-D JONGKO

DJAKA LODA!G

KAWEDAR

s f ؛;■ / ؛٥sg ؛ h. . DJONGKO R.NSSAW ARSITA ..KAWEDAR

Kawedalaken la. kasade dening : Tok. Buku Pustaka Djawl „GURU-BUDHi” Djl. Kalimantan !o. 42. r Madlu...

D ل AKA-LO D A N G

KAWEDAR inggih D J.N G K O R. N S G A W A RSIT A KAWEDAR

Wewedaranipua kadjarwakaken denjng: K l M ARD I B U D H I ing MADIUN

Tinengeraa Tjandrasangkala: Asta pudjangga angesl، tjandraning kaswargan luhur (1888).

	luhur (1888).
logetung Surjasangkala	: T jatur wedha murtining djagad sampurna (1834). '

S e s a n t i : E l i n g el i n g, k a n g. a l l m u g a ( p a d s) e Ji n g a.

Kawedalaken lankasade dening : Toko Buku Pustaka Djawi-Djl. Kalimantan N o. 42 - Madiun. c

KI MARDIBUDHl. (Pangripta)

	W ewenang	kaajotnan	tb	اهع١ةال
baka kang	s.i'k k a ta n ia	tangan	d eniny	p en eib it.

LC c.n tro l Number 2009332775

20.9 332775

Sang S uiar g l ingltang Minulga Vug d١agad Raden Ngabehi RonggawavsWa.

Pudjangga Dalem ing Nagari Surakarta Adiningrat.

1. P U R W A K A.

1. ILAHENG HOEGr MANGARTJANA MAT A3 A AWIGNA MASTU NAMA SIDHI. Dyan punika rekc bebukanipun wurjaning Serat Djangka
Rjaka Lodang kawcdar. amarsitakaken wewedaraning djangk3ni^un gang Suwargi ingkang MinuJya ing djagad inggih pandjenenganlpun Sang ^udjangga Raden Ngabehi Ronggawarsita. ؛ngkang 3١ع۶ ٧ة ١ك ج٠ raning djangkanipun kaendakaken datcng nami pascmon D j. k o ا. d a n g. Senadyan Serat Djangka Djaka Lodang punika sampun asring ugi kawedaraken dening para ahli djangka. eW asamantenkad.sbo؛ ten wonten awonioun manawi kuia tumut urun2 anarbukani, awit pamanggih ؟ ula, sapinten kawigatosanipun kawruh? djangka ingkang ngantos meh kalimrah dados kapitadosaning akatah. utawi n.gantos kadosdene kapiandeian bilih djangka punika inggih kawontenanipun pepasten ingkang sampun tamtu kadadosanipun (kados ingkang ka-

١ sebat ipiturut suraosing pandjangka wau), milakadospundimenggah

ing sa!ugunipun weweraning ukara-patra ingkang sinandi2 wonten ؛ng salebetpun ungel ?aaing djangka manawi kasundukaken kalijan kawontenan 2 ing kadadosan ingkang sampun kanjatahan, punapa Saged keplok utawi boten. pangripta amung sadermi njumanggakaken, amargi ngrumaosi anggen kuia katjupetan seserep.an saking bab- ipun kawruh2 ingkang kasebat Nanging nadyan makaten. mbok bilih se؟andining iukita utawi lelungiding d!angka2 wau saged ngepleki fnotjogi) ing ngrikj atur pamrajogi kuia, inggih langkung utami kedah kasaringa malih ke- lajan ginalih mempan, djer ing atasipun kapitadosan Wakaten, saro- pun ngantos a؟ untennamungwinastan saking gugontuhonkemawon. kadjawi. kedah samestinipun a w i t a n g g u ^ u s a n g k a n i n g t u h u. tegesipun anggugu ing kanjatahan. Mila manate؟ » d.jalaran djangka makaten djangkaning djangkah, upa؟ i liripun kadosdene pasta lan pasti. Pasti punika njata, ^asta punika ppngesti, .dados tjetanipun pangesti (angCsti) ing kanjat3han. Mila kagos pupdi ipenggah djangkah2ing kawOntenan kita ؛ngka.ng. sampun kpnjatahan kalijan djangkaning djangkah kasebat waU, pU nika. bilih saestu no؛jogJ kalijan djangka 'k se b a t. rehning djang- h٥ 2 wau k'awangun dening leluhur ing kina2٠ dados jen WakatCn harak kapara-jekti b؛؛ih para leluhur kita ing kina-makina wau tuh؟ limpad in'g budhi saha putus ing pang،wikan miwah tuhu, was؛ ita anggenipun nawung ing kridanlng rat, mila inggih saking puoik؟, dados inggih lajak kemawon manawi kawontenan kita ing ٠ ngu؟ ! ؛ kawarti tuhu luhuring budhi budhaja sarta kabudhajanipuU nelahi' ing saindenging rat pramudita, S^ladjengipun punapa mengyah ingkang kaangkah. dene para lfluhur2 sama.ten atetilar pusfcaka2 utawi Saugi ingkang awudjud djangka punika (!)٠ Sada}a wau, boten sanes ،w it ؛ nggCnipun su. ؛resna rumengkuh. ing kasantosan amrih widadaning karahajon sa. hingga turun-tumurun ing para kawula (rakjat) sanuSwa bangsa, su- pados «amija saged anpnggapi ing ulah kridaning kawontenan ing mangsa-kula kinarja ambudi dateng karahajoning behrajan, kelaJaU ؛aranaa pamat۶wis saking (angepgeti) wewarah2 ب -sastra lukita saking iketaning tjarijos2 kina kasebat.

iladiun s September 1956. 9 لة 9للء rahaju kudhi i Sura (Kemis Legi) 1888 paogripta : (wuku Galunyan, ivindu Sengara). KI MARDIBUDHI.

؛'V:

SASMITA BADE MANDJALMANIPUN n DJAKA LODANG. SINAKDI WONTEN ASMANIPUN SANG PUDJANGGA. IMG UKARA SASTRA PURWA-WASANA.
(

) R. N G e h	d jle g	t u m i B A,	T e g esip u n		sadasa 10	) p ad a
( 2.), G A g a ra a	s a a t o S A, k a r o O A,		p u n ik a djeng	sab en m ang ad ap	satu n g g al p a d a w i. u ta w l	sakin g
( 5 ) T ( 6 ) B A r a a g ( 7 ) S A g u h ( 8 K A	tag e ta a b araa g taa p a a l k a w a W A R,	k a T O N, a g e R. N G, r a G A.	w in g k la g	m ang ao d ap	m u o g el
^ J) T	N d a m uraa g	t a T A.

(3)W AR a a e meb t e K A, w ita n w e k asa n ip u n s a k in g n g a -
9) D A d a l a m e k a S I,

(4 ) S lk a ra

R o n g g a w a rsi t » b a sa k a d a t o n B a sa k a d a t o n R o n g g a w a rsit a.

W e d a r a n	p ik a d je n g a n ip u n		u k a r a n in g	d j a a g k a	1.	p a d a
T a a	kan)" ana2			k a d i
2 N a a g ia g	d a h uru aia g ija m aag ko	d jam an w us	m au	ja ik u k a a g < fn e k a n i;.	d a d l
-Jaiku	b akal napsu	ka d a d ejan e a n g kara	m urk a.		a w it saka
(A n a n g in g M u la	w o n g sate m ahan	p aprentahan	W a la n d a
7 E w asa m o n o teb p eran g.	p a p re n ta h a n		w o ng W a la n d a	p eksa w a n i angan -
A m u n g	.bag in g	sare h n e	rin g k ih	kale m ah a n e	m au,	d a d
kasa g u h an e paprentahane bae. H anging	an g ante b ing p a o ra n a a n.	p erang kan g	salu g un e m angka	am un g p ra d ju rit	ke kare p an e m ono sab enere
d a d i	ka k u w a ta n in g	nag ara	la n p a p re n tah a n.
(M u la	in g saw use	ka d a d ejan	p ap eran g an	lu m a w a n		D je p a n.
w o n.	fp a pre n tah an J m angap.	W a la n d a	satem ah	ke na	p apre n tah an e
w o n g	W a la n d a	ana in g	ke ne I n d o n e sia ^
O O / am arg a	w o ng	W a la n d a ang g one	ana ing kene n d ja d jah.		b an g e tan g g o n e
						5

d a h u r u n in g d ja m a n t a n p a sa n g k a n t e k a n e. L e la n-t a r a n sa r a n a n i n g k a sa n t o sa n inggih bade duma dosing kmardVkom M ta n d a punUca).

(3) 'In g w a r t a n e m e h t u m e k a
(4) si k a r a-si n i k a r a n k r- d a n in g
5) ila n g k a k e n d e la n e.
rin g k ih (lemah) sa m u b a r A n g e.

lan

p a r a p r a d j u ri t e sa n ja t a n e p a d a w e d i

8)
k in e p u n g p u-t u k b in a ja

9) sarta in g w e k a sa n a n e m a h i d a d a l i a r u t
t a n d a a m u r a n g t a t a

Wedaran murad maksudipun:

(1) R o n g eh d jle g tum iba. Tegesipun tanpa kanjanaz dahuru- nJng djaman kadi tanpa sangkan datengjpun (n d ate n g i). Rongeh punika maksudipun satunggiling manah (ati. ingkang kraos djindja, genjeh, gendjeh utawi gojang. Nanging ing rehning punika tembung sesand؛ ingkang tunjudju dateng djangkanlng djaman, dados gampiling tembung rongeh. wau Jng ngriki ladjeng aretos: horeg utawi dahuru. Inggih 'punika horeg utawi dahuru kawontenaning djaman ingkang boten kanjanaZ wau, dados ,mbokmanawi kadjengipun, wontenipUn dahuruning djagad, perang donja ingkang kaping kalih ka- pengker. Djleg tumiba', punika maksudipun dawah ingkang tanpa sangkan utawi boten kanjanaZ. Kadosta, sinten ingkang saged anggambaraken ubenging 'kawontenan ing saderengi- pun(؟), puna pa malih punika ladjeng dados djedjalaran ka- mardikaning nagari kita Indonesia. Pramila ing ngriku sala- djenging' ukara nun ten katjetaka'ken: 2؛ ) Gagaran santosa. Tegesipun lelantaran .utawi sarananing kasantosan. Gagaran ؛gegaran) tegesipun: garan fdanganan. utawi gagang, utawi inggih ateges: sarana (sarati ingkang dados lelant'aran, utawi inggih anggadahi teges maiih: we- waton, pokok utawi pok. Dene tembung santosa punika anggadahi t^ges: kijat ikuw at, bakuh utawi kukuh, dados gagaran santosa punika ing ngriki ladjeng aretos: lelantaran utawi sarananing kasantosan. mBok manawi Ingkang kamaksudaken gagaran santosa punika wau saking karsani- pun Sang Pudjangga amargi inggih bade dumawahing kasantosan kita ingkang tumudju dateng kamardi'kanipun nagari lan bangsa kita ingkang sarana dahuru utawi rongebing ka. wontenan ksb. dene bade tumimbuling kadadosanipun saladjengipun kawedaraken: '(3) Wartane meh .eka. Tegesipun wartosipun مkabaripunو sampun bade' dumugi utawi dateng. W artos puna pa؟ Inggih punika wartosipun badening kadadosanipun gagaran santosa inggih kamardikan kita, punika kadinginan praptaning gar»2 ingkang minangka' dados lelantaran،pun, dene gara2 wau -inggih punika wontenipun d.ahuru ksb. Dene wontenipun dahuru wau sampun tamtu punika 'saking hardaning angka- ramurka, boten narimah; mila saladjengipun nunten kadamel ukara:

(i) Sikara karoda. TegcsJpun sikara-sfnikaran. giles-giniles ؛ ،؛ ndas-menindas) apantjakara utawl perang. Tembung sikara punika tegesipun munasika. salah gawe utawi sija2 lsp. Dene tembung karoda manawj saking tegesJng kroda, aret.s: nepsu, wani, bendu lsp; nanging bilih karoda punika kapi- rit saking tembung roda, pu'nika Inggih ladjeng anggadahl retos؛ gJniles, angglles lsp. mila tembung sikara karoda, ing ngriki ladjeng kenging dipun tegesi: sikara-sinikaran utawi giles-giniles, plindes-pinlindes. apantjakara utawi pera.ng lsp. Nanging Ing salebeting sikara-asinikaran iperang) wau ing ngriku ladjeng karamalaken malih saterusipun: **( 5) Tatage tan katon.** Tegesip'un itjal utawi boten katingal ta- taging manah, punika aretos sirna kakendelanipun. Inggih ing salebetipun wonten Jng .djaman sikara-aslnkaran wau ingkang kam-aksudaken sirnaning kakendelanipun, mbokmanawi boten sanes mestinlpun inggih katudjokaken dateng kawon- tenaning paprentahan Walandi duk ing nalika samanten dene kaparanjata djerehipun tetijang (pradjurit) 'Walandi lumawan Djepang. Mila Jngkang makaten wau ladjeng andjalari ka- wotftenanipun tetijang (paprentahan^ Walandi dados ringkih, kados ingkang katjeta wonten' ing ngandap:

(رج Barang-barang nger.ng. Tegesipun samukawisip.un dados

ringkih utawi lemah. Punika awit kabekta tetijang (pradjurit) Walandi adjrih lumawan perang ksb. Ngerong punika ate- ges nggronggong, growoh. gesong utawi growong, dados tembung .punika -bilih tumrap ing kawontenan inggih ladjeng ang- aadahl retos ringkih utawi' lemah. Mila nalika samanten Walandi 'pinukul perang dening Djepang, ing ngriku kados namung kapeksa sanget anggenipun amagut perang, sarta ing sarehning amargi saking adjrihipun wau mila Walandi inggih sakelangkung ringkihipun. Nanging sanadyana makaten, sarehning. ingatasing paprentahan inggih ladjeng kapeksa tumandang perang nanggulangi krodaning mengsah, nadyan tinemaha kados pepaPsipun'':

(?) Saguh tanpa raga. Tegesipun satunggaling kasagahaniag- kang boten sembada utawi tanpa kekijatan. Raga punika. .maksudipun kekijatan. obahing. ge.sang, mila tembung saguh

taapa raga, punika menggah tumrap iog badco aretos sa- *' kasagahan ingkang namung w o n t،, ing bat.s utawi wonten suwanten kemawon, upaminlpun: ing batos narlmah nanging ing lahir adjrih, d .d .s w.ntenipun namung manah ngantaZ. utawi kenging winastan namung.suwanten

Inggih in'g nalika punika (samanten»', rikala paprentahan Walandi 'ing ngrikl ngumumaken perang 'lumawan Djepang. punika salugunipun namung pikadjenganlng pa- prentahanipun kemawon, nanging sanjatanipun pradjuritipun tetijang Walandi sami adjrih dateng paperangan, dados punika kenging winastan satunggiling kasagahan ingkang boten sembada utawj tanpa kekijatan. prajnila ing ngriku Walandi ladjeng katemahan:

(وه Katai؛ kawawar. Tegesipun kadosdene tinangsulan ,dipun

djaring, sinrimped2, kinepung putuk binaj'amangap, Katali, sampun terang retosipun; dipun tangsuli, binanda biplenggu tuwln sasaminipun. Kawawar tegesipun kadjaring, dipun sa- rimped, dipun .,tradjang lsp. mlla Ing ngriku Walandi ladjeng katemahan؛

وم) Dadal amekasj.Tegesipun wekasandadal ingkang pinanggih.

Dadal punika tegesipun bobol, bodol, wudar,. ambyar, bo-. sah-basih, ambruk lsp. dados punika aretos dadal utawi am- brukipun paprentahan Walandi, inggih ing ngriku pungka- sanipun paprentahan Walandi wonten ing Indonesia ngrik،. djalaran' tingkahipun pandjadjah Walandi wau sampun:

ام0رTonda amurang tata. Tegesipun tanda anggenlpun amu-

rang tata dados pandjadjah.

—o O o —

3. D J A R W A N I N G T E G E S I P U N N A M I D j A K A L o D A N G.
Tembung nami Djaka Lodang, punika mbokmanawi kar- sanipun Sang Pudjangga anggenipun' damel tembung nami Djaka Lodang ,ksb. pantjen kasengadja kadamel saloka utawi pasemon tumraplng lelampahan ingkang bade kadadosan, djalaran ngengetl menggah 'pandamelipun ٢pangarangipun^ Serat Djaka Lodang ka-

sebat ؛ng nallka samanten wonten salebetipun djaman pendja- djaha. W alandi, dados sage.d ugi kemawon -punika tembung nami ingkang angemu sandi utawi 'keeras, nebibt pcakawis awisan (delict). Wondene tembung nami Djaka Lodang ksb. menggabing pasemon utawi saloka wau jen kaJaras maksudipun. Djaka aretos muda utawi neneman (pamuda/pemuda), dene Lodang punika mbok-؛ manawi sami ugi utaw؛ mirip kalijan tembung ludang. Ing mang- ka tembung Judang, punika anggadahl tege* uwis,' utawi ram- pung, tlesih utawi slesih, inggih punika karampunganipun pada- melan utawi karampunganing gawe, dados blJih makaten meng- gah ingkang kinarsakaken dening Sang Pudjangga maksudipun nami Djaka Lodang ksb. aretos؛ Pemuda ngrampungi gawe. utawi Pamuda ambengkas (ngentasi) karja (Pamuda menje- lesatkan tugas kewadjibannja^.

-o o O o o -

4. DJANGEANIPUN SANG PUDJANGGA ingkang kaendakaken dateng KI D JA K A L O D A N G.
٠ Djarwa wedaran ugu.ipun wetahing maksud-kirang langkung :

ماو Djaka Lodang pitados.Zingsadumu-

(1) D ja k a L odang g u. ginipun kawontenaning mangsa.kala. M i- m d n d u l, la ing ngriku K i D jaka Lodang (in g g ih
(2) P raptan en g pan g nge -ingkang salugunipun Sang ka- tengkrang sru m uw us, dos sampun boten nggabb sumelang utawi (SI elin g-elin g p asti k ar -sampun boten ragu2 anarbukakaken ing sa n in y H y a n g W id h i, sabdanipun kelajan s'ora pangandikanipun
makaten: ء₃و "Eling-elingen mana٦ a :٥ 'A) u'Pinasti saka karsaning؛pangeran„ .4) jen papren-ahane wong Walanda' bakal ( 5**)** ت ح٠ت vradja**.nenda؛ '** 'kendak. sarta bakal nungul. prang a so r. p a p re n ta h a n e Wong-O jep an g ana ing ken.e. Jaiku tegese: م5 و Paprentahane wong Walanda ؛ku (bakaX) diuslrde- ning Ojepang sing kalah perange.

(6) Nanging ajiva kaliru, (6) Ananging den eljng Ian adja kongs؛ sa.
(7) sumurupa kanda lah pangira, a.wit(7^ kawruhaba ing udja- kang tinamtu
ring wetja kang wus tinamtu. jaiku kang

(8) nadyan mendak men-
bakal kalakon mau, (8) am arga sanadyan dake gunung wus p a s -paprentahane wong Walanda iku ken- ti, dak (kasor^, ananging mungguh ken-

(9) masih ka،٠M ،a&e،i-

dake paprentahane wong Walanda

p«», mau, kaja bebasan menddke gunung ksb, روم m ula ija w u sm a sti bakal ka- (10) &٠da lawan djurang ٥es٠M٥. ten tllase rbekas;, (10) dadi- ija beda manawa karo paprentahane wong Djepang iku.

(11) N adyan ٥،sa m&٥- (1را Apa sababe؟ Mula mangkono djala- rendjul, ran sanadyanta paprentahane wo'ng Dje- (12) tawpa tawing enggal pang iku bisaa muntjul (nungul, utawa djugrugipun, unggul menang djurite ^perange) mungsuh (IS) kaJakowe karsa«،„. lum aw an ing paprentahane wong W a la n - Hijang wus pinasti, da, ام2ر nanging ing sarehne wong Dje- (Ilf) gjj M.idak saw.ka- pang ٠ءلل٠ال ٠هء betjik lan ٥؛a ngadil utawa lanipun, tanpa tepaJ sarta paprentahane tanpa bu- dhi paramarta mula wong (paprentahan) (15) : : : : : tata estining Djepang ija mesti bae enggal ban-get djung- kare, runtuh paprentahan lan nagarane. (13) Anadene mungguh kalakone wiwit obah2aning mendake paprentahane wong Walanda utawa munggule paprentahane wong Djepang ana ing kene iku wus pinasti denJng karsaning Pangeran, م 14 ر manawa ngantjik ing tahun Sangkala rTjan. drasangkala/tahun Djsw^ jaiku ing ،م5ر angkaning tahun 1850 rT jandrasangkala;, ija ing kono. wiwit anane wong 2 Djepang pada ngeDjawa.

(16) Sasedydne ،.«pa (16) Dene jen ing mangko wus wajahe

٥٠ ٥٥' ing tahun 1850 Tjandrasangkal-a utawa

(11) satjipfa ر ، ء ء ء٠ taw polih,

(18) kang reraton raton rantas,

(19) m rih luhur asor ptwawggift.

(20) bebewdu gung anekani,

(21) fcow.as ،Jig fcajlis- tanipun.

(22) wong agwwg n،8 gwwgtra.

wiwJt mratahe wong2 Djepang ngeDjawa ksb. ija Jog kon. iku wiwJtanJng djaman bebendu, tegese djaman wilalad, sarta Jja Jng mangsa ؛ku fsam ana; pikiran Jan ke- karepaning manungsa kang ginajuh tanpa dadi, samon. uga (*7)*** kang tjinipta. uga ora bisa tumeka. (&) Dene kan. arera- ton, nagaraJ lan paprentahane pada rantas, amarga و وام pada ngangkah Ing kaluburan, nanging sarehne angkahe ang- karamurka. mula Jng wekasan'ija bandjur tJnemu asor, djalaran Juput saka Ing we- watone kukum budhi kang ngadil2. (20) Anuli sawuse manungsa Jan bangsa2 wus kaduk anggonepadangegungake ang- kara-murka, ing kon. bandjur katekan bebendu gede, ك2 ا ) sarta ija Jng sadjronlng bebendu mau kahanane manungsa temah- saja kongas kanistane, djalaran م 22ر wong2 kang agung Jubur temahan dadi pada iJang kaJuhuran lan kahurmatane. Mula sawlse kadadejan wong2 agung sJrna kaagungane,

.23) ing wekasan dadi kuwalik budbJne, marga dene bandjur pada wani Ing wirang wedl Jng pati. (24) Ing sarehne wong2 agung mau wus pada sirna dradjad ka- luhuran lan kahurmatane awit dene anggone wus pada. want ing wirang Ian wedi mati iku, wekasan bandjur dadi ilang pra- bawane tumrap marang saandahane wong2 tjilik, muja kang mangkono mau uga bandjur andjalarJ ing wong2 tjilik temah ora ngrumangsanl anggone pada dadi wong tjilik, sarta anuli bandjur andjalari .wong* tjilik pada wani marang wong gede, amarga rinasa dumeh sapele budhine asor lan nista. 25م ) Sabandjure ing sadjrone djaman bebendu mau Jng kono dadi kahananing
(23) sudireng ١٠،rawg djrih tails.

<24) Jwgfcawg t#«fc taw tolih r،wg t^،t،fc،ra.

(إ₅ل W.wg alim alitn pwJasaw.

(IS) ndjaba putih ndje٠W٥ng2 alim katemahan amung pada alim ro]tuning, alime pulasan bae, ( 26) iag ndjaba tata (SI) ngulama mangsah lahire udjare sutji, putih. tesik, anangjng makaijat, ing ndjerone satemene atine ala druhaka‘, (S8) mad. madonmi٠' angkara-murka, jaiku kuning rupcoe. te- num main, gese kaja wateke Batara Kala. Dadi udjare (SB) Hadji kadji amban. alfm ksb.. sanjatane ora tulus ndjaba ndje- t M٠, ro, djalaran ing batin salugune amung nga* (SO) dulban fee “ putih ja melik pakoleh. ( 17) Dene para ngula- mamprung, ma bandjur akeh kang pada karem marang (81) wadon nir 1oadon- panggawe ala kang nenuntun marang mak- ٠ra,' sijat, anerak sarak, sarakginawekekudung (St) prabawa saiafea kanggo nradjang lelaranganing Agama, u- rukmi, pamane 8ةك) mada't madon minum main ls^. (SSJ H e n, k a b e lim u n g ( 2 9) Saja maSeh dumadakan kadj2 amban- marono ».alira. tJng ing ( 30) serban Ian" ketune putih binul

wang sebrung kadi pratingkahe' wong kawuron fmabukb ثم 3را Iitawa maneh ing sadjroning wektu. iku, Samana W٥ng2 wa.

d.n (kaum wanita, kaum putri^ bandjur lang martabate. tegeSe sirna kadjatening kawanitane, (32) ,awit tingale bandjur ma-
swda.ar Tii. mrih marang kahanan lah'ir pandeng ing

(Si) Para
ngargya,
keneng	sarife,
	rat,

(85) djroning djaman
(86) marmane sai.

barang-gebyaring emas salaka inten kang melik?, ( 33) mangkono kalumrahane kang

akeh2, dadi sakabehe mau prasasat amung pandeng marang harta banda kajadene e- «،«،„٠ mas sal'aka inten kang pada den imanake.

.34) Sabandjure, ija ing Wektu iku kaum sudagar utawa bangsa sugih bae kang den hurmati, م35ر mangkono mungguh kahanan kang aneng sadjroning djaman sarik mau, (36) mulane manungsa2 ing Saisining

(87) sangsorcwie Sttja mentjit, odjagad rat (37) pada nandang sang«ara sangsaja mutjak, akeh kang nemahi ka- (38) nir sad estining unp, srakat, (3 8 ) kasangsaran kang kaja mang-

(39) iku ،a-kono mau tumekane ing tahun 39) ,860 ا**)** »،،pure, iku angkanJng tahun Sangkala (Tjandra-

رس pantoging nandang sangkalaj. من40د ing wektu iku (samanaJ

sudra, kahanane ngasudra-papa entek2an,(4٧ ing (4ا***) jen*** «M S ،٠٥٥، taw- pa mosik, wekasan satemah pada t.bat pada psatja- **؛**٥ marang kang Amurbeng titah kalajan seru mungkul patobate ،aengga tanpa (43) sru nalangsa war،- **nganggo mobah mosik,(**42و salijane amung ma ugawdslkg Sak- stna. anggone pada banget nalangsa sarta pada

pratjaja ngandel marang kawasaning Kang Murbeng Alam.

f4S) triBok pdrawan (43) I.g sad إrone djaman iku, para sar- .،ew٥ fca،٥w, duhki; djana lan para sudjana utawa para pudjang- p p ز g ga ؟umangsa banget sedih susah atine, a- ... marga ٠ra betah ngrasakake hardaning kahanan kang kaja m angkon. mau, mula saw u s، pantog .'puteking pamikir, wekasan bandjur amung karl sanggawang bae de- ne suSahing ngatl tanpa upama. Makaten kawontenan2 'in.g wetjanfpun Ki Djaka Lodang "ingkang WOnten ing sale- betipun djaman sarik ksb. ng'antos ing

*** : -'- reh'ning sangetipun kasi'sahan ' sarta sa-**
.٠ ', ngeting pr،.h'at٥si۶un para sardjana para 'sudjono miwah para pud.jangga wau, ing

إلك4ز Djaka Lodang nab-ngrlku ك₄₄و K؛ Djaka L.dang da malih, wClas nJagali, nunten angaa- dikani malih kad؛ angengimur dateag ingkang sami nandang prihatos, 'supados samija lipur sungkawanipun saha sampun ngantos sanget؟ anggenipun sa- ml slsah tuwln prihatosing ma- nahlpun. Menggah pangandi- kanlpun Kl Djaka Lodang ingkang kadi pangimurZ wau ma. (45) nanging an a •mar-katen: (45) "He, para kita manipun, kang pada eling, adja banget kadawa2 anggonira pada nandang susah lan pribatinira iku, amarga sanadyanta kabananing wahanan kang wus uga kaja mangk.ono mau, nanging sate- mene Ing besuk a- mastl bakal ana marmane, jai- ku karanane kang dadl wewatese, 6 ا١ل vag w etja Hang wus ( 46)** awit dene udjare wetja pinasti, kang wus pinastl saka Ing pe- pestening Pangeran. ( 47)*** Ana- (47) es،،«ew murih kala٠ fc٠«. nging sanadyata kaja unining wetja kang dadi ing marmane kang kaja bakal kaandarake Ing mang-

(1.8) Sangkalane m asih nunggal djaman- »pww, (1.9) n en g sa d jro n e ma- dya akir,

50) wiku sapta ugesti ratu.
k٠, ewa samono kita uga pada angestija supaja bakal blsaa ka- lakone kadadejaning pa.dja.g-. ka mau. (4 8; Mungguh ing tahune Tjandrasangkala, iku isih anunggal djaman. (49) Jaiku ana sadje- ro.J.g pungkasane tengah 2ani٠ g djaman. (50) Ing k.no pepa- rengane angkaning tahun 1877 Tjandrasangkala ؛5 را bakal prap- tane ngadiling Hyang Kang Maha SutjJ marang kita kabeh (bangsa Indonesia; (52; djala- ran ija aneng sadjroning tahun iku karsanlng Pangeran ang- gone ndawahake kamurahane marang para kita kabeh bangsa sanuswantara ik،.

نم53ر Anadene mungguh wudjud-

ing kanugrahan utawa sakehe kanugrahaning Pangeran kang linimpahake marang ,kita kabeh mau, iku kongsi kaja bebasan: tinemune wong ngantuk anemu ketuk, tegese .tanpa k٤n؛ra2 tumibaning kabegdjan mau.

(SI) ngadil parimarmeng dasih,

(52) ing kono karsaning manon.

(ء5ر Tinemune wong ngantuk anemu ke- twk,

(٠, tahun Umum (masehi) 1945

(5لا) m alenuk sAmargi ( ija ing wektu djalaran ***(54* margi, iku fsamana،) saiadengiag N u- w antara ing nge٠d ؛-s anggon 2 p aa pada mardika wudar saka paadjadjabda ؟ woag (paprea- tabaa ) W a la a d a, (55) “ ula ki- arm ane( 5( m 5 ها ،٠ا٠ا a n g n e t n u,kta kabeb baagsalad.Besiakaag pada aemu (aatuk) kamardikaa (56) marga djroning ke-ija baadjur' pada baaget buagabe tuk isi, ؛-56^am arga ag sadjroaekamardi) (57; sesotya fc٠M،^a**„٥** kaa mau isi, (57) samubaraag abyor. pawetu ؛kekajaaa) kaag' edi peai kaag gede baaget adjiae kaja- deae sesotya kaatjaaa kaag abyor Jaiku pametuae djagad Iad.aesia kabeh kaag agasilake sarta dadi kasugijaaiag para ka- u l a ( r a k j a t) s a N u s w a b a a g s a.w

٠٥٠

S: M U R A D M A K S U D I N S WE D A R A N

DJANGKANlPUN

SANG PUDJANGGA

ingkang kaendakaken dateng

KI D JA K A LODANG

( k asebat iog ngadjeng)

1) D ja k a k. d a n g gu m an d u l. M aksudipun D jaka L- dang pitados fpitaja), gumantung utawi gumandul. D ados tembung gu m a n d l wau werdinipun kados anedahaken tu. mraping kapitadosan dateng Pangeran. D ene kapitadosan ingkang kamaksudaken, rehning ukaraning djangka punika

katudjokaken dateng ramalaning djaman, mila kapitadosan ksb. inggjh katumrapaken dateag kawontenanZ ingkang bade kaJampahan. sarta Jag rehnJag kawonteaan? wau k ad.s sampun awit karsaning kodrat, mila Sang Pudjangga Jadjeng anggantungaken kapltajanipun kemawon dateng Pa- ngeran utawi asrah masa bodoa tumrap kados pundi' ka- wontenaning nasib kita awon utawi saenipun manawi bade "kadad.san ewah2aning djaman م ovsrgangsperi.de و ingkang tamtu. bade kita alami ing nalika wekdal punika م samanten و٠ Jnggih ing salebeting kawontenanipun ramalaning djangka punika.

2) Praptaning pang ngetengkrang srumuwus. M ak -
sudipun sadumugining mangsa-kala Ki D jaka Lodang inggih Sang Pudjangga kados boten mawi sumelang utawJ uwas2 anabda (sesorafa) kalajan sora fsuara keras;. Tembungmangsa- kala punika ing ngriki winardekaken saking tembung pang

utawJ epang, p in ilt saking laras2ing ukara saking saderengl- pun ing ka ng m ungel gum andul w au, dadas menggah tem bung Jngkang aumatok, Inggih punlka: gumandul ؛ng pang (ngepangl. Ana- ,nging jng sarehning ukara.,punika ladjeng tum rap w .n te n ing djang- .ka ram alaning djam an, dados p u .ik a sanes tem bung ingkang tum u- dju.dateng panging w؛t?an٠ mila pang (epang) wau mbok manawi ladjeng anggadahi maksud trap2aning djaman UtawJ inggih eret.s kaw.ntenaning mangsa kala wau. utawi ing ngri- ki, bilih in g -tembung kita basa Indonesia winastan suatu ketika pada masa peralihan fewah2an^ ing tembung man- tja llm rahipun ladjeng winastan o v e r g a n g s p e r io d e. Ing saladjengipun ukaraning tembung: ngetengkang sru mu- wus. Maksudi pun inggih ،ng sasampunipun dumugining trap؟- anJng djaman ewah2an wau, ing ngriku Sang Pudjangga- ing, g؛h Ki Djaka Lodang ladjeng ngetengkrang. tegesipun kad.s lenggah ngetengkrang sarw ؛ anabda (witjanten, sora, punika mbok manawi tjetanipun ingkang .kamaksudaken dening Sang Pudjangga ing sasampuning datengipun .vergangsperi.de wau. anunten ladjeng w iw it kawedaraken ramalaning djangkanipun. sarta ing rehning sampun waskita ing saniskara. dados ang- genipun angandikakaken wetjaning djangka ksb. anunten bo. ten m aw i rin g a ؟ u taw i ra g u ؟ kados u p am inip u n tijang leng- gab Ing sak saketjanipun klajan ngetengkrang etja2 boten mawi sumelang utawi wigib؟. punapa malih suwantening pa- ogandikanipun sarwi .sora ؛senO supados sageda kap.ireng dening umuming tetijang katah inggih dumateng klta sadaja

sabangsa punika. M angsuli maksud'? pu tembung pang uta- wj epang ksb. wau, Jen kita tlisir. ungeling djangka ingkang makaten wau ^praptaning pang ngetJngkrang sru muwus. punika k a d.s sampun limrah bilih Jng saben2 angger para pamedar sabda ingkang tumudju dateng tetijang katah utawi dateng umum punika ladjeng manggen wonten satungglling panggenan ingkang inggil, kadosdene upami ratu ing djaman kina Jadjeng lenqqah wonten sitinggil, fsiti inggi D utawi kados ugi manawj ing sapuaika para pamedar sabda bilih se- sorah 8 0 sami wonten ing podium utawi mimbar. D a- dos' Jen makaten sakdanipun Sang Pudjangga wau upamini- pun kasanepakaken kados satunggiling tijang pidato, I nggih sampun gumatok, bilib ingkang kamaksudaken pang punika inggih ladjeng kadosdene sawenehing panggenan utawi pa pan ingkang Jnggil kados saruplnlpua'podium utawi mimbar utawi ing papan inggil (sitinggil). M enggah sabda pandjangka fram alan lipu n makaten:

( 3) E ' ng eli ng pasts k arsa n S ng H ya ng Wsdhs. M aksudipun punika sampun tjeta menggah ingkang pinikadjengaken K i D ja- ka Lodang wau. kadjengipun awewartJ ing pepenget. utawi ange- ngetaken bilih sa m p u n t a m t u denSng k arsa n l ng P a n ge r a n kawontenan ing nallka punika (samanten) utawi wonten salebetipun ing djangka ksb. ing ngriku bade angalami tataran 2ing mangsa-kala (wahjanlng mangsa-kala ingkang bade kadjarwakaken sa- daja puni.ka. a wit sampun dados papasten ingkang boten kenging

sinJnggahan, dene papasted wau Jnggjh punika bade kaJampahan. ipun kaw.ntenan kados ksb. ngandap punika:

4 ) G unung mendak djurang mbrendjul. M aksudJpun punJka pasemon (saloka), gunung punika sanepanipun paprentahan W a la n d l djurang punika sanepanipun paprantahan D japang. Dados gunung mendak, punika aretos paprentahan W alandl Ingkang k a d a d. sa n mendak, tegesipun kendak'.' ngendek kendek) mlelep utawi mendelep. Dene djurang m brendjul,punika aretos.paprentahan D jepang ngkang k a d a d. sa n munggul, „tegesipun nungul, muntjuJ utawi mantungul (mentongo^ lsp. pra- miJa ing ngriku saladjengipun wedaraning -sabda ladjeng katje- takaken:

( 5) Ingungslr pradja prang k aser. Tegesipun punika diusir (digusah, d'isingkirake) dening pradja sing kaiah perange. Dados jen makaten sampun njata, bilih gunung m endak djurang m brendjul Ingungsir pradja prang k aser ksb, punika .ingkang dipun maksudaken ingkang terang lan njata, tegesipun: paprentahan W alanda kendek fm andelep), paprentahan D jepang nungul (munggul), utawi tCrangipunmalih p a p r e n- t a a n W a l a n d a d l u s l r d e n i n g j e-p a n g s i n g k a l a h p e r a n g e. Anunten ''saladjengipun wedaraning sabda malih makaten:

( 6) N anglng ajw a kallru. Tegesipun: nanging adja kliru. T e-ran.gipun punika anjarijosi dateng kita, supados kita sampun ngantos klintu pandalih, bilih paprentahanipun tijang W alandl ingkang sampun dipun usir dening Djepang ksb. ladjeng namung bade kandeg samanten kemawon, mila kita inggih taksih kae- ngetaken malih, supados samija kijat kapitadosanipun dateng udjaring wetja ksb. makaten ungelipun:

(7) Sumurupa kanda kang tinamtu. Tegesipun kJta saml nju- merepana (menginsjaft) ing kanda ingkang sampun bade pasti kadadosan. B ade k a d a d .sa n punapa؟ Ing n g rlk u ladjeng kanja. takaken malih makaten:
(!) Nadyan mendak-mendake gunung wus pati. Tegesipun makaten: *sanadyan sem.ndakZjpun utawi *** paprentahanipun .:jang Walandl, punika amasti؛ رو) M a s i h k a l o n t a b e t l p u n . Waksudlpun takslh katlngal tilas- ipun. utawl bekas؛pun. Dados tjetanlpun m allh punika ؛ meng- gah sadjatu h zipu n p a p re n ta h a n W a la n d l w onten Ing In- donesla ngrlkl punika. sanepanlpun kadosdene mendak-Ipun redl Ingkang Jamtu takslh katlngal utawi wonten be. kas2؛p u n ٠ dad.s b.ten saged Itjal mbabarmlsanl. utawi bo- -ten saged itjal bias ؛ng sanalika punika wau. ( ٠٠> B e d a la w a n d j u r a n g g. s. n g. Tegesipun benten kalijan djurang nggronggong utawi growoh. Ukara punika taksih sam- betipun saloka bilih samendak2ipun redi Ingkang taksih katingal ta.betipun p u n ik a w au am asti benten sanget m enggahipun kaw on- tenan b llih kabandingaken kalijan kawontenaning djedjurang gro. woh ksb. Djalaran djurang growoh punika winastan ringkih ng'u- tawatosi, dados tjetanJpun kalih pada 10 «و بم) punika anerangakenj »» d ja tu h 2 jp u n, p a p r e n t a h a n W a l a n d l a n g g e n l p u n k a w. n perang (a m b ru k n ag arln lp u n p a p re n ta h a n lp u n w onten Ing ngrlkl), punika wau tamtu boten kalijan kamlmpangan fkem enanganl Ipun Djepang ksb. (11 د Madyan bisa mbarendjul. (\1) Tanpa ؛uwlng enggal djugruglpun. T eoesipun k a lih pada punika. sanadyan Djepang wau mimpang djuritipun, saged ngusir (ngawonaken) paprentahan Walandi wdntening ngri- &٠, n an g in g ing sareh nin g kad os k a w o n te n a n ip u n djedjuraRg Ingkang growoh mbebajani, utawi boten saenipun anggenipun boten ngadil utawi boten tepa? tandukipun fsikepipun), Utawi papren- ta؛ anipun tanga budhi param arta, pram ila kaw ontenanipun in g g ih
ladjeng boten kijat. aw it ladjeng boten benten kadosdene djedU" ؛ang ingkagg tanpa te.tawing ifondamen) saha ingkang amasti k e m a in ladjeng ganvpil sanget ambruk, lan djatublpun ka- in te n a m n g paprentahan اا nagarinipun.

c 13)

K a l a k. n e	k a rs a n i n g		H y a n g	w u s p i n a st i.	-	'
la m p a h a n ip u n	a w it	sakin g	karsa nin g	P a n g era n	sam p un	p in ast.
sam pun	k a p aste k a k e n.	M a ksu d ip u n,		in g n g rik	in g g ih.
la m p ah anin g	w w	m e n d akjp un	p a p re n tah a n		W a la n d i	u ta w i w i -
w J te b a h lp u n ada 2 n n		e tija n g	D je p an g	u ta w i kengjn g	w in asta n w l -
w it a n g ^ d jaw inip u n		te tija n g	D je p an g	detang	n g tlk i (I n d o n e sia i.
S a la d je n ip u n p u n lk a	a'nunten	ka tera n g a k e a		in g w a n tjin ip u n ., m asanip un)
J e n	n g i d a k	s a n g k a l a n i p u n.		T e g e sip u n	jen w us	n g an tjik
ana in g	ta hu n S a n g k a la.	In g	n g rik i	p erlu ka tera n g a k e n		m enggah -
ip u n tahun	S a n g k a la	p u n ik a.	T a h u n	S a n g k ala	p u nika lJ m rahip u n
d ip u n w asta n i	tahun	S a k a	( C a c a	anan g in g	p etang anip un	w o n -
ten k a lih	ru p i, in g g ih	p u nika	in g kan g	lim ra h ip u n	d ip u n	w asta n i
T ja n d ra sa n g k a la,		tu w in S u rjasa n g k a la.		T a h u n	k e k a lih	(T ja n d ra -
sa n g kala	lan S urjasa n g k ala !		p u nika	g a d ah anip u n	tija n g	D ja w i / I n -
d o n esia	p ija m b a k,	d ad os in g g ih	p u nika	in g kan g w in asta n a n tahun
kita in g ka n g	asli	u ta w i In g g ih	w in asta n	tahun	n asio n al	saestu.
D e n e tahun	um um	in g kan g	kita a n g g esa p u n ika,		p u n ik a	w in asta n
tahun M ase h i,	m anut	p e p etan g anip un		sakin g	N a b i N g isa.	A n a -
n g in g, ,tahu n	S a n g k a la,	( C a c a J	w a u	m anut p ep etangan		ing kang
d ip u n bangun	d ening	E m p u	S a n g k a la,	in g g ih	p u nika	A d jisa k a,
d ad os p u nika	g a d ah anip u n		k ita p ija m b a k	w iw it	in g p urw akala,'
w iw it a n g kanin g		t a h u n : -1,	m a turu t	hin g g a sa p rik i,	in g kan g	ing
w e k d a l	p u n ik a, ta h u n	kita	p ija m b ak	w a u u m urip u n	sam p un	du -
mugi 'an gka :	1888	fja n d rasa n g k a la,		u ta w i jen	kaetan g	in g tahun
S u rja sam pun	an g ka	1 8 3 4	S urjasa n g k a la.	T a h u n	T ja n d rasa n g k a -
la p u nika	te g esip un	p etan g anin g	tahun	k it a in g kan g	n g anut	pe -
tang an		re m b ula n	J w u la n l.	dene S urjasa n g k a la,'in g g ih
p u nika		ta h u n	k ita in g kan g	n g anut	p etang an	sakin g
la m p ah Z in g	surja	(S re n g e n g e ^	D a d os	kita in g	k in a, anggadah.i
tahun k e k a lih,	w u la n	k a lih,	ingka -ng	sa p u nika	w u la n w a u	a.nun
ten w in asta n a n	m angsa,		sala d je n g ip u n	kita	anu n te n an g g a d ahi
p etang an	d Jnten ugi	k a lih,	in g gih p u nika	dinte n	p e p itu	lan din -
ten g an gsal	(p ekenan	u ta w i	p asara n).	M ila sam p un	n ja ta 2	b ilih
k it a in g	k na2 w a u	an g g a d ahi	ka b u d h ajan	in g kan g	lu h u r	in g g ilj,
m o ntjer	k a lo k .ing	djag a d	raja.
(*) Sala djengipu n	bilih	para nu piksa	kirang	tjeta b a b ?in g	ang kanin g	tahun ksb
saged amirsani	wonten	salebeting	sera t P u r w a-B h ara t a		u ta wi S era t	D jaja b aja
P in ard i 1 ing	ngrik u wonten	katerangan 2ip un		sa w a ta w is.
						23

w a u

)و4 ا
lam p ah Z in g p etang anin g

كا₅و Sirna tata estining wong. Tegesipun: tahun 850ا. T e -

rangipun tembung Sangkalan punika makaten: Sirna watak: 0, tata watak: 5, est؛ 'w atak: 8, w .ng, watak: و٠ا Punika tumraping petangan tahun Sangkala ladjeng kawalik. Ing wingking dad.s ngadjeng. ing ngadjeng dados" wingking, dados tjetanipun angka؛ 058،, ladjeng kawalik grembyang dados: ،850. Ananging ing ta- bun ،850 ksb. ingkang kamaksudaken miturut petangan Tjan- drasangkala: djalaran tahun Surjasangkala punika winastan sampun kapedjahaken nalika ing djaman W alandi saha ing sade- rengipun kawontenaning panjeratipun djangka punika. Saladjeng- jpun terusipun katetangan. inggih ing tahun D ja w i (Tjandrasang- kala) angka ، 850 punika jen kapetang ing angkaning tahun Masehi utawi tahun umum limrah punika, samanten amarengi Ing angkaning tahun ،919, saged ugj nalikanipun ing w ekdal punika ing ngriku dados arah2 kirang langkungipun mratahipun tetijang saking 'tanah Djepang wonten ing tanah D jaw i ingg.ih ing Indonesia punika. M alah 2 enget kula nalikanipun ing w ekdal samanten, kados usum ipun tetijang Djepang sami ngobralaken barang2ipun mawi tjara mawarni2, kadosdene samanten wiw.it wontenipun model senggotan utawi gimeran, utawi un- tung2an lsp; malah2 samanten, ugi kula- taksih enget dening ra- malan2ipun sawenehing tetijang,. kados wonten barang obat2an ingkang saking D jepang, dipun w astani Djintan,. punika dening tetijang w au dipun ram ali saking tjekakan (singkatanjipun tem-bung: Djepang Ingin Tem bak Antero Nederlandsch Indie. M a- katen menggahing enget kala nalika modalipun kawontenan ing wekdal antawisipun tahun 1919 utawi ،850 th. Djawi ksb., bab punika sampun tamtu para pandjenengan ingkang sami ahli2 ba- de la n g k u n g sag ed n g g a m b a ra k e n in g k a n g la n g k u n g 2 .kaleresanipun. ماغر Sasedyane tanpa dadya. Tegesipun -Sasedyanipun boten saged dados. M akaten saladjengipun wedaranlng djangka ksb, maksudipun, inggih Ing salebetipun wiwit ing angkaning tahun ،919, utaw i w iw itipun wahjaning m angsa-kalaning djaman (over- gangsperiode2 wau ing ngriku anunteU' punapa2 ingkang kita ka- djengaken 'Utawi ingkang kasedya boten tum andja, dados awuk, tanpa darnel, utaw i boten saged kadadosan (sia22. 1 كا) Saljipta-tjipta tan po،؛h, Tegesipun puna pa ingkang kita tjipta inggih boten saged makantuki, boten angangsalaken, .uta- w؛ boten amakolehl, dados kalih pada (16, 17**)** punika retosipun sami kema.won, nedahaken bilih sam ukawis gegajuhan (tjita2.

ing nallka punika ^samanten) b o te, saged m akantuki punapa2, utawi baten paedah, hasllipun namung. 0 (راله k e m a w o n, s a n a d y a n ta sarupining gegajuhan ksb. wau menggabipun ing kapribaden utaw؛ tumrap bebrajan.

,(18) Kang raraton-raton ran.as. TegesJpu. Ingkang sami are- raton sam؛ ran tasu taw l dadal. D ados w edaran ln g w etja punika b o te, amung tumudju tumrapipun kawontenao Ing ngriki kemawon, na- ngJng in g g ih sa n a d y a. ؛ng lintu Z n a g a ri sadjagad rat, pararaton Jng donja, ؛ng pu٥d،2 panggenan nagaria utawi paprentahaning baagsa2 katah. ingkang sam l n galam l karlsakan, dad al u taw i rantas. Kawontenan punika kaetang w lw it Ing sasampunipun perang donja ingkang kapjsan, ngantos' Ingkang kaping kalih, w iw it Ing tahun 9ا ، 8 /9 ا 9 ا ngantosdumugj ing tahun 1941 (th. umum١, p u-nika ,kaparajektos bilib boten ,sakedik nagari2 mantja ingkang sami -kabrasat' dadal rantas bosah-baslh dening kawontenaning dahuru huru-hara) ning peperangan, kados dene Ing nalika sa- m anten w iw it w ontenlpun, perang saderek ing Spanjol, n u n te n lta.il Itopi perang saderek ing T io n g k o k, ladjeng w on te nip u n peperangan 'T io n g k o k D jepang u ta w lla d je n g m bledosipun perang ,donja Ingkang k a p in g k a lih, dad alip u n nagarl2 Ingkang sam i k a tjap lo k fkaanslus; dining Djerman, enget kula ngantos 13 nagari, wusananlpun anunten Djerman pijambak ladjeng ambruk fdjatuh^ sarta anunten kasusul 'am brukipun Djepang ingkang bade ngekang Asia, makaten saladjengipun.

(19. Mrih luhur asor plnangglh. Tegesipun angarah ing ka-. l u h u r a n a n a n g i n g w e k a s a n l p u n p i n a n g g i h a s o r f n i s t a ^ I n g g i h l n g saantawisipun sasampunlng perang donja. sapisan ngantos sadu- muginipun perang donja ingkang kaping kalih punika gegajuhan- in. manungsa sanadyan ugi tumraping pandjangka pulitikipun n agari2 anggenipun. sam l angangkah ing kaluhuranipun pijam bak2 m angka sadaja Wa'u w ekasanipun satem ah am anggih asor, a w it gegajuhanipun kaduk angkaramurka lepat saking dasar2ing bu- dhl kamanungsan utawi kukuming budhi ingkang ngadll (keadl- lan).

( 20**) Bebendu gung** nekanl. Tegesipun bebendu Ingkang a- geng andatengl. M ila sasampunipun manungsa ing bangsa2 sam- pun sam، sanget anggenipun angegungaken hardaning angkara-

murka wau, Ing ngriku Jadjeng kadatengan bebendu ageng saking .karsanipun Ingkang Kuwuos

( واء K.n.as ing kanistanipun. Tegesipun mubal ^kongas, ka- nanging nistanipun. Kongas tegesipun kambet, utawi ganda, ؛٠٠ gdki aret.s angubalaken (amudalaken) utawi. ؛ .e؛٠؟.kanistanipun ksb. dados kawentar asoring bebudhenlpun ؛ng nali ؛ a punika kawontenaaing bebsajan wekasanipun Jadjeng kadjog fkaprosot), amargj :

agung n:s gungira. Teg.esipun tetijang ageng uta-( 22)*** w ٠n ٥ wi te ؛ ij٩ng Juhur ^pangkat^ Ja.djeng dados samJ itjal kaagungani-

٩aluhuranipun amargJdene anggenipun ladjeng karenl ing pun

lampab nista.

r ٠ng w!۴ang djrih lalis Tegesipun wani ing wirang،(23) Su٥

٥i w؛ng pati. Inggih lampahipun budhining agesang ingkang nist3.

؛ asorJ ksb., amargi saking anggenipun tumindak s3mpun WantuU ؛ adjrih ng, wirang ؛ng pedjah, dados nam ؛ agesanging budhi -ingkang kuwalik, ing mangka menggah dradjadi3g kalUhUran ka عهسهءال Upa-punika kedaJi kados dene bebudbeni'pun sinatrija. 1“ ؟antja Pandawa, potjapanipun katimbang wirang aluwung t***::*** ؟؟ ء: ه!؛**أللالقع هوا١ة٥و;**katimbang ballnda- a n l u w i h b e t j i k b a l i a r a n. Dados, boten wonten bilih in g a-,I tasing budhi 'Satrija punika ladjeng wani wirang wedi ing ^ati, utawi jen.perang katimbang bali aran luwung bah ndalan kados pratingkabipun sata Korawa. Saladjengipun. mjla inggih sasaJn- punipun tetijang agung katah ingkang sami nir (sirnaj kabudha- janipun utawi.-mrosoting dradjad kahurmataaipun. anunten kada- nemehi umrik, eja-..doSanipun wekasan kawontenaning bebrajan ; ejp, aw it؛

( li) Ingkang tjilik tan toleh ring tjilikira. Tegesipun ing- ؛ ang gilt boten noleh anggenipun dados alit, utawi para kawu-Ja ؛ rakjatJ kad۶s boten, sami angrumaos'i dados kawUlaning na- ؛;gar utawi ladjeng boten adjrih .kalijan tetijang ageng, milU ing ngriku tetijang ageng ladjeng bojen kadjen (terhormat sarta taU ؟lan boten andajani dateng tetijang alit utawi rakjat a praba٣ -13 dJelata. Makaten wit milanipun tetijang alit ingkang anunten .djeng boten tole^j anggenipun dado's- alit ksb. wau

( 25**) Wong alim-alim pulasan.** Tegesipun sampun tjeta. Ing-

gih kawontenan ing salebetJpuo djaman wau kasebataken katah kawoatenanJng tetijang alim namung pepulasan kemawon, tegesi- pu٥ allm ingndjawinipun kemaw.n. kados upam! pratingkah- ing Pandita Durna.

(26) nDjaba putih ndjero kuning, ndjawinipun (ing lahirj

UdjarJpun sutji, putib, ananging Jng nglebetipun fbatosipun^ sa. lugunipun aw on druhaka, angkara-m urka, Jnggjfa pu n ika arupi kuning ingkang ateges kad.s watakipun Batara' Kala, djalaran sajektosipun namung ngaja mamrih pakoleh melik dateng k a d o ojaan utawi ingkang amung tumudju ing kalahiran kemawon.

( 27**) Ngulama mangsah maksijat.** Tegesipun punika inggih

sampun tjeta maksudi pun anjeba taken katah para ngulama2 ingkang .l.adjeng karem -dateng pandamel kamaksijatan. tegesipun lelam pahen ingkang anerak sa.rak, lirip u n sarak kada.mel kekudung kangge ti.ndak. druhaka ingkang nerak le la n ta ra n in g sara k 2ipun agaml .wau,. upaminipun karem adamel kapitunaning lintu utawi kapitunaning bebrajan namung perlu ,kangge kabetahanipun pi- jambak.

(28) Mada, madon minum ma!n٠ Punika Jnggih sampun tje-

ta maksudipun sami ugi ing pandamel kamaksijatan. ( 29**) Kadji-kadji ambantlng.**

( 30**) Du.ban ketu putih mamprung.** Kalih' pada punika mak-

sudipun dados satunggal. Tegesipun inggih ing kawontenan wau katah k a d j2 ؛ In'gkang sam i kasupen ing pjlenggahing pam ungkulipun dateng agaml, katungkul dateng lampah kamaksijatan, salngga kados pepaosipun ladjeng ambanting ambutjal serban tuwln ke- tunipun petak, pambutjalipun mak sebrung (dibuwang sebrung) kad٠s2 ketu utawJ sesbanipun w au sam pun tan pa w onten ginanipun. (31) Wadon nir wadonira. Tegesipun tetijang estri utawl kaum

wanita itjal kawanitanipun, terangipun itjal sesipatanlng kawanitanipun, tanpa wonten m artabatipun.

(32) Prabawa sakala rukmi. Tegesipun awit kabekta dening

prabawanipun emas salaka intan.

& ل V? G —r- ^

agali;. Tigang pada punJka maksu$pun gegandengan dados sa tunggal.. .Inggih lag kawontenan ^ekdal punika tetijang estri fkaum w anita/ anggening sami sirna sipat utawi dradjading ka- wanitanipUn wau amargi kabekta d e ^ in g ^ rd a n in g napsu k'adonjan »؛p a t m a t e r i a l i s t i s n g l e l a t i n g a l i p u n, a r i g i m a n a k e n d a t e n g k a w O n

fill
!"ه

ا ١١

para tetijang sugih,. p a ؛ a ".-. kaum kapital "utawi kaum

a n g s a bظم8وةآل suglh, saha samanten wantji ungkrabipun kaum ؟,kapitalis ingkang am arah ladjeng andjalari timbuling kawontenan. dados aradan pangupadj'iwa ingkang anunten winastan m ج١ n e d e n g ؟ p u n ^ a m ^ a ra ta n tu ^ in i؛ sa n g s ؛ -a | ٠

e ^ d a l p u n k a i n g n a g a r i k i t a n g r i k i l a d i n g Wء;؛;ء، m byaripun ii 1 a proletarisme lan marhainisme systeem

(3 6) M a r m a n e		s a in d e n g J n g	r a t	T e g esip u n	m ulane	sain d e n g.
in g d ja g a d.
(3 7) S a n g s a r a n e		s a j a	m e n ., ..	T e g esip u n	san gsarane	san.gsaja	\
m utjuk	f m u t ja k ^	K a lih	p a d a p u nika	sam p un	tjeta p unap a	ing -
kan g k a m a ksu d a k e.		w o o te n	sa l e b e t i p u B	djam an	in g kan g	sam pua
kase b at	n g ja g g il,	ka d os	p uad i kaw o n te n a n ka m lara ta n in g			k a w u la
a lit in g	w e k d a l	w a u a m arg i	kain gse p	la g k a u ai	su gih,	kau m k a.	)
p ita l im p e ria lis		a n g ra d ja le la,	d ad os	a n d ja la ri	ka m lara ta n	la a ka'-	K
sa n gsara n ia g	te tija a g	a lit	telas 2 an	.
nip un	N ir w a ta k	: 0 « a s),	sad w a ta k :	6,	estinin g	sakin g esti
w a t a k :	8>. w o n g	w a t a k :	I, nunten	k a w a lik	d ad os an g ka	.8 6 0.	t
(3 9) k u S a n g k ala	t a s a n g k a. a n l p u n. (T ja n d rasa n g k a la		T e g e sip u n 1860 ksb.).	in g gih	p unika	ing tahun
dang kasu dran.		In g n g rik u	tem bung	su dra p u nika	ka m aksu d ake n
n ista,	sah a ing	sarehnin g	kaw o n te n a n	sa m ante n	w o nte n	sale -

(38) N i r s a d e s t i n i n g u r i p. T e g esip u n in g tahun 1860, ,T j e a
(40) P a n t o g in g n a n d a n g s u d r a. T e g esip u n panto gip un n a n.

:			!;
w i kau m	in g kan g	ateges	su dra s akin g	p an g katin g	bangsa	am bu -
m eni p anatanin g		ulah p atan e n	ka d os	n a lik a	ing djam an B u d h a (.).
(4 1) j C n	w u s	t o b a t t a n p a	m s	k. T e g esip u n	sareng	sam pun
to b a t	ladjen g m boten	m a w i	m osik.
(S r u	n a l a n g s a	n a r i m a	n g a n d e l	(4 2 n g	S u k s m a.	T e g esip u n
sang et	nalan gsa	sarta a n arim a h	k a la ja n	. p ita d os	d ateng	in g ka p g
K u w a o s.	K a lih	p ad a p u nika	sam p un	teran g	m aksu d ip u n,	tjeta
p u n, ing gih	in g	sale b etip u n	w e k d a l	sa m ante n,	sasam p unip un	k
. w o nte nan	m em utjak	ka n ista n ip u n,		u ta w i in g g ih in g sasam p unip uftt
panto g	kasu d ra n ip u n,	in g	w e kasa n	in g kan g sa m i sinun g		kaen g etan,
anunten	sasa m p u nln g	to b a t	dateng	in g ka n g	K u w a o ^ sa te m ah ko n
je	ma ^ s tan p a	a ja	la n k e kija ta n,	a	ung su tn a taji	saha
nget n g	p an arim a h	tu w	n pita d os	dateng	p e p a s t e ^ J n	i n g k a n g
g esan g.ad am el.		»
.( ) B a b	p e p a n g k lta J o g	b ^	t a ^) puo	a maosa k e tera n g a n jn g		w in g kin g.

/). \

جئ~; ث ا ■٠ ت; ث س ج.

(

(43) m B .k parawan sanggaw ang duhkiteng kalbu. Tegesi-

pun menggahing tembung wetah ؛ mbok parawan sanggawang susab atJne. Ing ngriki mbok parawan punika kamaksudaken pa- ia ngfciim utawi para budhi kapandltan saha para sardjana utawJ para sudjana, tuwin para pudjangga Utawi .para achli raos ingkang saml mungkul ing budhinipun, Makaten tjetanipun ؛ mbok pa'rawan, mbok ateges pawestrl, werdinipun kaum (bangsa) lemah utawi lemes, pupika mbo.k manawi retosipun inggih katudjokaken dateng para ulah kabudhen para manggalih sabar darana utawi para 'ulah ing raos lan kabatosan. Dene parawan inggih punika ptawdn tegesi pun, tijang lemah (saba'r djatmika) tur ingkang taksih resik (murn.), Inggih punika ulah kasUtjen. para ulah kabudhe'n utawi kabatosan lsp, wau kalebet kaum ng'alim (amargi lemah. lemes) tur sutji kados. upaminipun prawan ingkang taksih murni ksb. Dados tembUng mbok parawan wau mestinipun inggih maksudJpun parasardjana utawi para sudjana lan pa'ra pu. djangga lsp؛ wau ingkang sami meleng lan miraos dateng angen2 tuwin gegajuhan ingkang linuhung. Ing nalika wau, para ahli ka- pudjanggan utawi para ingkang sumungku ulah kabudhen kados2 sampun boten betah ningali hardaning kawontenan ingkang mutjak makaten wau, pramila sagedipun anunten muhung prihatos, rumaos boten saged maranani pambudidaja, temahan pantoging prana kantun meminta ing sih kamirahaning Suksma, dimug؛ Hyang kang Murbengalam paring pangapunten ararih enggal ka- luwaraning djaman sarik utawi djaman bedendu kasebat wau•

(44) Djaka Lodang nabda malih. Tegesipun Djaka Lodang ngandika malih. Sasampunipun para ingkang amb؟'k k.abudhen utawi kapanditan, para ngalim sardjana sudjana utawi para pudjangga s'ami mutjak ing kasisahan tuwin "'prihatosipun anggenipun ngraoSaken kawontenaning bebendu wau, Ing ngriku ki Djaka lodang (sang Pudjanggaر welas ningali,- anunten ladjeng : ngandikani malih kados angengimur dateng ingkang sami prihatos, supados ingkang sungkawa samija lipur saha sampun ngan'tos sa- nget2 anggenipun angraosaken, menggah sabdanipun malih wau makaten ؛

(45) #anglng ana marmanjpun. Tegesipun, nanging (bade) wonten milanipun, utawi bade wonten nugraha lan kawelasan.fning Pangeran), inggih punika karana (djalaran) ingkang bade dados wewatesipun kawontenan ingkang makaten wau.

(46) Ing wetja kang wus p؛nastl. Tegesipun sampun tjeta, Inggih ingkang kasebat w.nten ing wetjaning djangka ingkang sampua pasti (kapa.stekaken) deaing karsaning Ingkang Kuwaos.

(47, Estinen murih kalak.n. Tegesipun udinen (kabudija) murih sagedipun kelampahan.. Tembung panika angengetaken dateng, kita ing nalika punika, sanadyanta ing ngriku udjaring wetja ingkang sampun pinasti kad.s udjaring djangka ksb, estu2 bade kadadosan. ewasamanten kita inggih boten kenging ladjeng namung. kandeg pitad.s kemawon, utawi ladjeng namung sapasrah- ngalab kemawon, nanging ing ngriku kita inggih kapurih ambil', didaja utawJ angesti dateng punapa bade dawahingjepasten wau, dados teranglpun kedah amasta ing pasti, ngihtijari ing kadar... utawi miradati dateng ing kodrat, amrih sagedipun kaleksanan'. ing atasing gegajuhan kita sadaja wau. Dados tjetanipun malih,- sanadyan ugi djangka ئ. sampun pasti d.awahipun, nanging ma-.. nawi kita ladjeng boten waspaos saderengipun, punika pakan- tukipun gampil nemahi tuna lepat, kabesturon, awit kalepyan ,dene lirwa ing pasta ananging anggajuh pasti ing panglamunan,:- wasana samangsa dawahing pasti saestu temahan boten saged amitajani. Ing mang-ka pepaosipun witing pasti punika njata, Ing pundi kita sumerep pasti ing saderengipun kanjatahan(?!. Anang-, ing kita pitado-s ing pasti wau, amargi lwiring kawsntenan ingkang kadadosan؛ punika kanjatahanipun kapara jekti. Dados,' punapa ingkang ksb. ing dalem djangka wau salugunipun ne- dahaken kalampahanipg wontenipun pasta lan pasti dateng kita prasami, perlunipun, sasampunipun kita saged mangertos gegam-: baranlpun bade dawahing pasti, anunten kita wau ladjeng sage-' da'adamel pasta, tegesipun warana, sarana, utawi iktijaringkang tumudju dawahing kadar.

(48) Sangkalane masih .nunggal djamanlpun. Tegesipun ta-

huni pun Sangkala (Tjandrasangkala) ta.ksih anunggil djamanipun.,

(49) #eng sadjr.ne madya akir. Tegesipun wonten salebeti-:" pun akir tengahaning djaman. Satunggal djaman punika 100 tahun.: Dados madya akir ing djaman punika klrang langkung anta- wJsipun angka 75, kados Ingkang bade kasebat ngandap ing 'tahun 1877 ,Tjandrasangkala. Punika boten geseh wonten ing madya akiring djaman ingkang kaping 19 (abad ke: 19).

( i k i i s a p t a n g e s t : r a ، u. T e g e s J p u n i n g t a h u n ( ۶٠ Wو 877 Tjan- rasan g k ala. W ik u w a ta k d؛ ap ta w a ta k 7, s ؛ g esti w a ta k 7, n ؛,8

r.tu watak: 1. Dados terangjpun; 7781 ladjeng kawalik dados ،77.8 51( N g a d( ؛، p a rlm a r m e n g d a s ih. Tegesipun ngadJ] kam iraha-Ding Pangeran kalimpahaken dateng daslhipun. ingglh para ka. wnia (umatipun) ing atasipun kita sadaja bangsa (Indonesia) punika. 2( l)6؟ karsanina Manon Tegesipun ing 'kono karsa- g k٠ n ٠ i n g P a n g e r a n,n ؛ 53, T inem une w ong n g a n tu k a n e m u ketuk. Punika bebasan ؟Jenggahing kabegdjan ingkang tanpa kininten2. Inggih kabegdjan ؛ ؛. unika saking
aning Pangeran dateng kita: ؛nggenipun paring kawelasan utawi kamirahan ngantos sadngga bebasan tindmund wong ngantuk .anemu ketuk. Nanging punika kajektosanipun, a n a w i n g a n t u k i p u n k i t a w a u, a m a r g i s a k i n g a n g g e n i p u n m e n-m ٤٥٥ sisah, a wit sangeting prihatos w3u, satetnah katatimah ing

^ : ه قل ال : ٠ل? ال :k(r : ٥ ٠r aaniw; :): ٠ ءءعالع٠ anggih begdja lan.

DadosmnniUk r٠r ٠T !; : ! ! T ٥ r f ا'! ل٠ء:هالءل punika sampun terang. ۶ ados inggih wudjuding kamirahan utawi kabegyan WungantOs boten kant ؟ nan -ing p u n d it panggenan saindenging N usw antara sami merdika wudar Saking pandjadjahanipun bangsa W alandi.

a rm a n e b u n g a h k a n g n e m u. T e g e sip u n m ila in g k a n g 5( M للههء جههعء9طل bangsa kita inggih sanget sami bingah saha suka Pa.risuka

اهءتا ؛.djroning ketuk is Tegesipun amargi ing salebetipun ketuk (kam ardikan) kita punika is i:

e tlr :.* .T :; ه; فء;: : : ط: ٠٢ ءل:أ!؟آلال punika sampun terang. Tjeta.nipun inggih salebetipun ka^ ard ik an kita punika wau isi samu aw ؛ pawedal ingkang adi peni kadosdene sesotya ؛ antjana lsp. inggih ؟ unika paw ed alin g djag ad Indonesia sadaja ؛ n g k a d g s3 ؛ ؛؛؛٠ : ٥ : لل؛ههأل?هال ههلءهل kasugijan (kekajaanipuni pard kaWula a k j a t, s a d a j a .)r

I T I.T

Katerangan namsning bangsa ( kaum

Kasebat ing Serat Pustakaradla djilid V, nalika djamanipuo Prabu Dwdpakeswa- ra (Parasara) Ratu, Ngastina III, sakatahicg bangsa wau pitalah ing darnel s٠- wang2٠،jetanipun makaten ٠

Bangsa Brahmana, pinatah ambumeni panataning ulah Agam؛, 2, Bangsa Satrija, pinatah ambumen، panataning ulah nagari, 3٠ B؟ ngga W asy؟, pinatah ambumeni panataning ulah padukunan ( jen sapu- ., nlka bab kesehatan lsp.), 4٠ Bangsa Danudja, pinatah ambumen! panataning ulah kapra^iiran, 5٠ Bangsa Daneswara, pinatah ambumeni panataning ulah agramen amandjang. aken harta pradja. 6٠ Bangsa Sudra, pinatah ambumeni panataning 'ulah patanen. 7٠. Ba؟ gsa Raksasa, pinatah ambumeni panataning ulah wewanan, grema, tu- t™ utawi negor wreksa, : 2 قئ, angkatdiundjunging sa٤n٦ ؛ p ؛ ٠3٥؛ p" ٥. [Bangsa raksasa punika jen sapunika sampun ؛oie« Won،.«). .]S^anut katr؟ ngan punika dados bangsa wau Ing ngriku atbges kaum. ingkang kabekta saking tlngkat/kelas ing pakarjan saha pandamelan utawi hakat ؛uwin kaahlenipun. Witurut tjarios؟ Ing kina2 pranataniUg nagari tumrap dateng bangs؟ pepitu wau dipun atur sanget premati, perlunipuH ndjagi katertiban ing lampah2ina pranatan, djalaran manawi punika hoten kaatur, utawi manawi sanes tu؛ ipun ladjeng dipun tukaken, boten wande lampahing pranatan dados tumpang- suh. Dados t)e ؛ an ؛pun k ؟
ahlen utawl kaum ؛bangsal wau inggih sami ugl kalijan, je ؟ ؟ ؛- amangke kados ngkang winastan keachlian utawi bakat ksb, utawi iWg gih kapirlt saking bakating kadjiwan ugl. A wit, sana'dyan pikiran iantip utaWi tjerdas nanging bilih kalantlpan wau kadjiwanipun tumufiju dateng kekareman ؛ ngkang angegungaken kangge kauntunganlpun pijambak kemawon, lah,. punika jen k.etrapaken dateng bangsa Satrija utawi baHgSa Danudja amasti inggih boten ؟ atuk, makaten Saladjengi۶un bilih dasar2ing hakat utawi kadjiwanfpun wau dateng patanen. punika ingkang matuk inggih kedah ambumeni ulah patanen.

Mila wontenipun bangs ؟ ؛,pepi u-wau ing nalika *amanten Inggih sae sadaja nanging kelas utawi bangsa [kaUmJ wau samanten dereng wonte ؛ model? tam- bafaanjpun tembgng strijd ؛ngkang ladjeng dados klassenstrljd kados samangke ingkang sering karembagj. Inggih sadaja wau boten rumijin boten samangke, sampun mali ؛ bab pangkat, lambok menapa kema.won bilih Wntawising satunggal Jan satunggali ؟ u؟ punika ladjeng karem andupehaken dateng lintu. ainjaekaken angegungaken ؛ dirinipun pribadi, inggih sampun temtu kemWwon leregi^un 'nun.] ten dado? strijdprogram; dados wosipun namining bangsa ingkang kaliratah dipun maksudaken klas punika, ing kina k'adjengipun boten kangge '. ' - ' da-

t.eng bangsa utawi kaum JintunJpun kados upaminipun dupeh bangSa Satrija ladjeng andupehaken ing bangsa Sudra, nanging malah katjarijos, ksb. ing Serat -Pustakaradjamadya, ing djaman Budha pandjenenganipun Nata
lam inipun sanget angluhisraken ing bangsa andap..

Dados bah tembung sudr ؟ kWdos ingkang kapatjak ing dalem djangka ksb. punika sa ؟ es katudjokaken dateng namining bangsa S u d a ksb. wau, nanging kam a^udake؟ dateng. tembung "Sudra ingkang aretos dradjad andap, utawi sa^ .nes sudra ingkang maksudipun dateng wo'hg tani

Isinja dlluar tanggungan pentjetak.

Baca PDF (OCR): Djongko Djaka Lodang kawedar inggih Djongko Ronggawarsita kawedar