n - D J O N G K O s f ؛ ■;/ ؛٥sg؛ h. .
DJAKA LODANG
KAWEDAR
D J O N G K O R . N S S A W A R S I T A ..KAWEDAR
Kawedalaken la . kasade dening : Tok. Buku Pustaka Djawl „GURU - BUDHi” Djl. Kalimantan No. 42. r Madlu...
c
D ل A K A - L O D A N G
KAWEDAR
inggih
D J . N G K O R . N S G A W A R S I T A KAWEDAR
Wewedaranipua kadjarwakaken denjng:
K l M A R D I B U D H I
ing
MADIUN
Tinengeraa Tjandrasangkala: Asta pudjangga angesl، tjandraning kaswargan luhur (1888).
logetung Surjasangkala : T jatur wedha murtining djagad sampurna (1834). '
S e s a n t i : El i n g e l i n g, k a n g . a l l m u g a ( p a d s) eJi n g a.
KI MARDIBUDHl. (Pangripta)
W ew enang kaajotnan tb ةلا١اهع baka kang s.i'k ka ta n ia tangan d eniny p e n e ib it .
LC c.ntrol Number
20.9 332775
Sang S u ia r g l ingltang Minulga Vug d١agad Raden Ngabehi RonggawavsWa.
Pudjangga Dalem ing Nagari Surakarta Adiningrat.
1. P U R W A K A .
1 . I L A H E N G HOEGr M A N G A R T J A N A M A T A 3 A AW IGNA M ASTU NAM A SIDHI.
Dyan punika rekc bebukanipun wurjaning Serat Djangka Rjaka Lodang kawcdar. amarsitakaken wewedaraning djangk3ni^un gang Suwargi ingkang MinuJya ing djagad inggih pandjenenganlpun Sang ^udjangga Raden Ngabehi Ronggawarsita. ؛ngkang 3 ٠كج١٧ة۶ع١ raning djangkanipun kaendakaken datcng nami pascmon D j . k o ا . d a n g .
Senadyan Serat Djangka Djaka Lodang punika sampun asring ugi kawedaraken dening para ahli djangka. eWasamantenkad.sbo؛ ten wonten awonioun manawi kuia tumut urun2 anarbukani, awit pamanggih ؟ ula, sapinten kawigatosanipun kawruh? djangka ingkang ngantos meh kalimrah dados kapitadosaning akatah. utawi n.gantos kadosdene kapiandeian bilih djangka punika inggih kawontenanipun pepasten ingkang sampun tamtu kadadosanipun (kados ingkang ka- ١ sebat ipiturut suraosing pandjangka wau), milakadospundimenggah ing sa!ugunipun weweraning ukara-patra ingkang sinandi2 wonten ؛ng salebetpun ungel ?aaing djangka manawi kasundukaken kalijan kawontenan 2 ing kadadosan ingkang sampun kanjatahan, punapa Saged keplok utawi boten. pangripta amung sadermi njumanggakaken, amargi ngrumaosi anggen kuia katjupetan seserep.an saking babipun kawruh2 ingkang kasebat
Nanging nadyan makaten. mbok bilih se؟andining iukita utawi lelungiding d!angka2 wau saged ngepleki fnotjogi) ing ngrikj atur pamrajogi kuia, inggih langkung utami kedah kasaringa malih kelajan ginalih mempan, djer ing atasipun kapitadosan Wakaten, saropun ngantos a؟ untennamungwinastan saking gugontuhonkemawon. kadjawi. kedah samestinipun a w i t a n g g u ^ u s a n g k a n i n g tu h u . tegesipun anggugu ing kanjatahan.
Mila manate؟ « d.jalaran djangka makaten djangkaning djangkah, upa؟ i liripun kadosdene pasta lan pasti. Pasti punika njata, ^asta punika ppngesti, .dados tjetanipun pangesti (angCsti) ing kanjat3han. Mila kagos pupdi ipenggah djangkah2ing kawOntenan kita ؛ngka.ng. sampun kpnjatahan kalijan djangkaning djangkah kasebat waU, pU nika. bilih saestu no؛jogJ kalijan djangka 'k seb at. rehning djangh٥2 wau k'awangun dening leluhur ing kina2٠ dados jen WakatCn harak kapara-jekti b؛؛ih para leluhur kita ing kina-makina wau tuh؟ limpad in'g budhi saha putus ing pang،wikan miwah tuhu, was؛ ita anggenipun nawung ing kridanlng rat, mila inggih saking puoik؟, dados inggih lajak kemawon manawi kawontenan kita ing ٠ ngu؟!؛ kawarti tuhu luhuring budhi budhaja sarta kabudhajanipuU nelahi' ing saindenging rat pramudita,
S^ladjengipun punapa mengyah ingkang kaangkah. dene para lfluhur2 sama.ten atetilar pusfcaka2 utawi Saugi ingkang awudjud djangka punika (!)٠ Sada}a wau, boten sanes ،w it ؛ nggCnipun su. ؛resna rumengkuh. ing kasantosan amrih widadaning karahajon sa. hingga turun-tumurun ing para kawula (rakjat) sanuSwa bangsa, supados «amija saged anpnggapi ing ulah kridaning kawontenan ing mangsa-kula kinarja ambudi dateng karahajoning behrajan, kelaJaU ؛aranaa pamat۶wis saking (angepgeti) wewarah2 ب - sastra lukita saking iketaning tjarijos2 kina kasebat.
iladiun s September 1956. 9لاة9للء rahaju kudhi i Sura (Kemis Legi) 1888 paogripta : (wuku Galunyan, ivindu Sengara). KI M A R D IB U D H I.
1. SASMITA BADE MANDJALMANIPUN n DJAKA LODANG. SINAKDI WONTEN ASMANIPUN SANG PUDJANGGA. IMG UKARA SASTRA PURWA-WASANA.
:V'؛ ( 6 ) B A r a a g b ara a g a g e R . N G ,
( ) R . N G e h d jle g t u m iB A ,
(2 .),G A g a r a a s a a t o S A ,
( 3 ) W A R a a e meb t e K A ,
(4 ) S lk a r a k a r o O A ,
( 5 ) T tag e t a a k a T O N ,
T e g e sip u n sad asa 10 ) p a d a p u n ik a sab en sa tu n g g al p a d a w i . w it a n we k asa n ip u n s a k in g n g a - djeng m an g a d a p u t aw l sa kin g w in g k la g mang ao d ap m u o g e l
( 7 ) S A g u h ta a p a r a G A .
( 8 K A a l k a w a W A R ,
9 )D A d a l a m e k a SI,
^ J ) T N d a m ura a g t a T A .
R o n g g a w a rsit » b a s a k a d a t o n B a s a k a d a t o n R o n g g a w a rsit a .
W e d a r a n p i k a d j e n g a n i p u n u k a r a n in g d j a a g k a 1 . p a d a
T a a kan)" ana2 d a h u r u n in g d j a m a n k a d i t a n p a sa n g k a n t e k a n e .
2 N a a g ia g d a h uru a ia g d jam an m au ja ik u k a a g d a d l L e l a n - t a r a n ija s a r a n a n i n g k a s a n t o s a n <inggih bade duma dosing kmardVkom Mta n d a punUca).
(3) 'In g m a a g k o w a rt a n e wus m e h t u m e k a fn e k a n i;.
(4) -Jaiku b a k a l k a d a d e ja n e s i k a r a - s i n i k a r a n a w it sa k a k r - d a n in g napsu a n g k ara m urk a .
(5) A n a n g in g wo n g p a pre n tah an W a la n d a il a n g k a k e n d e l a n e .
M u la sa tem ahan rin g k ih (lemah) sa m u b a r A n g e .
7 Ew a sam o n o p a p re n t a h a n wo n g W a la n d a p e ksa w a n i ang ante b p eran g. A m u n g .bag in g sare h n e rin g k ih lan k a lem a h a n e mau, d a d kasa g u h an e an g an te b p eran g salu g u n e am un g k e k are p a n e p aprentahan e bae. Hanging p a r a p r a d j u rit e s a n j a t a n e p a d a w e d i ing p a o ra n a a n . kan g man g ka p ra d ju rit m ono sa b enere d a d i k a k uwa t a n in g n a g ara la n p a p re n ta h a n.
(8) M u la in g sawuse k a d a d e ja n p a p eran g an lum awa n D j e p a n . w o n . fp a pre n tah anJ W a la n d a satemah k e na k in e p u n g p ut u k b i n a j a mang ap.
9) sa rta in g w e k a sa n a n e m a h i d a d a l i a r u t p a pre n tah an e wo n g W a la n d a ana in g k e ne In d o n e sia ^
O O / am arg a wo ng W a la n d a a na ing kene t a n d a b a n g e ta n g g o n e a m u r a n g t a t a ang g one n d ja d jah.
Wedaran murad maksudipun:
(1) Rongeh djleg tumiba. Tegesipun tanpa kanjanaz dahurunJng djaman kadi tanpa sangkan datengjpun (ndatengi). Rongeh punika maksudipun satunggiling manah (ati. ingkang kraos djindja, genjeh, gendjeh utawi gojang. Nanging ing rehning punika tembung sesand؛ ingkang tunjudju dateng djangkanlng djaman, dados gampiling tembung rongeh. wau Jng ngriki ladjeng aretos: horeg utawi dahuru. Inggih 'punika horeg utawi dahuru kawontenaning djaman ingkang boten kanjanaZ wau, dados ,mbokmanawi kadjengipun, wontenipUn dahuruning djagad, perang donja ingkang kaping kalih kapengker. Djleg tumiba', punika maksudipun dawah ingkang tanpa sangkan utawi boten kanjanaZ. Kadosta, sinten ingkang saged anggambaraken ubenging 'kawontenan ing saderengipun(؟(, puna pa malih punika ladjeng dados djedjalaran kamardikaning nagari kita Indonesia. Pramila ing ngriku saladjenging' ukara nun ten katjetaka'ken:
2؛ (Gagaran santosa. Tegesipun lelantaran .utawi sarananing kasantosan. Gagaran ؛gegaran) tegesipun: garan fdanganan. utawi gagang, utawi inggih ateges: sarana (sarati ingkang dados lelant'aran, utawi inggih anggadahi teges maiih: wewaton, pokok utawi pok. Dene tembung santosa punika anggadahi t^ges: kijat ikuw at, bakuh utawi kukuh, dados gagaran santosa punika ing ngriki ladjeng aretos: lelantaran utawi sarananing kasantosan. mBok manawi Ingkang kamaksudaken gagaran santosa punika wau saking karsanipun Sang Pudjangga amargi inggih bade dumawahing kasantosan kita ingkang tumudju dateng kamardi'kanipun nagari lan bangsa kita ingkang sarana dahuru utawi rongebing ka. wontenan ksb. dene bade tumimbuling kadadosanipun saladjengipun kawedaraken:
'(3) Wartane meh .eka. Tegesipun wartosipun مkabaripunو sampun bade' dumugi utawi dateng. W artos puna pa؟ Inggih punika wartosipun badening kadadosanipun gagaran santosa inggih kamardikan kita, punika kadinginan praptaning gar»2 ingkang minangka' dados lelantaran،pun, dene gara2 wau -inggih punika wontenipun d.ahuru ksb. Dene wontenipun dahuru wau sampun tamtu punika 'saking hardaning angkaramurka, boten narimah; mila saladjengipun nunten kadamel ukara:
(i) Sikara karoda. TegcsJpun sikara - sfnikaran. giles-giniles ؛،؛ndas-menindas) apantjakara utawl perang. Tembung sikara punika tegesipun munasika. salah gawe utawi sija2 lsp. Dene tembung karoda manawj saking tegesJng kroda, aret.s: nepsu, wani, bendu lsp; nanging bilih karoda punika kapirit saking tembung roda, pu'nika Inggih ladjeng anggadahl retos؛ gJniles, angglles lsp. mila tembung sikara karoda, ing ngriki ladjeng kenging dipun tegesi: sikara-sinikaran utawi giles-giniles, plindes-pinlindes. apantjakara utawi pera.ng lsp. Nanging Ing salebeting sikara-asinikaran iperang) wau ing ngriku ladjeng karamalaken malih saterusipun:
( 5) Tatage tan katon. Tegesip'un itjal utawi boten katingal tataging manah, punika aretos sirna kakendelanipun. Inggih ing salebetipun wonten Jng .djaman sikara-aslnkaran wau ingkang kam-aksudaken sirnaning kakendelanipun, mbokmanawi boten sanes mestinlpun inggih katudjokaken dateng kawontenaning paprentahan Walandi duk ing nalika samanten dene kaparanjata djerehipun tetijang (pradjurit) 'Walandi lumawan Djepang. Mila Jngkang makaten wau ladjeng andjalari kawotftenanipun tetijang (paprentahan^ Walandi dados ringkih, kados ingkang katjeta wonten' ing ngandap:
(رج Barang-barang nger.ng. Tegesipun samukawisip.un dados ringkih utawi lemah. Punika awit kabekta tetijang (pradjurit) Walandi adjrih lumawan perang ksb. Ngerong punika ateges nggronggong, growoh. gesong utawi growong, dados tembung .punika -bilih tumrap ing kawontenan inggih ladjeng angaadahl retos ringkih utawi' lemah. Mila nalika samanten Walandi 'pinukul perang dening Djepang, ing ngriku kados namung kapeksa sanget anggenipun amagut perang, sarta ing sarehning amargi saking adjrihipun wau mila Walandi inggih sakelangkung ringkihipun. Nanging sanadyana makaten, sarehning. ingatasing paprentahan inggih ladjeng kapeksa tumandang perang nanggulangi krodaning mengsah, nadyan tinemaha kados pepaPsipun'':
(?) Saguh tanpa raga. Tegesipun satunggaling kasagahaniagkang boten sembada utawi tanpa kekijatan. Raga punika. .maksudipun kekijatan. obahing. ge.sang, mila tembung saguh taapa raga, punika menggah tumrap iog badco aretos sa- *' kasagahan ingkang namung w ont،, ing bat.s utawi wonten suwanten kemawon, upaminlpun: ing batos narlmah nanging ing lahir adjrih, d .d .s w.ntenipun namung manah ngantaZ. utawi kenging winastan namung.suwanten * Inggih in'g nalika punika (samanten»', rikala paprentahan Walandi 'ing ngrikl ngumumaken perang 'lumawan Djepang. punika salugunipun namung pikadjenganlng paprentahanipun kemawon, nanging sanjatanipun pradjuritipun tetijang Walandi sami adjrih dateng paperangan, dados punika kenging winastan satunggiling kasagahan ingkang boten sembada utawj tanpa kekijatan. prajnila ing ngriku Walandi ladjeng katemahan:
(وه Katai؛ kawawar. Tegesipun kadosdene tinangsulan ,dipun djaring, sinrimped2, kinepung putuk binaj'amangap, Katali, sampun terang retosipun; dipun tangsuli, binanda biplenggu tuwln sasaminipun. Kawawar tegesipun kadjaring, dipun sarimped, dipun .,tradjang lsp. mlla Ing ngriku Walandi ladjeng ؛katemahan
وم (Dadal amekasj.Tegesipun wekasandadal ingkang pinanggih.
Dadal punika tegesipun bobol, bodol, wudar,. ambyar, bo- . sah-basih, ambruk lsp. dados punika aretos dadal utawi ambrukipun paprentahan Walandi, inggih ing ngriku pungkasanipun paprentahan Walandi wonten ing Indonesia ngrik،. djalaran' tingkahipun pandjadjah Walandi wau sampun:
م ا 0رTonda amurang tata. Tegesipun tanda anggenlpun amurang tata dados pandjadjah.
—oOo—
3. DJARWANING TEGESIPUN NAMI D j A K A L o D A N G.
Tembung nami Djaka Lodang, punika mbokmanawi karsanipun Sang Pudjangga anggenipun' damel tembung nami Djaka Lodang ,ksb. pantjen kasengadja kadamel saloka utawi pasemon tumraplng lelampahan ingkang bade kadadosan, djalaran ngengetl
menggah 'pandamelipun ٢pangarangipun^ Serat Djaka Lodang ka8 sebat ؛ng nallka samanten w onten salebetipun djaman pendjad ja h a . W a la n d i, dados sage.d ugi kem aw on -punika tem bung nam i ingkang angemu sandi utaw i 'keeras, nebibt pcakaw is awisan (delict).
W ondene tembung nam i D jaka Lodang ksb. menggabing pasemon utaw i saloka w au jen kaJaras m aksudipun. D jaka aretos m uda u ta w i nenem an (pam uda/pem uda), dene Lod ang punika m bok-؛ m anawi sami ugi utaw ؛ m irip kalijan tem bung ludang. Ing mangka tem bung Judang, punika anggadahl tege* uwis,' utaw i ram - pung, tlesih utaw i slesih, inggih punika karam punganipun padamelan utaw i karam punganing gawe, dados blJih m akaten menggah ingkang kinarsakaken dening Sang Pudjangga m aksudipun nam i Djaka Lodang ksb. aretos ؛ Pem uda ngram pungi gawe. utawi Pamuda ambengkas (ngentasi) karja (Pam uda menjelesatkan tugas kewadjibannja^.
-ooO oo4. DJANGEANIPUN SANG PUDJANGGA ٠ Djarwa wedaran
ingkang kaendakaken dateng K I D J A K A L O D A N G .
ugu.ipun wetahing m aksud-kirang langkung :
وام Djaka Lodang pitados.Zingsadum u- (1) D ja ka Lo dang g u . ginipun kawontenaning m angsa.kala. M im dn du l, la ing ngriku K i Djaka Lodang (inggih (2) P rap tan e n g pan g n g eingkang salugunipun Sang katen g kran g sru m uw us, dos sam pun boten nggabb sum elang u ta w i (SI elin g -e lin g pas ti karsampun boten ragu2 anarbukakaken ing sa n in y H y a n g W id h i, sabdanipun kelajan s'ora pangandikanipun makaten: ء 3و" Eling-elingen mana٦ a : ٥ 'A ) u 'Pinasti saka karsaning ؛pangeran„ .4) jen papren-ahane wong W alanda' bakal (5) ح٠ت ت v radja .nenda ؛' ' kendak. sarta bakal nungul. prang a so r . paprentahane Wong- Ojepang ana ing ken.e. Jaiku tegese: م5 و Paprentahane wong W alanda ؛ku (bakaX) diuslrdening Ojepang sing kalah perange.
(6) Nanging ajiva kaliru,
(7) sumurupa kanda kang tinamtu
(8) nadyan mendak mendake gunung wus pasti,
(9) masih ka،٠M ،a&e،ip«»,
(10) &٠da lawan djurang ٥es٠M٥.
(6) Ananging den eljng Ian adja kongs؛ sa. lah pangira, a.wit(7^ kawruhaba ing udjaring wetja kang wus tinamtu. jaiku kang bakal kalakon mau, (8) amarga sanadyan paprentahane wong W alanda iku kendak (kasor^, ananging mungguh kendake paprentahane wong Walanda mau, kaja bebasan menddke gunung ksb, روم m ula ija w u sm asti bakal katen tllase rbekas;, (10) dadiija beda manawa karo paprentahane wong Djepang iku.
(11) Nadyan ٥،sa m&٥- (1را Apa sababe؟ Mula mangkono djalarendjul, ran sanadyanta paprentahane wo'ng Dje- (12) tawpa tawing enggal pang iku bisaa muntjul (nungul, utawa djugrugipun, unggul menang djurite ^perange) mungsuh (IS) kaJakowe karsa«،„. lumawan ing paprentahane wong W alanHijang wus pinasti, da, م ا 2ر nanging ing sarehne wong Dje- (Ilf) gjj M.idak saw.kapang لا٠ءلل٠ هء٠ betjik lan ٥؛a ngadil utawa lanipun, tanpa tepaJ sarta paprentahane tanpa budhi paramarta mula wong (paprentahan) (15) ::::: tata estining Djepang ija mesti bae enggal ban-get djungkare, runtuh paprentahan lan nagarane. (13) Anadene mungguh kalakone wiwit obah2aning mendake paprentahane wong W alanda utawa munggule paprentahane wong Djepang ana ing kene iku wus pinasti denJng karsaning Pangeran, م 14 ر manawa ngantjik ing tahun Sangkala rT jan. drasangkala/tahun D jsw ^ jaiku ing م ، 5ر angkaning tahun 1850 rT jandrasangkala;, ija ing kono. wiwit anane wong 2 Djepang pada ngeDjawa.
(16) Sasedydne ،.«pa (16) Dene jen ing mangko wus wajahe ٥٠٥٥' ing tahun 1850 Tjandrasangkal-a utawa taw ءء،رء٠ satjipfa) 11( polih,
(18) kang reraton raton rantas,
(19) mrih luhur asor ptwawggift.
(21) fcow.as ،Jig fcajlistanipun.
(22) wong agwwg n،8 gwwgtra.
(23) sudireng ١٠،rawg djrih tails.
<2 4 ) Jwgfcawg t#«fc taw tolih r،wg t^،t،fc،ra.
wiwJt mratahe wong2 Djepang ngeDjawa ksb. ija Jog kon. iku wiwJtanJng djaman bebendu, tegese djaman wilalad, sarta Jja Jng mangsa ؛ku fsamana; pikiran Jan kekarepaning manungsa kang ginajuh tanpa dadi, samon. uga ( \ 7) kang tjinipta. uga ora bisa tumeka. (\&) Dene kan. areraton, nagaraJ lan paprentahane pada rantas, amarga م وا و pada ngangkah Ing kaluburan, nanging sarehne angkahe angkaramurka. mula Jng wekasan'ija bandjur tJnemu asor, djalaran Juput saka Ing wewatone kukum budhi kang ngadil2.
(20) Anuli sawuse manungsa Jan bangsa2 wus kaduk anggonepadangegungake angkara-murka, ing kon. bandjur katekan bebendu gede, ك2ا ( sarta ija Jng sadjronlng bebendu mau kahanane manungsa temahsaja kongas kanistane, djalaran م 22ر wong2 kang agung Jubur temahan dadi pada iJang kaJuhuran lan kahurmatane. Mula sawlse kadadejan wong2 agung sJrna kaagungane, .23) ing wekasan dadi kuwalik budbJne, marga dene bandjur pada wani Ing wirang wedl Jng pati. (24) Ing sarehne wong2 agung mau wus pada sirna dradjad kaluhuran lan kahurmatane awit dene anggone wus pada. want ing wirang Ian wedi mati iku, wekasan bandjur dadi ilang prabawane tumrap marang saandahane wong2 tjilik, muja kang mangkono mau uga bandjur andjalarJ ing wong2 tjilik temah ora ngrumangsanl anggone pada dadi wong tjilik, sarta anuli bandjur andjalari .wong* tjilik pada wani marang wong gede, amarga rinasa dumeh sapele budhine asor lan nista. 25م ( Sabandjure ing sadjrone djaman bebendu mau Jng kono dadi kahananing
(IS) ndjaba putih ndje٠ ro ]tuning,
(SI) ngulama mangsah makaijat,
(S8) mad. madonmi٠ ' num main,
(SB) Hadji kadji amban. t M٠,
(SO) dulban fee “ putih mamprung,
(81) wadon nir 1oadon٠ra,'
(St) prabawa saiafea rukmi,
(SSJ H e n ,k a b e l im u n g marono ».alira.
(Si) Para swda.ar Tii. ngargya,
(85) djroning djaman keneng sarife,
(86) marmane sai. «،«،„٠ rat,
W٥ng2 alim katemahan amung pada alim alime pulasan bae, ( 26) iag ndjaba tata lahire udjare sutji, putih. tesik, anangjng ing ndjerone satemene atine ala druhaka‘, angkara-murka, jaiku kuning rupcoe. tegese kaja wateke Batara Kala. Dadi udjare alfm ksb.. sanjatane ora tulus ndjaba ndjero, djalaran ing batin salugune amung nga* ja melik pakoleh. ( 17) Dene para ngulama bandjur akeh kang pada karem marang panggawe ala kang nenuntun marang maksijat, anerak sarak, sarakginawekekudung kanggo nradjang lelaranganing Agama, upamane 8ةك (mada't madon minum main ls^. (2 9 ) Saja maSeh dumadakan kadj2 ambantJng ing ( 30) serban Ian" ketune putih binul wang sebrung kadi pratingkahe' wong kawuron fmabukb ثم3 را Iitawa maneh ing sadjroning wektu. iku, Samana W٥ng2 wa. d .n (kaum wanita, kaum putri^ bandjur lang martabate. tegeSe sirna kadjatening kawanitane, (32) ,awit tingale bandjur mamrih marang kahanan lah'ir pandeng ing baranggebyaring emas salaka inten kang melik?, ( 33) mangkono kalumrahane kang akeh2, dadi sakabehe mau prasasat amung pandeng marang harta banda kajadene emas sal'aka inten kang pada den imanake. .34) Sabandjure, ija ing Wektu iku kaum sudagar utawa bangsa sugih bae kang den hurmati, م35ر mangkono mungguh kahanan kang aneng sadjroning djaman sarik mau, (36) mulane manungsa2 ing Saisining
(87) sangsorcwie Sttja mentjit,
(38) nir sad estining unp,
(39) iku ،a - »،،pure,
رس pantoging nandang sudra,
(4ا ( jen «M S ،٠٥٥، tawpa mosik,
(43) sru nalangsa war،- ma ugawdslkg Sakstna.
odjagad rat (37) pada nandang sang«ara sangsaja mutjak, akeh kang nemahi kasrakat, (38) kasangsaran kang kaja mangkono mau tumekane ing tahun 39) ,860 ا( iku angkanJng tahun Sangkala (Tjandrasangkalaj. نم40د ing wektu iku (samanaJ kahanane ngasudra-papa entek2an,(4٧ ing wekasan satemah pada t.bat pada psatja- ؛٥ marang kang Amurbeng titah kalajan seru mungkul patobate ،aengga tanpa nganggo mobah mosik,(42و salijane amung anggone pada banget nalangsa sarta pada pratjaja ngandel marang kawasaning Kang Murbeng Alam.
f4S) triBok pdrawan (43) I.g sad إrone djaman iku, para sarduhki; djana lan para sudjana utawa para pudjang- .،ew٥ fca،٥w, p p ز g ga ؟umangsa banget sedih susah atine, a- ... marga ٠ ra betah ngrasakake hardaning kahanan kang kaja m angkon. mau, mula saw us، pantog .'puteking pamikir, wekasan bandjur amung karl sanggawang bae dene suSahing ngatl tanpa upama.
Makaten kawontenan2 'in.g wetjanfpun Ki Djaka Lodang "ingkang WOnten ing salebetipun djaman sarik ksb. ng'antos ing * : - ' - reh'ning sangetipun kasi'sahan ' sarta sa- .٠ ' , ngeting pr،.h'at٥ si۶un para sardjana para 'sudjono miwah para pud.jangga wau, ing
6 ١الا vag wetja Hang wus pinasti,
(47) es،،«ew murih kala٠ fc٠«.
ngrlku ك 44و K؛ Djaka L.dang wClas nJagali, nunten angaadikani malih kad؛ angengimur dateag ingkang sami nandang prihatos, 'supados samija lipur sungkawanipun saha sampun ngantos sanget؟ anggenipun saml slsah tuwln prihatosing manahlpun. Menggah pangandikanlpun Kl Djaka Lodang ingkang kadi pangimurZ wau ma. katen: ( 45) "He, para kita kang pada eling, adja banget kaja bakal kaandarake Ing mangإلك4ز Djaka Lodang nabda malih, kadawa2 anggonira pada nandang susah lan pribatinira iku, amarga sanadyanta kabananing wahanan kang wus uga kaja mangk.ono mau, nanging satemene Ing besuk amastl bakal ana marmane, jaiku karanane kang dadl wewatese, ( 46) awit dene udjare wetja kang wus pinastl saka Ing pepestening Pangeran. ( 47) Ananging sanadyata kaja unining wetja kang dadi ing marmane kang
(1.8) Sangkalane masih nunggal djaman- »pww,
(1.9) neng sadjrone madya akir,
50) wiku sapta ugesti ratu.
(SI) ngadil parimarmeng dasih,
(52) ing kono karsaning manon.
wong Tinemune ر5ء) ngantuk anemu ketwk,
k٠ , ewa samono kita uga pada angestija supaja bakal blsaa kalakone kadadejaning pa.dja.g-. ka mau.
(48; Mungguh ing tahune Tjandrasangkala, iku isih anunggal djaman. ( 49) Jaiku ana sadjero.J.g pungkasane tengah 2ani٠ g djaman. (50) Ing k.no peparengane angkaning tahun 1877 Tjandrasangkala ؛5ا ر bakal praptane ngadiling Hyang Kang Maha SutjJ marang kita kabeh (bangsa Indonesia; (52; djalaran ija aneng sadjroning tahun iku karsanlng Pangeran anggone ndawahake kamurahane marang para kita kabeh bangsa sanuswantara ik،.
نم53ر Anadene mungguh wudjuding kanugrahan utawa sakehe kanugrahaning Pangeran kang linimpahake marang ,kita kabeh mau, iku kongsi kaja bebasan: tinemune wong ngantuk anemu ketuk, tegese .tanpa k٤n؛ra2 tumibaning kabegdjan mau.
(5ال (malenuk sAmargi margi,
ا٠ا،٠اه )marmane( 55 ,kang netnu
(56) marga djroning ketuk isi,
(57; sesotya fc٠M،^a„٥ abyor.
( djalaran ija ing wektu ( 54 iku fsamana،) saiadengiag N u٠d ؛ -swantara ing nge 2 panggon aa pada mardika wudar saka paadjadjabda ؟ woag (papreatabaa ) W alaada, (55) “ ula kita kabeb baagsalad.B esiakaag pada aemu (aatuk) kamardikaa ija baadjur' pada baaget buagabe ؛ -56^am arga ag sadjroaekam ardi) kaa mau isi, ( 57) samubaraag pawetu ؛kekajaaa) kaag' edi peai kaag gede baaget adjiae kajadeae sesotya kaatjaaa kaag abyor Jaiku pametuae djagad Iad.aesia kabeh kaag agasilake sarta dadi kasugijaaiag para ka- .wula (rakjat) sa Nuswa baagsa
S: MURAD MAKSUDINS WEDARAN DJANGKANlPUN
SANG PUDJANGGA ingk ang k aendak ak en dateng KI DJA K A L O D A N G ( k aseba t iog ngadjeng)
1) D ja k a k . d a n g gum a n d u l. Maksudipun Djaka L - dang pitados fpitaja), gumantung utawi gumandul. Dados tembung g u m a n d l wau werdinipun kados anedahaken tu. mraping kapitadosan dateng Pangeran. Dene kapitadosan ingkang kamaksudaken, rehning ukaraning djangka punika katudjokaken dateng ramalaning djaman, mila kapitadosan ksb. inggjh katumrapaken dateag kawontenanZ ingkang bade kaJampahan. sarta Jag rehnJag kawonteaan? wau k ad .s sampun awit karsaning kodrat, mila Sang Pudjangga Jadjeng anggantungaken kapltajanipun kemawon dateng Pangeran utawi asrah masa bodoa tumrap kados pundi' kawontenaning nasib kita awon utawi saenipun manawi bade "kadad.san ewah2aning djaman م ovsrgangsperi.de و ingkang tamtu. bade kita alami ing nalika wekdal punika م samanten ٠و Jnggih ing salebeting kawontenanipun ramalaning djangka punika.
2) Praptaning pang ngetengkrang srumuwus. M aksudipun sadumugining mangsa-kala Ki Djaka Lodang inggih Sang Pudjangga kados boten mawi sumelang utawJ uwas2 anabda (sesorafa) kalajan sora fsuara keras;. Tembungmangsakala punika ing ngriki winardekaken saking tembung pang utawJ epang, p in ilt saking laras2ing ukara saking saderenglpun ingkang mungel gum andul wau, dadas menggah tembung Jngkang aum atok, Inggih punlka: gum andul ؛ng pang (ngepangl. A n a- ,nging jng sarehning ukara.,punika ladjeng tumrap w .n te n ing djang- .ka ram alaning djaman, dados p u .ik a sanes tembung ingkang tumudju.dateng panging w ؛t?an ٠ mila pang (epang) wau mbok manaw i ladjeng anggadahi maksud trap2aning djaman UtawJ inggih eret.s kaw.ntenaning mangsa kala wau. utawi ing ngriki, bilih in g -tembung kita basa Indonesia winastan suatu ketika pada masa peralihan fewah2an^ ing tembung mantja llm rahipun ladjeng winastan o v e r g a n g s p e r io d e . Ing saladjengipun ukaraning tembung: ngetengkang sru muwus. M aksu d i pun inggih ،ng sasampunipun dumugining trap ؟- anJng djaman ewah2an wau, ing ngriku Sang Pudjanggaing, g؛h K i Djaka Lodang ladjeng ngetengkrang. tegesipun kad.s lenggah ngetengkrang sarw ؛ anabda (witjanten, sora, punika m bok m anawi tjetanipun ingkang .kam aksudaken dening Sang Pudjangga ing sasampuning datengipun .vergangsperi.de wau. anunten ladjeng w iw it kawedaraken ramalaning djangkanipun. sarta ing rehning sampun waskita ing saniskara. dados anggenipun angandikakaken wetjaning djangka ksb. anunten bo. ten m aw i rin ga ؟ utaw i ragu ؟ kados upam inipun tijang lenggab Ing sak saketjanipun klajan ngetengkrang etja2 boten mawi sumelang utawi w igib ؟. punapa m alih suwantening paogandikanipun sarwi .sora ؛senO supados sageda kap.ireng dening umuming tetijang katah inggih dumateng klta sadaja sabangsa punika. Mangsuli maksud'? pu tembung pang utawj epang ksb. wau, Jen kita tlisir. ungeling djangka ingkang makaten wau ^praptaning pang ngetJngkrang sru muwus . punika k a d .s sampun limrah bilih Jng saben2 angger para pamedar sabda ingkang tumudju dateng tetijang katah utawi dateng umum punika ladjeng manggen wonten satungglling panggenan ingkang inggil, kadosdene upami ratu ing djaman kina Jadjeng lenqqah wonten sitinggil, fsiti inggiD utawi kados ugi manawj ing sapuaika para pamedar sabda bilih sesorah 8 0 sami wonten ing podium utawi mimbar. Dados' Jen makaten sakdanipun Sang Pudjangga wau upaminipun kasanepakaken kados satunggiling tijang pidato, Inggih sampun gumatok, bilib ingkang kamaksudaken pang punika inggih ladjeng kadosdene sawenehing panggenan utawi pa pan ingkang Jnggil kados saruplnlpua 'podium utawi mimbar utawi ing papan inggil (sitinggil). Menggah sabda pandjangka fram alan lip u n makaten:
( 3) E ' ng e l i ng pasts k a rsa nSng H ya ng Wsdhs. Maksudipun punika sampun tjeta menggah ingkang pinikadjengaken Ki Djaka Lodang wau. kadjengipun awewartJ ing pepenget. utawi angengetaken bilih sa m p u n t am t u denSng k a rsa n l ng P a n ge r a n kawontenan ing nallka punika (samanten) utawi wonten salebetipun ing djangka ksb. ing ngriku bade angalami tataran2ing mangsakala (wahjanlng mangsa-kala ingkang bade kadjarwakaken sadaja puni.ka. awit sampun dados papasten ingkang boten kenging sinJnggahan, dene papasted wau Jnggjh punika bade kaJampahan. ipun kaw.ntenan kados ksb. ngandap punika:
4 ) Gunung mendak djurang mbrendjul. MaksudJpun punJka pasemon (saloka), gunung punika sanepanipun paprentahan W a la n d l djurang punika sanepanipun paprantahan Djapang. Dados gunung mendak, punika aretos paprentahan W alandl Ingk ang k a d a d .sa n mendak, tegesipun kendak'.' ngendek kendek) mlelep utawi mendelep. Dene djurang mbrendjul,punika aretos .paprentahan Djepang ngk ang k a d a d .sa n munggul, „tegesipun nungul, muntjuJ utawi mantungul (mentongo^ lsp. pramiJa ing ngriku saladjengipun wedaraning -sabda ladjeng katjetakaken:
( 5) Ingungslr pradja prang k ase r. Tegesipun punika diusir (digusah, d'isingkirake) dening prad ja sing kaiah perange . Dados jen makaten sampun njata, bilih gunung mendak djurang mbrendjul Ingungsir pradja prang k ase r ksb, punika .ingkang dipun maksudaken ingkang terang lan njata, tegesipun: paprentahan W alanda kende k fmandelep), paprentahan Djepang nungul (munggul), utawi tCrangipunmalih p a p r e nt a a n W a l a n d a d l u s l r d e n i n g j ep a n g s i n g k a l a h p e r a n g e. Anunten ''saladjengipun wedaraning sabda malih makaten:
( 6) N anglng ajwa kallru. Tegesipun: nanging adja kliru. Te - ran.gipun punika anjarijosi dateng kita, supados kita sampun ngantos klintu pandalih, bilih paprentahanipun tijang W alandl ingkang sampun dipun usir dening Djepang ksb. ladjeng namung bade kandeg samanten kemawon, mila kita inggih taksih kaengetaken malih, supados samija kijat kapitadosanipun dateng udjaring wetja ksb. makaten ungelipun:
(7 ) Sumurupa kanda kang tinam tu. Tegesipun kJta saml njumerepana (menginsjaft) ing kanda ingkang sampun bade pasti kadadosan. Bade kadad.san punapa؟ Ing ngrlku ladjeng kanja. takaken malih makaten:
( ! ) Nadyan m endak-mendake gunung wus pati. Tegesipun makaten: sanadyan sem .ndakZjpun utawi * paprentahanipun .:jang W alandl, punika amasti؛
رو (M asih kalon tabetlpun. W aksudlpun takslh katlngal tilasipun. utawl bekas؛pun. Dados tjetanlpun mallh punika ؛ menggah sadjatuhzipun paprentahan W alandl wonten Ing Indonesla ngrlkl punika. sanepanlpun kadosdene mendakIpun redl Ingkang Jamtu takslh katlngal utawi wonten be. kas2؛pun٠ d a d .s b .te n saged Itjal m babarm lsanl. utawi bo- -ten saged itjal bias ؛ng sanalika punika wau.
(٠٠> Beda law an djurang g .s .n g . Tegesipun benten kalijan djurang nggronggong utawi growoh. Ukara punika taksih sambetipun saloka bilih samendak2ipun redi Ingkang taksih katingal ta.betipun punika wau am asti benten sanget menggahipun kaw ontenan bllih kabandingaken kalijan kawontenaning djedjurang gro. w oh ksb. D jalaran djurang grow oh punika winastan ringkih ng'utawatosi, dados tjetanJpun kalih pada 10 «وبم (punika anerangakenj »» djatuh2jpun, paprentahan W alandl anggenlpun k a w .n perang (am bruk nagarlnlpun paprentahanlpun wonten Ing ngrlkl), punika wau tamtu boten kalijan kamlmpangan fkem enanganl Ipun Djepang ksb.
(11 د Madyan bisa mbarendjul.
( \1 ) Tanpa ؛ uwlng enggal djugruglpun. Teoesipun kalih pada punika. sanadyan Djepang wau mimpang djuritipun, saged ngusir (ngawonaken) paprentahan Walandi wdntening ngri- &*٠, nanging ing sarehning kados kaw ontenanipun djedjuraRg Ingkang growoh mbebajani, utawi boten saenipun anggenipun boten ngadil utawi boten tepa? tandukipun fsikepipun), Utawi paprenta؛ anipun tanga budhi param arta, pram ila kaw ontenanipun inggih ladjeng boten kijat. aw it ladjeng boten benten kadosdene djedU" ؛ang ingkagg tanpa te.tawing ifondamen) saha ingkang amasti k e m a in ladjeng ganvpil sanget ambruk, lan djatublpun kain te n a m n g paprentahan ا ا nagarinipun.
c 13) K a l a k . n e k a r s a n i n g H y a n g w u s p i n a s t i. - ' lam p a h a n ip u n aw it sa kin g k arsa nin g Pa n g e ra n sam p un p in a st . sam p un k a p a s t e k a k e n . M a k su d ip u n , in g n g rik in g g ih . lam p a h a n in g w w m e n d a kjp u n p a p re n ta h a n W a la n d i u t aw i w iwJt e b a h lp u n ada2n n e tija n g D je p an g u t aw i k e n gjn g win ast a n w lw it a n g ^ d jawinip u n t e tija n g D je p a n g d etang n g tlk i (In d o n e sia i. S a la d j e n ip u n a'nunten k a t e ra n g a k e a in g w a n tjin ip u n .,m asanip un) p u n lk a w a u
ا 4و (J e n n g i d a k s a n g k a l a n i p u n . T e g e sip u n jen wus n g an tjik a na in g ta h u n S a n g k a la . In g n g rik i p e rlu k a t e ra n g a k e n menggahip u n tahu n Sa n g k a la p u n ik a . T a h u n Sa n g k a la p u n ik a lJmra hip u n d ip u n w a st a n i tahun Sa k a (C a c a an a n g in g p e tan g anip un wo n - ten k a lih ru p i, in g g ih p u n ik a in g k a n g lim ra h ip u n d ip u n w a st a n i T ja n d ra s a n g k a la , tuw in Su rja s a n g k a la . T a h u n k e k a lih (T ja n d ra - sa n g k a la la n Surjasa n g k a la! p u n ik a g a d ah anip u n tija n g D jaw i/In - d o n esia p ijam b a k , d ad os in g g ih p u nik a in g k a n g win ast a n a n tahu n k it a in g k a n g a sli u t aw i In g g ih win a st a n tahun n asio n a l sa estu. D e n e tahun umum in g k an g k it a a n g g e sa p u n ik a , p u n ik a win ast a n tahu n M a s e h i, m anut p e p e tan g anip un sa kin g N a b i N g is a . A n a - n g in g , ,ta h u n Sa n g k a la , (C a c a J w a u m anu t p e p e tan g an in g kan g d ip u n bangun d ening Em p u Sa n g k a la , in g g ih p u nik a A d jis a k a , d a d os p u nik a g a d ah a nip u n k it a p ijam b a k w iw it in g p urwa k a la,' w iw it a n g k anin g t a h u n :-1, m a turu t hin g g a s a p rik i, in g k a n g ing w e k d a l p u n ik a , ta h u n k it a p ijam b a k w a u um urip u n sam p un dumugi 'an g ka: 1888 fja n d ra sa n g k a la , u t aw i jen ka e tan g in g tahun Su rja sam p un a n g k a 1834 Surja sa n g k a la . T a h u n Tja n d ra sa n g k a - la p u nik a te g esip un p e tan g anin g tahu n k it a in g k a n g n g anut petang an lam p ahZin g rem b ula n Jw u la n l. d ene Surja sa n g k a la ,'in g g ih p u n ik a p e tan g anin g ta h u n k it a in g k an g n g anut p e tan g an sa kin g lam p a h Zin g surja (Sr e n g e n g e ^ D a d os k it a in g k in a , anggadah.i tahun k e k a lih , w u la n k a lih , ingka-ng sa p u nik a w u la n w a u a.nun ten w in a st a n a n mangsa, sa la d je n g ip u n k it a an u n te n an g g a d a hi p e tan g an dJnten ugi k a lih , in g g ih p u nik a d in te n p e p itu la n dinten g a n gsal (p e k enan u t aw i p asa ra n). M il a sam p un n ja ta2 b ilih k it a in g k na2 w a u a n g g a d ahi k a b u d h a ja n in g k a n g lu h u r in g g ilj, m o ntjer k a lo k .ing d ja g a d ra ja .
(*) Sala djen gipu n bilih para n u piksa kirang tjet a b a b?in g ang kanin g tahun ksb saged amirsani wo nten salebeting sera t Pu rw a -B h a ra t a u tawi Sera t Dja ja b a ja Pin a r d i 1in g n grik u wonten ka terang an2ip un sawa t awis.
اك5 و Sirna tata estining w ong. Tegesipun: tahun 850 ا. T e - rangipun tem bung Sangkalan punika makaten: Sirna watak: 0, tata watak: 5, est؛' w atak: 8, w .ng, watak: ٠ا و Punika tum raping petangan tahun Sangkala ladjeng kaw alik. Ing w ingking dad .s ngadjeng. ing ngadjeng dados" w ingking, dados tjetanipun angka ؛ 058 ،, ladjeng kaw alik grem byang dados: ،850. Ananging ing tabun ،850 ksb. ingkang kamaksudaken m iturut petangan Tjandrasangkala: djalaran tahun Surjasangkala punika w inastan sam - pun kapedjahaken nalika ing djaman W alandi saha ing saderengipun kaw ontenaning panjeratipun djangka punika. Saladjengjpun terusipun katetangan. inggih ing tahun D jaw i (Tjandrasangkala) angka ، 850 p u n ik a jen kapetang ing ang kan ing tahun M asehi utaw i tahun umum lim rah punika, samanten am arengi Ing angkaning tahun ،919, saged ugj nalikanipun ing w ekdal punika ing ngriku dados arah2 kirang langkungipun m ratahipun tetijang saking 'tanah Djepang w onten ing tanah D jaw i ingg.ih ing Indonesia punika. M a la h 2 enget ku la n a lika n ip u n in g w ekdal samanten, kados usum ipun tetijang Djepang sami ngobralaken barang2ipun mawi tjara m awarni2, kadosdene samanten wiw.it w ontenipun m odel senggotan utaw i gim eran, utaw i untung2an lsp; m alah2 sam anten, ugi kulataksih enget dening ram alan2ipun sawenehing tetijang,. kados wonten barang obat2an ingkang saking Djepang, dipun w astani Djintan,. punika dening tetijang w au dipun ram ali saking tjekakan (singkatanjipun tem - bung: Djepang Ingin Tem bak A ntero Nederlandsch Indie. M a - katen m enggahing enget kala nalika m odalipun kawontenan ing wekdal antawisipun tahun 1919 utaw i ،850 th. D ja w i ksb., bab punika sam pun tam tu para pandjenengan ingkang sam i ahli2 bade lan gku n g saged nggam baraken ingkang la n g k u n g 2 .kaleresanipun.
م ا غ ر Sasedyane tanpa dadya. Tegesipun -Sasedyanipun boten saged dados. M akaten saladjengipun wedaranlng djangka ksb, m aksudipun, inggih Ing salebetipun w iw it ing angkaning tahun ،919, utaw i w iw itipun wahjaning m angsa-kalaning djaman (overgangsperiode2 w au ing ngriku anunteU' punapa2 ingkang kita kadjengaken 'Utawi ingkang kasedya boten tumandja, dados awuk, tanpa darnel, utaw i boten saged kadadosan (sia22.
1 ك ا ( Saljipta-tjipta tan po ، ؛h, T e g e s ip u n puna pa ingkang k ita tjipta inggih boten saged m akantuki, boten angangsalaken, .utaw ؛ boten am akolehl, dados kalih pada (16, 17 ) punika retosipun sam i kema.won, nedahaken b ilih sam ukawis gegajuhan (tjita2.
ing nallka punika ^samanten) b o te , saged m akantuki punapa2, utawi baten paedah, hasllipun namung. 0 (رالاه kem awon, sa n a d ya n ta sarupining gegajuhan ksb. wau menggabipun ing kapribaden utaw ؛ tumrap bebrajan.
,(18) Kang raraton-raton ran.as. TegesJpu. Ingkang sami areraton sam؛ rantasutaw l dadal. Dados w edaranlng wetja punika b ote, amung tumudju tum rapipun kawontenao Ing ngriki kemawon, nangJng inggih sanadya. ؛ng lintuZ nagari sadjagad rat, pararaton Jng donja, ؛ng pu٥d،2 panggenan nagaria utawi paprentahaning baagsa2 katah. ingkang sam l ngalam l karlsakan, dadal utaw i rantas. Kawontenan punika kaetang w lw it Ing sasampunipun perang donja ingkang kapjsan, ngantos' Ingkang kaping kalih, w iw it Ing tahun 9ا ،8 /9 ا 9 ا ngantosdum ugj ing tahun 1941 (th. umum١, punika ,kaparajektos bilib boten ,sakedik nagari2 mantja ingkang sami -kabrasat' dadal rantas bosah-baslh dening kawontenaning dahuru huru-hara) ning peperangan, kados dene Ing nalika samanten w iw it wontenlpun, perang saderek ing Spanjol, nuntenlta.il Itopi perang saderek ing T iongkok, ladjeng w ontenipun peperangan 'T io n g k o k Djepang utaw lladjeng m bledosipun perang ,donja Ingkang kapingkalih, dadalipun nagarl2 Ingkang sami katjaplok fkaanslus; d in in g Djerm an, enget kula ngantos 13 nagari, wusananlpun anunten Djerman pijambak ladjeng ambruk fdjatuh^ sarta anunten kasusul 'ambrukipun Djepang ingkang bade ngekang Asia, makaten saladjengipun.
(19. M rih luhur asor plnangglh. Tegesipun angarah ing ka- . luhuran ananging w ekasanlpun pinanggih asor fnista^ In g g ih ln g saantawisipun sasampunlng perang donja . sapisan ngantos sadumuginipun perang donja ingkang kaping kalih punika gegajuhanin . manungsa sanadyan ugi tumraping pandjangka pulitikipun nagari2 anggenipun. sam l angangkah ing kaluhuranipun pijam bak2 mangka sadaja Wa'u w ekasanipun satemah am anggih asor, aw it gegajuhanipun kaduk angkaramurka lepat saking dasar2ing budhl kamanungsan utaw i kukuming budhi ingkang ngadll (keadllan).
( 20) Bebendu gung nekanl. Tegesipun bebendu Ingkang ageng andatengl. M ila sasampunipun manungsa ing bangsa2 sampun sam، sanget anggenipun angegungaken hardaning angkara25 murka wau, Ing ngriku Jadjeng kadatengan bebendu ageng saking .karsanipun Ingkang Kuwuos
( واء K .n .a s ing kanistanipun. Tegesipun mubal ^kongas, kanistanipun. Kongas tegesipun kambet, utawi ganda, nanging ؛٠٠ gdki aret.s angubalaken (amudalaken) utawi. ؛ .e ؛٠؟ .kanistanipun ksb. dados kawentar asoring bebudhenlpun ؛ng nali؛ a punika kawontenaaing bebsajan wekasanipun Jadjeng kadjog fkaprosot), amargj :
agung n:s gungira. Teg.esipun tetijang ageng uta- ( 22) w ٠n٥ wi te ؛ ij٩ng Juhur ^pangkat^ Ja.djeng dados samJ itjal kaagungani٩aluhuranipun amargJdene anggenipun ladjeng karenl ing pun lampab nista.
r٠ng w!۴ang djrih lalis Tegesipun wani ing wirang،( 23) Su٥ ٥i w ؛ng pati. Inggih lampahipun budhining agesang ingkang nist3. ؛asorJ ksb. , amargi saking anggenipun tumindak s3mpun WantuU ؛ ng, wirang adjrih ؛ng pedjah, dados nam؛ agesanging budhi -ingkang kuwalik, ing mangka menggah dradjadi3g kalUhUran ka عهسهءلا -punika kedaJi kados dene bebudbeni'pun sinatrija. Upa 1“ ؟ antja Pandawa, potjapanipun katimbang wirang aluwung t : : ؟ ؟ ء: ه ! ؛ لأللاقع ٥ة١هوا و ;katim bang b a lln d a- Dados, boten wonten bilih in g a- ,Ian luwih betjik bali aran . tasing budhi 'Satrija punika ladjeng wani wirang wedi ing ^ati, utawi jen.perang katimbang bali aran luwung bah ndalan kados pratingkabipun sata Korawa. Saladjengipun. mjla inggih sasaJnpunipun tetijang agung katah ingkang sami nir (sirnaj kabudhajanipun utawi.-mrosoting dradjad kahurmataaipun. anunten kada- ..doSanipun wekasan kawontenaning bebrajan nemehi umrik, eja- ; ejp, aw it ؛
(li) Ingkang tjilik tan toleh ring tjilikira. Tegesipun ing- ؛ ang gilt boten noleh anggenipun dados alit, utawi para kawu- Ja ؛ rakjatJ kad۶s boten, sami angrumaos'i dados kawUlaning na- ؛;gar utawi ladjeng boten adjrih .kalijan tetijang ageng, milU ing ngriku tetijang ageng ladjeng bojen kadjen (terhormat sarta taU ؟lan boten andajani dateng tetijang alit utawi rakjat a praba٣ -13 dJelata. Makaten wit milanipun tetijang alit ingkang anunten .djeng boten tole^j anggenipun dado'salit ksb. wau
( 25) Wong alim -alim pulasan. Tegesipun sampun tjeta. Inggih kawontenan ing salebetJpuo djaman wau kasebataken katah kawoatenanJng tetijang alim namung pepulasan kemawon, tegesipu٥ allm ingndjawinipun kem aw.n. kados upam! pratingkahing Pandita Durna.
( 26) nDjaba putih ndjero kuning, ndjawinipun (ing lahirj UdjarJpun sutji, putib, ananging Jng nglebetipun fbatosipun^ sa. lugunipun aw on druhaka, angkara-m urka, Jnggjfa punika arupi kuning ingkang ateges kad.s watakipun Batara' Kala, djalaran sajektosipun namung ngaja mamrih pakoleh melik dateng k a d o ojaan utawi ingkang amung tumudju ing kalahiran kemawon.
( 27) Ngulam a mangsah maksijat. Tegesipun punika inggih
sampun tjeta m aksudi pun anjeba taken katah para ngulama2 in g - kang .l.adjeng karem -dateng pandamel kam aksijatan. tegesipun lelam pahen ingkang anerak sa.rak, lirip u n sarak kada.mel kekudung kangge ti.ndak. druhaka ingkang nerak lelantaraning sarak2ipun agaml .wau,. upam inipun karem adamel kapitunaning lintu utawi kapitunaning bebrajan namung perlu ,kangge kabetahanipun pijambak.
( 28) M ada, madon minum ma!n٠ Punika Jnggih sampun tjeta maksudipun sami ugi ing pandamel kamaksijatan.
( 29) Kadji-kadji ambantlng.
( 30) Du.ban ketu putih m amprung. Kalih' pada punika maksudipun dados satunggal. Tegesipun inggih ing kawontenan wau katah k a d j2 ؛ In'gkang sami kasupen ing pjlenggahing pam ungkulipun dateng agaml, katungkul dateng lampah kamaksijatan, salngga kados pepaosipun ladjeng ambanting ambutjal serban tuw ln ketunipun petak, pambutjalipun mak sebrung (dibuwang sebrung) kad٠s2 ketu utawJ sesbanipun wau sampun tan pa w onten ginanipun.
(31) Wadon nir wadonira. Tegesipun tetijang estri utawl kaum wanita itjal kawanitanipun, terangipun itjal sesipatanlng kawanitanipun, tanpa wonten m artabatipun.
(32) Prabawa sakala rukmi. Tegesipun aw it kabekta dening prabawanipun emas salaka intan.
& ل V ? G — r- ^ اهلم ١١
agali;. Tigang pada punJka m aksu$pun gegandengan dados sa tunggal.. .Inggih lag kawontenan ^ekdal punika tetijang estri fkaum wanita/ anggening sami sirna sipat utawi dradjading kawanitanipUn wau amargi kabekta d e ^ in g ^ rd an in g napsu k'adonjan »؛pat materialistis nglela tingalipun, arigimanaken dateng kawOn fill
para tetijang sugih,. pa ؛a " . - . kaum kapital "utawi kaum bangsa ظم 8وةلآ suglh, saha samanten wantji ungkrabipun kaum ؟,kapitalis ingkang am arah ladjeng andjalari timbuling kawontenan . dados aradan pangupadj'iwa ingkang anunten winastan m ج١ nedeng ؟ ipun ^am^aratan tu ^in ؛ ؛ -asangs | ٠ We^dal p u n k a ing nagari kita ngriki la d in g ء;؛;ء، ii 1 ambyaripun proletarisme lan marhainisme systeem
(36) M a r m a n e s a in d e n g J n g r a t Te g e sip u n mulane sa in d e n g . in g d j a g a d .
(37) S a n g s a r a n e s a j a m e n . , . . Te g e sip u n san gsaran e san.gsaja \ mutjuk fm u t j a k ^ K a lih p a d a p u n ik a sam p un tje ta p u n a p a ingkan g k a m a k su d a k e . wo o t e n s a l e b e t i p u B d jam an in g k a n g sampua kase b a t n g ja g g il, k a d os p u a d i k awo n t e n a n k am lara t a n in g k aw u la a lit in g w e k d a l w a u am arg i k a in gse p la g k a u a i su g ih, k a um k a . ) p it a l im p e ria lis a n g ra d ja le la , d a d os a n d ja la ri k am la ra t a n la a ka'- K sa n gsara n ia g t e tija a g a lit t e las2an .
(38) N ir s a d e s t i n i n g u ri p . T e g e sip u n in g tahu n 1860, ,T j e a nip u n N ir w a t a k : 0 « a s ), sad w a t a k : 6, estinin g sa kin g esti w a t a k : 8>. wo n g w a t a k : I , n unten k a w a lik d a d os a n g k a .8 6 0 .
(39) k u t a s a n g k a . a n l p u n . T e g e sip u n in g g ih p u nik a ing tahun Sa n g k a la (T ja n d ra sa n g k a la 1860 ksb .).
(40) P a n t o g in g n a n d a n g s u d r a . T e g e sip u n p anto gip un n a n . dang k asu d ra n. In g n g rik u tembung su dra p u n ik a kam a ksu d a k e n n ist a , sah a ing sare h nin g k awo n t e n a n sam ante n wo n te n sale - : !; : w i kaum in g k a n g ateg es su dra sa kin g p an g k a tin g b angsa am b umeni p ana tanin g ula h p a ta n e n ka d os n a lik a ing d jam an B u d h a (.).
\ t . سثج;ت ا■٠ ث;~ئج . ( )Ba b p e p a n g k lt a Jo g b ^ t a ^ ) puo a maosa k e t e ra n g a n jn g win g kin g. (
(41) j C n w u s t o b a t t a n p a m s k . T e g e sip u n sareng sampun to b a t ladjen g mb oten m awi m osik.
(S r u n a l a n g s a n a ri m a n g a n d e l (42 n g S u k s m a . Te g e sip u n san g e t n alan gsa sa rt a a n a rim a h k a la ja n .p ita d os d aten g in g k a p g Kuw a o s. K a lih p a d a p u nik a sam p un te ran g m a ksu d ip u n, tje ta p u n, in g gih in g sa le b e tip u n w e k d a l sam a n te n, sasam p unip un k . wo n te n a n m em utjak k a n ist a n ip u n, u t aw i in g g ih in g sasam p unip uftt panto g k asu d ra n ip u n, in g we k asa n in g k an g sam i sinun g ka e n g e tan, anu n te n sasam p u nln g to b a t d ateng in g k a n g Kuwa o ^ sa te m a h ko n : je ma^s ta n p a a ja la n k e k ija t a n , a ung su tn a ta ji saha nget n g p a n arim a h tuw n p ita d os d aten g p e p a s t e ^ J n i n g k a n g g esan g.a d am e l . » / ) . \
(43) m B .k parawan sanggawang duhkiteng kalbu. Tegesipun menggahing tembung wetah ؛ mbok parawan sanggawang susab atJne. Ing ngriki mbok parawan punika kamaksudaken paia ngfciim utawi para budhi kapandltan saha para sardjana utawJ para sudjana, tuwin para pudjangga Utawi .para achli raos ingkang saml mungkul ing budhinipun, Makaten tjetanipun ؛ mbok pa'rawan, mbok ateges pawestrl, werdinipun kaum (bangsa) lemah utawi lemes, pupika mbo.k manawi retosipun inggih katudjokaken dateng para ulah kabudhen para manggalih sabar darana utawi para 'ulah ing raos lan kabatosan. Dene parawan inggih punika ptawdn tegesi pun, tijang lemah (saba'r djatmika) tur ingkang taksih resik (murn.), Inggih punika ulah kasUtjen. para ulah kabudhe'n utawi kabatosan lsp, wau kalebet kaum ng'alim (amargi lemah. lemes) tur sutji kados. upaminipun prawan ingkang taksih murni ksb. Dados tembUng mbok parawan wau mestinipun inggih maksudJpun parasardjana utawi para sudjana lan pa'ra pu. djangga lsp؛ wau ingkang sami meleng lan miraos dateng angen2 tuwin gegajuhan ingkang linuhung. Ing nalika wau, para ahli kapudjanggan utawi para ingkang sumungku ulah kabudhen kados2 sampun boten betah ningali hardaning kawontenan ingkang mutjak makaten wau, pramila sagedipun anunten muhung prihatos, rumaos boten saged maranani pambudidaja, temahan pantoging prana kantun meminta ing sih kamirahaning Suksma, dimug؛ Hyang kang Murbengalam paring pangapunten ararih enggal kaluwaraning djaman sarik utawi djaman bedendu kasebat wau•
(44) Djaka Lodang nabda malih. Tegesipun Djaka Lodang ngandika malih. Sasampunipun para ingkang amb؟'k k.abudhen utawi kapanditan, para ngalim sardjana sudjana utawi para pudjangga s'ami mutjak ing kasisahan tuwin "'prihatosipun anggenipun ngraoSaken kawontenaning bebendu wau, Ing ngriku ki Djaka lodang (sang Pudjanggaر welas ningali,- anunten ladjeng : ngandikani malih kados angengimur dateng ingkang sami prihatos, supados ingkang sungkawa samija lipur saha sampun ngan'tos sanget2 anggenipun angraosaken, menggah sabdanipun malih wau ؛ makaten
(45) Nanglng ana marmanjpun. Tegesipun, nanging (bade) wonten milanipun, utawi bade wonten nugraha lan kawelasan.fning Pangeran), inggih punika karana (djalaran) ingkang bade dados wewatesipun kawontenan ingkang makaten wau.
(46) Ing wetja kang wus p؛nastl. Tegesipun sampun tjeta, Inggih ingkang kasebat w.nten ing wetjaning djangka ingkang sampua pasti (kapa.stekaken) deaing karsaning Ingkang Kuwaos.
(47, Estinen murih kalak.n. Tegesipun udinen (kabudija) murih sagedipun kelampahan.. Tembung panika angengetaken dateng, kita ing nalika punika, sanadyanta ing ngriku udjaring wetja ingkang sampun pinasti kad.s udjaring djangka ksb, estu2 bade kadadosan. ewasamanten kita inggih boten kenging ladjeng namung. kandeg pitad.s kemawon, utawi ladjeng namung sapasrahngalab kemawon, nanging ing ngriku kita inggih kapurih ambil', didaja utawJ angesti dateng punapa bade dawahingjepasten wau, dados teranglpun kedah amasta ing pasti, ngihtijari ing kadar... utawi miradati dateng ing kodrat, amrih sagedipun kaleksanan'. ing atasing gegajuhan kita sadaja wau. Dados tjetanipun malih,- sanadyan ugi djangka ئ . sampun pasti d.awahipun, nanging ma-.. nawi kita ladjeng boten waspaos saderengipun, punika pakantukipun gampil nemahi tuna lepat, kabesturon, awit kalepyan ,dene lirwa ing pasta ananging anggajuh pasti ing panglamunan,:- wasana samangsa dawahing pasti saestu temahan boten saged amitajani. Ing mang-ka pepaosipun witing pasti punika njata, Ing pundi kita sumerep pasti ing saderengipun kanjatahan(?!. Anang-, ing kita pitado-s ing pasti wau, amargi lwiring kawsntenan ingkang kadadosan؛ punika kanjatahanipun kapara jekti. Dados,' punapa ingkang ksb. ing dalem djangka wau salugunipun nedahaken kalampahanipg wontenipun pasta lan pasti dateng kita prasami, perlunipun, sasampunipun kita saged mangertos gegam-: baranlpun bade dawahing pasti, anunten kita wau ladjeng sage-' da'adamel pasta, tegesipun warana, sarana, utawi iktijaringkang tumudju dawahing kadar.
(48) Sangkalane masih .nunggal djamanlpun. Tegesipun tahuni pun Sangkala (Tjandrasangkala) ta.ksih anunggil djamanipun.,
(49) Neng sadjr.ne madya akir. Tegesipun wonten salebeti-:" pun akir tengahaning djaman. Satunggal djaman punika 100 tahun.: Dados madya akir ing djaman punika klrang langkung antawJsipun angka 75, kados Ingkang bade kasebat ngandap ing 'tahun 1877 ,Tjandrasangkala. Punika boten geseh wonten ing madya akiring djaman ingkang kaping 19 (abad ke: 19).
( ،u . TegesJpun ing tahun (۶٠ Wikii s a p ta n g e st: ra و 877 Tjandrasangkala. W iku watak ؛ 7, sapta watak ؛ 7, ngesti w atak ؛ ,8 r.tu w atak: 1. Dados terangjpun; 7781 ladjeng kawalik dados ، .877
51( N g a d( ؛، p a rlm a rm e n g dasih . Tegesipun ngadJ] kamirahaDing Pangeran kalimpahaken dateng daslhipun. ingglh para ka. wnia (umatipun) ing atasipun kita sadaja bangsa (Indonesia) punika.
)62( l ؟ k a rsa n in a M anon Tegesipun ing 'kono karsag k٠n٠ ,ning Pangeran
؛ 53, T inem une w ong n g a n tu k a n e m u k etu k . Punika bebasan ؟Jenggahing kabegdjan ingkang tanpa kininten2. Inggih kabegdjan ؛ ؛ . unika saking aning Pangeran dateng kita: ؛ nggenipun paring kawelasan utawi kamirahan ngantos sadngga bebasan tindmund wong ngantuk .anemu ketuk. Nanging punika kajektosanipun, -manawi ngantukipun kita wau, amargi saking anggenipun men ٤٥٥ sisah, a wit sangeting prihatos w3u, satetnah katatimah ing ^ : لا هقل : ٠ل?لا :k(r : ٥ ٠r aaniw; : ): ٠ ٠ءءعلاع anggih begdja lan.
Dadosm nniUk r٠r ٠T ! ; : ! ! T ٥rf ا ! ' ء٠ل : هلاءل punika sampun terang. ۶ ados inggih wudjuding kamirahan utawi kabegyan W ungantOs boten kant ؟ nan -ing pundit panggenan saindenging Nuswantara sami merdika wudar Saking pandjadjahanipun bangsa W alandi.
5( M a rm a n e b u n g ah k an g n em u. Tegesipun mila ingkang للههء جههعء9طل bangsa kita inggih sanget sami bingah saha suka Pa.risuka
اهءتا ؛.d jro n in g k e tu k is Tegesipun amargi ing salebetipun ketuk (kam ardikan) kita punika is i:
: ;:.* .T e t l r ه ; فء : : ; : ط: ٠٢ ل ء : أ! ؟ لآلا punika sampun terang. Tjeta.nipun inggih salebetipun ka^ardikan kita punika wau isi samu aw ؛ pawedal ingkang adi peni kadosdene sesotya ؛ antjana lsp. inggih ؟ unika pawedaling djagad Indonesia sadaja ؛ngkadg s3؛ .sadaja ,rakjat )kaWula pard kekajaanipuni (kasugijan ههلءهل هلا ?لل؛ههلأ : ٥ : ٠؛ ؛ ؛
Katerangan namsning bangsa ( kaum
Kasebat ing Serat Pustakaradla djilid V, nalika djamanipuo Prabu Dwdpakeswara (Parasara) Ratu, Ngastina III, sakatahicg bangsa wau pitalah ing darnel s٠- wang2٠،jetanipun makaten ٠
1. Bangsa Brahmana, pinatah ambumeni panataning ulah Agam؛,
2, Bangsa Satrija, pinatah ambumen، panataning ulah nagari,
3٠ B؟ ngga W asy؟ , pinatah ambumeni panataning ulah padukunan ( jen sapu- ., nlka bab kesehatan lsp.),
4٠ Bangsa Danudja, pinatah ambumen! panataning ulah kapra^iiran,
5٠ Bangsa Daneswara, pinatah ambumeni panataning ulah agramen amandjang. aken harta pradja.
6٠ Bangsa Sudra, pinatah ambumeni panataning 'ulah patanen.
7٠ . Ba؟ gsa Raksasa, pinatah ambumeni panataning ulah wewanan, grema, tut ™ utawi negor wreksa, : 2 قئ, angkatdiundjunging sa٤n ٦ ؛ p؛٠3٥؛p"٥. [Bangsa raksasa punika jen sapunika sampun ؛ oie« Won،.«). .
]S^anut katr؟ ngan punika dados bangsa wau Ing ngriku atbges kaum. ingkang kabekta saking tlngkat/kelas ing pakarjan saha pandamelan utawi hakat ؛uwin kaahlenipun. Witurut tjarios؟ Ing kina2 pranataniUg nagari tumrap dateng bangs؟ pepitu wau dipun atur sanget premati, perlunipuH ndjagi katertiban ing lampah2ina pranatan, djalaran manawi punika hoten kaatur, utawi manawi sanes tu؛ ipun ladjeng dipun tukaken, boten wande lampahing pranatan dados tumpangsuh.
Dados t)e ؛an؛pun k؟ ahlen utawl kaum ؛bangsal wau inggih sami ugl kalijan, je ؟ ؟ ؛ - amangke kados ngkang winastan keachlian utawi bakat ksb, utawi iWg gih kapirlt saking bakating kadjiwan ugl. A wit, sana'dyan pikiran iantip utaWi tjerdas nanging bilih kalantlpan wau kadjiwanipun tumufiju dateng kekareman ؛ngkang angegungaken kangge kauntunganlpun pijambak kemawon, lah,. punika jen k.etrapaken dateng bangsa Satrija utawi baHgSa Danudja amasti inggih boten ؟ atuk, makaten Saladjengi۶un bilih dasar2ing hakat utawi kadjiwanfpun wau dateng patanen. punika ingkang matuk inggih kedah ambumeni ulah patanen.
Mila wontenipun bangs ؟ ؛ ,pepi u-wau ing nalika *amanten Inggih sae sadaja nanging kelas utawi bangsa [kaUmJ wau samanten dereng wonte ؛ model? tambafaanjpun tembgng strijd ؛ngkang ladjeng dados klassenstrljd kados samangke ingkang sering karembagj. Inggih sadaja wau boten rumijin boten samangke, sampun mali ؛ bab pangkat, lambok menapa kema.won bilih Wntawising satunggal Jan satunggali ؟ u؟ punika ladjeng karem andupehaken dateng lintu. ainjaekaken angegungaken ؛ dirinipun pribadi, inggih sampun temtu kemWwon leregi^un 'nun. ] ten dado? strijdprogram; dados wosipun namining bangsa ingkang kaliratah dipun maksudaken klas punika, ing kina k'adjengipun boten kangge ' . ' - ' dat.eng bangsa utawi kaum JintunJpun kados upaminipun dupeh bangSa Satrija ladjeng andupehaken ing bangsa Sudra, nanging malah katjarijos, ksb. ing Serat - Pustakaradjamadya, ing djaman Budha pandjenenganipun Nata lam inipun sanget angluhisraken ing bangsa andap. .
Dados bah tembung sudr ؟ kWdos ingkang kapatjak ing dalem djangka ksb. punika sa ؟ es katudjokaken dateng namining bangsa S u d a ksb. wau, nanging kama^udake؟ dateng. tembung "Sudra ingkang aretos dradjad andap, utawi sa^ .nes sudra ingkang maksudipun dateng wo'hg tani
Isinja dlluar tanggungan pentjetak.
Pert). RISTAS" Mn.
19×91.8 07X98 aba GVL