning manggihi mau çlokter Dini tetep wicaksana lan nuwuhaké daya pangaribawa netepi anggoné dadi kanca lumrah. Siji loro ana kang nyoba arep ngajak lunga, utawa klitih-klitih golèk hawa, nanging <.lokter Dini tetep bisa nolak sarana beoik-becik, ora nganti nuwuhaké laraning ati liyan. Pancèn héda, lan embuh apa sebabé çlèwèké ora bisa nerangaké! Nanging saben-saben katekan gazz-é penerbangçlokter Dini kok krasa seneng lan kersa waé diajak guyonan. Malah saya suwé janji pirang-pirang sasi si kaptèn penerbang ora katon, .çlokter Dini sajak krasa kangen ngendikan lan guyonan. 'Lagi yèn mengkolayangé te ka ati iki krasa ayem lan gembira.' Ya ngono mau kawitané, nganti wusanané loro-Ioroné tepung kliwat saka raket, saéngga wusanané paçla déné nuwuhaké tresna antara siji lan sijiné. Nanging méndah iba sangsarané, telung sasi bubar dadi mantèn kaptèn penerbang Gunawan Wibisana ndadak éntuk Itugas menyang perbatasan. Ora mokal yèn paçla dbé kagèté, saupama wong 'turu durung tutug wis keselak jugar karana ana gawé-parigawé. Nanging arep kepl1Ïyé manèh, karana jeneng militèr mono dadi apara- tur Negara, wis kudu yèn sawayah-wayah gelem diparéntah sarta sumanggem netepi tanggung jawab. ~okter Hèrdiniçléwé uga sa:çlar lan ngerti yèn pancèn ya ngono mau jejeré wong dadi tentara, sawayah-wayah kudu gelem mangkat yèn dibutuhaké déning Negara. Luwih-Iuwih manèh çlasaré saiki kahanané pancèn lagi prihatin, Negara seçleng beré- volusi, sapa manèh kang bakal asung darma bakti kanggo jaya lan mon- cèring bangsa yèn dudu para putra lan putriné sarana cara sarta dalané çléwé-çléwé. Yèn pancèn dirasa abot, kanggonéçlokter Dini mesti ya abot, jer lagi waé dadi mantèn karo priya kang ditresnani, nanging yagéné teka ndadak wis kudu pisah sadurungé honeymoon paribasané? Wong lagi dadi mantèn kuduné nèçlèng-nèçlèng gayeng kok banjur dikon pepisahan. Nanging rasa abot kang kaya mangkono mau banjur dipupus cepet-cepetan lan ora digawé apa-apa, jer nyatané toh bésuk-bésuké bakal ketemu manèh.

Selamat jalan Pahlawanku. Selamat jalan dan selamat berjuang kekasihku, hatiku selalu menyertaimu!' ngono tékad lan anteping panggalihé çlokter Dini kal a nglepas kakungé mangkat tugas kala semana. Anané mung donga kang tansah diiringaké muga-muga tanpa nemu sambékala apa-apa ana madyaning peperangan. Nganti rada sauntara, bengi kuwi çlokter Dini anggoné ngasta serat. Bola~bali diwaos aja nganti klèru lan marakaké pikiran kang werna-werna kanggoné sing macao Bareng pranyata wis bener, layang banjur ditutup rapet.

Hardjana H. P., Ditinggal Nyang

Perbatasan, Yogyakarta, 1966.

anakku lanang wis mulih manèh, oh, ati saka pulo kang adoh nyabrang segara rempela bagus, kabar apa kang kok-gawa saka kana? sengsara apa kang kok-sampiraké ing pun<;lak kuwi?

nye<;laka mréné, jlonèt, ambruk ing pangkonan dimèn bisa dak-se rit rambutmu kang kebak awu baksil kang diguyuraké déning tangan-tangan jail

mara mrénéa nggér anakku kang naté ilang!

sulingmu kang lumuten wis dak-umbah sarana eluh angkaten manèh pènmu kang ,tainen, asah -tumuli bali nulis ing dluwang iki merga ana kang mokal runtuh omah éyub asaka kejujuran

anakku lanang ayo pa<;la nembang ésuk-ésuk lair manèh guritan selarik: tunggak waja kang sepi ing ,tindak deksiya

Si. Soeprijanto (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).

First published between 1954 and 1967.

ing garasi. Pak Wangsa katon bingung nggoné arep matur marang hu Marta. Rahayu ora sranta, banjur sumela takon marang pak Wangsa. Aturé pak Wangsa kanti glogap-glagep manawa Susanta ditahan ana sèksi polisi ing Yoja. Kaya diçloçlog pangrasané Rahayu, krungu aturé pak Wangsa yèn soré iku mau Susanta lagi ana ing sawijining omah, digropyok polisi marga nggoné paÇa. main rolèt. Bengi iku uga bu Marta lan Rahayu buçlal menyang Kartasura lan, bebarengan karo pak Narya, nul i mangkat menyang Yoja. Ananging bengi kuwi Susanta ora kaidènan mulih. Ditahan nganti seminggu, lagi dililani bali, sawisé dinaséhati aja nganti minçlo nggoné main rolèt. 000, lagi ngerti saiki manawa Susanta iku ... dadi botoh. Ora ngira temenan lelakon nganti kaya ngono! Mung mi,turut aturé pak Wangsa, kang diçleçles déning bu Marta, nggoné seneng rolèt kuwi durung suwé, wiwité kira-kira telung sasi sawisé temantèné Susanti. Ing bengi iku, nadyan durung wengi, lagi jam setengah wolu, Rahayu wis mrimpen ing kamaré. Nunggu 'tekané kakungé déné nganti wayah méné teka meksa durung kondur. Kamangka miturut rancangané Susanta iya kakungé iku, sésuk arep menyang Surabaya terus buçlal menyang Balikpapan liwat gegana. Manawa kamempengané bab pagawéan, Susanta iku isih panggah, malah kepara luwih mempengé katimbang karo çlèk durung kambuh nggoné seneng main rolèt. Malah saiki duwé kaunçlakan pagawéan dagang saliyané 'tembako. Duwé kaunçlakan bisa export, ya kuwi kirim barang menyang 'luar negeri'. Nganti tumrapé Rahayu ora bisa mbédak-rnbédakaké lungané kakungé, lungan nyambutgawé apa lungan rolèt. Sawisé Susanta ditahan polisi kaé malah saya ndadi, ora ngrèwès marang çlawuhé ibuné, marang Rahayu wis ora pakéwuh manèh, 'tanpa tèçlèng aling-aling. Uwis kerep diélingaké déning Rahayu sarana alus, nanging wangsulané ... wah mrinding Rahayu krungu wangsulané Susanta. Biyèn kaya apa katon katresnané marang çlèwèké, lan saka pangirané ora ana 1ançla-tançla manawa kakungé kuwi

0, saupama kowé sida

olèh Hèrmanta, rak ketimpal-timpal diajak gliçlig ngana kaé. Dadia mèster kaé, yèn ora bançla arep apa!' Rahayu saya ora kuwat ngampet iliné eluhé, nul i gumloso ngungkeb-ungkeb bantal, kèlingan ujaré Susanta iku. l!og, çlog-çlog. Lawang kamaré Rahayu diçloçlog lirih saka njaba. Rahayu njenggèlèk saka paturoné, eluhé diusapi nganggo kacuné. 'Nçluk! Rak durung ,turu ta, nçluk. Ayo çlaharan pisan, wis wengi 10.' Bu Marta kang nimbali saka njaban kamar, katon aris nggoné nimbali, sajak ngerti yèn Rahayu iagi nançlang susah. 'Ayo, nçluk, diçlahar, aja banget-banget menggalih masmu. Mengko manawa pancèn mulih wis bèné çlahar ,çléwé,' pangandikané bu Marta marang Rahayu kang katon amem iku. 'Dalem, buo Ngendikanipun mas San énjing kala wau, sonten sampun wangsul, 'tiyang namung ,çlateng Sala kémawon, nyekapaken serat-serat kanggéçlateng Balikpapan bénjing embèn.' '0, dadi sida 'ia, olèhé arep menyang Balikpapan kuwi? Kok iya ora nçlèrèk pisan ta, nçluk. Wong genah karepé masmu uga ngajak ngono.' 'Ah, sampun boten kémawon, buo Tiyang mestinipun boten cekap manawi namung sedinten kalih dinten. Mangké minçlak kedangon nilar griya.' Tumrap bu Marta, nggoné Rahayu ora mèlu Susanta menyang Balikpapan kuwi ndadèkaké karenané. Marga manawa Rahayu mèlu, panjenengané ngrasa sepen. Utawa manèh lungané Susanta iku uga urusan dagang. Lagi setengah paçla çlaharan iku, keprungu swarané montor kang mançleg ana latar. Gagé-gagé Rahayu menyat saka palungguhané mapag Susanta kang lagi bali. Tasé kang dicangking kakungé nuli katampanan déning Rahayu. Rikala Susanta weruh manawa Rahayu wis nçlèrèkaké çlahar ibuné praupané nuli katon mbesengut. 'Ayo 'ia, San, malahçlahar pisan. Iki mau Rahayutak-çlawuhi nçlèrèkké çlahar aku, lha wong wis wengi.' Susanta, mireng pangandikané ibuné, mung bungkem waé lan nerusaké jumangkah menyang kamaré. Bareng Susanta rampung olèhé reresik badan, Rahayu banjur nutugaké nggoné mangan bareng karo garwané kang katon isih mbesengut. 'Mas, iya wis rampung nggoné ngurusi layang-layang kanggo sésuk kuwi?' pitakoné Rahayu karo tata-tata sançlangané kakungé. Koper kulit kang geçlé kuwi ditatani sançlangané Susanta déning tangané Rahayu

bojoné. Kaya apa kagèté Rahayu, krungu pitakoné Susanta kuwi, nanging mung cukup ing pangrasa waé, guwayané tetep panggah lan babarpisan ora ngatonaké laraning atiné. Marga pancèn Susanta kang saiki mula wis béda banget karo Susanta c)èk biyèn, nalika durung kambuh lelarané nggoné mendem ro ... lèt. 'Ah, panjenengan kuwi, kok ana-ana waé 10, mestiné iya ngira manawa kondur ngono.' 'Ha ya sokur ta. Jeneng jumbuh karo olèhku keraya-raya mulih iki mau. Nanging nyatané kok ... ora sranta nunggu mangan bengi.' Kagèting pangrasané kaya ginetak kaé. Nanging jalaran Rahayu wis kulina krungu ujaré Susanta kang ora ngepénakaké iku, iya mung cukup unjal napas dayané pangampet. 'Jeng, bésuk manèh kuwi aja mangkono! Iya arepa rada kasèp kaé, kaya apa legané atiku manawa ngrasa kok-tunggu tekaku. Lunganku kuwi rak ora lungan muspra, iya mung kudu-kuduné netepi kuwajiban nga- yani wong wadon.' Wis ora bisa kaam pet manèh eluhé kang dlèwèran ing pipiné kang sumringah. Rahayu mingseg-mingseg krungu ujaré kakungé kang durung nganti diwangsuli iku. Ing batiné krasa karanta-ranta diunèn-unèni mangkono kuwi, babarpisan c)èwèké ora niyat nglirwakaké kakungé iku. Nadyan nganti ésuk pisan ta,çlèwèké mau nedya nunggu mangan bengi. Nanging rak dic)awuhi ibuné supaya nc)èrèkaké nggoné c)ahar ta, sebab ibuné sumedya nglelipur c)èwèké. 'Iya, mas, aku rumangsa luput. Mula kersaa paring pangapura,' sauré Rahayu karo mingseg-mingseg. Susanta, weruh bojoné nangis, katon biyasa waé. 'Nggonku kanc)a mangkono kuwi iya mung supaya nuwuhaké katentrem- ané jejoc)oan. Nanging ora teges manawa aku ora ana ngomah banjur kowé ora mangan jalaran

papaJt ésuk <.ièwèké wis katon tangi. Mbok Wirya, kang klutekan ana pawon, nuli alon-alon marani kamaré Rahayu: 'Ndara ajeng, punika jarangipun ingkang ba~é kagem siram ndara kakung, sampun kula cepakké teng kulah.' 'Iya, mbok, unjukané apa iya wis rampung pisan?' 'Inggih, sampun. Mandar~aharané nap a inggih sampun kul a tata.' Rahayu, krungu aturé mbok Wirya kuwi, nul i alon-alon nggugah kakungé kang lagi sesengguran pangoroké. Sarampungé adus Susanta nul i ngrahabi sarapan. Bu Marta uga mbarengi nggoné <.iahar. Nadyan wayah umun-umun mangkono kuwi dudu pakulinané bu Marta, nanging marga kurmat marang putrané kang bakallungan adoh iya banjur mèlu mbarengi nggoné pa~a mangan ésuk. Susanta mung bungkem waé. Pangrasané wis kebak pangangen-angen nggoné arep olèh bati kang ora setitik. Marga lungané menyang Balikpapan kuwi, arep nèken kontrak pembelian kayu sana kang wis ana kang bakal nampa ing kuta kéné. Kurang luwih jam setengah nem Susanta, bebarengan karo ibuné lan Rahayu kang arep nguntapaké menyang setasiyun Balapan, wis bu~al numpak montor. Ing sajeroné montor sarana alus bu Marta awèh weling marang Susanta supaya ngati-ati. Séjéné pangati-ati bab lelungan uga bab dagang. Aja nganti kelimput ngoyak bebatèn, nanging pagawéan kang wis genah lan dadi cikal-bakal kaya tembako kang wis turun-temurun, aja dadi nglentar. Jam setengah pitu sepur menyang Jember wis lumebu ing setasiyun Balapan. Bu Marta lan Rahayu mèlu Iumebu ing gerbong kelas siji. Rikala arep muc.lun saka gerbong Rahayu ora bisa ngampet iliné luh, nguntapaké Susanta kang arep lungan dagang menyang sabrang. 'Wis ayo, n~uk, ndang kondur waé,' pangandikané bu Marta marang Rahayu, sawisé sepur kang ditumpaki Susanta iku buQal. Lakuné Rahayu dikanti bu Marta kang ka'ton welas banget.

Wis olèh telung dina iki Susanta lunga menyang Surabaya, banjur arep terus menyang Balikpapan. Kaya padatan pagawéané Rahayu yèn ditinggal lunga Susanta ngrangkep usahané: ,~èwèké kang nampani <.iuwit saka lengganan lan ngetokaké mbayar bon-bon kang wis ditemtokaké déning Susanta. Lagi waé iki mau Supardi, kang dadi jurutulisé Susanta bab urusan tem bako, ngaturaké bon kanggo mbayar kayu karèt kang lagi te ka nganti sepuluh prahoto. Mangka soré iku dina Setu, <.ièwèké kudu ngetokaké Quwit manèh kanggo blanjané buruh-buruhé

paça sunduk. Kang mangkono kuwi biyasa twnrapé 'c;lèwèké, manawa Susanta ora kebeneran lungan suwé mangkéné iki. Miturut pétungané Rahayu, sawisé c;lèwèké ngetokaké c;l.uwit blanja kanggo soré iku, sec;liyan kanggo mbayar kayu manawa sawayah-wayah !teka iya mung kena kanggo mbayar kayu pa:tang ton waé. Dadi ing pangrasané kuwi digatukaké karo welingé Susanta, nggoné lungan kira-kira watara saminggu, nanging nalika çèwèké arep ditinggal ora dipasrahi bab kayu-kayu kang arep dibayar, amung kanggo blanjané buruh-buruhé waé. Iya ora dadi apa, mangkono putusing pétungané. Yèn 'ta pancèn ana kayu teka kang biyasané kudu dibayar kontan, kepriyé manèh, dikréc;lit mestiné rak iya bisa, genah wis ceta kanggoné. 0, mangsa ora olèh, katimbang ndadak nyuwun ngampil ibuné marasepuh, rak malah makéwuhi. Ing kéné saiki Rahayu tuwuh rasa tanggung-jawabé kaya déné lumrahé pengusaha, kang mau-mauné ora tau digapé déning Susanta. Dikira manawa Rahayu ora duwé bakat dadi sawijining usahawan, nganti didadèkaké kasir kang nyimpen lan ngetokaké çuwit, nanging ora dikanc;l.ani bab ubeng lan kapentingané usaha. Kaya adat sabené Rahayu, sarampungé nc;l.èrèkaké ,c;lahar soré ibuné, katon lungguhan ing panc;lapa. Ora lali sambèné nyongkèt kang dadi kasenengané. Rahayu lagi ngrampungaké nggoné gawé mojah anggonan bocah, sedyané kanggo tanc;la mata marang Susanti kang wis nganc;lut tuwa. Manawa lagi jejagongan karo ibuné marasepuh kuwi ngrasa ayem tentrem jiwané, apa manèh sawisé Susanti dadi 'bu Priyana' ana Kudus. Isiné omah gec;l.é iku prasasat mung c;lèwèké karo bu Marta, ibuné marasepuh. Mbok Wirya, réwangé, manggon ana omah mburi. Déné pak Wangsa ana omah cilik sanc;ling garasi karo kulawargané. 'Nc;l.uk, kok iya durung ana kabar saka ac;limu, sajaké uwis babaran apa durung iya?' 'Dalem, buo Manawi kémawon dèrèng, margi kirang langkung saweg sa:tunggal wulan kala wilujengan pitonan punika. Dalem taksih kémutan énjingipun 'c;lateng Japara kaliyan mas San punika dinten Minggu tanggal setunggal.' Mungguh kersané hu Marta mono, saupama ora barengan karo lungané Susanta, panjenengané nedya menyang Kudus nengga putriné kang bakal babaran iya si Susanti kaé. Rac;lio transistor nggiyaraké warta berita jam pitu soré, Rahayu nuli wiwit migatèkaké giyarané. Nadyan c;lèwèké ora kagolong wanita perge- rakan, nanging bab migatèkaké marang mobah-mosiké kahanan c;l.èwèké ora geIem ketinggalan. Kumelaping aJtiné ingga ngenc;legaké denyuting jantung. Rahayu kang mauné kruton sumringah sakala dadi aclum pucet,

Javanese Literature since Independenee

marga ing berita iku ana kabar kang ngagètaké:

-Pada jam 9 pagi tadi, pesawat penumpang C.LA. menuju Balikpapan dari Pangkalan Pèrak, Surabaya, lima menit setelah mening- galkan landasan Pangkalan Udara Pèrak tel ah hilang jejaknya. Regu penolong dan penyelidik telah dikerahkan. Hingga kini belum diketahui nasib pesawat dan para penumpangnya.-

Prabot panyongkèt nuli ucul saka tangané, Rahayu katon saya gumeter badané. 'N~uk! Mumet apa piyé, n~uk?' pandanguné hu Marta karo gagé menyat saka palenggahané, nuli ngrangkul Rahayu kang wis anyep lemes. Bu Marta njerit nimbali mbak Wirya lan pak Wangsa. Saisining omah gègèr. Pak Wangsa ka~awuhan menyang Rumah Sakit ngaturi pak mantri. Bu Marta lan mbok Wirya ngupakara Rahayu ana ing kamaré. Déné mbok Wangsa ibut gawé jarang kanggo nyéka. Tujuné waé sawisé pak mantri rawuh lan paring sérum Rahayu sadar saka nggané sumaput. Mungguh katrangané pak mantri, sumaputé Rahayu mau marga ketan~egan sayah lan sajak ana bab sing gawé kagèting ati, nanging ara ndadèkaké bab kang mutawatiri. Dina ésuké Rahayu wis pulih kaya wingi uni, malah uga banjur bisa matur marang bu Marta sebab sumaputé ~èwèké~èk bengi kaé. Apa manèh ésuk iki mau wis luwih terang bab ilangé montor mabur C.LA., malah uga banjur digiyaraké jeneng-jenengé panumpanging montor mabur iku. Lan ... Susanta uga kelebu ing giyaran mau.

Ty. Suwandi, Ilang Tanpa Lacak, Sala, 1966.

mripa:t abang ngatirah pakulitan kebrangas panasing dalan-dalan kang diliwati sinusupaké ing bau kang ri nasa semplah pesakitan, pesakitan

sawenèhing nomnoman kang nggegem kapaling tangané sawenèhing nomnoman kang mikul kapaling punçlaké tanpa panduwa tumrap sakèhing pandakwa tanpa pambéla siji-sijia maju ngareping pengadilan nuli tanpa suwala giniring lumebu pakunjaran

pira lawasé nçlekem ing kéné ngaçlepi jubin açlem lan témbok~témbok kusem mbuwangi dina-dina tanpa piguna selagi brayaté kentèkan sançlang kasatan pangan nçlungkili lemah ing tegal garing nela-nela

sawenèhing nomnoman kang nggegem kapaling ltangané sawenèhing nomnoman kang mikul kapaling punçlaké ngadeg sarnburining ruji-ruji wesi ninggal brayaté kentèkan sançlang kasatan pangan ninggal kayu tegoran sa-iji ing alas jati

dudu kang mubra-mubru kebanjiran bançla mbeçlal mubal saka kaskayaning negara, dudu kang sarwa kecukupan ngisep kringeting liyan kang paçla merdika sanjabaning pakunjaran, çlèwèké kang ngadeg samburining ruji-ruji wesi! wingi konangan sançling kayu tegoran sa-ij i ing alas jati.

22-1-1965

St. Iesmaniasita (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).

PARtSAN

Enggoné mlaku sempoyongan, kaya paJtrapé wong lagi baé waras saka olèhé lara nemen. Klambiné poplin kuning, wis akèh kang jitetan. Banjur jarité kawung, wis masem. Tur enggoné jaritan kemunjuken, nganti sikilé kang cilik kaya biting ing saçluwuring polok katon melok. Awaké pancèn kuru, cahyané aclum pucet, mripaté cowong. Ning sejatiné Sumirah -mangkono arané bocah wadon mau -ora mentas lara nemen. Awaké waras-wiris, ora ambruk ora barang. Saben dina isih bisa ngayahi pegawéané padinan klawan becik. Enggoné mlaku katik nganggo nyarug-nyarug bledug ratan. Mesti baé hledugé iya banjur mabul, <;lasar rikala iku mangsa ketiga ngerak. Tindak kang mesti gawé kapitunaning liyan, kang nalika iku iya pinuju mlaku ana ing saceçlaké kono. Sumirah .çléwé saJtemené iya wedi bledug. Nyatané bareng bledugé mabul, ·çlèwèké çléwé banjur mIayu nyingkrih, amping-ampingan wit asem ing pinggiring ratan. Tindaké Sumirah kaya ngono iku kaya patrapé bocah cilik hng isih kumléwa. Mangka nyaJtané Sumirah wis dudu bocah cilik manèh, umuré wis ndungkap 19taun. Ana ing ngisor asem mau Sumirah banjur ongkrah-ongkrah kantongané. Isiné kantongané mau rokok krètèg cap Cecak 2 bungkus, banjur buntelan sega 2 bunte!. Quwité kang dibuntel kacu: sa-écé punjul sa-ençlil. Bareng Sumirah weruh yèn barang gawané ora ana kang kècèr, <;lèwèké banjur mèsem-mèsem çlèwèkan, kaya patrapé wong kang rada owah pikiré kaé. Sawiséiku Sumirah banjur mlaku manèh. Saiki sikilé ora dadak ngaçlul-açlul bledug. Bareng wis tekan ing koplakan sawétaning buwèn Sumirah mançleg, nyawang jaran-jaran an<;longan kang lagi paçla nyom- bor. Olèhé nyawang nganti rada suwé, kaya-kaya salawasé urip <;lèwèké durung naté weruh sesawangan kaya ngono mau. Pikiré banjur ng'lam-brang 'tekan ngendi-endi. Kèlingan lelakoné <;lèk isih cilik. Sumirah iya kerep diajak embokné menyang koplak~n kono, saperlu ngejogiçleçlek juragan koplakan. Yèn wis rampung pegawéané, Sumirah banjur diajak mampir ngombé ing angkring cemohéné pak Supar, kang misuwur ing kutané. Wah, <;lèk semana atiné bungah banget angger diajak nyemohé. Embokné lungguh

<;Iingé. Sumirah lungguh ana ing ce

10, yu!' celatuné punggawa buwèn ngélingaké Su-

mirah. 'Napa, mas?' Mesti baé atiné Sumirah banjur trataban diélingaké punggawa buwèn kaya ngono mau. 'Sampéyan rak ajeng niliki Rakija 'ta? Kang ajeng sampéyan tiliki niku, saniki saweg ... sakit.' Makçleg, atiné Sumirah nalika iku rasané kaya ditutuk ing we si gligèn. 'Sakit? Lha yèn ngaten awaké rak kera, cahyané rak pucet?' Punggawa buwèn kang ditakoni, mèsem, banjur wangsulané: 'Tiyang naminé sakit, mesti mawon inggih pucet, inggih kuru!' Sumirah meneng baé, terus ngluntrung ngetutaké lakuné punggawa buwèn kang ngeteraké mau. Sirahé sèngklèh, pikirané bruwet. Tan kocapa, bareng Sumirah wis dililani mlebu ing sèl panggonané Rakija, sakala Sumirah njerit, karo ngapyuk rainé nganggo tangané <.léwé, bareng weruh kahanané Rakija. '0, kang ... kang!' Sumirah nangis ngguguk kaya bocah cilik ditinggal lunga biyungé tanpa dipamiti. 'Lh a kok awakmu saiki kaya ngono ta, kang!' Sumirah yakin yèn ana ing buwèn Rakija ora kopèn. Pangané ora becik. Kerep dikon mikuli tong kang isi sesuker kang njijiki. Pegawéan kang banget ora disenengi déning Sumirah wiwitçlèwèké kerep ançlok ana ing angkring cemohéné pak Supar karo biyungéçlisik. Sumirah banjur nggeget lambé. Diangkah panjelihing atiné aja nganti keprojol, karebèn ora gawé susahing kanca-kanca liyané. 'Meneng, Rah! Teka-teka kok njur nangis, kaya cah cilik. Aku ora apa-apa,' pangarih-arihé Rakija klawan lirih-lirih. Sumirah nçlingkluk. 'Aku pancèn lagi lara, Rah. Lumrah manungsa urip sok kena ing lara. Ora mawang panggonan. Senadyan tetep ana om ah, olèh pangopèn kang becik, turu kepénak, nyambut gawé merdika, ning yèn arep ketrajang ing lelara, iya mangsa wurunga. Dadi kahananku saiki ora perlu kok- seçlihaké banget-banget, munçlak saya gawé nemening laraku.' Sumirah isih men eng baé. Swasana ing omah pakunjaran mau malih sepi mamring. Kang keprungu mung swarané wong kotèkan lesung. Parèsan-parèsan wadon paçla nutu. Berasé mengko kanggo ingoné parèsan isining buwèn kono kabèh. 'Kahananku kang kaya ngono iki aja mbok-eluhaké banget-banget!' Sawisé kançla kaya ngono Rakija banjur watuk-watuk. rng wiwitan iya mung watuk lumrah, ning suwé-suwé banjur kekel, nganti Rakija

wMuké. Qaçané dipluruti supaya aja kebanjur-banjur enggoné watuk, nanging watuké ora mença, malah saya ndadra. Sumirah mèlu gupuh. Guluné Rakija banjur dipijeti. rng batin çèwèké wiwit sumelang banget, awit kakangé kang diéloni saploké wong tuwané sakloron wis ora ana kabèh, ya-iku Jaya, iya sok kerep watuk kekel kaya Rakija. Yèn watuké wis kekel sok banjur pecicilan

&pet mau kanggoç1aç1ung utawa

kanggo kèsèd lan liya-liyané. Rah, bareng olèhku kluyuran wis olèh limang dina tuwuh niyatku arep minggat baé. Minggat, Rah, saka mbuwèn. ara kuwat, Rah, aku dikon ngentèni entèking ukumanku. Nanging rancangan iku ora mateng. Olèhku minggat durung nganti adoh, wis ke1akon keceke1 manèh déning pulisi. a ... kawuningana, Rah, bareng aku keceke1 manèh awakku rasané kaya remek. Kaya remuk! Kaya ajur! Ora ngira yèn aku isih pinaringan urip kaya ngéné iki. Aku dipentungi, Rah, dikamplengi. Wis -ta ... remek-remek, Rah, rasané awak. Ning kang salah pancèn aku <;léwé .. .' Rakija banjur watuk ngikil manèh. Mripaté pendirangan, karo tangané ngurut-urut <;laç1ané. Yèn Rakija <;long watuk ngikil kaya ngono mau, atiné Sumirah mèlu gronjalan. Bareng wa:tuké wis men<;la Rakija banjur nutugaké olèhé cerita. 'Aku banjur dilebokaké ana ing rumah sakit. Kira-kira ana limang dina. Sawisé iku banjur dilebokaké buwèn manèh. Nganti saiki. Wiwit iku aku ora olèh golèk sepet ana ing njaba manèh. Pegawéanku ganti. Awan soré ngusungi tai, Rah, mbuwangi sesuker menyang kali. Mangka dohé kali sak a kéné iki ana karo tengah kilo, dadi Iakon ... seprapat jam luwih, bola-bali setengah jam. Saya ora kepénak! Saben dina apesé ping sepisan mesti kambon ... ambon-ambon ora énak. Mbiyèn, <;lèk isih golèk sepet, rokok-rokok rada mayar. Wong iya mlebu metu kampung. Apa manèh yèn tiba punggawa buwèné kang ora pati kereng. Bareng ganti gawéan ngusungi sesuker, waçJ.uh, Rah ... ! 0000, ala-ala kuwata, Rah, anak putuku mbésuk aja ana kang nglakoni! Cukup aku <;léwé baé kang nyangga rekasané. Njepi,t 'tegesan kang wis kambon bledug ing ratan baé, yèn konangan, 0000 • " rasané awak, Rah! alèhé milara ... ora sumbut karo kesalahané. Ning kepriyé manèh 'ta, Rah, jer aku wong ukuman. Parèsan. Yèn enggoné mentungi ana ing panggonan kang sepi baé, ora sepiraa. Bareng dipentungi ana ing papan kang ramé, 0, Rah ... Rah! Wis lara setengah mati, katik diwirangaké pisan. Ambakna kuwasa, yèn mentungi wong mbok iya empan lan papan. Arepé dipen- tungana kaya ngapa, dak-jaluk aja ana ing papan kang ramé ... !' Sawisé kançJ.a ngono, Rakija banjur watuk ngikil manèh. Ngantiç1aç1ané ditaç1ahi nganggo tangané loro pisan. Bareng enggoné watuk wis menç1a, Rakija banjur lèyèh-Ièyèh. 'Ora kuwat, Rah, aku lungguh suwé-suwé! Kowé ora perlu kesusu mulih. Isih témpo!' Rakija banjur nyawang blandaring omah pakunjaran kang digawé saka kayu kang bakuh sarta geç1é. Rakija banjur kaya-kaya ngétungi

kabaré désa?' 'Slamet!' wangsulané Sumirah cekak. 'Lha kang Jaya? Rak iya paçla slamet ta?' 'Slamet.' 'Sokur.' 'Ning arep kumat édané manèh!' Sumirah banjur nçlingkluk. Rumangsa getun bareng tembungé mau ketrucut metu. 'Lho, kumat édané kepriyé 'ta?' Rakija nçleçles. Sumirah ora bisa énggal awèh wangsulan. Rakija ngerti yèn atiné Sumirah lagi dredah çléwé. Wong loro mau banjur paçla meneng-menengan. 'Kang Ja!' Nalika Sumirah undang-undang kaya ngono mau, gagasané Rakija isih mlantrang saparan-paran. Mula bareng Sumirah undang-undang manèh, lan olèhé undang-undang rada seru, Rakija iya rada kagèt. 'Apa, Rah?' Sumirah banjur bisik-bisik: 'Ayo minggat baé, kang!' 'Minggaat?' Rakija banjur tangi manèh klawan alon-alon. 'Iya, kang, minggat karo aku!' Sumirah nggenahaké. 'Minggat wong loro?' 'Iya! Tinimbangané kaya ngéné! Aku iya wis ora krasan suwé-suwé mèlu kang Jaya. Malah, sok-sok, Nyana

Olèh-olèhé Sumirah mau ora tumuli dipaèlu déning Rakija. Gagasané Rakija sapérangan geçlé isih tumuju marang pangajaké Sumirah çlèk mau. Pancèn wis ana sawetara dina iki Rakija nyiçlam manèh arep minggat saka mbuwèn. Dadak saiki Sumirah, wanita gegantilaning atiné, ajak-ajak kaya mangkono. Rakija banjur watuk-watuk, nanging ora ngikil kaya çlèk mau. Polatané senadyan isih katon pucet, nanging wis ora peteng kaya 'çlèk mau. Saiki rada duwé èsem. Sajaké atiné rada lega, sawisé pirang-pirang dina tansah juçleg, bruwed ora ana manèh. 'Butuhçluwit apa ora, kang?' Sumirah takon manèh. 'O,çluwit iku yèn ana buwèn ora payu. Ora ana gunané. Simpenen baé!' 'Yèn ngono suk kanggo sangu ya, kang, sangu minggat!' Atiné Rakija kumelap manèh ngrungu kanc,lané Sumirah kaya ngono mau. Kumelap kagèt campur seneng. Nanging pangajaké Sumirah kaya ngono mau iya banjur nuwuhaké pitakonan kang mbingungaké ing sajroning pikirané. 'Arep minggat menyang ngendi? Arep minggat menyang ngendi?' Iya pitakonan kaya ngono mau kang sok gawé bingung atiné Rakija. 'Lh a kakangmu mengko kepriyé?' Saiki atiné Sumirah kang ganti kumelap kagèt, bareng ngrungu pitakonané Rakija kaya ngano mau. Nanging ora suwé. Atiné Sumirah banjur tumuli bisa sarèh manèh. Mungbaé, sawisé sarèh, Sumirah banjur ge tem-ge tem karo kakangé. Jalaran, anané çlèwèké ora bisa tumuli kawin karo Rakija iya saka pokalé kakangé. Jaya, kakangé, ora seneng banget yèn açliné nganti kawin olèh Rakija. Malah, anané Rakija nganti kelebu buwèn barang iku iya saka panggawéné Jaya. Gambar lelakon kang uwis-uwis banjur kaya tarik-tarik urip ceta manèh ana ing angen-angené Sumirah. l,)isik, Rakija karo kakangé Sumirah iku paçla-paçla mesin ana pasar. Nalika Rakija durung çlasar ana ing pasar mèh kabèh wang, yèn njaitaké apa-apa, ambyuké iya menyang Jaya. Ning bareng Rakija mèlu çlasar, pepayané suda. Suwé-suwé malah Jaya prasasat ora naté kepayan. Iki satemené iya salahé Jayaçléwé. Dagangané utawa pegawéané ora naté diperdi. Balik Rakija ora. Saya suwé pegawéané saya apik, ongkosé murah, gawé marem lan senengé kang paçla ndandakaké. Nanging Jaya emah métani awaké 'çléwé, emoh nolèh gitokéçléwé. Anané çlèwèké nganti sok ara kepayan babar pisan, kang dadi jalarané ora liya iya Rakija. Jaya dadi serik atiné. Ing batin, ning lairé iya ora. Awit mèh saben dina Jaya iya mesti ketemu Rakija ana ing omahé, Jaya ngerti yèn Rakija mambu ati karo açliné, Sumirah. Nanging rèhné ing atiné Jaya wis

ana winih sengi,t, geting marang Rakija, mul a bareng Sumirah tarèn kang sepisanan, apa olèh yènçlèwèké kawin karo Rakija, terus baé açliné digetak. Sumirah mundur. Bab mau dikançlakaké marang Rakija, Rakija banjur golèk réka-daya. Enggoné paçla dodolan ana ing pasar banjur diréka bebarengan supaya paçla kepayoné. Rancangané Rakija kang becik mau ditampa klawan gembira déning Jaya. Ning Jaya olèhé mèsem satemené iya mung ana ing Iair, batiné ora. Ing sawiji dina Rakija diajak mainçlaçlu. Rakija manut, malah ing batin seneng. Mainan mau satemené dilarang déning kang wajib. Mula olèhé paçla main iya golèk papan kang nçlelik, papan kang primpen. Rakija menang, Jaya kalah. Bareng çluwité wis entèk, Jaya pamitan mulihçlisik. Mainan isih diterusaké karo botoh liya. Durung nganti bubaran panggonan mau digropyok pulisi. Rakija kecekel. Kabèh saksi ngebyukaké kesalahan marang Rakija. Jaya iya ngono. Satemené kang pasang ja ring kaya ngono mau supaya Rakija bisa kalebu buwèn iya Jayaçléwé. Bareng disereg menyang pengadilan, iya Rakija çéwé kang ditibani ukum kunjara. Iya gegambaran lelakon kaya ngono mau kang tansah gawé umobing atiné Sumirah. Iya kelakuané kakangé kang kaya ngono mau kang njalari atiné Sumirah saya ora krasan kumpul karo kakangé. 'Patènana pisan, kang, karuwan!' celatuné Sumirah kaya ora disengaja, bareng wis olèh sawetara wektu enggoné kebleng ana ing lamunané çléwé. 'Sapa?' 'Kang Jaya!' Rakija banjur unjal napas. Wangsulané klawan sarèh: 'Aja, Rah, sedulur tuwa malati!' 'Malati iku yèn tindaké bener. Lha yèn mung tansah gawé rekasaning sedulur?' 'Iku rak saka panampamu, saka rasa pangrasamu. Jalaran enggonmu kepéngin omah-omah karo aku ora diidèni kakangmu. Ning mestiné kakangmu enggoné nglarangi kowé kawin karo aku, iya duwé pamrih kang becik, duwé alasan kang kuwat. Kakangmu mestiné kepéngin duwé açli ipé kang pangkat, kang bagus, kang sugih!' 'Wis! Wis, kang! Aja guneman kaya ngono! Panas kupingku ngrungok-ngrungokaké!' Sumirah Idawan trengginas banjur munggel keterangané Rakija. Rainé banjur mbrabak abang. Weruh kahanané Sumirah kaya ngono mau Rakija banjur mèsem. 'Kowé nesu ya, Rah? Kowé wis mantep tenan, Rah, karo aku? Ora bakal rumangsa keduwung?'

Javanese Literature since Independenee

Sumirah ora tumuli mangsuli, nanging mung banjur tumenga karo mbuwang èsem sajimpit. 'Tenan, Rah! Satemené aku iya wis ora krasan manggon ana kéné. Aku
wis ngerti kabèh karo atèn-atèné kakangmu. Minggat ... ! Minggat ... !
Rakija olèhé kançla kaya ngono klawan swara lirih-lirih, sawisé iku banjur gumuyu la:tah saka senengé.

S. Kadarjono, Sampyuh, Yogyakarta, 1966.
34- PRAPATAN CILIK

mung nétramu kang mapag liwatku ing prapatan ci1ik sepi tanpa sapa aruh lan èsem guyu ndadèkaké crita iki ora rampung kaya kéblat prapatan cim. iki kudu sowang-sowangan aku njaluk ngapura kabèh kançleg ing daluwarsa ...

Djudjuk S. (in: Djaka LOQang no. 195, April 1975).

BANJ)OSA

Wiwit jam loro awan udané 'teka deres banget, kaworan angin pisan. Mençlungé isih kandel ireng ngençlanu ana ing tawang. Nganti jam nem soré udané meksa durung terang, agawé seçlihé pak Jaka. Jana isih énak-énak gawé walesan, jaréné arep mancing menyang kali. Seçlihé pak Jaka merga wis nyepakaké barang mateng, kang kanggo jaminan wong melèk mengko soré. Klasa sepuluh wis cumawis, diyan kecèran lima wis cumepak kabèh. Cekaké persiyapan jagongan wis komplit. Mangka udané isih deres, gèk durung ana ututé arep te rang, mençlungé isih kandel. Kahanan saya munçlak peteng lan sepi nyenyet, gawé mrindinging gitok. Swara gumrojoging kali Buntung kang pernahé ana buri omah kurn- rosak nggegirisi ati, saya gawé tambahing miris atiné pak Jaka. Pak Jaka lungguh <;lelog-çlelog karo sangga uwang, dongané ndremimil. Weruh kahanan kaya ngono Jana gumuyu klécam-klècem, ngerti apa sing lagi dipikir déning pak Jaka. Mula lawang énggal ditutup, amrihé supaya pak Jaka ora nyawang wit rançlu alas ing kuburan Kobra kang angker. Lampu kecèran loro wis dipasang mubal-mubal urubé. 'Kang, wanguné udané arep sawengi natas, mençlungé isih kandel.' 'Ayaké ya ngono, Jon,' wangsulané sajak aras-arasen. 'Yèn ngono mengko ora ana wong njagong mréné.' 'Mestiné, wong udané isih deres ngono. Coba saiki rasakna, sepiné kaya ngéné, gèk omahé mencil. Saupama ana apa-apa mbok mbengoka nganti cangkemé suwèk, ora bakal ana wong teka. Mula-mula sing kumentus ya kowé, wong omah kaya ngéné kok gelem ngenggoni.' 'Sarèh çlisik, kang, aja banjur nesu. Witikna coba pikiren, yèn aku nolak omah iki, gantiné banjur end i. Omah iki wis kdbèt banget kanggo pon- <;lokané sakanca. Suk yèn kanca-kanca wis teka, rak ora sepi kaya iki.' Pak Jaka ora mangsuli. Awit durnadakan keprungu swaraning manuk bencé lan kolik ngganter. 'Trèmbèlané! Isih soré wis ana manuk keparat muni.' 'Lha wis uniné ngono kepriyé manèh, kang. Kaé ya kéwan duwé nyawa, lan ya butuh muni.' 'Ambumu! Ngertia kuwi sasmita ala.' 'Kok ngerti.'?

munçlak nyiksa menyang batiné 'çléwé.' 'Lagi sepisan ji iki dadi wong kemançlahan bara mborong ngalami lelakon kang durung naté tinemu salawasé urip,' ngono grenengané pak Jaka karo ngiling wédang tèh kentel kang lagi baé digoçlog. Jana uga mèlu ngiling ana gelasé. Kanti nyruput wédang kang isih manget-manget Jana nyambungi gunemé pak Jaka diénggokaké liya. 'Gilo, kang, wajik lan rasikané anggoné maringi bu lurah rak isih.' 'Va kono, panganen çléwé, wetengku wis wareg.' Jana mèsem karo njupuk wajik mangan télap~tèlep ora lèrèn-Ièrèn, let seç1.éla wajik lan rasikan sepiring wis babI as mlebu wetengé Jana. 'É ... la lala, rada klalèn aku. Iki dinané rak malem Slasa-Kliwon ta, Jon.' 'Yèn malem Slasa-Kliwon banjur arep apa, kang?' 'Aku durung gawé sajèn.' 'Sajèn kanggo apa, kang?' '1;)apurmu! Sajèn ya kanggo sing 'tunggu omah kéné, goblog,' wangsulané pak J aka setengah nesu. 'Yèn ngono, kanggo nyajèni awaké ·çléwé. Wong sing tunggu omah ya mung wong loro til iki,' karo mèsem. 'Gobiogrnu kebangeten banget, Jon. Mestiné ya kanggo nyajèni sing ora katon.' 'Kaya ta, angin lésus, ya kang?' 'Trèmbèlané! Guneman karo wong ndableg. Wis ora urusan.' Bubar celatu ngono pak Jaka banjur menyat, nanging lagi limang jangkah banjur mak jegagig mbalik ora sida, nuli lungguh lincak manèh, awit atiné krasa mrinding. Udané saya deres. 'Udan keparat ora 'terang-terang.' 'É, kang, aja misuh. Witikna piyé, lagi usum rençleng, sap a bisa ngowahi lakuning mangsa.' 'Iya yèn énggal terang. Yèn sawengi nçleçlet, rak sida ora ana wong sing teka mréné.' 'Yèn aku malah kebeneran, kang, sawengi bisa natas anggonku turu kepénak, ora dibribèni wong jagong.' 'Ambumu!' Dumadakan Jana njingkat, pak Jaka mèlu kagèt. 'Trèmbèlané! Omahé tampuh, ngendi-endi bocor. Iki mengko arep turu ngendi, kang?' 'Va turu kéné. Yèn bocor ya dibenakaké <}isik.'

BanQosa 163

'Aku wegah njupuk an~a ana njaba, kang. Arep ngranggèh ara gadug.' 'Ayo punjèn.' Jana nuli dipunji pak Jaka mbeneraké gen~èng sing tampuh. Nanging merga suwé, pak Jaka suwé-suwé awaké ora kuwat banjur n~re~eg, wusana mak gentawil Jana ,tiba. Tibané natab lawang kamar sepèn sing wiwit ~èk wingi angèl dibukak. Mak grobyag, Jana mbengok sambat lara. Lawang sepèn menga ngeblak. Pak Jaka, tanpa mikir menyang Jana sing tiba lagi ngelus-elus sirahé, mbengok seneng karo tu ding-tu ding njero kamar sepèn. 'Begja kemayangan banget saiki. Tibané kamar sepèn iki isi temp at tidur komplit karo klambuné. Ayo, Jon, pa~a turu kana baé kepénak, anget ora ketampuhan.' Jana, sing isih pringisan, mèlu nyawang kamar sepèn. Trengginas banjur menyat mlebu kamar, kuwatir ke~isikan karo pak Jaka. Nanging sepira kagèté bareng ce~ak lan ditama:také, sing diarani temp at tidur mau tibané ... ban~osa salurubé komplit. Sanalika mbalik mlayu. Tekan lawang mak gabrus tumbukan karo pak Jaka sing arep mlebu. Wong loro pa:ting cekakar pa~a tiba kabèh. Jana tambah benjnt sirahé ketatab saka lawang, déné pak Jaka sirahé uga benjut ketatab lingir saka. 'Trèmbèlané! Mlayu ara ndelok,' gunemé karo ngemèk-emèk sirahé uga benjut. 'Aja misuh, kang. Coba tamatna tempat ti dur kaé, apa bener tempat tidur kanggo wong urip.' Pak Jaka namataké sing dikira tempa:t tidur mau. Sanalika awaké banjur n<;lre~eg wèl-wèlan, awit lagi ngerti, sing diarani tempat tidur mau tibané ban~osa salurubé kang wis rontang-ranting. Malah payungé isih katon sumén<;lé ing san~ingé. 'A~uh mati ... hiyungé semprul! Ora ngimpi, ora ujar, salawasé aku urip, ya nembé sepisan iki nemahi ana lelakon sing kaya ngéné seremé. Nyata sembrana tenan pak Sura, karo pak lurah iki, ana wong tuwa kok kanggo dolanan. Iya awas mengko titènana.' Ngono gunemé pak Jaka genti misuh kam pak lurah lan pak Sura, terus marani Jana kang isih pl'ingisan lara. Awaké isih katon n~re~eg wedi. Tangané Jana dicekeli kenceng. 'Piyé, Jon? Aku wis ora kuwat manggan omah sing angker kaya ngéné. Yèn terus-terus, kiraku sida mati kak u tenan awakku. Sapa gelem turu ana amah iki kang isi ban<;losa. Sing kebangeten banget ya pak lurah. Aya Jon, rikat,lawangé sepèn Itutupen manèh.' Jana alan-alon menyat, lawang sepèn ditutup rapet, banjur lungguh

Pak Jaka nututi ing sançlingé. 'Sabar çisik, kang. Saupama kang Jaka ora gelem turu ana kéné, lha arep turu ana ngendi? Gèk mangka udané isih deres ngéné. Mbok ditata

Bançlosa 165

tambang dawa. Tambang nuli diuncalaké mengisor, sing nc.luwur digu- bedaké wit. Kanti ngrekasa Jana bisa munggah, ambegané munggah- mec.lun. Karo isih grundelan pak Jaka ngomèl: 'Wong ora urus. Dolanan mbok sing patut. Untung ora modar.' 'Mengko sik ta, kang. Kok cepak temen nesuné. Ana rembug dirembug

c.lisik, aja sok nyalahaké,' wangsulané karo isih krenggosan. 'Lho kepriyé ta sing sabeneré?' 'Ngéné, kang. 'Bener kan<;lamu <;lèk mau bengi, énaké luwih becik lunga saka omah sétan kéné. Pancèn omah iki kebak sétan lanc.lemit, gandarwa lan ilu-ilu tètèkan. Saiki aku wis ngandel. Buktiné wis ana. 1!èk mau bengi aku turu rak bareng karo sampéyan ta, kang?' 'I ya bener, kowé turu ana sanc.lingku.' 'Lha ya kuwi. Ngerti-ngerti bareng aku tangi wis ana lowahan bambing kana, kanti ara dingertèni ngalihku. Saiki wis ceta yèn omah kéné pancèn omah <;lemit, omah sing angker lan gawat 'temenan. Mula beciké ayo énggal tata-tata, ninggal omah kéné.' Wang loro énggal-énggal mlebu ngomah terus tata-tata. Bareng wis rampung banjur énggal-énggal ninggalaké omah mau, dikancing rapet. Niyaté wang loro arep nemoni pak lurah, awit rumangsa digawé dolanan.
Any Asmara, Gendruwo Kali Buntung (in: Tulaçla No. 2, Surabaya, 1967).

PANJER SORÉ

Pamong acara ngaturaké jenengé lagu, jenengé jogèd lan jenengé sing arep mbeksa. Lagu Mak Inang Pulau Kampai terus nyuwara, wiramané nganyut-anyut. Pasangan putri-putri ayu ing papan pagebyagan terus mbeksa lenggat-lenggut atut liring wirama. Sawenèhé pemu~a bregas, rada kuru, kang lungguh ing <;lèrètan kursi 'pèrs' wiwit mlebuné pasangan putri-putri ayu mau usreg waé. Bareng beksan dianyaki, ~èwèké~oyong marang kanca sisihé, terus bisik-bisik: 'Wah, cah sing nomor loro saka kéné kuwi élok tenan 10, Syam! Sapa jenengé?' 'Sing endi? Klambi wungu térong kaé?' sing ditakoni nilingaké. 'Iya. Ya pasangan wungu térong kuwi, nanging sing ma~ep mréné. Ayu tenan, ya! Gèk luwes, gandes!' Wartawan Ananta Syam ngguyu krungu pangalemé kancané, mara tembungé: 'Kuwi mono Lintang Panjer Soré, Rék. Sasoré ing glanggang beksan kéné sing dientèni wong-wong rak ya metuné bocah kuwi. Jenengé Nilakan~i. Mengko yèn ana wektu wawancaran, tarapen waé. Aja wedi-wedi, kowé bengi iki wartawan Darma Kan~a, Rék. Yèn tulisanmu apik kaya crita-cekakmu mengko dak-wènèhi enggon ing rubriek Kabudayan!' 'Rm! Énak dadi wartawan! Muga-muga aku klakon wawancaran karo wong ayu kaya ngono,' grenang-grenengé pemu~a bregas mau. 'Aja manèh kok mung wawancaran, mipika jo~o pisan rak bisa ta, Rék,' si wartawan ngguyoni. 'Ah, aku mono wong wartawan palsu! Isa lungguh kéné iki rak mung marga nyilih kartu un~anganmu!' 'Lo, ora marga kartu un~angan pèrs, nanging destun jenengmu Réka Perbawa. Sapa wongé ora tau krungu jenengé pengarang Réka Perbawa? Luwih-luwih ing kalangan cah wadon-wadon ngono kuwi, akèh banget kang éram marang kowé. Nyebuta jenengmu, mengko cah ayu-ayu kuwi rak te rus ndlongop ing ngarepmu.' 'Wis, wis, Syam! Aja kok-uluk-ulukaké aku, mun~ak kebanting kanteb tibaku mengko! Kaé galo tamatna putri Panjer Sorému nyebar kembang pèni banget!' 'Wanguné sengsem banget kowé marang kelangenan beksan lan sing

Panjer Soré 167

mbeksa! Nulisa bab iki ya!' 'Huh! Jogèdçléwé rak wis kasil karya. Perluné dimataké. Apa kudu disambungi sarana tulisan? Rak ora ana apa-apané mengko uniné tulisan!' 'Ah, ana lan ora ana kuwi rak gumantung sing nulis! Yèn sing nulis bisa, ngono-ngono kuwi rak ya diwarahaké ing udayana!' ujaré wartawan Syam. Langen beksan kapungkasan mawa swarané keplok ambata rubuh. Wengi kuwi wengi pungkasan sayembara final beksa Srampang Dua Belas. Pengumuman juri bakal digiyaraké sawisé ngaso sawatara. Pyayi-pyayi ingçlèrètan kursi 'pèrs' paçla menyat, pating blulung golèk warta. Sing ngasta fato-toestel ceprat-ceprèt nglanggengaké wengi beksan kebak lintang-lintang ayu, lintangé paraga jogèd. Ananta Syam uga menyat, welingé marang kancané: 'Tenan, Rék. Enggonen kasempatan iki wawancara kanggo ngisèni rubriek Kabudayan Darma Kançla. Yèn butuh potrèt nyuwuna tulung mas Isngadi saka Surabaya Post, aku mau ya wis meling nggolèkaké foto sing apik kok. Aja wedi-wedi, bengi iki kowé wartawan Darma Kançla! Kita golèk sasaran çléwé-çléwé, lol' Gojag-gajeg Réka Perbawa ngadeg. Arep ngintil kancané sing nyilihi unçlangan, rasané kok isin. Apa manèh Ananta Syam wis sasmita 'golèk sasaran çléwé-çléwé'. Réka nékad nyeçlaki papan panggonané putri ayu-ayu, sing paling akèh diserbu wong. Kajaba para wartawan uga kanca-kanca jogèd utawa famili-famili sing arep nraktir ing buffèt akèh mrana parané. Kadi déné wartawan Réka wis nyabut ballpoint lan nûtes, nanging énggal didlesepaké ing saké manèh. Saru, wartawan sing peng-pengan ora gampang catet-catet ing kertas, asil interviuné kudu dicatet lan diolah ing uteké. Nilakançli ngemut ès lilin. Patrapé rongèh, ngobrol karo kanca-kancané. Klambiné wungu térong disulami bolah emas pating kertèp, potongan baju kurung, gelungé konc}é dicunc).uki kembang kemboja, pal1'tes tenan. Tingkahé luwes, polatané sumèh. Kanca-kancané, lanang-wadon kupeng saceçlaké uga omong çléwé-c}éwé, sing wadon kenès-kenès, sing lanang adreng-adreng. Weruh grombolan kang sajak angker iki, Réka Perbawa saya samar atiné. J!èwèké njegreg ing ceçlaké cah ayu kang diérami. Embuh Nilakançli lagi crita apa, sajak ramé. Bareng tangan sing nyekel ès lilin disabetaké munggah, prongkalané ès mrucut saka sada, wer, plok, némplok ngenani rainé pemuçla sing ngadeg ing ngarepé. Ger, spontan kanca-kancané ngguyu. Nila çléwé ya ngguyu, nanging gagé diampet, rumangsa salah. Rainé mbrabak abang, bareng ngreti sing ketémplok ès lilin dudu balané çléwé.

'Oh! Oh! Anu 10, mas, nuwun séwu! Piyé ta aku mau! Nyuwun duka, yektos! Ora kejarag kok!' Gagé waé çlèwèké ndudut kacuné sakaçlaçlané ... kacu ngangrangan wungu setèlané klambi jogèd Srampang, 'terus diusapaké pipiné pemuçla kuru pideksa. Ambuné perfumé amrik wangi. 'Cilaka kowé, Nila! Bocahé nesu! Ès bar diklamuti jaré disawataké rail Menghina ... kuwi jenengé!' kanca-kancané paçla mbéda. 'Ris, ora bisa! Ora dak-jarag kok! Sakit, mas?' 'Ah, wis ora papa kok. Tenan, ora papa,' ujaré sing ketiban sampur, rada isin, nanging çlasar atiné lagi karep, dadi ya rada seneng. 'Tenan nggih, mas? Ora duka ta nggih, wong kéné ora dijarag kok,' ujaré Nilakançli ayu. 'Ora papa piyé, wong genah pipiné bengep ngono!' kancané isih tetep mbéda ngobong-obong. 'Ris, aja mèlu-mèlu kowé, Win! Subvèrsip kowé ya! Ngga, mas, nyingkir mrika, pados ·toya wantah. Teng mriki digoçla cah-cah mawon ngoten,' ujaré Nila karo narik tangané pemuc.la kuwi. Wah, jebulané agrèsip banget cah iki! Yèn ana papan pagebyagan mau sajak kok olèhé anggak. Ya wis, tiwas kebeneran, wong nyatané kepéngin tepung jaré! Nalika golèk kran banyu tawa kuwi ndilalah ngliwati juru potrèt Surabaya Post, 'terus waé 'tangané sing prèi, sing ora dikanti Nila, njawil-njawil awèh sasmita. Kacu dibasahi, terus diusap- usapaké pipiné. Jaré bèn aja pliket. 'Nuwun sèwu, jeng. Mripatku rak ora papa, ya? Kok peçles timen,' ujaré pemuçla kang nançlang 'kacilakan' kuwi. Nilakançli nglangak mriksa mripaté korban sawa;tané. Kalonggaran kuwi digunakaké wartawan Isngadi nata posisi, terus ceklèk 'byar'. 'His! Gençleng ané!' kawetu dyah ayu srengen. Terus nggujer juru potrèt: 'Wah, nçlugal sampéyan, mas wartawan! Awas 10, ya, aja diumumaké nèng surat kabar! Yèn dipacak dak-protès, lo! Apa manèh yèn komèntaré saru!' Isngadi mlengèh, terus nggablog kancané sing sajak klilipen: 'Suksès kowé, Réka! Dak-arep-arep tulisanmu 10. Syam wis meling mau.' Terus nggeblas golèk obyèk liya. 'Ré, tepung kowé, mas, karo wartawan potrèt kuwi mau?' si kenya pitakon mbranyak, wis ngoko tenan. 'Tepung manèh, wong kanca wartawan.' 'Wartawan? Ut, blai! Dadi panjenengan ki wartawan? Wis kudu nyingkir aku, ès liIinku mengko munçlak mlebu koran!' 'Lo kosik! Kosik ta, pasièné durung mari jaré!' aloké si wartawan anyar-

Panjer Soré 169

an menggak. 'Wong wis ora papa ngono 10.' 'É wong isih njarem kok.' 'Ngendi? Wong wis ora abang kok, mripaté!' 'Kéné, sing njarem,' ujaré si pasièn nudingi njero çlaçlané çléwé. 'Heh! Gençleng ané!' mak prengut grapyaké mbleret. 'Karo déné, jeng, anggonku ceçlak-ceÇlak mau ngemu karep.' 'Karep apa? Aja ugal-ugalan 10, aku nesu.' 'Alah, wong nesu kok ndadak wara-wara! Anu, gançlèng karo panggaot- anku aku peri u keterangan-keterangan sitik bab jogèd Srampang bengi iki lan paragané.' 'Interviu ta iki?' Wartawané mantuk. 'Arep dipacak nèng layang kabar apa?' 'Udayana Darma Kançla.' 'Jenengé wartawané sapa çlisik? Alamaté ngendi?' 'Wèh, sing diinterviu ki kéné apa kono ta ki?' 'Lo ya perlu ngono! Yèn salah critané karuwan kéné olèhé nçlobrag.' 'Mbok aja kereng-kereng! Jenengku Réka. Alamaté paçla karo alamaté réçlaksi Darma Kançla. Saiki sliramu, asma?' 'Tik ndadak takon. Wis ngerti no kuduné.' 'Nilakançli. Bener ta? Kanca-kanca wartawan awèh paraban Lintang Panjer Soré. Ditampa ta?' 'Sapa? ! Ah, katik ngono barang. Sing kaya Lintang Panjer Soré ki apané?' 'Va candrané, ya mripaté sing kerlip-kerlip kuwi,' ujaré Réka mèsem kaduk wani. Réka Perbawa sawenèhé pengarang. Pikirané lantip. Pinter ngembani sing diinterviu, nganti Nilakançli ora krasa meçlar wewadi-wewadi priba- diné sing satemené ora perlu dituturaké. Wawancara kuwi sinambi sré- kalan, pancèn Nilakançli ètès ing watek lan mbranyak ing pocapan; déné Réka Perbawa seneng guyon. Kuciwané guyon sing ditrapaké sepisan iki kaya bomerang, kepranan lan nanceb ing atinéçléwé. Ing wekasané wawancara Réka nçlesek supaya diparengaké mertamu ing omahé Nila. Satemené ora perlu nçlesek, jer Nilakançli wong blatèr blak-blakan. 'Bapakku tukang kayu, aja sungkan-sungkan. Ning beneran yèn kersa tin dak omahku, mengko dak-pamèri nak-ndulurku sing manis banget. Kiraku kowé joçlo, mas! Rak isih single ta?' ujaré si prawan karo nggoçla. Mripa:té dorot-dorot mbebéda. 'Manis endi karo sing kançla?'

Javanese Literature since Independenee

'0, genah manis kana! Aku ki apa!'

Pengumuman wengi sayembara jogèd bakal énggal kawiwitan manèh, ngumumaké pemenang-pemenang. Para tamu lan sing mèlu njogèd diaturi bali mapan ing panggonanéçléwé-çléwé. Déning juri pasangané Nilakançli ora kapilih dadi juwara. Para wartawan diwènèhi kalonggaran milih sawenèhé paraga putri kang bakal dijumenengaké dadi Ratu Srampang, lan pranyata Nilakançli dadi favorit staré para wartawan.

Yèn mikir bakal ketemu cah ayu Nilakançli, atiné terus trataban mongkog. J)eg sir, rasané ing njero <,laçla. Nanging bareng weruh omahé, Réka rad a minggrang-minggring. Satemené rad a sulap. Omahé geçlé magrong-magrong, ana latarané dadi taman kembang kang éndah lan kopèn. Ana montoré, ana skuteré. Terang omahé wong brèwu. Kira-kira keng ramané Nilakançli iki wong kang luwih sugih, dudu bangsané pegawai negeri utawa buruh. Manut katrangan nalika diinterviu biyèn jaré putrané tukang kayu. Tukang kayu brèwu! Nalika sekolah, lumrah waé çlèwèké srawung karo kanca-kanca putrané wong sugih-sugih kaya ngono. Nanging sawetara taun iki uripé Réka Perbawa luwih kulina srawung karo kanca-kanca senirnan utawa pegawai-pegawai negeri. Mula ngambah plataran omah geçlé arep nemoni Lintang Panjer Soré kang perluné ora wigati tenan, atiné dadi gençlulak-gençlulik, apa sida apa ora. Gorokané salit, suwarané alot: 'Kula nuwun!' Sing ana ngarepan lagi adreng maca buku siçleku ing méja çlayoh, cah wadon klambi abang. Rambuté ngrembyak. Marga tumungkul Réka ora ngreti sapa cah wadon iku lan ora wan i grusa-grusu. Mung atiné çléwé waé sing gluçlag-gluçlug. Lan tenan, bareng bocahé ndengèngèk, sepasang mripat kang gebyar-gebyar sesambungan karo pandelengé. Dudu Nilakançli. Alisé ireng, irungé ngrungih. Manis tenan bocah iki! Nalika mlaku marani Réka ketara lenggat-Iengguté bangkèkané. Cah klambi abang kuwi ngisorané piyaman, sikilé wuda tanpa srançlal. 'Kadospundi? Kersanipun punapa?' Réka gragapan. Cah kuwi wis ce<,lak karo çlèwèké lan wis takon-takon, Réka ndadak kami-tenggengen nyawang cah ayu kang mrepeki: 'Oh, anu, jeng, Nil ... Nila wonten?' 'Wonten. Ayo lenggah çlisik, ya. Bocahé lagèk adus. Yèn karo kancané mbak Nila aku ora basan biyasané. Içlem ta karo panjenengan?' suwarané cah kuwi ramah, renyah. Réka ngguyu. Sepatuné kaya kena pul ut, alot disèrèt-sèrèt mlebu pençlapa kang dipraboti sarwa lux, diatur cèkli, dipuias açlem lan digenepi

Panjer Soré 171

'çlara-çlara' ayu! 'Tepungké .. .' Tangané anyep, empuk. ara nduwèni daya badané, nanging nggeter- aké jantung. 'Sapa, mas? Gak krungu aku.' Réka klincutan. Lha kok mikir gegamané! Jenengé diucapaké angger lambéné obah waé. Lha wong tenggorokané rasané garing kumancing. 'Réka. Réka Perbawa.' 'Oh, pengarang Darma KançIa, rak ya ta? Ah kéné, mas, aku dicritani piyé yèn ngarang. Piyé ilhamé ... ?' Grapyak, suwarané renyah, omongé nçlrinçlil kaya mintraliyur. Buku wacan kandel ditutup, banjur mlebu omah. Mung seçléla. Banjur bali, karo nyambung kegrapyakané: 'Mbak Nila wis dak-kançlani. Nuwun sèwu ya, aku isih çIiwut-çIiwut kaya buta Ngèsti PançIawa. Nanging aku selak kepéngin krungu critané pengarang. Gagé, mas! Critaa, mas!' Qarané wis kumrecek, lancuré isih brigah-brigih. Réka krasa tenan, mripat gebyar-gebyar kuwi saiki kertil-kertil nyawangçlèwèké, ora peçIot- peçIot, ora wedi-wedi, nyawang éram. Atiné mbeçIeçIeg diérami kenya manisé nduleg. Suwarané ditahan-tahan supaya ora nçIreçIeg. Lan seçIéla waé pençIapa kono bola-bali keprungu suwarané guyu. Réka Perbawa, pemuçIa kang baud mbanyol, pinter ngemong cah wadon. 'Haloooo!' Suwara gumrenggeng ing pençIapa mançIeg. Réka ndengèngèk. Saiki atiné trataban manèh. NilakançIi, kang dadi impèné saploké sapatemon çIisik kaé, teka, nganggo rok jambon. Rambuté ditata becik. Weruh NilakançIi Réka kèlingan kabèh kenikmatan pengalaman wengi jogèd kepungkur. 'Nah, wis tepung <;léwé karo Trinèt. Iki nak-ndulurku, mas. Nyang endi-endi dak-banggakaké ayuné. Rak ya ayu ta?' 'Ra -ndé -<;lit, mbakyu, nggo ngopahi iklan mlaku!' sauté si klambi abang. Réka lagi ngreti, jenengé Trinèt. Embuh Trinèt sapa, mau ora wani miterang. 'Aja kesusu kondur 10, mas. Aku mengko mèlu nemoni manèh. Dak adus çlisik.' Saungkuré Trinèt NilakançIi lungguh ing kursi karo mèsem nyawang Réka ... èsem sing wis tau njaremaké atiné pemuçIa kuwi. 'Piyé? Iki nutugaké interviu biyèn kaé apa?' 'Va ora, ya iya. Tetep interviu, nanging ora kanggo \Vong liya, ora digiyaraké ing suratkabar. KanggoçIiri pribadiku tok. Wong satemené aku ki dudu wartawan, gaçIungan pèrs silihan.'

Kanc.Ja prekara Lintang Panjer Soré kaé dudu kowé? Aku wis nampa nomer buktiné, lan apik 10, cocog karo atiku,' ujaré Nila karo dolanan buku wacané Trinèt. 'Va aku. Nanging sipaté ora pawarta, ya ta?' 'Lha apané katik ora ngaku wartawan?' 'Aku tukang nulis; gawéné nyumbang tulisan nèng udayana-udayana. Vèn penulis gawéné nyipta crita, yèn wartawan rak martakaké kedadéyan-kedadéyan.' 'Ah embuh, ra ngreti aku. Gambaré sing dicolong kaé kok ora dipacak? ara dadi ya?' 'Lo, jaré protès yèn dipacak. Dadi waé. Iki dak-gawa. Potrètané mas Isngadi mesti dadiné!' ujaré karo ngulungaké potrèt kartupos saka kantong. Potrèt gagé disaut, ujaré mlèngèh: 'Hm, iki dak-pèk! Aku seneng nyimpen foto-foto lucu ngéné!' Saya dirasa saya krasa. Cec.Jak lan omong-omong karo Nilakanc.Ji, atiné Réka mbec.Jeçleg, pikirané ngrambyang. Tuturé Nila kang bébas, patrapé Nila kang rongèh, manceb ing atiné. Réka nanc.Jang lara. I)èwèké wis wedi, apa bisa mari larané kuwi? Nalika lagi énak-énak tetuturan, ana ,c.Jayoh nitih montor. Pyayiné wis sepuh. 'Oh, pak Kaca. Mangga, pak, lenggah. Bapak won ten kok,' ujaré Nila. Banjur agahan nglebokaké potrèt dilebokaké buku wacané Trinèt, kan-

c.Jané marang Réka: 'Ayo, mas, lenggah ing tamanan kana waé ya!'
I)ayoh anyar wis lenggah, Nila wis ma:tur keng ramané, terus bali
njagongi Réka ing petamanan. Réka luwih seneng atiné. Nilakanc.Ji klambiné jambon, saya katon resep lungguhan ing tamanan adi. Wanci ngarepaké magrib. Réka ora ngira, swasana romantis sing Itau dikarang ing critané klakon dinikmati ing alam kadonyan. Ndeleng glagaté, Nilakanc.Ji atiné isih suwung lan ngladèni gençling suwara atiné Réka. Sikepé dadi kumendel. 'Ah! Delengen kaé apa, mas!' ujaré sang sulistya nudingi langit sisih kulon. 'Réka ndengèngèk. Lintang wiwit metu. Lagi siji, kelip-kelip cat katon cat ora. Lintang Panjer Soré ing langit Nilakanc.Ji!' ujaré Réka Perbawa, wiramané nanc.Jes. 'Aku sing endi, mas?' 'Kowé loro-loroné. Va lintangé, ya langité!' 'Srakah timen.' 'Pancèn. Lan aku kerep ,takon sajroné ati: Lintang Panjer Soré, enggoné

<;luwur ing langit ... apa klakon sawijiné dina dipetik wang? Apa ana sing bisa nggayuh?' celatuné pemu<;la iku kanti tembung-tembung kebak maksud sandi. Nilakan<;li nanggapi. Nyawang manter marang pemu<;la kang lungguh san<;lingé. Nyawang njajagi. Sepisan kuwi Réka ora nge<;lap atiné. Kenceng karepé. 'Yèn pancèn dikarepaké, lirrtang kaé ora 4uwur kaya katoné. Bisa waé diranggèh,' umak-umik ujaré lambé abang. 'Yèn sing ngranggèh wong kaya aku, apa gadug, ya?' 'Yèn pancèn dikarepaké, kena apa ara bisa?' 'Aku mung pengarang mlarat ki?' rng kéné Nilakan<;li tumungkul, ngekep buku isi potrèt. Sajak mikir. Nanging patrapé ara nggelakaké sing ngarep-arep. 'Aku kepéngin ngranggèh lintang kaé, Nila.' 'Lintang kaé ara bakal mlayu. Anggeré kanti karep temenan.' 'Tenan kuwi?' Nilakan<;li kang luruh, mantuk. Réka sing weruh rambut ing embun-embunané lan guluné kang gilig, 4eg<;legan. 'Nila, sawangen aku.' Alon Nila nurut. 'Kawé ayu banget, Nila. Pasuryanmu lan atimu ayu kabèh. Uga pocapanmu. Muga-muga ara nguciwani. Lintang panjer saré n<;luwur kaé nyeksèni pocapanmu lan tembungku. Temenan, aku adreng méliki Lintang Panjer Soré. Piyé, Nila, apa tembungmu isih pa<;la karo mau?' Nilakan<;li, Ratu Srampang, ngeremaké mripat alon karo mèsem. Rambut sing nglawèr ing pipiné dikipataké. 'Pa<;la karo mau. Angger sarana karep adreng.' 'Atiku adreng tenan,' swarané Réka antep. 'Aku njaluk buMi keadrengan atimu.' 'Apa?' 'Kawé pengarang, rak iya ta? Nah, tuduhna adrengé atimu sarana ngarang buku sing apik, crita asli ngançlut kepribadèn nasianal kang dawané '" dawané ... ,' rada bingung, nanging banjur ngulungaké buku sing dipangku, buku wacané Trinèt, ' ... dawané paçla karo buku crita iki, sakawi,t nganti tamat!'

Suparto Brata, Lirrtang Panjer Soré, Sala, 1967.

Omahé bu Wira bengi mau pa~ang njingglang. Adaté mung ngangga lampu téplok, nanging nalika iku urubé pétromak, kekencaran ngen~ih petenging wengi. Yèn adaté tamuné mung limalasan, nanging bengi mau ana sèketan, durung sing tandang gawé ana pawon. Pancèn bengi mau béda karo padatan. Bu Wira arep duwé gawé mantu, mantokaké anaké kang aran Marsilah. Anaké bu Wira kabèh pitu cacahé, kabèh wanita kang ayu-ayu. Nanging iku dudu anak-anaké~éwé. Wanita mau pa~a teka ~éwé-çléwé lan n~aftaraké dadi anak. Anaké bu Wira sing telu manggon dadi saomah, déné sing papat paçla duwé séwan ~éwé-~éwé. Mung yèn mbeneri tugas, pa~a ana omah kono. Tugasé apa, ara peri u kacritakaké! Bu Wira iku sawijining ran~a. Panggaotané kang ceta mung dodolan wédang. Sing ngladèni ana warung ya anak-anaké kang pitu cacahé mau. Ora marga warungé bu Wira ge~é nganti butuh 'tenaga ladèn baé nganti pitu, nanging marga tugasé ladèn ngladèni sakabèhé. Kejaba ngladèkaké wédang, uga ngladèni tamu-tamu kang butuh hiburan, hiburan kang kanggoné uwong kang ngenggoni moral Pancasila diarani hiburan maksiyat. Nanging tumrapé uwong sing lagi kepetengan budi dianggep hiburan lumrah. Bengi mau warungé bu Wira tutup. Anak-anaké pa~a ora tugas kaya padatan. Tugasé genti rerigen anggoné mantu bu Wira, mantokaké salah sijining anaké, Marsilah, éntuk juragan kebo sugih. jenengé juragan mau Partadikrama, parabané Partaburik, kagawa saka -nuwun sèwu -rainé burik. Kanggoné bu Wira ora mreduli apa Marsilah seneng apa ora. Butuhé~èwèké éntuk~uwit akèh. Partaburik mesti ora owel cue uI çluwit akèh, wong arep éntuk mbok nom ayu. Marsilah pancèn ayu. pasar isih nom, tur karengga busana pisan. Asal-usulé jaré saka Wanasari, Gunung Kidul. Wiwit umur 10 taun wis lola, tanpa sanak-kadang. Uripé kaya wong kabur kanginan. Entèk-entèkané tiba ana warungé bu Wira. Sepisanan mung dadi réwang, tukang isah-isah lan mangsak. Nanging suwé-suwé, gançlèng srawung lan rupané sing ayu, çlèwèké 'munggah' drajaté dadi kembang lan pasrèn warungé bu Wira. Yèn nitik wewatekané kang lugu lan anteng kaya ora patut nindakaké gawéan

çlukun paès teka arep ngerik mantèné wédok. Bu Wira agé-agé ngirid <;lukuné menyang paotunggoné Marsilah. Nanging nalika iku Marsilah ora ana. Ce1atuné bu Wira: 'Mangga, kula aturi lenggah rumiyin, mbokmenawi anak kula saweg <;lateng wingking.' Bu Wira terus menyang mburi. Kolah diinguk tinemu katang. Pawan uga ora ana. Bu Wira wiwit kumrungsung. Kabèh putra-putrané dipatah nggolèki. Sing dipatah énggal-énggal mangkat. Ora mung sauteké ngomah, nanging tekan omahé tangga-teparo dileboni. Éwasemono Marsilah durung ketemu. Mesti baé bab kuwi saya gawé juçlegé bu Wira. Kahanan malem midadarèni kang mauné gayeng sumringah, malik dadi ribut. Akèh sing mèlu nggolèki. Nganti sing olah-olah mèlu upyek ngalor-ngidul. Pating blulung solahé sing paçla nggolèki. Embuh mengko dadiné. Sida ana sega sangit, iwak gosong, jangan kelé-ke1é. Nalika iku omahé bu Wira dadi gègèr, ngrembug ilangé mantèn wédok. Marsilah wis bablas nunut truk jurusan Sala. J!èwèké pancèn njarag minggat, sebab ara seneng diéntukaké Partaburik. Gèk piyé ta, wong Partaburik nyatané wis tuwa, rupané ara pakra, 1:ur arep dimaru pisan. Sanadyan PaI1taburik konçlang sugihé nanging Marsilah ara keduga nglakoni. J!èwèké aluwung minggat. Kekarepan mau wis dirancang suwé. Tas isi sançlangan wis di:titipaké tukang bécak kenalané. Déné bécaké dikon ngentèni ana papan liya. Kanti pawadan arep menyang kolah Marsilah bisa nylingker metu tanpa ana sing ngonangi. Sabanjuré digawa bécak tekan Ambarrukma, perlu golèk nunutan truk jurusan Sala. Beja banget déné ora suwé ngentèni bisa olèh nunutan. Saiki atiné rada ayem, bareng 'truk saya adoh saka Yogya. Linggihé Marsilah ana ngarep, jèjèr karo sopiré. Kenèké angkruk-angkruk ana bak mburi amor barang-barang. 'Açlik mangké mançlap pundi?' pitakoné sopir. 'Lh a niki mengké ajeng mançleg pundi?' Marsilah genti takon. 'Pasar Legi;' wangsulané sop ir. 'Yèn ngaJten kula mançlap Pasar Legi mawon.' 'Griyané seçlèrèké ènten pundi 'ta?' Marsilah rada gragapan anggoné mangsuli, wong nyatané ora duwé sedulur ana Sala. Apa manèh çlèwèké durung apal kahanané kuta Sala. Lagi sepisan çlèwèké nyang Sala. Kuwi baé mung seçléla. Mangka sepréné wis rong taunan. 'Ènten pundi ta seçlèrèké?' pitakoné sopir ngambali.

Pasar Legi.' 'Éé ... sokur ta yèn mboten tebih. Ajeng nonton maleman Sriwedari napa? Wah, niki malem Minggu mesti ramé banget.' Sajroné omong-omongan sopir mau çléla-çléla ngawasaké Marsilah. Batiné: 'Bocah iki kat ik ayu temen. Kok kendel-kendelé bengi-bengi lunga ijèn. Nèk dak-sawang sajak lagi bingung. Éé ,tiwas kebeneran, én tuk nunutan wong ayu.' Si sopir ngguyu glegas-gleges. 'J!ik, linggihé rada nengah mawon! Lawangé niku pun lonçlot, sok-sok mbukakçléwé. Nyamari banget. Radi nengah mawon lenggahé!' Marsilah ora duwé pikiran sujana, apa manèh çlèwèké wis kulina srawung utawa gegojègan karo priya, mul a çlèwèké ora wigah-wigih linggih nyeçlaki sopir. Sopir kang wis pengalaman iki saya geçlé atiné. Tangané Marsilah dicançlak. 'Wah, kok anyep ta, çlik,' celatuné sopir api-api mesakaké. 'Mbok nganggé rangkepan klambi kandel, hèn ora açlem.' 'Kula mboten kraos asrep kok, pak.' 'Éé ... mengké masuk angin lho!' Celatu kaya mengkono mau tangané genti nyekel lengen. Saya suwé tangané saya tambah usil. Marsilah wis kulina ngaçlepi tangan usil kaya mengkono iku, dadi mestiné ora duwé rasa apa-apa. Paribasané luwih risi dirambati semut tinimbang dimèk- mèk nguwong. Apa manèh duwé rasa serik, sitik baé ora. Nanging nalika iku atiné Marsilah lagi bingung. Pikirané kaya bolah ruwet, angèl diuçlari. Sing dadi gagasané werna-werna. Sepisan bab minggaté saka enggoné bu Wira. Ora bakal mlèsèt pangirané yèn lungané iku gawé gègèr lan wirangé sing duwé gawé, apa manèh mantèné lanang. Ping pinçloné atiné isih tansahçleg-çlegan yèn nganti digolèki lan bisa ketututan. Yèn nganti kecekel apa ora dadi kisinan? Ping teluné, mengko ana Sala gèk arep njujug ngendi? Sanak-kadang utawa tepungan ora duwé. Apa turu Iosmèn? J!èwèké ora duwé layang ketrangan. Jaré yèn ora duwé layang ketrangan ora bisa ditampa nginep ana losmèn. Apa ya kelakon turu ndalan? Ping papaté, ana Sala gèk arep nyambut gawé apa? Golèk ngèngèran jaman saiki kaya ora gampang. Yèn arep golèk gawéan liya, gèk gawéan apa? Wongçlèwèké ora duwé kapinteran apa-apa. Apa mbalèni gawéané lawas? Ah, yèn bisa aja. J!èwèké mikir lan métani lelakoné wiwit nçlèrèk bu Wira. Ah tcka nista temen!

(Ésuké ing kuta Sala, pasar Klèwèr:)

Nalika semana kahanané pasar wis wiwit ramé. Umumé sing paçla bakul klèwèran paçla ngebaki dalan sisih lor lan kulon pasar. Marsilah nuli mblusak-blusuk lan mubcng-mubeng ana kano. Mripat lan kupingé

pèwèké durung tau dadolan, dadiné ya isih kiçlung. Ndilalah, lagi timik-timik arep nawakaké dagangané, ndadak mburiné malik dadi gègèr: 'Copèt! Copèt! Copèt!' Solahé bakul-bakul mau pating blulung. Ana sing mlayu nyingkir, nanging ana manèh kang malah mèlu ngrubung sing lagi udreg-udregan. Marsilah weruh ana namnoman lagi digujer. 'Endi çlompètku?' celatuné sing nggujer. 'pompèt apa?' Sing digujer meneereng, polatané sajak ara nrimakaké didakwa copèt. 'Ayah, ara kakèhan crèwèt. Gelem mbalèkaké ara?' Celatu mengkono mau 'tangané kumlawé njatas raio Sing dijotos arep males, nanging digu- jeri wong akéh. 'Gléçlah baé! Gléçlah baé!' mengkono aloké uwong-uwong liyané. Sing didakwa nyopèt terus digléçlah, nangingc,lompèté ora ana. Gançlèng kalah bukti, wong mau nul i diculaké. Weruh udreg-udregan kaya ngono mau Marsilah ngoplok. Mula çlèwèké énggal sumingkir saka kono. Awaké dadi lungkrah, mripaté pet- petan. Aja énggal-énggal mlebu warung mbok-menawa sida tiba sumaput. Sawisé diombèni wédang anget, awaké krasa pulih waras manèh. Atiné wis ora pati çlegçlegan, sikilé wis ora ngoplok. 'Sing tempélangan niku napa, mbok?' pitakané MarsiIah marang sing dodol wédang. 'Ketan bubukçleIé. Tasih anget kok, dèn ngantèn.' Marsilah njupuk tempélangan. Ketané pancèn isih anget. Rasané énak. Saktempélang isih kurang. Tangané ngranggèh siji manèh. Nalika iku ana namnoman mèlu lingguh ana kono. Dwong lanang mau aba wédang kapi. Sajroné aba tangané wis nyançlak geçlang gorèng. Marsilah nolèh. Sing ditolèh genti ngawasaké. Marsilah ora pangling. Wong lanang sing lagi teka mau ara liya nomnoman kang çlèk mau didakwa nyopèt. Klambiné pas çlaçla suwèk. Mestiné çlèk digujer wang akèh mal!. 'Pèyèk niki minten, mbok?' pitakoné Marsilah. 'Pèyèk? Pèyèk sing pundi ta?' 'Niki 10.' Tangané Marsilah nudingi loçlang. '000 ... cenggèrèng ta. Nyetengah.' 'Yèn nggèn kula mastani pèyèk.' 'Dèn ngantèn pundita?' 'Kula Y ogya, mbok.' Sinambi mangan pèyèk Marsilah takonmanèh: 'Mbok, sampéyan napa gaçlah tepangan sing butuh réwang?' 'Réwang? Réwang napa?' 'Nggih kanggé ngumbahi, mangsak, resik-resik utawi momong.'

rbakalé murah mawon.' Marsilah nuli kèlingan yèn kudu cèkat-cèket adol sançlangané. Mula sawisé mbayar banjur lunga liwat butulan kidul. Tekan kidul pasar çlèwèké krasa yèn ditututi nguwong. 'lIik! lIik!' Marsilah nolèh. Wong lanang sing çlèk mau didakwa nyopèt wis ngadeg njèjèri. 'lIik, <;lompèt kula pundi?' 'llompèt? lIompèt napa?' 'llompèt kula.' 'Kula mboten ngertosçlompèt sampéyan.' 'Mang golèki çlisik -tal' celatuné wong mau. 'llompèt sing pundi? Kula mboten ngertos.' 'Niku lho, ènten njero tas sampéyan.' 'Mboten mawon. Niki çlompèt kula çléwé.' 'Cobi ta, dituwèni kriyin!' Marsilah dadi mangkel. lIompèté çléwé nuli dijupuk karo dituduhaké uwong mau. 'Niki napa .çlompèté?' 'Sanès. lIompèt kula ireng.' 'llompèté nggih mung siji niki. Mboten ènten malih.' 'Cobi ta ngançlap jarik niku dituwèni!' Marsilah miyak lempitan jarik kang ana njeron tas. Sakala rainé sak a

Qèwèké gumun banget déné çlompèt bisa sumlempit ana kono. Sapa sing ndèlèhaké? 'Lhaaa nggih niku çlompèt kula. Ampun ... ampun mang tokké! Kersané ènten ngriku mawon. Ngga ngalih papan sing mboten ramé.'
'Ku ... ku ... kula mbo ... mboten nyolong.' Marsilah glagepan.
'Kula mboten ngarani sampéyan. Pun, ngga gèk ngalih ngétan ngrika.' Wong lanang mau terus mlaku ngétan. Marsilah mlaku ana sançlingé. Bareng tekan ngarep sekolahan, wong mau mançleg. 'Cepet ! Pundiçlompèté?' Marsilah ngulungaké. Wong mau nampani, terus blesek ... énggal dilebokaké ing sak ngiringan. 'Ku ... kula mboten nyolong,' Marsilah groyok. 'Nggih, pun ngerti. Kula mboten ajeng napa-napa.'
'Kok lucu ta ya ... anèh ... anèh tenan. Aku ora rumangsa njupuk ...
ora rumangsa dititipi ... kok çlompèt bisa mlebu tas çléwé ... !'
'Pun ah! Ampun digagas!' Wong mau mèsem ngajak ngguyu. Marsilah arep mangsuli mèsem, ning durung bisa. Atiné isih çlegçlegan lan bingung. 'Lho, açlik ajeng pados pedame1an niku èstu napa?' 'Inggih,' wangsulané Marsilah lirih. 'Kula gaçlah tepangan juragan tenun pasar Kliwon. I)èwèké betah réwang. Sampéyan purun napa?' 'Purun mawon,' wangsulané ngemu pangarep-arep. 'Ning niki juragané lagi lunga teng Semarang.' 'Konduré njing napa?' 'Yèn mboten bénjing ... nggih suk mbèn.' 'Sing putri rak nggih ènten ndalem ta?' 'Tindaké sekaliyan niku.' Marsilah sa jak gela. 'Lha açlik nyaréné ènten pundi?' Mengké yèn juragané kondur kula kabari.' 'Kula dèrèng gaçlah sipengan.' 'Lho kok anèh. Napa mboten gaçlah seçlèrèk Sala?' 'Mboten.' 'Tepangan?' 'Tepangan nggih mboten.' 'Kepénaké ngoten mawon: sampéyan kul a titipaké nggèné mbok geçlé kula. Mbénjing-énjing utawi mbénjing mbèn, yèn juragané pun kondur, kula lantaraké. Ampun samar!'

Javanese Literature since Independenee

ta, dalemé mbok-çlé?' 'Ngriku, J!awung.' Marsilah ora kabotan. Wong loro nuli numpak bécak. Mbok-çléné Pana, mengkono jenengé nomnoman mau, bukak warung. Dodolané grabah. Njemn omah kebak ,ténggok, tampah, kukusan, kençlil, layah lan sapanunggalané. Marsilah sida dititipaké ana kono. 'Griya kula namung lèr ngriku,' mengkono celatuné Pana sawisé nitipaké marang mbok-çléné, 'let kalih griya saking ngriki. Pun nggih. Mengké sonten sida kula ampiri nonton pasar malem Sriwedari.' Soréné Pana lan Marsilah sida nonton. Marsilah macak mlitit. Tangané nyangking çlompèt plastik jambon, klambiné uga jambon, jariké latar putih. 'J!ik, mboten susah ngastaçlompèt, munçlak dicopèt. Yèn maleman ngèten kebak copèt. Tasé wingi mawon sing diasta!' 'Kok malah tas niku pripun ta?' 'Mengké kena kanggé waçlah olèh-olèh.' Marsilah kepeksa nyangking tasé. Bocah lom paçla mubeng-mubeng. Atiné Marsilah seneng banget weruh 'tontonan manéka-warna. Jan-jané çlèwèké uga kepéngin non ton wayang wong, ning Pana ora gelem. Sanadyan mengkono Marsilah ora gela, nya'tané tontonan liyané ya apik-apik lan nengsemaké. J!èwèké rada wedi çlèk dijak praon. Ora tau-tauné numpak prau. Angger prauné oling sitik baé wis jerit-jerit lan gonçlèlan Pana. Pana malah kerep mbebéda. Mengkono wong lom paçla praon karo tansah gegojègan. Srawungé saya rumaket. Malah suwé-suwé ora basan-binasan. Saka senengé nganti ora krasa kesel. Tengah wengi lagi paçla bali. Sawisé meçlun saka bécak Pana celatu: 'J!ik, lingguh lincak kéné Ç.isik!' 'Aku wis ngantuk ki,' wangsulané Marsilah. 'Seçléla baé kok! Endi tasmu, gawanen réné!' 'Mau ora sida tuku olèh-olèh ngono kok.' 'Wista. Endi 'tasmu?' Tas diulungaké semu rasa gumun. Saya gumun manèh bareng weruh Pana ngetokaké isiné. Gandrik! Mangkaté mau kaya mung isi rimong
... lha kok saiki ... warna-warna temen! Barang sing metusaka tas ana
çlompèt ... çlompèté telu. Siji Ç.ompèt plastik ijo, rupané cèkli. Kejaba kuwi ana manèh vulpèn, gelang jam cilik lan ... bros kertip-kertip mata barléyan. Marsilah nyawang karo ndomblong. Bubar ngetokaké isining tas Pana genti nçluçlah isining Ç.ompèt. Sing lomçlompèté isi çluwit lan layang-layang. Déné çlompèt plastik isiçluwit kam barang liyané.

dic]eselaké ana tangané Marsilah. 'Wis, saiki gèk ngaso kana. Sésuk genti non ton wayang.' Pana ter us pamitan mulih. Marsilah ora mangsuli, pikirané kebak pitakonan. Dina canc]aké Marsilah dijak nonton manèh. Sadurungé mlebu gec]ong wayang wang, bocah loro pac]a mubeng-mubengc]isik. Pana senengané enggon sing ramé-ramé, enggon sing uyel-uyelan kebak wong. Marsilah ora ngresula, sebab atiné seneng weruh tontonan kang manéka-warna lan ora mboseni iku. Apa manèh bareng non ton wayang wang, ndilalah, lakoné kebak lelucon lan prenèsan. Nalika iku lakoné Cantrik Janaloka. Sing dadi cantrik Surana; Rusman dadi Gatutkaca; Darsi dadi Pregiwa. Mula ya ara nggumunaké yèn Marsilah rumangsa marem banget, wong sing dadi rol seniman-seniman kang wus kaloka. Jam siji bengi lagi tekan ngomah. Kayac]èk wingènané, sadurungé mlebu ngomah Pana ngajak lungguh ana lincak. Tasé Marsilah dijaluk. Isiné disuntak ana lincak. Isiné c]ompèt, jam gémbol ranté mas, vulpèn lan ... keba. Njeron <]ompèt isi <]uwit atusan nganti nguwel, embuh pira cacahé. 'Enya, iki kanggo jajan,' Pana ngulungaké rong atus. 'Lipstik iki ya kanggo kowé.' Pana genti nc]uc]ah isining keba. Nitik olèhé mbec]uc]ug mesti c]uwité akèh. Nanging bareng dibukak ... isiné mung kinang karo bako susur. Keba dibanting. 'DIamput! Tak-arani isi <]uwit, jebulané mung isi uwuh ngènèkan!' Marsilah ora kuwat ngampet guyuné. Pana nolèh. Marsilah isih ngguyu karo tangané njupuk susur. Susur diulungaké Pana. Pana nampani karo mèlu ngguyu geli.

Wis sawetara dina Marsilah monc]ok ana omahé mbok-c]é Sura. Yèn ésuk sok ngréwangi dodolan grabah, déné yèn bengi mesti nonton. Saiki Marsilah wis ngerti panggaotané Pana. Sanadyan Pana durung tau walèh, nanging Marsilah wis bisa ngertèni. Dadic]èk ana pasar Klèwèr kaé Pana pancèn nyopèt c]ompèt tenan. 1;)ompèté bisa ditlesepaké ana tasé Marsilah. Pinter ... pinter tenan Pana iku. Saiki Marsilah didadèkaké pirantiné. Gawéané mung srimbit karo nyangking tas. Barang sing dicopèt nul i dilebokaké tas. Gumuné Marsilah déné Pana cepet banget anggoné nindakaké. Marsilah durung tau weruh anggoné nyebrot si Pana kuwi. Ngerti-ngerti angger mulih tasé wis kebak barang sebrotan.

Pana ora tau ngutik-utik bab anggoné arep nggolèkaké ngèngèran. Marsilahçléwé uga ora gelem nakokaké. J;)èwèké wis sen eng karo gawéané saiki: èntèng, éntuk-éntukané ora setitik. Lha lé ora seneng baé piyé. Saben dina non ton pasar malem. Menyang-mulih mesti bécak-bécakan. Mangané ana rèstoran. Cekaké, kabèh sarwa nyenengaké. J;)èwèké saiki sugih tas plastik, sugih lipstik, mangka lipstik sing larang-larang. Mèrek Max Factor yèn ora ngaya ora bakal bisa tuku. Mangka saikiçlèwèké duwé lipstik Max Factor luwih saka setengah losin. Saben dina ora tau cucul çluwit. Kosok-baliné malah diwènèhi çluwit, diwènèhi jam ,tangan, kalung ... wis, cekaké ora sitik barang-barang sing wis ditampa sajroning mèlu Pana.

Suharsini Wisnu, Wedi Ing Ayang-ayangané J;)éwé, Sala, 1968.

Sulis: (ngundang) Par! Parinem! Mréné, Par! Parinem: (nyeçlak) Dalem, buo Bu Sulis: Kowé sowana pak Kusuma ya, Par! Parinem: Kok kerep dipunutus sowan pak Kusuma. Bu Sulis: Waah, aku çéwé ya kepeksa kok, Par. Parinem: Nyaosaken arta malih menapa ? Bu Sulis: Lha, iki mau aku mentas tampa layang menèh, jaré si Andri kuwi butuh kanggo ... ngrakit gelangé. Jaré Andri gelangé njaluk ditrètès. Berliyané ana, ming ongkosé ndandakké ora ana. Parinem: Kala embèn menika jamipun! Wah, lha kok kaping-kaping nggih, bu? Bu Sulis: Ning kowé ora perlu mrutur karo Agung lho, Par. Wis kanggo awaké çléwé waé. Meneng waé ya! Parinem: Ha, nanging bu Sulis menawi kelajeng-lajeng nggih rernuk mangké. Bu Sulis: Pancèn. Coba ta. Lagi pirang dina nggoné tukar cincin si Agung karo Andri, wis pi rang èwu ·çluwitku babIas. Parinem: Lho, menika pak Kusuma piyambak menapa dèn Andri ingkang mbetahaken, bu? Bu Sulis: Yèn layangé kuwi saka mas Kusuma, nanging jaréné si Andri sing mbutuhaké. Parinem: Dèn Andri ki kok ya piyé ngono, wong lagi pepacangan kok wis njaluk kuwi njaluk iki, butuh sitik-sitik nyuwun penjenengan nggih, buo Bu Sulis: Aku ya gumun lan ngungun kok, Par. Lagi saiki waé wis jalukané sing werna-werna, mengko yèn wis dadi garwané terus kepriyé. Parinem: Wah, nggih ceta ngereti niku, buo Bu Sulis: Mangka yèn ndeleng bocahé ki rak ya ... alus, lomah-lamèh, kaya ora duwé maksud apa-apa. Lan apa-apa ming 'nggih' hiya ta?! Parinem: Wah, menawi kaliyan dèn Andri menika, kula kémawon ing-

setri perlip kok, bul Bu Sulis: Ah! Sssss! Kowé ki sing ora perlip waé apa! Parinem: Lho, inggih kok, buo Ayu, alus, lomah-Iamèh. Wah jan, nggregetké. Kula sok kepéngin njiwit pipiné. Bu Sulis: Hus! Kok omonganmu terus kaya ngono! Parinem: Inggih. Wah jan, dèn rara Andri niku pun ... ! Ha ning kok saiki terus main arta nggih, bu. Durung dadi garwané wis njaluk iki njaluk kuwi. Niku ingkang mboten nocogi. Bu Sulis: Lha aku sing kojur yèn Agung ngerti, Par. Sebab Andri rak pilihanku. Aku sing mernahké. Lha Agung ki rumangsa yèn kudu manut aku. Ya ming 'ngga nggih', ha ning yèn Andri kaya ngono aku sing cilaka, Par. Parinem: Mangka ngaten nggih, bu. Nanging menapa menika namung kab ar ngayawara menapa mboten kula piyambak mboten mangertos. Pak Kusuma menika kacriyos penju~i ageng! Bu Sulis: Haaa? Ah, kowé krungu saka ngendi, Par? Wong <;lèwèké ki isih priyayi, isih kalangan ningrat lho, Par. Parinem: Ingkang criyos menika nggih batur sarni batur, lajeng ~ateng batur malih, lajeng kula mirengipun saking mbakyu Marta, réncang sebelah, nalika dèn Agung tuk ar cincin ugi mbantu kula. Kacriyos menawi ma in menika atusan èwon kok, buo Bu Sulis: Ah, aku kok lagi krungu saiki, biyèn-biyèn ya ora, wong çlèwèké ki rak isih ningrat. Parinem: Ah, ning nggih katah kok, kalangan ningrat ingkang sarni ngaten kok, bu. Malah sok langkung ageng, ming ora ketara, nggih 'ta. Lan, cobi, bu, nalika tindak mriki dalu-dalu sepisanan kaliyan dèn Andri menika nitih mobil ta? Sakmenika rak sampun mboten kagungan mobil. Bu Sulis: Lha, mobilé ana ngendi kabaré? Parinem: Telas, telas kanggé main. Woo, kacriyos menawi main, atusan èwon sampun. Nanging menawi pinuju sasap, wah nggih ketingal mentèrèng, nanging menawi pinuju kawon, dalemipun menika kémawon rak sampun naté dipunga~èkaken ta, bu. Bu Sulis: Ah mongsok! Parinem: Lho, menika nggih namung dongènganipun mbakyu Marta, réncang griya sebe1ah mriku. Bu Sulis: Lha kowé kok ora kançla wingi-wingi, Par? Parinem: Mireng kula inggih nembé kémawonkok, bu. Namung saking réncang sarni réncang. Gumun kula menika, nalika rawuh

Sulis: Wah, mengko terus nurun menyang Andriana ya, Par. Lha wong saiki waé wis kaya ngono. Lan gumunku ya, jeng Kusuma kuwi kok ya arang-arang sanjan-sinanjan, malah kaya arang ana ndalem. Parinem: Lho, bu Sulis menika kadospundi ta? Ingkang putri menika mainipun rak nggih, wah, kiya:t sanget. Bu Sulis: Kiya:t piyé ta, omongmu kuwi? Parinem: Lho, tegesipun botoh ageng. Bu Sulis: Hiya Ita? Dadi ora mung sing kakung ta? Parinem: Malah ingkang asring da:dos raosan réncang-réncang menika malah ingkeng putri kok, bu. Bu Sulis: Wah, yèn ngono réwang-réwang kuwi luwih ngerti wadiné tangga-tangga siji lan sijiné ya? Parinem: Woo, réncang-réncang menika langkung mat wewadosan setunggal-setunggalipun lho, buo Mila sampun gem am pil menawi kaliyan réncang-réncang! Penjenengan baçlé priksa kiwa tengen mriki, sampun kecatet sedaya. Bu Sulis: (meneng seçléla) ... Terus kepriyé nggonku mangsuli bab layangé mas Kusuma iki. Aku kuwa:tir yèn keterus ... terus. Parinem: Utawi ngaten kémawon, bu. Penjenengan nyefaJti çlateng dèn rara Andriana. Lha, isinipun sumangga, menapa baçlé dipun-semayani, menapa baçlé dipunparingi. Bu Sulis: He-eh ya, Par. He-eh, aku tak nulis layang menyang Andriana. Mengko kowé sowan mrana lan kudu kok-wènèhké Andriana lan tunggonana, kepriyé jawabané. Syukur yèn mas Kusuma pinuju ora ana ndalem. Parinem: Inggih, sakmenika kémawon. Bu Sulis: Ya wis, tak nulis layangçlisik.

Gamelan (pamisah adegan)

Kusuma: Andri, perhiasan kuwi rak wis dipasrahké aku, lan kanggo peningset ta, Andri. Lha, malah dibalèkké, kepriyé karepmu? Andri: Mbénjing kémawon menawi sampun nikah, pak. Kusuma: Wèh ... kowé ki wis ngerti sing jenengé peningset durung, Andri?

Sebabé? Andri: Sebab kula rumaos dèrèng ngga<;lahi hak mawi perhiasan ingkang saking mas Agung. Kusuma: Kuwi wis dadi tata cara, malah yèn penganggon kuwi kok-enggo, kuwi tegesé kowé ngatonaké katresnanmu. Andri: KaJtresnan mboten peri u dipunpamèr-pamèraken, pak. Kusuma: (muntab) Aaah, kok kaya ngono jawabanmu, Andri. Kuwi wis dadi rembugané wong tuwa, ya bapak-ibumu lan tante Sulis. Saiki barang-barang mal ah kok-balèkké, kuwi mengko dikira kowé arep gawé pokal sing ora~ora. Apa kowé ora seneng karo masmu Agung? Andri: lnggih, remen. Kusuma: Naaah, kena apa barang-barang peningset kok-balèkaké? Mengko dikira kowé arep me<;lot pepacangan iki, Andri. Andri: Kula mboten saged nyimpen barang-barang ingkang dèrèng hak kula, pak. Kusuma: Hiya wis bisa, nanging rak bisa kok~titipaké menyang aku utawa ibumu. Andri: Kadospundi anggèn kula nitipaken, menawi bapak ibu tansah mboten wonten ndalem. Lan, kula kaliyan mas Agung ba<;lé murnèkaken katresnan. Kusuma: Apa katresnanmu ora murni saiki? Andri: Kula kaliyan mas Agung namung kados déné dipunpanggih- aken déné tiyang sepuh. Katresnan kula kinten mboten saged dangu, menawi kula kaliyan mas Agung piya'llbak mboten madosi katresnan ingkang murni. Kusuma: Terus, carané murnèkaké katresnan? Andri: Mila perhiasan menika kula wangsulaken, upacara-upacara menika kita anggep mboten wonten. lngkang won ten namung Agung kaIiyan Andriana cobi kakanti mekaten menapa saged. Menawi saged menikaateges kul a kaliyan mas Agung saged manggihaken katresnan ingkang murni. Kusuma: Aaah, kuwi mung apa, Andri! Andri: Panci mboten wonten tegesipun, ketingalipun, nanging tumrap kula kanti semèlèh saged nampi katresnan, pak. Kusuma: Ha ning lucu kowé! Barang wis ana tangan kok dibalèkké mung aIesan sing ora ketemu nalar. Apa ta alesan kaya ngono kuwi, rak mung alesan ah ... golèk-golèk, Andri! Andri: Tumrap bapak mbokmenawi mekaten, nanging tumrap kula

mec,lot 'tunangan ... Menawi dipunkinten kémawan mboten menapa-menapa, pak. Uger saknyatanipun mbaten. Lan menawi kula sampun saged manggihaken katresnan ingkang murni kul a sampun marem. Kowé kudu ngélingi ya, nc,luk, yèn wong 'tuwamu kuwi duwé panjangka sing mulya, kowé bisa éntuk joc,la sing bisa gawé mulyamu, mulyaku lan mulyané famili-famili Kusuma. Saiki wis éntuk pancadan kaya déné karo masmu Agung. Wis ara perlu sing néka-néka sing dipikir. Matur nuwun, pak. Ming kari nglanggengaké katresnané masmu Agung, katresnané tante Sulis lan katresnané wang tuwamu lan katresnanmu 'c,léwé. Lajeng kadospundi anggèn kula saged damel amrih katresnan menika langgeng sedaya? Yèn saiki wis gampang. Kowé ora susah kakéhan réka, ora susah kakéhan pikiran! Dados kul a kedah nampi menapa kémawon, inggih saking mas Agung, saking 'tante Sulis lan ugi saking bapak ibu? Kudu mengkono, kuwiamrih langgengé katresnan! (unjal napas) ... Awmt Itumraping kula, pak. Awrat sing kepriyé? Lajeng kula minangka wayang, nampi menapa kémawon ingkang kedah kula tindakaken! Ngantos mangké saklami-Iami-nipun kula kedah tansah kèndel, nampi menapa ingkang tu- manduk wontenc,liri kula pribadi? Kuwi kuwajibanmu, Andri! (meneng sec,léla) ... Lan saiki mupung durung 'kebacut, matura mas Agung yèn perhiasan kuwi arep kok-engga! Kedah kula suwun malih? Amrih ora nimbulaké pandakwa sing ora-ora. Apa manèh yèn tante Sulis krungu, munc,lak ora seneng. Jaluken barang-barang kuwi. Yèn kowé ora seneng nyimpen, aku utawa ibumu sing nyirnpen. Menapa kedah mekaten? Kudu, Andri. Nanging barang-barang menika sampun ngantos ...

Javanese Literature since Independenee

Ngantos apa?
(sajak wedi) ... sampun ... ngantos ... kados déné nasibipun
mobil kagunganipun bapak ... utawi dalem menika ingkang sampun naté dipuncepengaken ... Ora, Andri. Aku ngerti yèn barang-barang kuwi kudu dirukti sing apik-apik. Bénjing-énjing kula baçlé matur mas Agung. Nhaaa ... dadi aja nganti nimbulaké pasulayan sing ora apik tumrapku lan tumrapé tante Sulis! Wis ya, aku tindakan çlisik. (lunga)

Meneng sef!éla

Parinem: (adoh) Kula nuwuuun ... !
Andri: (seru) 000, ayo, Par ... mlebua waé, Par ... wis, terus
mlebu ... ! Parinem: (nyeçlak) Kok sepen ndalem, dèn Andri! Andri: He-eh! Lagi paçla tindakan bapak ibu. Kono, lingguh kono! ... Hus, lingguh nçluwur waé! Kok terus arep lingguh ngisor. Wis, lingguh nçluwur, Par! Parinem: Ah, sampun mriki kémawon. Andri: Wang bapak ibu ora ana ndalem kok, Par. Wis, lingguh nçluwur waé! (meneng seçléla) ... Ana apa, diutus tante apa mas Agung? Parinem: Dipunutus bu Sulis. Menawi kula sowan mriki kok pinuju sami tindakan ta?
Andri: (meneng, unjal napas seçlih) ... Ah, ya ...
Diutus apa, Par? Parinem: Inggih namung nyaosaken serat. Lha -tiyang dèn Andriana dipunajeng-ajeng kok awis-awis rawuh. Andri: Lha kowé ya ngerti çléwé ta, Par, wong aku kudu tunggu omah, kejaba sekolah. Mas Agung ora ngarep-arep aku? Parinem: Waaah, menawi dèn Agung menika sampun, sasat mbo ten naté lenggah wanten ndalem. Rawuh çlog çlahar saré, mangké tindakan malih. Bareng dadi <;lokter ya mal ah ara tau ana ndalem. Andri: Lha, mengka ... aku mrana mas Agung ya ara ana ndalem. Lan mas Agung çléwé ya wis ngendika, témponé ming malem Minggu. Serat kanggo sapa, Par?

Parinem: Kagem penjenengan, dèn. Nanging menawi malem Minggu

Andri:

Andri:

Andri: Parinem:

Andri:

Parinem:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

dèn Agung rak tin dak mriki ta? (ngguyu) 00 ... ya mesti!

kémawon! Lha, nanging mbok nggih penjenengan menika sowan keng tante, senadyan mboten pinanggih dèn Agung. Aku ya kepéngin sowan Itante, nanging angger ana ngomah aku terus tunggu omah, bapak ibu mesti ,tindakan.

Ah, ya embuh, Par. Endi layangé tante Sulis? (meneng se<;léla) ... Nanging ngaten, dèn Andri, kula dipun-
ngendikani keng tante ... wah priyé ya, nggonku matur ...
Layang apa ta? Kok nganti kaya sajak penting! Wis ta, ulungna ta, Par!
(meneng) ... Keng tante ngendika, menawi ... wah arep
!tak-aturaké kok sajak malah medèn-medèni, ning yèn ora ... (meneng) ... Ngaten inggih, dèn Andri, keng tante namung meling: ditampa lan diwaca kaya déné maca layangé tantené <;léwé. Mangga, sampun! (karo mbukak layang) Kok sajak penting banget! (terus me-
neng) ... (kagèt) ... tante Sulis??? Anèh! Ah aku ora naté
... ah mongsok ... ! Par, kowé ngerti isiné layang iki?

Babar-pisan ora 'tenan? Nanging anèh, Par! Aku ora naté ... ah, aku ora naté ... ah, isin aku karo tante Sulis! Kowé ora naté dijak rasanan bab aku karo tante?

(susah) A<;luh! (lunga) Pak! Bapak! Bapak!

(adoh) He-eh, nanging mau tindak metu wingking. .. (nye- <;lak) ... Tante Sulis ora ngendika apa-apa nalika kowé arep diutus?

an nampi serat menika amrih dipunanggep kados déné maos seratipun ingkeng tante piyambak! (nirokaké) ... Ka ya déné la yangé saka tante <;léwé? Pancèn aku nganggep kaya déné tanteku<;léwé, nanging ora bisa tak-anggep kaya ngono, Par! Iki soal sing gawat, sing nyangkut jenengku, asmané bapak lan ibu, Par! (menggèh-menggèh)
... soal çluwit ... aku ora naté ... ora naté matur bapak, lan

Parinem: Lho, 'tegesipun menawi sampun dipunatur mekaten nggih saé

Parinem: Tindakan<;la:teng pundi kémawon ta?

Parinem: Babar-pisan mboten, dèn Andri.

Parinem: Raosan kadospundi? Mboten na:té!

Parinem: Ngendikanipun keng bapak ,tindakan!?

Parinem: Inggih namung menika wau welinganipun menawi penjeneng-

Parinem:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri: Parinem: Andri:

Andri:

Andri:

Javanese Literature since Independenee

aku ora naté nyuwun supaya bapak kersa matur tante Sulis. (meneng) ... Ah, lucu kahanan ik i, Par! (sajak wedi lan bingung) ... Ah mesti tante Sulis ndakwa aku sing ora-ora, dikira aku mbungahi. (nyabaraké) ... Sabar! Sabar 1a, dèn Andri! Keng tante mboten ndakwa mekaten, namung neçla keterangan, menapa leres. Lan kula kin ten menawi leres mekaten, ah malah bu Sulis remen, sebab penjenengan sampun nganggep kados déné ibu piyambak, tiyang sepuh piyambak. Apa yèn nganggep kaya déné ibuçléwé, wong tuwa çléwé, kuwi mesti kudu njaluk apa-apa, njaluk çluwit?

menika rak sampun nganggep tiyang sepuh piyambak. Ah, kanggoné aku ora bener, Par. Salah yèn kaya ngono. Apa manèh aku iki lagi pacangan, ora duwé hak tumindak kaya ngono.

(saya lirih sériyus) ... Apa bapakku? ... kula inggih dipunbektani serat-seratipun ingkang sampun naté dipuntampi hu Sulis. Coba! ... Kok-gawa?
... Inggih ... menika!
(mbukak layang, meneng) ... Açluh! (nangis) ... Tenan ...
tenan, Par. Iki seraté bapak. Açluh, bapak Itegel karo putrané
... ! Isin aku ... wirang aku, Par! Bapak ... kok dadi tegel
nulis layang kaya ngéné! Aku sing kanggo kuçlung ... Oouh tegel penjenengan, pak! Kesangeten penjenengan, pak! (nangis sesenggrukan) ... sampun ngaten ta, kèndel tal (terus nangis sesenggrukan)

matur bu Sulis! ... Sampun lajeng ngaten! (arep mèlu nangis) ... Sampun dipungalih ingkang lebet! Mangké kul a matur, dèn Andri! Dra, Par! Dra! Iki sawijining pukulan sing hébat tumrapku, Par. Aku wirang bangelt. Aku isin banget, Par. Jenengku didol déning wong tuwakuçléwé ... ! Aku wis manut diçlawuhi apa waé. Pacangan karo mas Agung -Yooh! Tukar cincin -

Parinem: Inggih mboten, nanging kanti nglairaken pepénginanipun

Parinem: Lajeng kadospundi nggih?

Parinem: Menawi sera;tipun menika kacriyos saking keng bapak

Parinem: Dèn rara Andri, sampun muwun ta

Parinem: (ngerih-erih) Sampun tal Menawi mboten Ieres nggih mangké

Ändri:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

Andri:

Yooh! ... Nanging aku saiki didol jenengku, Par ... ! Aku
ora naté kepéngin gelang trètès. Aku ora naté ndandakké jam tangan sing larang regané ... ! ('terus mingseg-mingseg) Menawi mekaten penjenengan kedah nerangaken çateng bu Sulis, dèn Andri! Temtu mboten menapa-menapa! Woo, bu Sulis menika longgar penggalihanipun kok, dèn rara.... Nanging raiku tak-wènèhaké ana ngendi, Par! Lho, menawi penjenengan rak mboten menapa-menapa tal Nanging, aku putrané bapakku, putrané ibuku, Par. Lha inggih, nanging penjenengan piyambak rak mboten menapa-menapa! Kowé ora ngerti perasaanku, Par. Aku yèn sowan bu Sulis tegesé aku nggawa jenengé wong tuwaku, martabat kehormatan keluwarga Kusuma. Nanging yèn kaya ngéné iki, apa tegesé martabat lan kehormatan keluwarga Kusuma sing wis rusak, hancur ana ngarepé tante Sulis! (mingseg-mingseg) (meneng) ... Lajeng kadospundi? Menapa penjenengan atur balesan? (isih nangis ora mangsuli)

dèn Andri. ... Nyerat, balesan, bab kuwi gampang tak-'tindakaké kanti sepuluh menit rampung. Nanging soal iki ora mung cukup sepuluh menit rampung, Par. SaaI iki dawa gançlèng-cènèngé. Ora, aku ora arep nulis layang balesan katur tante Sulis!

Yèn perlu aku peçlot karo mas Agung.

Wis, muliha, Par! Balia, Par ... muliha ... !

(rada nggetak sitik) Wis ta, balia, muliha! Aku bingung, aku durung bisa matur apa-apa! Nanging saaI iki kudu bèrès!

mangké? Kowé ora susah matur apa-apa. ~turna kahananku kaya ngéné!

Matura aku ora bisa atur balesan!

Aturna kahananku, ha tik u ancur, rasaku wirang! Aku ora

Parinem: Saénipun penjenengan nyefa!t, ngendika menapa wontenipun,

Parinem: Lajeng kadospundi?

Parinem: (kagèt) Dèn rara Andri! Ah sampun ngaten!

Parinem: Ah sampun lajeng ngaten ta, dèn rara Andri!

Parinem: Bèrès ingkang kadospundi! Lajeng kadospundi atur kul a

Parinem: Menawi dipunpunçluti priksa keng tante?

Parinem: Nanging kula 'temtu dipunpunçluti priksa.

,tal (ngusir-usir) Wis balia, balia! Matura saksenengmu <;léwé! Wis muliha, muliha, Par!
(gela) 000, nggih sampun ... pareng ... pareng!

Soemardjono, Hèda (saduran bébas saking 'Hedda Gabier' déning Henrik Ibsen), Sandiwara Radio Daérah R.R.I. Studio Yogyakarta, series no. II scenes 3, 5 and 6;

1968. 39
      

      MBOK YA MÈSEM

(lagu dolanan)

é, mbok ya mèsem, mrengut pédahé apa é, mbok ya ngguyu, susah pédahé apa panjalukku, <;lik, tetepa ing janji aja éwa, aja tansah cuwa

nadyan aku uga tan selak ing janji é, mèsema, tansah tak-entèni yo bareng angudi luhuring kagunan watoné tumemen mesti kasembadan

ULIHÉ ING WAY AH SORÉ

J!èwèké énggal mencolot mu~un saka bécak tanpa maèlu tukang-tukang catut karcis kang pa:ting cruwèt nawakaké karcisé. Sawisé mu~Ul'i saka bécak, énggal-énggal bécaké dibayar njur koperé disaut brebet nuli gita-grta çl.èwèké nuju menyang stasion. Tujuné sepuré durung mangkat, nadyan mestiné wis kliwat limang menitan. A:tiné dadi ge~é manèh lan ora kuwatir yèn ésuké ora bakal tekan kutané kang dituju. Tekan ngarep portir, jegagig~èwèké rada éwuh jalaran durung nyekel karcis. Ditolèh lokèt karcis wis tutup. Sajaké karcis-karcisé wis diborong makelar kabèh kang isih pating kliwer ana èmpèran stasion. Dumadakan keprungu swaraning sempritan muni pratan~a yèn sepur èxprès bengi Jakarta-Surabaya bakal pangkat. Tanpa mikir dawa ~èwèké énggal nrobos portir kang nga~angi ana tengah lawang. 'KarcÏs! Karcisnya mana?' panyentaké portir gedandapan kesrèmpèd pun

]avaneSf Literature since Independenee

numpang-penumpang saceçlaké. Énggal-énggalçlèwèké ndandani rambuté kang maçlul-maçlul lan ngulapi kringeté kang isih tansah dlèwèran waé iku. 'Wah, mèh kepancal nggih, mng,' panyaruwéné jèjèrané lungguh sawijining wanita tuwa kang sajaké bakul jal'it saka nJawa. "Qèwèké mung mantuk karo mèsem, nimbangi èsemé jèjèrané lungguh. 'Baçlé tin dak pundi, ning?' pitakoné jèjèrané manèh. (Jokja. Pan jenengan?' wangsulané ngiras mbalèkaké pitakonan. 'Sami, ning. Kula Ngadiwinatan.' "Qèwèké njur mbenakaké lungguhé, karepé ora gelem diganggu manèh. 'Taksih sekolah menapa sampun ngasta?' 'Oh ... sekolah,' wangsulané cekak njur nyawang menjaba. Nanging seçléla manèhçlèwèké kagèt jalaran jenengé diundang ce!a banget. 'Mardikani!' 'tembungé si bakul jarit kam nyawang ,tulisan kang tumèmplèk ana koperé. "Qèwèké klincutan, jalaran jèjèrané ora ngundang çlèwèké Hing maca tulisan jenengé kang tumèmplèk ana koperé. Akiré çlèwèké bali nyawang menjaba manèh. Sikepé mengkono mau pancèn kasil. Bali jèjèrané lungguh paçla gotèk çléwé. Sing nembé te ka babar pisan ora mlebu acara. Mengkono iku ndadèkaké bungahé Mardikani kang njur bébas olèhé ngumbar gagasané. Kang dadi pikirané iku 'tekané tilgram kang rada nyalawadi banget. Wis ana setengah 'taunan ç1èwèké ora naté nampa layang saka wong tuwané, apa manèh sedulur-seduluré. Sing paling kari mung layangé yu Uki kang mènèhikabar lumrah baé, bab répoting kulawargané lan abot- ing ékonomi rumah tanggané. Babar pisan ana layangé mbakyuné mau ora disebut-sebutaké mungguh gerahé ibuné, apa manèh bab ramané kang saiki wis ora kerep ninjo omah Sasrawijayan saploké kagungan garwa anyar manèh. Mardikani njur nggeget lambéné karo nahan kejut- ing atiné yèn mikir nasibing ibuné kang tansah nemu rubedan ing uripé. Wiwit ibuné dimaru, Mardikani wis arang krungu kabaré ramané manèh. Tilgram kang nembé ,tinampa mau nyebutaké yèn ibuné gerah nemen, bisa ora bisaçlèwèké kudu énggal bali menyang Jokja. "Qèwèké Itumenga, mripaté 'krasa ngeres nahan sepeting atÏ. Nanging ora suwé <;lèwèké ya mung ngudarasa kanti atiné kang teteg. Jakarta kang nembé diungkuraké wis rong 'taun lawasé ngglaçli lan nggemblèng çlèwèké, rong taun lawasé sawiséçlèwèké ora olèh kiriman saka ramané lan mberod saka Jokja jalaran cengkah karo kekarepané ramané. Wiwit iku <;lèwèké kéntir ana uleganing ibukota. "Qèwèkétetep nerusaké kuliahé

Ing Wayah Soré 195

nganti diréwangi golèk butuh kanggo nyambung uripé sarana nyambut gawé ana sawenèhing firma. Rong taunçlèwèké nembé arep bali menyang kampungé manèh. Rasané kaya wis suwé banget ninggalaké kutané. Lan saiki pangrasané dadi ampang lan kebak panerka werna-werna. 'Ah, mesti akèh kang wis paçla owah,' pangudarasaning wtiné. Suwé-suwé 'çlèwèké krasa mumet mikiraké iku kabèh: nasibé, kulawargané lan riwaya:ting uripé kang katoné dadi bureng peteng. Apa manèh yèn <;lèwèké ngemataké panyawangé menjaba, ora ana sesawangan kang narik babar pisan. Pakampungan sepi diselani sawah-sawah kang nuju remeng-remeng tininggal sang bagaskara. Keliping diyan-diyan pakampungan kala-kala malah nangèkaké prastawa-prastawa lawas kang wus suwé sumimpen ing telenging kalbuné. Gawang-gawang ana wewayangané, nalikané çlèwèké isih cilik manggon ana Arjasari Pacitan. Ramané isih ngasta camat. Ibuné isih aktip nyekel panitiya ika-iki. Mas Yogi, masé pembarep, isih kerep tilik nggawa bojoné Inçlo kang dirabiçlèk jaman gégrah biyèn. Mas Ta, masé pang-gulu, aktip ana pal'tainé lan anak-anaké mèh sa:ben taun lair. Yu Uki isih ana SGA lan çlèwèké çléwé nembé ana SMP Pacitan. Iya ing wektu iku çlèwèké kejuwara dadi putra wuragilé radèn Suryaputra, onder- çlistrik Arjasari kang nembé moncèr-moncèré kalungguhané. Ana péngkolaning kreteg geçlékang kiwa Itengené ana jurang-jurang jero banget, wewayangan-wewayangan mau musna seçl.éla. Mardikani rada giris ndeleng menja:ba. Rasané mbambing banget. Gumeriting roçla sepur kang ditumpaki kaya ngiris-iris jantung. Mardikani njur éling rikalané 'çlèwèké nembé ngel'ti ora adiling kanyatan kang tumiba ing kaumé. Wiwitanéçlèwèké rada ora maèlu marang swaraning kanca-kancané kang kerep ngrasani mungguh tuk-misé ramané. Jaré ramané kagungan gençlakan ing saben désa bawahané. Saben ana tayuban ramané mesti nekani. Wiwitané çlèwèké ora çamang lan ngel'ti apa akibaté tumindaké ramané mau. Nanging rikalané Mardikani diajak ramané turné menyang désa Karangreja lan ditinggal waé ana jip nganti keluwèn lan ba:bar pisan ora diurusi déning ramané kang nembé kèrem ana sajroning omah gençlakané, 'çlèwèké banjur mberod mulihçléwé. Iya wiwit iku ,çlèwèké ngrumangsani ananing tuntutan marang ora adiling kahanan. Ibuné, biyungé, pancèn wis wiwit ngunduri sepuh lan ora nduwèni cahya seger kaya béçlangan-béçlangané ramané. Apa manèh bareng ibuné kerep ribut-ribut karo ramané, Mardikani dadi nduwèni pangijih marang daksiyaning ramané marang ibuné lan kul a- wargané. Iya wiwit iku ,çlèwèké njur tansah gawé gendra marang sapa

Tekan Kroya rasané kaya kepéngin énggala tekan kutané. Rong taun lawasé pepisahan, mestiné wis akèh owah-owahané. Gumeriting rocJa sepur kang ditumpaki katoné rin

çlèwèké njur mlebu pekarangan ngomah. Durung nganti tekan èmpèran, saka njero ngomah mencungul sawijining wanita kang nyengangik menganggo potongan lawas, gita-gita olèhé mapagaké tekané Mardikani. Mardikani kagèt. Ajaa énggal keprungu panjelihé yu Uki,çlèwèké ora ngerti yèn iku mbakyuné çléwé. Saikiçlèwèké lagi ngerti ananing owah- owahaning kulawargané. Tangané mbakyuné digegem kenceng banget. Rasané kaya ana kang longsor ing çlaçlané. Mbakyuné samono uga ora bisa mbendung émosiné, açliné nuli ditubruk lan paçla rerangkulan tangisan. Mardikani ora ngerti kena apa énggal waé tangisé metu dadakan ndeleng kahanané yu Uki kang babar pisan ara bisa digambaraké sadurungé. '0 Allah, An, Ani!' pamingseké Uki karo ngarasi açliné bola-bali. Mardikani isih mlenggong waé karo ngumbar gagasané. Tujuné mbakyuné énggal nuntun mlebu ngomah. Sepisan manèh atiné Mardikani krasa perih tekan telenging jejantung bareng nyawang biyungé kang nglumpruk ana ambèn kamar tengah. Mung soroting mripaté ibuné saya tambah gawé ge tering atiné. Mardikani ara bisa ngucap apa-apa. Pamingseké mbakyu kang ana sançlingé rasané saya nambah kuwuring atiné. 'Wis, wis, nçluk. Sing uwis iya wis, ora perlu kowé kabèh mèlu nyançlang bebenduning Pangéran kaya aku .. .' Mung iku ngendikané ibuné. Ani lungguh kursi ing sançlingé ambèné ibuné, déné mbakyuné isih bikut olèhé ngusapi eluhé. Mardikani ora énggal-énggal takon bab ramané, nadyan ing selaning pangijihé ana kang kepéngin diwetokaké. Saçléla manèh Uki menyang pawon, Ani salin ana kamar ngarep kang biyèn dadi kamaré. Kahanané isih ora ana kang owah. Gambaréçlèk isih dadi pançlu jaman SR biyènisih kepasang ana panggonané -telung taun kepungkur. :ç>èwèké mèsem sengir. Rasané luwih mulya banget dadi bocah cilik kang durung ngerti apa tegesing panguripan! Sajroné Uki racik wédang kanggo açliné, pikirané nglambrang Iterus nggagas açliné kang lagi mulih saka paran. Rasané açliné rada anèh banget. Tandangé kaya bocah lanang. Apa manèh bareng rambuté açliné kang biyèn dawa saiki dipatong poni cençlak pisan. Rasané kok rada nylenèh banget. Nanging Uki durung wani blaka. Pepisahan -telung taun lawasé kaya ana jurang kang ngeleti. Embuh kepriyé rasané saiki kok rikuh banget marang açliné çléwé. Ora suwé Ani menyang kamar mançli. Mbakyuné gita-gita olèhé nyeçliyakaké ciçluk jambané.

'Akuçléwé, An. Nanging ibu kang nçlawuhi. Mas Ta malah arep inter- lokal menyang fakultasmu.' 'Bapak?' 'Ah, nembé mau ésuk kondur kok, An. Iku waé yèn ora aku sing nusuI, kiraku iya ora kersa kondur-kondur. Wong wis rong sasi iki bapak arang-arang til ik mréné,' wangsulané Uki serak. Ani metu saka kamar mançli karo mbesengut. Mbakyuné nglirik karo mèsem sepa. Persis nalika Ani nembé metu saka kamaré -çlèwèké nganggo slack biru -kangmasé pembarep mencungul saka njaba. Sajaké tekané Ani pancèn wis diantu-antu banget. Ani nçlisiki èsemé karo ngulungaké tangané ngajak salaman. Kangmasé nampani rtangané açiiné sajak ampang banget. Ani api-api ora ngerti, nadyan çlèwèké ngerti yèn panganggoné iku kang sajaké ora disarujuki saduluré kang kolot iku. Sawisé paçla bagé-binagé kaya salumrahing sadulur kang suwé ora paçla ketemu, Harta njur takon kabaré Yogi. 'Aku ya ngabari mrana, ning mas Yogi nuju turné menyang Sulawesi.' Harta mung mant uk-mant uk semuné sinis waé. 'Hmm, kabèh paçla nglungani. Karepé paçla arep kepriyé? tembungé Harta rada sengol. Ani klakep ora nimbangi. Guwayané mbrabak abang. Rasané sapatemon iku tambah kaku banget. Apa manèh bareng Uki ora muncul-muncul pisan. 'Kowé ngerti généya ibu nganti gerah kaya mangkéné iki?' pitakoné Harta sawisé suwé pacJa amem waé. Ani gèçlèg, jalaran ora çlamang kang dikarepaké kangmasé. 'Huh, mestiné ora perlu alm njlèntrèhaké, kowé rak wis ngrumangsani cJéwé.' Ani ndengèngèk. Kangmasé dipandeng paçlet. Qèwèké durung çlamang marang apa kang dikarepaké kangmasé, nanging krungu tetembungan kang sengol mengkono mau atiné dadi panas dadakan. 'Karep panjenengan piyé ta? Apa aku sing marahi gerahé ibu?' Harta mèsem sengir. Katoné wis suwé panguneg-uneging atiné dipençlem jero, lan wektu iku nembé bisa diwetokaké ana sangareping açliné. Ani tetep isih nyawang ngançlut pitakon. Sing disawang saya rtambah jèng- kèlé. Mripaté sumorot ladak. Karo nggebrag méja Harta nyentak seru: 'Kowé ora perlu ngendel-endelaké sekolahmu, An. Kowé wis gerang, mestiné wis bisa nggagascJéwé .. .' 'Lho lho, piyé ta iki? Durung-durung panjenengan kok wis nesu. Aku

Soré 199

durung ngerti karep panjenengan mau. Sapa sing marahi gerahé ibu? Aku?' 'Huh, étok-étok ora ngerti. Iku asiling telung taun ana Jakarta!' panye- ngèsé Harta karo ngungkuraké acJiné. 'Mengko cJisik ta, mas!' panugelé Ani ladak. 'Apa mas Ta ndakwa aku?' Nembé tekan semono Uki metu karocJèhèm-cJèhèm ngluruhi sing nembé pacJa padudon. 'Wis wis, ah! Mesakaké sibu. Ani rak isih kesel ta, mas. Mbok iya ngrembug liyané waé cJisik,' pangrepané Uki karo ngoncJok-oncJok arep nangis. Harta ngadeg nyat. Mripaté isih sumorot ladak marang acJiné ragil. Ora suwé ·cJèwèké ngringkesi rokoké ana méja karo isih gumrenggeng. 'Jané wis ora patut kowé mulih barang. Wis ora ana perluné!' tembungé Harta sengol. 'Aku bali jalaran ana sing nilgram. Dudu karepku, kok!' wangsulané Ani sakecancJaké waé karo nahan kanepsoné. Krungu wangsulan mangkono ma u, Harta tambah kumropok banget. Korèk kang nembé digegem njur disawataké acJiné. Nanging trengginas banget Ani ngéncJani. Harta tambah nepsu banget. AcJiné dicecJaki karepé arep ditempiling, nanging kaselak ditubruk Uki kang gurawalan olèhé misah sedulur-seduluré. 'Culna, Uki! Dak-ajaré bocah urakan iku! Huh, arep ngendel-endelaké dupèh wis dadi mahasiswa. Ora içlep isin. Apa kok-kira ayu kowé nyan- cJang penganggo kaya wong ora nggenah iku!' 'Ah, sak-sirku ta,' wangsulané Ani nimbangi kepénak waé. Uki saya bingung olèhé arep nyirep kang paçla padudon iku. Apa manèh bareng keprungu swara undang-undang saka kamaré ibuné. Nanging Harta isih durung marem jalaran durung bisa nangani siji-sijining açliné kang wani nduwa kekarepané iku. 'Minggata kana! Aja ngaton ana kéné, ncJak nyebel-nyebeli mata!' panyentaké Harta kang wis diglançlang menyang lawang ngarep déning Uki. 'Iki dudu omahmu ·cJéwé!' wangsulané Ani malang-kerik nantang. 'Wis ta, An, menenga waé kowé! Ora perlu kok-sauri barang. Menyanga pawon, gelis!' panjelihé Uki karo nyingkang-nyingkang kangmasé supaya metu men jaba. 'Wis, mas. Panjenengan kondura waécJisik. Aja diladèni Ani. Élinga ibu isih gerah ... !' Uki njur mingsek-mingsek nangis pisan. Siji loro tangga teparoné wis ana kang arep nglayad menyang omahé Uki. Embuh jalaran saka isin

Javanese Literature since Independenee

karo tangga teparoné, Harta cengkélak lunga tanpa pamit marang açli-açliné.

Susilomurti, Mardikani (in: Kunthi no. 2, September 1969 ff.).

41 IMBAL WACANA

kang gumelar gilar-gilar isih jembar tatapen mawa pandengan bingar sisih kana gunung biru généya nçlingkluk amarikelu

gedrugen bumi ping pitu kibarna gendéra pribadimu kanti nyebut panjenengané idi palilah bakal kaparingaké

(turua, Dani, iki wis lingsir wengi)

N. Sakdani (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975).
First published between 1954 and 1967.

BURON

'Nung, durung temtu wong-wong kéné isih gelem nampa awakéçléwé manèh,' kançlané Triyana marang Sinung kang lagi nyumed mkoké. Wong lom kuwi lagi lèrèn seçléla ing nçluwur puntuk, karo maspadakaké désa Bungur, rada adoh ing sangisoré. 'Ah, kowé tansah kuwatir baé, Tri,' Sinung mbuwang gagang korèk, 'nçlisik awakéçléwé disubya-subya, kenèng apa saiki ora?' 'Séjé. Nçlisik awakéc;léwé wong wolu, kabèh nggawa senjata, lan awaké c;léwé nggawa çluwit akèh. Ning saiki? Saiki awaké çléwé buron, Nung. Bala entèk, bançla ora ana.' 'Ah, wong désa tetep wong désa. Sepisan wedi, selawasé ora wani. Delengen baé mengko. Wis ta.' 'Aja lali, Nung, kabar bab kowé lan aku wis sumrambah rata. Mbokmanawa kabar mau ya wis tekan ing kéné. Regané sirahmu kuwi selawé èwu rupiyah, Nung, ora murah lho. Sapa ngerti ing antarané wong désa iki ana sing kamélikan?' 'Kabèh wis dak-pétungaké, Tri. Ing endi manèh nggon kita bisa nçlelik? Désa iki sasat ora duwé sesambungan karo jagad. Kowé éling çlèk enem taun kepungkur awakéc;léwé sakanca singidan ana kéné? Ha ha ha, ora ana sing weruh babar pisan. Wis ta, awakéçléwé ora bakal suwé ing kéné. Aku ora marem yèn durung males ukum patining kanca-kanca. Aku ora marem yèn wong njaba duwé pangira yèn grombolané Sinung wis buyar, 0, ora babar pisan. Kowé lan aku, Tri, mung wong lom, awaké çléwé ngrebut bali kuncarané grombolané Sinung! Ayo!' Sinung setengah ngglançlang 'tangané Triyana, wong loro paçla muçlun menyang ing désa Bungur. Bener kançlané Sinung, wong sadésa isih duwé rasa wedi marang wong lom mau. Nanging bener uga kançlané Triyana, pengaruh rasa wedi mau mung marga gagangé pistul Colt Automatic kang sumembul saka njero-ning sabukaning clanané, lan gagang FN-né Triyana kang uga dipitontonaké kanti sengaja. Bengi iku paçlang mbulan. Kanti ati gorèh Triyana ninggalaké Sinung kang wis turu senggur ing omahé wak Rujuk. Mlaku sauruting dalan ndésa, Triyana krasa yèn awaké tansah dadi kawigatèning saben wong

Javanese Literature since Independenee

kang diliwati. Ah, gitoké mengkirig. Sirahé uga ana regané, mung sepuluh èwu rupiyah, amarga çlèwèké mung wakilé Sinung baé, mbuh wakil kang nomer pira. Sinung! Nggeçlor rana, ngrampog réné, noçlong, meres, kabèh ngasilaké tumpukan çluwit kanti gampang, lan adaté saben sawisé pakaryan geçlé grombolan iku ajeg lèrèn ing désa kéné, ngentèni açleming swasana. Lan wong sadésa paçla wedi lan ulap marang tumpukan çuwit kang digawa déning saben warganing grombolan Sinung! Nanging saiki ... ? Ah, sewulan kepungkur, ora luput yèn koran-koran paçla ngemot warta bab curesing grombolan Sinung. Kanca-kancané enem rubuh kabèh déning mÎmisé patroli gabungan. Triyana tekan pungkasaning dalan désa. Ing ngarepé wis ora ana terusé, mung dalan cilik kang mlipir-mlipir turut kalènan. Ayem banget swasana ing désa iki, sawahé lagi paçla kuning-kuning kaya sinepuh déning mbulan kang lagi purnama. Lamat-lamat Triyana krungu swaraning bocah paçla dolan ramé tetembangan rupa-rupa. Triyana nilingaké kanti pranata. 0, ya, ing ngisor kuwi, ceçlak kali isih ana omah-omah, omahé wak Daru saanak putuné, kang niyat nyéjé saka désa, nyeçlaki blumbang-blumbang kang isi iwak mujair. Wak Daru sak-anak putuné ... ah, Triyana mèsem çlèwèkan. Enem taun kepungkur, ing ceçlakkali iku ana kulawarga wolung omah, apa tambah apa kurang? Triyana jumangkah, mlaku alon-alon sauruté dalan pinggir kalèn. Sawenèhing wong wadon ngadeg 4èwèkan ing pinggiring blumbang ad oh saka omah wolu kang ngrompol ing pinggiring kali. Triyana manqeg seçléla nggatèkaké wanita kang praupané kebak sunar rembulan, lan kanti alon nyapa: 'Vu Kèsi, lagi ngentèni apa?' Wong wadon kang disapa iku ora tumolèh, tetep ngingetaké rembulan kang seqéla kasaput déning méga tipis. Katon wanita setengah tuwa iku unjal ambegan nuli mangsuli: 'Qik Tri? Aku krungu yèn kowé bali manèh, nanging dak-kira kowé ora bakal wani dolan mréné.' 'Ana apa, yu?' Triyana manQeg, sènqèn ing wit trembesi kang durung pati geqé, mèlu-mèlu ndeleng rembulan, kaya-kaya wangsulan pitakoné iku bisa digolèki ing kana. 'Ah, mung pandugaku baé.' Kèsi nolèh marang Triyana, nggatèkaké wong lanang kang Quwur banget kanggoné wong Jawa. Triyana ·quwuré pancèn sak-mèter wolung puIuh sanga sènti. 'Anakmu wis tam bah manèh, yu?' Triyana tak on manèh, sajak kepéngin nginggati pitakonan kang bakal kawetu saka lambéné Kèsi mau. 'Ah, ya, wis suwé banget kowé ora réné, wis nem taun. Pisan pinqo sawisé iku kowé isih nyang Bungur, nanging tetep ora gelem mréné. Dak-

bakal mréné.' Kèsi unjal ambegan manèh. 'Anakku sanga.' 'Sanga? Tambah pitu, yu? Nem 'taun aku ora réné lan anakmu tambah pitu. Oh, apa ana sing kembar?' Triyana nyoba mèsem. 'Delengen kaé, bocah-bocah jamuran kaé.' Kèsi ora nuding, mung ngingeraké sirahé, nyawang ara-ara cilik ce~ak kali. Ana bocah sewelas lagi dolanan 'yak-oyakan', dolanan bocah kang nyritakaké sawijining ibu kang ngedol anak-anaké. Ana boeah siji kang dadi tukang tuku bocah, boca:h liyané jèjèr-jèjèr da:di paraga ibu lan anak-anaké kang arep didol. Saka nggoné wong loro mau ngadeg isih bisa keprungu 'tetembangan: 'Yak-oyakan, manuk éndra, satus sekawan dasa, kula nuwun, mangga'. Banjur celotèhané swara-swara bocah iku nyang-nyangan regané bocah. 'Bocah sing ~uwur~éwé kaé, kaé, njur sisihé, nganti urut papat, kaé anakku. Jajal, kira-kiranen, sing ~uwur ~éwé kaé urnuré pira?' 'Hrn, mbokmanawa sanga. Nanging kaé rak dudu Tari, ta?' sumauré Triyana sajak ora mikir. Pancèn bocah sing didadèkaké gunern iku Quwur banget, kancané mung sak-pun~aké. 'Dudu. Tari, mbarepku, sing ana sisih kiwané. Bocah kaé, percaya ora, urnuré nern taun, tak-kan~ani.' Kèsi unjal ambegan. 'Pa~a-pa~a ba- rakané sadésa kéné, Qèwèké sing ~uwur ~éwé awaké. Sisihé Tari, sisih kiwané, umuré ya enern 'taun, kaé si Yatmi, anakku.' 'Lho, dadi anakmu sing urnuré nem taun loro katik gèsèhé ~uwuré kaya ngono kaé, yu? Ah!' Triyana sajak ora percaya, lan ~èwèké sajak bosen nggunem bocah-bocah sing ora ana hubungané ba:bar pisan karo~èwèké. 'Bocah kuwi dudu anakku ~éwé, nanging wiwit bayi dak-rurnat kaya bayiku~éwé. Jenengé Kasri, anaké Tinah.' Lagi saiki atiné Triyana kaya njenggirat krungu jeneng iku. Tinah. A~iné Kèsi. Kenya kang naté ndudut atiné. Tinah. 'Va njur ... Tinah, kok ora gelem ngruma:t bayiné ~éwé? Ah, sap a bojoné Tinah?' 'Tinah wis mati.' Saiki Kèsi ma~ep nyang Triyana, mandeng mripaté. 'Tinah mati, marga kowé. Aku ora ngerti apa sebabé kowé banjur ora na:té dolan mréné. Tinah ngan~eg tanpa ana bojoné, lan bareng nglairaké Kasri çlèwèké ora kuwa:t manèh. Kasri umur lirnang wulan, Tinah mati.' Saiki Triyana kang unjal ambegan. pèwèké kèlingan Tinah. Kèlingan c,lèwèké lan Tinah dolan runtang-runtung nyang papan-papan sepi ing bengi-bengi paçlang rnbulan nern taun kepungkur. Tinah. Wong wad on ayu iku ngerti yèn çlèwèké mono durjana, lan njaluk supayaçlèwèké marèni baé tindak kadurjanané sarta urip bebarengan ing krompolan

Javanese Literature since Independenee

omah eeçlak kali iku. Triyana ora bisa nyarujuki, çlèwèké bakal mati kaku yèn kudu urip ing désa sepi iki, mengkono rumangsallé. J!èwèké kèlingan tukar paduné kang sapisan bab iku, lan çlèwèké ora naté weruh Tinah manèh. Tinah. Triyana nggèçlègaké sirahé. Saiki krasa banget atiné abot. Mau merga ngrasakaké grombolané kang eures, awaké kang dadi buron, Sinung kang ngajak ngrampog pak kaji ing Tanjung, njur saiki, bab Tinah, lan Kasri, bocah wadon cilik kang umuré nem taun, bocah sing awakéçluwurçléwé sak-désa Bungur. 'Ora ana sing ngançlani aku bab iki, sanadyan aku sok-sok ya isih dolan nyang Bungur nçluwur,'kançlané kanti alon. 'Kluwargaku ora seneng kakéhan wie ara, ora seneng gègèr. Bapak mung omong yèn jenengmu ora olèh keprungu manèh ing antarané kluwargaku kabèh.' Kèsi mançleg seçléla. 'Kasri percaya banget yènçlèwèké iku anakku. J!èwèké ora ngerti apa-apa.' 'Apa ... apa Kasri ora ngabotaké sesangganmu, yu?' Triyana çléwé ora ngerti kenèng apa çlèwèké takon kang kaya mangkono. 'Ing kluwarga ora ana prekara abot èntèng nyangga kluwarga. Omah wolu iku, yèn siji ora bisa mangan, liyané ya ora mangan.' Wong loro paçla meneng, ora ana sing kumeeap, sajak katrem ing pikirané çléwé. Njur Triyana miwiti gunem manèh: 'Vu ... aku kepéngin omong-omongan karo Kasri.' Kèsi meneng seçléla, banjur alon-alon mlaku muçlun. Triyana mançleg baé ing ngisor trembesi, nyawang Kèsi kang nuju nyang panggonané bocah dolanan. Tinah. Jeneng kuwi kaya mulek ing uteké. Ah, Triyana krasa mumet dadakan. Saiki, ya lagi saiki, çlèwèké rumangsa yèn apa kançlané Tinah bener. Yèn çlèwèké wis ora kuwat manèh, yèn kanea-kancané wis ora ana, yèn masyarakat wis bersatu mb rasta kadurjanan,çlèwèké bakal mlayu nyang endi? J!èwèké bakal dadi buron ... buron kang ora duwé ati tentrem manèh. Triyana njengèngèk saka anggoné nglamun, çlèwèké krungu swaraning tapak sikil lumayu. Kanti trengginas tangané nyeketem gagang pistulé. Nanging ora, sing marani mung sawijining bocah
.... Kasri.
'Pak-lik, kowé ngundang aku?' bocah mau takon kanti swara kende!. Triyana nçloçlok, nyekel punçlaké Kasri, nginger rainé bocah, diaçlepaké nyang mbulan. Ah, ya, irungé iku irungku, batiné Triyana, mripaté ya mripatku, eangkem lan jangguté, kuwi duwèké Tinah, çluwuré, ya ... çluwurku. Triyana ngelus-elus rambuté Kasri. Atiné trenyuh sakala ndeleng bocah mau manganggo sarwa tèmbèlan, lan awaké kuru, kuru kaya kurang mangan, lan rai kang pucet iku, pueet apa marga eahyaning

rembulan? Ah, bocah iki yèn dirumat kanti becik mesti bakal ayu manis kaya Tinah. Hm, <;lèwèké bisa dagang, utawa tuku sawah ing kéné, dadi wong Itani kaya pangajaké Tinah nçiisik. Ning saiki <;lèwèké ora duwé çiuwi,t, lan mbaka setitik rakyat désa Bungur mesti ngerti yèn satemené grombolan Sinung wis cures, ora mencar kaya kançiané Sinung marang wak Rujuk. Ah, sawijining wektu mbokmanawa alat-alat negara ya bisa nlacak nganti tekan ing kéné. 'Pak-lik, kenèng apa kowé nangis?' keprungu swara renyahing bocah cilik ing ngarepé. Triyana gragapan. Nangis? 'Nangis? Sap a sing nangis?' pitakoné Triyana karo miringaké sirahé supaya bocah cilik iku ora meruhi rainé. Pancèn, pipiné krasa teles. Nanging, ah, Triyana bénggolé grombolan Sinung nangis? 'Pak-lik! Lha kuwi, mau luhé dlèwèran. Ana apa ta, pak-lik? Mau mak kançia yèn pak-lik apik banget, péngin dituduhi kuburané lik Tinah. Ayo dak-teraké, pak-lik.' 'Apa kowé ora wedi?' Triyana takon rada ngungun. 'Ora, aku kerep dijak mak, bengi-bengi mrana. Embuh, sing dijak kok aku waé. Aku pancèn ora jirèh kok, ora kaya yu Tari. Wah, yu Tari kaé isih ngompol lho, pak-lik. Aku ora na:té, -mung ping pisançiing, <;lèk kecemplung blumbang kaé. Jaré mak aku paling kendel. Kendel banget tenan kaé lho, pak-lik. Pak-lik mau nangis marga wedi, arep nyang kuburan ora wan i ta? Wis ayo dak-teraké.' Tangané Triyana digèrèd bocah iku, Kasri, anaké Tinah kang lair tanpa ketunggon bapak. 'Kasri, maemmu saben dina, apa?' pitakoné Triyana karo mlaku lon-lonan mlipir galengan. 'Gaplèk, pak-lik. Aku ora nangis senadyan mung diwènèhi maem gaplèk. Nèk Parli, anaké wak Manan kaé, nèk diwènèhi gaplèk, gulung-gulung nèng lemah, nangis, pak-lik.' 'Kowé kerep ditukokaké klambi makmu, Kasri?' Triyana takon nggeget lambé unjal ambegan krungu cri ta bab gaplèk iku. 'Ah, ora, pak-lik. Riyaya ika aku dijalukké klambiné yu Warni, anaké wak Marta, wong klambiné yu Tarki aé ora seçleng nggo aku.' 'Kasri, apa kowé kerep digepuki makmu?' 'Ora, pak-lik. Jaré mbah aku sing paling manutan saka kabèh putuné embah, aku diwènèhi apa-apa nrima, pak-lik, ora kaya yu Wiwik, rèwèl.' '0,' mung kuwi kang kawetu saka cangkemé Triyana. J!èwèké ora wani takon manèh, wedi olèh wangsulan mbocahi kang nçioçlog ing ati. Ing kuburané Tinah, Kasri takon manèh kenèng apa Triyana nangis. Triyana ora mangsuli, lan ora bisa nçielikaké luhé kang crocosan. 1;)èwèké mung

Javanese Literature since Independenee

ngrangkul sirahé Kasri, didekep ing~açlané. Rembulan wis ~oyong ngulon. Triyana lagi mulih saka nggoné wong-wong ce~ak kali iku. J!èwèké man~eg se~éla ing ngarepé lawang omahé wak Rujuk, niling-nilingaké. Sajaké Sinung lagi ngresiki senjatané. Triyana ui uk kanti semt: 'Konang méncok cabé.' Keprungu glo~agan ing njero omah, Sinung '4éwé kang mbukakaké lawang, ing Itangan tengené katon pistul Colt Automatic piandelé. 'Jangkrik, Tri, saka ngendi baé kowé? 0, iya, dak-rungu kowé duwé gen~akan wong ce~ak kali, ya. Kowé tas rana?' Triyana ora mangsuli, lungguh ing ambèn. Sinung nutup lawang lan bali mbukak pistulé, dÎresiki. 'Rencanaku wis ma:teng, Tri. Sésuk awaké

kudu mèlu, Tri. Pancèn wong boçlo kaya kowé ki kudu ana sing mimpin. Kowé arep dadi wong apa yèn ora nerusaké gawéanmu sing saiki iki?' Sinung gumuyu cekakakan. Nanging cinançlet déning swara açlem saka Triyana: 'Atiku wis mantep, Nung, aku arep menyerah lan kowé uga.' 'Tri, kowé gençleng banget. Kok-kira aku ya kuma:t gençleng, hè?' 'Kowé ora gelem menyerah?' 'Ora! Aku ... .' Sinung ora bisa nerusaké omongé. Triyana ngangkat pistulé kang WIS kokangan iku. Swarané jumeçlor kaya ngoregaké désa Bungur. Para warga pulisi kang lagi tugas ing kantor pulisi Karangreja kagèt banget weruh jumeçluling wong geçlé çluwur saka petenging wengi. Wong mau manggul sawijining wong lanang lan nuntun bocah cilik wadon kang manis banget. Praèné katon jiblès lan wong geçlé çluwur iku. Wong kang dipanggul disèlèhaké ing méja, warga pulisi kagèt manèh. Wong 'lllau wis mati. Ing batuké ana 'tipeté pluru, pas ing antarané mripat. Durung nganti ditakoni, wong geçléc.luwur iku nçlisiki omong: 'Iki Sinung, bénggol grombolan perampog kang dadi buron. Aku mréné arep nyerahaké ·çlèwèké lan pengarep-arep marang hadiyah selawé èwu kang dijanjèkaké kanggo sap a sing nangkep Sinung, urip utawa mati.' Wong mau unjal ambegan. 'Lan aku arep masrahaké çiriku. Aku ngarep-arep janji pengampunan kang diumumaké déning pemerintah. Jenengku Triyana.' Wong mau mèsem lega, lan ayem, ngelus-elus sirah bocah wadon kang ngamplok ing sikilé.

Jaka Lelana

(in: Jaya Baya no. 42, July 1969).

Swni yèn langit klawu ing bang wétan wis kesaput angin ésuk lan kembang-kembang rançlu mangsa karo paçla gogrog

kowé njur lunga menyang tegal, Swni nyambut gawé nganti soré wenginé yèn wis sepi kapangmu mesti kumat manèh kaya mala marga aku ana kuta wis kejiret benang-benang sutra lan katut ma!lih dadi angka

Swni, aja kok-kira kapangku wis mari saben wengi dak-tlusuri iliné kali Ciliwung dak-golèki mbokmanawa ana serat-serating citramu sing dak .. temu sanadyan aku ngerti iku sawijining dosa

yèn langit ing bang wétan wis kesaput tekaning ésuk dina anyar aku mesti bali, Swni nalusur ing ançlaning 'çlançlanggula ngaras rambutmu lan tegal kita

Trim Sutidja

(in: Jaya Baya no. 7, October 1971).

SOWANG-SOWANG

Barang-barangku wis dak-unggah-unggahaké kabèh. Travelling-bag, kreneng waçlah emping mlinjo lan enting-enting giles welingané bu-çlé. Karo isih nyawang njaba aku banjur lungguh lan ngebut-ngebU!také kacuku. Hawané sumuk banget. Ora let suwé keprungu pengumuman saka pengeras yèn sepur Yogya-Semarang wis arep buçlal. Aku ngepénakaké lungguhku lan irungku dak- tutupi nganggo kacu. Sepur wiwit mlaku lon-Ionan ora nganggo mak jengglèng kaya biyèn. Teteg sing misah dalan Tugu lan Malioboro wis kliwa:tan, lan saçléla manèh sepurku wis tekan kreteg kèwèk. Réalino lan ringiné kang oyodé pating tlolor katon asri sinawang. Ora suwé salibing gréja Kotabaru kang katon saka kono iya wis dak-tinggal. Lakuning sepur saya banter, ,lan anginé silir-silir kepénak. Sing lungguh ana ngarepku priyayi putri lom wis sepuh-sepuh. Sajaké paçla arip, ketara saçléla-saçléla teklak-tekluk, lan ora let suwé banjur saré, katoné kepénak banget. Tanpa dak-rasa lakuné sepur wis tekan Klatèn. Sepur wiwit mlaku rada alon lan pas ana tengah-tengahé setasiyun mançleg greg. Tawané wong dodolan pating craèk. 'Punçluti nggih, dèn? Panggang ayam mbok Bèrèk, saté, ga langgiii ... !' Aku kèlingan yèn remenané pak-çlé iku jenang alot, mul a aku banjur ngawé bakul jenang: 'Jenang alot!' Bakulé jenang mara lan nuduhaké jenangé sing ana nçluwur sunggènan. 'Pinten saemplèk?' 'Rp. 50,-boten tawi, dèn.' 'Ah, wong cilik-cilik ngéné kok sèket rupiah!' panggrundelku. 'Saniki napa-napa awis kok, dèn!' Aku mung ngguyu kam nyawang papan liya. Sawijining priya sing kaya wis naté dak-wanuhi mlaku nyangking tas ABC sajak kesusu banget. Aku nyawang saçléla lan priya mau wis mlebu lawanging sepur kang dak-tumpaki. 'Pripun, èstu mun<;lut boten, dèn?' 'Pasé mawon pinten, yu?' 'Niku pun pas. Baten tawi kok, dèn!' 'Rong puluh rupiah éntuk?'

Javanese Literature since Independenee

munc.lut pinten, dèn? Sedasa?' 'Nggih sepuluh mawon!' Aku banjur mbukakçlompètku. 'Kéné isih kosong, jeng?' Aku méngo. ara dak-nyana jebul mas Warta. 'Lho arep tindak ngendi, mas?' 'Nyang Keçlungja:ti, jeng, sowan simbah. Kéné rak isih kosong, ta?' '0, iya, mas, isih kosong.' 'Niki lho, jenangé!' '0, nggih, yu. Niki çluwité.' 'Susuké mboten gaçlah niku, dèn, dèrèng langkep.' 'Who, Iha pripun? Ontené ming niku jé, yu.' 'Butuh pira ta, jeng?' pitakoné mas Warta .. 'Iki lho, mas, ijol èketan karo atusan.' 'Sing arep kagem pira?' 'Rong a:tus sèket.' Mas Warta rogoh-rogoh saké banjur ngulungaké atusan telu. 'Niki lho, yu, artané!' 'Susuké sèket, dèn?' 'Enggih.' 'Iki kagungané, mas!' Aku ngulungakéçluwit èwon. 'Wis, jeng, ora susah. Aku ora duwé ganepé kok.' 'Ah, mesti ngono lho. Ya wis, iki diasra çl:isik tal' 'ara, jeng. Matur nuwun. Wis ta, diagem baé.' Sawisé katog anggonku nyoba arep mbalèkakéçluwit mau lan nyata-nyata mas Warta ora kersa, aku mung Itrima muni: 'Wah mengko, yèn konangan mbakyu Warta rak sida didukani akèh-akèh aku iki.' Mas Warta mèsem kecut.

Sepur wiwit mlaku alon-alon manèh. Saya suwé saya rikat lan rambutku mobot-mabit katampek angin sing liwa:t cençléla. 'Semribid, jeng? Di,tutup baé pa, cençlélané?' 'Ah wis bèné, mas, malah kepénak kok.' 'Arep ,tindak ngendi ta, jeng?' 'Anu, mas, Semarang. Tuwi bu-çlé.' 'Sliramu saiki kok kuru ta, jeng?' Aku mèsem.

kabu- ngahan lan kabegjan kang tumpuk-unçlung.' 'Kuwi rak kabegjané sing duwé begja, mas. Aku mono rak ora tau nduwèni begja.' 'Ah, ora ngandel! Aku naté maca adpertènsi pepacanganmu, jeng. Wah méndah senengé ya, jeng, bakal duwé garwa ,çloktorançlus.' Aku mèsem kecut. 'Apa angger duwé sisihan wong pangkat kuwi mesti seneng ta, mas?' 'Kira-kira baé.' 'Lha kuwi rak isih kira-kira jenengé.' 'Ning lumrahé ya ngono kok, jeng.' 'Nèk aku ora kok, mas.' 'Dadi sliramu ora seneng ta, kagungan garwa ,çloktorançlus?' 'Lho senengé ki ya seneng .. .' 'Lha géné?' 'Ning .. .' 'Ning kepriyé, jeng?' 'Ning yèn pancèn cocog.' 'Lha cocog pa ora?' 'Ah, embuh ah! Kok njur nggladrah!' Mas Warta gumujeng lan aku nimbangi nganggo èsemku. Priyayi sing ana ngarepku isih {etep saré, lan aku karo mas Warta nerusaké omong-omong kant i kepénak. 'Olèhé ngasta ya ana Klatèn baé, mas?' 'Iya, jeng.' 'Ngasta klas pira?' 'Klas lima. Wah muridku nakal-nakal kok, jeng.' 'Rak ya lumrah ta, mas? Lha te rus putramu wis pira?' Mas Warta mèsem lan nyawang njaba. Katon banget yèn çlèwèké lagi susah. Pasemoné sing nuduhaké. 'Lan kepriyé kabaré yu Harti? Éé, nas, kabaré mbakyu Warta rak ya apik baé ta, mas? Ah, mestiné selalu sibuk karo putra-putra panjenengan ya?' 'Aku ki rak 'tetep wong cilaka, jeng. Ora tau maris kabegjan.' 'Èmbèl! Mbakyu rak cukup membahagiakan sliramu ta, mas?' 'Karepku mono.' 'Lha njur?' 'Aku mung sawijining guru SD, jeng. Katik manggonku nang daérah cilik pisan.'

ke- kablak ana kuta cilik: Klatèn.' 'Ning yèn disawang saka suçlut ékonomi, pancèn kanggoné awaké çléwé ki kepénak nèng daérah cilik baé kok, mas. Ana kuta ci1ik rak ora pati kédanan mompyor-mompyoran kaya urip nèng kuta geçlé. Ning ruginé ya, mas, awaké çléwé terus ora bisa nyambi nerusaké stuçli. Biyasané paling banter mung kursus tertulis. Lan tumraping para muçla, mas, rak jeneng éman kepatèn semangat.' 'Mula bener, jeng, ngandikamu.' 'Terus priyé critamu mau, mas?' 'Lha wong sliramu senengané nyelani, dadi nganti lali!' 'Wah, maaf ya, mas?' Mas Warta gumujeng. 'Wong mung dianggo guyon kok, jeng.' Aku nyilakaké rambutku sing mabul-mabul marga katampek angin. 'He-eh, terus priyé?' 'Mbakyumu ora marem yèn mung diwengku wong sing kaya aku.' 'Njur?' pitakonku rada kagèt. 'Mestiné rak ya golèk sing luwih sembada.' 'Priyé, mas? Dadi jawané panjenengan ki pisahan karo mbakyu, ta?' 'Karepé mono ya ora, jeng, ning wong ditinggal golèk gelang rit, suweng barléyan lan kalung brondong.' 'Lha panjenengan ora kersa munçlutaké?' 'Sing dianggo tuku baé apa, jeng?' Aku mèsem. 'Ora, mas. Mbakyu ki lèhé tindak kapan?' 'Limang sasi kepungkur.' 'Lha terus putra-putra priyé, mas? Rak ya mesakké ngono!' 'Lha ya kuwi cilakané, jeng! Brayatku durung diparingi momongan. Embuh durung, embuh pancèn ora diparingi. Dadi kahanan ing brayatku sepa-sepi lan cemplang. Kabèh mung sarwa cuwa!' 'Ah, ya ara ngono ta, mas. Mbokmanawa baé mung durung diparengaké momong putra, lan prakara cemplang utawa cuwa, kuwi rak kabèh ngrasakaké ta, mas? Ora-orané yèn kijènan!' 'Lha yèn mung kaçlangkala ya ora apa-apa, jeng. Ning yèn terus-terusan kaya ngéné iki apa ora matèni awak? Apa manèh babaring lelakon kok nganti tekan samono.' 'Panjenengan saiki njur nçluçla ya, mas?' 'Nçluçla ya ora, mengku ya ora. Dadi malah ketanggungan, ora ngalor ora ngidul, lelakon kok ora karuwan ngéné! Mbakyumu lèhé lunga ya tanpa pamit kok, jeng.'

,çl.oktorançl.us ta, mestiné .. .' 'Apa anggerçl.oktorançl.us njur begja apa?' Nalika sepur mançl.eg ana Sala, priyayi sepuh sing ana ngarepku wis wungu, malah banjur munçl.ut pirsa marang aku: 'Menika rak sampun dumugi Sala nggih, nak jeng?' 'Kasinggihan, bu.' 'Wah, nganti ora krasa. Lha wong ngantuké ora jamak!' 'Lho, keng raka punika wau nitih saking pundi?' Raiku abang sakala. Déné mas War ruung nçJ.ingkluk karo mèsem. 'Anu, bu, menika kanca. Kala wau minggah saking Klatèn.' Mas War banjur mantuk kanti urmat marang priyayi mau. '00, nyuwun pangapunten inggih, nak?' 'Boten dados menapa, bul' wangsulané mas,War karo tetep nyenyungging èsemé. Wiwit kuwi aku karo mas War ora bisa omong-omong kanti merdika. Lakuning sepur wis mèh ngancik se1tasiyun Keçl.ungjati. 'Ibu mangké miyos pundi, bu?' pitakoné mas War. '0, nganu, nak, Semarang. Lha panjenengan, nak?' 'Kul a Keçl.ungjati, bu.' '0, lha punika sampun mèh dumugi.' 'Kasinggihan, bu.' Bareng sepur wis mançl.eg, mas War banjur nyuwun pamit marang priyayi mau: 'Kula ngrumiyini mançl.ap ngriki, bu, nçl.èrèkaken sugeng.' '0, inggih, nak, matur sanget nuwun. Lha nak jeng menika miyos pundi?' 'Kula Semarang, bu.' 'Wis ya, jeng, nçl.èrèkaké sugeng lan andum slamet.' 'Iya iya, mas. Muga kabegjan panjenengan énggal tinemu.'

'Mas, awaké çl.éwé iki paçl.a lagi ngaçl.epi coba. Sliramu ditinggal mbakyu tanpa ana kabaré. Déné aku, sejatiné tresnaku marang mas Kar ora bakal bisa paçl.a karo tresnaku marang sliramu. Nanging, mas, awaké çl.éwé wis kepalang anggering hukum. Sliramu wis krama, déné aku, sanadyan lagi jiniret ing ali-ali pepacangan, nanging mokal yèn ta dak- peçl.ot. Awakéçl.éwé wis paçl.a duwé dalan çl.éwé-çl.éwé, ora kena mlaku bebarengan.' 'Nangi.ng sliramu lali, jeng, yèn aku saikiç.éwé.'

çléwé saiki kena coba. Coba ta panjenengan galih! Panjenengan iki arak kena pacoban ing bab kasetyan sajroning palakrama ta? Déné aku, mas, nadyan aku iki lagi pepacangan, nanging ora bakal mbubaraké talining pepacangan.' 'Margaçloktorançlus. Rak iya ta, jeng?' Aku gèçlèg. 'ara! ara marga kuwi, mas! Marga aku yakin yèn wis ora ana priya sing geçléning tresnané marang aku kaya mas Kar.' 'Lha tumrap sliramu çléwé?' 'Wis ora bisa mesnani priya liya sing ngungkuli geçléning tresnaku marang mas Kar.' 'Uga kanggoning priya sing ana ngarepé sliramu iki?' 'Aku mau rak wis matur. Tumrap panjenengan, iku béda manèh. Awaké çléwé wis tinakdir dudu joçloné, mas. Kudu nrima lan wani korban. Panjenengan rak wis krama? Sanadyan tresnaku marang panjenengan ngluwihi tresnaku marang mas Kar, nanging aku ora bakal nunjang anggering hukum lan kasusilan, mas.'

'Vu Harti! Kok panjenengan saiki ana kéné, yu?' 'Lho kok kowé, jeng? Kapan rawuhmu?' 'Wis suwé, yu. Aku manggon nèng Tabanan. Déné iki mbeneri dO'lan-dolan.' 'Tepungna, yu, iki kancaku Ida Ayu.' Yu Harti karo Ida banjur sesalaman supeket. 'Dalemmu apa ya Klungkung kéné baé, yu?' 'Sementara, jeng. Saçléla aku nèng Jakarta, saçléla manèh Tanjungpinang.' 'Kebeneran, yu. Saiki mas Warta ya pinçlah Tanjungpinang, kok.' 'Kok dadi sliramu ngerti, jeng?' 'Biyèn pamit aku, yu. Jaréné nglari sliramu.' Yu Harti ngguyu latah-latah. 'Wong kaya ngana baé kok arep nglari!' 'Piyé ta, yu, panjenengan kuwi? Téga tenan pa karo kamas?' 'Coba pikiren, jeng, sapa sing betah urip nçluwel ana kuta cilik, gèk bayaré cumpèn pisan?' 'Kuwi rak tumrap panjenengan. Tumrap wong ngantepi k3Jtresnan, lha mbok ya nèng pucuk gunung pisan mesti dilakoni!' 'Lha wong kowé, jeng! Kowé durung ngrasakaké pait-getiring wong bebrayan! Bener, katresnan kuwi lambaraning urip bebrayan sing nomer siji. Nanging apa bisa manungsa kuwi mung urip nganggo tresna tok?

Coba gagasen! Apa ora butuh kasenengan barang?' 'Iya, yu, pancèn bener. Nanging tumrap panjenengan, anggoné nggagas wis telat. Kena apa sadurungé krama biyèn ora digalih kanti jero lan mateng?' 'Aku ngerti, jeng, sliramu ngendika ngono marga sliramu tatu karo aku.' 'Sababé?' 'Marga aku ngrebut mas War. Nanging ora susah, jeng, ora susah tatu-ning atimu kok-simpen tekan sapréné. Kurang apa cal on garwané çokto- ran~us!' '0, ora, yu! Ora! Beneré aku biyèn tatu, nanging iku rak wis kepungkur, wis ora peri u diutik-utik manèh. Aku ngaturi mau, mung murih beciké, yu. Panjenengan apa ora mesakaké karo mas Warta, yu?' 'Perlu-perluné mesakaké! Mbok ya bèn, urip-urip çéwé kok!'

'Mas, nadyan priyé baé, panjenengan kudu setya ngentèni konduré mbakyu. Aku tansah mèlu nyenyuwun marang Gusti, muga-muga mbakyu diparingana éling.' Ngono panutuping layangku sing dak-kirimaké menyang Tanjungpinang. Ah, mesakaké Itemen mas Warta! Yu Harti lagi kédanan ban~a! Saiki lagi kekecèh~uwit mèlu radèn Suyatna. É, muga-muga énggal pinaringan éling! Tumrap aku lan mas War, dalané tetep cawang lan kudu mlaku sowang-sowang, kaya déné pisahing papanku: Tanjungpinang -Tabanan.

Th. Sri Rahayu Prihatmi

(in: Mekar Sari no. 10, July 1970).

TAPELWATES

karia lestari, énçlang yèn mengkono sing kok-karepaké wengi iki kamarku karebèn ta sepi-sepi

pancèn ora ana pangarep-arep sing ba kal lahir apa sing kok-én!a-én!a jroning pangimpèn saka sawijining penyair sing mecaki pangumbaran?

manawa iku sing kok-karepaké, énçlang karebèn ta wengiku iki sepi-nyenyet manawa bibit sastra sing dak-çleçler nèng atimu ora nukulaké rasa tresna marang ibu sing dak-tresnani

aku wis marem nyawang lintang-lintang, énçlang yèn tresnané ati, mung tresnané lanang lan wadon yèn tresnané ati mung ngrengganiçliri pribadi lan sliramu kena ngambali pangimpèn biyèn ana penyair sing tau lahir ing plataraning atimu çlèk semana ana bibit tresna sing tau semi saiki mati

yèn iku kang kok-karepaké, énçlang karebèn ta wengiku iki sepi-sepi kamarku blasah naskah -ngguraki tresnaku iki

karia lestari, énçlang karia lestari liwat >tapel wates iki

Andjrah Lelanabrata (in: Jaya Baya no. 17, December 1971).

KRESNA KEMBANG

Qalang nç1oç1og tengara mungel genç1ing:ç1og ç10g çlog ç10g ç10g ç1oç1og. Gangsa mungel ladrang Dirada Meta, sléndro patet 6; dipunsarengi ç1o- ç10gan nitir. Qalang ngungelaken kepyak sepisan: crèng; çloç1ogan kalajengaken; genç1ing kasesegaken, mawi kepyakan: crèng, crèng, crèng, crèng ... lajeng kajantur. Kacariyosaken: Hastinapura, ugi kénging sinebat negari Gajah Oya, ing Pura Janggala. Masih énjing umun-umun. Kacariyos panjenenganing nata Prabu Anom Kurupati, miyos lenggah won ten baléning penç1api sejajar lawan re si Durna. Suméwa patih Sangkuni, radèn Dursasana miwah para kadang-kadéyan sata Kurawa pepak sinaroja. Qalang nç1oçlog sepisan: çlog. Gangsa mantun mungel sirepan sarta nglajengaken genç1ingipun mawi irama sesegan, minggah irama gropakan. Qalang nç1oç1og nitir; genç1ing kasesegaken lajeng kasuwuk. Dipunsuluki Ada-ada Girisa: Leng-leng ga-ti ning-kang / a-wan sa-ba sa-ba / ni-kèng Ngas-ti-na / sa-man-ta-ra te-kèng / 'te-gal mi-lu ring kar-ya / Kres-na la-ku ni-ra / Pa-ra-su Ra-ma / Kan-wa Ja-na-ka / dulur Na-rad-da / ka-pang-gih ing i-ka / ju-mu-rung ing kar-sa / sa-par-ti ta-la / sang bu-pa-ti. Wekasaning sul uk nç1oç1og: ç1eroç1og; lajeng ginem.

Kurupati: Bapa Panembahan! Langkung rumiyin kula aturi nyeké- cakaken anggènipun lenggah. Durna: Nuwun inggih, ngèstokaken 'ç1awuh, anak Prabu. Kurupati: Paman! Paman harya! Sangkuni: Wontenç1awuh ingkang pangandika, kangjeng Sinuwun. Kurupati: Sampun nggaç1ahi éwuh-pakéwuh marak-ndika, paman. Sangkuni: Nuwun inggih. Sampun boten kirang sekéca pamarak kula, Sinuwun.

Dursasana:

Kurupati: Dursasana:

Kurupati: Dursasana: Kurupati: Durna:

Kurupati:

Durna: Kurupati:

Durna: Kurupati:

Durna:

Kurupati:

Durna:

l;)i mas Dursasana! ai! Wah hah, hah, hah, hah! Nuwun kula, won ten pangandika ingkang a~awuh, kaka Prabu. Huh heh, heh heh! Pisowané para kadang-kadéyan, yayi? Nuwun, sadaya para kadang boten wonten ingkang nglir- wakaken kuwajibanipun piyambak-piyambak. Kula nok-nok-non. Sukur. Mangayu bagya. Ha! Nuwun inggih. Bapa! Bapa Panembahan! Kawula nok-non, nuwun wonten pangandika ingkang a:~awuh. Wontenipun kula cake taken anggèn jengandika lenggah

Kula nok-non. ... anuhoni kepareng jengandika nedya palakrama ka1ï- yan pun Rukmini. Nuwun inggih. Kula sampun nglampahaken duta panglamar~teng praja Kumbina. Déné '~awuh pawangsulanipun paman Prabu Bismaka: Rukmini nyuwun bebana ,teteping dados pepanggil. Oh! Loléhééé lolé sawaluh gémbol monyor emprit gantil buntuté omah joglo. Mugi Iajeng h~awuhna kadospundi menggah pepanggilipun Rukmini ? Kula nok-nok-non. Menawi jengandika saged mba tang cecangkrimanipun Rukmini kelampahan anggarwa, bapa., 0000 lah dalah, anak Prabu! Inggih, bab punika ingkang bapa anyagahi. Boten kok nama nggunggung makaten, kula matur prasaja. Panjenengan paduka kedah pitados '~ateng kawignyan kula babagan mbatang cangkriman. Sampun malih cangkrimaning para déwa miwah para gandarwa, pan~ita resi salumahing bumi punika kul a temtu saged, nggèr. Déné kajawi sangking punika ka- parenga kula munjuk atur. Nggih? Anggèn kula kapiluyu kepéngin~aup kaliyan pun Rukmini punika saèstunipun boten mligi mikantukaken badan kula piyambak, nanging mengku suraos ngèngeti jangka-ning déwa. Perang ageng ing jagad, sinebat Bratayuda

Kurupati: Durna:

kawuningana. Manawi kelampahan anak Prabu Kurupati be- bésanan kaliyan Sinuwun Bismaka, punika ta dados sa- rtunggaling srana saya kan deling sungkemipun Pançawa çateng Paduka ingkang Sinuwun, jalaran Pançawa ngrumaosi bilih pun Rukmini punilca taksih kadang pinanggih nak-nçèrèk. Pançawa pancèn sunyata putra pulunan- ipun Prabu Bismaka. Manawi tetiga, antawisipun anak Prabu Kurupati, Sinuwun Bismaka lan sang Pançawa punika saged manunggal, kul a netepaken Pançawa rtemtu boten baçé mosik manahipun njabel wangsuling negari Ngastina. Dados, manawi kelampahan makaten, tegesipun anak Prabu Duryudana tetep langgeng mukrti-wibawa ngrenggani keçaton Ngastina, Bra;tayuda wurung. Punika menggah pikajeng kula, anak Prabu. Waçuh, kados punapa bingahing manah kula! Inggih punika ingkang kula pikajengaken. Mila mbénjing ndadak ngentosi punapa. Langkung prayogi dinten punika kul a arak supados katingal semuwa. Keparenga nirtih rata inten pangirid kuda asta, bapa. Sanget matur gunging panuwun. Nanging kawuningana, anak Prabu, kul a raas-raas kirang prayogi. Manawi kula nitih karéta iuten punika kerapeten, kirang mégla, kirang ceta ... Nggih? · .. sadaya para kawula-dasih manawi betah nyumerapi kula, tiyang kul a punika mantèn, mestinipun kedah dados pamèran, rak ngaten? Nggih. Kakang Panembahan! Apa, açi arya? Nanging yèn sajaké nitih karéta inten kurang karenan panggalihmu ... Va? · .. apa ora luwih prayoga nitih tançu ... Va? · .. dipayungi njur diiringi dupa. 0, ora genah! Kowé ki jané geting keburu sengit. Aku ki dadi mantèn apa kok-kon mati? Moh aku ana peçati! (çalang nçoçog nitir tança greget-saut: çog çog çog Ç.og çog çog çog)

Javanese Literature since Independenee

Kurupati: Bapa Panembahan! Durna: Kula nuwun, wonten pangandika ingkang ac}awuh. Kurupati: Énggal-énggal dipunayati lumawat c}ateng praja Kumbina. Durna: 0 inggih. Qateng sendika, anak Prabu. (,c}alang nc}oc}og tengara mungel genc}ing: çloçJ.og c}oc}ogc}oc}og çJ.oc}og çoçJ.og) Kurupati: Paman! Sangkuni: Wonten çJ.awuh, kangjeng Sinuwun. Kurupa;ti: Sarwa para kadang! Sata Kurawa: Nuwun inggih. Dursasana: Inggih, kula nc}èrèkaken.

Gangsa mungel Slepegan, sléndro paret 6; dipunsarengi sinc}ènan. Qalang ngungelaken kepyak: crèng crèng crèng crèng crèng crèng crèng (ringgit bibaran); lajeng nçloçlog: çog c}og <;log. Gangsa suwuk.

Kacariyosaken: Rengganing margi datan winiraos jengkaripun Prabu Kurupati sakukuban. Mangka sambunging carita ora kaya kang ana ing dalem kasatriyan Banjarpatoman, radèn Narayana, ingkang mentas rawuh sangking sangkan, nyaketi lenggahipun ingkang rayi Dyah Bratajaya. Qalang nc}oc}og: c}oc}og c}og;
lajeng dipun-gérongi: 'Punapa ta mirah ingsun ..... .', dipunsarengi
gangsa mungel genc}ing ladrang Mijil Sulastri SI. 6. Qalang ngungelaken kepyak: crèng, sarta nc}oc}og: ,c}og c}og c}og <;log <;log c}og c}og <;log c}ogc}ogc}og (ringgit medal); lajeng nc}oc}og malih:c}eroc}og; gangsa suwuk, lajeng ginem.

Narayana: Bratajaya! Bratajaya: Apa, kakang? Narayana: Kowé kok lelungguhan ijèn tanpa kanca. Bratajaya: Apa ara krasa atimu, ta, kakang, yèn satemené aku ngentèni kowé? Narayana: Dadi iki mau aku kok-arep-arep, ta? Layak rasalm mung tansah ora kepénak, kudu mulih waé. Aku iki mau saka

Sababé apa ta, kakang? Kowé arep ,ngerti sababé? Iya. Sababé mung kok-ulati peteng waé. Dadi aku ora jenak tok ana ngomah kuwi, hè! Kakang, mbok aja banget-banget nggonmu sen eng lunga tanpa pamit. Mbok ya kowé nimbangi marang katresnan- ku. Janji kowé ora katon sedina baé rumangsa kumlowong atiku, kakang. Mula kowé ya aja sok nesu! Sajakmu kok éwa tok pirang-pirang dina kam pun kakang. Saiki ora peri u akèh-akèh sing dirembug. Aku iki kesel. Aku arep lèrèn 'çlisik. Va, nanging rèhné wis suwé ora ketemu mbok aku kok-olèh-olèhi dongèng ta, kakang. Narayana: Bocah kok mung ugungan tok baé! Kéné, nyeçlaka mréné! Bratajaya: Iya sendika. Narayana ura-ura (sekar macapat, çlançlanggula), dipunsarengi gangsa mawi gençling Pélog patet 6 jugag: Pinarasakna caritaku iki ana méga metu ing awang-awang segara akèh banyuné gunung iku watu gung tengah al as akèh wit jati pari tukul ing sawah uIa bisa nyembur manuk mabur nganggo lar jaka bagus kudu antuk kenya manis peputra mesti bregas. Puspa lulut, sekar adi antahriksa, ooooooo! Qalang n<;loçlog: çloçlog çlog <;log ,çlog <;Log çlog çlog çlog çlog çloçlog. Gangsa suwuk, lajeng ginem.

Narayana: Ing atasé wis dak-'1uruti penjalukmu, parandéné kok isih peteng polatanmu ki, sejatiné ana apa ta, Bratajaya, kowé kuwi? Bratajaya: Satemené enggonku Itansah meneng iki amung nggagas kowé, kakang. Ya sabab enggonmu ndadak anganyari, kakang.

Pratélané piyé? Saben dina dak-sawang kowé kuwi mesti salin busana: nyamping, son~èr lan sabuk. Mangka élingku busana sing kok-agem kuwi dudu gawéanku. Ora ta, kakang, satemené kowé nduwé karep apa? Lan busana kuwi éntukmu saka ngendi, kakang? Kowé dak-kan~ani, kadangmu si Narayana iki wong blatèr, nganti akèh srawunganku: déwa, ratu, pan~ita, satriya, brahmana, resi myang kawula-dasih. Mangka racaké pa~a tresna marang aku. Saka seneng-senengé aja manèh kok aku me~ayoh, selaginé liwat baé pa~a rebutan kang pa~a ngampiraké tur ndadak nganggo mènèhi barang darbèké kang ana kerta-ajiné, kaya ta: nyamping, son~èr, sabuk, ,timang sapanunggalané. Lah kaé nganti tumpuk-tumpuk san~anganku. Lan enggonku saben dina salin kuwi rak mung butuh ngétok-étokaké marang kang mènèhi aku, kuwi wigatiné. 0, dadi kuwi mung saka éntuk pawèwèh wong kang pa~a tresna marang kowé, kakang? Va. Ya wis, yèn ngono wis rumangsa lega atiku. Lega tenan? Va, kakang. Saiki ngéné ya, yayi. Kowé arep dak.-'tinggal, amarga aku katimbalan kaka Prabu Baladéwa, kinèn n

Prabu, apadéné kaka Prabu, aku ora sida lho nèk kowé mèlu. Aja mèlu! Bratajaya: Sababé apa? Narayana: Sababé aku wedi didukani. Bratajaya: Tenan apa piyé kowé ora sida njagong? Narayana: Lah yèn kowé arep mèlu aku ora sida waé. Bratajaya: Ning tenan ora sida ya, kakang?
Narayana: Ora, tenan. Aku ... wis ... nunggoni kowé baé. Aku
malah arep turu sedina muput. Kowé aja nganti ngogrèh- ogrèh. Kowé mèlu turu apa ora? Bratajaya: He-eh. Aku ya wis krasa arip. Ayo dak-çlèrèkaké, kakang. (çlalang nçloçlog tengara mungel gençling: çloçlogçloçlog çloçlog çloçlog çloçlog çlog) Narayana: Ayo, Bratajaya!

Gangsa mungel Slepegan SI. 9, dipunsarengi sinçlènan kaliyan kepyakan; lajeng nçloQog: ·çlog çlog çlog. Gangsa suwuk.

Kacariyosaken: Kaya ketaman sirep ékananda Dyah Bratajaya sakeçlap wis néndra kepati. Awad nuruti brangtaning raos radèn Narayanaçlateng putri Kumbina nenggih Dèwi Rukmini, mila lon-lonan anggènipun miyos sangking pasa- réan nilar ingkang rayi. J;)alaug nçloçlog: çlogçlog; lajeng dipun-gérongi: 'J;)uh, radèn, sang abagus mugi keparenga pina-
rak ..... .', dipunsarengi
gangM mungel gençling Ayak-ayakan SI. 9, mawiçloçlogan: çlogçlogçlog çlog ·çlog çlog çlog, çlogçlogçlog çlogçlog
J;)aJang ngombangi: 00000000 ......
lajeng ngungelaken kepyak: crèng ... crèng ... crèng ... crèng,
sarta nçloçlog:çlog çlog. Gangsa suwuk.

Kacariyosaken: Lampahing panengah Pançlawa risang Pamadé, ingiring para prepat panakawan kacatur, Ki Lurah Semar, Nalagarèng, Pétruk, Bagong, dadi kançleg tindaké awit sangking rengkeding garumbul myang karosokan.

J!alang ngungelaken kepyak: crèng-crèng crèng, sarta mJoçiog: ·çiog çiog çiog-çiog çog. Gangsa suwuk, lajeng ginem.

Pamadé: Kakang Semar! Semar: Heh heh heh! Onten çawuh punapa, la? Pamadé: Aja klèru ing panampa, anané aku oncat saka praja ora pepoyan para kadang, satemené jroning batinku mesgul,

Semar:

Garèng: Semar: Garèng:

Semar: Garèng: Semar: Garèng:

Semar: Garèng: Semar:

Pétruk:

Semar: Pétruk:

Semar: Pétruk: Garèng: Pétruk:

nimbali para bendaramu Pançiawa, kalebu kaka Prabu Puntadéwa, jebul aku ora tinimbalan. Dosaku waé apa, kakang? Heh, heh, heh, heh! Wé lah, mokal yèn pancèn ana temahan kok ·tanpa sebab. É, N alagarèng! Apa, ma? Aku pasrah kowé bab iki. Piyé kono? Lah diétung waé, rtemahan lan sebab rak wis ceta. Temahané dadi wong pinter sebab sregep sinauné. 0, ha ya! Rak ya rta? He-eh. Temahané akèh kancané sebab pinter srawungé. Lah perkara rtemahané ndara ora katimbalan iki, sebab wis genah. Na, genah apa? Genah aku ... ora ngmti aku. 0, kurang ajar! Lah kok jebul ... dirungokaké tenan kok malah kaya ngono. Lah saiki Pétruk, piyé? Aku panemuku kok ngéné, rama. Yèn ndara kuwi tindak njagong, mesti diçièrèkaké wong papat. 0, ha ya? Iki upamané diçlèrèkné rama Semar, ya ora ènèng apa-apa, pancèn pançièrèké. Ha ya? Diçièrèkké kang Garèng ya ma apa-apa. He-eh. Tak-çièrèkaké ya ora ènèng apa-apa.

Va. Nanging anggeré wong papat kuwi nçlèrèk njagong, mesti akèh piring cangkir sing ilang. Oooh bener, bener! Heh heh heh heh heh! Ko sik tal Kok kang Garèng muni bener ki ... yèn ngono, sing sok nyolong cangkir piring ki mestiné Pétruk ngarani aku. Lho, ora ngarani kok! Lha nyatané! Piyé ta? Bareng kowé sing nçlèrèkaké rama Semar, kang Garèng Pétruk, ora ana apa-apa. Bareng tiba aku mesti ana piring cangkir ilang. Wong aku ki nyolonga kaé arang-arang! Heh heh heh heh! 000, wong arang karo kerep ki paçla waé kok! Lho, tegesé arang konangan. Kurang ajar! Ha ya, wis, kabèh ki ora ngerti, ngono waé ta! Ha wis ya, lowung ngono waé! Ya ya. Wis, saiki dak matur. Wis ya! Heh heh! N dara Permadi! Kakang Semar, apa? Pun ta, ngèten mawon! Ala napa wong nom niku, aah ...
nyoroh, nggih-niku ... pripun tegesé ... niku 'tegesé nggih
ngalah sawetara, ngoten mawon. Beciké nggih mbotena diundang, mbotena diulemi, nçlèrèk nusul njagong, ngoten mawon! Rak ya ta, Rèng? He-eh.

I)alang nçloçlog tançla greget-saut: çlog çlogçlogçlog 'çlog çlog çlog çlog; lajeng dipunsuluki Greget-saut Sanga:
Bu-ta Pan-çla-wa ta-ta ga-ti wi-sa-ya / in-dri-yak-sa sa-ra ma-ru-ta / pa-wa-na ba-na mar-ga-nasa-mi-ra-na ... kaliyan nerusaken anggènipun nçlo<;log: çlogçlog çlog çlog çlog çlog <;log; lajeng kacariyosaken: Pating jretot, pating gropak, swarané kayu tempuk lawan uwit, nyarengi won ten raksasa ngulandara.

palang nçloçlog tengara mungel Slepegan SI. 9: çl.oçlogçloçlog

çl.oçl.og çl.oçloçlog. Gangsa mungel Slepegan SI. 9. Hareksa: Éh-éh-éh-éh-éhééééh! palang ngungelaken kepyak: crèng-crèng crèng-crèng-crèng crèng crèng crèng crèng crèng crèng crèng. palang nçloçlog :çl.ogçl.ogçlog; gangsa suwuk. palang nçloçlog malih: çl.og 'çlog çlog ... çl.og; lajeng ginem.

Pamadé: Raseksa kang murang t3!ta, sapa pracékamu lan ngendi çleçlangkamu? Hareksa: É é é é é é éhééé lah dalah! Bojlèng bojlèng iblis lanat paçla jègjègan, aku kang rumeksa alas kéné. Jenengku Kala Hareksa. Aku genti takon, aja mati tanpa aran, ngakua jenengmu sapa, satriya! Pamadé: Pamadyaning Pançlawa, satriya ing Madukara, kekasih radèn Pamadi. Hé, raseksa, aja ngrubéda marang aku. Énggal minggata, yaksa! Hareksa: Mbésuk ora gelem, saiki apa déné. Kepara kowé manuta, bakal dak-mangsa wandamu, satriya! Pamadé: Majua langga curiga! Kelakon sirna, yaksa! Hareksa: Mangsa kelakon! Hoaé! Ho hah!

palang nçloçlog: çl.og

Gangsa mungel gençling Sampak SI. 9. palang ngungelaken kepyak (tançla prang bu ta kaliyan Pamadé) : crèng-crèng-crèng-crèng crèng crèng crèng crèng crèng. Swara: Hooooooo ... ! Hareksa : Ho hah! Ho hah! Ho ... hah! Hoh! palang nçloçlog: çlog 'çlog

Kacariyosaken: Awit panguwasaning curiga, mangkono Kala Hareksa babar jatining wujud jawata ing Cakra Kembang, sang hyang Batara Kumajaya. palang nçloçlog: çlog '<;log 'çlog çl.og ,çlog çlog çl.oçloçlog; lajeng ngombangi: ooooooooh, ééééééééhéhéhééééé. Gangsa mungel Ayak-ayakan SI. 9, dipunsarengi sinçl.ènan.

Qalang ngungelaken kepyak: crèng crèng crèng crèng crèng. Qalang n~oçlog: çlog çlogçlog; gangsa suwuk. Qalang nçlo~og malih: çlog 'çlog; lajeng ginem.

Pamadé: Titah pujangkara pun Pamadi ngaturaken sungkeming pangabekti konjuk pepada paduka pukulun. Kumajaya: Ulun tampa. Pangèstu ulun tampanana, Pamadi. Pamadé: Kapun~i ing embun amewahana dadya kayuwanan kula. Kumajaya: Kang mangkono banget panarima ulun déné kita bisa ngruwat anggon ulun asipat reksasa. Kajaba saka iku, kulup, apa wigatiné kita lelana brata anawung sungkawa, kulup? Pamadé: Kekilapanipun punapa, paduka pukulun? Kumajaya: Becik kita matur apa wigatinira. Pamadé: Mirang sanget raosing manah déné paman Prabu Bismaka mangun boja-wiwaha kul a boten katimbalan, pukulun. Kumajaya: Hé, kulup Pamadi, diagé sira maranga Kumbina, sabab para kadangmu banget anggoné angarep-arep. Déné yèn kita ora énggal sowan marang Kumbina bakal kena pandakwa kang ora prayoga. Nanging, kul up, yèn sira énggal sowan marang ing Kumbina nemu rubéda ingkang wekasané bakal awoh kabagyan. Pamadé: Nuwun ngèstokaken ~awuh.

Qalang n~o~og: çlog ~og~og~og '~og. Gangsa mungel Sampak SI. 9. Qalang ngungelaken kepyak: crèng crèng crèng crèng crèng crèng (~a:teng Semar, Nalagarèng, Pétruk, Bagong). Qalang n~o~og :~og~ogçlog; gangsa suwuk. Qalang n~oçlog malih: '~og~og çlero~og; lajeng ginem.

Kumajaya: Kula ngaturaken pangabekti, rama. Semar: Heh heh heh! Ya ya, Kumajaya, dak-tampa. Wé lah iki mau kagèt aku! Garèng: o ya, ma. Pukulun déwa, ma, sing rawuh. Pétruk: Ha ha ha!

° ya, ma, jebulané pukulun!

Krungu grenengé kok ya. He-eh! Va, ma. Ya ya, mosok boçloa, ma! Perlu apa nemoni ndaraku iki? Ndadosna kawuningan kula munçli timbalanipun sang hyang Jagad Siwi, kinèn paring çlawuhçlateng titah pujangkara, pun Pamadi, rama. 0, ning wis rampung? Sampun. Ha ya sokur! Heh heh! Keparenga kula nyuwun pamit rèhning sampun saged pinanggih çla:teng pun Pamadi, rama. Ya ya, dak-pengèstoni. Énggal halia!

J;)alang nçloçlog: ,çlogçlogçlog çlog çlog. Gangsa mungel Sampak SI. 9. J;)alang ngungelaken kepyak: crèng crèng crèng crèng crèng crèng crèng (Kumajaya biçlal). J;)alang nçloçlog: çlog

Semar: Heh heh heh! Kebeneran banget, Garèng, Pétruk, Bagong! Garèng, Pétruk, Bagong: Ha ya apa, ma? Semar: Ndaramu iki mau wis dikeparengaké déné Kumajaya diçlawuhi marang negara Kumbina. Garèng, Pétruk, Bagong: Lha ya ya! Semar: Caloné nonton mantèn karo pèsta, to1é, iki mengko. Heh heh heh! Bagong: Wah, aku arep kaul arep mangan sing nganti ora éling aku, ma. Garèng: 0, mangan apa kuwi? Yèn aku, sing tak-anta-anta, arep ngombé wédang paing. Pétruk: Hèh, ngombé kok wédang paing! Apa wédang kopi apa wédang tèh, rak ngono! Garèng: Lho, kuwi lho, wédang sing akèh gulané kuwi lho! Pétruk: 0, wédang legi! Garèng: Lha ya, saka leginé rak paing tal

mesti sing rena-rena waé, hara! Heh heh heh! Kulinané kok gojèg ana ndalan. N dara! N dara Permadi! Kakang Semar, apa? Ampun ngrungokné gunemé bocah-bocah nik u mawon. Sampéyan mang énggal-énggal teng Kumbina. Éwadéné kula kalih bocah-bocah mangké ngiras ajeng kerja bakti turut ndalan, nggih? Ya, kakang.

I/alang nçlo<)og: çloçlog çloçlogçloçlog <;loçlog çloçlog. Gangsa mungel Slepegan SI. 9. I/alang nçloçlog :çlog çlog çlog <;log; la jeng ngungelaken kepyak: crèng crèng crèng crèng crèng crèng (Pamadé biçlal). I/alang nçloçlog: çlog çlog çlog; gangsa suwuk. I/alang nçloçlog malih: çlog çlog; lajeng dipun-gérongi: Yo kerja bakti, kerja bakti lahir trus ing ba:tin iku surakna: ambangun nagara! ngunggahké drajat bangsa lndonésia kerja bakti, kerja bakti aja paçla wegah panggaotan singçlumawah ning ayo pra kanca, giyak sayuk ramé ing gawé gawé luhur subur nuswa lan bangsané pra kanca, yotrus nyawiji tansah kerja bakti.

Lakon Kresna Kembang, part I; Wayang Wang Ngèsti Pançlawa. 1968.

PAMORING SATRIYA

(sinom)

Kawahya ing pawayangan, tumrap satriya sajati, tan pisah lan panakawan, tan kena ginggang sanyari, ing purwa dèn-wujudi, Semar Garèng Bagong Pétruk, satriya kang sanyata, panakawan trus kekintiI, lamun pisah sirna pamoring satriya.

Pilihané panakawan, mung para sa;triya jati kang mamayu yuning jagad, nyingkiri mring tindak sisip, lamun kang dèn-iloni, arsa nemah tindak dudu, awèh péling supaya, ènget kasatriyanèki, kuwajiban mrih sirnaning dur angkara.

Yèn satriya datan kodal, wawarah tindak utami, panakawan temah oneat, nora sudi dadi kant i, iku minangka bukti, manawa jalma sawegung, tan pilih sudra papa, kanggonan tékad utami, pantes lamun ginugu karya kupiya.

Yèn panakawan oneat, satriyané temah sepi, sirna surem pamorira, tan ga:tra satriya jati, léna datan ngèngeti, batok bolu isi madu, anggepé sapa pa~a, anggunggung ~iri pribadi, rumangsané samubarang wis kaasta.

Panakawan eaeah papat, ingesuhan dadi siji, yèn salah sijiné misah, esuh ken~o sada cicir, ing purwa dèn-wujudi, lakon Pétruk dadi Ratu, isiné amung eerah, mula dèn-udi manunggil, yèn manunggal pranyata dadi santosa.

Santosaning panakawan, ngembani satriya adi, mujudaké kekuwatan, pambrastaning ,tindak sisip, kuwawa angayomi, lir angganing payung agung, yèn pininçlahaken eandra, sunaré wrata awening, amemayu karya yem sining bawana.

Gito (in: Mekarsari no. 22, January 1975).

SRI SADDANA déwa-dèwining samf,ang-pangan

Ana ing ,tanah Jawa lan liya-Hyané, Dèwi Sri iku kaanggep dadi dèwining rejeki, dèwining sanc.Iang-pangan, dèwining para among-tani, mula tansah digolèki, dipepetri, dipunc.Ii-punc.Ii, aja nganti adoh, aja nganti pisah ing sadina-dinané. Tembung 'sri' asal saka basa Sanskreta utawa Kawi, kang tegesé 'sorat', 'cahya', sarta 'kang éndah banget'; cocogé lan tembung 'asri', sarta banjur kanggo sesebutaning para luhur, para ingkang minulya ing jagad, kaya ta Sri Ratu, Sri Paduka, Sri Sunan, Sri Sultan lsp. Déné Radèn Saddana, rayiné Dèwi Sri tunggal rama ibu, miyos c.Iam- pit bareng sadina, iku kaanggep dadi paugeraning kawruh palintangan, ramal panujuman, begja cilakaning manungsa, kang ing sabanjuré kasebut ana ing primbon-primbon Jawa, aran 'Pal Sri Saddana', utawa bincilan sanc.Iang-pangan begja-cilakaning manungsa. Tembung 'saddana' asal saka pecahing tembung 'sad' lan 'dana'. Tegesé 'sad' iku 'enem', déné 'dana' tegesé 'pawèwèh', mengku karep pawèwèh rasa nem prakara, yaiku: (1) rasaning irung, mambu wangi, arum, ampeg lan sabangsané; (2) rasaning ilat, legi, gurih, asin lan sabangsané; (3) rasaning mripat, weruh rerupan asri, sulap bierengen lsp.; (4) rasaning kuping, ngrungu swara ngrangin, dumeling, jumeng- glung lan sabangsané; (5) rasaning badan sakojur, gegepokan krasa keri, gate!, kasab lsp., lan (6) rasa sejati utawa rasaning ati, marem, bungah, susah, trenyuh lan sabangsané. Pawèwèh sarta darmaning rasa nem prakara iku nglimputi marang uriping manungsa, mula kanggo paugeran.

Dumadiné Widadari pitu Kacarita nalika ing mangsa Manggasri, yaiku mangsa Katiga, ing kahyangan Jonggringselaka katiban mulad, yaiku sesotya adi kang man- cur mencorong cahyané. Ba!ara Guru lan para déwa Iiya-liyané banjur pac.Ia muja semadi, temahan sesotya mulad pecah dadi pitu, lan pac.Ia babar dadi widadari pitu kang adi éndah sulistya ing warna, kaparingan nama: (1) Dèwi Supraba, tegesé cahya kang adi éndah; (2) Dèwi Wilo- tama, 'tegesé lèng utawa wadon kang utama; (3) Dèwi Warsiki iya Dèwi

Siki, tegesé kembang gambir ing kaswargan kang gandané amrik arum ngambar ngebeki jagad; (4) Dèwi Suréndra, tegesé widadari mustika-ning kahyangan Suralaya; (5) Dèwi Gagarmayang, tegesé mayang utawa kembang jambé kang nuju mekar, sanépa rerengganing wanita su ei kang wiwit nganeik birahi, uga ateges megaring sunar utawa maya; (6) Dèwi Irim-irim, pininçla kcmbang adi kang tuwuh ing banyu, kang amrik arum ngambar gandané, lan (7) Dèwi Tunjungbiru, pininçla kembang tunjung iya kembang taraté biru kang tuwuh ing banyu, minangka pra- lampitaning tuk utawa sumbering panguripan katresnan sajati.

Dumadiné widadari Dèwi Sri Sanadyan para widadari pitu mau raeak paçla sulistya ing warna tanpa tançling, nanging pantesé amung kanggo adèn-adèn rerengganing kahyangan, tctungguling Karang Kawidadarèn, siji baé durung ana kang pantes kawawa kanggo sesambungan lelantaran ana mareapada. Nalikané para déwa nuju paçla mrihatinaké bab iku, ing kahyangan katiban Retna Dumilah, yaiku sesotya mustika adi kang maneur mencorong eahyané, kanggo rebutan para déwa, wekasan Retna DumiIah tiba kabanting sumyur. Ing jero isi widadari telu eaeahé, kang ayu adi éndah sulistya warnané tanpa caead, ing sabanjuré déning Sang Hyang Jagadnata kaparingan aran: (1) Dèwi Widawati iya Dèwi Tisnawati;

(2) Dèwi Sri, lan (3) Dèwi Lokati iya Dèwi Rumingrat. Nanging sajatiné Widadari tel u iku mau mung ajiwa siji, mung wa- çlagé kang dadi telu, mula banjur asring ingaranan Apsari Triwati; tegesé 'tri' iku 'telu', déné 'wati' tegesé 'wadon'. Déné eangkoking sesotya Retna Dumilah sumyur dadi sesotya manéka-warna, kang banjur kanggo rerengganing Balé Marakata, papan palenggahané Sang Hyang Indra. Lairé Dèwi Sri {an Radèn Saddana Dèwi Kadru lan Dèwi Winata, uga sinebut Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni, sakaroné paçla kakang açli, putriné Batara Brahma, lan sakaroné uga paçla kagarwa déning Resi Kasyapa ing kahyangan Kasyapaloka, nalika samana nuju paçla padudon bab sih tresnaning kakung. Dèwi Ngruna gawé pasanggiri. Nalika iku garwané Srigati, rajaputra ing praja Purwaearita, kang aran Dèwi Brahmaniyati nuju anggarbini tuwa: ing bésuk yèn miyos kakung, Dèwi Ngruna kang menang, nanging manawa miyos putri, Dèwi Ngruni kang menang. Pasanggiri mau mawa toh-tohan, sapa kang kalah kudu dadi baturé

tukon ing salawas-Iawasé. Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni banjur paçla menyang praja Purwacarita, rowan marang Prabu Wisnupati iya Batara Wisnu ngéja-wantah, ngaturaké apa kang dadi kaperluané. Kacarita te ka ing titi-wanciné Dèwi Brahmaniyati ambabar miyos çlampit, putri lan kakung, mula Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni paçla ara ana kang kalah lan kang menang. Sakaroné nuli paçla bali menyang kahyangané, sawisé antuk pitutur lan pamrayagané Prabu Wisnupati, ramané Radèn Srigati, manawa satuhuné sih tresna iku tuwuh saka pakartining leladi kang nacagi. Déné putra-putriné Dèwi Brahmaniyati kang miyas çlampit iku mau, kang tuwa putri, kaparingan nama Dèwi Sri, kang anam kakung, kaparingan aran Radèn Saddana. Let sataun, Prabu Wisnupati sèlèh kapraban, putrané kakung pam- barep saka garwa praméswari Dèwi Sriyuwati kang aran Radèn Srigati kajumenengaké Nata ana ing praja Purwacarita, jejuluk Prabu Sri-Mahapunggung; déné rayiné tumuli Radèn Srigati tunggal rama ibu, kang aran Radèn Srinadda, kajumenengaké nata ana ing nagara Me- çlangpura, jejuluk Prabu Basurata. Nagara bebadra mau banjur kaparingan aran praja Wirata, lulus lestari turun-tumurun nganti te ka jaman bubar prang Bharatayuda Jayabinangun.

Lelakoné Dèwi Sri Dèwi Sri lan rayi Radèn Saddana wiwit timur mula tansah didama- dama ditresnani déning rama ibu. Saya munçlak geçlé Dèwi Sri saya katon ayuné, gawé kasmarané sap a baé kang sumurup,çlasar ayu anteng jatmika ruruh pasemoné, lantip limpad panggalihé. Samono uga Radèn Saddana, saya geçlé saya katon bagusé, dedeg pideksa, ambranyak kaduk manis, sugih kawruh sugih wewéka, disuyudi para kawula. Sawisé Dèwi Sri lan Radèn Saddana paçla geçlé-geçlé, Dèwi Brahmaniyati lagi peputra manèh, miyos kakung, kaparingan aran Radèn Wançlu.

Lolos saka praja Radèn Saddana sawisé wanci diwasa, katari krama déning ingkang rama, nedya kaçlaupaké antuk Dèwi Panitra, isih turasé Hyang Panca-resi, nanging Radèn Saddana mopo, marga ingkang raka Dèwi Sri durung krama, wedi wilalating kuna, jeneng .nglangkahi sadulur tuwa, asring nuwuhaké rubéda warna-warna. lngkang rama lan ibu paring pitutur lan katrangan, yèn bab iku wus kapanggalih mawa pétungan kang memet lan mateng, wis disarujuki déning para brahmananing praja, para dwija, para wiku, para winasis

jo~o kang pinasti. Akèh-akèh pitutur katrangan pamilutané ingkang rama ibu lan para sepuh Iiya-liyané, nanging Radèn Saddana tetep puguh ora karsa nglakoni krama, yèn durung ingkang raka Dèwi Sri krama luwih~isik. Satemah andadèkaké gempunging panggalihé ingkang rama ibu, Radèn Saddana kadakwa ambrengkelo, anak wani marang wong tuwa, ora ang- gugu pitutur becik. rngkang rama lan ibu nuli jengkar nga~aton, kanti nilar~awuh, supaya Radèn Saddana gelem mikir-mikir luwih dawa manèh. Wiwit nalika iku Radèn Saddana panggalihé dadi kuwur, ju~eg se~ih bingung dadi siji, nganti sawatara dina ora karsa miyos saka kasatriyané. Kang kagagas mung dukané ingkang rama ibu, nanging éwuh banget anggoné minangkani, awit cengkah lan batiné. Pepuntoning tékadé Radèn Saddana nedya lolos saka kraton. rng wanci gagat ésuk sang Radèn lolos saka kraton, metu lawang butulan, ora ana kang weruh, lulus lakuné ijèn tanpa rowang nganti teka sajabaning nagara. Prabu Sri-Mahapunggung dicaosi pirsa manawa ingkang putra lolos saka kraton, andadèkaké banget ing kagèté, ora nyana babarpisan manawa ingkang putra nganti teka samono ge~éning ,tékadé. Sang prabu énggal-énggal ngutus wadya punggawa, ka~awuhan anggolèki ingkang putra dinganti ketemu. Ganti kocapa Dèwi Sri, nalikané mi~anget pawarta yèn ingkang rayi lolos sarta ba!b dukané ingkang rama ibu, andadèkaké banget sumelang, se~h lan wediné, marga anggoné lolos ingkang rayi mau andadak nganggo ngèmbèt-èmbèt marang sarirané. Luwih-luwih sawisé ana kadadéyan iku, Dèwi Sri asring kadangu warna-warna, ing semu kaya kadakwa yèn lolosé ingkang rayi iku wis disarujuki sang dèwi. Kang mangkono iku satemah saya muwuhi se~hé sang dèwi, wekasan sang dèwi banjur nututi lolosé ingkang rayi. Dèwi Sri lolos saka kraton, ijèn tanpa rowang, terus bablas mangétan parané, lulus lakuné nganti teka adoh sajabaning nagara. Lolosé Dèwi Sri andadèkaké se~ih bingungé Prabu Sri-Mahapunggung dalah garwa, mula banjur énggal-énggal ambu~laké wadya punggawa pepilihan, ka~awuhan anggolèki lolosé ingkang putra sakaroné, dinganti bisa ketemu.

Ditya Kalandaru Reribed iku tekané asring numpa-numpa. Bebarengan karo lelakon iku, Prabu Sri-Mahapunggung nampa utusan punggawa buta, aran Ditya Kalandaru dalah sawadyané sawatara, kautus ing rajané kang jejuluk Prabu Kala Pulaswa, kang ngaçlaton ing Meçlangkumuwung, isih wewengkoné praja Meçlangkamulan. Prabu Kala Pulaswa iku anaké Ditya Resi Pulaha, bojoné Batari Kalayuwati, putriné Batara Kala. Wis dadi cirining jagad, Batara Kala iku ora nedya uwis anggoné memungsuhan lan Batara Wisnu, saturun-turun nganti ,teka sajebading jagad. Prabu Kala Pulaswa asring miçlanget pawarta ing bab kasulistyané Dèwi Sri, ing satemah ketaman gandrung keyungyun, saya suwé saya ora kena sinayutan adrenging asmarané, banjur utusan punggawa pang-arsa aran Ditya Kalandaru, sowan menyang praja Purwacarita, nglamar Dèwi Sri. Nalika samana Prabu Sri-Mahapunggung banget juçleg ing panggalih, mula banjur maringi wangsulan marang utusan Ditya Kalandaru, yèn Dèwi Sri Iol0s kalaning wengi, Ditya Kalandaru kapurih anggolèki, yèn bisa ketemu, ing bésuk gampang bakal kaaturaké marang raja gustiné. Ditya Kalandaru saguh anggolèki, banjur nyuwun pamit bali. Ditya Kalandaru sawisé matur marang raja gustiné, nuli kalilan énggal-énggal buçlal anggolèki murcané Dèwi Sri, sarta uga wadya raseksa liya-liyané paçla disebar kapurih anggolèki.

Dèwi Sri lelana-brata Nalika samana Iakuné Dèwi Sri wis adoh saka nagara, ngambah teba, alas tuwin padésan, kang tinuju sakawit nedya anggolèki ingkang rayi Radèn Saddana. Nuju sawijining wengi lakuné Dèwi Sri 'tekan ing désa, liwat saceçlaké omahé buyut, aran ki Buyut Soma. Nalika iku Buyut Soma lan bojoné, aran Nyi Samini isih paçla melèk, paçla rerasan bab rekasaning uripé. Ingatasé dadi buyuting désa, tegesé dadi tuwa~tuwaning désa, anaké mung loro, wadon lan lanang, putuné lagi telu, panginçlungé akèh, éwadéné amung tansah kekurangan baé sançlang pangané. Dèwi Sri kançleg tindaké, ngrungu rerasanan mau, kepéngin nyumurupi apa sababé, mwa banjur mampir. Nyai Buyut kagèt lan wedi, dikira bangsaning memedi utawa wong ala, nanging Dèwi Sri énggal ngandika prasaja, manawa panjenengané iku putri nata ing praja Purwacarita, kekasih Dèwi Sri. Ki Buyut gurawalan énggal-énggal ngacarani mlebu lan nglenggahaké ana ing salu.

Sri sawisé aso lan lenggah sa tata, nuli takon apa sababé déné ki Buyut amung tansah sarwa kekurangan sançlang pangané. Ki lan nyi Buyut paçla ngançlaraké lelakoné genti-genti bab 'tatakramaning bebojoan lan kulawargané, anggoné ngupaboga ngupajiwa sarta anggoné nata balé-somahé. Dèwi Sri nuli ngandika manawa satemené akèh laku lagon lagéyané ki lan nyi Buyut kang sanadyan ora disengaja, nanging nrajang wewaler- ing wong omah-omah, sarta bincilan pasatowan tuwin dina wanciné temuningtemantèn, mula tundoné banjur didohi ing rejeki. Awit saka iku manawa anjaluk sempulur akèh rejekiné, geçlé kabegjané, ki lan nyi Buyut kudu nglakoni upacara kawin manèh miturut waktu dina pasaran sasi tahun kang wus katamtokaké, ngiras pantes mèngeti anggoné jejoçloan, sarta kudu gelem netepi laku patang prakara, yaiku: (1) kudu tansah rukun mong-kinemong anggoné salaki-rabi; (2) tansah ngleluri para leluhuré tuwin ajeg sembah-Hyang; (3) taberi memikir lan nyambutgawé, tangi luwih ésuk, reresik pakarangan, balé-omah sapirantiné, ngengakaké lawang-Iawang, nul i adus reresik badan lan ajeg ngaturaké puja-mantra; soré sarampungé nyambutgawé, uga banjur adus lan ngaturaké puja-mantra ajeg, mapan turu yèn wanci lingsir soré, lan

(4) gemi, nastiti, ngati-ati, sabar, narima lan waspada, ora lirwa ing budidaya. Yèn patang prakara iku diantepi, sayekti Déwa bakal paring nugraha, kasembadan ing sapanuwuné. Ki lan nyi Buyut paçla ançleku nedya ngèstokaké kabèhçlawuh pituturé sang Dèwi. Nyi Buyut nul i menyang pawon, nedya cetik geni ang-goçlog banyu lan rerateng sega salawuhé, nanging sang Dèwi énggal ngandika manawa sarirané nuju nglakoni ora çlahar sega lan ngunjuk wédang, amung munçlut sesaji rupa: kinang ayu, kembang borèh, paèsan pangilon, klasa bangka ,tuwin ratus dupa wangi. Sawusé ngandika mangkono, sang Dèwi banjur lumebu menyang sentong muja semadi. Sawisé rampung anggoné nyepakaké sesaji pamunçluté sang Dèwi, ki lan nyi Buyut nuli paçla lelungguhan ana sajabaning sentong, mèlu muja semadi nganti teka lingsir wengi, wekasan paçla banget ngantuké, banjur paçla les sesenggoran. Ngarepaké wayah byar ésuk, Dèwi Sri sarampungé caos sesaji muja semadi, nuli metu saka sentong, terus metu saka ngomah, nutugaké laku nedya anggolèki ingkang rayi. Wayah ésuk ki lan nyi Buyut paçla gragapan tangi nginguk sentong, sang Dèwi wis ora ana. Sakaroné paçla bingung, anggobyag para panginçlungé lan kulawargané, énggal paçla diajak anggolèki nututi tindaké Dèwi Sri, nanging meksa ora ketemu, mula kabèh kepeksa banjur paçla bali.

Utama237

Ing sabanjuré ki lan nyi Buyut tansah dadi paran pitakonané para kulawarga, anak putu lan para ançlahané, ing bab sarat saranané supaya cepak rejekiné, akèh begjané, sempulur sançlang pangané. Ing çukuh kono banjur diarani çlukuh Asri-Katon.

S. Probohardjono, Crita Naluri lan Kapracayaning Rakyat (in: Almenak Dèwi Sri 1971, Yogyakarta). 49
WANITA UTAMA (lagu kroncong)

pasar wanita utama mbangun turut pituturing ram a ibu, Ra ngowahi tata-cara senadyan ta jaman maju.

pasar wanita utama yèn sinawang gandes luwes sak-solahé,

Menganggo sarwa prasaja nanging dadi lan pantesé.

Tata-cara iku pusakaning bangsa, Tata-krama gawé ajining sarira.

pasar wanita utama tansah bisa agawé reseping kalbu,

Muga dadia tulada candraning wanita tuhu.

S. Dharmanto

SÉWAN OMAH

AdeganI

Gençling: ketawang 'Sundari' (gendèran) pélog patet 5 (saya lirih) [swara kumlèsèding sançlal: saka adoh, saya ceçlak]

Bu Èli: (saka kadohan) Lo, kok kowé, mbok? (grenengan) Tak-arani sapa ,tamuné. (grapyak sumanak) Wis suwé lèhmu ngentèni?

B. Merta: (ngajèni banget) Sampun, ndara. Bu Èli: Iki mau aku rak agi adus. Dikançlani nèk ana tamu. Tak-arani sapa. :Qa slamet 'ta, mbok Merta?
B. Merta: (karo ngguyu) Injih pengèstunipun ndara, sami saras kémawon. Ndara rak injih sami wilujeng ta? Bu Èli: Ya kaya ngéné iki, mbok. (mançleg saçléla) Wah, ya kaya ngéné, mbok Merta, ... supek banget omahku. Wis ci1ik ... gèk barang-barangé kaya ngéné okèhé. Tempat tidur lima waé sing bisa dipasang ming loro.
B. Merta: (cepet panyauté) La menika, méja kursi kilèn menika njih namung dipuntumpuk. Bu tli: Ha ya kuwi! Mangka barang-barang seka Jakarta durung teka kabèh. Anu kok, mbok, ... tak-kon aja dikirim 'çlisik, sak- durungé alm éntuk omah sing geçlé.
B. Merta: Injih, ndara. Tenèh mangké dospundi yèn barang-barang çlateng, papan dèrèng won ten. Bu Èli: La wong ndara kakung swargi ki remenané tetuku barang-barang ,ta, mbok. Mangka çlèk semana ndara kakung kuwi apa-apa ming kari aba. Barang-barang presasat teka çléwé.
B. Merta: 0, injih. Ndara Rény kok mboten ketingal menika, ndara? Bu Èli: Ah embuh iki mau! Sajaké kok Iatihan renang.

B. Merta: Renang menika menapa, ndara?

Bu Bli: Renang ki. " nglangi.

B. Merta: 0 ... !

Séwan Omah 239

Bu-Èli: (sambat) Aku ki jané rak selak seçlih manggon nèng kéné ki. Tumrap aku keciliken omah iki, senadyan aku ki ming batih loro karo anakku Rény lan batur loro. (mançleg seçléla) Ha iya ... terus piyé lèhmu nggolèkké séwan, mbok?

B. Merta: Marak kula mriki menika rak baçlé nyaosi keterangan anggèn kula dipunutus. Bu Èli: Ha iya, terus piyé? Olèh gawé ora? Coba ta, kowé weruh çléwé ... barang brang-Iarang çla pating petetek kaya ngéné. Selak sebah atiku jé, mbok.
B. Merta: Kula dipunutus madosaken séwan griya sampun angsal. Griyanipun ageng ... Bu Èli: (cepet panyelané) Iya iya, terus ... terus nèng ngendi?

B. Merta: Wonten ... jalan Sidadadi nomer 19.

Bu Èli: Ceçlak lurung? Apa pinggir dalan geçlé?

B. Merta: Jan pinggir mergi ageng, ndara! Bu ÈE: Naaa, ya kuwi sing tak-senengi! Terus, omahé ya geçlé?
B. Merta: Wah, njih ageng, ndara. Sampun, cekakipun pantes sanget yèn kagem nandalem. J;)asar sing ngagemi isih piyayi, mangka ya
... (ngguyu lirih) ya ... isih ayu.
Bu Èli: (cepet panugelé) Ah! Kowé ki, mbok! Umurku wis sèket luwih sitik lo!

B. Merta: (cepet panyauté) Sèketa menika ... (karo ngguyu) ning tesih ketingal ... mencorong ngaten kok. Ndah iba njih, ndara, nèk ndara kakung isih ... rak injih tal Bu Èli: Hus! (mançieg saçiéla) Terus séwané pira?

B. Merta: Ning ngaten, ndara.

Bu Èli: Piyé?

B. Merta: Kula sejarah rumiyin, njih. Bu Èli: Ha iya, piyé?
B. Merta: Ingkang kagungan menika rak ,tesih dèn ayu. Bu Èli: (rada kagèt) Dèn ayu? Dèn ayu seka ngendi?
B. Merta: Injih saking mriki mawon. Rumiyin garwanipun rak penéwu. Bu Èli: O!
B. Merta: La griya menika tilaranipun ingkang kakung menika. Mila njih ageng. Tur geçlong. La injih penèwu, mangka jaman semanten. Bu Èli: La iya mesti waé!

Javanese Literature since Independenee

B. Merta: Asmanipun dèn ayu Prajakuncara. Putranipun injih namung setunggal, putri. Sampun prawan ... radi kasèp. Menawi kaliyan keng putra ndara Rény injih kaot katah. Bu ËIi: Ya ayu pa?
B. Merta: Njih ... nama ayu menika mbaten. Ning awon ... njih mboten. Bu Ëli: Karo Rény apik endi?
B. Merta: Wah ... ha injih ayu ndara Rény kok! Bu Ëli: Terus, omah kuwi arep diséwakké?
B. Merta: Kersanipun dèn ayu mila baçlé dipunséwakken. Ah, njih ka-
dospundi ta, ndara. Tiyang ... injih ... nuwun sèwu mawon,
dèn ayu Praja menika rak saweg rekaos. Gèk réka-réka bakul- an kémawon tansah kapusan. Bu Ëli: Mbok uwis, dikon kaya kowé waé ... maklaran! Maklaran ki nèk kebeneran, ya kaya kowé kuwi 10, mbok! Anu ... anaké isih sekolah pa?

B. Merta: Ah, sampun mboten, ndara! Kabaripun sampun nyambut damel. Ha ning, yèn namung pegawé rençlah mawon ... njih demugi pundi ta, ndara? Bu Ëli: Ha iya.
B. Merta: Bakenipun ingkang baçlé dipunséwakken sedaya. Ning dèn ayu Praja kepeksa nyuwun kelonggaran, baçlé nggutek utawi nyingget kalih kam ar, èmpèr sisih kilèn menika. Baçlé kagem dèn ayu piyambak kaliyan putranipun. Bu Ëli: La engko apa pénak, mbok?
B. Merta: Mboten menapa-menapa, ndara! Mbaten ta sampun! Tiyang griyanipun ageng kok! Bu Ëli: Terus séwané njaluk pira, mbok Merta?
B. Merta: Nyuwunipun sewulan ... tigang èwu. Ning nyuwun persekot ... kalih taun. Bu Ëli: Telung èwu? Allah! Nèk ming telung èwu waé ora jeneng okèh. Ning ya ngono, aku tak weruhçlisik!
B. Merta: Injih, ndara, saénipun kedah priksa rumiyin. Ning ... Bu Ëli: (cepet panyelané) Ning piyé, mbok?
B. Merta: (Iirih) Kula matur barès kémawon, ... semanten menika, kula ... dèrèng angsal menapa~menapa 10, ndara.

... menapa injih, nandalem menika! Namung paring ujuran pinten ta mangké menika? Kados sak-nandalem menika upami pe-

Séwan Omah

Bu Èli:

Bu Èli:

B. Merta:

Rény:

Bu Èli: Rény:

Bu Èli: Rény: BuÈli:

Rény: BuÈli:

Rény: BuÈli:

Rény: Bu tli:

Rény: BuÈli:

Bu Èli:

paring kul a rak injih sampun ... trep. Yoh wis, engko nèk aku pancèn joc.io lan ndaramu Rény ya cocog, gampang! Aja sumelang, engko tak-persèni ta wis!

namung matur barès-barèsan mawon. He-eh wis! Ora papa! Kuwi lumrah.

nandalem. yoo kaliyan tiyang sanès, kula njih mboten purun. [swara jumeglèging lawang dibukak] 0, la géné ndara Rény wis kondur iki. Sugeng, ndara? (rada kagèt) Lo, mbok Merta iki! Anu, mbok, ya éntuk pe- mujimu, ora ana apa-apa. (manc.ieg sac.iéla) Maaf ya, mam, mau aku ora pam~t. Soalé ki selak kesusu jé. Selak kesusu ki jeneng nèng ngapa? (aleman ) J amé selak terlamba:t, mangka mas Darta lèhé ngampiri ya wis telat. (manc.ieg sac.iéla) Nya, welingané mami wingi! (ngiling-ilingi gendul) Wah, iki klèru, Rén! Kowé ki piyé tal (kagèt) Lo, klèru piyé? (nggenahaké) Kowé ki nèk diweling mesti ora ngrèwès. Akibaté ya ngéné iki, terus klèru. Ha iya, klèruné piyé, mam? Coba ta wacanen! Nèk kaya ngéné ki rak dudu Bode tonikem tal Wah, kowé ki piyé tal

° ... iya. Tak-arani ki ming ana werna siji.

(rada mangkel) Pac.ia déné tonikem, ning béda jé nèk karo Bode tonikem. (ngepyeg) Kowé ki, Rén, Rén! Ha ya ngagem kuwi sik ora kena ta, mam? Ah, kena-kena piyé! Ya emoh kok! Sésuk diijolké 10, Rén, sing Bode tonikem! Yoh. Ha ya kuwi, mbok Merta, nèk kowé arep weruh Rény. Alem- ané ora jamak. Mangka basané Jawa wis rusak. ... sampun kedangon wonten nJakarta, ... mestinipun injih lajeng mboten kulina ngendikan mawi basa Jawi ingkang saé. Gilo, Rén, mbok Merta ki rak ngabari nèk lé nggolèkké séwan

B. Merta: Lo, ning kula nyuwun pangapunten 10, ndara. Kula menika
B. Merta: Tur kul a wani nyuwun ngaten menika, njih namung kaliyan
B. Merta: Mboten maiben, ndara. Wong injih

0, nèng ngendi? Nèng ngendi, mbok? Ning apik ta?

B. Merta: Wonten jalan Sidadadi nomer 19. Saé, ndara. Geçlong tur wiyar. Rény: Wis, mam. Kuwi waé, mam! Alm selak isin jé nèk ketamuan kanca-kanca, terus omahé ming kaya ngéné. Bu Èli: Ha ya dirembugçlisik ah!
B. Merta: Yèn nandalem temtu cocog, ndara Rény. Rény: Ha piyé ta, mbok. Mbiyèn çèk nèng Jakarta, omah kaya ngana, terus saiki ... ming kaya ngéné. (grenengan) Kaya kançlang pitik!
B. Merta: Ndara ki nèk ngendika kok lucu lo! Dalem kaya ngéné kok kaya kançlang pitik. Menika namanipun rak namung auto Bu Èli: Ya kaya ngono kuwi, mbok, ndaramu Rény kuwi! Karang manuhé mbiyèn nèng Jakarta kaya ngana, terus saiki ming kaya ngéné.
B. Merta: Lajeng mbénjing menapa ndara Èli saged mriksani? Rény: Cepet waé, mam! Bu Èli: Sésuk soré kowé bisa pa? Rény: Mami kil Genah sésuk malem minggu ngono kok! (grenengan) Malem minggu wis kencan arep njagong yaregé Susi jé, ma:mi ki. Ha mbok çéwé waé, ora sah karo aku rak ya kéné. Bu tli: Ya wis, mbok Merta, sésuk soré waé. Ning kowé ngampiri mréné. Terus engko bareng. Perluné aku ana kancané. Wong Ijah tak-kon tunggu omah.
B. Merta: Sampun, mbénjing-énjing sonten kula sowan mriki. Bu Èli: Yoh. Gençling: 'Gambir Sawit' pélog patet 5 (nganti entèk).

Adegan IJ

[swara 'tumapaking sançallan siki1: saka kadohan, saya ceçlak]

Bu Èli: Sssssut! (bisik-bisik) Mbok Merta!

B. Merta: (bisik-bisik) Menapa, ndara? Bu Èli: (bisik-bisik) Aku engko ngundangé piyé?
B. Merta: (klesik-klesik) Kaliyan dèn ayu Praja? Bu Èli: He-eh.

ditotok]

B. Merta: Kula nuwun. Kula nuwun. Bu Praja: (adoh, sak a sajroning omah) Sinten nggih?
B. Merta: Kula. Bu Praja: (adoh, saka sajroning omah) 0, ... mbok Merta?
B. Merta: Injih, dèn ayu. Bu Praja: Sik nggih, ... segilit! [swara tumapaking sangaI: sak a adoh, saya ce gak, sinambung
swara lawang dibukak] Bu Praja: 0, mbok Mel'ta 'tenan!

B. Merta: Injih, kula, dèn ayu. Menika, ... ngèrèkken ndara Èli. Bu Praja: 0, mangga mangga! Mangga, Ienggah nglebet. Awi, mbok, miebet mawon!
B. Merta: Injih, matur nuwun. Mangga, mangga, ndara, kula 4èrèkken. Bu Praja: Mangga, mangga Ienggah. Bu Èli: Injih, nuwun. Bu Praja: Mangga, mangga ta, ingkang sekéca! [swara kursi digèrèt]
B. Merta: Anu, dèn ayu, ... menika dipuntepangken. Menika, ... ndara Èli, ingkang kula aturaken betah dalem menika. Bu Praja: 0, ... injih, dipuntepangken kémawon. Kula Prajakuncara. Bu Èli: Nggih, kula Èli. Bu Praja: Nyuwun ngapunten, jeng, ... papanipun reged. Ah, njih tiyang mboten gaçlah kok, jeng. Bu Èli: Nggih mboten napa tal
B. Merta: La menika ngaten, dèn ayu, ... sowan kula mriki menika ngirid ndara Èli menika. Anu, ... perlu nglajengken rembag wau siyang. Injih ndara Èli menika ingkang baçlé ngersakken nyéwa, dèn ayu.
Bu Praja: Wah, ... la ning griyanipun ... injih namung kados ngaten,
jeng. Anu, ... injih tiyang mboten kerimat. Bu Èli: Enggih, nggih pancèn kétok nèk mbo ten kopèn ngoten kok. Wah, éman-éman! Éman tenan niki, mbakyu. (grenengan) Omah jembar, geçlong ... ora kopèn. Kok mboten diopèni ta, mbakyu?

Praja: (an~ap asor) Ha njih dospundi ta, jeng. Kados sak-kula menika ran~a, mangka ... pènsiyun mboten nyekapi. Bu Èli: O! Bu Praja: Mila njih lajeng ba~é kula séwakken.

B. Merta: Saénipun sakmenika ngaten mawon, dèn ayu. Penjenengan sak-menika sampun gatuk piyambak kaIiyan ndara Èli, mila rembagipun Iajeng ngendika kérnawon blak-blakan, dospundi rnun~U'tipun. Bu Praja: La nèk kula, angger empun kaya ornong kula wau awan, nggih ernpun mangga. Bu Èli: Dadi niki genahé, ... rnbakyu mun~ut tigang èwu sewulané, nggih ngoten ta? Bu Praja: Injih ngaten menika, jeng. Ning kula nyuwun séwanipun dipunparingi kalih taun. Bu Èli: (cepet panyauté) Niku garnpang!
B. Mel'ta: Ngendikanipun dèn ayu ba~é mun~ut nyingget kalih kamar ngèmpèr kilèn rnenika? Bu Praja: Ha njih ngaten menika, jeng, nyuwun kula. Bu È1i: Sakwisé rong taun terus pripun? Tesih olèh kontrak malih mboten? Bu Praja: Mangké gampil ta, jeng. Kaya karo sapa lol Bu Èli: Ning nèk layanan kalih kul a kedah sakelek la. Bu Praja: Sakelek menika dospundi, jeng? Bu Èli: (karo ngguyu ngenyèk) Sakelek niku ... pokoké kudu nganggé layang perjanjian barang. Lé perjanjian nganggé sègel. Mbakyu saged nyerat 'ta? Bu Praja: Njih, yèn namung ... seke~ik-seke~k kérnawon saged. Bu Èli: Ning riki rak mboten rusuh ta?

B. Merta: Saksurnerep kula kados mboten, ndara.

Bu Èli: Omahmu ya kampung kéné pa, mbok? Kok sajaké ngerti banget.

B. Merta: (sarèh) Mila kul a narnung matur: saksurnerep kula. Bu Èli: Mbok nèk ora ngerti tenané ki ra sah ornong! (rnançleg sa~éla) Mbakyu Praja on ten riki piyarnbakan? Bu Praja: Njih narnung kaliyan anak èstri setunggal. Tiyang tilaranipun swargi bapakipun injih namung setunggal menika, jeng. Bu Èli: O! Terus niki étungé griya pinten ta, rnbakyu? Bu Praja: Yèn étangipun ngaten ... Bu Èli: Pinten, pinten?

O! (mançleg seçléla) La terus mangké nèk mbakyu nyingget, sing ajeng dienggé nyingget napa? Bu Praja: Geçlèg mawon rak sampun saé, uger ingkang kulitan. Bu Èli: Wah, ampun! Ampun geçlèg! Sawangané mboten apik mangké. Nèk nyingget nganggé harbort mawon. Bu Praja: Wah, la mangké awis, jeng. Bu Èli: Mangké nèk kabotan, ha nggih kula mawon sing nyinggetké. Kula niku sing penting rak amrih apiké mawon. Wong tamu kula niku okèh, mangka nggih wong-wong pangkat. Dèrèng sedulur-sedulur kulaçléwé. Mula nèk wujudé ora apik, .,. mangké munçlak kul a sing olèh èlèk. Bu Praja: Kejawi ingkang dipunkersakken ngaten, sumangga. Malah keleresan. Bu Èli: Ning nggih timbal baliké. Bu Praja: Dospundi, jeng? Bu Èli: Nggih sing resikan. Ampun slordeh. Bu Praja: Mangké yèn bab resik-resik lan tatanan ndalem, kajengipun laré kula mawon ingkang dipunçlawuhi. Bu Èli: Wah, nèk prekara niku mangké sik! Gawé pacakan lan tatanan omah cara moçlèrn niku ora gampang.

B. Merta: Ning putranipun dèn ayu menika sampun kulina kok, ndara. Bu Èli: (sengol) Wis ah! Mbok nèk ora dijak ngendikan ki ora sah mèlu-mèlu! (mançleg seçléla) (satengahé grenengan) La nèk éntuk omah seméné ki jenengé agèk seçlengan ya, mbok. Barang-barangku bisa mlebu kabèh. Tur barang-barang sing nèng Jakarta terus bisa digawa mréné. Bu Praja: 0, dados sewau penjenengan menika lenggah Jakar,ta ta, jeng? Bu Èli: Enggih. Bareng sémah kula séda, kula kok kepéngin pinçlah mriki. Bu Praja: (pekéwuh) Rumiyin keng raka ngasta wonten pundi?

Javanese Literature since Independenee

O! Bu Èli: La nggih niku ta, mbakyu. Manuh urip nèng kuta geçlé, terus sakniki onten kuta cilik, ... rasané kok te rus temlawung, kajog. Mangka riyin napa-napa ming kari ab a, sakniki goIèk çléwé. La riyin niku kula rak montor duwé Ioro. Gaçluhan siji, gaçlahané piyambak setunggal. Mula anak kula wédok onten riki ming duwé 'tunggangan Yam aha bèbèk, terus som bat- sèmbèt mawon.

B. Merta: Kulinanipun nitih montor njih, ndara? Bu Èli: Anu, ... çlèk sekeçlap nika rasané urip on ten kuta cilik kaya riki niki, kaya onten uçlik. Bu Praja: Uçlik menika menapa ota, jeng? Bu Èli: (karo ngguyu) Uçlik niku jawané ... ndésa. Bu Praja: O! Bu Èli: Ngoten nggih, mbakyu Praja. Bu Praja: Dospundi? Bu Èli: Prinsipé kula empun setuju. Bab séwan nggih empun mboten onten soal. Bu Praja: Kersanipun saklajengipun kadospundi? Bu Èli: Kula taksir, ... kira-kira Ié ngresik-resiki kalih tambal sulam, nggih seminggunan. Mula, ... sésuk gawé perjanjian çlisik. Terus ditançla-tangani. (mançleg saçléla) Mangké sakwisé tançla-tangan mawon Ièh kula mbayar sing telung èwu ping rong taun niku. Bu Praja: Ha injih, kul a namung kantun nçlèrèk kémawon. Bu Èli: Mangké sing kulaçlisikké singgetané niku.

B. Merta: Kula dados seksi mboten, ndara?

Bu Èli: La iya mesti kok! Malah mengko seksiné sing nèng Iayang perjanjian kuwi ya rukun tetanggané barang. Bu Praja: Dos rembag menika sampun dados njih, jeng. Bu Èli: (karo ngguyu) Mbakyu ki kok anèh! La wong dirembug nge- tuprus kaya ngèten niki jenengé rak nggih empun rembug dadi. (mançleg saçléla) Bu Praja: Ha injih sukur menawi ngaten. Bu Èli: Niki kados empun cekap. Kula Iajeng nyuwun pamit, mbakyu.
Bu Praja: Injih ... injih, matur nuwun. Lan ... nyuwun ngapunten 10,
jeng, ,tindak rnriki sepisanan kémawon mboten dipunsegah

Séwan Omah 247

menapa-menapa. Anu, jeng, laré kula saweg kursus njait. Dados njih ... répot menika. Bu Èli: Ha nggih mboten dados napa. Sampun 10. Bu Praja: Injih, nc,lèrèkken sugeng.

B. Merta: Sampun, dèn ayu, nyuwun pamit. Bu Praja: Nggih, nuwun nggih, mbok Merta.
B. Merta: Sami-sami, dèn ayu. (manc,leg sac,léla)
(bisik-bisik) 0, ... inggih, dèn ayu, ... lajeng ... lajeng
mbénjing temtu ... sedasa menapa ... gangsal persèn?
Bu Praja: (klesik-klesik) Ah, nggih umumé mawon ta, mbok Merta. Mestiné rak nggih gangsal persèn. Bu Èli: (saka kadohan) Ayo, mbok! Kowé ki piyé tal

B. Merta: (sara) Njih.

Genc,ling: 'Wirangrong' pélog patet bern -Suwuk.

Kus Sudyarsana, Makelar, Sandiwara katindakaké déning Kulawarga Sapta Manc,lala, scenes 1 and 2; Y ogyakarta.

PISUNGSUNG katur bapak r.d.s. hadiwidjona ing ngayagya

ukaraku iki rak ora nyangklak ta, bapak minangka pisungsung lan atur panuwunku rikala aku kesasar ana tengah dalan panjenengan paring obar pepaçlang rikala aku bingung kélangan gegonçlèlan panjenengan paring 'teken kasantosan

ukaraku iki rak ara nyangklak ta, bapak minangka pisungsung lan atur panuwunku wiji pari kang dak-çleçler wingi saiki wis semi

prawan sengkeran kang dak-tresnani saiki nagih janji

tembangku iki rak ara ampang ta, bapak minangka pisungsung bn atur panuwunku rikala aku ngarong kasatan panjenengan paring banyu bening sa-kl enting rikala aku mutung kèlu ing pambiçlung panjenengan paring daya panyurung

tembangku iki rak ora ampang ta, bapak minangka pisungsung lan atur panuwunku rikala aku rangu-rangu panjenengan paring donga pangèstu rikala aku ditantang SaJtru bebuyutan panjenengan ngunus peçlang ligan nampani 'tantangan

bapak yèn aku kawin panjenengan dak-aturi dadi madin

Moch. Nursjahid P.

(in: Jaya Baya no. 15, December 1971).

SMP. Wis mangsané supit. Sirku arep dak-katutaké supitan rombongan utawa khitanan umum ing pèngetan pitulasan, ngiras pantes karo bersih désa taun iki. Ngirit, praktis, tur nyoIlJtoni ngecakaké pikiran moçlèrn marang tangga teparo, pençluçluk ing désa Asem J;)oyong iki. Soalé, aku sajatiné jinja karo éwuh-éwuhan sing uwis. J;)èk ,tetesan anakku pembarep, Santi, biyèn nuruti kalumrahan désa, aku dadiçlèyèk temenan. Ana nyaur utang mung kanggo éwuh sapisan, iku baé lagi 'tetesan lha kok limang taun Iagi sah. Lha ya nurut pangonggrongé tangga teparo sing kolot, aku njur seneng di-'wah'. 'Wah, nèk pak Harja ya peng-pengan tenan. Éwuh sapisan, tetesan anaké mbarep, wayangan. J;)alangé milih sing nggel, Suwanda! (J;)èk samanaçlalang sa-Ngayogyakarta sing onjoçléwé swargi Ki Cerma Suwanda.) Lha ya pak Harja mono wong kétok. Guru, tur mantuné wong cukup, ya kuduné ngono!' Jan mongkog tenan çlèk samana krungu di-'wah' nguwong ngono iku. Apa manèh ibuné Santi. Wah, sajak nggembélo. Karo tangga teparo banjur mlopog, loma. Ora ngertia, éntuk 'wah' sing nglakoni adol sawah. Nandur pari gaga limang tancep, jan al us, ora panèn babar pisan. Dianggo nyaur utang. Apa ora ateges adol sawah limang taun? Hm, kapok tenan aku. Mula ing pèngetan pitulasan mengko Gatot arep dak-ç1aptaraké mèlu supitan rombongan. Bocahé uga wis gelem. Malah seneng, wong kancané akèh. Nanging ibuné kuwi sing mbrengkelo. 'Hiyoh, sampéyan pilih sih ya, pakné? Nèk Santi olèhé 'tetesan di tanggapaké wayang peng-pengan, lha kok Gatot, diéwuhaké baé ora, mung arep dinunutaké tetakan ndésa? 0, aku ora setuju banget, pakné! Aku ora lila anakku mung dibélak~bélakaké!' anggoné mancahi ibuné, semangat banget, kaya kampanye. 'Sarèh, sarèh, buné! Aku ki ora kok arep mbédak-mbédakaké anak ngono. Prekara ngrernbug anak kuwi rak .. .' 'Nyatané! Nyatané arep ditetakaké nèng pitulasan. Apa ora kuwat ngragadi apa? Wis, wis! Nèk sampéyan ora saguh ngragadi, dak-ragadané çléwé! Dak-tetakné ç1éwé! Aja dibélak-bélakaké! J;)asar wong lanang, sing

Javanese Literature since Independenee

digematèni ya sing anak wédok!' kançlané nyaiku nyenté-nyenté, munggel gunemku banjur ngrampyang ndruçlul kaya brondong wutah. 'Vwis apa durung, bu, olèhé kampanye? Nèk uwis genti aku sing kançla. Aja dipunggel ç1isik tal Vwis durung?' kançlaku sarèh. Wong pad u kuwi, nèk sing siji sarèh, rak ora dadi. 'Vwis!' wangsulané karo mèsem satitik, ketularan sarèh, karo njagur gegerku. 'Gung ... !' olèhku nggameli. 'Ora jeneng mbédak-mbédakaké nganak, buo Aku ki rak getun banget dénéçlèk tetesé Santi nganggo éwuh geçlèn kaya ngana, nganti limang taun lagi sah olèhé nyaur utang. Lha saiki iki karepku arep ngirit, praktis. Mumpung Gatot libur olèhé sekolah, kapinujon pitulasan ngiras bersih désa Asem 1;)oyong arep nganggo khitanan umum, Gatot arep dak-ç1aptaraké. Prakara ngrembug anak, kabutuhané rak ora mung tetakan tok ta, bu? Tuwas olèhé netakaké nganggo nggantung gong, nèk olèhé ngragadi sekolah ora gawé marem, arak percumah, bu, bul' 'Enggih. Timbang ditanggapaké wayang kula milih dipunçlutké sepéçla jèngki kok, bu ... !' Gatot sing mulih saka dolan dumadakan nrambul gunem. 'Ora! Kowé bocah cilik ora kena usul. Pokoké, mbakyumu biyèn olèhé tetes ditanggapaké wayang, kowé ya kudu dak-tanggapaké wayang, Tot,' kançlane ibune karo mlérok. 'Manawi kula, sampun ageng. Rak pareng usul ta, bu?' Santi mak be- çlengus saka pawon, uga banjur mèlu rembugan. Tanpa ngentèni wangsulané ibuné Santi banjur usul: 'Manawi kedah wayangan, kula rumiyin dipuntanggapaken wayang mawi çlalang ingkang saé piyambak, sapunika Gatot ugi kedah mawi ç1alang lan sinçlèn ingkang saé piyambak: Timbul kaliyan bu Candralukita. Kaliyan segahan lan ubarampé sanès- ipun satus èwu kémawon temtu telas, bu.' Krungu usulé Santi iku aku mak tratab. Ibuné uga banjur katon mak plenggong. Aku banjur ngguyu nggleges, bareng Santi nerusaké usulé: 'Nanging saénipun arta samanten boten usah kanggé wayangan, ya Tot ya? Kanggé tumbas Honda punapa Yam aha bèbèk kémawon, bul Gatot tetep dipunsupitaken wonten pitulasan!' 'Lha enggih! Boten siyos sepéçla jèngki, malah Honda bèbèk, nggih èm-té-té, bul' kançlané Gatot karo jogèdan. 'Vuh, duwéaçluwit satus èwu, angur nggo gawé omah témbok, sing kuwat tur resik, ora om ah geçlèg pating ketekrek kaya ngéné iki, Tot. Cah ndésa, dalané ora ana sing al us baé, kepéngin Yamaha!' kançlané ibuné karo mecucu. 'Lho, lha kok ganti ngrembug omah? Ora sida wayangan ta, bu?' pita-

Sajaké ibuné kèlingan olèhé mentas megap-megap nyaur utang, çlèk tetesé Santi kaé. Mula wangsulané banjur empuk: 'Lha ya ara kudu wayangan. Nanging barèsé baé aku kurang sen eng nèk Gatot ditetakaké ing pitulasan kuwi. Ora kétang cilik-cilikan, ngundang bong, dibancaki lan ditetakaké çléwé kok, pakné!' 'Yèn karepmu kukuh kudu ngono, aku ara bisa meksa, bu. Lha wong ya anak, anaké wong loro. Ning barès baé aku ora bisa golèk utangan manèh lho, bu. Tur mumpung bar pitulasan sésuk kuwi Gatot sekolahé libur, apiké ya mèlu ngrahabi pitulasan kuwi. Libur kwartalan ta, Tot?' 'Enggih. Tur kula langkung seneng nèk supit ten pitulasan nik u, bu. Kancané akèh. Tur diramèkaké mawi tari-tarian moçlèrn, sandiwara daérah, kalih ketoprak barang ta, bu.' 'Ora mung kuwi. Isih éntuk sarung karo hèm gratis, TOlt,' sambungé mbakyuné. Bareng digrudug rembug anaké loro, ibuné malah banjur meneng baé. Mula pitakoné: 'Piyé? Soré iki mengko bocahé kudu ukur, arep dijait- aké hèm jaré. Dadi mengko soré kudu wis positip. Nèk tetep arep di- tetakakéçléwé, mengko ora sah nçlaptaraké. Ning nèk oké, sampéyan setuju mèlu supitan nèng pitulasan iki, mengko kudu nçlaptaraké, dadi sésuk nèk grès Gatot bèn olèh seragam.' Sirku, banjur arep dak-blakakaké yèn sajatiné anané khitanan umum ing pèngetan pitulasan kang didadèkaké siji karo bersih désa ik u, kabèh-kabèh marga usulku. Ana ing rapat Lembaga Sosial Désa Asem Qoyong kepungkur iki aku usul: supaya pèngetan pitulasan lan bersih désa mengko ana tabeté kang mumpangati tumrap pençluçluk Asem :Qoyong, prayoga dianakaké khitanan umum. Khitanan umum iki kelebu tetesan kanggo bocah-bocah wadon. Yèn usul iki bisa ditampa, aku saguh arep nçlaptaraké anakku Gatot. Mula bareng diputus khitanan umum bakal dileksanani, sidané aku sing nçlaptarakéçlisik çléwé, kanti catetan: 'Nanging kuwi mau yèn bocahé gelem lan ibuné nyarujuki, lho!' Malah babar pisan aku sing didadèkaké ketua sèksi khitanan umum mau. Kadudut alèhku nçlisiki nçlaptaraké Gatot iku, banjur akèh sedulur-sedulur ing Asem Qoyong kang nçlaptaraké anaké lanang utawa wad on, mèlu khitanan umum, supitan utawa tetesan. 'Aku ya arep nçlaptaraké anakku, ah! Nyatané ngirit tenan, praktis tur cocog karo dina geçlé sing dipèngeti kok. Liré pikiran lan pangrasané wong saiki wis bisa mardika saka cancangan traçlisi kang mbeborosi, dileksanani ana ing dina pèngetan Proklamasi Kamardikan. Matis banget! Pak Harja, sing mantri guru baé, nçlaptaraké putrané kok. Aku wis

pemuçla-pemuçla sing paçla mideraké sèrkulèr utawa sing dak- runguçléwé. Lan ya kuwi sing arep dak-critakaké marang ibuné Santi. Nanging, durung nganti kawetu, kapunggel ana pemuçla teka, nariki urunan pitulasan. 'Lho, awakéçléwé durung pasok ta, bu? Dina iki entèk-entèkané pasokan, jaré!' anggonku opyak, kagèt. 'Dak-arani wis pasok wingi-wingi.' 'Durung. l;)èk embèn nak Sarpan iki mréné, dak-semayani jaré.' 'Hi hi hiiik! Géné pasokan sèket rupiah baé disemayani! Katik mau sajak sumugih-sugih!' anggonku melèhaké ibuné. Bocah-bocah, Santi, Gatot lan Sarpan paçla mèlu mèsem. Ibuné ya katut mèsem kecut. 'Hus! Barang ora apik kok dikançlak-kançlakaké, ya Pan ya?' tumang- gapé ibuné, sajak rikuh. Sing nçlaptaraké khitanan umum sapa baé, Pan?' 'Mboten apil, bu. Rak pak Harja ta ingkang pirsa? Bu Harja kok malah ndangu kula, ta?' '0, iya ta?' lbuné Santi sajak kagèt, nanging banjur bisa nyandiwara: 'Lha ning bapakmu malah durung ngerti komplité ngono kok. Rak tutupané iki mengko 'ta? Olèhku takon kowé ki, kowé sing tukang mubeng, nèk wis ngerti.' 'Inkang ceta Sarpin, ugi Sarijah, açli-açli kul a piyambak, bu. Simbok pancènipun boten setuju, nanging sareng ngertos manawiçlik Gatot, putranipun pak Harja, ugi dipunçlaptaraken, simbok lajeng setuju.' 'Upama Gatot ora sida?' lbuné takon mangkono, bok-manawa marga kagèt kok konçlangé jebul Gatot wis keçlaptar. 'Lho, punapaçlik Gatot boten èstu ta, bu?' Sarpan kagèt. 'Ibu boten marengaken punapa?' 'Kuwi mung upama kok, Pan. Tur nèk aku ki rak mona:t-manut baé. Purba wasésa rak bapakmu kuwi!' wangsulané ibuné bocah-bocah karo nglirik aku. Saungkuré Sarpan, aku banjur nanjihaké marang ibuné bocah-bocah: 'Njur piyé, bu? Beneré Gatot rak wis dak-çlaptar, nanging isih janggelan. Dicabut ora?' Minangka wong lanang sing ngetutaké bojo, aku kerep ngalahi, ngrumangsani mau-mauné: gliçlig kecantol. 'Nèk sing ngurus jebul sampéyan, mangka sing usul uga sampéyan, ya wis aja dicorèk, pakné!' putusané éklas, ora kapeksa.

'Sokur ta nèk ngono, bul Dadi aku ora banjur konçlang dadi Citraksi. Lha wong aku sing ngusulaké, lha kok arep ora mèlu ngrahabi!' Aku banjur ngetokaké bloknot, macakaké jenengé bocah-bocah sing bakal mèlu khitanan umum. Kabèh ana rolas, lanang pitu kepétung Gatot, wadon lima. 'Ayo Tot, nçlèrèk nèng dalemé pakçlukuh: ukur!' Aku karo Gatot buçlal.

Suhardjéndra (in: Mekar Sari no. 13, September 1971).

53 IBU

Ibu,ç1èk bengi aku ketemu karo kenya sing tau ngrebut atiku. Ibu,ç1èk bengi aku papagan karo prawan sing tau dak-jak gojègan. Ibu, wiwit kuwi aku tansah kèlingan karo kenya sing tau dak-jak kenalan. Ibu, saya suwé èsemé njiret atiku, piyé, Ibu, umpama bocah kaé dipèk mantu? apa Ibu wis kersa kagungan mantu?

Mas Tok (in: Panyebar Semangat no. 47, November 1973).

KETOPRAK ING NGAYOGYAKARTA

Ke!oprak mujudaké tontonan kang disenengi déning rakyat Jawa Tengah, mliginé rakyat Ngayogyakarta. Éwadéné ing wektu samengko wis ora asli manèh kaya duk nalika madeg sapisanan ing ku!a Ngayogyakarta, nanging wis ngalami owah-owahan kacunçlukaké karo kemaju- aning jaman. Mula-bukané ana tontonan utawa kagunan Jawa sing diarani ke!oprak lan sapa sing ngripta akèh sing paçla ora mangerti. Nanging sing ce!a manut sejarahé ketoprak mono sejatiné dudu asli Ngayogya, nanging asalé sakaçlaérah Surakarta. Embuh saka apa suwé-suwé ke!oprak dadi kagunan Ngayogyakarta kang disenengi déning masyarakat. Wiwitané ke!oprak saka Sala mau mlebu kut a Ngayogyakarta ya-iku nalika taun 1926. Ana kumpulan ketoprak saka Sala jenengé 'Madya Tama', main ana Balapan (Demangan). Ke!oprak iki sing sapisanan mlebu kuta Ngayogyakarta. Mula bakda iku masyarakat Ngayogya nyumurupi tontonan sing diarani ketoprak. Wujudé ketoprak mono ora kaya saiki, durung nganggo gamelan komplit apa manèh sançlangan kang manéka warna. Wektu samana ketoprak isih nganggo tabuhan lesung (piranti nutu pari), suling,terbang lan kençlang. Mula ke!oprak Madya Tama mau karan uga 'ketoprak lesung'.
Wiramané muni:çlung ... çlung ... prak ... prak (pating ke!oprak).
Jaréné ,tembung ke!oprak mau asalé ya saka wiramané gamelan sing pating ketoprak mau. Paragané kabèh priya lan durung akèh kaya saiki. Mula banjur main rangkep (lanang dadi wadon). Para paraga kudu n jogèd çlisik sadurungé je jeran. Sikepé: tangané sisih' tengen karo ngetokaké jempol disèlèhaké ana ngisor çlaçla, banjur tangané kiwa ana mburi ngisor geger, karo ngobahaké çlaçla. Gamelan lesung ora nganggo pesinçlèn utawa ora nganggo gençling. Mung baé para paraga kudu nembang ana ing adegan-adegan kang wis katemtokaké. Upamané yèn ana paraga priya sing lagi gandrung karo sawijining wanita, nembang macapat sinom Parijata, mal ah sok-sok nganggo tembang lagu keron- cong Morisco. Gençling-gençling sing sok ditembangaké umumé gençling-gençling macapat kaya ta durma, mijil, maskumambang, megatruh, sin om lsp. Lakoné ke!oprak lesung isih prasaja banget, kerep-kerepé nju-

Ketoprak Ing Ngayogyakarta 255

puk saka dongèng-dongèng. San~angané samono uga, durung kalarasaké karo critané. Tumrap masyarakat Ngayogyakarta sing lagi sapisanan nonton ketoprak, tontonan mau narik kawigatèn lan mujudaké tontonan kang nengsemaké. Suwé-suwé masyarakat Ngayogyakarta paçla seneng ketoprak, temahan tiru-tiru ada-ada gawé kumpulan ketoprak~éwé. Mula banjur akèh kumpulan-kumpulan ketoprak sing madeg, embuh kuwi professional utawa amatir. Salah sijiné kumpulan ketoprak amatir sing kon~ang ya-iku ketoprak lesung kampung Sasramenduran sing dipimpin déning Mochtar. Wargané madeg sak a bocah-bocah umur 12-16 taun, kabèh priya. Tabuhané ya pa~a karo Madya Tama, mung baé drtambah gitar, viol lan man~olin. San~angané rada apik manèh, nganggo bahan sing diarani satijn lan dilarasaké karo critané. Dadi ora mung waton nyan- ~ang baé. Pemain-pemain ketoprak Sasramenduran sing kon~ang ya-kuwi: Gus Pri, Wagimin, Soma Maksum, R. M. Suwardi, R. M. Sukardi lsp. Ketoprak Sasramenduran suwé-suwé pecah, amarga ana wargané sing metu ngedegaké kumpulan ~éwé sing sipaté professional, ing antarané ketoprak sing dipimpin déning Prawiralasa. Ketoprak iki main tetep ana Kertanadèn, malah tau main menyang luar '~aérah. Pakumpulan iki nganakaké owah-owahan. Tabuhané ora mung lesung, suling, terbang 1an ken~ang tok, nanging malah ditambah gamelan komplit. Wiwit taun 1927 dianani ketoprak sing nganggo gamelan. Nanging lesung durung ilang babar pisan, dadi gamelan dicampur lesung. Mula wektu iku mujudaké wektu transisi (peralihan) antarané ketoprak lesung lan ketoprak gamelan. Taun 1928lesung diilangi babar pisan, kari game-lané tok. Amarga kemajuané jaman njalari owah-owahan ing babagan sançlangan, san~angané luwih maju nganggo satijn lan panganggoné dilarasaké karo critané. Upamané yèn critané saka Babad Demak, sançlangané ya nganggo cara Kejawèn, yèn crita Arab ya nganggo jubah- jubah lsp. Jogèdé uga diowahi, diarani jogèd kambeng, katindakaké nalika arep miwiti jejeran. Sawisé ketoprak lesung ka~esuk déning ketoprak gamelan, ketoprak iki sing kerep dipitontonaké. Kejaba iku ana owah-owahan ing babagan lakon. Wong-wong wis wiwit mikir, menawa crita kudu dipilih sing mranani ati supaya disenengi déning publik. Éwa semono Pamaréntah Kolonial nganakaké larangan yèn ta ketoprak ora kena njupuk crita-crita sing asalé saka Babad Demak tekan Mataram, kanti alesan isih ana sesambungané karo kulawarga Kraton Ngayogyakarta. Dikuwatiraké bisa natoni panggalihé kulawarga Kraton. Taun 1930-an ana kréasi anyar njupuk crita-crita sing asalé saka nja-

crita-crita Cina, umpamané Si Jin Kui (Jaka Sudira), crita Ménak, crita Nabi-Nabi lsp. Nalika samana uga diadani budi-daya ngimpun lakon-Iakon ketoprak awujud crrta-crita karangan utawa njupuk saka babad-babad lan sumber-sumber liyané, kaya kang katindakaké déning SdI. Prawirasana. J!èwèké duwé panemu, manawa lakon ketoprak kudu ana unsur-unsur romance (adegan andon katresnan antarané priya lan wanita) lan paprangan, awit crita-crita mangkéné iki sing banget mranani lan nengsemaké atiné masyarakat. Mula saben bengi ketoprak mesti nyuguhaké lakon-Iakon sing ngan~ut unsur-unsur mau. Ketoprak sing kon~ang ~éwé wektu iku ya-iku ketoprak Kri~a Mu~a (saka kampung Kertanadèn), Kri~a Mulya (Mangkukusuman) lan Beksa Madya (Jaganegaran). Bab lakoning ketoprak, kaya sing dak-aturaké n~uwur mau, pranyata ana gèsèhing panemu antarané kumpulan siji lan sijiné. Pemain-pemain ketoprak Kri~a Mu~a Kertanadèn sing kon~ang éngga sepréné kaya ta Glin~ing, Atmakara, Basiya lan swargi Cakrajiya. Nalika taun 1938 déning swargi R. Ripta, pemimpin Sandiwara Ketoprak 'Warga', karipta ketoprak sing ora nganggo jogèd. Ciri-cirining ketoprak manut panemuné 'Warga' iki: pemain ora perlu njogèd, pemain nembang ing adegan kang wis katemtokaké, nganggo keprak, gamelan lan migunakaké~ékorasi mo~èrn. Lakon ketoprak bisa njupuk saka ngendi baé. Karana saka iku san~angané kudu cocog karo critané, ora mung waton baé. Paraga wanita ora katindakaké déning priya manèh, nanging wanita 'temenan. Lan manèh sing dadi ciriné ketoprak éngga sepréné ya-iku: pocapan (antawacana) ora nganggo tèks, nanging katindakaké improvisasi; karepé pemain mardika gawé pocapan çléwé-çléwé, waton ora nyimpang saka wates-wates kang wis katemtokaké. Ketoprak mo~èrn iki ngrembaka ana ing jaman Jepang. Jalaran ketoprak mujudaké 'tontonan kang disenengi déning masyarakat, ketoprak nggentèni kalungguhané film. Masyarakat bosen non ton film, sing critané mung kuwa-kuwi baé. Kaya déné bahan publikasi liyané, ketoprak ora luput saka sènsor jepang. Sanadyan ana sikap pro lan kontra marang içlé-içléné R. Ripta, éwa semono banjur diconto déning kumpulan-kumpulan ketoprak liyané. Taun 1946 ketoprak 'Warga' bubar, nanging i

luwih-IuwÏh générasi muçlané sing wis ora menangi non ton ketoprak jaman biyèn. Yèn katindakaké ing padésan kiraku luwih cocog, arnarga sipaté sing praktis lan murah. Ora perlu répot-répot golèk lesung, amarga saben désa mesti ana, ditambah tabuhan liyané. Lan manawa kita cunçlukaké karo kahanan ing padésan, kang sok kurang panglipur, ana apiké ketoprak lesung iki diuripaké manèh. Wujudé prasaja baé, sançlangané ora perlu apik-apik. Sing wigati critané bisa nglipur atiné masyarakat padésan. Perlu kawuningan yèn ketoprak lesung Kriçla Madya mujudaké sijiné kang isih ana ing kuta Ngayogyakarta. Mula ora ana alané yèn bebadan-bebadan kang nduwèni jejibahan memetri lan mekaraké kagunan Jawa mèlu-mèlu cawé-cawé nguripaké ketoprak lesung iki, saora-orané migatèkaké, karebèn ora ilang babar pisan kasilep déning jarnan. Iki ora ateges kita bali ana jaman kuna manèh. Malah uga ana apiké yèn didadèkaké tontonan kang disuguhaké marang wisatawan-wisatawan manca kang teka ana kuta Ngayogyakarta.

Asti Dipodiningrat (in: Mekar Sari no. 15, October 1972).

Sowanira, kakang patih, ( asmarandana ) muwah sagung narapraja, apa tan ana bédané? Aturna ingkang Itarwaca! Dalem munjuk, Sri Naréndra, narapraja sowan ngarsu, sembah bekti, tan lowonga.

Sultan: Ingsun tampa sira ngunjukaké sembah pangabekti. Ora luwih puja pengèstuningsun sira-tampani, kakang. Patih: Sanget dalem-punçli, Sinuwun. Sultan: Semono uga ni Mbok Ratu, paçla becik marakira ana ngarsaningsun kéné? Mbok Ratu: Pangèstu-dalem. Nyaosaken sembah pangabekti, Sinuwun. Sultan: I ya. Nini Rwtu Kambang, endi kadang-kadangira, ora nçlèrèk pisowanan ana ngarsaningsun kéné?

R.Kambang: Nyuwun pangapunten-dalem, rama ... Sultan: Iya?
R.Kambang: ... bilih pisowanan din ten menika sesarengan kaliyan
sinau. Ibu sampun marengaken bilih sadaya para kadang mboten nçlèrèk pisowanan, rama. Sultan: Ingsun mangayu bagya déné para kadangira nengenaké nggoning paçla sinau. Ni Mbok Ratu, aja nganti putraningsun ing kono manut grubyug kang ora becik kada- déhané. Déné bab ananing pisowanan ,iki ora liya kuwajibané para narapraja, ni Mbok Ratu. MbokRatu: Nuwun. Nalika samanten ingkeng putra nyuwun priksa ... Sultan: Iya? MbokRatu: ... 'Kula menika nçlèrèk pisowanan punapa sinau, ibu?' lajeng kul a ngendikani: 'Iya, yèn pancèn ora bebarengan sinau, beciké kowé nçlèrèk sowan, awit kowé putraning ra;tu, kudu mangerti tata-caraning olah kaprajan.

Nanging, rèhning kowé kabèh isih sinau, lan bebarengan, mulané kowé ya kudu ngèstokaké anggonmu sinau, ya nggèr.' Lan sira, Ratu Kambang, ora mèlu sinau? Kenèng apa nçlèrèk pisowanan? 0, mila manawi ingkang putra satunggal menika pancèn angèl, Sinuwun. Heh, heh, heh! Hm! Adalem kepéngin sumerep men apa won ten prajurit utawi narapraja ingkang énggal, rama. Kula mireng manawi rama ·çlawuh ngupadi prajurit-prajurit ingkang peng-pengan, rama. Iya, nini Ratu, ingsun mèh kesupèn. Kakang Patih ... Wanasalam! Patih: Kula. Sultan: Pisowanan kang kepungkur sira ingsun-çlawuhi. Apa wus sira-tindakaké, kakang Patih? Patih: Munjuk ngarsa-dalem, Sinuwun ... Sultan: Iya? Patih: ... para narapraja manggalaning prajurit tansah ngupadi prajurit minangka ngleksanani pamunçlutipun ingkeng Sinuwun, nanging ngantos mbludag ing alun-alun kepeksa dèrèng wonten ingkang nocogi penggalihipun ingkeng Sinuwun. Sultan: Ingsun ora ngersakaké bab cacahing prajurit. Kang wigati ora liya kawegigané lan kasektèné, kakang Pa:tih.
Patih: Lo ... wèh ... çli! Saiki bupati kang ... kapatah nganak-
aké pacoban, coba ma;tura nèng ngarsané ingkeng Sinuwun! Bupati: Sendika, rekyana Patih. Sembah sungkem kula konjuk ngersa-dalem, Sinuwun. Sultan: I ya. Bupati: Abdidalem, kula, bupati ingkeng kapatah ngewontenaken pacobèn, ngaturaken pelaporan bilih nèmnèman ingkang nglebeti prajurit dèrèng won ten ingkang ketingal prigel olah dedamel, menapa malih sekti, Sinuwun. Sultan: Tetéla. Apa sira arep nyebar para narapraja meçluné marang Tamtama supaya antuk nomnoman kang pinunjul? Tumenggung: Ingkeng abdi dèrèng nampi çlawuh, mila inggih namung

Javanese Literature since Independenee

ngawontenaken pacobèn wonten kagungan-dalem alun-alun, gusti. Sultan: Kakang Patih, kaya wus ingsun çlawuhaké nalika pisowanan kang kepungkur, supaya kahanan ing Demak énggala wuwuh prajurité, kakang Patih. Patih: Nyaçlong deduka, ingkeng Sinuwun ... Sultan: Iya. Patih: Bab ngupadi nèmnèman ingkang linangkung menika, baçlé kul a tindakaken. Mbokbilih ing mangké mboten won ten nèmnèman ingkang pinunjul wonten -ing pacobèn menika, Sinuwun. Sultan: Yèn mengkono mesti kesuwèn, kakang Patih, lan tangèh lamun, menawa ana salah sewijining nomnoman kang sekti, njur mamèraké, ngumukaké, yèn ora salah sewijining narapraja meçluné Tamtama gelem nekani ana papan pedunungané, kakang. Patih: Menawi mekaten, samenika baçlé kula -çlawuhaken amrih nyebar narapraja ngupadi nèmnèman ingkang linangkung, Sinuwun. Sultan: Iya. Aja nganti kesuwèn, kakang Patih. Ing Demak mbutuhaké wong kang kena pinitaya, kakang. Patih: Mekaten. Hé, bupati! Tumenggung! Bupati: Kula! Tumenggung: Kula! Patih: Saiki disebar, nitipriksa ing padésan utawa ngendi waé wilayah praja nDemak, perlu ngupadi nomnoman kang pinunjul. Bupati: Sendika, rekyana Patih. Bupati Yudapamenang baçlé nin- dakakençlawuh. Tumenggung: Semanten ugi kula, Tumenggung Surayuda, baçlé nindakaken çlawuh dalem, rekyana Patih. Sultan: Iya. Coba, kakang Patih, sak-jengkaringsun ingsun-pa- rengaké mbubarké pisowanan iki, kakang Patih. Patih: Mangèstokaken çawuh-dalem. Ayo, ca buçlalan, ca!

(gamelan / sintlènan)

Panggah: Mlaku ki ya mlaku, aja nunjang-nunjang -ta, Nggihl

Panggah: Panggih: NyaiAgeng: Panggih:

Panggah:

Panggih: Panggah: NyaiAgeng:

Panggih: NyaiAgeng: Panggih:

Panggah:

NyaiAgeng:

É é é é! Kuwi ana apa kok pating krenggos kuwi? Nganti kaya dioyak-oyak karo kéwan galak. Angger wayah te- ngangé pac;la agé-agé mulih. Njur sing megawé nèng sawah apa ya mulih pa? Kowé ndang matura, Nggih! Heh heh! Anèh. Nyai Ageng niku anèh. Anèhé piyé? Lah wong srengéngéné pun teng nçluwur leres, kok mboten angsal mulih niku pripun? Lah wong kowé ki nèk m

...

pangan waé ta, Nggih. arak! Dadi nèk ngono momonganmu ra tok-aturi kondur, malah njur saiki kowé ming karepmu c;léwé, ora mikir ta? Kliwat saking, Nyai Ageng, lèh kul a ngejak mulih niku, malah sajaké ngoso, hé, kalih kula. Ngoso piyé? 'Kowé nèk pancèn arep bali ndang balia kana! Aku ra

Panggih: NyaiAgeng: Panggih:

NyaiAgeng:

Panggih:

Panggah: Panggih:

Cobi, nyerikké mboten? Heh! He-eh, ya pancèn bener. Momonganmu Kerèbèt ki bocah sing béda karo liya-liyané kok, Panggih Panggah. Anggeré wis lurut kali, turut alas, wis ora mikir .ngelak- ngelih. J;)èwèké ki pancèn geçlé prihatiné kok. Mula kanggoné nomnoman sak-Tingkir kéné ya ora nana sing ma- çlani karo momonganmu kuwi. Heh, pancèn leres Nyai Ageng ngoten niku. Kalih malih Nyai Ageng nik u nggih boten luput lé maringi julukan asma gus Kerèbèt niku 'Jaka Tingkir'. Pancèn bener, pancèn bener, Nggih, sing diarani 'kacang ora ninggal lanjaran'. Jaman ... ramané rak ya gentur ... tapané mempeng ta? Napa nggih, Nyai? He-eh, he-eh! Pancèn ya bener. Açli Kebo Kenanga ya Kyai Pengging kuwi, sing nurunaké Krèbèt, ki pancèn wong dudu sebaéné, ngono. Sak-sedulur ya, ki pancèn nggeçlèkaké marang tapané, nggenturké tapa ngono ,çlèwèké kuwi ... Ééé ... ... mula sak-sédané açli Pengging, iki njur si Tingkir tak- opèni, ngono,tak-emong kaya anakku çléwé, bèn supaya dadi bocah sing pinunjul. Ha iya 'ta? Oooh ... Hé hé! St st! Galo kaé! Ha, rak malah bali çléwé kaé 'ta, Nggih!

(gamelan)

Karèbèt, ana apa ta kowé kuwi, lé, hè? Kok lèhé krenggosan kuwi. Kéné, lingguh kéné! Ha, ngasokké awaké ·çlisik. Kéné! Kéné! Kéné! Gus, majeng mawon! Mula niku, nèk pun krasa ngelih niku, mbok mulih wau-wau! Majeng majeng, midak aku! Wong ngelih-ngelih! Ana apa !ta, ,Jé? Kénéta, lingguh kénéçlisik! Ana apa? Injih, ibu. Kula nyuwun pangapunten, ibu. Nembé kémawon kula menika sumerep kawontenan ingkang nganèh-anèhi, buo Hè, nganèh-anèhi piyé, nggèr?

<;lawuhçla- teng kula, ibu, amrih kula énggal-énggal suwita çlateng negari nDemak, awit nDemak mbetahken tenaganing para muçla, ibu. Lah wong kuwi sapa? Apa kowé ora takon? Sapa jenengé lan ngendi papan dunungé ta, lé? Nembé kémawon kul a baçlé nyuwun présa sinten priyantun menika, ibu, kok lajeng ical mboten kantenan. Lan kula rumaos ajrih, ibu, sak-icalipun priyantun menika, ibu. Medèni ya, Nggih? Oh ... yèn ngono kuwi sawijining wangsit. Kuwi wangsit, nggèr, Tingkir. Açluh, beja kemayangan, nggèr, kowé antuk wangsit. Yèn priyantuné gagah geçlé çluwur, lan menganggo sarwa wulung, apa iya ... kuwi kanjeng Sunan Kal ij aga. Tak-kira iya, nggèr, kanjeng Sunan Kali-jaga. Ya wis. Yèn ngono, kowé énggal-énggal suwitaa menyang praja nDemak, ya nggèr, ya! Suwita 'çlateng negari nDemak? He-eh. Kula dèrèng ngertos marginipun, ibu. Lan kadospundi caranipun ing mangké yèn kula suwita, ibu? Ngéné, Tingkir. Aku rak duwé sedulur enom, ya-kuwi kang suwita ing praja nDemak, dadi lurah Suranata, asmané ki Ganjur. Kowé tak-pasrahaké menyang pamanmu ki Ganjur kuwi. Mengko, mestiné bakal dipernahaké kowé karo pamanmu kuwi, lé. Yèn mekaten keleresan, ibu. Nanging ... kadospundi anggèn kula baçlé maturçlateng paman Ganjur, ibu? Lah bèn diçlèrèkké karo si Panggah Panggih kuwi 'ta. 0, injih. He-eh, nèk pamanmu Ganjur wis ngerti marang wong loro kuwi. Éh, Panggah Panggih!

Kula! l;)èrèkna lan pasrahna ya, nèng ngarsané ... 0, ngaten. Nun inggih.

10, Nggih, kupa:t!

(gamelan / sin

Minggir! Minggir! Minggir! Minggir! Minggir! Minggir! Minggir, ca! Minggir! Seçéla menèh ingkang Sinuwun teçak ana ing Suranatan. Lo, iki lurah Suranata ma:lah nggawa bocah nomnoman? Inggih, kanjeng Bupati. Menika anak kepénakan kula, putranipun mbakyu Nyai Ageng Tingkir, ingkang nembé kémawonçateng saking Tingkir. Ma:lah menawi wanten kepareng-dalem kanjeng Sultan baçé nçèrèk ngabdiça- teng praja nDemak, kanjeng. Lo, kuwi ming arep nçèrèk ngabdi apa arep ngleboni dadi perjurit, hè? Inggih. Menawi kepareng baçé nglebeti dados prajurit. Oooo! Déné menawi mboten kepareng injih nçèrèk dados abdidalem, kapatah menapa kémawon sendika nglampahi, ki Tumenggung. Nèk dadi prajurit isih kenomen. Lan apa ya bisa? Dedegé ora kaya dedeging prajurit, kalusen nèk dadi prajurit. Heh, éman-éman bagusé! Cah désa Tingkir kok bagus. Kuwi anakmu tenan ta, hè, ki Ganjur? Inggih, ki Tumenggung. Sinaosa mekaten, menapa kémawon nçlèrèk, uger saged dados abdidalem wonten praja nDemak, rak ya ta, nggèr, Tingkir? Inggih, paman. Dipun-çawuhi menapa kémawon sagah, sen di ka.

[gençing Monggang]

Kéné kéné, nggèr! Minggir! Minggir! Minggir! Tingkir, kowé aja ana kano! Kuwi mengko kanggo teçlak sang Nata. Kéné, minggir kéné! Aja nèng ndalan ta, nggèr! Inggih. Sampun wanten ngriki kémawon, paman.

Patih:

Bupati:

Sultan:

Ki Ganjur:

Tingkir:

Tingkir:

Tingkir: Ki Ganjur:

Sultan: Tingkir:

Sultan: Tingkir: Sultan: Tingkir: Sultan:

É, aja éntuk ana kono, ki lurah Ganjur! Kuwi mengko kagem teçlak ingkang Sinuwun. Kaé, ingkang Sinuwun wis rawuh! Kana! Minggir sawétaning blumbang kana! Kéné, nggèr! Priyé? Ponakanmu ki kepriyé? Digèrèd! Digèrèd ana wétan blumbang!

. [gençling Playon].

Lo, 10, 10, lol Ana bocah nomnoman, cukat, trampil ... mlumpat blumbang semono ambané kanti mungkur. Sapa, kakang Patih? Dalem dèrèng naté sumerep nèmnèman menika, Sinuwun. É, Bupati Yudapamenang, sapa bocah nomnoman sing pinter mlumpat blumbang kanti mungkur kuwi? Menika anak kepénakanipun lurah Suranata, rekyana Patih. Kakang Patih! Ingsun kepranan, kakang Patih. Coba timbalana, supaya ngaçlep ana ngarepaku kéné, kakang.

sowan ngono kok. Inggih, ki Tumenggung. Ayo, nggèr, sowan! Inggih.

Inggih, inggih.

Inggih. Sinuwun, menika anak kepénakan dalem, sangking nçlusun Tingkir, baçlé nçlèrèk suwita 'çlateng praja nDemak, Sinuwun. Hm! Bener kowé arep suwita ana ing Demak? Inggih, Sinuwun. Dalem kepéngin suwita won ten negari nDemak, Sinuwun. Aku kepranan karo kowé. Jenengmu sapa? Jaka Tingkir, Sinuwun. Tingkir? Inggih. Coba, aku kepéngin sumurup, kaya ngapa kowé mlumpat sepisan menèh kaya mau.

Tumenggung: É, ki Ganjur! Kuwi, ponakanmu, kon maju! Diçlawuhi

Tumenggung: Nyembah!

Tumenggung: N çloçlok, nçloçlok!

[gençling Playon]

É, é,é, bagus tenan!

Mèmper, mèmper! Kakang Patih! Kula. Tetéla marem rasaning penggalihku. Pantes iki dadi perjurit ana ing Demak, kakang Patih. Nanging sadurungé aku kepéngin nyoba marang katyasaning bocah kuwi. Mula sésuk kapinujon aku arep mbeçlag pikat. Supaya çlawuhana bocah kuwi nçlèrèk karo aku ya. Nun inggih, sendika, Sinuwun. Hé, J aka Tingkir! Kula. Sésuk, kowé kepareng nçlèrèk ingkang Sinuwun mbeçlag pikat ya! Sendika, ngèstokaken çlawuh, rekyana Patih. Wis. Saiki tata-tata, teçlak ing Suranatan. Ayo, ca! Mangga, Sinuwun, kulaçlèrèkaken. Va, kakang Patih. Nun inggih, nun inggih. Aja lali, kakang Patih, supaya nçlèrèk temenan ya, kakang PaJtih!

(gamelan / singènan )

R. Kambang: Rama! Rama! Sampun wanci siyang mekaten, dèrèng
won ten sato kéwan ingkang saged kecepeng njih, rama. Sultan: Nini putri, mula suk menèh yèn rama ündak mbeçlag pikat, kowé ora perlu mèlu, sato kéwan paçla wedi.

R. Kambang: Menapa injih, rama? Tiyang sato kéwan kok ajrih kali-
yan sattunggiling wanita, rama. Sultan: Hm! Ah ya, kowé ora ngrumangsani. Kadang-kadangmu isih ana kraton, lah kowé kok malah nçlèrèk aku.

R. Kambang: AdaJem kepéngin saged mbebeçlag, rama. Kula mireng
pawartos me.nawi rama kagungan prajurit énggal, rama. Lah menika dipun-oobi, rama. Suhan: Èh-èh, bocah kil Va, pancèn nyata, aku niyat arep nyoba katyasané.

Ho hèh ho ho hèh!

SuItan: Kakang Patih, kepriyé ki? Wong semono akèhé nyekel macan siji wé ora bisa mrantasi gawé, kakang Patih?

R.Kambang: Lah menika prajurit énggal kok namung kèndel kémawon
ta, uwa Patih. Prajurit énggal menika dipun-cobi amrih nyepeng sima injih, uwa Patih? Sultan: Kakang Patih! Coba ,timbalana Tingkir, supaya nga~ep ana ngarepaku kéné. Patih: Mangèstokaken ~awuh. Hé, Jaka Tingkir! Tingkir: Kula. Patih: Mréné! Sowan ingkang Sinuwun ngendikan, hè! Tingkir: Inggih, sendika. Sultan: Énggal-énggal ceke1en macan kaé ya, Tingkir. Sukur kecekel urip-uripan, déné kecekel mati ora dadi ngapa, sebab ing kono Tumenggung Surayuda waé ora bisa mrantasi gawé ya, Tingkir. Tingkir: Sendika, Sinuwun. Menawi <;lawuh-dalem ndikakaken nyepeng gesang, ba~é kula cepeng tanpa dedamel, Sinuwun. Sultan: Iya ya ya ya. Patih: Èh! Apa bisa kowé, hè? Aja kuméwat, Jaka Tingkir! Tingkir: Mbokmenawi saged. Nyuwun pangèstu, rekyana Patih. Sultan: Iya. Ngati-ati ya, Tingkir! Tingkir: Inggih.

[gen~ing Gangsaran]

Wong akèh: Oooooh! Wèh! Oh! Wèh! Oooooh!

R. Kambang: Rama! Rama! Menika simanipun kecepeng, rama. Di-
pun-cepeng, malah dipun-bopong kaliyan pun Jaka Tingkir, Rama. Sultan: Iya ya ya. Aku percaya. Kakang Wanasalam! Patih: Kula. Sultan: Tetéla, Tingkir bisa nyekel macan tanpa nganggo gegaman, malah saiki dibopong, kakang. Patih: Inggih. Pitados kul a sakmenika, Sinuwun. Sultan: He-eh. Tingkir! Tingkir: Kula, Sinuwun. Sultan: Merga saka marem lan bungahing atiku kowé bisa nyekel

Prayogi sanget, rama. Prajurit ingkang pinunjul menika, rama. Sultan: Iya ya ya ya. Kakang Patih! Patih: Kula. Sultan: Ayo ç1èrèkna kondur ana ing Demak, kakang. Patih: Mangèstokaken ç1awuh.

(gamelan / sin

R. Kambang: Priyé, biyung emban? Endi Jaka Tingkir? Kowé mau
sun-utus apa ta ya? Emban: Priyantunipun mboten purun sowan.

R. Kambang: Lo lol Ora gelem sowan, priyé? Wong tak.Jtimbali. Kowé
ora matur yèn aku sing ç1awuh, biyung emban? Priyé ta, kowé tak-utus kok ora mrantasi? Emban: Ha heeeh!

R.Kambang: Hara, malah ngguya-ngguyu! Iki ora guyon 10, biyung
emban! Tenan! Emban: Penjenengan ki nèk kagol mes!i njur duka-duka. Sampun kuwatos, gusti. Tiyangipun sampun won ten ngriku, lah menika aling-aling konten. Penjenengan

R.Kambang: Lo, wong tak-timbali, supaya sowan mlebu. Emban: Penjenengan timbali piyambak! Wang ajrih kok, piyan-
tunipun.

R. Kambang: Paç1a waé tal Yèn aku mara gawé lingsemku, ngerti ora?
Ayo ditimbali! Emban: Nggiiih. Wong ming mak slup wé kok ya ndadak utusan.

. [genç1ing Playon].

Emban: Menikaaa, piyantunipun sampun sowaaan.

R.Kambang: Heh heh! Biyung emban kil
Saiki bareng wis diwisuç1a dadi lurahing Tamtama terus angkuh ya, yung? Ditimbali waé ora gelem-gelem sowan, hara! Emban: Munç1ak angkuh apa munç1ak anggak?

Sinten ingkang angkuh menika? lnjih panjenengan menika. Ditimbali waé ndadak leléwa, nçlelik-nçlelik. lngkang abdi menika ajrih. Sebab, boten sak-uger tiyang dipun-parengaken manjing keputrèn. Mangka kula abdi énggal, klènta-klèntunipun kula dipun-dukani, kanjeng. Lo, yèn aku çléwé sing nimbali rak ora ana wong sing ndukani ya, biyung emban? Ha boten ngertos. Kula nyuwun priksa injih, sinten nama panjenengan, ki sa nak, Iurahing Tamtama énggal? Kula Karèbèt saking Tingkir, kanjeng. Apik asmané ya, biyung emban? lnggih. Panjenengan sampun remen dados lurahing Tamtama nDemak, ki sanak? Sedya kul a menika namung baçlé suwita wonten praja nDemak. Nembé kémawon nçlèrèk sampun kawisuçla dados lurahing Tamtama, temtu marem raosing manah kula. Penjenengan remen mriksani kawontenan taman ngriki? Asri boten taman keputrèn nDemak ngriki? Pemanggih kula sakelangkung asri. Marem kul a sumerep 'taman ingkang éndah makaten menika, kanjeng. Penjenengan remen sekar menika? Remen sanget. lngkang penjenengan remeni sekar men apa kémawon, ki sanak? Mestiii Sekar Keçlaton! 0, priyé ta, kok kowé sing mangsuli, biyung emban! Rak ya Tingkir, kuwi sing mangsuli. Lan apa Se kar Keçlaton ki rak dudu kembang ta, yung! Kula menika namung mblakakaken kémawon, tinimbang kedangon. Penjenengan remen mboten kaliyan Se kar Ke- (.laton? Sampun makaten. Kula mangké minçlak dipun-dukani. Penjenengan remen mirengaken rerepèn mboten, ki sanak? lnggih, Kusuma Dèwi.

Javanese Literature since Independenee

R.Kambang: Biyung emban!

Emban: Kulaaa.

R. Kambang:
Mbok saiki kowé rerepèn ya? Emban: Inggiiih.

R. Kambang: Bèn kahanan taman kéné luwih ngresepaké lan kanggo
mahargya wong sing mentas kawisuçla dadi lurahing Tamtama, ya? Emban: Inggih, sendikaaa.

R.Kambang: Gelis tal Kéné, maju kéné! Emban: Inggiiih.

[rerepèn + gen

Soré-soré nèng Iatar akèh kancané, ramé-ramé dedolanan sasenengé.

Kanca ayo kanca, kanca sing prayitna, aja 'çla sembrana, ayo mubeng désa!

Tingkir: Saé swantenipun.

R. Kambang: Injih.

Jogèdipun sanget luwes. Tingkir: Pancèn inggih saged, saé sanget.

R. Kambang: Inggih pinter sanget.
Mangga ta, lenggahipun radi majeng mriki, njih! Tingkir: Prayogi won ten ngriki.

Tingkir: Kenès solah-bawanipun, kanjeng Ratu.

R. Kambang: Menika abdi kinasih, ki
sanak. Tingkir: Inggih.

Tingkir: Sampun! Sampun dipun-sekécakaken anggènipun Ienggah.

R. Kambang: Injih, nanging panje-
nengan sampun tebih-tebih. Mangga 'ta, lenggah ngriki mawon!

Lah wong kowé wé wé,

sing marah-marahi, mentas saka toko, ngirid simplèk nganggo bèrko.

Minggir, mas, minggir, mlipir, mas, mlipir, lihatlah aku menari, tari gembira loka.

Pééé tapé ketan tapé jali, Pééé tapé ketan tapé jali. 000 yès, ééé mambo, 000 yès, ééé mambo.

paçla gumun manQ.eg, nyawang montorku, bib-biiib, bib-biiib, bib-biiib.

[gencJing Playon]

R. Kambang: La, paman Tumenggung Surayuda! Tumenggung: Nuwun inggih, Kusuma Ratu.
R. Kambang: Wanten menapa, paman Tumenggung, rawuh wonten
keputrèn? Sajak wanten wigatos, paman? Tumenggung: Ah, inggih nyuwun pangapunten sanget, Kusuma Ratu.

R. Kambang: Injih. Tumenggung: Ingke~,g paman kamipurun mIebet wonten taman kepu-
trèn ...

R. Kambang: Mboten dados menapa. Tumenggung: ... inggih namung kadereng madosi Jaka Tingkir, Kusu-
ma Ratu.

R. Kambang: 000 injih, paman. Tumenggung: Lo, menika Tingkir sowan wanten tamanngriki.
R. Kambang: Injih. Tumenggung: Tingkir! Tingkir: Kula. Tumenggung: Gawéanmu ki rak ora ana ing taman keputrèn kéné, hè! Tingkir: Kula dipun-timbali. Tumenggung: Dipun-timbali!
R. Kambang: Kula ingkang nimbali, paman. Paman sampun lajeng
ndukani pun Tingkir, injih? Tumenggung: Ah, inggih kadospundi malih, Kusuma Ratu? Sebab, won ten pedamelan ingkang dados kuwajibanipun Tingkir. Tingkir! Kaé ana nomnoman sing arep ngleboni perjurit. Kok kowé malah énak-énak ana ing kéné. Aya diram- pungaké gawéané! Tingkir: Inggih. Tumenggung: Kusuma Ratu!

R.Kambang: Kula. Tumenggung: Nyuwun pangapunten sanget, kepeksa Tingkir kula su-
wun.

R. Kambang: 0 injih. Mangga, paman Tumenggung.

Javanese Literature since Independenee

Kepareng nyuwun pamit, kanjeng Ratu.

o injih. Nanging mangké manawi sampun rampung pen-

damelanipun, njih, mangké lajeng sampun kesupèn wangsul wonten taman malih injih? Inggih, sendika.

o ... menawi kedenangan ram a-dalem ingkeng Sinuwun

mboten saé kedadosanipun. Ayo, Tingkir, cékat! Dientèni wong okèh. Inggih. Tumenggun~: Énak-énak waé, hè!

(gamelan / sincJènan)

Soemardjono, Jaka Tingkir Tunqung, scenes 1-5; Keluarga Kefoprak Studio R.R.I. Yogyakarta, 1969.

56 SUWÉ ORA JAMU (lagu dolanan)

Suwé ora jamu, jamu goqong téla. Suwé ra ketemu, ketemu pisan mal ah gela.

Suwé ora jamu, jamu goqong pacé. Suwé ra ketemu, ketemu pisan saya ngécé.

TUYUL

Ana ngendi baé, angger wis ngrembug bangsané lelembut mesti banjur dadi jinem. Unik, nanging ora nganggo guyu kang lakak-Iakak. Katoné sériyus nanging liwat pasuryan-pasuryan kang katoné pa~a nggugu iku embuh batiné. Mung upama nganggo totohan ngono, aku wani nemtokaké patang puluh persèn ora ngandel, telung puluh persèn ngandel, lan sing telung puluh persèn manèh masa-bo~o. Dadi upama rapat ngono, sing ora ngandel mesti dadi kalah swara. Lan ana ing pajagongan, sing ora ngandel mau ac,lakané iya mung meneng, dadi kaya-kaya kabèh sing ngrungokaké mau kena diarani pa~a ngandel. Lan ana ing pajagongan kang dak-aturaké iki, kahanané iya mangkono. Katambahan wengi atis, ngentèni wektu mulih kang pantes, rembug bab lelembut kena kanggo nun~ung rasa resah, rasa ora jenjem.

Lha wong ya jaga désa. Kahanané tentrem, nanging yèn ora dilakoni mangka kebeneran ana sing kélangan, dadi bisa disalahaké. Mung yèn dibukak tenan atiné, kabèh sejatiné pa~a wegah. Wengi-wengi a~em, kudu melèk, se~éla-se~éla mlaku ngubengi désa. 'Jaré kulon kono kuwi saiki duwé ingon-ingon, ya?' kan~ané mas Rofii. 'Kulon kono sapa?' mas Wangsa nyambung. 'Halah, sing kulon~éwé baé katik sapa. Pangling, pa?' '0, rançlané kuwi, Ita? Iya, jaréné.' 'Wis jaman kaya ngéné, nyambut gawé wegah, ning kepéngin cukup. Mula bangsané kienik, bangsané tahyul, mesti laris,' pak RT sing çlong kontrol mèlu omong, laguné mèllèhi pitutur. Lan Mudi sing makili bapakné mèlu urun: 'Lha witikna kerja napa, cobi, pak RT? Macul, buruh siram-siram mbako teng PN? Ongkosé sedina sèket rupiah mèn dibayar pençlak Setu. Gèk Setu wingi nggih dèrèng diu~unké.' Masalah kerja pancèn rada gawat yèn dirembug. Luputé dadi padu, paling ora dadi serik-serikan. Sing cilik pametuné sitik, sing geçlé pametuné ge~é. Ora mokal yèn sing cilik pa~a duwé panyakra-bawa ala. Lan tinimbang ménggok tekan saraséhan bab kerja, rembug tuyul dak-terusaké.

·çla nyang pasar çluwité ana sing kélong ara kétang rong puluh apa selawé?' '0, tuyul ngrèkès, niku.' Mudi sing pancèn isih enom lan rumangsa pinter tansah maido. 'Dilalah, tuyulé wong cilik!' sambungé pak RT. 'Tuyulé wong cilik, sing dierèti ya çluwité wong cilik. Ha mbok ya nyang omah-omah geçlé kaé rak ndang sugih.' Karo kelap-kelop nyawang lintang mas Wangsa sambung: 'Kok nggih enggih, nggih pak RT. Nyeçlaki band ar buntut-buntut kaé rak wis olèh akèh.' Kabèh ruung paçla mèsem. Lan supaya isih terus rembugé, dak-bukak manèh mawa pitakon: 'Jaré, mas guru kulon kali nika mpun tau nyekel tuyul. Enggih napa?' '0, lha niku critané hébat, mpun.' 'Piyé, dongèngé?' mas Wangsa sambung. '0, ngéné. Jaréné, iki mung jaréné, lho! Ning yèn kançlané wong-wong kuwi iya paçla nyata. Kaé, omah geçlé sing pinggir dalan geçlé kaé, sing lawangé cèt ijo ,tur tansah tutupan kaé rak duwé ingon-ingon. Lha kuwi wis, saba menyang ngendi-endi. Wong sadésa wis paçla ketaman kabèh, ora ana sing kliwatan.' 'Enggih turé. Cah sekolah mèn çluwité dicolong. Sumi, a;çliné Sarja, alah, ponakan sampéyan çléwé, pak-çlé Wangsa?' 'Va bener, kuwi. Mas bayan ya wis tau kegasak wolung èwu. J;)uwit semlempit ana ngisor dluwang ngisor lemari kok bisa ilang. Sèket èwu, kari patang puluh loro,' pak RT mbumboni. Aku mono wong durung tau olèh bahan, mulané ya ora bisa ngimbuhi. 'Lha, buktiné rak wis akèh ta, mas Wangsa? Dadi awaké ·çléwé ki yèn arep maido bab ana orané tuyul ki ya rada berat.' 'Njur dongèngé mas guru kul on kali, pripun?' pitakonku. Pamrihku mung supaya percaya lan ora percaya, dudu bab percaya lan orané. Aja- aja sing ara percaya dadi percaya mung marga kalah swara, dak-kira sing mengkéné iki ora apik. 'Wah nggih niku. Dadi guru ki rak rekasa, kang Wangsa? Blanjané mung sitik. Nyambut gawé kaya ngana meksa isih dicap nyitak pengangguran? Mangka nyatané? Aku iki, arepa nganggur kaé, nanging ora kétang makelaran sepéçla ya nyambut gawé. Aku bisa gawé kwitansi, ngecakké apa sing diarani tuna bati, tawa bèn narik atiné sing tuku. Kuwi kabèh ora liya wulangan sing dak-tampa biyèn, mas Wangsa.' 'Kok ndongèng prekarané çléwé 'ta, lik?'

Sambungé kuwi ngéné. Wong blanja sitik, mangka nyatané ya ora duwé sawah, ora duwé panggaotan liyané, ngiwa nengen ya mung njagakaké blanjané kuwi, hara. Lha kok klumpuk-klumpuk, kuwi apa, arep dienggo nyekolahaké anaké ana SMP kuwi. Dienggo 'uang gedung', dienggo tuku sançlangan karo buku-bukuné, dienggo nukokaké sepéçla .. .' '0, lha layak lik Rofii ngerti, lha wang hubungan sepéçla ngono.' 'Wis, aja nyaru wuwus, Di. Dak-terusné. J!uwit disimpen çlipet. Bu guru baé ora ngerti.' 'Ana ngendi jaréné?' 'Wa, Mudi ki wis .. .' panyençluné mas Wangsa. '0, niyat njaluk digenju kok, Mudi ki,' tembungé mas Rofü. Tangané njenggung gunçlulé Mudi. Mudi nggiwar, sirahé nyampluk bauné mas RT, njalari mas RT gragapan. Sajaké pancèn wis ngantuk. 'Lha lha dalah, nglilir mas RT. Napa kondur mawon, wong lé kontrol mpun rampung.' 'Kontrol apa kon .. .' 'Wis, Mudi manèh!' Bisaku ya mung omong ngono kuwi, lan swasana dadi krasa rada èntèng. 'Teruské, lik Rofii!' 'Lha ya diteruské. Wong pancèn durung jamé mulih jaga désa. Ngéné ya,çluwit kuwi disimpen ana laci méja tul is, ngisor, pojok, isih ana ngisor dluwang koran sing dienggo lèmèk. Lha kok kal ong. Kalongé ora mung sèwu rong èwu, nanging rol as èwu. Wa, omahé dadi gègèr ramé. Sasat anaké bayi suson baé ya diprosès verbal. Bojoné nganti dièrèd-èrèd nyang kelurahan, nganti sumpah-sumpah barang. Éwadéné ya ora ngaku, wong niyat ya ora nyolong. Lha entèk-entèké, ,çlèwèké kèlingan yèn duwé tangga sing duwé ingon-ingon. Mula njur tékad praya niyatingsun tapa brata. Bleng, pati geni pa tang puluh dina pa tang puluh bengi.' 'Pati geni niku pripun ta, lik?' 'Nyela manèh?' 'Lha wong dèrèng ngertos tenan kok nggih.' 'Pati geni kuwi nçlelik ana petengan, ora mangan ora ngombé.' 'Ndak enggih kuwat, patang puluh dina?' 'Kuwat baé, angger karepé manteng,' pak RT sambung. 'Wis kono, teruské. Aku dak mulihçlisik.' 'Ajeng kontrol 'teng pundi, pak RT?' tembungku. 'Mbok pun, ènten mriki mawon, wong gerçluné nggih énak dienggo turu?' 'Arep leb sawah barang sapa ngenti?' 'Agèk peceklik, eleb.'

tuyulé kecekel. Golèké lading .. .' 'Heh, dibelèh, lik?' 'Ora. Lagèk diagar-agari. Pokoké, çluwit kudu dibalèkaké.' 'Saguh?' 'Saguh. Sing saguh sing nduwé. Kontan, rolas èwu, jrèng.' 'Huh, kok nggih ngertos, nggih.' 'Ngerti baé. Wis, bayar jrèng, ning mas guru kurang trima. Tuyul tetep dicukur plontos separo. Kruk, kruk.' 'Wa nggih apik ngoten, lik.' Mudi tansah nyela baé. Sajaké bocah iki durung wareg dongèng. 'Ning lucuné niku,' tembungé mas Rofii rada lirih, 'sing nduwé kok nggih katut plontos, nggih,' tembungé luwih lirih manèh, nyawang aku njaluk keyakinan. 'Napa enggih?!' wangsulanku. 'É, bukti nyata,' wangsulané. 'Hara, sing nduwé nika rak gunçlul separo. Wa, nggih wirang luwih wirang. Wong wédok, umuré durung telu lima gèk guncJul separo. Tur gunçlulé niku, eh, meling-meling nika. Gilap kaya beling digebeg.' Pancèn akèh sing kançla ngono, nanging alm c,léwé durung weruh. Sabaku dudu pasar. Sing paçla kançla racaké ya wong wédok-wédok kuwi. Rikala semana jago kluruk wis tumelung, swarané nggalur kaya bisa nyigar wengi kang sepi. Para durjana pancèn pinter ngétung kala-mangsa, nanging kayané iya ora pantes yèn jaga désa mulihé parak raina. Mulané aku banjur paçla mulih. Hawa atis kang rumasuk njalari balung paçla keju linu, lèrègé dadi pan as-pan as mriyang. Bangun ésuk kuwi aku ora bisa turu. Gagasanku mung men yang mas guru kulon kali baé. Sing dak-péngini kuwi, sing dadi adrenging ati kuwi, apa iya mas guru bisa kaya sing dikançlakaké mas Rofii kuwi? Kira-kira jam enem aku nékad nemoni mas guru. Rikala semana çlèwèké lagi ribed ngedusi anaké sing isih cilik-cilik. 'Mas, aku takon sitik, apa iya ta sing dikanc;lakaké wong-wong kuwi?' Banjur apa sing dadi uneg-uneging atiku iku dak-bukak kabèh. Wangsulané nganyelaké tenan. Guyuné ora entèk-entèk, banjur lagi mènèhi katrangan. 'Jané aku ya ora yakin, tuyul kuwi ana apa ora.' 'Lha sing kok cekel kuwi? Olèhmu pati geni kuwi?' '0, yèn ngélingi jagat iki kebak goroh lan apus, sapa ngerti yèn tuyul iku mung dongèng ngayawara? Kyainé kana kanç1a duwé tuyul. Sing

paqa golèk rumangsa duwé tuyul marga sing mènèhi kyainé mau. Banjur wong-wong sing paQa kurang pangati-atiné iku kanqa manawa 'Quwité dijupuk tuyul? Tuyul wis dadi pikirané masyarakat, dianggep urip ana ing jagat iki lan dadi pembantuné sing paçla percaya.' 'Kok sing duwé katut gunQul?' 'GunQul ra gunQul kuwi apa sing nggunçlul aku? Ha yèn krungu manawa tuyulé gunçlul njur Qèwèké gunçlulçléwé? Mangka manut dongèng kang wis urip ana ing bebrayan, apa sing dirasa déning tuyulé, iku iya dirasa déning sing duwé. Dadi yèn gunQul, ya kudu gunQul.' 'Ning apa ya kok-gUllQul tenan, ta?' Lan karo guyuné sing rada seruQèwèké nganQani aku: 'J!ik, kowé kuwi wis manyak tuwa. Jagat iki kebak sandiwara-sandiwara. Apa sing keI air iku durung karuwan yèn sing dibatin. Lan sandiwara-sandiwara sing kaya ngono mau mula njalari langgengé jagat iki. Wis, mulih kana, aja ngrusuhi wong arep mangkat Qines.

Soedharma K. D. (in: Mekar Sari no. 18, November 1972).

tukul ibu ngga~ang sim bah ngudang pinaringana tansah lestari tukulé dadi pangayoman lan palereman putra wayahé ing tembé

ora arep dak-sirep kuman~angé lagu perih iki senadyan nyan~et mengané lawang kaswargan senadyan ngagolaké wengi-wengi pinaès lintang pancèn ngéné sejatiné urip, bu-lik se~éla-se~éla tansah manggul kekalahan saben wanci pracéka nantang

saupama wiji kang dak-tandur wis ge~é ngrembuyung bakal dak-ampiraké andon-Ielana kang mlaku nyan~ung-nyan~ung saben wengi tansah dak-Iagokaké kidung atur panuwun marang Gusti kinanti pepuji

Moch. Nursjahid P. (in: Jaya Baya no. 38, March 1972).

JAGONÉ KLURUK ING WAYAH SORÉ

Désa ndadak dadi kosreg, umyek. Kaya kena prabawané mukjizat, kena teluh. Kabèh wong rembugan bisik-bisik, sarwa ngati-ati lan kebak wewadi. Isih soré lawang-lawang wis tutupan, apa manèh sing ana prawan utawa rançlané. Langgar wédok dadi sepi, kari swara kasidahé pawan-pawan anis sing keprungu. 'Désa ketiban balak .. .' kançlané kang Jiya, nul i sumambungé: ' ... ya layak waé, wong bersih désa taun iki ora njagal kebo.' Wong ing gerçlu suwé ora ana sumambung. 'Gèk anaké sapa ya sing meteng nganggur? Mmm ... sajeg-jumleg aku urip nèng ngalam donya iki durung tau kedadéyan ing désa kéné! Kok lagi saiki wanguné arep kelakon, ah désa kena reretu!' 'Désa kudu dislameti manèh, désa kéné reged! Diruwat lan ditumbali!' kang Jiya isih ngugemi panemuné. Hansip ubeng désa liwat,çJ.anruné Romat. 'Sapa ronçl.a gerçJ.u?' 'Kang Jiya, Dikin karo aku.' 'Aku sapa?' takoné nentarani; pancèn wiwit telung dinanan iki désa dianggep sajeroning bebaya. 'Aku, aku Dema.' 'Éh, ya ngono nèk ditakoni, sing ceta! Iki mau ora ana liwat cah wédok nganggo rok abang?' 'Lho, kok ora ana ... ora ana wong liwat ki, Mat,' sumauré kang Jiya sajak kagèt. 'Sapa sing liwat?' takoné Dema karo ngadeg nyeçlak. 'Va embuh, aku ora weruh. Aku mung takon.' 'Ha-lah, tak-kira ana cah wédok ldayaban bengi nèng kéné?!' kang Dikin keprungu swarané nglokro. Kluruké jago wayah soré wingènané pancèn nggoregaké désa. Ting-ting dalan disumedi, penjagan dirapeti. Wong-wong sing duwé prawan terus diincer Hansip lan bebau désa, apa manèh rançla-rançJ.a. Kabèh paçla ketir-ketir kuwatir yèn prawané sing dadi leleteké désa, sing ne kak- aké musibah tumrap kulawargané saturun-temurun. Yèn nganti ana rançla-rançlané utawa prawan-prawané sing meteng temenan rak sida nggawa sangar keturunané, ateges ketiban welak.

Javanese Literature since Independenee

Anak prawan geçlé karo rançla ara kena metu soré, apa manèh bengi. Sing arep mbeçlal, diunèn-unèni lan dipisuh-pisuhi. Kabèh kenék peraturan darurat paçla bengkungan miting-miting. Modin karo Hansip tansah mubeng-mubeng nekani wong tuwané prawan-prawan rançla-rançla kanti manéka-warna pawadan, madik-madik golèk titikan. Ami- nati, Minten, Suti, Mijah, Gembrot, Mami, Larasati, Surip, Yèti, Rum- pung, Linah ... lan isih akèh manèh rançla-prawan sing dituIis nèng catetané madin, wédok-wédok sing kudu diincer.

'Kang Dema!' ngamongé rançla Larasati lirih nalika mentas adus soré. 'Nun, wanten napa, jeng Laras,' sumauré rada kagèt, marga wiwit ana gara-gara kluruk jago saré-soré kaé rançla Larasati uga ara wani metu. 'Mengko bar mangan soré, terna layang menyang pak guru Jaka. Rak wis weruh ta, pak guru Jaka?' takoné karo mèsem manis. 'Sam ... sampun,' sumauré jaka Dema, atiné malak-malik weruh èsemé rançla ayu-nglémot sing mung pinjungan mentas adus kuwi. 'Apa sing kak-ingeti, kang Dema? Ah, aja ngingeti! Wong jaka kok nguwasi rançla nganti njuwer, ora ilok.' Jaka Dema klincutan, banjur mèsem kecut. Nangingçlèwèké ing ati ora uwis-uwis anggané ngalem rançla Larasati. Anaké Bu Sinder pèn- siunan sing dadi bendarané kuwi pancèn ayu tenan. Ati lanangé ngrontak, nanging piyé wongçlèwèké mung batur. Kalungguhané kaya bumi karo langit! Bubar mangan soré Dema nampa layang sak a rançla-nglémot kuwi karo diweling: 'Aja kok-bukak lho, kang Dema, titi-glati nèk kok-bukak tanganmu kiting.' 'Boten matur napa-napaçla:teng mas guru Jaka, jeng?' takoné Dema karo kiyer-kiyer mripaté. Rançla-nglémot kuwi mèncep, nuli: 'Kançlaa mengko bengi jam scwelas diaturi map ag ana tugu Garuçla. Bengi iki akuçléwé menyang kuta ndeleng pasar malem.' 'Piyambak?' 'He-eh, saka kéné, nanging menyang kuta karo Liyani-ayu sançling tugu Garuçla kaé. Kang Dema rak wis weruh ta karo Liyani?' Jaka Dema nggligik. 'Nyang apa kok njegigik, kang?' 'Njenengan kançla Liyani-ayu, rak nggih ayu .. .' 'Ayu sapa?' Dema meneng, mèsem. Rançla kuwi nyawang jaka ing ngarepé sing mèsem simpatik, panyawang sing béda karo biyasané.

ranqa-nglémot kuwi ngambali pitakoné. Dema ora mangsuli, terus klépat mangkat. Sing ditinggal ngetutaké kanti panyawangé, ing batin ndedonga: muga-muga ora mlèsèt pratikelé. Dema terus mlaku ngener omahé mas guru Jaka, sing biyèn tau di- qèrèki. Nalika qèwèké teka saka kuta, teka kanggo selawas-Iawasé, amarga wis ora bakal ana sing perlu dibalèni ing kuta. Wong tuwané wis ora ana, omah setangkep lan lemah sakeret saiki wis didegi toko déning babah Tio An Swie. J;)èwèké babar pisan wis ora tau ngimpi bali menyang kuta manèh, awlt saiki wis rumangsa kebumèn ana désa sing krasa luwih tentrem lan jembar kalangan kanggo mergawé tumrap wong sing wekel kaya qèwèké kuwi. Tekan bun tas sawah lakuné dadak kançieg, kaya-kaya ana prentul pikiran anyar sing menggak jangkahé. Sawatara suwé c,lèwèké monga-
mangu: gèk terus gèk bali, gèk terus gèk bali .... bali.
Dema ter us bali gegancangan. Sing dijujug omahé <;lanru Hansip Juwèni. Ora ana ngomah. J;)èwèké terus nggolèki menyang markas, ing ngomahé pak kamituwa. Ketemu, banjur dijawil metu menyang latar. 'Na apa?' takoné Juwèni sing nganggo setèlançioréng. 'Ana info maton, penting kanggo keamanan.' 'Pekara apa, kang Dema?' 'Lanang-wédok, lan kira-kira gara-gara kluruk jago wayah soré bakal sirep.' 'Tenan pa?' takoné Juwèni sereng. Juwèni banjur diglènçièng tangané menyang petengan. Wong loro omong-omongan klesak-klesik. Seqéla-seçiéla keprungu swarané Juwèni he-ah he-eh ing sela-selané omongé Dema sing ngecuprus lirih-lirih kuwi. Sec,léla manèh wong loro metu sak a petengan. J uwèni mlebu menyang pençiapané pak kamituwa metuki kanca-kanca. Déné Dema metu saka pekarangan markas Hansip kono karo nuntun sepéqah simkingé J uwèni, disilih kanggo nindakaké rencanané sing wis dirancang gançling-gançiing. Hansip patroli dipecah-pecah dadi pa tang jurusan. Bagiançiukuh elor-wétan dipimpinqanru J uwèni; anak-buahé: Sirin, Martubi karo Markaban. rng gerçlu wong ronçia lengkap, ora ana gerçiu suwung. Gara-gara kluruk jago désa dadi anget, kaya-kaya ana peraturan jam-malem tanpa tinulis. Ranqa prawan ora kena metu, modin Hansip dadi alap- alap. Wong lanang-Ianang sing tauné clemongan karo rançla prawan bungkem. Kahanan dadi mati ora sigrak kaya biyasané. Jam sewelas bengi ing sançiing 'tugu Garuçia wis ana sepéçiah simking dijagang ana petengan, mung setiré katon mencèrèt kesorotan lampu saka omahé Liyani sing isih bukakan Iawang. Jaka Dema ngontang-

seçléla-seçléla ngungak omahé Liyani. Lagiçlèwèké seçléla lungguh ing sikilé tugu, ketara sorot lampu sak a omahé Liyani sing nyoroti setir sepéçlah mau obah-obah. Bareng diungak jebul tenan sing diarep-arep ketara mlaku miçlat-miçlut ngarah panggonané ngentèni, atiné trataban. Rançla-nglémot Larasati nyeçlaki sepéçlah jumagang, lingak-linguk seçléla. 'Mas guruuu!' panyapané lirih karo ngawasaké regemengé Dema. 'Sanès, jeng Laras, kula Dcma,' swarané jaka kuwi nçlreçleg. 'Kok kowé, kang?' 'Mas guru boten won ten,' swarané lirih, atiné ngakoni gorohé. 'Engng ... ayo nèk ngono.' 'Mangga.' Dema nyançlak sepéçlah terus dituntun mlebu petengan, nuruti dalan mulih menyang çlukuhé. Ing mburiné mèpèt lungguh rançla Larasati, sing seçléla-seçléla krasa nyénggoli gegeré. Ambuné amrik seçlep, ngurik- urik ati-lanangé jaka Dema. Rasa atiné kaya nglayang menyang swarga. 'Kang Demaaa!' 'Apa, jeng Laras?' Pangundang 'jeng' sepisan iki béda rasané karo adaté, sing biyèn pangundang ngono kuwi mauné mung geguyonan sing banjur dadi undang-undangan. 'Ngéné iki gawat lho, kang.' 'Kok ngono ... èh kok ngaten?' Dema nggragap. 'Généya kang Dema nggragap?' 'Boten naté nggançlolné ran ... èh njenengan.' 'Ah kang Dema ki, apa isin nggancJolné rancJa? Isin ta, kang Dema?' 'Heh ... boten. Maremmm !' 'His! Sembrana ... dak-jiwit kapok.' Kançla ngono krasa ing gegeré jaka kuwi dipasang jiwit rancJa. 'Mbok dijiwit, pa ra manut aé .. .' 'Hiü, dak-jiwit ;tenan ora?' Jaka kuwi ngeculaké setirané ·tangan -tengen, nguyeg-uyeg gegeré. Setiran tangan kari tangan kiwa ogèl-ogèl, ora sranta tangan rançla kuwi gujeran bangkèkané sing digoncèngi. 'Aja kok-culnééé,' kançlané Dema karo nyekeli tangané Larasati, lali basané, sumambungé: 'Ngéné iki gawat lho, kaaang.' Krungu Dema nirokaké kancJané sepisanan ngono mau Larasati njiwit manèh, nuli: 'Apa kang Dema wedi?' 'Wedi apa? Wedi modin karo Hansip?' 'He-eh.'

Soré 283

'Mboten, ndara putriii.' 'His, wegah aku dibasani! Yèn ditangkep modin piyé, kang?' 'Kula tampüi.' Krungu wangsulan mengkono rançla kuwi meneng. Dema uga meneng. Sepéçlah terus mlaku al on-al on nggrasak dalan tipak sisiran roçla cikar. 'Hé mançleg!' Wang loro kagèt, sepéçlah nyléyot minggir. Larasati nyeblok anjlog, Dema muçlun. J;)açlané jaka rançla kuwi çleg-çlegan uga, senadyan kedadéyan mengkano wis dikira-kira sadurungé. Hansip loro ngadeg ing ngarepé, seçleng kiwa tengené uga dikupeng Hansip liyané. 'Sinten?' ceta swarané .çlanru Juwèni dirungu Dema. 'KulaDema.' 'Karo?' 'Larasati.' 'Ééé, iki apa sing ndadèkaké gara-gara désa. Hèh, saiki wong loro kudu digawa menyang kelurahan. Martubi, hubungana pak modin lan kowé, Sirin, hubungana pak jagabaya, ketemu nèng kelurahan,' préntahé ·çlanru Juwèni wijang. Rançla jaka, Larasati karo Dema, kepeksa kanti pucet isin digawa menyang kelurahan bengi kuwi. Bebau~bebau désa karo kabèh Hansip nyeksèni ing ngarepé Bu Sin der pensiun kesaguhané jaka Dema ngrabi rançla Larasati sajeroné wektu paling suwé seminggu. Karo nggançlolné mulih panggah nganggo sepéçlah simking Dema takon: 'Njenengan getun, jeng Laras?' 'Gaaak. Nyangapa getun, wong wis dijarag.' 'Ora getun tenan?' 'Ora! Ana apa? Apa kang Dema getun?' 'Babar pisan! Ngapuranen lho, jeng Laras.' 'Apa sing dingapura?' 'Juwèni nangkep awaké .çléwé mau pancèn wis dak-rancang bèn kedadéyan ngéné mauuu.' 'Édan kang Dema kil' Larasati karo njiwit. 'Édan karo Larasati?' 'Aku genti njaluk ngapura lho ya?' 'Piyé kok kaya riyaya waé ki?' 'Layang menyang mas guru Jaka kaé mau isiné supaya kang Dema di- tuturi gelema ngrabi aku, lan gelem mapag aku ing tugu Garuçla. Aku ngerti wektu gara-gara ngéné iki modin lan Hansip penjagané mesti ketat .. .'

rançla Larasati WIWIt mau WIS ngetapel ing bangkèkané Dema, déné Bu Sin der pènsiun digançlolaké Hansip Marhaban ing ngarep.

Dina sésuké swara kluruk jago keprungu manèh. Wong-wong sing keprungu umyek manèh nggolèki jago sing gawé musibah désa kuwi. Bareng ketemu kabèh paçla mlengok, jebul Agus bocah wolung taunan dolanan jago-jagoan sebulan karo mènèk wit rambutan ceçlak blum- bangan kulon omah.

Tamsir A. S. (in: Jaya Baya no. 38, May 1972).

BENGI IKI SLIRAMU NGLILIR

Percayaa penyair! Yèn bengi iki sliramu wani notok omahé ran4a J!èwèké bakal tangi, lan gragapan nginguk liwat jen4éla Banjur takon: 'Kowé sapa? Hé, kowé sapa? Petugas keamanan, apa wong jaga? Wong arep becik apa wong arep tumindak ala?'

Ngakua, yèn sliramu penyair Ngakua, yèn bengi iki merlokna nglilir Lan yèn kampung pinuju kasepèn Awit wong jaga ketungkul mburu impèn Kuwi wanciné sliramuteka Kuwi wanciné ran4a mbukakna jen4éla

Kanggo apa susah-susah Dak-kira seprana-sepréné '4èwèké wis mari sayah Lan 4èwèké mestiné ra butuh uyah Ah, mestiné mangkono, penyair J!èwèké bakal lilih penggalihé Banjur ngajak saréan satanegé

Yèn wis mangkono, ajaken çèwèké mlebu kamar sing resik Pilihen klambu sing rapet, slimut sing kandel J alaran lemut galak ing kéné Malah yèn perlu sumeden obat~nyamuk Senadyan ora mand i, nanging cukup gawé sugèsti

Penyair, mripatmu bakal melèk amba ing sançluwuré bantal sing resik Irungmu bakal tansaya tajem ing san4uwuré ganda amrik Nah, ing kéné, ora susah kok-pek sa

l)èwèké bakal cucul kutang lan tapihé

Saiki, sprei kang kisut bakal gawé sajak-sajak Kaéndahan bakal tukul lan kasuntak Ing kéné sawijining içlé wis kacançlak Kari ngangkat ing mesin cétak!

Penyair, aja banjur sliramu kançla sapa-sapa Senadyan kuwi mitra akrabmu Éling, saiki wis akèh intèllan saiki wis wiwit pinter Kejaba yèn 'çlèwèké kuwi penyair Jawa Ngono baé isih kudu kok-pilih J;)èwèké kuwi penyair anyar apa penyair kuna J;)èwèké kuwi ugal-ugalan apa ngerti tatakrama

Jalaran iki wis wektuné, kasusastran ora mbuntut jaman

Nanging kasusastran sing nuntun jaman Lan penyair wiwit nduwèni kesempatan Nglilir lan ngopèni rançla-ran~la Nglilir gawé puisi sing menjila Nglilir nggugah sastrawan Jawa Nglilir kanggo ndonya!

Penyair, mengko sliramu uga éntuk milih Endi çlaçla sing krèmpèng, lan endi ,çlaçla sing weweg Endi pantat sing gèpèng, lan endi pantat sing paçlet Percayaa penyair! Iki wis wektuné! Lan sésuk awan bakal ana kabar ing koran harian Kasusastran Jawa wis bisa muncul sarana içlé édan-édanan! Kasusastran Jawa wis bisa mumbul gawé pangéram-éram!

Poer Adhie Prawoto (in: Jaya Baya no. 12, November 1974).

CLUTAK

Bojoné dikejèpi, tanggap. Mlebu kamar sing dileboni sing lanang. 'Apa?' 'Ssst ... aja seru-seru! Layang iki mengko kirimna nyang kepolisian,' kançlané sing lanang, Muji, karo ngrogoh sak clanané. 'Diwènèhaké sapa?' 'Biyasané, ya kakèkané .. .' 'Pak Kiprah?' Muji mantuk. rng njaba uceng Sana karo carik Mun Kèprot wis ngentèni. Carik sing saben senèn-an langganan disenèni mantri-polisi marga sembarangé sing sarwa kèprot, jalaran mungtansah gulung-gemak karo kertu. 'Uwis, Ji? Wis pamitan? Wong arep ceki waé kok ndadak ngambu weçlaké sing wédok! Ayooh, gèk mangkat!' 'Wis awan kil' pamapagé uceng karo ngunggahaké jagang sepéçlah. 'Apa ngambu weçlaké sing wédok? Wong ndadak ditimbuli usapan tapihé sing wédok nèng embun-embunané kuwi, delengen, rak nggilap!' sumambungé carik Mun karo mbanting utesé terus nuntun sepéçlahé. Sing diantem tembung mung mlèngèh, ora serik ora barang, ban jur wangsulané: 'K:alaha main dadi tètèl-tuwèl, nèk wis pamitan wong wédok kuwi èntèng tanggung-jawabé. Apa aboté wong pamitan?!' Wong telu mangkat, lakuné urut siji-siji. Dalané angèl. Dalan watu-watu kidul pasar tèmplèk ménggok ngulon, kidul dalan wis pèrèng gunung. Sawetara suwé manèh mançleg, terus njunjung sepéçlah nguwot ing buk jebol, nyimpang dalan mengiwa mlebu pekarangan cilik Itanpa pager. Karo nyarugi watu-watu gunung sing sumebar ing dalan cilik munggah kuwi wong telu nuntun sepéçlah, ngarah menyang omah srotong jèjèr loro sing mencil ing pèrèngan. Pekarangané dirungkudi wit-wit mlançlingan sing ora tata. Lawang geçlèg dien am wareg nggerit diwengakaké saka njero. rng kono wis ana Kija-Blançlong, bajingan kayu al as sing diangkat dadi mançlor. Mung mlèngèhçlèwèké nampa tekané wong tel u sing terus nglebokaké sepéçlahé. 'Wis suwé, Nçlong?' takoné uceng Sana karo nggèrèd kursi réyod.

'Yoh gèk tata-tata, lèsèhan nèng klasa njogan waé. Pak Ki, pak Suki ... !' Wong tuwa pèçièt mripaté metu saka omah sisih. 'Napa, pak carik?' 'Bèbèrna klasa nèng njogan waé, pak Ki.' Ora sumaur wong pèçlèt mau terus mlebu, bali nggawa gulungan klasa pançlan. Digelar ing jogan, nèng kançlangan kulon. Wong papat mapan lungguh, Kija-Blançiong ngetokaké kretu anyar. 'Ngaji kitab tarèt, ditata terus diorat-arèt!' aloké uceng Sana karo nyèlèhaké utes rokoké ing <;lumpal ganjel saka terus nyançlak kretu sing didumaké déning Kija. Kabèh ngliling rai kretu, batuké njengkerut. Pikirané konsèntrasi menyang gatuké gambar kretu. Taktik bantingan disusun, stratèginé nguras kantongé kancané. Rukun lairé lungguhan dadi saklasa, nanging crah atiné kabèh kepéngin matèni kancané. Saya tipis tumpukané kretu, praupané saya njengkerut. Nggeget uutu, manteng. 'Modar kowé!' aloké Kija karo mbanting kretu ing tengah kupengan, banjur: 'Aku narik!' Wong liyané plenggang-plenggong, unjal ambegan. Mançior al as kuwi ngukud çiuwit, banjur ngukud kretu diujut lumet. Tangané prigel kaya singkèk ngétung ·çiuwit rèntenan. Kretu didum, dililing batikané. Ngitit tumpukan, mbanting eekelan. Dipikir dipentelengi, geget-geget misuh terus mbanting manèh. Main kretu kuwi lumaku sawetara suwéné, Kija-Blançiong lagi ngadeg jaraké. Kretuné tansah apik, paling deres nariké. Mung kala-kala carik Mun karo uceng Sana uga olèh, déné Muji sing jaré mau ditimbuli tapihé sing wédok babar pisan dunmg nggentèni narik. Srengéngé nggléwang wong wadon kekandelen pupurané mlebu omah mainan kono. Gincu ing lambéné nyèprès, diomat-ameti. Uceng Sana nolèh, aloké: 'Kuwi lho, Nçlong, wis diparani Lintrik-mu, kuwi ndang seselana!' 'Ris ... ora marani mas mançior ki, sing dak-parani pak uceng!' semauté karo mlérok kemayu. Qèwèké nçlesel menyang kalangan, ing sançiingé pak carik, banjur takoné: 'Puntené karo apa, pak carik? Iwak sapit apa témpé?' 'Ka sik, Trik! Aja ngganggu çlisik,' sumauré carik Mun karo mbanting kretu. 'Lha kang Muji?'

Clutak 289

'arak, aku ora puntan-puntenan. Tak nyakot lambému kuwi aé .. .' 'Aiyaaaah kang Muji ... !' Lintrik saya kemayu. Sing dikemayoni ora mèsem ora nglirik. Mripaté penggang mencureng, kretuné terus-'terusan mati. Lintrik terus nglénç10t ing sisihé Kija-Blanç1ong karo mèlu nyawangi kretu cekelané manç10r alas kuwi. Sing dilénç10ti ketara marem. Mainan terus nggrengseng. Kabèh megeng napas ngentèni entèké ujutan kretu.

1)uwit teplak-teplèk nyeblok ing klasa lekoh kuwi. Nalika Lintrik ngengakaké lawang arep metu ... kabèh kagèt: polisi loro mlebu ndedel. Beç1ilé semapta ing tangané, cangkemé nrutuli kalangan mainan. Bantingan kretu manç1eg, rai-rai pucet. 'Aja mlayu!' swarané santak. Pak Suki-Pèç1èt krenggos-krenggos nyungul ing lawang butulan, mlongo. Rainé mèlu pucet, ngèwèl. 'Sigegana barang-barang nang klasa kuwi, pak!' préntahé polisi, banjur: 'Kabèh karo klasané pisan kanggo barang bukti.' Pak Suki-Pèç1èt tumandang, manut préntah. Polisi nyateti kabèh wong-wong sing main kretu mau, jeneng, pegawéan lan alamaté jangkep. 'Apa pilih dak-gawa dak-giring menyang kantor polisi saiki, apa kowé kabèh sésuk-ésuk mara çléwé mrana? Aku ngerti nèk kowé bebau lan penggawa negara, nanging kabèh komplot nglanggar tatanan. ara kena diconto masyarakat .. .' Kabèh meneng, mung carik Mun sing banjur sumaur <;lisik: 'Mbénjing mawon ç1ateng kapolisèn.' 'Kena dipercaya?' 'Kénging! Kénging, pak polisi. Kula mesti ç1ateng ngrika, ç1ateng kantor punapa ndalem?' wangsulané Muji mawa pamrih.
Polisi mau nolèh menyang kancané, nuli: 'Anu ... eh ... anu, menyang
ngomah waé iya kena. Iya, iya menyang ngomah waé. Jam pira kira-kira?' 'Sekécané jam pinten?' uceng Sana nrumbul. 'Va wis, jam lima-limanan waé!' pamutusé polisi sing karan kakèkané Kiprah, karo nyangklongaké beç1ilé. 'Wis, saiki bubar waé çlisik!' Préntah iki wis ora patia kaku manèh, sajaké wis ana tanggap pangertèn. Polisi metu saka omah srotong jèjèr loro. 1)aç1ané Suki-Pèç1èt isih melar-mingkus. Wong-wong sing kalangan adu kucing banjur pating jreç1ul nuntun sepéç1ah ninggalaké pekarangan sing karungkudan ing wit-wit mlanç1ingan kuwi. Manç10r alas Kija-Blançlong karo Lintrik

Javanese Literature since Independenee

nlusup nrabas dalan garitan kulon omah terus mulih. Wong tel u ,tekan omahé Muji pisahan, atiné kisut. Muji mlebu menyang karnar, bojoné nututi. 'Piyé, pak Kiprah 'teka tenan?' Muji mantuk, kan

Clutak 291

suwap-suwapan ngoten niku. Polisi ngayahi tugas mawi sumpah. Geçé risiko lan tanggung-jawabé ngayomi durjana.' 'Baçéa kadospundi, pak Kiprah kula suwuni tulung,' kan~lané Muji kaya arep nangis, banjur: 'Kula sedaya nçèrèk sak-kersa panjenengan. Ang- geripun panjenengan kersa nulung.' Komençlan polisi Kiprah ngangkat punçlaké, banjur: 'Maman!' Mlebu polisi sing wingi uga mèlu nangkep. 'Ada apa, pak?' takoné. 'Urus dan selesaikan perkara orang-orang ini!' préntahé wijang. Pak Kiprah mlebu. Polisi Maman ganti sing ngaçlepi. Wong-wong atiné luwih krasa a:çem, marga polisi sing kèri iki praupané luwih bening. Rembugané al us Ian nyumadulur, pétung murih paça beciké. Pepuntoné pétung polisi Maman saguh ngusahakaké nulung mbatal- aké prekarané digawa menyang pengadilan. Lan wong-wong mau sawisé enyang-enyangan saguh mènèhi pasangon çuwit limalas èwu rupiyah saben wong siji. Pétung dadi, çuwit sawidak éwu ditampa ing tangané Maman. Wong papat metu rumangsa slamet, olèh pitulungan. Uceng karo mançlor terus mulih, carik numpak sepéçah arep menyang pasar malem. Déné Muji kança arep menyang setasiyun. Bakda magrib carik mampir ing warungé Asri, dadak lagi anguk- anguk weruh pak Kiprah ana kono karo Maman. Carik Mun saya mlengok manèh bareng weruh Muji uga ana sançlingé, sajak tanpa rikah-rikuh. J;:>èwèké mundur sadurungé wong-wong mau meruhi, terus lungguh ceçak kaling-kalingan geçèg. Rembugané keprungu ceta, sanadyan lirih: 'Kowé nyuwun pira, Ji?' takoné Maman sing wiwitan dirungu carik. 'Mangga kersa pak komençan.' Sawetara suwé meneng. 'Telung èwu ya, Ji. Akèh-akèh kanggo apa?' Swara iki terang swarané pak Kiprah. Laguné sing wijang kuwi kaya laguné nalika wawan rembug ing pençapa mau. Muji ora keprungu sumaur. 'Nyoh, bojomu wènèhana! J;:>èwèké ya berjasa, ngirimaké layang nganti kringeten.' Carik Mun Kèprot, sing gawéné disenèni mantri polisi, ing batin misuh-misuh ngerti akal-akalan sing kaya mengkono mau. J;:>èwèké rumangsa kapusan sandiwarané ba:çut-baçut seragam sing tumindak galak, nanging rakus lan clutak. Atiné ora trim a, nanging arep lapor menyang ngendi?

Sepéc.lahé dituntun alon-alon, terus mulih awaké loyo.

Tjantrik Aswotomo (in: Jaya Baya no. 49, August 1972).

62 ING TELENGING WENGI

Wit-witan lan rerungkudan ora bisa crita liya saben aku nlusur dalan iki: -Kowé keplantrang, mitra, kawé keplantrang.

Wit-witan lan rerungkudan ara naté nyingkur atiku adreng nganti wangsulanku: -Ora. Dra ana manèh sing dak-Iari.

Aku kèli kaya larahan ing kali, nanging manawa tumlawung kidung wengi aku ati kang kasmaran.

Aku bayi durung bisa nyawang lan micara. Nadyan wit-witan lan rerungkudan tetep setya ngétung tebaning jangkah lan kanc.la: -Ah saiba aboté sesangganmu, manungsa.

Ardian Syamsuddin (in: Jaya Baya no. 39, June 1974).

KOK ORA SAPAN

Nalika nini-nini mau teka tuyuk-tuyuk saka kulon, ,çlèwèké wis meçlongkrong ana kana. Lungguh lèmèkan kandeling suket-teki, pinggir gampèng ing ayang-ayangan wit asem. Sançlingé sepéçlah tuwa sumén<,lé ing wit. Nomnoman mau weruh sliweré. Nuli ditolèh mèlu lungguh ing suketan ora ad oh karo panggonané, nguçlari slénçlang banjur rogoh-rogoh buntelan kang mau digénçlong. Rainé, tangané wis ngriput saka tuwané. Rambuté gimbal uwan, gelungané mentil. Banjur nalika nini-nini méngo arep ngajak omong, çlèwèké wis nçlingkluk mijeti batuké çléwé, rasané senut-senut. Ora saka panasé srengéngé olèhé senut-senut, nanging saka puteking pikiré ngrasakaké rekasaning urip. Nasibé. Wis ping pira anggoné nul is lan ngirimaké surat lamaran golèk pegawéan,çlèwèké ora bisa ngétung, nanging nganti saiki durung ana kabul kawusanané. Paling banter mung olèh wangsulan: 'Harap sabar sementara belum ada 'lowongan pekerjaan. Panggilan akan segera kami kirim- kan setelah ada lowongan.' Utawa pangarem-arem liya: 'Surat lamaran saudara telah kami catat. Menunggu sampai ada lowongan pekerjaan di kantor kami.' Kari-kari iki 'çlèwèké nékad buçlal çléwé nggawa surat lamarané. Mlebu kantor-kantor lan perusahaan-perusahaan sing sakira bisa mènèhi pegawéan, mbutuhaké wong-wong sing nduwèni ijazah kaya ijazah kang diduwéni. Nanging asilé paçla baé. Kaya seçléla mau nalika ngaçlep ke- pal a urusan pegawai ing kantor geçlé kang lagi baé dibukak. 'Èstunipun sampun katah sanget ingkang pados pedamelan mriki, <,lik!' katrangané wong kang diaçlep mau. 'Nyuwun tulung, mas, supados saged katampi.' 'Kepengker menika kita inggih betah tenaga administrasi tiga. Ning tiyang ingkang ngintun lamaran katah sanget, wusana murih adilipun lajeng kita wontenaken tèsting, saringan. Sedaya pel am ar angsal kesempatan won ten tèsting menika.' 'Kula sagah ngaturi pituwas sekawan utawi gangsal bayaran 'çlateng panjenengan mangké,' panyelané klawan gemes.

Sang kepala urusan pegawai mèsem. Mantuk-mantuk embuh gèqèg-gèqèg, wis ora dipreduli manèh, merga sabanjuré kang kudu dialami ora béda karo wingi-winginé. J;)èwèké metu saka lawangé, saka régoling kantor mau nggawa pangarep-arep bng saya nglangut. Rumangsa bakal ngambah bulak se pi kang ora ana entèk-entèké. 'Ngrekasa temen uripku!' panggresahing batinéqéwé. Sawah ing ngarepé, kaeletan wangan cilik, jembar ngilak-ilak. Tan- duré katon subur ijo royo-royo. Ana ing galeng-galengan, mrambat tan- ceban carang-carang, uga lequng-Iequng elungé kacang lanjaran. Pating krompol nyegeraké sesawangan sangisoring langit renqengan kang pinuju paqang. Nanging kabèh mau ora disawang. J;)èwèké isih nqingkluk karo mijeti batuké kang senut-senut.

Si nini isih méngo nyawang nomnoman sing meqongkrong ing pasu- ketan ora adoh saka panggonané. Tangané grayah-grayah ponqongané. Seqéla kanqeg. J;)èwèké satemené kepéngin takon, prakara apa baé kena. Luwih-Iuwih manèh yèn nyawang enom~tuwané, dedegé, kaya ngélingaké anaké kang lunga ora tau bali mulih. Ya semono kuwi. Kala semana anaké nyambut gawé jaré dadi romusha. J;)èk jaman Jepang nqisik. Buqalé dirilakaké, merga ing ndésa wis ngrumangsani angèlé golèk sanqang-pangan. Nanging jebul nganti tetaunan, nganti sepréné ora ana bali. Ora ana kabaré. Wis pirang puluhtaun? 'Pun dangu ngaso teng ngriki, masé?' 'Napa tebih griyané? Lha niki wau saking pundi?' 'Katoné sampéyan sayah sanget!' 'Nèk kul a, niki wau king sadéan goqong semanggi. Wau mbektané saébor munjung, masé. Kula iderké teng griya-griyané piyayi kuta mrika, boten suwé telasé. Mulih ébor kotong. Ganti ponqongané rada nggentéyong.' Nomnoman mau panggah nqingkluk mijeti batuké. Jalaran si nini uga ora cemuwit, pitakonan-pitakonan mung kanqeg ana ing pikiran lan pangrasané, disambi ngetokaké wungkusan saka génqongané. Ora let suwé wis nyomak-nyamuk ngemataké panganan sajak nikmat. Kaqang-kala ing dalan ana ·qokar liwat, swarané kumrimpying bingar campur lan guy u sarta omongané para penumpangé. Kaçlang-kaqang ana ,truck krenggosan amot balok saka alas jati loré kali, utawa oplèt-oplèt kang penumpangé uyel-uyelan kaya tumpukan pinqang, utawa sepéqah motor Yamaha menyang utawa mulih saka kuta. Si nini nolèh, nyawang. Kabèh katoné bingar-bingar, nyenengaké. Kaya lelambaké tanduran ing sawah kang ngilak-ilak sangarepé kuwi. Uga kaya kek i- tiring goqong semanggi kang ngrèntèp ing pinggiraning wangan ngisor

Ora Sapan 295

gampèng iki. Utawa kaya elung-elunging kangkung kang ngambak ing énggok-énggoking wangan sisih kana kaé. Nyenengaké! 'Kula boten tawa lho, masé. Kula pangançléwé!' batiné manèh kambi nguncalaké goçlong tilas bungkusing panganan menyang wangan. 'Ditawanana rak mung marahi enek sampéyan. Panganan buntelé kaya gombalan lap sepatu sampéyan ngèten. Boten patut kula tawak-tawak- aké!' Saiki senut-senuté pilingané rada suda rasané. Nomnoman mau nyilakaké rambuté memburi nyawang sawah jembar ing ngarepan. Sawah. Sawah! Nanging pikirané nomnoman mau ora kaya nini-nini kang lungguhé ora adoh karo panggonané ngéyub. Qèwèké ora nyawang tanduran pari kang ijo royo-royo, ora nyawang kacang-kacang ngrembuyung turut lanjaran, ora nyawang tukulan semanggi ing garnpèng-gampèng teles pinggiran wangan. Nomnoman mau isih panggah tontonen kantor-kantor sing dileboni, dijaluki pegawéan. Krungon-krungonen omongané pejabat sing saben-saben tansah nulak lamarané. Kaya layang-layang wangsulan kang ditampa. Mangka wis pirang 'taun olèhé sekolah supaya ing tembéné bisa cekel gawé, batiné. Wong-tuwané ngragadi entèk pirang-pirang. Qèwèké nggetu sinau nampa wulangan lan ujian. Saiki wis lulus lan olèh ijazah. Mestiné mono gampang olèh pegawéan. Dra kudu kloyongan golèk pegawéan kaya iki nganti pirang-pirang wulan. Pirang taun punjul pirang wulan! 'Kebangeten ngrekasané uripku!' panggresahé manèh.

Nalika nomnoman nolèh manèh mrana, sing diweruhi mung ana wong wadon tuwa bungkuk sing ora nduwèni teges apa-apa. Apa kaya wong ndésa sing kecingkrangan lan golèk pangan turut dalan. Qèwèké ora bisa nggagapi omongan kang mung ngerem sajroning batin, batiné nini-nini mau. 'Kok wis gelis temen ngambak manèh semanggi sisih kéné iki! Dipe- tilana rak bisa ngebaki ébor! Mangka durung suwé olèhku ngrambani. Apa nantang tangan tuwa iki? Yaa, coba entènana embèn-embèn yèn wis kober!' Sawisé klomat-klamut, lambé kang wis nyaprut mau diulap nganggo slénçlangé. Buntel-buntelan ing pangkon diunggahaké menyang génçlongan. Mbaka siji, ngati-ati. Karo düling-ilingi. Nganti rampung banjur mbenakaké slénçlangé. Sadurungé ngadeg, nini-nini mau uga méngo menyang arahing nomnoman kang ngrekasa. Batiné panggah semanak grapyak. 'Dèrèng tutas mawon sayahé, masé?'

panggah pirang-pirang. Èh, pripun yèn boten ditandangi, wong urip butuh mangan, butuh nyançlang. Cobi, semanggi niku saniki nggih nantang gawéan! Mangka wingi kula empun diwelingké cariké, nèk siyang nik i dikon réwang ngutili kacangé. Terus soréné dikon momong anaké merga ditinggal jagong mantèn. Cobi, masé, kula rak boten kober nganggur? Sésuk nçlaçlagi sawahé lurahé, suk embèn ... Lah, empun, masé. Empun! Kula selak dientèni cariké mangké!' Ébor kang mengkureb ana sançlingé dicançlak, dianggo lawanan ngadeg. Lan ora let suwé nini-nini mau wis tuyuk-tuyuk nutugaké lakuné ngétan,tanpa tolah-tolèh. Nomnoman kang ngrekasa mau ora nyumurupi lungané, lan ya ora bakal nggubris apa wong tuwa mau wis lunga apa isih mèlu nçléprok ing ayang-ayanganing wit asem pinggir dalan iki. Pikirané ora ana ing rerupan lan kahanan sakubengé, nanging isih cumantèl ana ing içlam-içlamané, pepénginaning atiné. Ana ing gambaran kantor-kantor sing wis nulak lamarané, munggah menyang kantor-kantor sing bakal ditekani sésuk lan embèn. Nomnoman mau meçlongkrong ana kana, sançling sepéçlah tuwa tu- koné bapaknéçlek jaman penjajahan Landa biyèn. Sepéçlah sing wis lècèt-Iècèt kusem kembangan taiyèng. Sasat wis ora ana prècèté, plek pasemoné çléwé, pangrasanéçléwé kala semana: 'banget ngrekasa!'

St. Iesmaniasita, (in: Jaya Baya no. 26, February 1972).

paçla ngungsi ninggalaké pekarangan, ninggalakéçlasi? panji klantung, panji klantung, çlèwèké ngétung srumbung urut lurung.

srengéngé panas ing tlatah ngaré gum uk-gum uk paçla mençlak gigiré panji klantung, panji klantung, wis pira kut a kampung kok-étung?

si panji gèçlèg mripaté abang ing tangané suket lan alang-alang disawuraké ing awang-awang.

panji klantung, panji klantung, si panji keplayu saka kampung.

mbiyèn impèné gunung suket ijo ngrubung srumbung mbiyèn impèné kebon jagung kali kanal paçla agung saiki mati, mati guci-guci gemançlul ing lemari.

sumebar ing èmpèr kreteg gentéyongan boboting panançlang sumebar ing kuta-kuta ninggal jaritan adol sakabèhé kasusilan panji klantung, panji klantung, apa bener kowé keplayu sak a kampung?

si panji mèsem merak ati drijiné nuding srengéngé lagi lumadi: -nyang ngapa takon, nyang ngapa nyapa

dita,taçluwur témbok-témbok wis disap diatur.

angin sumriwing ing kuping si panji mlayu nggendring si panji, si panji, entènana aku, énggala bali aku dudu mata-mata, aku dudu kompeni.

si panji mançleg sumpeg: -aja kok-ganggu lakuku aku bakal gawé prau saka kayu aku bakal nyabrangi segara asat aku bakal ngungsi adoh lumawat.

apa ora salah

si panji ninggalké tanah tumpah çlarah? -0, aku iki bangké ing kéné gawé sepeté sang srengéngé si panji, si panji, 0, ketiwasan si panji.

sapa kuwi kang paçla ngungsi ninggalaké pekarangan, ninggalakéçlasi? panji klantung, panji klantung, çlèwèké ngétung srumbung urut lurung.

panji klantung, panji klantung, atiné bengkah kena wadung 0, sapa sing tanggung 0, sapa sing tanggung?

srengéngé ing tlatah ngaré gumuk-gumuk paçla mençlak gigiré panji klantung, panji klantung, wis pira kuta kampung kok-étung? -mung siji sing durung kapan giliranmu kena srimpung?

Suripan Sadi Hutomo (in: Jaya Baya no. 49, August 1972).

MULUNG DAULATÉ WURUNG BEGJANÉ

Ora pangling marang lagéyané yèn mlaku ing wayah bengi. Clorot-dorot nyènteri dalan sing lagi diambah, nuli byar-byar nyoroti pekarangan-pekarangané tangga, mbokmanawa kapinujon ana wong sing lagi n~e~ep arep ngamal barangé sanak sing kapinujon lagi ora éling. Pancèn rada nju~egaké. Ing sasuwéné mubal buntutan iki, kahanan rada usreg. Bisa uga darunané ora marga saka kiprahé ramalan sing luput utawa saka kentèkan dalan kanggo golèk sranané bisa tuku angka marang ·tambangan. Wiwit jaman anané sepur lempung nganti tekan kon~angé Apollo 16, jeneng maling iku tansah ana. Mung bédané maling kuna lan maling mo~èrn, sing mesti kudu ana. Biyèn maling iku maling kwalitèt gento utawa bèngsèng, ananging yèn maling ing jaman anyar iki mung maling hliren, butuh sawaregan kepeksa wani mbobol omahé sanak. Kétang anggoné kumudu bisa mangsuli pitakon: 'Sésuk apa mangan?' Ora pangling. Sing lagi mara kaé mesti kebayané, kebayan anyar sing ora naté bisa macul bengkoké. Kaprah diarani marga saka anggoné mèlu kopat-kapit nguber buntut, nanging tansah mrucut. Arep dadi sugih dadakan mono mula pancèn angèl. Wola-wali mung walak begja-cilakané dalan-sambel. 'Gak ngono ..., niyaté ki pa ron~a, pa mung bara ngalih turu?' gum- remengé kebayané bareng wis nye~aki ron~an, ron~an ing sakuloné kali Teguhan, sing adat sabené ajeg ramé, nanging sing nalika iku kapinujon lagi sepi. Angkringé Bibit uga mèlu sepi. Mung ana wong siji sing njeng- gruk wiwit soré ana ing kono: pak Prawita. Ajegan saben wengi Dra tau lowong, nganti ana sing ngedumeli: 'Tuwa-tuwa jebulané pak Wita pinter mogalan, bisa main yang-yangan karo si Bibit ... Anèh, nanging nyata. Katik iya .. .' 'Nomeré sing jan sip èstu nomer pinten, pak bayan?' sing lagi cekékal tangi nyongklok kebayané. Banjur gedebug, tabuhé kentongan tiba. 'Wis jam rolas, ndang ~a mubeng! Nèk kajat-niyaté arep ron~a ... !' kebayané aba sereng. 'Kok~a gak ndé mèn rugi, wong patrol na ngarep camatan, kok ~a mlungker kaya angka wolu ... ! Mbok sing '~a ndé rikuh sitik, nèh!'

Javanese Literature since Independenee

'Pamané kula tumbas nomer enam-tiga ngoten, kinten-kinten matuk napa mboten, pak bayan?' sing takon mau meksa ngotot nguber ramal- ané kebayané. Wataké Sadi Mbedut, wiwit bocah mula yèn karepé isih durung keturutan, panguberé manggung. 'Delemes ... gak ngopèni nomer! Gèk mubeng. Sing mnçla wong pira, ta?' 'Biyasa, tiyang tiga. Kula, kang Mat-Isni kalih pakçlé Wangsa-Kin.'
'Ndang puter, lik Wangsa ... mpun jam rolas, lho ... !' kebayané aba
manèh lan sing diaba wiwit kumréngkang nyançlak kentongan pring gançlor. Ora lali kam grundelan: 'Cab 'çlèk wingi soré aé, lagi dadi bayan aé katik kerasé gak njamak ... !' Pak Wangsa-Kin mono isih bapaké cilik kebayan çléwé, ipéné jenaté pak Sa-Simun, bapaké kebayan Bini ... Mungkur sing paçla diurak supaya mubeng, kebayan cengkélak bali ngulon. Mampir ing angkringé Bibit. Ora arep tuku wédang, mung arep nocogaké nomer sing ésuk mau mentas dituku ana ing tambang pak Dana. Nunut paçlangé lamp u téplok, lampuçlasaran. Clilengan semu kurang ceta pandelengé, nanging isih kèlingan marang angkané: tujuh- ampat. Yakin, nomer kuwi bakal metu manut sasmitané ing impèn, lan yèn ençlasé olèh angka lima, mesti bahl nyekel çluwit sepuluh èwu metutuk tanpa ad us kringet. 'Mboten pinahrak khriyin ta, kang Bini, nginum-inum bentèhran,' ujaré bakulé nawani, 'kalih ngancani pak Wita niki ta, saka ke ... kiyambakan.' 'Gak, nçluk, arep nganglang çlisik. Ngko aé, gampang!' sumauré sing ditawani karo mbalèkaké kuponé. Didlesepaké ana ing kupluk, kétang wediné yèn kongsi konangan mbok wédok, sing wis pasang tomprang: 'Dilarang pasang ékor.' Kebayané mul a pancèn ora pasang 'ékor', nanging pak Bini sing kabèlan pasang buntut. 'Sing ditumbas nomohr pinten ta, kang Bini?' pitakoné Bibit. 'Lah, nggo tamba péngin ... nomor enam-tiga,' sumauré sing ditakoni, sengaja njlomprongaké. Samar yèn nomeré çléwé dijiplak sanak. Yèn ana begjané, kabegjan mau pancèn niyat arep dikukup ijèn. 'Pa kowé arep tuku ta, Bit?' 'Kantenané mengké pak Wit kehrsa numbasné ... pinten, paling bantehr nggih ming sedasa. Pinten, enam-tiga?' 'He-eh!' wangsulané kebayan Bini karo klépat lunga nyingkir saka angkring. Butuhé wis kacukupan, rasaning atiné lega. Terus ngentiyog ngétan, menyang prate10n arep ançlok ing warungé pak Dana Asmara, sing ajeg ramé marga dadi stasiyuné para gimbluk.

Kahanan ing bengi iku sepi. Ora kaya çlèk wingi-winginé, sing paçla liwat ndelèr saka kulon mangétan utawa sak a wétan mangulon. Akèh sing paçla mampir ançlok wédang ing angkringé Bibit, nganti bakulé kentèkan gula lan klabakan golèk tempilan. Tuju-rahayu tokoné Setya isih mintip-mintip menga, kena diilem tukon gula setengah kilo lan im- buhan tèh sabungkus. 'Payon pira, Bit?' pitakoné pak Prawita bareng kebayané wis lunga rada suwé saka kono. 'Sepiné dos kubuhran ngèten, angsal ming kawan dasa,' sumauré Bibit. 'Tambahi ta, pak! Kehrsané kénging nggé kilakan njing-énjing. Mpun yah mènten, napa ncJak nggih ajeng onten sing numbasi, nèh?' 'Qèk wingi kok ramé, ya,' sumambungé sing wis mapan dadi lengganan. Asli wong kono, ananging wis taunan lunga bara ing kuta geçlé. Kapinujon lagi tinjo désané. Wis ana telung minggu anggoné tirah ana ing Gelung. Ora ngertia si Bibit malah ndadèkaké atiné saya krasan. Téga ninggal ayahan sing ana ing Semarang. SaIiyané iku uga wis akèh sing mencolot saka kantongané. Cal-cul çluwit tanpa nganggo étungan. Angger bakulé kumecap, waton nggémbol semat, mcsti tuçlun tanpa ninggal sisa kanggo tunggu sak. Cul tali kenur, eculé ati sing lagi ketiban wuyung. Umuré wis sèkct luwih, lan Bibit çléwé wis nyeçlak patang jinah, parandéné atiné sakaro meksa isih paçla bisa jumagar kaya atiné jaka-prawan sing lagi tembéan içlep ing rarasmara. Ora kena pisah sarambut, ora kena kaling-alingan goçlong salembar. 'Nèk njing-énjing nggih hramé, pak,' ujaré Bibit ing sawisé amem saçléla, nggagas dagangané sing prasasat meçlag ora ana sing nukoni. Kamangka bebatèné dijagakaké kanggo ngganjel kençlil ing dina cançlaké. Banjur ... sésuk apa mangan? Sing ditenga-tenga mung mulunging atiné sing lagi kandreman ana ing kono. Mbokmanawa anaçluwit kakarèn, ora kétang mung satus, kenaa kanggo nguber embokné menir kanggo minangkani larasé lagu 'perut-menuntut'. 'He-eh, wong sésuk bukakan buntut,' sumambungé pak Prawita. 'Ning piyé, sing arep nggo kulakan apa? Wong aku nuju ra gocèk çluwit!' 'Nèk mançlak ming satus mèn napa nçlak nggih mbo ten nyepeng ta. pak?' 'Ja menèh kok satus, sèket waé ra nyekel, Bit. Ana ming ... selawé,' ujaré karo ngrogoh kantongané. Nuli ngulungakéçluwité sing mung salembar, wernané ijo royo-royo. Selawé rispis. Ngulungaké karo kançla alon: 'Nggonen tuku buntut aé, Bit. Mbokmenawa ana bejamu. Tukokna kabèh, sésuk tak-golèkaké sing nggo pawitan dodol bengi.' 'Sea'anrerr ali:i.lrrnJasrre','l'

Javanese Literature since Independenee

'He-eh.' 'Nomehré njuhr pinten?' 'Lha kanq.ané kebayané mau pira?' 'Enam~tiga?' Nggih niku napa, pak?' 'Karepmu ta, nèk kowé mantep.' 'Nggih empun, nèk ngoten ... njing-énjing kula tumbasné teng nggèné pak Slamet nap a teng nggèné Mahrsidi. Enam-tiga, nggih, njuhr enq.asé pinten?' 'Gunggungé sanga, Bit. Ençlasana sanga, dadi sembilan enam tiga. Nèk se1awé rak isa éntuk rolas setengah èwu, ta?' Sing didalani ora sumaur. Batiné tarung. Ana rasa éman arep nanjakaké ·q.uwit pawèhan sing sepala iku ma rang buntutan. I)uwit puluhan èwu durung kepara mesti ditubruk, nanging sing kudu dicukupi sésuké: sésuk apa mangan? Lan Sinah, anaké wadon sing wataké mbeçlagal. Yèn kasèp anggoné sarapan, suwarané ngungkuli Batari Durga yèn pinuju diantup kalajengking. Éman ing batin, nanging gelar lairé mung arep ngénaki pawongan sing atiné lagi digantol. Tuwa-tuwa lowung, çluwité mumbruk lan tanpa duwé étungan. Prasasat saben ujaré mesti dituruti. Ati gandrung, kedlarung-dlarung nyimpang lurung, lali pétung, kum- lungkung adol gençlung betèké mung kepéngin digunggung déning bakul sing lagi diplungkeri. Nadyan Bibitçléwé pétungé uga dudu wong somah- an sing kena ditètèr karesikané, çlèk isih enomé béragé ngungkuli sing saiki lagi paçla ider katresnan palsu ...

Kadadéyan ing wenginé kang kepungkur, sawengi ing sadurungé pak Prawita. I)uwit selawé ditempuraké, lan sing seringgit kanggo tuk u rokok krètèg klobot ma:teng cap Alang-alang. Wareg wetengé sak-ésuk, karo njagakaké tekané sumbangan saka pak Prawita, awané dientèkaké mawa turu ngaplah-aplah ana ing ngisor papringan. Hawané seger, anginé silir-silir lan mengko soré bukakan nomer. Ratané mesti ramé, raméné wong golèk warta, sing metu nomer pi ra, apa nalo, apa buntut, apa hondané? Kabèh paçla njagakaké, kabèh a,tiné paçla çleg-çlegan ngélingi unèn-unèn plecon: omah geçlong yèn dimistik bisa malih dadi omah geçlèg?! Lau nyatané ing wayah benginé ramé temenan, raméné wong nguber kabar saka Jakarta, dudu raméné wong mampir tuku wédang, lan Bibit dagangané ajeg kaya ing winginé bengi. Nadyan ditambahi wujud ,témpé gorèng lan kemplang ketan ireng, wutuh-mluntuh dadi tunggonané pak Prawita sing wiwit soré wis mapan nyépa ana ing kano. 'Sida tuku nomer, Bit?' pitakoné pak Prawita.

'Empun telas tik, pak, nomehré sing nik u,' wangsulané dora sembada. 'Njur?' 'Yathrané nggih kul a nggé nempuhr.' 'Va wis, nèk ngono ... butuhé ki temanja apik. Bener nya;tané, nguber buntut ki paçla waé karo ngleboni balapan mlarat,' sumambungé pak Prawita karo nyruput wédang pasuguhané. Legi, kentel, anget ... kaya angeting ati :tuwa sing lagi kambuhan kena lara wuyung. Banjur paçla amem nganti sawetara suwéné. Nganti sing paçla nguber kab ar kabur paçla bali mulih karo nggawa suwara sing cengkah karo kayakinané. 'Medalé pinten, mas?' Bibit nglegakaké mbengok takon marang wong sing rerikatan nyepéçlah ngulon, wong Kebon. 'Sembilan enam tiga!' wangsulané tanpa nganggo ngrinçlikaké lakuning tumpakané. Sing takon meksa isih durung mantep. Takon manèh marang wong sing ketemu nuliné, lan wangsulané paçla waé. Metuné buntut pancèn 'sembilan enam tiga', lan Bibit mung bisa lenger-lenger. Rumangsa ké- langançJ.uwit éwon, nadyan nyatané ora kalongan sak-sèn gowèng. 'Metu tenan ta, Bit,' ujaré pak Prawita alon. Bibit ara wangsulan. Angen-angené ora tekan semano. Anané mung getun keduwung, nggetuni kabegjan sing durung 'tekan mangsa-kalané dadi kaduwèkané. Uripé isih bakal ajeg kaya mauné, njagakaké rejekiné wong liwat lan pitakonané sing panggah dadi cangkrimané ati: 'sésuk apa mangan?' Gèk Sinah pinteré mung ge drug-ge drug sikil, ora içlep ing kasangsarané sing tuwa. Pak Prawita ayem baé. Ba:bagan buntut ora naté diwigatèkaké. Yèn butuh golèkçluwit, aja nguber buntut, ananging ngubera pagawéan. Tanpa pasang, mesti alèh asil tur ... ayem, seneng lan marem. Urip iki anèhé déné ken a diobat-abitaké déning bun tut sing tanpa ençlas. Sambergelap!

Poerwadhie Atmodhihardjo (in: Jaya Baya no. 37, May 1972).

manèh saka tanganku amarga ya mung kari kuwi woding uripku dalanku tekan ing sabrang marang donyaku sing wis ilang ing kasunyatan marang donyaku, donya khayali nglipur atiku sing suménçlé ing lintang-lintang amarga donya kang nyata pranyata dudu darbèkku nanging donyané para brèwu sing bisa nuk u

kertu-kertu ceki iki aja dirampas manèh saka tanganku amarga ya mung karana kuwi aku bisa lali atisé wengi ing ril-ril sepur kuwi bantaling 'turuku woding impènku marang donyaku, donya khayali ing lintang-lintang amarga saiki saben èmpèr toko lan longé kreteg kabèh wis dipageri ruji wesi mangka aku ngerti sésuk soré ril-ril sepur kuwi ya mesti wis dipageri ora perlu dak-pikir sésuk bengi aku kudu turu ngendi anggeré aja kok-rampas manèh kertu-kertuku ceki iki

jakarta 1972

Trim Sutidja

(in: Jaya Baya no. 38, March 1972).

acJiné cJéwé kudu 'cJaftar? Saélingé ora dadicJokter? Sidané ming dicekeli, wong lanang 'penjaga' sing ana ngarepé iku disawang, alon cJèwèké takon: 'Sadaya kedah ngisi buku niki? Senaosé secJèrèké bapaké upaminé?' Sing ditakoni ora mangsuli, ngulungi bol- point, njur aba: 'Nami sampéyan, alamat sampéyan, lan kaperluan sampéyan.' Ora ceta apa sebabé, dadakan baé cJèwèké kepéngin guyon, njur buku iku digèrèd, nulis srat sret. Nama: Suharta, dudu PrésicJèn. Kaperluan: Urusan keluwarga. 'Ngèten cekap?' kancJané karo mamèraké apa sing ditulis marang wong lanang sing ngadeg ana sisihé. 'J!agelan kok, cJik,cJagelan.' PuncJaké wong lanang sing mlongo iku di- pukpuk. 'Kiyambaké ngertos kula, karang wit alit kanca dolanan.' 'TancJa tangané dèrèng, pak, lan alamaté?' Sawusé mikir secJéla, cJèwèké rumangsa perlu nuduhaké jeneng sing ceta liwat tancJa tangané. Mula ing pojokan ngisor ditulis: Waluya ANATABATA. Sing mburi gedrig gecJé-gecJé tur dikandeli. Karepé bèn sing ditekani ngerti lan nganakaké sambutan sing mesra, njur katon gawang-gawang a:cJiné mbukak lawang gupuh mapagaké tekané, ngrangkul gapyuk lan takon: 'Embok piyé, kang? Tinah saiki anaké wis pira?' J!èwèké mèsem, gawang-gawang katon rupané a:cJiné sing wis suwé ora ketemu. Nalika lawang gumerit menga, gragapan cJèwèké ngadeg, mapagaké acJiné, jebul sing metu wong liya, sing jagacJèk mau. 'Dospundi cJik?' kançlané ora sranta. 'Mang tengga mawon, pak! Sabar, pak Jéndral teksih onten tamu. Ning kadosé wau kagèt, pirsa jeneng sampéyan teng ngriku.' J!èwèké ming mèsem, tangané dipukpukaké ing pupu. BIedug sing nèmpèl ing clanané gogrog. Banjur rogoh-rogoh sak, ngetokaké slepi. 'Ngrokok angsal, cJik, teng ngriki?'

Javanese Literature since Independenee

'Mangga, angger awuné mang dokok asbak ngriku,' wangsulané èntèng. Patrapé tamu iku nyenengaké, sumanak tur lugu. 'Kersa, ming klobot mbako, ting wé?' kançlané ngguyu. Tangané uwed nglintingi rokok. Sing ditawani ming gèçlèg 'suwun'. 'Nami sampéyan sinten, çlik? Mbok boten sisah basa mawon, lan boten perlu ngundang 'pak', 'kang' mawon langkung trep, wong kula tiyang nçlusun kok, çlik. Nami kula Waluya Anatabata, ning tiyang-tiyang sami ngundang kula pak Pong. Mang tingali mawon mengké, pak Jéndral sampéyan yèn empun ketemu kula njur sembranan "pak Pong, pak Pong, untuné ompong, kakéhan tlétong." Wit alit Jéndral sampéyan nik u seneng banyolan.' J!èwèké ngguyu banter, kèlingan jamané bocah, angon kebo karo açliné. Wong lanang sing ana sisihé kober nycksèni, untuné tamu kuwi pancèn wis ompong. 'Kang, 0, pak Pong, sampéyan sanak tani nggih?' kançlané wong iku semu wedi. 'Tani? Napa kula ketingal kados sanak tani? Sanès, ming seg narayanané kriyin pancèn kul a tukang pencak-silat, sajaké nipak teng awak kula nggih, kados warok. Napa merga klambi potong cina niki? Anu kok, -çlik. Kula niki guru sekolah rakyat teng çlusun Nggesi. Èlèk-èlèk sekolah niku empun nyétak tiyang. Murid kula sing pisanan empun dados kaptèn, malah onten sing dadi insinyur. Jéndral sampéyan rak enggih tamatan sekolah Nggesi. Ning pancèn kiyambaké hébat, uteké èncèr.' Jempolané diacungaké, ngalembana açliné. Nalika bèl muni ping telu, tèt, tèt, tèt, wong sing lungguh ana sisihé iku bisik~bisik: 'Mang tengga sekeçlap, sajaké sampéyan baçlé ditimbali.' J!èwèké gèçlèg-gèçlèg. Ditimbali? Ditimbali? Ora muçleng. Alon rokoké diseçlot, kebulé disebul mençluwur. Gawang-gawang katon jaman kang wus kepungkur: Paija, kuru enggrik-enggriken, dikukup bapak karana lola, isih misanané -çléwé. Nanging bokongé wudunen, njur diçleplokaké goçlong cubung, dianggo bobok. Nalika awaké sakojur patèken,çlèwèké nyepéçlah sèket kilo nyang kuta tuku obat kanggo açliné. Njur nggerus lirang, nggoçlog banyu ésuk-soré. Paija diguyang nèng maron sing geçlé. Pa tang puluh taun kapungkur, patang puluh taun kapungkur, nalika kabèh isih cilik-cilik. 'Pak Pong nginum napa?' wong iku meçlot lamunané. 'Anu, pak Jéndral çlawuh kula kèn ngancani sampéyan. Baçlé onten tamu istiméwa, pak Menteri. Nginum napa, pak, ès-juice, coca cola?' 'Yèn onten kopi mawon,çlik,' kançlané sarèh. 'Wèh, Jakarta panas kok nginum kopi, pak, boten ès mawon? Wo, dados

sampéyan niku seçlèrèké pak Jéndral nggih?' kançlané karo ngesrogaké cangkir ing ngarepé tamuné. 'Enggih, kakangé. Seg alitçlèlmé empun ditilar 'tiyang sepahé, kénging pageblug. Njur kiyambaké dipençlet tiyang sepah kula. Açliné wadon setunggal, naminé Tinah, saniki empun mutu. Sampéyan leres. Kula pancèn anak turuné sanak tani, senaosa kul a dados guru. Ning kiyambaké bènten, pinteré niku lho ngudubilahi. Mila se dan ten njur sepakatan nyekolahaken kiyambaké teng kita. Nalika semanten bapak kula sadéan sapi kanggé ngragadi kiyambaké. Malah nalika mpun benum guru ndésa gajih kul a sedaya kula kirimaken kanggo ngragadi kiyambaké. Sing teng nçlusun ngoten,çlik, sak-ana-anané saged gesang, balik teng kita? -Wé lha, onten tamu nika, napa pak Menteri?' W ong lanang sing ana sisihé iku agahan ngadeg gupuh mapagaké, mbukak lawangan montor lan ngacarani: 'Teras kémawon, pak,' diteraké nyang kamar tamu. :Qèwèké mlompong nyeksèni. Dicatet ing njero ati: tamuné Paija menteri, laju diteraké, ora perlu ngentèni. Njur diétung nganggo driji, wis pirang taun ora ketemu. Apa Paija ya lemu kaya pak menteri iku? Dadakan baé atiné krejotan, selak weruh rupané Paija. Tanpa dirasa ngadeg marani lawang. Nalikatangané ndemèk grènçlèl, lawang menga, ana wong metu saka njero, dudu açliné. 'Rejeki, pak, rejeki!' kançlané wong iku ngipuk-ipuk punçlaké pak Pong. 'Niku pak Menteri, çluwité oukih! Wau kalih-kalih sajaké gumbira, ngalamat, pak, kula kecipratan beja. 0000, sampéyan kakangé pak Jéndral. Leres onten èmperé. Pak Jéndral nggih asring kok crita, Nggesi, laré ndésa, penderitaan rakyat, répolusi,' kanc.lané karo ngéling-éling apa sing naté dikançlakaké déning Jéndralé. 'Nggih, çlèk jaman révolusi griya kula dianggé markas kaum gerilya. Teksih dangu niku, pak Menteri?' kançlané ora sranta. 'Boten, pak, pokok pak Jéndral empun tèken, bèrès, rampung. Nginumé melih?'

1)èwèké, ara wangsulan, tenger-tenger ngantuk teklak-tekluk. Ora ngerti pira lawasé anggoné :lgantuk weruh-weruh digugah lan diabani yèn açliné wis sumadya nampa tekané. Tekan ngarep lawang, rada nggragap seçléla, kamar kuwi a

Nanging banjur mançleg karepé çléwé, sebab wong iku meneng baé. Alon nyopot kaca-matané, ngulungaké tangan ngajak salaman: 'Piyé kabaré, mas, sanak ing ndésa, ibu lançlik Tinah?' ' l!èwèké nyateti, ana tembung anyar, 'mas', 'ibu', 'çlik Tinah', sing biyèn ming muni 'kang', 'simbok', lan 'gençlukku Tinah'. 'Beeik, ·çlik, becik, çlik,' çlèwèké latah mangsuli. 'l!ik' -é kaku nèng ilat, biyèn adaté ngundang 'lé'.

iku ngundang biyungé 'ibu'.

açliné mangsuli.

kaya sepining ati sedulur tuwa.

'Gambir.'

Javanese Literature since Independenee

'Kabèh kirim salam kanggo açlik ing kéné. Répot sajaké? Ana titipan saka ... ibu.' Manèh çlèwèké kudu ngguyu. Sèket taun lawasé, lagi pisan

'Saka ibu? Va, mengko baé. Seçléla engkas aku rapat nyang Bina Graha,'

l!èwèké ming mlompong, ora ngerti apa kuwi Bina Graha. KencJo niyaté; crita sing wis dirancang ambyar karepéçléwé. Sepi swasanané,

'Nyaré nèng endi, mas?' açliné takon njejuwing ati.

Banjur açliné ndeleng jamé. 'Gambir? Yèn ngono bèn diçlèrèkaké pak Karya baé. Mengko soré jam pitu panjenengan tak-entèni nèng omahku, Jalan Bari·to 19, çlahar karo kulawargaku,' kançlané karo ngeteraké kakangé 'tekan ngarep lawang, aba nyang penjaga lan sopiré. Montor abang sing apik iku nglènjèr ing tengah-tengah kuta Jakarta. 'Gambir sebelah mana, pak?' ujaré sopir çlialèk Jakarta. 'Stasiyun,çlik.' 'Celak stasiyun, kanané napa kiriné?' pak Karya nggenahaké. 'Nggih stasiyuné niku. Jam pinten sepur nilar kita Jakarta? Kula boten gaçlah seçlèrèk, nggih namung kiyambaké niku. Sajakéçlèknèné répot sanget. Mestiné griyané nggih kebak tamu, njut kul a boten komanan papan,' kançlané Iugu, ngerti kahanané açliné. 'Pak Pong,' wong lanang sing ana sisihé iku nyuwara lirih, 'yèn sampéyan purun, seg-segan teng griya kula ... ? Sepur nilar kita Jakarta njing-énjing jam gangsal. Onten rnengké soré, ning karcisé sepuluh èwu.' Wong lanang sing jenengé pak Pong iku meneng seçléla, nyawang pak Karya, gurawalan tangané lora-Ioro diulungaké ngajak salaman banjur didlesepaké ing çlaçla, silaturahmi: 'Alhamdulilah! Sampéyan purun ke- nunutan kula ming sewengi mawon?' Sing ditakoni ora mangsuli, ming kaca-kaca. Bengi kuwi pak Pong mlaku mubeng kuta, dikancani pak Karya. Kedadéyan çlèk mau awan ora nipak ing atiné, kabèh ditampa lamba, açliné wong geçlé, ngurusi negara. Saben-saben ana montor abang liwat, mesti

énggal njawil kancané: 'Lho napa nika dédé montoré açli kula? Gèk-gèk mapag aku, mau rak wis kencan ... !' Pak Karya nyambungi ngguyu, ngepuk-epuk punçlaké pak Pong: 'Montor abang atusan, pak, cacahé teng kita ngriki. Lan yèn baten klèntu, pak Jéndral dalu niki teng Istana. Onten 'tamu luar negeri.' 'Teng Istana, griyané pak Présiçlèn kaj eng sampéyan?' kançlané gawok. 'Nggih, dalemé Présiçlèn. -Lha nika, sing gebyar-gebyar lampuné mati-murub, nika night club jenengé. Sampéyan ngertos, night club?' dadakan .baé pak Karya kepéngin urn uk, rumangsa luwih pinter saka tamuné, kakangé pak J éndral. 'Night club niku nggih, papané tiyang sugih-sugih mbuwang çluwit. Lampuné ming limang watt, remeng-remeng, wong wadon ayu, nginuman keras, jogèd-jogèd wuda, lan mungsikan trokjing-trokjing, ngèten pènçlèké,' ujaré karo ngatungaké jempolané. 'Açlik kul a sok ngriku?' swarané lirih ngemu rasa seçlih. 'Boten teng ngriku, teng Paprika. Ning nggih sami mawon. Malah karcisé larang ngrika, nem èwu.' 'Nem èwu? Sami kalih bayar kula ... rong wulan!' swarané nçlreçleg. Banjur lampu-Iampu ing Jakarta dirasakaké kaya lading sing ngiris-iris mripaté, brisiking kuta nçloçlogi atiné. Alon banget ana swara mlebu ati, kainsapan yèn dina kuwi çlèwèké kélangan açliné: Paija sing ditresnani. Pak Pong ngadeg ing kono, nyawang kuta Jakarta, ana rasa serik ing njero ati, njarem. Jakarta, kabèh sarwa kemrungsung, geçlong kuwi Bina Graha, Istana Merdéka, night club lan montor abang ngedohaké sesambungané karo açliné. Banjur bungkusan titipan biyungé disawang, diwènèhaké pak Karya. 'Kanggé sampéyan, <.lik. Jarit batikané tiyang sepah kula. Teng ngriku onten ukiran tresna 'tulus, biyung çlateng anaké. Tatahan lemah padésan sing dikintun kanggé ngraketaké paseçlèrèkan.' Ana eluh nelesi pipi tuwa, nyeksèni kedadéyan bengi kuwi. Pak Karya ming mlongo, ora ngerti karepé, sebab Jakarta wis nyites ati lan pangrasa kabèh warga katoné.

Totilawati (in: Jaya Baya no. 50, August 1972).

SADA WANÉ DALAN

Kakang ... yèn ing kuta wis lingsir wengi delengen 'ta kakang Sing pa~a turu gurnlétak nèng tr.itis wengi iki ~èwèké turu kepati kinemul men~ung kinancan ratri 0, kakang ... penggalihen yèn wengi saya tintrim kekes, a~em, cumlekit dadi siji Banjur ... subuh kang pa~a turu kepati ... krungu ambal-ambalan be~ug tinabuh wenginé wis dadi ésuk srengéngé jume~ul Awèh èsem san~uwuring gumuk be~ug bali keprungu manèh tengah rina badan sapata ... wis adoh gumrégah pangan ... njur sambat ... nyuwun pangan jroning ati nangis ... sadawaning dalan 0, kakang ... wigatèkna ~èwèké uga umat ... pa~a karo kita

Koesno (in: Panyebar Semangat no. 5, February 1973).

pençluçluk Jawa Timur wnumé, Surabaya khususé, tontonan ludrug iku dadi tontonané rakyat, kesenian kang muncul saka rakyat, ora dilairaké saka kalangan kawn féodal. Émané seprana-sepréné isih durung bisa kinawruhan klawan gumatok lairé tontonan lu drug iku çlèk jaman apa, taun pira, lan sapa penyiptané? Munculé kesenian utawa tontonan lu drug kang asalé saka rakyat kanggo rakyat iku tujuané apa? Gotèking panalitiku, sejarah perkembangan kesenian ludrug iku de- dongèngané wis ngalami évolusi marambah-rambah. Owah-owahan kang dialami ora ngemungaké gagragé baé, utawa sifa;té tontonan kang dimainaké, uga solan-saliné rombongan ludrug kang prasasat pençlak- penc,lak arané ganti, rombongan siji mati, utawa isih urip, banjur muncul rombongan anyar, kang wong-wongé ya wong-wong iku-iku baé. Mengkono uga lakon-lakon kang dienggo carita ing kalangan ludrug ora uwal saka dumadiné owah-owahan ing sajroné masa peralihan jaman kang dumadi. Tontonankesenian ludrug kang sepisanan arané Ludrug Bandan. Muncul çlèk taun kapan lan sapa penyiptané ora kinawruhan. Kang dipitontonaké Ludrug Bandan iku, mamèraké sabangsané ngèlmu 'kanura- gan', kaya ta: jaya-kawijayan, adu jeprèté balung, kandelé kulit, dibilcok ora teçlas, diekum ora teles, diobong ara pasah, dicekel mrucut kaya wel ut, dikepung ngilang, dikroyok bisa mbingungaké wong kang ngroyok, jalaran sing dikroyok bisa maujud sekembaran loro, telu, malah bisa maujud dadi papat. Cetané tontonan Ludrug Bandan iku, ngébaraké kaluwihané guna kabisané enggoné ngetrapaké kekuwatan tenaga jero, umwné diarani kekuwatan batin. Sasimané tontonan Ludrug Bandan saka bebrayan agung, nuli muncul ing tengah-tengah bebrayan tontonan rakyat kang diarani Ludrug Lérok. Tembung 'lérok' iki mbok-manawa nyuplik saka tembung 'lyra', kang ateges sawijiné piranti musik kang wujudé kaya clempung utawa siter, dipetik sinambi rengeng-rengeng anglairaké rasaning ati. Kang dipitontonaké Ludrug Lérok iku, sabangsané ngèlmu panggendaman utawa sulapan. Ing sajroné ngempakaké kemayan panggendaman, sinambi

Yèn ana wong nanggap Ludrug Lérok, padatané wong sing duwé kajat sok ngajokaké panjaluk marang ketuané rombongan supaya ne kak- aké sawarnané barang-barang kang ana ing pasar. Yèn wis disaguhi déning ketuané rombongan kasebut, sésuké ketuané rombongan menyang pasar golèk barang-barang kang dikarepaké déning wong kang duwé kajat. Saketemuné barang apa baé banjur dicekel lan dumadi anyang- anyangan rega, panganyangé disuprih supaya ora dadi. Ing dina tepungé gawé, salah sijiné paraga Ludrug Lérok mau maju ing panggung, mlebu ing sajroné krobongan kang wujudé kaya kurungan ayam geçié, dikrukub nganggo mori putih. Ing sajabané kurungan ana wargané Ludrug Lérok kang kekutug menyan madu, nganti keluké ku- mençieng ngebaki papan panggonan tontonan kasebut. Ora gantalan wektu sawarnané barang-barang kang dicekel ana ing pasar, ing wektu iku paçia pating brubul metu saka kurungan. Kang wujud kepiting, rajungan, paçia metu saka kurungan pating gremet. Kang wujud iwak kali utawa iwak segara, ya pating kruget pencolotan metu saka krobongan. Perlu diuningani ing catetanku munculé kesenian Ludrug Bandan iku ing sakiwa~tengené abad kaping 12-15, lan mencungulé kesenian Ludrug Lérok iku dumadi ing sakiwa-tengené abad kaping 16-17. Sasirnané tontonan Ludrug Bandan lan Ludrug Lérok, nuli muncul ing sakiwa-tengené taun 1911 Masèhi, tontonan rakyat gagrag anyar kang diarani kesenian Ludrug Besutan. Mula diarani Ludrug Besutan, jalaran kang dadi paraga utama aran Besut. Lakon kang dicaritakaké nggambaraké lelakoné Besut ngupadi bojoné Asmunah, nganti kale ksa- nan ketemu ana ing wilayah Jombang. Carita kang dimainaké ing kalangan Ludrug Besutan iku sifaté wujud carita 'novelle'; tegesé saben ana tontonan Ludrug Besutan, caritané ya mung iku-iku baé kang digawé lakon. Jejerané lan adeg-adegané, gamelan lan gençiing-gençiingé kang kanggo ngiringi tontonan amrih agrengé, sarta kidung-kidungan utawa gegan- çiangané, apa déné çiapukan siji-sijiné paragané, yèn dijèrèng kabèh ngebaki papan panggonan. Yèn nedya nerangaké kudu migunakaké wektu lan papan panggonan kang ombèr, lan mligi nyatur bab kasebut baé. Kang perlu katur lan perlu diuningani, manut pangandikané para sepuh, tontonan kesenian Ludrug Besutan kebak isi pralambang pasemoné ngaurip. Kejaba iku çiawuh pangandikané swargi Embah Wir ing Kapasari (paguron ngèlmu kebatinan), Surabaya, tumuju marang para

Seni Ludrug 313

siswané: yèn nedya nyingkap wewadiné kawruh batin, pac;la kac;lawuhan nyantrik dadi pemain ludrug; yèn panyantriké wis bisa dic;lapuk dadi Besut, ing kono bakal kabuka kawruhé enggoné olah kebatinan. Iku mbuktèkaké yèn sen i ludrug iku nganc;lut pituduh ngaurip lan piwulang kawruh batin. Ceta kesenian Ludrug Besutan iku ngemu surasa falsafah ngaurip kang dilambari religie. Nyatané tinemu rakitan ukara kang mum: Sulur kangkung, suluré wong munggah Gunung, klentang-klentung, tanpa kanta, tanpa kanti rowang, nggolèki kakang Besut ilang, men yang ngendi parané? Senggakané: Digawa kuntul nglayang! Mula ya pancèn mèmper banget c;lawuh mengkono iku, kayektèné, ing antarané pemain Ludrug Besutan, kangc;lapukané nyakep peranan dadi Besut, wong-wongané ya pancèn peng-pengan banget. Coba dak-aturi menggalih bab kapunjulané paraga ludrug kang di- çlapuk dadi Besut. Yèn ana wong duwé gawé mantu, tetakan, utawa kajat liyané, yèn nganggo nanggap tontonan Ludrug Besutan, tumekané wanci tempuking gawé, kahanan sakiwa-tengené wewengkon panggonané wong kang duwé kajat, prasasat tanggung jawa!bé disampiraké ing punçlaké kakang Besut, ora mung mèlu ngreksa tata-tintrimé ing kalangan sakiwa-tengené papan panggonan enggoné main, uga mèlu tanggung-jawab tekané tamu kang diundang lan kang teka byuk-byukan Itanpa undangan. Malah kac;lingkala uga sok ngayahi pagawéan kang abot. Yèn pinuju ana udan tumurun, kakang Besut kepeksa tumandang ngac;lepi tantangan kekarepané kodrat. Sanadyan kakang Besut ora bisa nolak tekané udan, nanging kudu bisa nyisihaké tumuruné udan supaya ora ciblok ing wewengkon kono. Menawa pangèstiné manter, ora gantalan wektu menc;lung kang rapet pepet, peteng nc;lec;let, bisa sumilak pac;lang mayung, ing sakiwa-tengené wewengkon kono klakon ora udan, terang njingglang. Urutané lakon kang dienggo carita ing Ludrug Besutan, gamelan lan gençling-gençling kang dienggo ngiringi carita,çlapukané paraga siji-sijiné, sançlangan kang dienggo déning para paraga Ludrug Besutan, pocapan lan kidung-kidungan apa senc;loné, liya dina yèn ana wektu lan ana papan longgar arep diaturaké ing kéné. Kang perlu diuningani perkembangané kesenian Ludrug Besutan kang dumadi ing sakiwa-tengené taun 1911 M. nganti taun 1931 M. banjur owah dadi tontonan Ludrug Stambul Jawi. Umuré mung bisa urip nganti setaun, kang dipungkasi déning rombongan ludrugé cak Ganda

Javanese Literature since Independenee

Durasim, paragané Besut kang mauné yèn muncul ing panggung oté-oté, bebedan mor i putih, clana komprangan ,ireng, sabuk lawé, nyengkelit gaman kang winangun kaya kekantané manuk kuntul nglayang lan kuplukan abang, moçlèlé kaya kerpusé bocah cilik. Ngancik taun 1931 M. kakang Besut metuné nganggo klambi 'rompi'. Ing taun 1932 M. dumadi owah-owahan gagrag lan sifaté. Sawisé tontonan kesenian Ludrug Besutan malih dadi Ludrug Stambul Jawi kang banjur dadi tontonan Ludrug Sandiwara, ngalami évolusi 'total, wiwit wektu iki tontonan Ludrug Besutan sirna saka tenga:h-tengahé masyarakat Surabaya khusus lan Jawa Timur umumé. Mengkono uga sifaté kesenian Ludrug Besutan wiwit ing wektu iku sirna, mung kari tabet lan kari kumançlangé aran baé. Éwa semono, sanadyan kesenian Ludrug Besutan ilang saka pacaturan, ing masyarakat isih ninggal tabet, isih ana ciri-ciriné khas kang nuduhaké yèn kesenian ludrug lestari urip, titikané:

1. jogèdé ngréma; 2. kidungané (isih marisi gançlangan jaman Ludrug Lérok); 3.çlagelané. Ing ngarep diterangaké perkembangané sejarah kesenian ludrug ,ngalami évolusi total, sawisé dadi tontonan Ludrug Sandiwara, kang owah ora ngemungaké gagragé, nanging uga ngenani carita-caritané sing dienggo lakon. Mbalèni scjarah perkembangané kesenian Ludrug Besutan. Sanadyan ing sadurungé lan sawisé naté ngalami évolusi marambah-rambah, kang mauné lakoné kang dipanggungaké wujud carita kang sipaté 'novelle', nganti ganti gagrag anyar, ilangé jejeran Besut, dadi aran Stambul Jawi, Ludrug Sandiwara lan Ludrug Senidrama, kang lakoné kajupukaké saka kahanan kang dumadi ing saben dinané, utawa metik saka buku-buku carita roman utawa drama, éwa semono aran 'ludrug' isih lestari kat ut, ora bisa ditinggal utawa diilangi. Iki pratançla kesenian ludrug lestari urip. Para paraga Ludrug Besutan kang kajuwara, saélingku ing antarané: cak Niti Satimin almarhum (arèk Keputran Pasar Cilik), cak Kusèn almarhum (arèk Jagalan Gang lIl), sakaroné saka rombongan ludrug Marikangen pak Dul,ing jaman penjajahan Landa lan penjajahan Jepang kerep main ing stuçlio Nirom lan Hosokyoku. Sasisihé iku, kang luwih kajuwara manèh ya-iku: cak Ngari (Besut), cak Ganda Durasim (çlagelan), lan cak Da'uk (pawèstrèn), kabèh asal saka rombongan Ludrug Besutan Gentèng Legèn. Saiki para paraga iku wis paçla tilar donya. Perlu dikawruhi, almarhum cak Ngari iku arèk Surabaya asli, ing kalangan ludrug çlapukané dadi kakang Besut. Paraga kang dadi kakang Besut iku ora angger wong, dipilih wong kang sugih ngèlmu agal-alus,

Perkembangan Seni Ludrug 315

lan kudu bisa tanggung jawab keslametané kulawargané wong kang nanggap lan kulawarga rombongané, sarta uga tanggung jawab keamanan ing sakiwa-tengené papan panggonan kang dienggoni tontonan ludrug sajeroné sewengi muput. Upamané, mèlu ngreksa tata-tertibé keamanan ing jero lan ing jaba kalangan, nyebar kemenyan nekakaké wong kang diulemi lan kang ora diulemi, nisihaké udan yèn pinuju langité peteng nçleçlet arep ngruntuhaké banyu saka awang-awang lsp. Gak Ngari almarhum ala-ala ,çlèwèké nyipta lagu gençling. Karya ciptané ya-iku: gençling Ijo-ijo lan gençling Emèk-emèk utawa gençling Jeki- tut Tongèl-tongèl. Gençling ciptané kang kasebut kari iku sok dikang- gokaké yènçlèwèké manggung dadi Besut ing jejerané watara jam 3-4 parak ésuk, sawisé dibawani sençlonané: Sapa kang duwé perkutut ucul, perkututé wong Sidoharja? sun tulup-tulup maénçla, énçlané méncok punçlak, anucuk pipi ... (banjur tinampan gençling Emèk-emèk). Gençling ciptané cak Ngari iku kèh-kèhé gençling Jawa-timuran asli kang uga wis na:té direkam ing piringan ireng (jaman pemerintah jajahan Walanda), malah uga kerep krungu ana ing pasamuan ing tarub-tarub. Semono uga cak Ganda Durasim,çlèwèké ya arèk Surabaya asli, pang- upajiwané mung saka enggoné dadiçlagelan ludrug. J)èk jaman penjajahan Walanda swarané uga naté mlebu ing piringan ireng, ngidung saut-sautan karo cak Wakidin alias pak Markuwat. Sawisé Ludrug Gentèng Legèn bubar, cak Durasim ngedegaké kumpulan ludrug anyar, umumé diarani 'ludrug rombongan Gak Durasim'. Kang dadi wargané: cak Wakidin alias pak Markuwat, çapukané dadi kakang Besut, utawa, sawisé Ludrug Besutan manjelma dadi Ludrug Stambul Jawi, banjur manuksma dadi Ludrug Sandiwara, cak Wakidin çIapukané dadiçlagelan nisihi cak Durasim. Gak Karsa dadi paman Jamina, sailangé Ludrug Besutan dadi Ludrug Stambul Jawi çapukané kaçlang-kala dadi çlagelan wadon. Gak Amir, cak Nata Kasiyan lan cak Satari, cak Minin, ç1apukané kang ajeg dadi pawèstrèn. Mung cak Nata Kasiyan ing jaman Républik Indonésia ç1apukané ora dadi pawèstrèn manèh, nanging sok kaçlapuk dadi bapak, ing rombongan ludrug Marhaen. Ing jaman sejarah ada-ada madegé Geçlong Nasional Indonésia, kang ana ing Jalan Bubutan 85, Surabaya, rombongan ludrugé cak Ganda Durasim mèlu ançlil geçlé tumrap perjuangan nasional bangsa

Ar· nawa, uga rinaket déning almarhum bapak Dr. Sutomo, prasasat dadi bau-kiwané swargi, mbiyantu perjuangan nyawijèkaké jiwa nasional Indonésia lan mencaraké semangat gotong.royong. Perjuangané cak Durasim iku ngatasé rakyat biyasa, dadi pemain ludrug, tumrapé swargi pak Dr. Sutomo ngakoni lan ngrumaosi kalah daya prabawa kang kanyatan geçlé banget karmané. Iki dibuktèkaké saben-saben yèn swargi pak Dr. Sutomo nganakaké rapat, ngundang warga partainé. Alamaté ceta, nanging tumekané dina tepungé gawé, rapat kang dianakaké ora én tuk kawigatèné para warga kang diundang. Kosok-baliné yèn cak Ganda Durasim, rombongan ludrugé menawa main ing ngendi baé, tanpa ngulemi, mung sarana getok tular baé bisa éntuk kawigatèn wong sapirang-pirang nekani papan panggonan dunungé rombongan ludrug cak Durasim main. Cak Durasim perjuangané saya katon sengkud rikala munculé ada-ada saka swargi pak Dr. Sutomo arep ngedegaké Geçlong Nasional Indonésia (G.N.I.). Ing wektu iku cak Durasim sarombongané ludrug giyat main ing ngendi-endi panggonan mbiyantu golèk tambahé wragad kanggo mujudaké madegé G.N.I., sinambi mencaraké semangat gotong-royong lan nandur jiwa persatuan nasional Indonésia. Asilé ngedegaké G.N.I., sanadyan nganti sepréné isih gatra pençlapa, bisa kaleksanan. Mengkono uga jiwa persatuan nasionallan mekroké semangat gotong-royong kal ek- sanan bisa kababar ing sajroné taun 1945 M., kanti gara-gara pecahé révolusi Indonésia diwujudi kanti patukon nggiligaké semangat gotong-royong kang linambaran gumolongé persatuan jiwa nasional ngrebut panguwasa saka tangané pemerintah jajahan]epang. Nalika jaman]epang nguwasani Indonésia, kahanané pakumpulan-pakumpulan ludrug isih lestari urip, sanadyan ngalami tekanan saka politiké pemerintah jajahan]epang, éwa semono pakumpulan-pakumpulan ludrug kang ana ing wektu iku bisa nglarasaké uripé karo kahanané swasana ing wektu iku. Ing jaman]epang, nuju sawijiné dina rombongan ludrug cak Ganda Durasim main ing]ombang. Kaya padatan çlapukané cak Durasim dadi baçlut. Nalikané ngidung kanti disengaja apa tanpa disengaja nglairaké penguneg-uneging atiné dirumpaka nganggo tetembungan parikan kang muni: Bekopon omahé dara,

Seni Ludrug 317

sajegé ana Nippon awakku sangsara. Ukarané parikané cak Durasim iku satemené ora angan4ut pangertèn apa-apa, saya ing pangertèn 'politik'. Rakitan ukara kang diucapaké iku mung wujud tetembungané ba4ut kang pinuju a4agel. Nanging tang- gapané wong kang dadi antèké Jepang, panyurasané ngina pemerintah Jepang kang ing wektu iku nguwasani lndonésia. Magepokan karo kidungané cak Ganda Durasim kang mengkono mau, njalari cak Durasim lan kanca-kanca rombongan ludrug diundang nga4ep kepala Kènpeitai kang nguwasani wewengkon Jombang, ditakoni maksudé kidungan kang dikuman4angaké ing panggung tontonan ludrug 4èk bengi. Saka kuwa- tiré pemerintah jajahan Jepang, wusanané rombongan ludrugé cak Durasim kang main ing J ombang dibubaraké lan para pemainé pa:4a dikongkon mulih. Saterusé rombongan ludrug cak Durasim ora kena aktip main, utawa: 'dibekukan'. Ana wong sing ngira nalikané cak Durasim diundang menyang kantor Kènpeitai, nga4ep kepala Kènpeitai, ana sing ngan4akaké jaré cak Durasim digebugi, kang wusanané njalari dadi lan patiné. Nanging manut katrangané kanca-kancané sak-rombongan, nalika cak Durasim ngaçlep kepala Kènpeitai iku mung ditakoni saperluné, ora dipilara, mung rombongan ludrugé dikon mbubaraké, ora kena aktip main. Dumadiné kahanan kaya mengkono iku panjenengan bis a nggrayang sepira pasiksan batin kang disangga déning cak Durasim sak-kan ca- kancané sawisé rombongan ludrugé dibubaraké ora kena main. Mangka sumber penguripané cak Ganda saben dinané mung met u saka asil karyané enggoné main ludrug dadi ba4ut. Panalangsa tekanan batin kang mengkono iku rinasa banget déning cak Durasim. Saben dina prasasat unjal napas lançlung, sangsaya suwé lakuné panapasané nyesegi çla4ané, ndayani keketeg jantungé baka setitik man4eg, jiwané ngoncati ragané kanggo salawasé. Tanggal 8 Agustus 1944 M. jisimé dipetak ana ing taman pamakaman Témbok. Ngancik jaman révolusi, kanca-kanca saka rombongan-rombongan ludrug kang ana ing Surabaya khususé lan Jawa Timur umumé pacJa ngili ngungsi metu saka wilayah papan panggonané, mlebu ing daérah pedaleman Républik. lng pedaleman kanca-kanca pemain ludrug kang pa4a ngungsi pa4a ngumpulaké kanca-kanca, n4apuk kumpulan ludrug wargané saka kanca-kanca kang ana. Kaya cak Nata Kasiyan, Satari, Usman BencJul, pa:4a nggamblok nyawiji ing kumpulan ludrug 'Jawa Timur' kang dipimpin déning cak Satari lan cak Nata Kasiyan, pakumpulan ludrug 'Sekar Mulya' kang dipimpin déning pak Dul lan cak Yatna,

muncul ing pedaleman. Sawisé Walanda nyerahaké kedaulatané menyang Indonésia, pakumpulan ludrug sandiwara 'Sekar Mulya' banjur masrahaké kapercayan pimpinan marang ludrug sandiwara 'Marhaen' atas pasarujukané para kanca wargané. Ing wektu semono pakumpulan-pakumpulan ludrug kang kacatet ana 48 pakumpulan, kabèh pa~a nerusaké perjuangané ~éwé-~éwé nganti tumekané taun 1965. Ingtaun 1965 perkembangan kesenian Iudrug ngalami krisis tatal, ya-iku kesempyak aluning politik kang umumé disebut prastawa G-30-S, kang njalari munculé Iarangan pakumpulan-pakumpulan seni ludrug lan kumpulan-kumpulan kesenian liyané, ora kena nindakaké kegiyatané ing masyarakat. Pakumpulan-pakumpulan kesenian kang arep nerusaké kegiyatané diwajibaké nçlaf- taraké arané pakumpulané lan wargané sap a baé, sarta arané pengurusé sing tanggung jawab. Satemené kahanané kesenian ludrug iku ora ken a dicampuraké karo urusan politik, awit mati-uripé kesenian ludrug iku kejaba ngambah ing dalanéçléwé, uga duwé jiwa lan panapasan çléwé. Sanadyan perkembangané kesenian ludrug dicuresa, kegiyatané dipalangana nganti sun- çlul langit, rèhné kegiyatané metu ing dalané çléwé meksa ora bisa di- pepalangi, lan lestari bisa urip ngembang nganti sepréné. Perkembangan kesenian ludrug kang ana ing wektu saiki ceta yèn wis ngalami évolusi marambah-rambah kang dumadi pençlak ngaçlepi masa peralihan. Kahanané tontonan kesenian ludrug kang ana ing wektu saiki, apa kena diarani ngambah jaman kemajuan? Kang kena diarani maju mung sapérangan saka bagian kesenian, njalari sifat-sifaté tontonan ludrug kang asli ilang babar pisan. Kang isih ana mung kari tabet-tabeté baé lan tabet-tabet iku dadi ciriné khas kesenian ludrug, kaya ta: jogèd ngréma; pawèstrèné kang dadi paragané ora wanita nanging priya; lan ugaçlagelané.

Ki Soemadji Adjiwongsokoesoemo

(in: Jaya Baya no. 49, August 1972).

TÉGA LARANÉ NJ!AK TÉGA PATINÉ

(gamelan)

Bebukané pasugatan kula: kula ngaturaken suka-harja, mugi sami andadosna rena, yèn manawi lepat nyuwun ngapura.

Nang Surabaya numpak sepur, kenèk numpak bécak nang Kalimati. Ayo kanca, paçla dadi dulur, ayo nyawiji bekti Ibu Pertiwi.

Indonésia rak wis bukti, konçlang gemah ripah loh jinawi, subur kahèh kang sarwa tinandur, murah barang kang sarwa dituku.

He-he, nèktak-pikir pancèn ya bener, ya ana kenyataané: Indonésia iki subur lan makmur, negara akèh pulo lan segarané, tur tanahé ya subur, isi bahan-bahan kang migunani tumrapé bangsa. Mula rakyaté aé tak-jaluk paçla gelem mbudidaya ya-apa bisané tam bah pametuné, ya kudu sregep nyambut gawé tur sugih kawruhé. Iku kabèh sara:té kanggo makmurna negarané.

E, e, e, ehem!

Kucing gering nggawé kaca-mata, asu kèkèk bantingan oncé. Paçla sing éling barèk sapaçla-paçla, supaya bisa tentrem uripé.

(tok tok tok tok tok)

Markuwat: Lah!

Javanese Literature since Independenee

Patollah: Sapa iku? Markuwat: Aku, Lah. Patollah: 0 ... Markuwat! Markuwat: Va. Tak-sawang-sawang teka kadohan kaya-kaya uripmu iku wis ayem, wis gak kurang <,le<,lek, gak kurang pari, kluwak-kluwuk ngidung, paçlané ludrug aé. Lah, Lah! Patollah: Heh heh! Kon iku, Wat! Lah tinimbangané nglamun lak angur ngidung tah, Wat. Kok dengarèn, Wat! Apé nyang ndi? Markuwat: Ya angkaté ... metuki awakmu ki lho, tèlèk butuh, nèk ana. Heh! Patollah: Mulané kok klumbrak-klumbruk kon iku, Wat. Markuwat: Nèk ngomong apa angger ngomong apa-a? Klumbrak-klumbruk iku rumangsamu aku iki kaya klambi wis am oh ngono tah? Wong iku sawangen<,lisik. Aja angger ngomong cemplang-cemplung. Rupané wong kuwi ya-apa, sawangen ngono! Patollah: Heh heh! Ngéné lho, Wat. Polatanmu iku lak rada surem ah. Markuwat: Hm ... ? Patollah: Tak-upamakna kaya mbulan ketutupan mençlung, kaya gajih ketutupan bon-bonan. Lak ngono tah! Markuwat: Ngono aé sing kon gunem iku! Lah ya-apa lèhku gak susah, Lah, Lah! Wong tuwa katik lara, çluwik gak nyekel. Bapak lak lara tah, Lah. Patollah: Lara apa, Wat? Markuwat: Hm? Pènçlèké kon eruh ngono gak mentala. Nèk awan iku ... panas! Patollah: Nah, nèk bengi? Markuwat: Açlem. Patollah: Nah, nèk ésuk? Markuwat: Anget-anget ... kuku. Patollah: Heh heh heh! Olèhmu mblakrak kon iku! Lah tekamu réné ki apé apa? Markuwat: Lho, karepku lak ya ngriwuk awakmu tah, nyilih çluwik satus ngono lho. Patollah: Lah ya, Wat, kon iku kok anèh. Lah mbok utang sedulurmu! Cak Munali iku lak dulurmu, ah? Markuwat: Lah ya. Patollah: Atik dulurmu ya sugih. Wong dulur sik sugih ngono kok,

Ngak Téga Patiné 321

utang nang kanca iku lak ngaya tal Markuwat: Ya ngéné, Lah. Mulané aku gak ngriwuk dulur iku, umumé wong dulur iku lak endi sing ana lak ya wèwèh tah. Lah wong cak Munali iku dulur nèk metuk paçlané mungsuh, luwih-luwih nèk mbèk bapak wis gak mèmba mèmper. Wong bapak gak dianggep wang tuwané. Ngono manèh, Lah, Lah! Patollah: Ngénélho, Wat! Markuwat: He-eh. Patollah: Aku ngono ya gelam-gelem aé nulung, luwih-luwih kanggo kebutuhané wong tuwamu. Markuwat: Lah ya-apa? Patollah: Tapi ya jajalen çlisik barèk cacakmu. Nèk pancèn awakmu rana gak hasil ... Markuwat: He-eh? Patollah: ... engko aku ya sanggup nulung awakmu. Markuwat: Kon iku temen tah, Lah? Patollah: Kon iku sih kurang percaya aé sé, Wat, kon iku! Markuwat: Ya wis, nèk ngono, aku tak mulih. Patollah: Ya ya ya.

(gamelan)

Akub: Açluuuh! Açlem apa awak iki! 0 Allah! Nak! Markuwat! Kok becik kon, nak, ana wong tuwa lara ngéné kok kon tinggallunga! Markuwat: Pak! Bapak! Akub: Apa? Markuwat: Wis waras tah, pak? Akub: Ah, apané sing waras, Wat? Markuwat: Ya larané sing waras iku, mosok utangé waras. Akub: Kon iku kok nemen, nak, olèhé gak jawa ambèk wong tuwa. Kon nèk nemen-nemen gak jawa ambèk wong tuwa, kon nèk tak-tinggal mati getun! Getun kon iku, nak! Markuwat: Heh, gak kliru tab, pak, pen a ngomong iku lho! Sing getun iku lak mestiné pena tah, pak. Lah wong wong mati, getuné iku lho. Nèk pena mati, gak kétok paçlang hawa, gak eruh rasané mangan lontong balap. Kok ngilokna aku pena tinggal mati getun iku lho. Akub: Maksudé bapak iku gak ngono, nak. Gak teka Ion tong balap, gak teka hawa, paçlang hawa. Nèk kon tak-tinggal

layangan, njaluk pèntil. Akub: Kon iku kliru tampa. Bapak gak njaluk layangan, gak njaluk plembungan. Bapak iki ihtiyarna, dadi kon lunga nèk mulih nggawa jamuné bapak ya, nak! Markuwat: Va, dak-ihtiyarna, wong aku ya tèlèk çluwik, pak. Akub: He-eh. Markuwat: Nang Patollah gak ana, dikongkon nang cak Munali. Akub: Va, bener. Markuwat: Pena aé aja metu-metu! Engko nèk metu ana rasé nçlèçlèsi! Akub: Rasakna metu, nak, wong me<;lun teka ambèn aé gak isa, dadakna .,. Markuwat: Na omah aé, ya?! Akub: Va. Markuwat: Tak-tinggal tèlèk ·çluwik, nang cak Munali. Akub: Nèk wis olèh 'çluwik ... Markuwat: Gaé tuku jamu. Akub: Olèh çluwik aja lali ya, nak ... Markuwat: Va? Akub: ... ,tukokna jamu, bapak cik-bèn waras! Markuwat: Va, tak buçlal ya. Akub: Açluh! Açluh!

(gamelan)

Angin ngidul-Ion parané, gunung séla tanduran téla, maçlep ngétan ora ana kancané,

Munali: Hm, ehem! Pancèné nèk ngrungokna gençling GodriI iku ... heh, ndahnéya dirungokna ambèk ngombé wédang ngono, seger, antarané isa ngresep nang balung sungsum. Sayangé wédang jané tak-ombé, dipancal kucing. Apa-a? Tak-pikir ya gak salah kucingé, salah olèhku ndèkèk. Coba, olèhku ndèkèk iki bener, antarané ya gak dipancal kucing. Ah, wong

Patiné 323

iki nèk sugih gak klawan-klawan, ya gak anak, ya gak bojo, gak ana sing ngriwuk. Sayangé jané nggo<,log wédang wedi nèk kentèkan gençling, gak nggoçlog iki gak ana sing tak-ombé.

(tok, tok, tok, tok, tok)

Munali: Sapa iki?

Markuwat: Aku, cak. Munali: Kon, Wat? Markuwat: Va. Munali: Lah apa? Markuwat: Ya mréné ki ana perluné, cak. Munali: Ana apa riwa-riwi aé? Markuwat: Ngéné, cak, ngomong ki sing sabar titik apa-a! Wong arané aku dulur, gak tau sambang mréné, sambang réné sepisan iki angkaté ngriwuk <;luwik satus, cak, gaé tuku jamuné bapak. Bapak lak lara tah, cak! Munali: Bosen, Wat! Kok bapak iku na kéné ngono lah wong tanggunganku. Wong bapak iku na 'nggoné awakmu, ya tang- gunganmu. Lah kon ya-apa ihtiyannu? Markuwat: Ya biyèn nyambut gawé, perkara bapak lara tanggunganku. Wong gak nyambut gawé ... ! Engko aku ngriwuk nang wong liya, sawangané aku ki gak ngétok-ngétokna dulur. Dulur sugih kok dikétokna lèh sugih, gak tak-jawab, ngono lho, cak. Munali: Terang nèk pancèn awakmu iku wis gak dipercaya ambèk wong liyan. Barèk Iho kon iku lho kuncung tumekané gelung ... sambat aé lho. Gak bosen-bosen tah! Va-apa kon iku? Markuwat: Wong atasé çluwik satus aé, cak. Munali: Wis ngéné aé, cekak aos, aku wis gak isa nganani. Markuwat: Gak olèh satus ya pitung-pitung pul uh lima, ngono aé lho. Munali: Aja papak kon muni satus, ngomonga tah ... seringgit ngono, gak ana wisan. Markuwat: Pena iku sé, temené gak percaya ambèk aku, olèhé gak sakna ambèk bapak iku lho! Aku gak perlu akèh-akèh omong, gak perlu akèh-akèh sambat, nèk gak ana satus ya wis ... satus-satus sèket ngono! Munali: W ong dikançlani 'ngomonga seringgit gak ana' kok, mempeng aé!

.. tinggal mulih lho, eak. Munali: Mulih karepmu, gak mulih karepmu!

(gamelan)

Patollah: Lho, Wat, bolak-balik kok kon aé! Markuwat: Heh hm, lah wong ... Patollah: Cekukrak-eekukruk paçlané kueing mari kaudanan aé! Teka endi kon, Wat? Markuwat: Ya nuruti omonganrnu ki lho! Teka endi rnanèh? Teka omahé eak Munali. Wong kongkon utang ~uwik na kana wis gak dikèki, dieelatu sakayah-kayahé. Patollah: Heh heh heh heh! Markuwat: Ngomong sakeeap, cak Munali ngomong rong keeap. Aku rong keeap, kana limang keeap, bulé aku gak isa keeap-keeap. Patollah: Heh heh heh! Kon iki ééé, dadi ngono iku maeng tah. Markuwat: Lah ya-apa! Patollah: Tak-kan~ani, aku wis ngerti nèk menawa wataké Munali iku kasar ... Markuwat: He-eh. Patollah: ... atèn-atèné kaku. Markuwat: Lah iku! Patollah: Tapi kon kudu ngerti, nèk dudu aku mungsuhné ngono gak ana Munali iku, Wat. Markuwat: Ayo, olèhmu ngomong iku lho, eik sombongé iku lho! Kon iku wani temen tah ambèk eak Munali? Patollah: Hééé ... kurang pereaya! Aja eaeak saeacakmu, rong eacakmu paribasané tak-ladèni, Wat! Markuwat: Ayo, saiki ngéné, aja ramé-ramé ya? Patollah: Va. Markuwat: Endi janjimu ~uwik satus rupiyah iku lho? Patollah: Aja kuwaotir! Atasé persoalan çluwik aé lho! Heh, ki lho! Markuwat: Ya ne~a nrima, prelu gaé tambah nukokna jamuné bapak iku lho, Lah. Patollah: Tapi ya ngono ... Markuwat: He-eh? Patollah: ... caeakmu iklasna, ya?

Nçlak Téga Patiné325

Markuwat: Lho lho, aja diterusna ngomong kaya ngono iku, Lah! Patollah: Apa-a, Wat? Markuwat: Engko pas dadi saksi aku. Nèk saksiné gak sepira, ènç1ang- ènç1èngé iku lho. Patollah: Lho, sing dadi lak akalé lan carané tah? Markuwat: Cara ya-apa manèh, Lah Lah! Patollah: Kari ngentèni awakmu, iklas ,tah nggak, ngono aé. Markuwat: Lho, karepé ki tak-iklasna. Aku iku kanç1anana ç1isik, sing dimaksudna iklas iku apa, lak ngono 'tah? Patollah: Pokoké kari kon, iklas tah enggak. Nèk iklas ya tak-akalna, tak-carakna. Markuwat: Ya wis, tak-iklasna, Lah. Patollah: Lah, nèk kon iklas ya ... Markuwat: He-eh? Patollah: ... entènana ana kéné ya. Markuwat: Va.

(gamelan)

Trunajaya pahlawan Madura, Sawunggaling putra Surabaya, Ayo paç1a nyipta ékapraya, Mbeciki iman mbangun Negara.

Numpak sepur trus myang Kalisosok, Numpak bémo menyang Kalimati, Patunggonana budi kang al us mangké dados, Nyuntak ambeg ç1iri.

Kembang ,tanjung sumebar nç10k latar, Patembangna ati sing sabar, Iku laku prayoganéééé- héééééééééé ...

Patollah: Nuwun! Munali: Sapa iku? 0, pena, Lah? Patollah: Va, cak. Munali: Ana gawéné ah? Patollah: Ya ana gawéné setitik, cak. Munali: Teka endi aé?

~uwik tah? Nèk utang ~uwik gak ana. Tapi ya, nèk gelem, ~uwik wédok. J!uwik wédok ya-apa sé, cak? Ika lho, Lah, ·çluwik manak. 0, paçlané arèk cilik aé, Lah. Nggak, cak, tekaku réné iki gak utang ~uwik. Va. Aku lak dikongkon arèk-arèk iki ah, cak. Kongkon apa? Nèk pena gelem ... Yaya. Arèk-arèk iki lak apé nganakna arisan ah, cak. Arisan? Saben wulané rong atus. Tapi ... olèh mangan, cak. Lho, wah iku cocog. He-eh. Aja atik muni rong atus, Lah, masi limang atus gak kabotan aku. Tapi kapan iku ngono, Lah? Ya minggu ngarep iki, cak. Na omahé sapa? Na endi manèh nèk gak na omahku, cak. Tapi aja lali, Lah! Apa-a, cak? Suguhané ... ya? Ya ya, cak. Ambèk seger-segeré lho, Lah! Wah, soal iku ... wah, aja kuwatir manèh, cak. Aku sing nanggung, cak. Ambèk ~uwiké kon gawa saiki tah? Nèk isa ya tak-gawa saiki, cak. Kebeneran ana karèn nèng nggoné sak iki. Va. Iki lho, tampanana! Ya ya, cak. Pena lak setuju sé, cak? Wah, wis cocog iku! Wis aja lali, Minggu ya tak-entèni, arèk-arèk na kan a kabèh, cak. Ya ya. Aku mulih, cak, ya? Ya ya.

N<,Iak Téga Patiné327

(gamelan)

Markuwat: Lho, Lah! Patollah: Wat! Markuwat: Va-apa kabaré? Wis hasil tah, Lah? Patollah: Ndelok-ndelok sing usaha, sé! Lah nèk sing usaha aku ya rong atus kecekel tangan. Markuwat: Ho, kon iku temen tah, Lah! Patollah: Lho, sing dadi lak buktiné, tah? Ki lho, rong atus, tampanana! Markuwat: Wah ya ... tak~tampani! Kon iku pinter temen, Lah. Mangka cacak ki kerasé kaya ngono kok isa tel uk ambèk awakmu iku lho. Patollah: Lho mulakna tah, sing dadi lak omongané, Wat. Markuwat: Lah iya. Patollah: Aja kok kaya kon ngono! Isamu pringas-pringis tok aé. Markuwat: Heh heh! Lah ya-apa, Lah? Cacak mau apa gak murang-muring tah, Lah? Patollah: Gak! Malah tak-jawabi çluwik rong atus iki gak murang-muring, guyuné cekakakan, Wat. Markuwat: Waçluh! Kon iku temen tah! Lah saiki ya-apa, Lah? Patollah: Nah ... kon kudu nurut aku lho, Wat. J!uwik iki, Wat, gaé nyaur çluwikku. Markuwat: Ya ya ya ya. Patollah: Lah, kon mbésuk Minggu aja lunga-lunga lho, Wat! Markuwat: He-eh. Patollah: Na omah aé! Markuwat: Lho lho! Wurung aé, Lah! Pumpung durung kebacut. Bapak sekawit waras angkaté kon gawé perkara manèh. Patollah: Wis ta lah, Wat! Percaya barèk aku! Nék ana apa-apané engko, aku sing tanggung. Markuwat: Lho ... nèk kon ngomong kaya ngono, tap i temen lho, Lah! Patollah: Temen-temen, Wat.

(gamelan)

Munali: Lah! Lah! Patollah, Lah! (tok tok tok tok) Lah! Lah! Patollah! Lah! (tok tok tok tok tok tok tok)

(tok tok tok tok tok tok tok) Wah, wah, wah, wah! Va-apa arèk iki? Hmmm ... angkaté njajal aku! Lho lho lho, arèk-arèk ki ya-apa? Munali kéné! Wis kandel temen kulité! Hmmm, 'titènana nèk kepetuk!
Lho ana surat ... : 'Ada di ... eh, tidak ada di rumah.
Kaluk mencari di tempatnya Markuwat.' Wac.luh, nggoné bapak iki! Oh, gak perduli, masi nggoné bapak. Aku gak perlu ambèk bapak, tapi perlu ambèk Patollah. Va-apa arèk iki! Sidatak-kemah temen arèk iki!

(gamelan)

Patollah: Wis, Wat, kon iku nuruta! Aja akèh-akèh omong tah, Wat, kon iku, ah! Markuwat: Wah ya, nuruti apa manèh sé, Lah? Kon iku! Wong waras kon kongkon lara iku lho! Wong lara ditèlèkna tamba cik-bèné waras, dadak wong waras dikongkon lara iku! Patollah: Wah, kakèhan ngomèl kon iku! Wis 'tah, kon iku pokoké nurut nang aku bèrès, bèrès, Wat, kon iku, ah! Markuwat: Ngéné, Lah. Cacak iku atiné gak kenèkan, atiné keras. Nèk kac.lung murang-muring iku, Ilho, omah kéné gaé tembungan temen iku. Akub: Wis ,tah, nak! Kon iku nuruta omongé Patollah. Engko nèk pancèné cacakmu iku mréné muring-muring, aku lak isa nuturi ah, nak! Patollah: Hm lho! Markuwat: Nuruti apa sé, pak? Kok nurat-nurut aé! Omah iki wis

c.loyong. Nèk cacak murang-muring, lho, omah iki lak isa rubuh, kebyukan temen, Lah.
Patollah: Ngéné lho. Nèk ana apa-apané cacakmu, engko aku sing nanggung. Pokok kon nurut ya, bèrès! Saiki, heh, kéné, sirahmu biebeden kéné! Markuwat: Watah-tah-tah! Watah! Lho beneré lak ya batuk sé, Lah, sing dicancang. Lah kok kuping ki lho. Patollah: Heh heh heh heh! Akub: Kengisoren, Lah, kon olèhmu nyancang! Patolla:h: Lho ... ! Akub: J!ukuma titik! J!ukuma titik! Markuwat: Dadak irung sing dicancang, tamba:h gak isa ambegan aku,

Nçlak Téga Patiné 329

Lah, Lah! Patollah: Nang endi, Wat, kon iku! Hm, ah! Kéné kéné kéné! Kéné kéné, tangané! Tangané! Tangané kéné! Markuwat: Lah kok tangan gak apa-apa kon caneang iku lho. Patollah: Wis tah! Akub: Paneèné kon iku eengkal iku apa! Patollah: Ayo sing cepet titik! Engko eacakmu selak réné iki lho. Ah, kon iku lho! Markuwat: Waçluh, sumuké, rèk! Patollah: Ah ... kéné kéné! Nèk wis mari, kéné, mapana na ambèn kéné! Markuwat: Ya ya ya ya! Patollah: Lah, niki ngèten, wak ... Akub: Va, nak? Patollah: ... mengké nèk anak sampéyan Munali mriki sawayah-wayah ... Akub: He-eh? Patollah: ... sampéyan éwangi nangis, nggih wak, nggih? Akub: Ya ya, nak. Ya ya ya.

Munali: Lah! Lah! Lah! P

(gamelan)

Munali: Hé, Lah! Kon iku ya-apa karepmu ik u, Lah?! Markuwat: Allaaah ... oooooh! Akub: 0 Allah, nak, Markuwat, kon iku eik kebangeten temen! Munali: Karepmu iku lho, ya-apa karepmu iku, hè? Patollah: Saiki bapak wis waras, kon saiki nemu eilaka, Markuwat! Munali: Kon angkaté nyoba aku tah? Va-apa kon iku? Patollah: 0 Allah, cak Mun, gak kaya-kayaa ... pena, cak. Munali: Hm. Patollah: Markuwat iki deloken tah, lah, cak! Munali: Kon bançlani tangis ngéné aé, kon! Patollah: Nggak, cak. Aku ki gak nangis persoalané awakku, cak. Nangisi Markuwat aku iki, eak. Munali: Tak-ontang-antingna dadi gaé kon iki. Wis kandel temen ta kulitmu iku?! Patollah: Ngéné lho, cak, deloken tah c.lisik iki, eak!

Javanese Literature since Independenee

Munali: Apa-a? Patollah: Markuwat iki deloken! Lak tiba teka talang ah. Munali: Sapa? Patollah: Markuwat iki lho, cak. Munali: Lho lho lho lho! Endi arèké? Patollah: Embuh urip, embuh mati iki lho, cak. Munali: Wat! Wat! Lho, bapak! Kena apa, pak? Akub: A~ikmu tiba, nak. Munali: Tiba teka endi? Akub: J aréné te ka talang. Munali: Lho, mosok arèk semono ge~éné kok kon mènèk. Pena lak isa mènèk?! Akub: Bapak dikongkon mènèk, nak? Ngono manèh tibané gak tam bah nemen. Munali: Wah, wah, wah! Endi arèké Markuwat? Akub: Kéné! Nyi~eka kéné, nyi~eka kéné! Munali: Apa-é sing pecah iku? Patollah: Cak Mun, ya tangané pecah ... Munali: Va.
Patollah: ... gegeré pecah, cak, sikilé mblesat ...
Munali: Lho! Patollah: ... pun~aké sempal, cak. Munali: Lho, lho, lho, lho, lho! Akub: Untuné coplok pap at, nak. Munali: Va-apa sé, ~ik? Kon iki, ~ik! Iki ngéné, lah, ya, pak ... Markuwat: Va, cak? Akub: Va? Munali: ... nèk pancèné Markuwat iki suk waras manèh, gak ujar gak kaul, nèk waras tak-tumpakna bis kota. Markuwat: Aku waras aré, cak. Munali: Lho! Markuwat: Ayo, numpak montor bis kata, cak. Munali: Wah, wah, wah! Iki nèk gak akal bulusé Markuwat mbèk Patollah gak ngéné iki! Karepmu iku ya-apa tah kowé iku, Lah! Hèh? Patollah: Ngéné, cak. Sabar sik tah! Munali: Kowé ngapusi aku tah, ya-apa? Patollah: Sabar! Sarèh ~isik, cak! Munali: Apa, rèk, arèk-arèk iki, rèk! Patollah: Iki ngono, cak. Pancèné aku sing ... sing nggawé, cak.

Nçlak Téga Patiné 331

Munali: Hm. Patollah: Perluné apa? Aku iki lak ngekèki conto barèk pen a ah, cak ... Muna1i: Ya. Patollah: Lho, upamané Markuwat iki sampé tumeka iug pati ... Munali: Ya. Patollah: ... ya-apa rasané ati pena, cak. Apa tah sampéyan iki gak. keduwung lan gak getun, cak. Munali: Lho, wong arané dulur aréné, Lah! Patollah: Lah mulakna, tak-jaluk aé, cak, wong arané seduluran iki nèk sik urip, ya kudu sing rukun, cak. Munali: Ya ya. Markuwat: Jaré aku angkaté dijak numpak bis kota, cak. Munali: Ya, çik, tak-Iaksanakna kon!

(gamelan)

Numpak montor anyar, bis kota arané, kliling kut a Surabaya, énak lakuné. Liwat Tunjungan ngalor ngidul parané, wiwit bangun ésuk nganti tekan soré. Yo, paça numpak bis kota murah bayaré, Ééé, penumpangé ora karuwan cacahé. Supiré mèsem ngguyu bungah atiné, Bis kota, kabèh butuh pancadané, Bis kota, murakabi kabutuhané.

Patollah: Lah, saiki kon wis keturutan numpak bis kota. Ya-apa rasané atimu, Wat? Markuwat: Saka rasaning atiku wis ayem, Lah. Patollah: Ya ya. Markuwat: Sepisan eruh paçang hawa ... Patollah: He-eh. Markuwat: ... ping pinçoné weruh toko geçé-geçé. Patollah: Haaah ya. Lah sampéyan, wak? Akub: Nèk bapak ki ya wis seneng, nak. Patollah: Senengé, wak? Akub: Sebab cacakmu Munali iku saiki wis ngerti lan wis isa akor ambèk Markuwat. Patollah: Ooooh, nggih nggih nggih!

Pena, cak Mun? 0, nèk aku wis luwar ujarku, Lah! He-eh. Pancèné ya, cak, wang urip iku nèk sik urip, luwih-luwih sik duwé wong 'tuwa lan dulur, cak ... Yaya.
... kudu ngabekti nang wong tuwa ...
Va. ... utawa ngabdi nang dulur ya ana apiké, lak ya tah, cak? Va, Lah.
Haaah ... pena iki minangka contoné, cak ...
Yaya. ... sedulur iku, cak, senadyana téga larané, gak bakal téga nang patiné, cak!

(gamelan)

Keluarga Ludrug RRI., Studio Surabaya, 1969.

mu~a, mbésuk dadi wong kang dipercaya, sing becik dienggo, dibuwang barang sing ala. Oooing kecik keciké Manila, oooing yèn kasèp njur aja gela.

Kecik-kecik diwa~ahi takir, sawo kecik saka Kali-Asin, bengi mikir, mas, ésuk soré mikir, kok ya kebangeten dipikir ora rumangsa. Oooing kayuné ukir-ukiran, oooing wong manis dadi pikiran.

Kecik-kecik, keciké Manila, sawo rontog, tibané nèng banyu, biyèn ngaku, mas, jaré isih jaka, ning bareng ketemu, hara ta anaké wolu. Oooing turu Sala payungé ilang,

~u~a

~ang, p~ang nga~ang, nga~ang, bareng wis ketemu, hara ta, ra wani nembung. Oooing ana grumbul dalan luwak, oooing yèn wurung bejané awak.

Kecik abang, mas, kecik sawo gunung, tuku srabi ing kuta Semarang, urip bujang, mas, kok rasané bingung, bareng arep rabi, hara 'ia reregan larang. Oooing keciké digon~ol wulung, oooing ~uwit sitik lèh nginger bingung.

Oaoing kecik kecik isi sawa, oooing sampun sayah nyuwun ngaso.

Oooing kecik kecik isi sawo, aooing sampun sayah nyuwun ngaso.

72 PARIKAN

Tuku jarit nang pasar Turi,

murah regané maremké ati.

Dadi murid kudu ngajèni, marang guru aja sok wani.

Lunga Bengkulu tuku perkutut, sing ngati-ati dalané gawat. 1,)awuhé guru kudu diturut, supaya ngèlmuné bisa manfaat.

Lunga ngarit nang kulan kali, sangua senik wa~ahé sega. Dadi murid kudu ngulina, tumindak becik laku utama.

Ungsum tikus kudu diracun, cara gropyakan kudu disengkut. Karo kancané kudu sing rukun, aja tukaran drengki lan kasud (main).

An. Hamin Ms. (in: Parikesit no. 80, July 1974).

SEKATÈN ING DINA MAULUD

Kaya adaté amarengi dina wiyosané kangjeng Nabi Rasul Muhammad

s.a.w. tanggal 12 sasi Maulud iki ing Ngayogyakarta dianakaké prayaan Grebeg Sekatènan. Adat kaya mangkéné iki wis dianani suwé banget ing Sala apa déné ing Ngayogyakarta. Ananging wiwitéçlisik çléwé ana ngendi lan kapan durung kinawruhan kanti ceta. Ana kang ngira Grebeg Sekatènan iku diwiwiti ana ing krajan Demak Bintara, abad XVI biyèn. Ananging malah ana kang ngira yèn wis ana ing jaman krajan Majapahit akhir. Kepriyéa baé adat iki pancèn bangct anggoné narik kawigatèn. Tembung 'greb eg' utawa 'garebeg' iku tembung -Jawa asli. Tegesé 'diirid ing bala akèh' utawa 'dibyuki ing wong akèh'. Saiki isih ana tembung 'kalangan adu jago iku digrebeg', lan isih ana tembung ing pawayangan 'tindakira sang prabu ginarebeg ... .'. Grebegan iku wis kalumrah sadurungé jaman Islam ing Indonésia. Ana ngendi-endi para nata yèn tindak mesti ginarebeg ing sakèhing bala. Apa manèh yèn tin dak menyang njaban kuta. Ananging grebegan kant i teges adat tata-cara uga wis ana ing jaman samana. Sataun sepisan para nata ginarebeg tindak miyos mubeng kuta. Mestiné ing wektu mangkono mau sang prabu ora klépyan atur peparing wujud c,luwit apa déné busana lan bojana marang para panç1èrèk lumèbèré ma rang para kawula. Sang pujangga Kanakamuni sing peparab sang Prapanca ing buku seratané 'Désyawarnana' sing luwih kasuwur kanti aran 'Nagarakcrta- gama' nyaritakaké adat mangkono mau ing jaman sugengé sang prabu Rajasanagara. Wektuné saben tanggal 15 sas i Palguna. Tindaké sang prabu ginarebeg ing para arya, para patih, mahasénapati, para sénapati, tumenggung, rangga, kanuruhan, demang, pelaut, panèwu, pangalasan, bhayangkari lspné. Déné sing karan 'grebeg' ing prayaan Sekatèn Ngayogyakarta iku (biyèn iya ing Surakarta barang) ora liya tindaké sang prabu saka keçJa- ton ginarebeg menyang masjid agung. Ing dina Grebeg Maulud tindaké sang prabu marengi tanggal 12 jam
8.00 bengi, bubar sholat 'Isyak. Tekan masjid sang nata nyebar çluwit

seçlekahé (karan 'uçlik-uçlik'). Quwit mau paçla dirayah, awit manut kapercayan çluwit uçlik-uçlik iku ana berkahé. Anggoné tindak masjid mau sang nata perlu angèstrèni pèngetan wiyosan dalem kangjeng Nabi Rasul. Sawisé satata lenggah sang prabu ançlawahaké çlawuh supaya pèngetan diwiwiti. Pangulu agungkraton, kyai Suragama lan kyai Patoknagara, banjur amiwiti maos riwayat dalem kangjeng Nabi Rasul. Sabubaré iku kyai pangulu maos donga nyuwun kaslametané sang nata, para garwa putra lan santana apa déné para agung lan para kawula kabèh. Banjur paçla kençlurèn, nikmati bojana seçlekah dalem. Sang nata uga kepareng çlahar kembul ana ing masjid mau karo para priyagung. Jam 12.00 pè- ngctan rampung, sang nata buçlal kondur angaçlaton manèh. Ing Grebeg Maulud wektu saiki tindaké Sri Sultan menyang masjid diwakili ingkang paman. Wus akèh para panulis adat nyerat lan gawé pratélan bab Sekatèn lan sejarahé. Ananging sepréné durung ana pasarujukan satemené Sekatèn iku saka -tembung apa, tegesé apa lan sejarahékepriyé. Mung ana saprakara kang paçla sapanemu, ya-iku 'Sekatèn' mono mirid jeneng gamelan pusaka singtinabuh ing prayaan mau. Jenengé Kyai lan Nyai Sekati. Dadi nalusur asal lan sejarahé tembung 'sekatèn' iku uga kudu nalusur asa1lan sejarahé gamelan Kyai lan Nyai Sekati. Ana kang kagungan pamanggih yèn 'sekati' iku nuduhaké boboté pencuning gongé gamelan Sekati kang udakara ana se-kati (680 gram). Ana manèh kang duwé panduga yèn sing se-kati iku dudu pencuning gong ananging salah sijining wilahé gendèr. Nanging kepriyéa baé, mbuh pencuné gong mbuh wilahé gendèr, kaya sajak ora sreg rasané yèn nganti kanggo njenengi gamelan pusaka kraton. Sing wis kanyatan jenengé pusaka kraton iku paçla nganggo aran kang moncèr, ngançlut riwayat utawa ngançlut karep kang apik. Ana manèh kang kagungan pangira yèn tembung 'sekati' mau saka 'sesek ati' utawa 'suka ati'. Ora liya iya seseg sungkawaning penggalihé sang prabu Brawijaya pungkasan lan su ka ati renaning penggalihé sang nata mau. Jaré gamelan Sekatèn mau yasané empu Guna ing kraton Majapahit kanggo nglipur penggalihé sang prabu kang sungkawa, kang seseg, sabab menggalih putrané kakung sing dadi adipati Bintara (Radèn Fatah). Kacarita sang pangéran Fatah arep mbaléla nata ngrebut çam- par kalenggahané ingkang rama piyambak. Panuding iki genah luputé, sabab çleçlasar prasasti-prasasti Qukuhan Qukuh, Jiwu apa déné prasasti Sukuh sing mbaléla ing nata ngrebutçlampar kepraboné sang prabu Majapahit pungkasan iku dudu Radèn Fatah.

,çleçlasar mèh paçlané pakecapan Sekati utawa Sekatèn iku, dikira saka tembung 'syahadatain' utawa 'syahadataini'. Katoné ya malah rada adoh manèh, ananging owah-owahan kaya mangkono iku dudu barang kang mokal. Nyatané ing bebrayan Jawa 'si Akhmad' kaé paçla diundang 'si Kemat', 'Va Qowiyu' dadi 'Angkowiyu', 'Jan Pieterszoon Coen' dadi 'Murjangkung', lspné. Bolak-balik pangira iki ya durung kebuk,tèn beneré, ananging yèn dita- lusur kaya luwih akèh çlasar-çlasar kang mbeneraké. Panabuhé gamelan Sekatèn pancèn ana sambung rapeté karo rasa percayaning manungsa marang Allah Kang Maha Esa ,lan marang kara- sulané Muhammad. Ana ing kraton Ngayogyakarta gamelan Sekatèn iku mung ditabuh ing prayaan Grebeg Sekatèn setahun kaping telu: amarengi dina 'Id al-Fitri, 'Id al-Qurban lan Maulid an-Nabi. Kajaba iku mung ana ing malem tuguran (wungon) ing kraton. Katik nabuh waé paçla sesuci çlisikkaya patrapé wang arep sholat. Malah ing prayaan Grebeg Sekatèn panabuhé ana Pagengan sangarep masjid geçlé. Swarané gamelan Sekatèn sora agung gagah prakosa. Ananging ujug-ujug panabuhé malih saya alon nganti kaya mrambating lung gaçlung mangsa semi, banjur ngawiyat sowan ngarsané Kang Gawé Urip. Saka sitik bali saya banter manèh kaya banyu bendungan kang ambrol ngebeki sanubari rumesep ing rasa-pangrasa. Nglanguti.ng swara kang rinasa ing ati alus mahanani élingé marang Kang Murba lan Amisésa iya Allah Kang Maha Tunggallan Kang Maha Agung. Kajaba iku jeneng Kyai Jan Nyai Sekati apa déné tembung 'sekatèn' utawa 'sekatènan' durung naté kabuktèn wis ana ing jaman sadurungé kasultanan Demak madeg, apa manèh ing jaman Majapahit. Suwaliké wis nyata yèn aran Sekati lan tembung 'sekatèn' iku genah kalumrah ing bebrayan Islam sabubaré panguwasané kasultanan Demak. Malah je- nenging gençling-gençlingé waé akèh kang nganggo tembung Arab, kaya ta: Salataun (Sholat?), Yaumi (Yaum id-Din?), Supiptun (Sufiyah?), Ngajatun lan Dindang Salbinah. Ananging anané gençling-genç1ing sing nganggo jeneng tembung Arab iki malah nuwuhaké pangira liya yèn gamelan Sekatèn mung asal saka jaman Mataraman waé. Iki kaya Dra cocog karo sifat rerakitaning gamelan kang genah tata rakit kun a, isih lugu lan ringkes, wanguné geçlé-geçlé tur kandel-kandel. Nganti panabuhé waékudu sora lan nganggo sungu utawa kayu diblebed 'çlaçlung kang atos lan wuled. Ora nganggo kençlang ananging nganggo beçlug, piranti kang mratah ing bebrayan Indonésia Islam. Jaman Indonésia Hindu ara ana beçlug kang rupané cèples beçlug masjid iku.

beçl.ug gamelan Sekatèn dumadi sak a gong 2, bonang saran- cak, saron 4 (demung, ricik lan peking 2), kempyang 1 lan bençlé. Gamelan Sekatèn iku mung ana ing kraton Ngayogyakarta, Surakarta lan Cire- bon, kabèh kraton waris saka krajan Demak (yasan Kalijagan?). Ing dina pungkasaning prayaan Grebeg Sekatèn, Sri Sultan kepareng amaringaké seçlekah kençluri wujud sega tumpeng salawuhé lan panganan apa déné woh-wohan, diwangun wujud gunungan. Ing jaman krajan biyèn cacahé gunungan mau nganti 30 iji. Saiki ora nganti semono. Boçlolé gunungan saka keçlaton diuntapaké sang prabu ana ing Sitinggil (yèn marengi Grebeg Mulud taun Dal sang prabu nindaki te kan masjid) diirid pepatih dalem nganggo dikawal para prajurit. Tekan alun-alun lor tengah ringin kurung diurmati drèl. Ing jaman krajan biyèn ditam- pan i jumeguré mriyem ambal kaping 23. Bareng karo swarané drèl sedulur-sedulur tani paçla mbetoraké pecut Sekatèné, saperlu ngalap berkah, supaya pinaringan sempulur rajakaya sato-iwèné. Kajaba pecut Sekatèn ibu-ibu tani paçla munçlut suruh ayu (sing kari ngenyèh) kang dikenyèh bebarengan karo swarané panabuhing gamelan Sekatèn kang kapisan ing bangsal Sri Menganti lan bangsal Traju-mas tanggal 6 Maulud bubar sholat 'Isyak. Ing wengi iku sang prabu utusan uçlik-uçlik, nyebar <,luwit ana ing plataran Sri Menganti. Iki mujudaké paring dalem marang para abdi niyaga, ananging ora wurung paçla dadi rayahan. Manut kapercayançluwit uçlik-uçlik iku ya ngançl.ut berkah dalem. Gamelan Sekatèn ditabuh kapisanan ana ing Sri Menganti mau tekan jam 12.00 bengi. Jam 12.00 diusung menyang bangsal Pagengan ing ngarep masjid agung. Ditabuh ana kana saben dina sak a jam 5.00 ésuk tekan jam 2.00 bengi. Wiwit tanggal 6 bengi iku tekan tanggal 12 panabuhé mung meneng ing mangsané paçla sholat limang wektu lan ing mangsané dina Jemuwah. Kok ya narik kawiga:tèn déné seçlekah dalem iku kok diwangun gunungan barang. Kok ora diwangun liyané. Iki ya ana sejarahé. Kajaba wangun gunungan iku ngemot pralambang kang jero uga mujudaké pe- nerusan adat lawas. Mung adat rak ya kena lan samestiné diterusaké ta? Ing buku Désyawarnana sang rakawi Kanakamuni mratélakaké anané pèsta pasradan agung ing jamané sinuwun prabu Rajasanagara ing Majapahit. Wektu samono sang prabu ngetokaké hajat peparing wujud gunung Mandara diémba ing lelakon Samudramanthana. Malah hajat kençl.uri wujud gunungan (jenengé tumpeng) mau sepréné isih kanggo ana ing slametan-slametan ing bebrayan Jawa Islam apa déné ing bebrayan Bali Hindu.

Sekatèn Ing Dina Maulud 339

Gunungan mono mralambangaké gegayuhan kang luhur, ya-iku ma- nembah lan ngabdi ing ngarsané Kang Gawé Urip, lan nuwuhaké rasa lan kapercayan sahadatain ikuçléwé. Sebab sahadatain iku punjeré iya sahadat taukhid: paseksèn yèn Pangéran iku mung sawiji lan ora ana Pangéran kang sinembah kajaba Gusti Allah. Uga patut dak-aturaké yèn agama Hindu Bali sing saiki karan Hindu Dharma kaé iya ngakoni anané Pangéran kang mung sawiji. Pangéran kang mung sawiji mau anggoné ngarani Sang Hyang Widi Wasa. Sanadyan isih diakoni anané déwa batara liyané, ananging iku mung dianggep paçla déné titah, mal ah dianggep wujuding Hyang Widi Wasa uga. Miturut Prof. Dr. Ida Mantra Manuaba, sawijining putra Bali kang isih setya nggilut kapercayaning kakèk-moyangé, gunungan mono ngèngetaké ummat Hindu marang 'Siwa yang bertahta di pUllCak gunung Agung di dalam bayangan sekala dan dinamis, yang diikuti sifat kasih dan maha asih'. Ringkesé waé gunungan iku ngèngetaké manungsa marang Dzat Kang Gawé Urip. Mesti waé ing bebrayan Islam béda karo ing bebrayan Hindu bab pralambang kang dikarepaké ing wangun gunungan mau, sanadyan punjeré pa<:la, ya-iku ngèngetaké marang Kang Maha Tunggal. Gunungan hajat dalem ing prayaan Sekatèn ana warna 6 (rukun iman rak ya enem kanti punjeré sahadat taukhid ta?), gunggungé kabèh jaman biyèn ganep ana 30. Saiki ora nganti semono. Kapisan kang karan gunungan lanang, geçlé mayug-mayug kaya kukusan buta, cacahé 10. Digawé saka wilahan-wilahan pring ditancebaké musat ing bak isi tumpeng cacah 12. Pucuking wilahan mau ditancebi rengginang, ençlog goçlog, ençlog gorèng, karang gléyor, lombok abang, kembang kantil, kembang mlati lan panganan saka ketan liyané nganti njeroné ora katon. Kaping pinçloné gunungan wadon eaeahé 4 (sedulur papat lima paneer?) lan gunungançlarat, cacahé ya papat. Digawé saka wilahaning pring diwangun megar kaya payung megrok. Ing pucuking wil ah-wil ah mau pating grançlul panganan warna-warna. Wilah-wilahing pring gunungan wadon ditancebaké ing wajik-buta bunder ing ngebakan, déné gunungan çlarat ditancebaké ing papan. Isih ana manèh gunungan pawuhan lan gunungan gepak mapat isi woh-wohan lan jajanan warna-warna. Gunungan pawuhan direnggani timbel cilik-eilik. Ing pèngetan Maulud tahun Dal ditambah manèh gunungan kutug wujud gunung isi padupan, mula kumebul kaya gunung kang bakal nje- blos. Grebeg Maulud tahun Dal iku digeçlèk-geçlèkaké, sabab miturut pétungan taun Jawa yasan dalem sinuwun Sultan Agung Mataram wiyosané panjenengan dalem kangjeng Nabi Rasul iku ngepasi dina Senèn-

Javanese Literature since Independence

Pon tanggal 12 sasi Mulud tahun Dal. Dadi Grebeg Sekatènan sasi Mu-Iud ,tahun Dal iku tumbuk dinané, tanggalé, sasiné, tekan 'tauné sisan. Sawisé gunungan kairid tekan masjid geQé pepatih dalem kepareng nerusaké .timbalan dalem marang kyai Pangulu bab paringé seçlekah hajat wujud gunungan kabèh. Kyai Pangulu banjur maca donga. Rampunging donga gunungan paQa dadi rayahan. Jaré ya ana berkahé. Saiki sing paQa ngrayah wis ora kanti ngentèni rampunging donga. Bareng gunungan disèlèhaké terus kanggo rebutan. J!awuhé para sepuh iki ateges durung diberkati lha wong durung didongani.

'J1hojib Djumadi (in: Panyebar Sernangat no. 15, April 1973).

sapa ngungak jençléla sap a tumenga akasa kenya, kenyané pak sasra kambi sapa aku mesti séba kambi sapa ngabyantara bengi iki kanggo wanci, kamulyan dina mburi kenya, kenyané pak sasra baya pulung tumiba kenya si 'jantung at i' kekudangan sing merak ati kaya wis kliwat kapang kaya patrapé si çlaçlang apa gun a diéman diéman? kenya, kenyané pak sasra kenya, ngungak jençléla mandeng méga kagem sapa kekarepan ngrembuyung ing taman si kenya, kenyané guritan si kenya agegancangan kepyaké jaman apa mengko bisa séba angrengkuh kudangan apa mengko tumurun téja téjané kanyatan si kenya, kenyané pak sasra si kenya, darbèké sapa? giliran sing bakal teka papa klawan palastra. Poer Adhie Prawoto (in: Jaya Baya no. 4, September 1974).

Saka kadohan keprungu nganyut-anyut lagu macapat tembangé çlançlanggula:

Siwa patih marma sun timbali, Ingsun paring weruh marang sira, Yèn ingsun antuk wangsité, Saka déwa linuhung, Saranané paprangan iki, Kang bisa mbéngkas karya, Bocah saka gunung, Kekasih Damar Sasangka, Siwa patih marma upayanen aglis, Ywa kongsi tan kepanggya.

Tumrap bebrayan Jawa, asal-usulé sarta sangkan-parané tembang

apadéné unèn-unèn mau kaya-kaya ora kekilapan sarta tumpang suh. Iku pangandikané Ratu Kencana Wungu ing Majapait marang patih Logendèr nalika golèk jago kanggo ngrampungaké paprangan kang mre- katak ana bang wétan, iya saka Blambangan. Ménakjingga iya sang Urubisma mirong kamp uh jingga. Gegançlèngan karo pada ing çluwur mau ana apalan kang kena diarani mèh saben bocah bisa, saora-orané tau krungu. Tembangé asmarandana, ya-iku nalika Damarwulan iya Damar Sasangka mau rumangsa mèh kal ah nalika prang 'tançling karo Urubisma iya sang Ménakjingga. Sambaté ora liya sambat garwané si Anjasmara, putrané patih Logendèr mau. Wondéné tembang asmarandana mau mengkéné:

Anjasmara ari mami, Masmirah kulaka warta, Dasihmu tan wurung layon, Anèng kuta Prabalingga, Prang tançling lan Urubisma, Karia mukti wong ayu, Pun kakang pamit palastra.

Ora mokal yèn ta pada-pada ing tembang 'çlançlanggula lan asmarandana mau dadi apalan ing akèh, awit carita Ménakjingga iku pancèn mul a disenengi déning bebrayan Jawa. Carita mau pancèn nengsemaké, isi paprangan-paprangan sarta kebak rornantika, nawung seçlih, suka gernbira, tin dak culika, nanging uga ora sepi ing watak kasa:triyané. Byar rasané kaya lagi nglilir saka impèn, nalika nernbé iki aku non ton parnèran Catur Saga tra ka-3 ing Pagelaran Kraton Surakarta. Catur Sagatra rnau manut bukti nyatané saternené wujud 'Sad Sagatra', awit kajaba PB, MN, RB lan PA ana ing pamèran mau uga tinemu barang-barang kuna saka Kraton Kanoman lan Blarnbangan. Papat kang kawitan pancèn wis akèh kang mbabar lan ambèbèraké, rnengkono uga kang kalima, sanadyan ara pati kerep kaya kang kasebut papat kawitan mau. Mulané yèn ing ançlaran iki kang dak-aturaké bab (kraton) Blambangan, iki ora ateges pérangan kang wiga:ti <;léwé. Rèhné dolané mau ora menyang Blambangan tenan, nanging mung ana Pagelaran Kraton kang pancèn wus kebak barang-barang kuna, mesti waé crita iki ora njlimet tenan. Nanging muga-muga tulisan iki dadi pepucuking kawigatèn kang bakal gurnrégah, luwih-luwih tumrap Parnaréntah kang nedya ançluçlah lan ançlasaraké obyèk-obyèk pariwi- sata. Wondéné til as kratoné Ménakjingga kang aran Blambangan iku dunungé ana ing désa Keçlungreja, kecamatan Muncar. Ing kan a tinemu ana watu kang dianggep tilasé ponçlasi lan ing kalangané pençluçluk kana karan 'urnpak sanga'. Patilasan-patilasan liyané mung arupa watu-watu pa:ting bléngkrah kang ora kopèn. Akèh kang banjur dijupuki uwong, nanging kabèh mau durung karuwan bener-luputé apa watu-watu mau ana sambung rapeté karo ,tilas kraton Blambangan tenan. Crita bab (tilas kraton) Blarnbangan pancèn ora bisa uwal karo cri ta utawa dongèng bab Banyuwangi kang saiki malah dadi kut a kabupatèn kang mujudaké kuta sabrangan wigati tumuju menyang Bali. Tumraping wong Jawa wis terang, banyu iya banyu, déné wangi ya wangi; dadi asal-usulé saka 'banyu kang gandané wangi'. Crita kang alançlesan kawruh pancèn durung ketemu, nanging sing terang surniyar ya-iku kang çlasar saka getok tular lan açleçlasar dongèng waé. Dèwi Sri Tanjung, garwané patih Sidapeksa, kena paéka, jaré wis kelakon lambangsari karo priya liya. Sang patih duka yayah sinipi lan surnedya mrajaya garwané kang pancèné mono sawijining wanodya kang setya ing kakung. Sadurungé disédani, sang putri atinggal weling marang kakungé. Ing bésuk samangsa jisimé angganda bacin, ing kono

Javanese Literature since Independenee

terang yèn sang putri atindak ngiwa. Nanging kosokbaliné: yèn ing bésuk jisimé angganda wangi iku tançlané yèn sang putri pancèn wanita sucÎ. Sang putri sida ditelasi lan jisimé banjur dicemplungaké sumur. Nanging kawuningana, sumur mau sanalika banyuné angganda arum wangi. Manut dongèngé lan pangira-irané pençluçluk ing kana, papan anggoné nyédani putri Sri Tanjung iku ya-iku ing sawétané dalem kabupatèn, ya-iku dalan kang saiki dijenengaké Jalan Sidapeksa, kal eb u désa Temenggungan, kecamatan kuta Banyuwangi. Sakabar crita mau uga tinemu ditulis ing lont ar. Saiki papan mau, kalebu uga papan tilas dunungé kraton Blambangan, bisa ditekani nganggo mobil. Pancèn crita utawa dongèng bab Blambangan, Dèwi Sri Tanjung lan krajan Macan Putih iku mujudaké tenger lan cihna kang banget ang- gèndèng kawigatèn saben sok wonga. Kabèh ma u, lan isih akèh tunggalé, siji lan sijiné ara kena pisah lan uwal. Krungu siji mesti rumangsa ana sesambungané karo liyané. Wondéné papan dunungé krajan Macan Putih mau ana kecamatan Kabat. Manut dongèng critané mengkéné. Ratu Tawangalun kang wus paripurna anggoné mertapa ing Guwa Bayu, nalika miyos saka pertapan mau uninga macan kang warnané putih. Macan mau banjur dititihi, nanging nalika te kan wilayah Tabat, macan mau musna paçla sanalika. Ing papan ilangé macan putih mau, déning sang prabu banjur diedegaké sawijining kraton kang disebut Macan Putih, lan Prabu Tawangalun banjur angeçlaton ing kono. Patilasan kra!ton Macan Putih mau saiki mung kari watu-watu kang pating becècèr. Ing saceçlaké kono, ya-iku ing désa Pakisaji isih 'tinemu ana tugu, nanging apa ana sambung rapeté karo kraton Macan Putih mau ora ana katrangan kang maton. Dongèng utawa crita bab kraton Macan Putih mau uga kasebut ana sawijining buku Jawa Kuna kang nalika clash I ilang ora karuwan kang nyimpen. Patilasan kraton Macan Putih mau saiki uga bisa ditekani kanti nitih mobil. Iku mau papan-papan utawa obyèk pariwisata kang ,tinemu ana wil a- yah (kabupatèn) Banyuwangi. Kajaba iku isih akèh patilasan-patilasan kang disebut-sebut ana dongèng utawa crita rakyat, saora-orané papan-papan mau ana sambung rapeté karo dongèng-dongèng rakyat saiki iki. Kaya ta: papan kang disebut 'Kréta Kencana', dunungé ana ,çlasaring segara ing gisiking désa Muncar. Manut kapercayan, Kréta Kencana mau titihané putri Kencana Wungu ing Majapait nalika teçlak ing Blambangan. Kréta Kencana mau sabanjuré malih dadi watu nganti sapréné. Apa kang diarani Kréta Kencana titihané Ratu Kencana Wungu mau satemené awujud watu karang kang tinemu anaçlasaring segara. Watu

ceçlakan. Wondéné bisané tekan kono kudu numpak sampan utawa prau motor. Saya ceta manèh samangsa anggoné ndeleng pinuju ora rob segarané. Papan utawa obyèk pariwisata liyané isih akèh. Kabèh mau mengku dedongèngan kang anèh kang nganti sapréné isih diugemi déning rakyat ing wilayah mau. Upamané waé apa kang diarani 'Watu Dodol'. Dunungé ana sapinggiré désa Watudodol, kecamatan Giri. Wanguné watu mau mèmper patok kang geçlé banget kang tumancep ing pasisir. Wondéné manut dedongèngan dumadiné watu kang wanguné anèh mau mengkéné. Nuju sawijining dina Semar sapranakané paçla mikul jenang dodol lan karag (dudu karag cara Sala kang tegesé krupuk pul i utawa lèmpèng, nanging sega aking). Dumadakan nalika iku pikulané ceklèk. Jenangé dodol wutah kabèh. Karagé morat-marit nganti 'tekan sapinggiré pesisir Bali barang. Pikulan kang ceklèk mau tumancep ing pegunungan kang diliwati mau. Jenang dodol mau suwé-suwé dadi watu kang saiki iki katelah karan Watu Dodol. Karag kang kocar-kacir mau paçla dadi weçli. Awit saka iku weçli ing sakiwa-tengené wilayah mau pancèn kat on putih tenan. Pikulané kang ceklèk lan banjur tumancep mau nuli tukul. Pikulan mau pancèn wit kélor, mulané tukulé iya dadi kélor tenan. Ing wilayah mau saiki tinemu akèh wit kélor. Kabaréçlèk jaman Jepang Watu Dodol mau arep dipinçlah enggoné awit dianggep ngalang-alangi dalan kang arep dijembaraké. Mulané watu dodol mau kudu digusur. Kapal perang cacah 7 disiyagakaké kanggo narik Watu Dodol mau, nanging tanpa guna, awit ranténé kabèh peçlot, déné kapal-kapal paçla kèrem. Rékadaya kapinçlo kanggo nyingkiraké watu katindakaké manèh déning Jepang. Watu mau sumedya dimriyem. Pancèn ken a tenan, nanging ora pasah. Obah mawon boten. Wit-wit kélor kang ana kono iku iya anèh. Yèn penjenengan nyeklèk pang kélor mau banjur ditandur sak-segé, upamané kuwalik, iya meksa tukul semi. Ana manèh papan sing diarani 'Siti Hinggil'. Dunungé ana wilayah kecamatan Muncar. Patilasan mau wujudé kaya gunungan (puntuk). Saçluwuré punt uk mau tukul wit ringin sing wis tuwa banget. Manut dongèngé, jaré gunung cilik aliyas puntuk mauçlèk jaman Blambangan kanggo singidan prajurit Blambangan nalika arep ngrabasa perang lan camp uh ana kana. Saméné <;lisik bab patilasan-patilasan kun a kang dumunung saka sakiwa-tengené kuta Banyuwangi, kabupatèn kang saiki 'mbawahaké' kraton Blambangan, sawijining patilasan kuna kang hanget èdiné sanadyan

Crita bab krajan utawa kraton Blambangan iki dak-selani crita ing babagan kagunan, ya-iku kagunan jogèd, gençling, sari swara, sastra, kagunan uk ir-uk iran, gegawéan pirantiné gamelan lsp. Bokmanawa saka dunungé kang kaapit-apit déning wilayah kang pen- çluçluké nggunakaké basa Jawa, Bali lan Madura, ing kono ceta carem campuring basa kang ,tinemu ana kana. Bab iki ora mung kançleg ana ing bab basa, dalasan barang-barang gegawéan liyané akèh Ier-Ier (unsur-unsur) campuran saka Bali lan Jawa. Bokmanawa para maos durung ana sing durung naté mireng 'Gandrung Banyuwangi'. Gandrung Banyuwangi iku sawijining jogèd pancèn mligi mung tinemu ing kana, laras lan jenengé kang nganggo 'Banyuwangi' mau. Jogèd Gandrung Banyuwangi iku asal-usulé saka jogèd adat kang diarani 'Seblang', kang adaté ditindakaké kanggo ngluwari ujar ana ing upacara-upacara taunan sawisé panèn. Njogèd Seblang iku adaté mesti kesurupan, nanging solah-bawa sarta iramané andemenakaké sarta nges. Mula-bukané jogèd Seblang iku pancèn ditindakaké déning kaum priya. Nanging ing awaling ,taun 1895 wiwit ana jogèd Seblang kang ditindakaké déning bocah wadon, ya-iku Semi, putra putriné Nyi Midah saka désa Cungking. Wiwit nalika iku jogèd-jogèd Seblang banjur katindakaké déning kaum wanita, sing akèh-akèh iya anak turuné Semi mau. Rèhné jogèd Seblang iku delegé pancèn jogèd gandrung-kayungyun kara Dèwi Sri awit saka wis olèh kamurahan panèn, ing kono jogèd mau banjur karan jogèd Gandrung. Laras karo jejering jogèd daérah, mul a sabanjuré jogèd mau iya karan Gandrung Banyuwangi. Sakawit gamelan kanggo ngiringi jogèd Gandrung mau mung prasaja waé, ya-iku rebab, kençlang lan gong, nanging kadayan saka anané kagunan sakiwa~tengené Itetabuhan kanggo jogèd Gandrung mau diwuwuh- wuwuhi, dadiné mengkéné: rebab loro cacahé, kençlang siji, ketuk utawa kenong lora, ining utawa kluncing siji, lan gong geçlé siji. Wondéné panganggoné jogèd Gandrung Banyuwangi mau awujud:

1. Kuluk kang uga diarani omprok, kang digawé saka lulang diukir- ukir awujud pepetané Gatutkaca kang awaké uIa, kapasang kiwa tengen, dipasangi moté utawa pelik-pelikan liyané; sumping kang wujudé dadi siji karo omprok mau.
2. Oto kang cara kana diarani 'utuk'.
3. Ilat-ilatan kanggo tutup çlaçla kang digawé saka bludru ireng direnggani nganggo moté warna-warna.

Sabuk kang digawé saka kuningan.

5. Sèmbongan, ya-iku pasrèn kang dipasang ana saubengé bangkèkan rada ngisor sisih buri (saçluwuré pocong).
6. Kelat bau.
7. J arik kang nganggoné rada jigrang sangisoré çlengkul kang nggambaraké panganggoné bibitani kang lagi tandur.
8. Kaos sikil putih, lan sampur sapta kepet utawa kipas. Omprok, kang gunané kanggo makuta mau, sakawit digawé saka goçlong geçlang (pupus) kang disuwiri sarta diwènèhi kembang-kembangan lan adaté dienggo samangsa menyang sawah. Paèsané mung samadya waé, nanging awaké sekojur diweçlaki nganggo atal. Rambuté bocah wadon kang njogèd Gandrung mau ora dioré, awit ngèngeti 'çlèk samana sing dadi pancèn kaum priya kang ora ngingu rambut. Wondéné corèking jogèd Gandrung mau pancèn jogèd kang memuja, ya-iku sawijining pangalembana bab kaéndahaning Dèwi Sri. Jogèd Gandrung Banyuwangi mau deleg lan corèké ora angemu narsisusisme. Kaya salumrahé jogèd, jogèd Gandrung Banyuwangi iku sasolah- bawané uga ora siwah karo gençlingé. Mengkono uga kosokbaliné gençling kanggo jogèd Gandrung mau uga kudu kalarasaké karo jiwané jogèd. Kaya ta jogèd 'Jaran J!awuk' kang uga tinemu ing kana, iramaning jogèd mèh ngepleki karo solah-bawané jogèd Kencak. Semono uga jogèd 'Kéok-kéok' ing kono ana èmperé karo solah-bawané jago nalika lagi sesambat. Jogèd Gandrung mau luwih ce!a ana ing solah-bawa kang mung mligi tinemu ana ing jogèd Banyuwangèn, ya-iku solahé pocong. Manut kalumrahan kang kelaku ing wilayah mau, saben priya kang kesénggol sampuré waranggana jogèd Gandrung, diwajibaké 'maju' ing tengah~tengahing panggung lan banjur mèlu njogèd. Nanging rada béda karo Tançlak utawa Tlèçlèk ing Jawa Tengah, utawa jogèd Bumbung ing Bali sarta Ronggèng ing Jawa Kulon, ing kono jogèd Gandrung ora kena sesénggolan karo apa kang diarani 'pemaju', ya-iku priya kang ketiban sampur mau. Samangsa ana kang nrajang wewaler mau ing kono kerep waé ,tuwuh ontran-ontran. Gençling-gençling kanggo ngiringi jogèd Gandrung mau kaya déné kèh-kèhé gençling Banyuwangèn, larasé Sléndro. Yèn ta ana gençling-gençling (Banyuwangèn) kang larasé Pélog, umumé asal utawa kadayan sak a daérah sakiwa-tengené. Kaya ta gençling-gençling kang kadayan utawa kinira asal saka Bali ya-iku: gençling Pecari Putih, Kakang Mas,

Sétra, Ukir Kawin Isp. Kang saka Jawa Tengah ya-iku: Gambang Kro- mongjGambang Semarang, gençling ljo-ijo, Kenanga Isp. Kang saka daérah Me1ayu ya-iku: gençling-gençling Mak lnang Isp. Éwa semono iya ana gençling Pélog kang pancèn asli saka Banyuwangi, kaya ta Krimping Sawi, Candra Wèwi Isp. Malah ing kana uga ana gençling-gençling kang setengah Sléndro setengah Pélog (pégon) kaya ta gençling Cengkir Gaçling Isp. Kanggo ganep-ganep ngenani rembug bab gençling Banyuwangèn iki, ing kéné dak-aturaké gençling 'Paçla Nonton' sapada kang tetembungané ceta ana daya pengaruh saka jaba:

Paçla non ton, punçlak sempal ring Ie1urung, ya pençlité, punçlak sempal lémbéhané para putra; Para putra kejaba ring keçlung Iiwung, ya jalané jala su tra, tampangé tam pang kencana. Kembang Menur, me1ik-melik ring bebell'tur, ya sun siram, siram alum, sun petik mencirat ati; Laré angon, gumuk iku paculana, tandurana kacang lanjaran, saunting olèh perawan. Kembang Gaçlung, sagulung ditawa sèwu, nora murah nora Iarang, kang tawa wong adol kembang; W ong adol kembang, sun barisna ring temenggungan, sun iring payung agung, IIémbéhané membat mayun; Kembang abang, salébrang tiba ring kasur, mbah Tèji balènana, sun antèni ring paséban; Paséban çlung Ki Demang mangan minum, salérégan wong ngunus keris, gendam gençlis kurang abyur.

Bokmanawa pad a iku ora perlu dijarwakaké, awit sanadyan gagap- gagap kita mesti uga bisa mangerti apa kang dikarepaké. Jer sapérangan geçlé unèn-unèn mau kabèh isih dumadi saka Itembung4embung Jawa, mung sawatara kang asalé saka 'tembung utawa basa Bali. Kagunan sarta cabang-cabang kabudayan Banyuwangèn liyané kaya ta: Barong Banyuwangi. Barong Banyuwangi iku saiki wis kena diarani kagunan kang wis sumebar ing kalangané rakyat. Wangun Ian wujud mèh paçla karo Barong kang tinemu ing Bali sarta Barongsai ing Tiongkok. Nanging Barong Banyuwangi iku mau mung wujud ençlas-ençlasan

t.ok. Ana kang duwé panemu yèn Barong Banyuwangi mau asal-usulé iya saka Tiongkok. Lumebuné menyang lndonésia 'çlèk jaman Majapait. lng jaman jayané Majapait, kagunan mau banjur tumular Iumebu ing wila-

luputé nyumang- gakaké. Tontonan Barong Banyuwangi iku lumrahé tansah sinaI'tan déning penari putri kang menganggo agem-ageman jogèd Gandrung. Déné wani ta mau minangka lambang utawa jejer ing pamong sarta kang nguwasani Barong mau. Wondéné Barong mau pralambanging nafsu angkara murka, déné Gandrung jejering budi kang alus, ançlap asor, pekel1ti kang becik, laras klawan lakuné jagad; ing kono kena dipestèkaké yèn luhuring budi iku wekasané bakal menang lumawan marang nafsu dur-angkara murka. Tetabuhan kanggo ngiringi tontonan Barong iku mung prasaja waé, ya-iku kençlang cacah loro, ketuk lan kenong, game'lan kang ana Banyuwangi katelah aran cèrcèr, kempul siji sarta gong geçlé siji. Rada béda gamelan ing Madura, gamelan Banyuwangi ora ana srunèné.

Ing wilayah Banyuwangi ana sawenèhing kagunan maca utawa ura-ura kang katelah aran 'mocoan'. 'Mocoan' iku mèh sairip karo 'macapat' kang kalumrah ing Jawa Tengah utawa 'mamaca' ing Madura. Wondéné kang diwaca dongèng-dongèng utawa crita kang tinulis ana lontar, buku-buku babad Jawa utawa caritané Nabi-Nabi. Carané maca giliran. Laguné lagu Banyuwangèn. Déné yèn tinemu ana lagu.-lagu Jawa Tengahan, kaya déné Asmarandana, Durma, Pangkur lsp., adaté uga nganggo lagu utawa céngkok Banyuwangèn. Tumrap buku-buku kang isiné dianggep angèl, ing kono banjur ana kang kapatah njarwak- aké. Seméné bab mocoan iki.

Gunawan Suroto (in: Kunthi no. 7 vol. 111, June 1973).

Gentèng Banyuwangi, Gentèng omahé mitraku ing lataré kang jembar naté dak-nggo ajar mlaku angin kang nakal miyak rokku kang ora nganggo suwal açluh, aku isih cilik, buo

Bis sepisanan wis teka nggawa warta mitraku wis ana kang dadi sarjana sujana nggawa kenya putih, kenya saka negara Landa ambuné apek, jaré hipis kang wis dadi rançla aguh, aku wis adiwasa, buo

Uripku kaya wong lelungan nalika aku njaluk surat ing kecamatan isih dak-rungu swarané paman J)oblang: -Sumi, apa Gentèng wis kentèkan wong lanang kok kowé menyang Jakarta kepilut-pulutan?

Ah, aku saiki bali, aku bali sing ana ing awakku mung kari siji urip apa mati, ing Gentèng Banyuwangi awit aku palanyah kang wis ora kebiji acJuh, aku wis ra suci, bi.

Manuk prenjak, Manuk gagak apa isih ana arak, ana towak apa isih ana swara kang kepénak kanggo si Sumi wanitamu kang ketlarak adol awak ing kut a butak?

Manuk gagak, Manuk prenjak aguh, si Sumi wis dadi cagak.

Suripan Sadi Hutomo (in: Jaya Baya no. 11, November 1974).

PElIALANGAN GAYA JAWA TIMURAN

Ing Jawa Timurtinemu ana çlalang kurang luwih 2900. Saka cacah semono mau kang isih giyat (aktip) mung kari kira-kira 1400-an. Iki sebabé rupa-rupa. Antara liya jalaran saya kurang utawa sepining tanggapan, olèh kongkirènan saka kasèt, utawa iya ana sedulur çJalang kang olèh péncokan ing panggaotan liya kang luwih kepénak. Kaya ngono antara liya keterangané sdi. Drs. Soehardjono, ketua panitia Festival Pedalangan Gaya Jawa Timur tahun 1974, ing kalonggaran mbukak fèstival mau çlèk tanggal 31 Oktober 1974 bengi. Fèstival iki manggon ana ing Gedung Kebudayaan, Jalan Gentèngkali, Surabaya. Suwéning 'fèstival ana 3 wengi, wiwit tanggal 31 Oktober nganti tumekaningtanggal 2 Nopèmber. Fèstival iki fèstival peçlalangan tingkat propinsi kang sepisan ing Jawa Timur. Saka cacahingçlalang ing Jawa Timur kaya katur ing ngarep, kang bisa digolongaké ing çlalang gaya Jawa Timuran ana 400-an, sumebar ing çlaérah-çlaérah (tilas ka- résiçlènan Surabaya, kabupatèn Pasuruan, Sidoarja, Majakerta, Jombang, Lamongan. Yèn ,nitik corèk tuwin wujudé, kaya kang diakoni uga déning bapak Ketua Umum DPP Golkar: Amir Murtono SR kang merlokaké rawuh anjenengi pambukaking fèstival mau, pancèn ora béda karo wayang kulit kang umum ing Jawa Tengah barang. Carita kang digelaraké iya njupuk saka pakem-pakem Wayang Purwa. Mung gayané -lan iya saka gayané kang khas iki, kaya kang diçlawuhaké pak Amir Murtono, wayang kulit iku sok disebut 'wayangçlak-çlong'. Kang mèlu ngetoni ing blabar kawat fèstival, ngrebut piala saka Gubernur mung ana çlalang utusançlaérah cacahé 9. Saben çlalang olèh wektu 90 menit (karotengah jam) kanggo ngébaraké kapinteranjka- trampilané. Kang dibiji déning para juri, kajaba sabetan, antawacana lan sapanunggalané, uga çJisiplin olèhé migunakaké wektu barang. Yèn wis ana bèl tanga yèn wektu olèhé kudu nçJalang wis entèk, ning sang çlalang isih mbacut, iki bakal bisa nyuda biji. Kapriyé bakal nasibé kabudayan wayang kulit umumé sar'ta khususé kang agaya Jawa Timur ing mengkoné? Apa iya bakal lestari bisa di- tamp a sarta dinikmati déning anak putu? Pitakonan iki aran wajar. lIir- jèn Kebudayaan Prof. Dr. Ida Bagus Mantra ing kalonggaran kaya katur

tansah ngaçlepi ing Itantangan rupa-rupa. Lan nyatané, nganti saiki tontonan wayang kulit isih bisa kita nikmati. Ing wektu iki kabudayan wayang kulit iya isih ngaçlepi tantangan kang ora èntèng. Tantangan mau awujud ajuning tèkhnologi ing sawernaning babagan. Iki kudu kita açlepi, sarana migunakaké tèkhnologi kang saya maju mau kanggo ngunggahaké drajat sarta tataran kabudayan wayang kang kita warisi saka para leluhur lan diakoni kelebu kabudayan kang èdi lan agung, klawan Itanpa mbuwang corèk sarta kapribadèné kabudayan mau kang khas utawa kang mirunggan. Ora béda karo kang diçlawuhaké bapak Gubernur Jawa Timur (ing bengi iku diwakili bapak Résiçlèn Surabaya Soepeno, awit pak Noer pinuju tindak luar kata), pak Mantra uga ngakoni: wayang pancèn isih mujudaké méçlia kang ampuh kanggo awèh sesuluh marang rakyat ing padésan. Mula iya perlu diipuk-ipuk. Anané fèstival peçlalangan gaya Jawa Timuran l1:ahun 1974 ing Surabaya iki déning pak Mantra uga dibobot kaya-déné salah sawijining upaya kaya kang katur ing ngarep. Ya-iku: kanggo nguri-uri utawa ngipuk-ipuk kabudayan wayang kulit. Pancèn isih durung kena kanggo gonçlèlan kang gumatok, apa kanyatan kaya kang diçlawuhaké pak Amir Murtono ing kalonggaran mau, yèn sapérangan kang paçla nonton fèstival wayang gaya Jatim ing bengi iku dumadi saka génerasi sangisoré pak Amir Murtono, bisa dipaçlakaké karo ukuran: -tontonan wayang kulit umumé, utawa khususé kang agaya Jatim isih disenengi utawa dikaremi déning para nom-noman saiki. Mung baé, kanyatan mau saora-orané suka pituduh, ora kabèh nomnoman saiki paçla wis ora doyan manèh karo Itontonan wayang kuHt, kang dianggep wis kuna, kolot, njuwarèhi. Mung baé, apa aprésiasi ('tanggapan) saka para sawetara nom-noman kang apik sal"ta positip marang wayang mau, ing mengkoné bisa subur ngrembaka, apa malah kosok-baliné, iki gumantung marang upaya pambudidaya kita wiwit saiki. Pak Murtono ing ndalem kagungan kasèt lakon wayang purwa ora kurang saka 50 stèl. Saben dalu yèn arep saré -ngono çlawuhé pak Murtono piyambak -kasèt mau distèl. Iki perluné kanggo nggampang- aké olèhé nedya saré. Lakon kang nengsemaké pancèn iya bisa kanggo sarana kaya ngono. Ning yèn kosok-balèn, akibaté malah bisa gawé ... seneb. Kasèt wayang kulit gaya Jatim saweruhku kok kaya durung ana, ngono çlawuhé pak Moertono, kang ing sabanjuré ora paring panjelasan apa-apa -généya kasèt bangsané kaya ngono mau kok durung sumebar. Apa manut pétungan kurang nguntungaké, awit pasarané mengko

mesti bakal kurang ramé? Ning kang wis ceta, gaya Jawa Timuran iki isih olèh enggon ana ing sawetara panggonan. Liré -ing Jawa Timur, isih ora setitik cacahing rakyat kang nyandu utawa seneng karo corèk wayang kulit kang agaya kaya ngono mau. Mula, aran wis samestiné -kaya kang di~awuhaké pak Murtono SR -wayang kaya ngono mau iya perlu diopèni, diuri-uri.

S. Kadarjono (in: Jaya Baya no. 11, November 1974).
78 KÉNQANG

welingmu sing tuwajuh nguruti raga aking rai nungkul kepati ngekep pranaja kanti ngrangu cumitak mripat sing bening nanging pangajap donya akérat kebat jangkahmu kesusu nungka layang pamegat upama jerit iki upama wangsit sing iki nguncegi bun~elan ati sing kejuwing pangirané mbulan mèsem kepéncut mèlua ngliling banjur kapan nebusi asih mulus banjur kapan krénahmu bali burus anakmu kebacut kebentus-bentus

Muryalelana (in: Jaka Loçlang no. 194, April 1975)

ABOTÉ SESANGGAN

'Lhah, lhah! Biyangané!' 'Pa ra lèh, Kip?' pitakoné marang Sakip. 'Klétong,' wangsulané karo ngèsèdaké sikil nèng suketan. Dalan sing diambah tengah sawah brogalan kang diapit tanduran jagung. Rembulan sacuwil wis surup mau-mau. Peteng. Lintangé kari siji loro kang isih katon kumelip ing sela-selaning mençlung kang saya temiyung. 'Suk sindiran, kang. Nèk sindiran tak-golèkna tançlak sing matah. Ka Miri-Jepon, Lèk Nonong ké gak amput-amputé yok, ya swarané ya rupané. Ampoh pènçlèké. Katik gongé gong Kayèn, tambah gayeng.' Celatuné Sakip nyebabaké rasa nelangsané Pak Mukima. Aboté sesanggan bali dirasa anteb ninçlihi ati tuwa ngaçlepi tanggung jawab. 'Gak kober mikir tekan kraméan, Kip, isok nylameti krempyeng ngono aé atiku wis seneng. Iku aé ragadé gung kecekel ngéné yok. Gedugaa ngono genah nèk tak-geçlèk-geçlèkna ... kaya anak pira lèh.' Pak Mukima nyingseti uçlengé sing nglakor, nuli sambungé: 'Wajiré aku wis janji mbik atiku çléwé lho, Kip. Janji nèk gak nindakna pegawéan maksiyat iki. Kejaba ngrumangsani dosaku wis sak-bajeg, éling-éling awak wis ringkèr ... ! Upama duwé barang sing mbejaji ngono, pisan ki gak bakal klakon, Kip. Tenan. J!ongé gaé karèk sesasinan kok gung gableg pa-pa. Pa gak seçlèh lèh, cah. Simpen nèk simpena, wang sing dipangan aé jik gung genah,' kesambung ambegan Iançlung. 'Jemah Kliwon,' grenengé Sakip. 'Sumpek,' gresahé pak Mukima, 'ngéné ki ènèk sing nyilèhi ngono bali kok, Kip, aku. Gak mbalèni gawéan maksiyat.'

l)isik pak Mukima pancèn dadi durjana kang peng-pengan lan julig.
Panggaotan iku dilakoni diantepi luwih saka Umalas taun lawasé. Tandangé cukat tram pil, pétungé mateng, ,tindaké ora grusa-grusu. Sapa sing keçlayohan pak Mukima bisa kresikan sasega-jangané. Merga ngaca menawa baloting dosa ngatori sakojur awak, dalah ngélingi marang kekuwatané sing wis entèk dipangan umur, <;lèwèké nuli mlémbar menyang cara urip anyar, cara urip kang ora gawé tunané liyan: dodol rokok tingwé nèng ngarep pasar, klobot lan glintiran mbako.

katen- tremané batin. Tanem, anak siji-sijiné, setengah 'taun kepungkur dikarepaké jaka tangga désa. Ditanting bocahé mantep. Diétang-étung jaraké ketemu apik. Kurang apa manèh? Katik Tanem wis prawan geçlé. Mula lamaran kaé ditampa kanri ras a gita-gita. Saiki, kentingé gawé wis ceçlak, lha kok ragadé durung kecançlak. Ati 'tuwa sapa sing bisa jenak turu kepénak? Niyaté kaé arep klumpuk-klumpuk, awit ora duwé barang sing cukup dijagakaké kanggo ganjel butuh. Jebul pengasilan saben dinané paneed kaya kemul cupet: ditarik mençluwur sikilé anyep, dilorod sirahé açlem. Dadiné lanang wédok bingung kesançlung-sançlung golèk utangan, mrana-mréné pikolèhé mung kesel çléwé. 'Ah ... nçlak omah iki lèh di dol.' 'Njur ngiyup ndi awaké?' tanggapé sing wédok rikala dijak nékad adol omah. 'N dahné ngéné ki anak okèh ngono. Muk sicok é kok ka ngéné sanggané.' 'Mbok jajal golèk butuh nyang nggoné pak Inggi ... !' 'Gak sah, nçlak ditolak gaé wirang.' Pegawéan lawas kang wis kakubur jero kaya ma;ti, dina-dina pijer te ka pijer nggeret-geret ati. Senadyan niyaté angipat-ngipataké, wusana juçleging pikir njalari çlèwèké keglançlang kéntir. Sepuluh dina kepungkur olèhé duwé pandengan, omah sing adoh saka désané, omahé wong sugih Romelan. Romelan kejaba dagang mbako uga mindringaké barang-barang. Rupa apa baé sapanjaluké sing butuh bisa ngujudi: sepéçlah, lampu, raçlio, kain, mas-masan. Senadyan kanti rega tikel tekuk, sing keblusuk ora gelem krasa yèn kebekuk. Mbayar nyicil digagas èntèng, betèké ora geduga ,tuku kencèng. Nalika pak Mukima lan Sakip mlangkah pager saka kadohan keprungu ken tong ditabuh sepisan gançlang, mecah sepining wengi. Tumuli kentong kana-kana nrambul. Rong jam kepungkur wong loro iku wis glibat-glibet ing mburi pekarangané Romelan. Isèn-isèné omah bakal dadi memangsan. Kesawuran sirepé pak Mukima, wong saomah kang sakawit turuné pijer klesikan dadi paçla kepati. Saka pétungé wong tuwa iku, wektuné wiwit gumelar wektu sing dianggep becik kanggo wiwit tumindak. 'J;)uçluken!' préntahé pak Mukima klesik-klesik. 'Sadurungé jam papat kudu wis miré ka kéné,' lambéné umik-umik. Tritis kang arep digangsir nuli diidoni ping telu: 'Wis, sing ngati-ati. Aku tak ngiteri.' Pak Mukima ngubengi omah. Tangan kekaroné nyeketem watu. Ce-

çiaké Sakip kang kepatah gawé gangsiran uga cumepak onçlokan watu sing sakepel-sakepel geçléné. Pojok-pojoking omah uga diseçliyani. Kabèh iku jaga-jaga kanggo nyawaJt wong sing ngonangi. Wengi nggremet panggah sepi ... aman. Sauntara iku gangsiran rampung. Penganggoné pak Mukima dilukari, awit çièwèké sing bakal ngawaki mlebu. Oté-oté, kari suwal cekak warna ireng. Wong sing rambut lan brengosé akèh sing malih putih iku bisa tekan njero kanti slamet. Disetitèkaké isèn-isèné omah: sepéçlah apik rim tromol, mesin jait, loncèng, lemari kaca bening sing kebak bala pecah, lamp u pétromax rong iji. Siji gumançlul kanggo sumedan, sijiné ana nçluwur ,lemari kaca sigar ençlog. Isih anyar grès, awan mau anggoné tuku saka toko, pesenané wong. Kulon kursi mèbel, pernah ngarep lemari kaca sigar ençlog, rada kiwa, ana wong wadon turu njogan. Kuwi embokné Romelan, tuwa lan awaké kuru. Turu karo ngeloni putu mbarepé. Merga hawa wengi kang ungkeb, embokné Romelan kepéngin turu ngisor. Karo mlaku jèngkèng pak Mukima marani lawang nggawa kençli, kanggo ngecuri èngsèl-èngsèllawang. Krana mengkono samangsa lawang dibukak ora nuwuhaké swara gumerit. Sepéçlah wis diwetokaké, ora kuncèn. 'Mengko dipancal Sakip, .çèwèké nggoncèng nggémbol çluwit lan mas-masan, monçiong lampu lan barang-barang liyané,' ngganjret angen-angené pak Mukima. Bubar ngetokaké sepéçiah, kawigatèné tumancep nyang ,lemari kaca sigar ençlog. Pangéntané ing jeroné tinemu .çuwrt, mas-masan apadéné kain-kain sing apik. Pangira iku ora klèru nanging lemari kuncèn. Nçluwur lemari digrayangi, sing digolèki ora ketemu. Gombyokan kunci gawané dicoba mbaka siji meksa ora ana sing jo ndadak grompyanggg .... panyanggané nggrègèli. Lampu njrekangkang
nèng njogan sawusé ngampiri sirahé. Kapé mlétot, kacané remuk. Trataban atiné, mripaté pendirangan. Tolah~tolèh. Nilingaké swara, mbokmenawa ana wong kagèt. Sing ana njaba atiné uga nfaJtab kumelap. Batiné misuh-misuh. Wong turu njogan ora ungket-ungket, ora obah. Béda karo sing turu njero kam ar. Swara gemrompyang gawé gragapé Romelan. Nuli tangi kréngkangan semu gugup: 'Mbok! Mbok! Apa?' Pak Mukima bingung lan gedandapan. Banjur mencolot niyat metu nuju lawang. Saka gugupé \tumibané dlamakan presis igané mbokné Ro-

kam mulèt. Balungé linu kaya cuklèk-

cuklèka. Balung tuwa gèk dijlogi sakayangé ... Lan ora suwé manèh ramé wong bengok-bengok opyak maling. Pating gedebug mlayu ngidul ngulon nguber playuné durjana. Cahya sènter byar-byur pating dorot. Ramé, saya ramé, wong sakampung pac.la nge- pung. Nanging sing dibujung wis sawatara dohé olèhé mlayu. Tumrap pak Mukima dirasa cilaka tikel yèn ngantia kecekel. Ninggal sing wédok iba bingungé atiné! Pikiran mengkono iku nyurung playuné saya kebat senadyan napasé kaya wis arep miesat. Rikala wong loro iku bisa mblusuk alas jati, udané tumiba. Deres banget!

Djajuspété (in: Panyebar Semangat no. 4, January 1974).

DAK-ENT!, ARIP ING MRIPATKU

dak-enti sliramu, é arip ing mripatku wengi sangsaya tuwa swara wis sirep paçla atis sangsaya nglitis ing tritis dak-umbar bulan dolanan mung sliramu tansah dadi pangarepan.

apa iki ganjaran

pawèhé wengi bulan lintang konang; jerité jangkrik jerité kirik klawan aku sing lawas wis nyirik wiwit bojoku saben-saben purik.

apa iku pengajaran

sepi ramé nyuwèki ati mula guritan lan cerkak tansah ora dadi.

ah, apa sliramu sing katut ombaking jaman tugas sinambi golèk obyèkan banjur ginançlulan prawan umbaran nganti surup rembulan.

dak-enti sliramu, é arip ing mripatku wengi saçléla manèh mati banjur bulan malik gelis énggal balik selak bojoku purik awit, atis wis miyak jarik.

Ngalimu Anna Salim (in: Jaya Baya no. 9, October 1974).

SÉSUK WIS RIY A Y A

Olèhé mancal sepé~ah disepud. Daya-daya tekan omahcèt ijo duwèké Kirja, kancané~èk ana ing SPMA biyèn. Marga lintangé sumunar, Kirja bisa dadi kepala LP 3. Marga Supirah,~èwèké ara bisa nerusaké sekolah kaya Kirja. Dina-dina sekolah dianggo sir-siran baé. Nganti nunggak rong taun. Wong tuwané bosen ngragadi, banjur ora dikirimi ~uwit kanggo urip ana kuta. J!èwèké metu saka sekolah jalaran rupa-rupa. Marga pancèn aras-arasen nga~ep buku. Marga aras-arasen ninggal kalumrahan saben malem minggu. Marga ora bisa mbayar sekolah lan, sing wigatiçléwé, marga durung nganti ~èwèké ngerti ambaning jagad, keselak ke~isikan Supirah ana isiné. Kepeksa~èwèké kudu ngaçlepi pak Umar sing yèn mendelik mripaté sasat ngenciki idep lan yèn mecucu nganti irungé ditalib lambéné sing njebèr. 'Dadi wong lanang aja mung bisa gawé anak! Nyambut gawéa! Dadi makelar karcis, dadi matrus! Dadi kuli setasiyun, apa luru utis! Kabèh kuwi pagawéan. Sapa kuwat, yèn saben dina kudu ngingoni anakmu, bojomu lan kowé çléwé! Ajaa kowé umuk yèn arep dadi sinder, ora bakal Supirah dak-wènèhaké kowé.' Rembugé maratuwané sing pe~es kaya ngono kuwi wis bisa dita~ahi ing sadina-dinané, sarana diréwangi mbuçleg lan micak aban~a ndableg wareg. Sing baku kanggoné çlèwèké, Supirah isih tresna banget marang ~èwèké. Yèn dirasa ora ana wanita bisa nan~ingi Supirah. Sabar lan wicaksana. Nanging sajaké sabaré lan wicaksanané sisihané iku nganggo wates. Bareng anaké wis telu, Supirah wiwit bosen meruhi kahanané sing lanang. Supirah wiwit krasa yèn ~èwèké iku wong ayu sing siyal, wong ayu sing ora kasinungan pulung becik. Saupama~èwèké ora éntuk Wagianta, ayak baé ,~èwèké bisa dadi ibu camat. Bisa dadi ibu ~irèktur. Malah bisa uga, saupama~èwèké n~èrèk pak-liké urip ing Jakarta, bisa uga dadi ibu menteri, ibu jéndral, lsp. Banjur ing dina-dina cançlaké çlèwèké wiwit tiru-tiru bapakné. Bojoné wiwit didoli ulat. Bareng disangat Wagianta wiwit ketara wedi, olèhé adol ulat diimbuhi nganggo adol lambé pe~es: 'Jaré wong lanang iku pengayoman, mas. Nanging piyé olèhmu bisa dadi pengayoman yèn kowéçléwé isih njaluk diayomi maratuwa? Pa ra isin

Javanese Literature since Independenee

ta, mas? Ingatasé kowé kuwi wong lanang, nganti panganmu dijuju wong liya?' Iya wiwit kahanané Supirah kaya ngono iku Wagianta banjur éling yèn çlèwèké duwé sipat lanang kang kudu manggulltanggung jawab geçlé.

I)èwèké kepéngin cekel gawé kang metoni misil. Nanging apa sing bisa ditindakaké? Macul çlèwèké ora godag. Ngejibaké keahlian, çlèwèké mung bisa gawé layang katresnan tumrap kenya. Ngejibaké ijazah, <;lèwèké mung ngantongi ijazah SMP swasta. Kantor ngendi sing bisa nampaçlèwèké sarana sangu ijazah saka sekolahan partikulir iku? Nalaré Wagianta jibeg. Pepet. Luwih-Iuwih barengçlèk wingi sisihané nangis ana kamar, nangisi anaké sing nomer loro. 'Suk mbèn wis Riyaya. Apa kowé ra duwé utek?' ngono wangsulané sisihané cantas bantas lan kejem. Pancèn swara kaya ngono iku kejem banget tumrap Wagianta. Awit durung tau Wagianta nampani pisuhan kang kasar sak a sisihané. 'Sabarta, bul sarèhné awakéçléwé isih kaya ngéné .. .' 'Aku ora apa-apa. Jarit gantung-kepuh ya bèn. Tapi anakmu iki piyé? Coba gagasen! Kabèh bocah isiné omah iki paçla salin penganggo. Anaké yu Pitri wis dicukupi bapakné, isih nampa manèh saka embahné. Balik Bunamat?' 'Engko mbahné rak iya mikir?' Wagianta ngrai geçlèg. 'Wingi bapak wis kançla, bocah-bocahéçléwé ora arep disançlangi. Bosen jaréné. Saben dina kudu mikir pangané. Saben dina kudu mikir sekolahé. Katik saben taun kudu mikir sançlangané. Mangka putuné sing liya-liya durung tau dislikuri. Pancèn sing kebangeten bapakné Mamat. Olèhé ora içlep isin.' Sepéçlah iku dipancal Iterus, luwih cepet. Sajatiné çlèwèké wis isin yèn kudu teka manèh menyang omahé kancané iku. Awit wis kekerepen çlèwèké mrono. Lan saben mulih saka kono mesti disangoni. Nganti bojoné Kirja tansah pasang ulat peteng janji weruh ketébangé Wagianta. Malah wis tau Wagianta rumangsa di us ir cara alus déning garwané kepala LP-3 iku: 'Nuwun sèwu, çlik. Menika jam ngaso kanggénipun mas Kir. Yèn penjenengan rantos mengké kedangon. Langkung saé bénjing-énjing kémawon wonten kantor. Yèn baçlé won ten kaperluan, saged dipunétang cara çlines.' Sawisé kançla kaya ngono bojoné Kirja iku mlebu omah terus ora bali-bali manèh. Banjur keprungu swarané sing cantas. Sanadyan swara iku kanggo abdiné, nanging sa jaké ditu jokaké kanggo Wagian ta:

Wis Riyaya 361

'Bola-bali kowé dak~tuturi ya, Dar. Yèn meçlayoh aja yah méné iki, wayahé wong maçlang. Engko munçlak dikira aku ra isa ngingoni kowé. Aku ngerti kowé tuman krasan. Marga angger sowan pak Sindu balimu ajeg disangoni, rak iya ta? Dadi wong ki mbok aja seneng njagakaké pawèhé liyan.' Oooh, yèn kè1ingan kuwi kabèh. Wagianta kaya-kaya nibakaké ipat- ipat ora bakal ngidak oma:hé Kirja. Nanging bareng <;lèwèké kèlingan nasibé anaké sing 'telu iku? Méndah kepriyé nalangsané yèn sésuk kuwi usumé kancané paçla nyançlang nganggo apik, usumé putuné pak Umar paçla 'teka kanti manganggo sarwa gumebyar, banjur mung anaké ·çléwé sing kepeksa singidan paturon jalaran sançlangané ora ganti. 'Ing ngarepé Kirja mengko aku arep nangis. Aku arep njaluk gawéan sakecançlaké, waton baliku mengko disangoni sançlangan kanggo anakku,' ngono batiné Wagianta sadalan-dalan. Ora kétang mengko ·çlèwèké dikon ngangsu je<;ling, dikon mbabadi suket ing petamanan, apa dikon nguras kakus, arep ditemah. Wa:ton kanggo Riyaya sésuk iku anaké bisa salin panganggo, bisa campur kancané lan bisa mèlu ngèsemi dina Riyaya kang dadi pangarep-arepé umat Islam lan dadi petingané kabèh bocah cilik. Nanging sanadyan tékadé saka ngomah wis kepIeng, arep nangisi kancané sing becik bebudèné iku, bareng çlèwèké wis manyuk ing ngarepé omah cèt ijo iku a:tiné grag-greg. Sumawang ing angen-angené rupa lan wujudé wanita sing tau nglarani a:tiné. Sumawang ing angen-angené polatané bu Kirja olèhé precang-precing kaya wong kebelet ngising angger weruh otekané Wagianta. Sumriwing ing kupingé kepriyé panyembiré wanita iku marangçlèwèké sewulan kepungkur. Rada sawetara menit Wagianta man<;leg ing ngarep gapurané omah cèt ijo iku. Bareng wis ana keplenging tékad, kandeling karep, Wagianta banjur nuntun sepéçlahé digawa mlebu menyang platarané omah cèt ijo iku. Omah iku 'tutupan. Wagianta uluk salam. Nanging nganti lambéné amba, lawang iku panggah tutupan. Kupingé dijèrèng, nanging babar pisan çlèwèké ora krungu mingseding sikil jumangkah apa klesiking lambé obah. 'Madosi sinten, pak?' -ana pitakon saka iringan omah. 'Pak Kirja menapa wonten?' 'Oh, pak kepala ingkang rumiyin? Kalih minggu kapengker pinçlahçla- teng Madiun.' 'Lajeng dalem menika?' -pitakoné Wagianta nglokro lan kumrungsung. 'Dipundalemi pak Kurmin, kepala énggal. Tiyang menika dalem <;linas.' 'Beciké aku dak sambat wong sing durung dak-tepungi iki. Kiraku

Sarana étungan ikuçlèwèké banjur kançla marang tukang keboné dalem iku: 'Menapa kul a saged pinanggih pak Kurmin?' 'Tindak Magelang,' wangsulané wong lanang iku cepet. Kaya njerit-njerita Wagianta mikir lelakoné dina iku. Tiwas adoh-adoh ditempuh sarana sepéçlah. Tiwasçlèwèké ngaçlepi ulat peteng saka maratuwané, jalaran nyilih sepéçlah iki mau. Jebul bareng tekan panggonan sing dituju, ketemu suwung. Méndah kepriyé uniné maratuwané mengko yèn lungané dina iki ora nemu asil apa-apa. Mangka wis kaçlung disilihi alat kanggo mlaku adah. Durung yèn ngaçlepi tangisé anaké sing takon panganggoné. Awit çlèk mangkat mau ésuk, çlèwèké pamitan arep nggolèkaké sançlangané kanggo Riyaya sésuk. Bojoné sing çlèk mau ngiringaké lungané kanti kebak pengarep-arep: 'Muga-muga usahamu asil, mas, bèn ora banget-banget nalangsaku mikir bocah-bocah!' -pisan iki mengko mesti ba kal nangis lan nguçlamana manèh yèn tekané ora monçlong welingané anaké, sançlangan -telung pangadeg. Saka pepeting nalaré, 'çlasar ing sadalan-dalan Wagianta ketemu wong ibut tata-tata ngaçlepi tekané wulan suci iku,çlèwèké banjur ketemu nékadé. Tinimbang ditangisi anaké, pisan gawé ditékadi gègèr karo maratuwa. Toh upama çlèwèké bali wutuh, iya meksa digremengi. Aluwung mesisan sepéçlah iku didol. Karuwan olèhé arep ngaçlepi. Diajara déning wong tuwané Supirah arep ditemah, waton anaké ora kecuwan, waton sisihané ora kegelan. Nanging menyang endi olèhé arep ngedol sepéçlah iku? Sésuk wis dina Riyaya. Katik saiki wis soré, pasar sepéçlah mestiné wis tutup. Didol menyang pedésan sapa sing arep nuku sepéçlah ana sungapa~ing wulan Lebaran iki? J;)èk mangkaté mau sepéçlah digenjot sakatogé. Bareng baliné, olèhé méçlal ketara alon banget, jalaran uteké ora kanggo nyetir tenaga kanggo mancal sepéçlah, nanging kanggo mikir men yang endi olèhé arep ngedol sepéçlah iku. Puputing pikiran ora ana dalan liya kejaba kudu urusan karo pak Itok, nyilih çluwit anakan diwènèhi kapercayan sepéçlah. Bareng kèlingan pak hok, olèhé méçlal disepud. J;)èwèké kepéngin tekan omahé pak Itok sadurungé asar. Dadi çlèwèké bisa bali manèh menyang kuta sing iki mengko bakal kliwatan perlu nukokaké klambi anak-anaké. Tekan omahé pak Itok wis mèh surup. Éwa semono ditékadi baé. J;)èwèké mlebu terus bablas baé ketemu pak Itok. 'Endi sepéçlahé?' pitakoné wong bungkik iku kemaki karo nglirik su-

Pak I,tok rada gragapan bareng weruh sepéçlah Simplex duwèké pak Umar iku. Wis suwé çlèwèké ngesir sepéçlah iku, nanging pak Umar wis tau blaka ora arep ngedol barang tinggalané seduluré sing wis ora ana kuwi. Ndadak saiki mantuné mara arep utang 'çluwit sarana paseksèn sepéçlah sing dipéngini. Pak Itok yakin yèn mantuné pak Umar iki di u- tangiçluwit sepuluh èwu, mesti ora bisa mbalèkaké. Lan sepéçlah iki bakal klakon dadi duwèké sarana rega murah. 'Kowé butuh 'çluwit pira, lé?' pitakoné pak Itok ngaya. 'Kalih dasa,' wangsulané Wagianta kumendel. 'Ayo mlebu ngomah sik. Ora pantes étung butuh ana latar.' Wong loro iku runtung-runtung mlebu ngomah kaya patrapé sedulur kang ketembèn petuk. 'Aku jané welas karo kowé kuwi. Anak akèh ora nyambut gawé. Mangka sésuk wis ariyaya, mestiné kowé butuh kanggo sançlangané anak-anakmu, rak iya ta?' 'Leres, mak-çlé.' 'Ning ya aja akèh-akèh lèhmu njuk çluwit. Engko nèk ora isa mbalèkaké kepiyé? Rong puluh èwu ki jajanané sèwu sedinané. Pa kowé kuwat?' 'Niku urusan kul a, mak-çlé. Samang boten sisah tumut mikiraké. Nèk kula boten kiyat nyaur barangé samang jabel, rampung ta.' 'Sepuluh waé ya?' Wagianta ngeI'ti glagaté pak !tok sajaké ngiler banget weruh sepéçlahé mara:tuwané iku. Mula çlèwèké niyat ngentol. Pikirané, yèn ,çlèwèké ora bisa mbalèkaké, ateges sepéçlah iku ora sapira ruginé, marga ing pasaran bisa payu telung puluh munggah. Pokoké kula neçli kalih dasa, mak-çlé.' 'Wis ta, lima-las baé. Jajanané mengko diwènèhi mmng, satus sèket sedina. Nanging nèk seminggu kowé ora bisa mbalèkaké, ateges sepé- <.lahmu ilang, piyé?' Wagianta wis mèh mantuk nalika saka njaba ana wong uluk salam. Wong loro iku nolèh. Wagianta kagèt bareng dideleng jebul Isbandi, seduluré ipé karo mitra tanggané. 'Byuh, sedina muput lèhku nggolèki, <.lik. Bul ketemu ing kéné. Pama alm ora apil sepéçlahé bapak mana, ayaké durung isa ketemu,' ngono Isbandi kançla karo mapan lungguh. 'Kadingarèn menus iki sumèh,' ngono batiné Wagianta. Banjur sing kawetu: 'Ana apa, çlik?'

tamu saka kuta kelairané. Mangka wiwit ·çlèwèké disuwak kirimané lan banjur lepas sekolahé nganti çlèwèké rabi lan duwé anak ·te1u, niyaté pancèn wis emoh ngancik tanah kelairané. J;)èwèké rumangsa dikipataké déning kul a- wargané. Mula arepa dikaya-ngapaçlèwèké emoh nggepok sénggol wang atuwané. Nanging bareng saiki ·çlèwèké çlong kebuntel nalar kerépotan butuh, ana kabar yèn ana tam u saka Majakerta. Kaya wong sekarat ditekani malaékating panguripan, Wagianta ngadeg nyat mawa polatan sumunar. Tanpa kakèhan tembungçlèwèké banjur mak kluyur metu terus bablas marani sepéçlahé.
'Lhoo ... lho ... étungé piyé, Giek?' pitakoné pak Itok ngaya ngemu
rasa cuwa. 'Pun boten ènten étungan,' wangsulané Wagianta karo wiwit nyéngklak sepéçlah. Ngaya olèhé mancal pé(Jal. Daya-daya kepéngin énggal nemoni sapa tamuné saka Majakerta iku. Nitik Isbandi ketara sumèh marang çlèwèké, tamuné Wagianta iku mesti akèh olèhé nggawa olèh-olèh. Temenan. Lagi baé Wagianta mlebu pekarangané omah, ing ngarep lawang maratuwané wis mapag karo ngguya-ngguyu. Maratuwané wadon, sing ora pati sugih gunem, nanging yèn kaçlung muni-muni ngluwihi wong tengah pasar, uga mèlu-mèlu mapag. 'Byuh, sedina muput masmu lan açlimu nggolèki kowé lho, lé. Pa ra ketemu Is?' pitakoné maratuwa lanang. 'Tesih wonten wingking. Èh ... sinten tamuné, pak?' 'Bapakmu sekaliyan. Iki mau isih nggiring putu-putuné menyang kuta. Bojomu sing nçlèrèkaké.' Nganti ora bisa ngampet we tuning eluhé, Wagianta nampani kabu- ngahan sing tanpa upama iku. Bungah jalaran maratuwané sing saben dina nganggepçlèwèké kaya déné kéré munggah mbalé, saiki ketara ngrengkuh çlèwèké ngluwihi anak bupati. Bungah, jalaran wong tuwané gelem ngurusiçlèwèké lan nglacak çlèwèké nganti tekan padésan ing pucuking gunung iki. Lan luwih saka iku bungahing atiné, awit anak-anaké sésuk mesti sida mèlu riyayan. Kabungahané Wagianta ditekani wong tuwané, bisa nyirep pegeling atiné marang wong 'tuwa loro iku. Luwih-Iuwih barengçlèwèké klakon dirangkul lan ditangisi déning ibuné. Banjur ndeleng ara mung anak-anaké baé sing disançlangi déning wong tuwané. Bojoné iya pamèr yèn <;lèwèké ditukokaké sançlangan lan giwang kalung. Kanggo <;lèwèké <;léwé ana bagéyané sing ngluwihi étungan. Nganti Wagianta krasa kuwowogen

Riyaya 365

nampani pawèhé wong tuwa. 'Alm krungu saka Kirja yèn kowé urip kesrakat ana kéné,' ngono kançlané bapakné sawisé kangen-kangenan. 'Kirja?' pitakoné Wagianta kagèt. 'He-eh. Jaréné çèwèké kancamu sekolah. Saiki dadi sinder ana Madiun.' 'Apa çlèwèké menyang Majakerta?' 'He-eh. Aku disangoni dikon ngénçlangi kowé. Karo kançla blaka su ta yèn kirimanku marang kowé saben wulançlèk isih paçla sekolah kaé di- sebrot çlèwèké. Malah tançla tanganmu dipalsu. Mauné aku mèh nesu lan arep dak-tuntut. Nanging bareng çlèwèké duwé kesanggupan bakal ngangkat kowé karebèn bisa nyambut gawé, alm iya banjur mupus. Mbokmenawa lelakonmu pancèn kudu kaya ngono. Malah Kirja banjur ngaçloptasi aku diangkat dadi wong tuwané kanggo gantiné wong tuwané sing wis swargi.' 'Layak cJèwèké 'tau njaluk tulung aku, nulisaké layang kanggo wong tuwané lan kança yèn kiri..rnan saka wong tuwa wis ditampa!' wangsulané Wagianta karo angluh. 'Pèwèké meling supaya kowé teka menyang Madiun sawisé Riyaya iki.' Wagianta mantuk sumringah, kaya sumringahé dina sésuk bakal tekané Ariyadi.

Esmiet (in: Mekar Sari no. 16, October 1974).

tambuh~tambuh tibané

aku kabèh iki uga layangan lagi kekejer ing tawang satengahing bebrayan embuh dadiné kepriyé wasanané aku ara ngerti ara weruh gumantung karepé si Kuncung sing nyekel benang kang dadi çlalang babaring kaanan

T. (in: Parikesit no. 74, June 1974).

KAPUNI)UT BALI

'No ... ning ... no ... ning .. .' rengeng-rengeng 'tembang çlançlang-
gula pupuh kang kaping telu wis sigeg, banjur nembang manèh karo nyambut gawé arnrih ora kéncokan rasa pegel-pegel. Nanging durung olèh sapada kepeksa kançleg. Dibengoki bojoné sing metu dalan papringan, pinggir désa. 'Kang! Laut sik, sarapan!' Paidi mléngak. MI'ipaté nyawang bojoné anggoné gentéyotan nginçlit senik, mançleg galengan am ba pener ngisor pring ori sing katon éçlum. Sing wadon saiki genti nyawang sing lanang anggoné ipyak-ipyik wisuh banyu lèrlèran sawah. Panyawangé mançleg nalika meruhi bojoné jumangkah marani papan dunungé lungguh, nyançl'ing senik isi sarapan. 'Adang tiwul pa?' 'Enggih. Karèné seberuk wingi kula dang sepalih. Lawuhé gerèh. Ajeng nganggé klapa mbaten onten sing dikèngkèn mènèk. Lananga ngO'ten,' celatuné sing wadon. 'Lha Saliya nyang ngendi?' 'Criyos ngarit teng mbulak kilèn ngrika.' 'Lha sekésuk weçlusé dipakani apa?' 'Lha enggih darnèn satekem turahan wingi nika dipyur-pyuri hanyu sarem keçlik. Sajaké bèn doyan weçlusé,' Sainem lapuran karo çluçlah-çluçlah senik. Sing lanang meneng, nanging pikiré ribut bab weçlus sing mung dipakani damèn. 'Cah kok lé ra nggenah. Gèk wataké nyambi kluyuran pisan,' grenengé. Tiwul wis dipenak-penak kabuntel goçlong jati. Déné gerèh lan sambelé diwaçlahi cowèk cilik. 'Pun, kang, mang sarapan.' 'Lha kowé gak sarapan pisan?' 'Niki napa bagéyan kula. Kula slempiti uyah sekeçlik nggèn lempitan goçlong. Telung ndina niki kula kok kepéngin sing asin-asin,' kançlané Sainem kara nguncalaké goçlong reged menyang kalèn sançlingé. Paidi unjal ambegan nahan pulukan, welas nyawang bojoné sing enat-enet kabotan weteng. 'Sambelé niku mang telasné mawon, rak krasa seger.'

Paidi mbebéda. Sing dialem meeucu, lèrèn olèhé mul uk, kepéngin njiwit rada rikuh, banjur disambung pitakon liya: 'Njing yèn boeah niki lair,' karo nge!us- e!us wetengé nerusi gunem, 'sampéyan pilih lanang nap a wadon?' 'Lanang ngono! Yèn wadon rak gelis 'tuwa. Aku wegah yèn durung tuwuk seneng wis diundang simbah.' 'Iyaaah ... ! Kakang ki lho! Kula niki takon tenan kok slirané sing mangsuli sak-keeançlaké.' 'Mulané mengko çlisik. Aku tak ngentèkaké pulukan.' Paidi mangap amba, driji lima mlebu lambé kabèh. Sainem nyawang gemes. Kumudu nggablog. 'Upama pitakonmu mau tak-balèkaké nyang kowé, pilih apa?' 'Yèn kula pilih lanang.' 'Paçla yèn ngono,' eepet Paidi awèh wangsulan. 'Lha jenengé sinten?' 'Anu ... anu! Pénaké digolèkaké sing apik, kaya jenengé wong kuta. Mbésuk yèn geçlé bèn dadi wong kuta. Ora kaya bapaké, boçlo longa- longo.' 'Lha ... nggih sinten? Anu baé, dijenengaké Bambang, kaya putrané pak çlansèk.' 'Wiyah ... wiyah! Katik lé geçli. Kula luwih sreg yèn nganggé jeneng Suyata ngoten mawon. Yèn mbésuk dadi çlokter, undang-undangané çlokter Suyata, lho rak patut ta?' 'Lh a nèk kebeneran diparingi wadon?' 'Waaah ... enggih! Pun ah, kula mantuk sik. Dirembug mengké mawon kalih mapan tilem! Wau kul a ramban mbayung. Mengké dikulubaké nggih?' Paidi mantuk ngiyani. Mripaté manteng. Sainem gentéyotan nginçlit senik mulih liwat ngisor barongan ori, mlebu désa. 'Ah, mesakaké bojoku, bobotané wis tuwa,' batiné Paidi karo ambegan lançlung.1,)èwèké ora éling manawa wayahé wis jam sewelas awan, keladuk gegojègan mau. Klitih-klitih Paidi bali napakaké sikil ing lèrlèran sawah sing mung sakeçlok, warisan saka wong tuwané sing tinggal ndonya wiwit Paidi bubar selapan anggoné jejo<.1oan. Tangané mbabitaké doran paeul, ngolak-alik lèrlèran karebèn lumer lan énggal bisa ditanduri. Kanggo ngoyak répot bebarengan lan lèké si jabang bayi sing wis wanei! Déné rengeng-rengeng maskumambang bali manèh ngiring wiramané angin sumilir lan kumresegé goçlong-goçlong pring ori pager désa ngiras kanggo

Bali 369

tamèng sumelèté srengéngé sing nylomodi geger. Rampung malik lemah, Paidi nglempengaké galengan sisih lor ceçlak kalènan. Kala-kala tangané ngrogoh lèng, metuné wis nyeketem yuyu sing banjur dipretesi diklumpukaké dadi siji. 'Laut ra, lé?' Paidi kagèt. Wong lanang tuwa aruh-aruh karo manggul waluku. 'Wis mèh beçlug, lé.' 'Nggih, wa,' Paidi wangsulan, 'sekeçlap malih.' 'Bareng wé ya, tak-entèni,' pak Truna mançleg. 'Siwa mboten kesesa?' 'Ngiras ngaso kok, lé,' walukuné dilèrèh saka punçlak. Pak Truna lungguh selonjor. 'Yèn ngoten sar eng sakniki mawon nggih saé.' Paidi énggal-énggal ngumbah pacul, usak-usik seçléla ngilangi lençlut sing nggubel lengen, banjur wiwit ngrèntèngi yuyu sing wis diklumpukaké mau: 'Kénging disambel mengké kok, wa, éman-éman tinimbang di- bucal,' kançlané Paidi isih bikut. 'Dicarub nganggo krambil saya nyamleng yèn segané putih, dudu tiwul.' 'Nggih koma-koma, wa. Mboten-botené nggih diuleng.' Wong loro wiwit mangkat bebarengan. 'Bojomu sajak wis mèh lèké ngono kok, lé.' 'Pun sanga kok, wa,' wangsulané Paidi. Kringeté diulapi lengenan klambi. 'Ning rak wis siyap butuh ta?' 'Siyap napa ta, wa. Seçliyané nggih ménda kalih nika. Lha wong pantun sing nçlisik nika medalé gabug danten ngoten. Ngantos mboten saged nyèntèlaké nggé cèlèngan seçliyan bayèk.' 'Va wis ora dadi ngapa. Waton kabèh-kabèh bisa klakon kanti becik. Ora perlu ngaya. Ngélingi tembé mburiné,' pituturé wong tuwa iku. 'Enggih, wa. Njing selot-seloté nèk ènten sing nggé mbancaki! Eh ... ngga ta, wa, pinarak kriyin,' Paidi ngacarani bareng lakuné wis tekan ngarep pekarangan omahé. 'Nggih ta, wa. Niki bentèrané pun mèh umob,' Sainem gita-gita met u saka njeron ngomah nguwataké sing lanang.
'Va ... ya ... wis. Mengka soré baé tak dolan-dolan mréné.'
'Èstu nggih, wa! Pun laut ta, kang?' genti Sainem mbagèkaké bojoné.

o ... swargané duwé bojo jaka-lara. Dibagèkaké mangkono rasané awak

pulih kekuwatané nadyan mentas baé nyambut gawé abot. Bareng weruh sing lanang nyangking kantètan yuyu, agé-agé anggoné nyançlak sajak seneng: 'Wah disambel krambil. Nanging krambilé teksih anten nging-

Javanese Literature since Independenee

gi1. Paidi krasa yèn dipréntah alus. Pacul disèlèh alon-alon, ~èwèké banjur memburi ngunçluh krambil. Wayah mangan awan, sega uleng wis cumawis nèng tengah ambèn: jangan mbayung, kuluban mbayung, gerèh gorèng sangan lan sambel werna loro. 'Wau pun kebacut nyambel korèk,' Sainem mbukani rembug, 'ngertosa yèn mbekta yuyu rak cukup sambel niki mawon, we rna siji.' Wong wadon iku wedi yèn dikira ngebrèh. 'Lha Saliya nèng ngendi?' 'Seg mantuk niku wau. Bar makani ménda 'terus ngasah arit teng jec,ling ngrika.' 'Mac,lang sik, lé!' Sainem celuk-celuk. 'Nggih, yu. Sekeçlap malih,' saka jec,ling Saliya mangsuli lan ora antara suwé wong telu mangan bebarengan krasa nikmat banget. 'Anu ya .. .' bubar mangan Paidi mbukak rembug. Saliya ngawasaké, ngentèni apa sing bakal dikançlakaké kakangé. Nanging sajatiné atiné wis bisa nduga. 'Bab weçlus?' çlèwèké nyelani sawisé ditunggu sawatara kakangé durung rembugan. 'He-eh! Terangé baé weçlusmu sida tak-silih, kanggo njagani lèké jabang bayi.' 'Yèn liyané baé piyé ta, kang?' wangsulané ngemu rasa éman. 'Apa sing diandelaké?' Wong loro banjur meneng-menengan, pikirané paçla déné nyambut gawé. 'Ning weçlusé meteng ki, kang,' kançlané Saliya. Banjur diterusi: 'Jeneng kepèpèd!' 'Njur lèh mang ngijoli kapan?' 'Suk nèk wis panèn.' Sa1iya meneng, mbatin kançlané kakangé: 'kepèpèd', nanging batiné cawang loro ngélingi nasibé kakangé sing diéloki, kamangka weçlus cacah loro iku uga dijagakaké kanggo sangu ngumbara menyang Jakarta, perlu golèk buruhan ngumbah montor-montor truk kaya Marija, kancané tunggal désa sing saiki wis luwih ~sik nyambut gawé nèng kana. Tur we~us iku asil saka olèhé golèk ga~uhan. Kedah-kedahé olèhé kepéngin mançliri, urip sak a kringeté çléwé. 'Bab ijol 'aku ora sélak, nanging ya kuwi, suk yèn wis panèn sing di- garap iki.' 'Kira-kira suk bisa metu pira ta, kang?' Paidi bikut pikiré, ngétung angka-angka awangan, wiwit wij i sing

Bali 371

disebar, banjur ditikelaké. Wusana éntuk gambaran: 'Pitung kwintal kira-kira. Iki pétung grambyangan,' kançlané. 'Wis dijupuk nggo setor BUUD? Lan utangan rabuk?' 'Rabuk uwis. Ning singçlisik mau durung. Mung baé gambaran, ku- ranga ora sepiraa. Mengko bisa digolèkaké sebrakan nyang pak Jaya sawatara. Disaur gaplèk kebon kidul omah kuwi. Aku krungu saka pak lurah ,targèt BUUD wis bisa dicukupi nganggo kas désa.' Saliya mantuk-mantuk. Paidi ketara lega, terus nglinting mbako wor lan ora suwé manèh klepas-klepus ngemataké kebul lintingan. Déné Saliya metu ngener jeçling, bali manèh isak-isik ngasah arit kanggo ngerit damèn mengko saré. 'Pripun, kang?' sing wadon takon. 'Olèh. Nadyan ora pati lega. Ning witikna kepriyé? Lakar aku ngrumangsani wis ora bisa obah liyané kuwi,' Paidi mangsuli alon-alon, sajak kuwatir manawa ngantia keprungu déning Saliya. Atiné rumangsa lega nalika krungu ing jeçling kana Saliya rengeng-rengeng nembang gambuh. Awan cepet dadi soré lan mlaku terus ngoyak playuné menit sing ara tau lèrèn. 'Kang, weteng kul a kraos slemet-slemet.' Paidi kagèt. Tengah wengi lagi énak ngimpi dadi wong sugih dioyag- oyog sing wadon. J;)èwèké agé-agé ngelèkaké mripat, njenggirat lungguh nyipati sing wadon ngolat-ngolèt nekem weteng. 'Wis krasa piyé?' 'Sajaké pun wanci, kula kraos sikilé mancal-mancal.' 'Ngundang mbah çlukun saiki wé ya?' Sainem mantuk ngiyani. Paidi njrantal marani ambèné açliné. Sing digugah krugat-kruget miyak sarung, nglèngèk, banjur pitakon alot: 'Napa, kang?' 'Tangia, susuIen mbah çlukun. Kançlaa yèn mbakyumu sajaké wis wanciné. Wis, gèk cepet. Yèn isih turu <;loçlogana lawangé. Jaken bareng pisan.' Sing dikongkon njrantal, gloçlagan nyingkiraké pa lang lawang banjur brabat metu dialap petengan. Baliné wis ngiring lakuné mbahçlukun karo nggawa oncor. Tekané dipapag Paidi kang ora gelem metu saka kamar nunggoni sisihané: 'Niki pripun, mbah?' 'Ngaliha, lé, tak-garapé çléwé,' préntahé wong wadon 'tuwa iku. Paidi abot ninggal awit lengené dipiting kenceng déning sing wadon kara ngeses nahan lara. J;)èwèké nyeçlakaké lambé ing kupingé sing wadon, bisik-bisik: 'Aku tak metu seçléla. Iki wis ana mb ah çlukun. Ora apa-apa, nyenyuwuna marang Pangéran.' Sing wadon lambéné klamedan.

Paidi jumangkah metu, sikilé krasa kebançlul. Mbah ·çlukun wiwit ngayati kuwajiban. 'Panas, nçluk?' pitakoné marang Sainem. Sing ditakoni mantuk ngrintih. Perlak énggal-énggal dijèrèng, kaya patrap nalika çlèwèké dikursus nèng BK IA sawatara minggu kepungkur bebarengan lançlukun-çlukun bayi liyané. Déné ing njaba Paidi dioba:t-abitaké rasa was sumelang. Panduluné kaya-kaya arep nembus lawang pener kamaré bojoné kang lagi prang sabil ngaçlepi lairé jabang bayi. Angger-angger krungu rintihan saka njero upama kuwagang karepé miyak geçlèg, kepéngin nyipati kaya ngapa kahanané sing wadon. Mula nalika weruh lawang kamar dibukak, katon mb ah 'çlukun jumeçlul saka njero, durung-durung wis diserbu rembug. 'Pripun, mbah? Saé?' pitakoné. 'Kowé 'tak-kongkon seçléla,' mb ah Setra nginggati wangsulan, 'sowan bu biçlan Darsi.' 'Napa simbah kerépotan?' 'Ora. Nanging aku butuh bantuan saka piyayi sing luwih çluwur pençliçlikané.' 'Kula piyambak napa Saliya?' 'Beciké kowé mangkataçléwé.' Mbah Setra agahan bali mlebu kamar. Sainem nangis ngrintih. Paidi poyang-payingan karo setengah mlayu nyusul bu biçlan Darsi, liwat pinggir désa, seçléla wis bali bebarengan bu biçlan, terus njujug kamaré bojoné. Déné Paidi bali manèh lungguh ing papané sakawit karo bola-bali unjal napas lançlung, nyawang mançluwur nggolèki papané kang kena disuwuni kekuwatan. Batiné ndremimil muga kabèh mlaku kanti slamet kalis saka goçla bebaya. J!èwèké, kang sajegé ora tau kéncokan rasa wedi kang semono geçléné iku, wektu iku kaya kena ing pasiksané kang mahakuwasa. Ajaa duwé rasa rikuh marang piyayi loro sing Îsih ana njeron kamar ngurusi bojoné, çlèwèké kepéngin nyeçlaki bojoné. 'Ah, aku kudu percaya marang piyayi loro kuwi. 1;)èwèké sing pancèn nduwèni kuwajiban nunggu wang sing kerépotan arep nglairaké. Balik aku, bisaku apa ing bab iki?' atiné diyemyemçléwé. Déné Saliyaçlelog-çlelog ana tengah latar lungguhan watu geçlé sing saben soré, manawa pinuju longgar, mesti kanggo lungguhan. Ananging lagi ing tengah wengi iki çlèwèké ngeçlepes ana kono. Pikir bocah mau durung patia bisa kanggo nyambut gawé mèlu-mèlu ngrampungi urusané wong-wong sing wis diwasa. J!èwèké isih durung kuwagang mecaki laladan kadiwasan. Anggoné ndedonga Paidi kançleg nalika çlèwèké weruh mbah Setra

Bali 373

metu saka kamar, terus ditatab pitakon: 'Pripun, mbah?' Durung nganti olèh wangsulan, kaselak biçan Darsi ngawé mbah çukun. Sing diundang agahan njrantal mlebu kamar manèh. Paidi atiné tambah mawud. Ujug-ujug saka njero kamar keprungu bayi nangis cengèr ngegèt, nanging mung seçéla, sebab wengi sepi bali manèh nyaplok kahanan. Mbah çukun metu manèh, kesusu. Paidi nglanggati kesusu mapag. 'Kadospundi, mbah?' 'Wis lair,' wangsulané. 'Kembar lanang kabèh,' ·çèwèké nerusaké tanpa èsem. Paidi nggragap nanggapi: 'Èstu napa, mbah?' J!ukuné mantuk. 'Gusti, matur nuwun!' tanpa krasa Paidi ngaturaké panuwun marang pangwasaning Gusti. 'Bojomu ora apa-apa, nanging ... " mbah Setra kançeg tembungé. Paidi kagèt. 'Nanging napa, mbah?'çèwèké notol kepéngin mangertèni. 'Gusti kang paring lan uga kang kuwasa munçut bali bayèk kembar.' 'Kalih-kalihipun ?' Mbah çukun mantuk. Paidi panduluné sakala kumepyur. J!èwèké nçoçok kaya patrapé pesakitan njaluk urip. J!èwèké nangis ngguguk nutup rai, lali marang lajeré. Mbah .çukun ngadeg nggejejer nggémbol rasa welas, nanging ora kuwawa tumandang. Déné ing watu tengah latar Saliya ndomblong, kelap-kelop ora ngerti apa sing kudu diayahi. Malah-malah ora ana manèh sing nggubel pamikiré saliyané weçus loro sing sésuk bakal didol kakangé menyang pasar kanggo wragad panguburan, lançèwèké wurung ngumbara menyang Jakarta sadurungé olèh ijol dol-dolan pari panènan mangsa ngarep.

Roeswardiyatmo (in: Panyebar Semangat no. 5, February 1974).

BANQUNGAN

bançJungan ....
èsemmu, ah èsemmu ngujiwat, nyasapi sadawaning laku nganti ati lan ati paçJa kelayu ngluru apa kang bisa didulu lan diburu -prawan ayu sumadya katuku -larasati, adol lipuring kalbu.

bançJungan ....
sumiliring angin gunung, sumringah awèh prasapa marang kang paçJa teka para bançJa kalungan hawa lan penyair sangu graita.

bançJungan, ah bançJungan lumérabing tlaga ing rawa pening iku keçJèp pepéling, yèn urip iki kaya roçJa gumuling.

M. Tajib Moerjanto (in: Jaya Baya no. 9, October 1974).

SEN I MACA TEMBANG WIWIT NGREMBAKA

Seni Maca(pat), ya-iku maca layang babad utawa kidung sing kasang- git arupa tembang, wektu iki wis arang banget tinemu. Luwih-Iuwih bareng sarana komunikasi massa élèktronis kayadéné raçlio, télévisi, tape lan kasèt wis ngembrah tekan papan-papan sing nylempit, adat 'maca' sing sekawit isih urip ing lingkungan padésan lan papan-papan liya sing adah saka kraméan isih paçla dileluri, saiki wis arang-arang tinemu. Un- tungé déné R.R.I. stuçlio-stuçlia ing lingkungan Nuswantara II isih paçla nglestarèkaké naluri mau, sanadyan mung :tipis banget para sutresnané, kanyata seni maca mau ateges ara ilang babarpisan. Kamangka jaman jaya-jayané seni maca ik i, ara ngemungna wong-wang sing bisa lan seneng nembang baé sing paçla karem, sanadyan wang-wang lumrah uga paçla seneng ngrungakaké, awit sawisé éntuk sapérangan pamacané sok tumuli diadani acara liya wujud ancèk-oncèk isi lan surasaning bab mau. Ing kéné sak dadi singgetan nggancaraké mau pérangan sing awujud: pupuh. Dadi saben maca éntuk sapupuh, upamané pupuh kinanti, sarampungé maca 'tumuli diadani ancèk~ancèk ngenani pupuh sing rampung diwaca mau. Mula ambak mung maca, ara angger wang saguh lan wani, awit kajaba kudu mumpuni ing bab seni tembangé, tugas sampirané, nggréjah isining surasa sing sinanggit ing tembang kuwi dudu tugas sing baèn-baèn. Yèn wang mau ora ambek guru 'tangèh bisa ngleksanani tugasé. A!teges wang sing wani tam pil dadi juru maca mau kudu wang sing pancèn mumpuni, wang sing wegig temenan lan ya ngerti wéçla utawa kawruh sing jembar. Ora ngemungna kawruh umum, kepara tekan kawruh kasepuhan, awit umumé layang-Iayang babad lan kidung mau sapérangan isi kawruh kasepuhan. Saara-arané, pamacané layang-Iayang mau kudu dijumbuhaké karo apa perluné wang sing nga- jangi mau. Ing papan lenggahan bayèn, kudu dipilihaké layang sing cocog tumrap semuwan mau, upamané dipilihaké layang sing isi kawir- yawan, ing pamrih ngajap marang bayi sing mentas lahir mau, supaya ing 'tembé bisa dadi wiryawan, dadi tetalesing bangsa sing saguh 'berjuang' ngleksanani ubayané Ibu Pertiwi utawa Tumpah Darah. Saara-orané dadi wong pinunjul sing sinung: drajat -semat -kram3!t-kemat, sing bisa kaabdèkaké kanggo Nusa lan Bangsané.

Pangéran, awit saka bisa nuhoni welingé ki pujangga lelantaran layang buwah karyané sing diwacakaké mau. Mengkono sapituruté, seni maca mau tansah dilaras karo apa kabutuhané. Tumrap kuta Ngayogyakarta, bab seni tembangé kuwi ,çléwé sajak wis ora mujudaké rembug sing pokok manèh, awit saben 'taun pisan marengi pahargyan 17 Agustus, ing kuta mau Itansah diadani 'Lomba Tembang Macapat' kanggo kajuwaran sakukuban l;)aérah Istiméwa Ngayogyakarta. Sing kanggo ajang padatan Mayangtirta, balé-kambang sing tinemu ing tengah-tengahing Kebon-Raja Gembiraloka. Déné sing padatan dadi rebutan mau ,tançla mata saka Sri Sultan, Sri Paku-Alam, saka Komançlan Korèm 072, l;)antarès 096 lan ana manèh liyané sawetara. Kejaba iku para pemenang mau isih éntuk bebana liyané sing pangaji lan uga layang kekancingan. Émané déné ing bab iki sing maju ing lelomban iki wongé mung ajeg waé, gèk mangka sing maju ing tataran iki umumé para waranggana lan wiraswara sing pancèn 'beroeps'. Mbok-manawa ya awit saka kalangan 'beroeps' sing paçla maju mau, mul a saka kalangan umum sing nggegebeng amatirisme paçla ora wani ngetoni. Ing bab iki mestiné pihak panitiya kudu wewéka, yèn cara iki ora diowahi, wis mesti lèrègé lelomban iki ora bakal ngalami kamajuan sing salaras karo gegayuhan-gegayuhan sing luhur nedya ngipuk-ipuk lan mardawa seni tembang mau. Gèk bebrayan ,çléwé suwé-suwé uga bakal bosen, awit saben-saben ana lomba tembang sing menang wongé kok mung ajeg kuwi-kuwi waé. Perlu uga katur minangka cecala, bilih lomba tembang gagrag macapat sing diadani ing Gembiraloka mau, ora awujud vokal nanging nganggo diiringi gangsa, dadi carané njurèni uga mbutuhaké bab-bab pirang-pirang werna. Béda seni maca sing diadani déning P dan K sing mapan ing Wiyata- praja Kepatihan Ngayogyakarta. Ing kéné sing ditengenaké mung babagan seni vokalé tok, dadi carané ngayah-ayahi mau ora diiringi gamelan.

Maca Tembang Wiwit Ngrembaka 377

P dan K milih layang sing bakal diwaca. Lan sing wis tau kawaca entèk layang Babad Giyanti. Wektu iki sing lagi paçla diwaca layang Nayaka Lelana, buwah karyané swargi bapak Mr. Soesanto Tirtoprodjo. Déné sing maca digilir ing antarané para rawuh. Yèn sekawit sing paçla rawuh mau mung kalangan kasepuhan, kanyata saiki ana S.M.P. ing kuta Ngayogyakarta sing wis kelakon ngirim siswané, bocah umur udakara 14 taun. Pamaca sing sepuh-sepuh ing antarané kecatet asmané bapak Zarkasi, jutawan kaloka ing Ngayogyakarta, bésané Sri Paku-Alam, sing yuswané wis ndungkap 70 taun. Saliyané kuwi diisi déning para sutresna saka kalangan werna-werna. Mung saka kalangan pèrs Jawa, Mekar Sari lan Djaka Loçlang, durung tau éntuk siliran, awit ana-ana waé reribed sing njalari para karyawan pèrs Jawa mau durung duwé kaloçlangan ngèstrèni semuwan sing wis lumaku mèh 6 wulan lawasé mau. Sadurungé kuwi pangripta ,çléwé wis tau éntuk jawiIan saka salah sawenèhing kanca. Nalika semana P dan K durung nduwèni ada-ada kaya mangkono. Marga éntuk dudutan saka kanca mau, sadulur J. Soe- mantri, guru S.M.A. 'College De Brito', pangripta terus nyoba nulis artikel ngenani bab seni maca mau ing Djaka Loçlang. Dra gantalan wektu éntuk ·tanggapan sing positip saka pihak P dan K, lan ing bab iki sing ada-ada sajaké Drs. Mudjanattistomo saka Sèksi Basa P dan K. Kanyata ing layang-Iayang ulem sing saben-saben tiba ing méjané Djaka Loçlang mesti panjenengané sing napak-astani. Kaceta uga sawisé sumebar warata ing masarakat awit saka bantuan pekabaran ing mass-média, saiki seni maca mau dadi sangsaya jembar tebané. Dra ngemungna ing kalangan kasepuhan, nyatané ,tekan S.M.P. barang wis ana sing kelakon wani ngetoni. Kalangan kasepuhan ing kampung-kampung saiki wiwit paçla gliyak-gliyak ngadani latihan-Iatihan. Mung ya kuwi bocah-bocah nom isih durung minat, dadi racaké sing paçla ngayah-ayahi mau ya mung kalangan kasepuhan. Mula enggoné ngadani latihan-Iatihan mau ya mung ing dina-dina sing laras kanggo kasepuhan. Lan enggoné paçla njeneng- aké semuwané mau ya werna-werna. Ana wungon Anggara-Kasihan, ana lèk-Ièkan Jum'at-Kliwonan, ana Soma-Manisan, ana Setu-Paingan lsp. Lan mengko tekan otiti-wanciné, yèn ana mulungé pihak P dan K bakal ngadani kongkrus, mestiné bakalluwih semuwa Jan jembar tebané katimbang karo 'Lomba Nyekar Macapat' sing saben taun diadani ing Kebon-Raja Gembiraloka. Lan ing babagan Sen i Maca iki kongkrus mau bisa diadani sacara individuil lan uga sacara klompok. Mung ya kuwi, rèhné kejaba seni macané kuwi, kaya katur ing nçluwur, semuwan mau

mestiné ya kurang gayeng. Pancèn ngesé, luwih-Iuwih tumrap kalangan kasepuhan mau ya mung enggoné paçla bawa rasa ngenani surasaning tulis mau. Ing kéné para rawuh ing semuwan maca mau paçla ngadu kawruh tukar sesurup- an, banyolan sinambi çlahar ngunjuk ing sakadaré sacara relèks. Mula yèn dituruti mbok sawengi natas paçla betah. Sing perlu dadi kawigatèn déning pi hak sing kawogan, ing bab iki P dan K, mung bab buku wacan. Kanyata buku~buku babad utawa kidung saiki wis nipis banget lan wis angèl golèk-golèkané. Upama ana çluwité sing kanggo tuku, nanging barangé sing arep dituku sing ora ana. Mula kanggo nanggapi grengseng sing wiwit mekar ngrembaka mau, mbok-manawa ana beciké, sawisé ngadani panjajagan utawa research sawetara, pihak P dan K tumuli cancU't taliwanda nyitak buku-buku utawa layang-Iayang sing pantes dadi wacan, sanadyan mung wujud stènsilan. Sukur bagé déné pihak sing kawogan mau wis naliti layang apa sing sakira pantes dadi wacan mau, sing mest i waé uga kudu dipilihaké layang-Iayang sing nduwèni bobot lan nduwèni sipat nggrengseng- aké, magepokan karo grengsengé pembangunan mèntal-spirituil wektu iki.

Darmoatmodjo (in: Jaya Baya no. 12, November 1974).

PASEMON (kinanti)

Won ten saloka winuwus, wuwusing basa basuki, winawas tan kawistara, werit arumit sayekti, lelungidan srat Kidungan, linaras lançleping budi.

Mangkana ingkang tinutur, linukis ukara muni, tapaking kuntul ngalayang, panggonané susuh angin, iku kinèn nguladana, paran aI'tiné kang tulis.

Déné ta tapaking kuntui, pangripta nyoba merdèni, Manungsa ingkang utama, bèr-budi suka sumbangsih, asih samaning tumi tah, angegungken pangaksami.

Iku ta sanépanipun, makna werdining kang tulis,

Manungsa atinggal asma, kelamun praptaning janji, rtapak tilasé winaca, ala lan becik kaèksi.

Mangka ta ingkang cinatur, si gajah kelamun mati, atetinggal gaçlingira, déné si macan yèn lalis, walulang ingkang tininggal, sato mati awewaris.

Manungsa kang luwih unggul, pinunjul sèsining bumi, apa ta warisanira, saliyané duniyawi, tulis datan kasatmata, asmané ngambar awangi.

Susuh angin kang sinebut, maknané saloka nenggih, mungguh jatining sujanma, wikan dunungé pribadi, angin artiné Ngagesang, ngerti purwaning dumadi.

Ora gampang arsa weruh, weruh dununging ngaurip,

uripé sing mokal-mokal, kapilut gebyaring picis, budi angkara sinuba, atinggal pakarti suci.

Tekèng kalamangsanipun, wewales gung anekani, tan kin ira twin rinasa, sangsarané tan winilis, mengkono tuturing werdah, jantraning jagad pinasti.

Mas Gandes (in: Jaka Loçlang no. 185, February 1975).

TOWOK

Dinané iki wis arang-arang ana. Anané ming nèng paraban baé, adaté tumrap prawan-prawan sing réwok-réwok, ora gelem dandan nècis, njur sok diparabi kaya 'Nini Towok'. Mangka sing sabeneré Nini Towok iku jenengé dolanan, tur dolanan sing ora baèn-baèn, nganggo 'roh' barang, tunggalé Jaélangkung nèk jaman saiki. Manut catetan-catetan kang ana, Nini Towok kelebu dolanan sing tuwaçléwé sing katut diçlokumènt ing buku. Gubernur Jéndral Raffles nulis bab Nini Towok ing bukuné History of Java (London, 1817). Ing kono disebutaké manawa dolanan iki kelebu dolanané putra-putra ratu utawa pangéran. J)èk semana nalika populèr-populèré pancèn putra putriné Paku Buwana VI banjur nggubah tembang dolanan kanggo Nini Towok. Layak baé dolanan iki banjur semrambah tekan ngendi-endi, nganti nyang njabané kraton barang. Nini Towok, mauné dolanan khusus kanggo prawan-prawan (putri-putri kraton), nanging bareng wis tekan njaba kraton lan dadi tontonan rakyat si Nini Towok wis dudu monopoliné kaum Hawa manèh. Nini Towok adaté dianakaké ing wayah paçlang bulan, antarané tanggal 10 nganti 15, bubar ngisa, dadi kira-kira jam sanga sepuluh bengi. Sok ngonoa persiapan dianakaké wiwit soré. Ngarepaké magrib prawan-prawan sing arep nganakaké dolanan iki wis paçla nglumpuk, nggawa barang-barang colongan awujud piranti kanggo gawé si Nini: siwur (jébor), kukusan, gançlik, ublik, Isp. Sing mimpin upacara adaté wong wadon sing wis umur, wis pantes diundang 'embah'. I;:>isik çléwé piranti-piranti sing wis ana mau diwangun kaya wong- wongan. Batok siwuré diweçlaki, digincu lan diwènèhi alis barang. Yèn uwis, si Nini sing durung dadi mau diarak nyang papan sing dianggep angker, sok sumur mati, sok ngisor wit ringin sing geçlé, malah sok nèng punçlèn barang. Wong-wong tuwa mbakar menyan, banjur sing kapatah dadi pemimpin upacara maca rapa!. J)èk jamané Sri Kanjeng Ratu Pambayun rakitané rapal mau muni: 'Kepareng ingsun lelangen Nini Towok', banjur disambung mantra-mantra liya: 'Widadari, widadari, Nini Towok uçlunna nyang bumi, lan lebokna ing golèkan iki .. .', lsp. Sajroné pemimpin upacara ndonga, Nini Towok isih tetep nglumpruk

ncJ.uwur 'tampah, nggéncJ.ong anak-anakan sing digawé saka gancJ.ik, mapag rtekané rembulan. Ora watara suwé prawan-prawan sing rnèlu dolanan Nini Towok, saka ngomah wis pacJ.a nembang 'pacJ.a mbuwang bocah bajang', tembang kuna khusus kanggo dolanan kasebut. Nini Towok isih tetep turu angler ing rcJ.uwur tampah. Sok ngonoa dongané pemimpin upacara sing nyebutaké njaluk tulung nyang widadari, lan rcJ.emitcJ.anyang sing njaga kéblat papat, cJ.anyang tuwa-tuwaning puncJ.èn désa, sing dijaluki tulung nekakaké 'widadari saketi kurang siji', sajaké mandi. Nalika wong-wong wis pepak lan wiwit njunjung tampah, rasané wis anteb, ana isiné. Nini Towok sabanjuré diarak nyang pela:taran sing nembé disapu re sik, diarak lan ditembangaké: 'Bagéa, bagéa, mbok lara lagi 'teka; bagéa, bagéa, mbok lara lagi teka'. Ing iring-iringan kono ana sing kapatah ngreksa anglo isi kemenyan, ana sing kapatah nggawa bokor isi kembang setaman (mawar melati kantil lan kembang jambé), ana sing kapatah ngreksa ublik. Sawusé dipapanaké ing ncJ.uwur klasa sing digelar ing rtengah latar, ana prawan papat sing kapatah nyekeli pucuké setagèné Nini Towok papat cacahé. Acara pokok kawiwitan. Prawan-prawan sing ana kono wiwit nembang:

Lir-ilir gumanti, sabuk cincJ.é lir gumanti, gilang-gilang layoné, layoné si Putra Agung, diugung déning Déwa, alah Déwa déning Sukma, widadari rtumuruna, gumrubyug bareng sasanga, suraka surak horééééé!

Tembang kasebut sipaté ngalembana banjur nyenyuwun supaya ana widadari sanga sing gelem tumurun ing bumi, mèlu ngramèkaké dolanan kuwi. Wektu kuwi pancèn dipilihaké tembang-tembang sing gembira,

geçlé rembulané, mumpung jembar kalangané, suraka surak horééééé!

Bubar kuwi tembangé nyançlak 'Ilir-ilir guling', sing karepé ngundang tekané widadari sanga. Prawan-prawan ing kono njur wiwit nggoçla: 'Ngiloa, ngiloa, mbok pengantèn!' Liyané nerusaké: 'Wis ayu lho, mbok pengantèn!' Rasané tansaya abot, sajak wis mèh dadi. Banjur muni: 'Al on, alon, wong ayu, aja kesançlung! Yèn kesançlung wong ayu suda warnané. Wolak-walik grémbyang!' Tembang iki diterusaké sing karepé nyiyapaké 'tekané si widadari:

Kembang menur, widadari agèk pupur, kembang kenanga, widadari agèk ,teka, kembang melati, widadari agèk sesuri, kembang bawang, widadari agèk dandan, kembang cetètèt, widadari paçla njogèd.

Tembang iki laras lan ditembangaké bebarengan, sing nggambaraké widadari sing lagèk dandan. Sabanjuré prawan-prawan sing ana kono wiwit ngadeg, gançlèngan 'tangan gawé kalangan, kaya lagi jamuran, sarnbi nembang:

Cèplak epring, mas! Jemplang-jempling, mas! Mas, njogèda! Mas, ngigela!

Tangané Nini Towok ngrangkul anak-anakan saka gançlik sing ngamplok ing génçlongan. Banjur ana prawan sing jail wiwit nggoçla, ngrebut anak-anakan sing ana génçlongané Nini Towok karo muni: 'Mbok lara, anakmu tak-jupuk.' Ning seçléla manèh ana sing mbalèkaké karo kançla: 'Gilo, anakmu tak-balèkaké. Gilo, anakmu nangis.' Sawusé iku tembang Léla-Iéçlung versi kuna wiwit dikumançlangaké, disambung tembang Linta~lintu, sing dinané iki bisa uga sing bisa mung kari siji loro:

Linta-lintu, linta-lintu, ora rambut ora untu, ora maçlang ora turu, ngentèni selaning garu, digarua dilukua, mentèlèsa kaya watu, janur kuning dudu kancing, januré nabi Soléman.

Tembang iki awujud tembang tolak sawan, supaya jabang bayi kalis ing sambékala. Banjur prawan-prawan wiwit nggoçla manèh: 'Mbok pengantèn kok ala, rupamu kaya siwur,' disambung tembang poyokan:

Nini Towok, Nini Towok, gayur-gayur ginotong, iderana nyang kebonan, ramèkna bocah dolanan.

Ana bocah sing mbengok: 'Nini Töwok, aku oyaken!' Mbok pengantèn, sing lagi dadi nesu, njur ngoyak prawan sing jail mau. Ning bareng sing nggoçla akèh lan kabèh mau njaluk dioyak, si Nini dadi bingung. Banjur ana bocah takon: 'Nini Towok, aku lara. Njaluk tamba. Goçlong sing tak-petik sing endi?' Nini Towok njur milih goçlong sing diper- lokaké kanggo tamba. Nèk goçlong sing dicekel sing takon mau bener lan cocog kanggo tamba, Nini mantuk. Ana sing .takon çluwité sing ilang, ing ngendi peneréçluwit mau disingidaké. Adaté si Nini ya awèh weruh. Ana sing takon sapa suk sing dadi bakal bojoné, Nini Towok ya nuduhi arah utawa pener panggonan dumunungé si calon joçlo. Akèh rançla-

ran~a sing sok mèlu neges bab dina mburiné, ning ada;té 4e~emitan, ora gelem blak-blakan ing ngarepé ngakèh, njur gawé Nini Towok ijèn- ijènan. Kanggo iki ,~èwèké kudu pasa tirakat Itelung dina. Dolanan iki rampung jam siji tengah wengi. Piranti-pirantiné dibalèkaké ing papan nalika ngundang roh mau, ing sumur mati utawa ing ngisor uwit sing ge~é. Manut kapercayan, mengkoné widadari-widadari sanga bakal mapag arwahé si Nini Towok. Piranti-piranti iki bisa dianggo dolanan manèh dina-dina sabanjuré, maksimal nganti ping pitu. Luwih saka kuwi kudu diruwat, nganggo slametan. Nalika arep dimainaké urutané, Nini Towok dia~epaké nyang rembulan sing wiwit n~a~ari, prawan papat nyekeli setagèné, ora let suwé Nini Towok wis tangi obah-obah kaya wong urip kaé. Adaté piranti-piranti sing bubar dianggo dolanan Nini Towok dicolong nguwoJig, sebab ana kapercayan yèn piranti-piranti mau nggawa berkah.

Totilawati (in: Jaya Baya no. 27, March 1974).

88 KATRIWAL

kaçlung kadlarung nyasak nyusup angkering urip lan panguripan surem, nggameng kinemulan kan deling peçlut beçliçling. tansaya nglangut playuning jangkah-jangkah kélangan angkah ançleng-ançleng tunteng, mrajak ngrenggani ayu pulasan. kabèh alok geting, -parandéné malah kasançling kabèh paçla nampik, -éwadéné sangsaya adreng anggoné nglirik hem, samono gelar èsem-èsem ing satengahing marga. lan nalika klorob ing jurang palimengan nglumpruk koncatan daya, nggremet, keket rinuket kumlawé, awé-awé luru pangentasan. cuwa muspra. mripat luwé jlalatan, bali nglentrih perih ati ngorong ngrutug panglocita: -kanggo apa, aku lan kowé kudu lair??? -jer mung paçla buçlal, kanggo katriwal.
ah, nanging ....
ing pantog pepesing jangka ingçlasar jurang palimengan iki isih tinemu sumilir angeting katresnan jati kumriwik etuking karahayon langgeng ceta, kumlawé astaNE -ngentas kang lagi papa -ngluwari panançlang -mbirat jejember -mbirat jejember. lan kang ditemu mau aku lan sliramu aku lan sliramu kang wis kadunungan ati pasrah.

M. Tajih Moerjanto (in: Jaya Baya no. 5, September 1974).

URIP

Iswar Bawana metu sak a kantor Fakultas, bagéyan pangajaran. Sirahé tumungkul, praupané katon kucem lan awak sakojur lungkrah. Tangané sing tengen ngrogoh sak dana, ngunus kacu, lan agahan ngulapi kringet kang dlèwèran ing batuk, pipi lan gulu. Sikilé jumangkah loyo, mu'Répat terus~terusan, Bas! Lagi saiki bisa tilik Fakultas.' 'Kekurung awak ing kamar 'terus ya? Apa manèh yèn ora ngarang, hayo? Crita-critamu kerep dak-prangguli anyar iki, ing koran-koran lan majalah Jakarta. Kok mbludag sajaké. Ning saba sekolahan kok prasasat ora tau. Wis niliki pmtélan asiling ujian semèster pisan? Wah, wis kasèp sepuluh dina kowé. Kuliah semèster lora wis diwiwiti seminggu kepungkur. Priyé ta kowé iki, kok kesèd?' 'Lha, aku iki mau rak mentas saka bagéyan pangajaran, sowan pak Su- tatwa Hadiwigena. Durung lulus, jé, kojur aku. Jatuh 'telung wulangan, lagi lumebu sèket persèn. Bola-bali gagal baé aku, bung!' Kekarané lumaku muçlun, nurut trap unçlak-unçlakan, tumuju bangunan tingkat lora, muçlun terus menyang tingkat siji, alon-alon, kambi terus omong-omongan. Priya loro kuwi mitra raket wiwit tingkat siji biyèn, Iswar lan Basuki. Wis paçla-paçla pitung taun ing Fakultas Ékonomi. Paçla-paçla kerep nunggak, ora munggah tingkat. Iswar milih jUTusan ékonomi perusahaan, Basuki jurusan mligi: akuntansi. Iswar kebangkol ing ltingkat papa:t çloktoral siji, Basuki tingkat lima,çloktoral loTO. Ing Ékonomi Gajah Mada ora munggah tingkat kuwi wis lumrah. 'Aja putung ati, War. Isih tetep péngin terus kuliah

Iba-

raté wong lumaku, rak wis kari ngentèni tumekané finish.' 'Kowé bisa muni ngono, Bas, awit kowé wis 'çloktoral loro. Jurusanmu pénak, wong akuntansi kapan waé lulus sakala bakal dadi rebutan kantor endi waé. Wong tenaga-tenaga akuntan ing Indonésia isih banget lang- kané. Apa manèh kowé wis dikontrak Pertamina. Lha yèn aku .. .' 'Apa arep ramé-ramé mlebu Butsi?' 'Aku wis lawas diojok-ojoki bocah-bocah. Diprayogakaké jebol kuliah baé, mlebu Butsi nganggo ijasah sarjana muçla waé. Kancaku sak-tingkat ana pitu sing ketampa Butsi taun wingi, nganggo B.Sc.-né. Aku isih durung duwé keputusan, Bas. Blaka su ta baé, isih bingung.' 'Apik baé ta, mlebu Butsi. Éntuk bayar, éntuk pengalaman. Ora saben-saben kudu sin au, ngae,lepiçlosèn-çlosèn sing angker lan gawé sebel. Aku e,léwé ya ngakoni, sekolah ki yèn kesuwèn-kesuwèn ya bosen. Sak-umur- umuranmu, sak-aku ngéné iki, wis wanciné golèkçluwitçléwé.' Kekaroné wis tekan ngisor. Jumangkah ngalor, ngliwati lobby jembar, terus muçlun 'trap sepuluh unçlakan, mlebu palaJtaran sisih lor, mecaki dalan aspalan kang dibangun bunder, ngubengi cagak gendéra ing satengah-tengahing palataran amba kuwi. Seçléla baé wis tekan papan panitipan sepée,la. Rikala kuwi kiwa tengen sepi. 'Terus bali, Bas?' 'Ngalor, yuuukkl Menyang Barèk.' 'Wuuutt! Ngapa mrana barang?' 'Lho, nglali apa pancèn lali kowé? Barèk ki rak kone,lang saotoné sing énak ta, tumrap mahasiswa-mahasiswa jèmbèl kaya awaké 'çléwé iki? Ayooo, dak-traktir sawaregmu. Bali ésuk-ésuk ya arep ngapa ing ngomah. Saiki, jam sewelas baé isih kurang suwé. Ayo ,ta. Aku kebener ana <;luwit. Wingi nampa honorarium, saka Pembimbing Survey.' '0, ya. Kowé mèlu kok ya, rikala ana survey menyang Blabag lan Magelang? Lumayan, mesti geçlé ki kricik-kriciké. Pirang èwu?' 'Lagi diwènèhi lima. Sing separo minggu ngarep.' Désa Barèk dumunung ing sak-eloré Bulaksumur persis. Warung kang konçlang saotoné kuwi mung kira-kira rang élJtus mèter saka geçlong pusat Universitas Gajah Mada. Rikala Iswar lan Éndra Basuki mlebu warung kebener sepi. Leloroné lungguh ing pojok lor wétan. Éndra, sing dadi cukong, gurawalan aba-aba: 'Ès cam pur lora, saoto papat'. Karo ngentèni pesenan omong-omong lumaku terus wang sakloron. 'Ana kabar wigati sing arep dak-kançlakaké kowé, War. Mula kowé dak- glançlang mréné golèk enggon sepi, kam ngisi weteng.' 'Wwééllaah, kok ngee,leg-eçlegi ati tal Kabar apa kuwi?'

'Cekaké wiga{i banget, kanggomu.' 'Aja saya gawé <;leg-çlegan ta. Mara, kançlakna baé, bung.' 'Crita bab Arum. Dak-tanggung kowé mesti durung krungu.' 'Arum? Ya Allah! Arum Pujiwati?' Éndra mantuk, alon. Pesenan teka, diladèkaké déning cah wadon ayu umur-umuran limalas Itaun. lswar sajak ora maèlu menyang saoto kebul-kebul panas kuwi, nadyan sejatiné destun karemanéçléwé. Éndra wis nçlisiki nyruput ès lan tanpa Itaha-taha nyikat saotoné. 'Aro, War. lki dibèrèsaké .çlisik. Lagi mengko ganti crita bab Arum. Ayo, cepet! Selak saotoné açlem, mengko munçlak ora seger manèh. Wong jaré karem saoto, kok ngaçlep mangkok kebul-kebul njenger baé. Aja sumelang, mengko mesti dak-critani komplit ta, wis.' Éndra ora goroh. lswar pancèn nampa crita bab Arum kaya kang dijanjèkaké mau. Mèh sak-jam Éndra kojah, sak-wisé kekaroné mangan saoto kuwi, disambung ing sedalan-dalan, rikala priya loro kuwi nyepéçla mulih urut dalan Sekip, Terban, Cik di Tiro, ménggok ngétan ing Jèn- deral Sudirman, ngarep bioskup Rahayu ngidul, lumebu J!okter Wahi- din, sambung l}okter Sutomo, lswar mung meneng, dadi tukang ngrungokaké tok. Éndra sing ngecipris ora ana peçloté. Tekan kampung Ranadigdayan Éndra alok, karo ngerèm sepéçla: 'Aku wis tekan ngomah ki, bung. Ayo mampir!' 'Kesuwun banget. Aku terus baé. Wis mèh jam siji, jé.' Éndra mak gluwer ménggok nengen, saka dalan l}okter Sutomo ngulon mlebu lorong kampung Ranadigdayan. lswar nggeblas ngidul terus, nuju ponçlokané, ing Margayasan, sakidulé pasar Sentul. Mentas nyènçlèkaké sepéçla ing témbok ngiringan kamar lswar gita-gita mlebu kamar. Ambyuk ing çlipan, ngatang-ngatang, mripaté ketap-ketip. Pikirané sumyur, mripaté peteng. Sakala gorèhing atiné marakaké donyakrasa peteng. lswar ora bisa kumecap babar pisan. Mèh sak-jam lawasé lswar ngatang-atang ing ambèn kamaré. lng jaba panasé srengéngé ketiga saya sumelèt. Hawa njeron omah krasa sumuk. Grégah lswar menyat saka paturon, nyopot klambi, sepatu lan clanané. Jençléla diwengakaké setitik. Rikala mripaté kançleg ing méja pasinaon atiné nratab dadakan. Ana layang gumlétak. 'Kilalt? Wah, gèk saka sapa ya?' ujaré trataban. Tangané kumlawé, gurawalan nyançlak nawala ing méja. Agahan digolèki lan diwaca sapa sing ngirim. Layang diwalik diéja: Wangsa Wijaya, ·çlukuh Sélareja, kecamatan Gembong, kabupatèn Pati. Blaiiik, saka ngomah! Ana apa iki, kok kilat-kilatan barang? Tangané kiwa nyamber gunting, ing pojok méja. Grreess gres grrees,

kel'tas folio garis lempitan. Dijèrèng agé-agé kanti driji gemeter. Mripaté menteleng, maca isiné satembung mbaka satembung. Suwé pamacané, awit ana telung lembar folio, wolak-walik. Bubar maca kabar saka bapaké Iswar çleleg-çleleg lungguh ing ambèn, surnénçlé ing témbok. Tangané bola-bali ngulapi kringet ing rai. Gorèhing ati sakawit durung paja-paja ilang, ndilalah katambahan prekara anyar kang gawé sangsaya sumyuring pikir, ati lan batin. Ya tallah, wala-wala kuwata! Gusti Allah ara saré. Kabèh iki tuman- duk ing awakku, mesti mawa karep lan surasa. Mosok kok siya-siya tok? Gusti, kula boten keçler, boten gigrig utawi nglokro. Sedaya punika ujian. Mugi-mugi kula kalulusna saking pacobèn awrat punika. Kula sumedya anglampahi, kanti prihatos. Mugi-mugi Gusti paring pepaçlang, amrih karuwetan punika sigra wuçlar. Amin! Nganti soré Iswar mung ngebleng kekancing kamar, ora metu-metu. Benginé nganti jam siji kliwat tengah wengi mripaté durung gelem diajak merem. Bareng karo cumengklingé adan subuh Iswar lagi keturon leess, kepati tekan jam wolu ésuk. Tanginé genah yèn kerinan

Javanese Literature since Independenee

sa wong tuwamu saldoron wis til ar donya. Awit 'tegallan sawah bagéyanmu isih dialap pametuné déning wong tuwa, kanggo cagak urip sadina-dina. Omah kang dadi hakmu isih dienggoni bapa-ibu kang sajroning ngentèkaké, umur tuwa isih butuh papan pangéyuban. Mula kowé kudu nyebar goc.long kara, sabar sauntara. Duwéa pangertèn, War. Kuwi surasaning layang saka bapakné. Iswar ngeI1ti, kuwi dudu tu- lisané bapakéc.léwé, awit pak Wangsa wuta-sastra, semono uga mbok Wangsa. Saben-saben kirim layang, sing tumandang mesti kamasé sing mbarep, Madisan Murijan, makili wong tuwané. Lan, Iswar pracaya, pratikel nyetop poswèsel wulanan kuwi mesti éguh lan karepé kamasé, dudu mligi bapa-biyungé. Kamasé pancèn wis lawas serik, awit sekolahé Iswar macet-macet baé, bosen ngentèni lulusé saka Gajah Mada. Saupama pangrénah ngono kuwi saka krentegé bapak-ibunéc.léwé, mesti Iswar ditimbali mulih, diajak runc.lingan. Mangka ing bab iki ora, kabèh sarwa dadakan. Ora taha-taha, ora aba-aba luwih çlisik. Nanging priyé manèh? Wis sarwa kebacut, putusan wis 'tumiba, mokal bisané diowahi. Iswar wis trima, wis nglengganac.léwé.

Karepé Iswar mono sowan pak Indri sekaliyan. Tiwas dipruput, jam wolu wis tekan Mangkuyudan, ananging dalem gec.lé magrong-magrong kuwi kosong. Sing nemoni 'c.lèwèké mung mbok Ima, babu tuwa sing grapyak-semanak lan sugih èsem guyu. Iswar mung sec.léla bisa omong-omong karo mbok Ima sing kagèt nampa tekané. Iswar nc.lec.les wong wadon tuwa kuwi bab Arum Pujiwati, ananging éman banget, mbok Ima pancèn ora ngeI1ti apa-apa. Sajaké ceta prekara Arum sengaja digawé wadi, disic.lem primpen. Lan Iswar ora maido. Priya muc.la kuwi agahan numpak bécak, menyang setanplat Sasana Suka. Munggah bis jurusan Samas, pesisir Segara Kidul ing Bantul. Jam satengah sanga luwih sepuluh menit bis mangkat lan Iswar muc.lun ing Palbapang kidul Bantul jam sanga rong puluh. Jangkahé mantep tlu- suban gang. Ketara banget yèn wis apallan kulina kaé. Lakuné terus baé ménggak-ménggok, ngliwati omah siji lan sijiné. Lagi manc.leg rikala tekan ing sawijining omah joglo kang duwé plataran lan kebon jembar. Omahé gec.lé, kotangan: separo ,témbok, separo papan. Swasana sepi banget, rada pisah adoh karo tangga-tangga. 'Kula nuwun!' Tok, tok, tok. 'Kula nuwun!' Iswar ngadeg ngentèni. Ora gantalan suwé ana jangkahé sikil wanita metu. Iswarc.leg~c.legan, tangané bikut ngulapi kringet kang metuné gum- robyos banget ing rainé. Krasa atiné trataban tenan. Tamu ora pangling manèh karo sing teka nemoni. Semono uga kenya ayu kang jumangkah

Oohh, kowé, Rum!' 'Mas War! Ya Allah, mas Iswar tindak mréné?' Gapyuk, tanpa kakèhan omong wong loro rerangkulan. Sauntara suwé mung sepi. Sepi tanpa sabawa. Nanging kesusul suwara ltangis kang diampet. Sing keprungu mung lirihing kenya kamisesegen. Suwé banget wong loro dadi reca kaku ing kori omah ngarep. Rikala tangis wis men~a lagi Arum kèlingan ngacarani mlebu. Iswar lungguh ing kursitamu. Arum mlebu ganti panganggo. Éndra Basuki ora goroh. Arum pucet lan kuru. Kan~utané wis ketara banget, sajaké wis ana telu utawa patang sasinan. Omah lan saisiné krasa sepi. Sauntara suwé Iswar kudu lungguh ijèn, kasiksa sepining swasana. Rikala Arum metu kenya kuwi wis salin panganggo. Ngladèkaké Itèh rong gelas, emping mlinjo sasetoplès lan criping ge~ang lan ampyang rong piring ing méja. 'Mbah putri tindak endi?' Iswar mecah kasepèn. 'Biyasa. Ésuk soré ing sawah. Aku tunggu omah ijèn.' 'Wis suwé olèhmu disingidaké ing Palbapang iki?' 'Lumaku rong sasinan luwih setitik,' kenya kuwi angluh. 'Krasan?' Pitakoné Iswar iki ngemu pangécé, sembranan. 'Kepeksa! Kabèh sarwa kepeksa, mas.' Wangsulan iki sériyus. Meneng se~éla. Iswar nyruput tèh panas. Ora panas banget, mung anget. Ketara banget tèh kuwi digawé Arum nganggo banyu tan~on saka tèrmos. Mulané ora susah kesuwé-suwé Iswar ngentèni sak-umobé banyu digo~og. Sing suwé mesti olèhé Arum salin panganggo, macak sawetara ing ngarep pangilon. Tangané kumlawé mbukak setoplès, tanpa nunggu diacarani ngrogoh emping mlinjo karemané. 'Mas Iswar kok priksa yèn aku singidan ing kéné?' 'Éndra Basuki sing crita. Durung suwé, lagi patang dina kepungkur, apa lima ya, aku lali. Cekaké aku babar pisan ora ngerti kahanan iki saupama Éndra ora crita. Kuwi baé '~apur mung kebeneran. Ketemuné sarwa ora kasengaja, ing Fakultas.' 'Éndra Basuki putra wayahé mb ah Demang?' 'Lha hiya, sapa manèh. Dalemé mbah Demang rak ora nganti sekilo ta saka kéné, jaréné kidul kono kuwi baé?' 'Ce~k kok. Ora nganti sèket omah saka dalemé simbah iki.' 'Aku sengaja mréné, marga péngin ngerti kahananmu sing saknyatané. Éndra Basuki wis crita akèh-akèh, ananging aku péngin ngerti ~o~ok sèlèhing prekara saka pangakuanmu pribadi. Wah, lah dalah iya, mèh lali aku. Iki, Rum, aku nggawa olèh-olèh. Muga-muga cocog karo apa

panyi~ammu. Ééé, ééé, wong mbobot ki jaré seneng nyi~am woh-wohan. Nyoooh, ki, tampananal Pepak kok, apa-apa ana. Sarwa setitik, nanging komplit, apa-apa ana lho.' Iswar mènèhaké tas sintétis ge~é kang ~èk mau dicangklong pun~ak. Mbentoyot, isi woh-wohan olèhé tuku ing setanplat Sasana Suka. Arum nampani karo mèsem klincutan. Ora bisa kumecap apa-apa, kejaba mung: 'Matur nuwun, mas. Mas War ki kok ana-ana baé tal' Arum mlebu memburi. Iswar nyruput wédangé, banjur kecemal- kecemil manèh mangan criping ge~ang lan emping mlinjo, genta-genti. Atiné seneng, awit Arum ngladèkaké apa-apa sing sejatiné disenengi banget. Éloké, kok ya kebener ana, kebener cepak sumimpen. Awan kuwi, tanpa diatag manèh, Arum nyritakaké sakabèhané. Iswar saya lengkap anduwèni katrangan, lan apa kang dikojahaké Éndra Basuki ora adoh karo pangakuané Arum~éwé. Apa kang sakawit angèl bisané dipercaya kabuktèn jebul nyata. Apa kang sakawit gawé kagèté Iswar, jebul bab kang lumrah sawantah kanggoné Arum. Rong jam luwih Iswar ngrungokaké critané Arum, nganti ,tengah awan. 'Embah putri kok ora rawuh-rawuh, Rum?' 'Yèn wayah ngéné durung kondur, biyasané tekan soré. Sedina muput ing sawah. J!aharé jajan ing warung. Anu, iki rak usum pari kuning. Dadi kudu tunggu manuk, amrih pari ora düteba emprit. Aku arep n~èrèk, ora diparengaké. Ora ,tau éntuk metu-metu omah. Wah presis kaya wong panjara, mas. Ning ya wal a-wal a kuwata.' 'Pak Indri piyambak kepriyé?' 'Wis ping pira baé aku arep dinikah. Nanging aku nolak. Aku mesakaké ibu, mas. Yèn aku gelem dinikah a,teges ibu kudu dipegat. Banjur kaya ngapa polahé a~-a~ku mengko, mangka isih cilik-cilik, tur akèh. Apa aku tegel ngurbanaké a,~i-a~iku ~éwé?' 'Bu Indri, kaya ngapa duka lan polahé, ya?' 'Bola-bali arep ken~at, biyèn. Nanging gagal, lan saiki kaya wong ngeng- leng. Bèn baé, karebèn dirasakna pamalesku. Ana sulak-sulaké, ibu bakal sa~ar lan ganti solah bawa. Ayaké wis wiwit nya~ari yèn pranyata wèké ~éwé kang dadi sumbering prekara iki, kang salah. Ibu krasa banget lan wis wiwit gelem mawas ~iri pribadi.' 'Kowé téga anakmu lahir tanpa bapa, dadi bayi peteng?' 'Wis dak-antepi, mas. Aku wis ngencengi tékad. Ya iki wujudé pangurbananku tumrap kulawarga. Ya iki dalan sing dak-pilih.' 'Arum, rungokna ya? Iki ngomong sériyus, kudu kok-tanduki ati resik lan pikir wening, Rum. Ngéné, aku duwé pamrayoga.'