Baca PDF (OCR): Padjhalanan dari Songennep ka Batawi / karanganna Rd. Sastra Soebrata

Wason DS 647 M18 S25

ASIA

Jason

DS CORNELL

647 UNIVERSITY M18 LIBRARY $25

Unadoereerel

Arghana f1.35 Séri No. 439 Cornell University Library

DS 647.M18S25
Padjhalanan dari	Songennep ka Batawi
	1924 023	492 014

DS 647.M18S25

3 ech

PADJHALANAN

SONGENNEP ka BATAWI dari

MABI GHAMBHAR

KARANGANNA

. SASTRA SOEBRATA .. Rd

UITGAVE VAN

DE VOOR DE COMMISSIE VOLKSLECTUUR

KALOWARANG BALAI POESTAKA

RDUCRO. UITV.

Koe-boekoe

sè kasebbhoet	èbăbă panèka	salaènna	è ,,
.	, kèngèng	djhoeghăn
sè èpondhoet	sareng dhingèn	ongkossa
-			:

BALAI èpondhoet POESTAKA ", Weltevreden è Agèn-agènnèpon Arghǎèpon boekoe ngèrèmmaghi postwissel. kasokana kèrèmmaghi langkong mabi

KOE BOEKOE BHASA MADHOERĂ

Njamana Njamana boekoe sè ngarang

Séri A.

M. Moekadi Boekoe pangadjhǎrăn.
R. M. Soerjapranata. Boekoe pètotor bettjè '
M. Kartasiswaja.. Tjarèta bhab paserrona bhoe-
roen alas.

M. Partadiredja. Tjarètana arnep bipatè'
alasan

R. Werdisastra • Pètotor kaotama'an.

J. Habbema Kembhăng tjampor bhǎboer

Séri B.

C. F. Winter. Darmawasita.
M. Poedjaardja Dhoengngèng tjarètana orèng
towa ghi'djhǎman kona

M. Mangkoeatmadja. Pètotor bhab kasèhatanna
bhadhăn Dr. W. Palmer van den Broek.Tjarètana kantjèl•

D. F. v. d. Pant băn Kè Padmasoesastra.Dhoengngèng kalakoanna Njaè
Ghoenabitjara Ng. Wirapoestaka. Pangaonèng bhǎb njènjor

R. Werdisastra băn
R. Sastrawidjaja.Tjarètana dhoekon..
Dr. O. L. E. de Raadt. Bhab panjakèt pès. M Wignjaamidarma Boekoe bhab pangraksana băn pangrabăddhǎ sapè. Dr. Terburg Ghoemèghil malarija rèja apa ? Dr. C. Bakker.. Panjakèt mata...•

A. C. Vreede. Tjarètana Băngsatjara Dr.D. Snoeck Henkemans. Panjakèt matakao.
Arghǎna

f 0.10

270.17 16
0.14
290.20
770.21
0.34
970.12
170.08
390.08
0.22
120.15
770.09
190.50
0.05
270.13
290.16
170.09
0.20
18

0.02

GE NABRINK & SON
OLD & MODERN	BOOKS
Korte Korsjespoortsteeg		8
AMSTERDAM	C. (Holland

LEBEELING VOLKENKUNDE

Séri No. 439 Arghana f1,35

PADJHALANAN

dari SONGENNEP ka BATAWI

MABI GHAMBHAR

KARANGANNA

Rd. SASTRA SOEBRATA.

KALOWARAN :

BALAI POESTAKA

DRUKKERIJ VOLKSLECTUUR WELTEVREDEN. R

PDUCRO VITY

ÈSSÈNA		BOEKOE	PANÈKA
Pyatoran				1
Momolan	·	SÈ	.	3
Bhåb 1. Dări	Djember	ka Songennep
.. 2.	Songennep	Djember		· 13
3.	Djember	99 Sorabhǎdjă	.	16
4.	Sorbhădjă	99Maos.		• 25
5.	??Maos	99Bǎtawi		30
			'.
Bhǎb 1.	Bătawi			36
2.	" Djoekdjǎ	"9 Sorabhǎdjă		38
993.	Sorabhǎdjă	, Songennep		38
99.	9. Songennep	"9 Sorabhǎdjǎ	•	40
5.	99 Sorabhǎdjă	,, Båndoeng		40
	Båndoeng	"" Bătawi		46
			'.
Bogor)	·			87
			.
rèngkessanna	tjarèta			96

BAGIAN KAPÈNG SÈTTONG

BĂGIAN SÈ KAPÈNG DOEWĂ

Dări ka Djoekdjǎ

4 :,,.

6.. BAGIAN SE KAPÈNG TELLO
(kotta

BAGIAN SE KAPÈNG EMPA '

()

M18 S25

PYATORAN.

Nejat	kaoelǎ ngarang	„padjhálánan	ḍări	Songennep	ka Bătawi	pa-
nèka, sopadja bhǎb : 1. kabăḍă'ǎnna 2. kabǎdä'ǎnna 3. kabădă❜ǎnna	namba'ăna	pangaonènganna naghără Songennep naghåră sè naghårà Båtawi	, èlèbädhi sareng.	rèng-orèng	sè maos,	däri
Èantarana	sadhădjă	naghără	sèètjarèta'aghi	, sè palèng	èparloaghi
neng kabaḍă'ănna	naghåră	Bătawi	, sabăb	naghårå angghåpanèka		koṭ-
tana tana	Hinḍijă Nederland	,tor	kalonta karadjǎ'ån	sareng kasaèanna		.
Sadhǎdjă	orèng sè	ampon ouèng	otabă mèreng	kabåḍăʼănna	naghără
Båtawi,	tanto pas	bhäländhreng	sè terro	onènga napa '	ka naghără
Bătawi,	marghǎ terro	onènga	dhibi ' ka kanjata'anna		.
Laèn	dări kaparloan	sè kasebbhoet	bhoeroe	, boekoe	panèka	radjă
ghoenana	ka orèng	sè èntara	(ghi ' bhoeroe	onèng ka	Bătawi	otabă
ka sala-settonga	naghåră	radjă	sèampon	kaoelă	, sabab	sarat
dhăddhi kaparloanna	panodhoena paḍă èterrangngaghi	djhălăn (gids,	leidsman, opama :	.),	karana sadhådjă
a .bhǎb	sareanna	ponḍhoeghăn	(losmen	,hotel),
b. kabădă'an	sareng	atoranna	losmèn
C.tolak sareng	-balină én -laènna.	dari station	( settatsijoen	) ka losmèn	,
Dhăddhi	orèng	ghella' onèng	sabelloenna	ka kabădă❜ănna		losmèn
sè èèneppana	.
Prandhinèng	tja' -	otja ', sè èangghoej	èḍålem	boekoe	panèka sadhădjă
otja' Madhoeră	Songennep	; anangeng	båḍă	djhoeghăn	sèttong	doewǎ '
otja ' ma-njama	sè bännè	otja'	Madhoeră Songennep	, otabă	bănnè	otja '
Madhoeră	, sabab ètoro'aghi	ka kapprana	otja'na orèng è tong		- sèttongnga
naghără	sè èkennengngè	bhårăng	sè èsebbhoettaghi		bhoeroe	. Laèn
sè	kasebbhoet	bhoeroe kåḍă	pan- saponapan	otja'	Madhoeră	So-
ngennep Songennep	sè ta noro ' sè ngotja'aghi	ogher,, opama :	marghǎ ètoro'aghi	ka	kapprana	rèng
Notokoesoemo,	mastèna	: Natakoesoema		(Natakasoma)	.
PADJHALANAN	.					1

”

) èlèbådhi Băl

d.
dări '

Manabi	karangan	kaoelă	panèka	bädä	sè sala,	korang saè, korang
ghenna '	otabǎ	tahèlap	kateranganna		bădă	pa-ponapa	sè parlo
ètjarèta'aghi,	mangka	è	boekoe	panèka	tadă '	,ra '- pasè -	ra'a sẻ
ngaghǎli	moghǎ	kasokana	aparèng	onèng	ka kaoelå	, njopprè karangan
panèka	èbingkeng	kèngènga	èpasaè.

otală ghi'

SASTRASOEBRATA.

. n

Weltevrede è )

Poestaka

( Balai

Volkslectuur de

voor

Commissie

Kantorra

Museum (

gedong

gadjah. )

MOMOLAN.

E Juli

naléka	arè Satto	tangghål	8 boelan	1911	,lerres tangghål
11 boelăn	Reddjheb	1841,	bădjå ghoe-lagghoe	kaoelǎ	arassa
tegghessa	, nandhǎ'aghi	djhă '	abå kaoelă	bărãs .Saamponna	pokol	7
kaoelå	ladjhoe adjhålån	ka sakola'an	lèbăt	ditèmoranna	kantor	Land-
rente-Brigade	sareng kantor	politie	( poelisi) Djember;		ra-kèra 5 mennèt
abiddbă	ampon napa	' ka sakola'an	kellas	kennengngan		kaoelǎ
apangghåbǎj	.
Sanapa'na	ka	( kaoelá	ampon	asadijă	pangadjhărăn	sè
bhăḍhi	èadjhărrăghiǎ	ka para	morèd) kaoelă	pas adjágă	para morèd
sè èn-maènan	è kennengngan	pamaènanna	. Neng-	èpamaènan	angghăḍijă
kaoelå	aḍhep ka	dådjă sareng	ka bără	dădjǎ nèngalè	pakarangan
sareng	asistènan	( 1);	ka bårå'	nèngalè	tegghål;	aḍhep
då lao'	nèngalè bengkona	rèng	kampongan	; aḍhep da	nèngalè
tana Leddo	' ( 2)sareng	tèmba'an	(3) ( schietterrein	);	para morèd padă
katèngal	senneng	sè èn-maènan	sareng	tja-kantjana	, nandhå'aghi
djba' aba'na	padă	sèhat; sabănnè	bådă	sè njoteng	ngapallaghi	pa-
ngadjhărǎnna	.
Ta '	abit pas bådå	opas kapatean	,konkonanna	ghoestè	Patè	,ka-
sorang	entar ka	, abälă	djhǎ ' kaoelă	ètèmbhǎli	ghoestè	Patè
ébǎkto	angghåpanèka	djhoeghän;	tèngalanna	kadhi	sè tjè'parlona.
Kaoelǎ	atanja ka	opas konkonan	bhoeroe	bhab kaparloanna	ghoestè
Patè sè	nèmbhǎli	kaoelă, tapè	abǎ'na ngotja '	„ ta ' onèng	.Amarghå
angghåpanèka	kaoelå	ladjhoe ngèra	,manabi	sakèng tasangkot	parkara
bhadhi	èparèksaʼa.	Sarrèna kaoelă	ta ' aromasa	anḍi'	parkara, mangka
pas ètèmbhăli	pangradjă	bhăngsa	politie	kasoesoeån	,	mèlana
kaoelǎ	tasèjalla	.Saamponna	njo'on édhi	ka Mantrè	Ghoeroe	ka-
oelă pas	mangkat.	Sareng kaoelå	njabis	kaadjoenanna	ghoestè	Patè,
atè sè	-tasèjal ghellä	'ladjhoe	marè njakalean	, marghă ghoestè		Patè
adhǎboe	tja'èpon bäḍă	asta'anna	Kangdjeng	towan Assistent	Resident
Djember,	se aparèng ) bhăsa	onèng, djă è	' kaoelă èangkat Commissie	dhăddhi voor	Pangarang de Volkslectuur
è Meester	Cornelis	( Mèster Kornèlis	), Batawi	.

(1) Lodjhi asistènan, tjara Madhoeră Bhǎsoké kapètoran, tjara Songennep.
(2) Leddo ' panèka otja ' Djhăbă, : lembă.
3) Tèmba'an, tjara Madhoeră Bhasoké sekkép, tjara Songennep.

tje '

sakola'an

lodjhi aḍhep '' tèmor

kaoelă

”

tor tjè'

jal

(Redacteur Madhoeră kantorra

artèna = (

Saamponna	ghoestè	Patè adhaboeaghi		kaparloanna	asta'an	ghella',
kaoelă ladjhoe	èlèllanè	palèman	,abali	ka sakola'an	.Sanapa'na	ka
sakola'an	sareng kaoelǎ	pas	edhoengngèngngaghi		hǎboena	ghoestè
Patè ghella	' ka Mantrè (10-7-1911	Ghoeroe )pokol	sareng 7laghoe kaoelă	tja -kantja ètèmbhăli Kangdjeng	sè laèn.
towan Controleur	Djember	, parlo narèmaʼaghiă		bislit	(besluit).	Dhinèng
bislit kaoelǎ	ka'into	bhoenten	ta ' dări	Kangdjeng	towan	Directeur
Onderwijs,	tapè dări	Kangdjeng	towan	Bessar Gouverneur		Gineraal,
ka tète	masa Bogor	, 24	1911 No.	53. Amarghă	dări	angghå-
panèka kaoelǎ	sakalangkong	pèrak	, sabåb	:
1. bháḍhi	lèbără panèngalan		, bannja ' naghără	sè	bhăḍhi èkaonèngè;
2. pangaonèng	kaoelå	bhåb	ngarang	bhadhi atambă'å	samporna	,
karana è	kantorra	Commissie	voor de	Volkslectuur	ghella	' kaoelă
bhadhi apangghäbăj ngarang;		lăng- saghoeloeng	sareng	rèng	-orèng sè	padă ahli
5. bhadhi	bănnja'a	pangaonèng	bhab	pan- saponapan		,mar-
ghǎ è kantor	ghella	' bhäḍhi	apolonga	alalakon	sareng orèng	pan-
saponapan	blångsa,	kadhia :blångsa	Djhäbă	, Soendă	, Maladjoe	sareng
èn -laènna	; otja'Maladjoe	Bătawi	èngghi	bhadhi	onènga djhoeghăn	;
4. bhadhi 5. sareng	onènga én-laènna.	kabådă'änna	naghåră	Bătawi	;
Saamponna		ghella' ètarèma	, kaoelă	pas	njo'on paamètan	,
abăliǎ ka	sakola’an	.Sanapa'na	ka sakola'an	kaoelă	pas ngatorraghi
bislit ghella	' ka Mantrè	Ghoeroe SÈ	sareng	tja-kantja	sè laèn..

È are Sennen

Juli

bläsa

bislit

BAGIAN KAPÈNG SÈTTONG

BHAB I.

	DĂRI	DJEMBER		KA SONGENNEP
'katjatora	sapalèmanna		kaoelă	dări sakola'an	, samangkèn kaoelå
ampon kengéng	èdhi	dari Kangdjeng		towan Resident Bhǎsoké palèman
Songennep	10 arè	abiddhă	, marghǎ	parlo	mèt-amèt ka para sana
permèli( 1	). arè	Satto	tangghäl	15	1911 pokol	6 lagghoe
kaoelä mangkat	dari	Djember	palèmana	ka Songennep	, nompa	' spoor

(1) sana '-bhrădjă.

ka ' È Juli

ka Panarokan	; pokol	11 kaoelă	ampon	napa ', pas	terros ka	palab-
bhoeǎn, schappij )	nompa ' kapal sè anjama	tambhångan ,, Caroline	M. S.	( Madoera	Stoomtram	Maat-
katjatora	băḍăna	èdjbălăn	, kaoelă	ampon napa '	ka Songennep	.
Saamponna	olle boe-amboe	saare,	kaoelä	ladjhoe molaè	mèt-amèt	ka
lă- bhălă,	sareng azijǎra	ka astana	para	bångatowa,	noro '	kadhi
ponapa kapprana	adhat	Madhoeră	.
Sarrèna	kaoelă sè	adjhălănan	ghella ' bhåḍhi	ngondhoerǎna		naghără
Songennep	talèbăt djhǎoe	tor	' ta ' tanto	, djhä ' bilăèpon	bhădhän-
kaoelă se tèn-nètènè	onènga nèddha' bhab kabådǎ'ånna	tana.	Songennep	polé, dhăddhi	kaoelă	sambi
Prandhinèng	naghǎră (afdeeling) Songennep			panèka	dă - padă	naghără
è tana (rèsidénan)		Madhceră	mè- rammèan	kadhibi '	; tjatja	djiwăna
kasebbboet	édǎlem Regeeringsalmanak bhăngsa	Bhoemèna 99Bălăndhă 99 Tjèna	taon 15956	1911 : orèng, 217 95699
		99laèn		752 69
Koṭṭa	Songennep	panèka èpanța	dhăddhi	2 bägiån, èngghi		panèka :
koṭṭa lowar	sareng	koṭṭa dălem	. Koṭṭa dalem	bhoeroe	para'masaghiå
lerres, radjana		saeppal masaghi	,tor	èkalèlèngè	lorong radjă	, sẻ
mènangka	dhăddhi	bătessa koṭṭa	lowar	sareng kotta	dälem	ghella.
Lerres	ènga '- tengnga'anna		koṭṭa ghella	' bădă lorong	tapak	dång-
dǎngnga	; sèltong dă '	båră ' ḍa '	tèmor, sèltongnga	dă '	dădjå då '	lao ’;
sè dă bără'	terros	ka onderdistrict	Lenteng	, Ghånding	sareng	Loe'-
ghoeloe ',	bådǎ sèmpanganna	ka	asta Radja	: sè da '	tèmor terros	ka
palabbhoeǎu	Kalèanget	; sè då '	dădjă terros	ka Manding	,Ambhoenten
sareng ka	Tang- bhatang	, se	dă ' lao 'djhălăn	ka	Băloeto terros	ka
Mekkasan	.
tapak	dangdang	nga' -tengnga'anna		kotta ghellă	bădă	pasarra
tjè rammèna	, ponapa	polè manabi	teppa '	arè pasaran	, ènjamaè	Pasar
Radjă; tapè	sè lerres	pasarra	ongghoe èpaddhoe	tèmor	- lao'na.	bără '
lorong sareng	è pèngghir	tèmorra	pasar	bhoeroe bådå	bengko	pang-
kèng malang	landjhang	apangghoeng,	modjhoer	dă	' dådjă dă '	lao ',
padă	aḍhep ka	pasar, sareng	rèng	Songennep	kappra	ènjamaė

". Ta'

ghi

'Arab

È ' È

tor

,, pangkèng ".Bengko angghăpanèka pada toro'anna karaton; ghi' lambǎ ',nalèka sowarghåna Kandjeng Soltan Pakoenataningrat, èkennengngè langsir (cavalerie) sareng sardăḍoe (infanterie ) Bălándhă; (kennengnganua sardaḍoe Bălăndha bhoeroe sè sanjatanaèbhintèng Kalèmo'o', sè samangkén èbhadhi roma sake').Samangkenna pangkèng ghellǎ' padă èpasèwă, kabännja'an èsèwå bhăngsa Tjèna èkaghåbăj băroeng ngèras èkabengko sakalė. Pèssè sèwäna èmaso'aghi ka ekkas masdjid. Neng- èdädjă lorongnga pasar ghella ' bädă bengko sèttong tjè' ngaḍălemma èkennengngè sakola'an Tjèna Tiong Hwa Hwee Kwan, éboekka' molaè taon 1910. Di lao'anna pasar bădă lon-alonpabhărisanna pandjoerit. Lerres ènga'-tengnga'anna lon-alonangghåpanèka băḍå båringen korongnga dädoewå'adjhådjhår dädjă lao'; èantarana bădă lorongnga dă bărǎ ' dǎ ' temor, éngghi panèka dări djhoedjhoeghånna labăng-radjåna pakaranganna masèghit(masèghit anjar) ka karaton ( 1). Masighit anjarkhoeroe atana asoson tello;sẻ bă-Đălă ghentèng, ka attassa paḍă essèng. Sè adjennengngaghi èngghi panèka Panem- blă'an Somala ( Natakoesoema I) nalèka taon Arab 1200, taon Djhåbå 1712,taon Bålåndhă 1782. Masèghit Songennep panèka kèngèng èkotja'aghi ta ' saponapa bhidhăna sareng masèghit én -laènnèpon è Madhoeră, namong sadjă’- èpon ghi' sadja' kona,tor èḍőlem băḍa paboelloeän sareng pasam- bhǎdjänganna babinè an; kennengngan sareng bat-lèbädhanna èpanja- ladjă sarta lengkep ta ' njalangap ka lalakè'an. Sabbhän Djhoema'at rammè bisaos orèng babinè' sè pada ka masdjit. Lerres èkangan katjèrra ampèr aḍă'na padă bădă djedding radjäna abhängon kolla, ébhadhi paboelloeănna lalake'an. Mongghing bărǎ'na djeddingsè è dădjå ghella' båḍä mandhåpa kènè'na. Éseddhi'ánna bădă djeddingnga nè' - kènè', èbhadhi paboelloe- ǎnna babinè'an. Lerres di tèmoranna djedding ghellä' pada båda mandhapana; sè è dǎdjå èkennengngè hakim rad aghåma manabi marèksa parkara; tapè sè è lao ' èkennengngè dhin-modhin, sè kabägian adjăgă masèghit.

tapè sareng	rèng Songennep	ghi' magghoen	ènjamaè	„ karaton	.”

(1) Somèlèa karaton angghapanèka samangkèn ampon dha dhi kabhoepatèn

Eantarana	mandhåpa	bhoeroe	,lerres ènga '- tengga'anna		, băḍă	lorong
mobinna	då bårå	' da ' temor	dări dhåk	-ondhåk	aḍa'na	masèghit
djhoedjhoek	ka labăng	radjăna	pakaranganna	. Lerres	èkontjo ' båråʼna
lorong	mobinan bhoeroe	è kangan	katjèrra	padă băḍă	paddhăsanna	.
Labång	radjana	pakaranganna	masdjid	Songennep	panèka	, sènga
èomessè	èpateppa ',	è-saèan sa	Madhoeră.	Eattasanna	labăngnga semmo
tèngghi	băḍă ko-bengkoanna	,	sareng	ata'na	paḍå gheḍdhoeng	.
Ko -bengkoan	panèka manarana masèghit		;	èangghăḍijă bâdă	bheḍdhoeg-
ghă (djidoerră ).	Dă '	dădjă dă '	lao ' däri ko	-bengkoan bhoeroe	paḍă	băḍå
bhabhǎtorra	noronnagghi	kongsè	napa '	ka tana.	kangau	katjèrra
labăng	radjă ,lerres	èbăbăna	bhoeroe	, båḍä	pangkèngnga	;
sè è dădjă	panjabă'ǎnna	kațel	2), sè è	lao 'èratja	' bessè,	panjèm-
pennanna	pèssè kas	masdjid.	ètèngale	dáři	lon-alon masèghit
panèka	namong katèngal	ata'na	, marghǎ kaandengngan labăng radjăna
pakaranganna gheddhoeng	sareng bhoeroe kèngèng èopamaʼaghi bărǎna radjă	gheddhoeng	è kangan	katjèrra	.Labăng sèngandengngè	sareng
masèghit	. Bărăna panèka	lagghi ' tatèla	, djhä ' lamba	'	saè. Rarengghånna
kaddhi :	- pèlaran	, ellèsan,	karawangan	sareng	én -laènnèpon
moddha	.
Pettè	bessè sè	èpanaroè pèssė	ekkas	masdjid ghella '	ngangghoej
sorok tello	megghi	padá ne bannèan	;sorok	angghåpanèka		sèttong
ètegghoe	' Pangolo,	dădoewa'na	Patè sareng	Djhåksa	-radjä (Djhåksa
landråd).	Sabbhån asareng Patè	tello boelán. S 1/5	sakalean dhäddhi	ekkas èkomėsi obăng ekkas	sareng masèghit	Con-;
sè 2/5	na egi-bagi	ka para	hatippa.Dhinèng	bănja'na	pèssè	sè
ègi-bagi	bhoeroe èḍălem	5 boelăn	rata-ratana	kantos		sa-
èboe ropėja) orèng.	.Bănnja'na	hatip,	sareng	adjoeng	-pangolo băḍă	40
Manabi	orèng mandjheng	éada’ánna	manara	ghellä'	,tanto nèngalè
è tèmorra	lon-alon :	dhálem (karaton	)sareng	pakaranganna	; èpèngghir
- lao`na	lon- alon	kamar bola	, sèanjama	„ Officierssociteit		.
bola	angghåpanèka	bekkas pasèbhänna		karaton;	è lao'na lon-alon	:
tangsena	pandjoeridhän	; è lao'na	masèghit	abăk	ngatėmor	station

tabing

È bhabhător ( Manabi

lar tèhel ghi

troleur teptep

f 1000.-( pangolo

tèmor " Kamar

Bhasoké;	tapè katel	tjara Madhoera	Bara ' bhängsana	lèntjak	kènè sè	ngangghoej
nang-tanang	.

2) Katèl, tjara Songenneposongan, tjara Madhoeră Bără sareng Midhoeră

(

( settatsijoen) ettrèm M. S. (Madoera Stoomtram Maatschappij ).Djbă- lănna ettrèm sareng settatsijoen angghǎpanèka manabi kaoelǎ ta ' hèlap ébhadhi nalèka taon Bălăndhǎ 1899. Manabi kaoelǎ adjhălăn dă ' temor noro'lorong ènga '-tengnga'anna lon-alon, sanapa'na kapèngghir tèmorra nèngalè bekkas paghår alas sareng labångnga karaton sè war-lowar kadhibi ';di tèmoranna angghǎpanèka båḍă polè kantos 6kennengngan, sabab karaton Songennep panèka lambǎ'alabăng tonḍhă 7. Labăng lowarrakabhoepatèn,kantos mangkèn,noro ' njama sè kona, ènjamaè labăng mèsem.Labång mèsem panèka apangghoeng; è- ḍiattasanna labăngnga băḍă ghămbhärră djhărån sareng olar, padă akalembang tor padă ngadhebbhi ekkroen, engghi panèka sè ènjamaè ,, wapen Songennep". Mèlana labang angghäpanèka ènjamaè latăng mésem, sabab mandhapana karaton katèngal dari angghåḍijă nèng ngès-mèngès marghǎ kaandengngan bårăna gheḍdhoeng sè bådă neng- èdiḍalemmanna labăng ghella',kèngèng èopama aghi orèng mèsem. Ghi' sowarghǎna Pejan- dhălemKangdjeng Pangeran Pakoenataningrat,Kolonel titulair, R. M. W. 4-R. N. L. A. M., labăng mèsem ghellǎ' èdjågå pandjoeridhăn sabèlwă = (däri schildwacht). Eadǎ'änna labǎng mèsem angghapanèka bădă pantjanètèna (pasè- bhăn); è lao'anna pantjanètè aella' lo:ong badă tana tèngghina èkalènglèngè saghårån.Tja'na orèng wa -towa, è taua tèngghi bhoeroeghi' lambă bădă bengkona; èsaghărănsè ḍi dădjăʼänna mangkèn ghi ' bădă rè-karena kadjee boelliu kadhi bhoengkana njèjor mandjheng èdălem aèng, èngghi panèka bekkas jangghǎna ghălăḍbăk lăn-djhålänna ka bengko ghella'. Lerres è bårǎ'ǎnna saghårăn ghella' ates paghar alas, bădă taman- na, sè ènjamaè taman Tandjhoeng otabă taman Bine', marghǎ mèn- dhimènna nèng èbhadhi pamandiănna rèng bibinè' saos. È bărǎ'-lao'na labăng mèsem bădă manarana eddjhăm, samangkèn ghi' kaangghoej. Prandhinèng terrosanna lorong sè dåri båră' ghella', è tèmoranna karaton saamponna lèbåt èeddhi'ånna taman Patemmon, sareng taman Lake', pas atjampo sareng lorong radjă sè ka Marèngan. Mèlana taman bhoeroe énjamaè „,taman Lake ””, sabăb tjoma èbhăḍhi pamanḍi- ǎnna lalake'an.Aèngnga taman Lake ' panèka sakalangkong djbennèng.

Djhǎ' senga bădă pèssè ettjiăn ngalto ' kadǎlem aèng, angsal ta' èbek -ghoembek, mastè ètemmo. ÈSongennep panèka mangkènna ghi'bånnja ' bengko djă - radjă, tèlas dhǎlemma para pangèran ghi' konana. Ghi ' lambå'na tanto padă è-saè, nangèng mangkènna ampon tjè'messomma, ta ' karabăt, bădă djhoeghăn sèampon rosak. Tèlas dhålem bhoeroe, naddjhån mangkénna èkennengngè para na'- potona, ghi ' ènjamaè noro ' sèka- aghoengan dhingèn, opama :

Dhǎlemma Pangeran Soemo ( Soemoadipoetro) ( 1) èkampong
Pangarangan dhisa kapandjhin.
Dhǎlemma Pangeran Adi (Soeriaadipoetra) lerres èdjhădhi-
morra dhǎlemma Pangeran Soemo.
Dhǎlemma Pangèran Lè'nan (Soeriasinrangingrana), Luitenant
Colonelbhǎrisan Songennep, neng-ètèmor-dădjăna karaton.
Dhǎlemma Pangèran Ami (Soeriaamidjaja) èkampong Bhoe-
djhăngghăn,dhisa Kapandjhin.
Dhǎlemma Pangèran Kornèl (Soeriasinrangingngalaga) ,kappra
ènjamaè,, dhǎlem ḍădjă ”, è bårå'na pèlar Molo’an.
Dhǎlemma Pangeran Soering(Soerjingrat).
Samangkén kaoelǎ matora bhab astana para Pangèran ghellă '( sè èkaonèngė kaoelă bisaos ); ponapa polè astana Panembhå❜ăn sareng Soltan sareng én -laènna sè lo-parlo.Opama: È da'ampon èterrangngaghi, djha'lorong se dăbără' ètapak- dangdångnga pasar Radjå panèka bădă sèmpanganna kaasta sè ènjamaè,, asta Radja". Mèlana ènjamaè, asta Radjă ”, sabåb astana djǎ-pangradjă. Băḍá djhoeghån sèanjamaè asta Tèngghi, marghă kennengnganna ètèngghina,èngghi panèka èpèngghir lao'na ghoenong Kasèngan, Djhǎoena asta Tèngghi bhoeroe dări pasar Radjå ± 3 eppal. Manabi orèng èntara kaasta Radjă,saamponna napa' ka kampong Bǎnasokon pas molaè ongghǎ katas ghoenong. Molaè däri djhă- lănongghå bhoeroe kantos ka asta Radja ghella' èkangan katjèrra ta ' rang-korang asta, éngghi panèka astana R.Tjakrasoedibya,Patè pansijoen Songennep, astana R.Wangsakoesoema, astana Dhin Dhoc- patè, astana Kangdjeng Kėjaè sareng èn-laènna.

(1) Pangeran Soemo panèka kalonta kapandikaranna.

Kennengnganna asta Radjă panèka neng-ètas-attas kadhibi ', pakaranganna èpanța dhăddhi 2 băgiăn, ḍădjă lao '; băgian ka lao'na ko- tong taḍă ' pasarèanna sakalė; anangeng bagian ka ḍădjăna bănnja'. Egheddhoeng dãdjä -lao'na pakarangan sè è lao ' lerres èbhaktengnga padă băḍă labăng radjana; labăng sè èlowar ta ' mabi adhek sareng daoen, neng kadhi labăng tjongapan, tapè labăng sè edǎlem padă ghenna', talèbăt radjana tor tje' saèna; diattasanna masang rarengghån băto. Manabi labångnga asta bhoeroe ètèngalè dări djhåoena ta' arassa labangnga asta, kadhi labängnga karaton. Mètorot katerrangan èdälem boekoe,, Elmo Bhoeme " karangauna towan W. van Gelder,asta Radja panèka e- saèan kadhibi' däri sadhădjåna asta è indija Nederland. Didǎlemmanna labăng radjå (dälem)ghella ' bäḍă bărǎna (deng- andeng ) gheddhoeng èpasangè bãto-ètem atolès. E kangan katjèrra labăng ghellä' båda tolèsanna djhoeghån padă neng-è båto -ètem; sè è bărǎ' aksara Arab,sè è temor aksara Djäbå kona.Dhinèng monjena tolėsan angghåpanèka njebbhoettaghi asmana sè adjhennengngaghi asta ghella',engghi panèka Panembhä❜ăn Somala (Natakoesoema I); nangèng ghi ' bhoeroe amolaè pas sèdhă, se matotok Pėjan -dhålem Soltan Pakoenataningrat. Edădjä'änna băråna gheddhoeng bädă tjongkoppa asoson tello',abhă- ngondhi-kadhia masèghit. Seba-băbă atanaghenteng,kaattassa padă sèrap. E- didǎlemmanna tjongkop angghåpanèka bådă pasarèanna para Rato Songennep sareng djoe-dhinadjoena, èngghi panèka:

I. a. Sè è ră '-báră' semmo ka ondjhoer R. Adjheng Hapsata, pottrana Panembhäʼan Somala, sèdha ping 14 Moharram 1238.
b. È ra' -bără' sè è lo-olo : Rato Panembha'an Somala, sèdhă ping15 Sappar 1265.
C.Di tèmoranna : Panembhä'än Somala (Natakoesoema I), sedhaping2 Molod 1250.
d.Se djhoeng temoran : Soltan Pakoenataningrat,Generaal Majoor, sèdha ping5Reddjheb 1270.
e. Sé è mor-tèmor : Panembhă'án Natakoesoema II,Kolonel Ridder Ned. Leuw, sèdha ping 4 Djoemadilachir 1296 ( 1).
(1) Eantarana sidhadjana orèng Djhăbă, Soendă sareng Madhoeră, sè ngen-
neng di-boedi kadhibi' tolèsan jara kona neng Panembha'an Natakoesoema II. Salèrana oneng njalènnaghi towan Raffles tolèsan kona è băto.

.	Sè è ondjhoer	è ră	- bără ' : Rato	Adipati		,
Rato	Montjol	èbhoena	Pangèran	Dhoepatè Montjol	),pottrana
Soltan	sè po-seppoan	, sèdhå	ping 10	Haddjhi	1286.
9. ping	tèmoranna 25 Powasa	: Rato 1296.	Panembha'an	Natakoesoema		, sèdhå
h.	Sè è mor	-tèmor :Pangeran	Pakoenataningrat		(2),	Kolonel
Ridder ping	O. 17 Rasol	4. Ridder 1519.	Ned.	, Regent	Songennep	, sèdhă
.	lowaranna	tjongkop	ghella', è	bårǎ ' tèmorra	paḍă	bănnja '
pasareanna	pottra	Pėjan	-dhălem	Soltan. Lerres	è bărăʼănna
tjongkop	ghella' semmo	ngaḍădjă	băḍå pasarèan	ata	' essèng	sèttong,
èngghi panèka	pasarèanna	Pangèran	Dhoepatè	.
.	Mongghing	è temor	lao'na tjongkop	bădă	pasareanna
mengghoeng	Pakalongan	pansijoen	,	Atmadjanegara	(èbhoena
pottrana soema	Soltan Pakoenataningrat ), sèdha taon	1905.	,mantona	Panembha'an	Natakoe-
Eantarana	tjongkop	sareng båråna	gheḍdhoeng	ghella '	, sè èpèngghir
tèmor bădă	mandhapana	ne ' -kènè'	ata'	ghentèng,	ebhadhi	paboe-
amboeǎnna	rèng se	njekkar.	Di bără'anna	mandhapa	bhoeroe	bădă
bhăntjètta,	panèngalanna	kol-pokolan	( eddjhåm,	băkto	); sè pèngghir
båråʼna	bäḍå bengkona	nè' - kene ',	èbhåḍhi kennengnganna		djågå astana
sè akemmét	.
Dhineng	padjågåna	asta Radjå	panèka	padă orèng	mardhika	,ta'
kèngèng	parènta'an	naghåră, lopot	obăng	kapala	paḍä olle	sabå
pardhikan	,ta' kèngèng	padjek.	Bánnja'na	padjågăna	asta ghellă	băḍă
102 orèng	.Pangradjăna ). Eḍălem	apangkat saarè samalem	Adjhek sè kabǎgiän	djågå asta adjagă	sareng asta	Lora ghellǎ'
bădă kabǎlloe	oreng	kasangana	Lolorana	. Salaènna	bădă sè	èpantjè
adjăgă astana	Kangdjeng	Kèjaè	sareng astana	Dhin	Dhoepatè	.

f' Prawiraningrat (

Di II

W. Leuw
IIDi bădjăna

IIITa-

R. Arjă
II

tor

(Kalora'an

( 2) Sabelloenna djoemenneng Pangeran adjhoedjhoeloek : R. Aria Prataming- koesoema. Ra -kèra èdalem taon 1872 djhoemenneng Pangeran, adjhoedjhoeloek Mangkoeadiningrat; ladjoe djhoemenneng Luitnant Kolonel pas aobă ăn adjhoe- djnoeloek : Soerjengrat. Ella ' 5 taon dări pasèdhana Kangdjeng Panembha ăn, naléka boelăn November 1883, naghåră Songennep ètegghoe Gouvernement, Kangdjeng Pangeran Soerjèngrat èangkat dhaddhi Bhoepatè Songennep. Ra -kèra taon 1890 pas aghǎntè djhoedjhoeloek Soltan Pakoenataningrat.

S. S.

tèmoranna	astana	para Rato ghellǎ	' ella '	gheddhoeng	, pasarèanna
para båǎdjoe	. bărǎ'ănna	engghi	ella ' gheddhoeng		djhoeghån	bădă
tjongkop	pasareanna	Pangeran	Djhimat.	kangan	katjèrra	sareng
è ondjhoerǎnna asta polè.	asta	Radja panėka	kantos	ka Bänasokon
. Manabi	orèng	mandjheng	è labăng	radjana	pakaranganna
asta ghella '	, djhocdjhoek	aḍhep	da ' lao ', èdjhãoena	nèngalè	koṭṭa	nèng
katon kadjoeånna	; masèghit anjar		nèng katon	tjol-ontjolla	; polè nèngalè
tase ', polo	Poterran	Ghentèng	sareng	èn-laènna.
Abǎk	ngalao' dări	Bănasokon bådă	lorong sèmpangan		ka sangghrå'ån
Madiradă	terros ka	pabbrikès	(ijs ). Ma ' - semma	'	ka lorong tjangka
tello (1)	bhoeroe bådǎ	pan saponapan	ghoewă	pangalèanna	bãto
bhoeng,	radjå kènè '	.Prandhinèng	båto	kombhoeng	sè èbåddhoeng
angghapanèka	kabănnja'an	èrèmbhaghi	kadhi	bhata, èbhadhi	bhǎkalla
ghedḍhoeng	; anangèng	băḍå		sè èbhadh	dhimpokan	(2),
paèsan, eppotta	pettètan	sareng	èn -laènna.	Bǎto kombhoeng	bhäkalla
gheddhoeng	ghellä	rèmbhăghánna	ana- běrna	, bă ă	sẻradjă bada	sẽ
kène ' .Rèmbhaghanna		sè nè- kènè'an	, radjána	padă sareng	bhäta sareng
rèng Songennep	ènjamaè	båto	,, pėttong poloan	, artèna	: 70 mègghi
sasoko,	sèradjǎ'ăn	sakone ' ènjamaè	,, bidhăghăn	”, 60	mègghi sasoko	.
Se djhoeng saessèn.	radja'ån	polè ènjamaè	essènan	, sabab	sèttong
Epèngghir	djbălăn	sè ka Madiradă	ghellä	' è lao 'lorong	băḍă	masè-
ghiddhǎ	nè ’ - kènè ', ènjaшaè	,, masèghit Madiradă		. Ghi ' lambă ' masèghit
angghǎpanėka	manabi	arè Djhoema'at	èbhäḍhi	pasambhǎdjănganna
rèng	; tapè samangkèn		èbhadhi	langghar	wákap	bisaos.
Dhoekdhoeggha	masèghit Madiradă		ghella	' èbhadhi tja	'-otja'an sareng
reng Songennep	. Manabi	bădă	sè kabånnja'an		rarengkan	otabå
otja', tapė	taḍā ' kadhăddhiănna	,	:	mara dhoekdhoek Madiradă		,
sabab dhoekḍhoek	ghella	' tangtangnga	(monjèna	kadjoena ) tjè ' ranjèng-
nga ,kantos	orèng	sè mèreng	'	pangèra tangto	doerdoerră
ranjeng	djhoeghan,	tapè manabi	kolè'na	ètabbhoe	monjena	berber
mo-njamo	.
Katjatora	ta ' saponapa	djhǎoena	dări masèghit	ghellå ' bådă	sèttong
sangghra'an	, engghi	panèka	sè ènjamaè	sangghrä'an		”
1 Partellonna	Madhoeră	Bără

(2) Kedjhingan Madhoeră Bără '.

È È È ghi' bännja '

ghili

kom-

djhoeghăn

' "' ' " ghǎn

Arabnèng

orèng pas èkotja

padăandi

,, Madiradă

() ='.

djhoeghăn	sè	: Madiradă )	.Sangghrå'án	angghåpanèka
kaaghoenganna		Songennep	, sangkolan	ron-tèmoron		dări
Pèjan -dhǎlem	Soltan Pakoenataningrat		.
Mongghing pènna Pejan -dhǎlem	bărǎ '-dădjăna Soltan.	sangghråʼån	ghellå'	båḍă bekkas panjep-
Salerressa	sè ènjamaè	„ Madiradă ”	ghellǎ '	bănnè sangghrăʼănna		,
tapė panjeppènna	angghåpanèka	;	njamana bhoeroe	asalla	dări	otja '
Djhăbă	99Mandirada	.Dhinèng	artèna	bădă sè	ngotja'aghi
sapanèka	mandi	( mostadjhǎb	); rada	semmo	. Dhăddhi
mandirada	semo mandhi	(semo	mostadjhåb)	.
Djhocdhella	lorong	panèka	è	ès. Di	tèmoranna
fabbrik	bhoeroe bădă	songajja	dă ' dădjå	då ' lao '.	Mongghing
tèmor lao'na	(èpèngghir	tèmorra	songaj) båḍå	båto ghoenong	atolès
aksara Bhoeddhå	; sabănnè	băḍă sè	anjamaè aksara		. Tolèsan
angghǎpanèka	tjè ' njangsarana	bătja'anna	, marghă	ampon	bănnja '	sè
ngèrngèr;	kaoelå ta '	onèng mamonjè	nè '- sakonè'a	.Tja'na	rèng	sẻ
onèng matja	,tolèsanna	sè ghi ' kèngèng	èbătja	nèng sakone '	, èngghi
panèka	,, madi	rada ” .Dhinèng	artèna	ra-kèra	sapanèka	:
madi	otabă	; rada	semmo.	madi	rada
semmo rosèja	otabă arassa	( 1).
Manabi	sapanèka ollè, tapė„ Madiradă ”	dhăddhi.	njamana panjeppèan	ghellǎ	' bånnè
temor-dǎdjăna	fabbrik	ghella	'neng- ètengnga	aèng	(èpèngghir
bărăʼna	) båḍă băto	radjăna	atolès. Aksara	angghåpanèka taḍă '
rèng Madhoeră	se onènga	matja	, marghå		njala kanţa
kadhi lampatta	kokotta	djhårån.

(bădăngotja ' Kangjeng

( Kawi) " = mandhi =

Songennep fabbrik és

Wirata

amonjè =rosèja rassa Dhăddhi =

,,Mandiradă" E songaj bhångonna

BHAB 2.

DARI SONGENNEP KA DJEMBER.

Saamponna marè mèt-amèt ka para bångatowa,tor ampon marè ngal -nèngalè kabăḍă'ăuna koṭṭa Songennep, è nalèka malem Satto

ngal -nèngalè	kabăḍă'ăuna	koṭṭa	Songennep	, è nalèka	malem	Satto
madi	rasa, marsodhi	;
radya	naghåră,	kennengngan	; madi	radya = keunengnganna		marsodhi
rasa.	Djhoegha bhoeroeng	da '	pamangghina	para sè	pada ngaghǎli.
						A.

(1) Ponapa bännè ,, Madiradya;

tangghål 22 Juli 1911, bådjå para' sèjang malem kaoelă nompa' eppir ka Kaleanget, mangkata ka Bätawi, tapè mastè njèmpang Djember, marghå ghi ' nèkennaghia settat ongkos djhälän (declara- tiestaat) dhimèn. Katjatora saampona kaoelă napa' ka ghälädhak rantaj (Marèngan ), è lao'songaj kaoelǎ nengalè pan-saponapan goeḍăng tjè'radjåna adjhăr-djhădjhår ata'na lalang tjè'kotjorra, tabingnga kèkès tjè' mapa'na, èngghi panèka:panaroanna boedjå. Mongghing temor-dădjäna ḍhåk rantaj ghella ' (è dădjå lorong), bädä bengko ghentèng radjă abhăngon bengko patjènan, èngghi paneka bengkona towan Vanduyne (bån rèng Songennep kappra ènjamaè Fandin ).Dhinèng bengko bhoeroe lamba'ghi'djhămanna Soltan terros ka Panembhä'än èkennengngè kantor radja (kompolanna kantor ), opama: kantor Assistent-Resident,kantor Landraad, kantor obang sareng èn-laènna. Ra-kèra molaè taon Bălåndhå 1882, sasèdhă- na Pejan-dhålem Panembha'ăn,tor-kantor ghellǎ ' èallè ka kantor poelisi sè mangken; bengkona èlèlang, èkala' towan Vanduyne. Di tèmoranna pas èpasangè pangkèng malang pangghoeng; èattas bhåḍhi losmen ( hotel), èbăbă èbhåḍhi toko. Lorong sé élèbădhi kaoelă ghellǎ' saamponna napa' ka sakola`an kellas II Kertasadha pas alèkko ' ka temor-dădjă,lèbät è tèmorra ( eaḍă'na) kèrkop(makamma Bălăndhă) ( 1). Abåk ngaḍådjă dări kèrkop ghella ', lorong bhoeroe pas èpegghǎ' lorong se dări bărǎ'- dădjă ka tèmor-lao' andhåddhiăghi tapak-ḍăng- dǎng, engghi panèka dări bhintèng ka ebboem ( bbăndhärän ) Kertasadhă. Laèn ḍåri lorong bhoeroe bădă polè lorong dări bårå ' atjampo sareng tapak-dangdăng ghella ', engghi panèka sè ènjamaè,, lorong boedi";asalla dări pasar Radjăè kotta.Prandhinèng bhintèng ghellǎ ' samangkénna èbhadhi roma sakė'. Saamponna napa ' ka tèmorra bhintèng( è dhisa Kalèmo'o')ampon para' tèra' tana. Eangghăḍija kaoelă nèngalè oreng kampong lake' bine' padă njello' aèng è somor Kodjhoer. Sabelloenna èlorong radjă koṭṭa lèbåt Marèngan kantos ka Kalèanget èpasangè kompa(water- leiding ), è somor Kodjhoer ghella ' tjè ' bånnja'na orèng lalake ' sẻ padă njello ' aèng, ebăḍḍhải gembring, pas éboewǎ' sareng kar-dji- karan, èdjhoewål karèng orèng dhisa Kertasadhă sareng Marèngan.

(1)Dări otja Bălăndhă : kerkhof.

è. Djeddingnga boedjă sareng tjantèngnga fabbrik Kalèanget

Kamar

epprès

( ) padjita'an è fabbrik boedja
. Kalèanget

Djhoewälǎnna	kol-	sapèkolla( 2	gembring	adhoeddhoen	djhãoe semma'-
na ka	panjello'anna	;manabi	semma '	ghăn 2 sen	otaba sabinggoel	;
manabi	djhåoe bada	sè ghan	5 sèn,	tello binggoel	kantos	saitji.
Sarrèna	è sa-dhisa	ghella '	taḍa ' somor	polè	sè aèngnga	tabăr,
dhăddhi	somèlèa djhoewǎlänna		aèng ghella	larang	, mastè padjoe saos	.
Mongghoe	ka rèng	sè ta kowat	mellè	, para ' sadhådjă'ă	paḍă	njello❜
aèng songaj	,nalèkana	sorotta	aèng	( ta ' assèn )	( 1).	Anangèng
saamponna	båḍă aèng	kompa	( molaè taon	Bălăndhă	1911 ) rèng	-orèng
sè njèllo '	aèngnga	somor Kodjhoer	ghella	' pas ta '	rammè.
Ra -kèra	sareng	pokol5	lagghoe kaoelă	ampon	napa ' ka	fabbrik
boedjă	èKalèanget	. fabbrik	sareng	èlorong	angghăḍijă	bănnja '
dhåmar	elektrissa,	tèra'na tar	-kataran kantos kadbi		sèjangnga	.
boedjå	angghåpanèka	kaaghoenganna	Naghåră	.
Saamponna	kaoelǎ	napa '	ka tanggä '	(2), pas	dhoeli melle
kapal kellas	dări	Kalèanget	ka Panarokan	fo. 70.	Saamponna	ladjhoe
ongghǎ	ka kapal	Caroline andi'na	M.	S. sè aladjår	tjar-kantjèr	ḍări
Kaleanget	ka Panarokan	.Orèng	sè nompa'a	kapal	angghåpanèka	ta
mabi njampan	dhimèn	, sabab	kapalla	nalpè ' ka ebbroek	(3).
Ekala	pandǎ'na	tjarėta,	kapal sè	ètompa ' kaoelă	ghellǎ	' ra-kèra
pokol	12 bheddhoek	, ampon	napa '	ka palabbhoeăn	Panarokan	.
Eangghåḍijă	bănnja '	sampan	sèwǎ'ăn ngambă'i	rèng	-orèng	sè toron;
polè băḍă	sampanna	M. S.	dhibi ' ( sampan	radjă	) dăḍoewǎ'	, èngghi
ngamba	'rèng-orèng	sè torona	djhoeghăn	, tapè ta ' mabi	sèwă.	Dhinèng
rèng -orèng	sẻ nompa	' sampan	sèwă ăn	bhoeroe mastè	padă	ngongkos
ghån 5	sénan ( 4)	.Padatengnga	pan-sampan	ghella	mabi	mowa
réng-orèng	sè noro'a	bhǎligghǎ	Caroline	.
Saongghǎna	ka	dhårå '	kaoelă pas	terros ka	settatsijoen	.
Panarokan sèttong.	, nompa'a	seppoer	sè mangkata	ka Djember	pokol satengnga

È Fabbrik

kartjis II

attjen; manabi	aèng tasè '	asat, aèngnga	kènè ' nangeng	tabăr.
panèka rassa ghălădhǎk.	kaoelă asalla	ḍări otja '	Maladjoe ,,tangga. ”
asareng bibinè'an,	rassa	kaoelǎ asaèan	nebbhas	sampan sèttong	; tebbläsanna	4
itjiotabǎ sasoko	.

(1) Songaj anggapanèka manabi aèng ( tasè ') sorong, aèngnga radja nangèng
(2) Tangga ' panèka bhabhăngo kennengnganna bhandhår. Dhinèng otja ' ,, tanggă "
(3) Broek panèka ollè dhăddhi asalla dări otja ' Bălăndhă ,, brug ", artèna :
(4) Manabi orèng bănnja ' sarengnga tor bănnja ' băn -ghibănna, ponapa polè

katjatora	landjång	, seppoer	sè ètompa	' kaoelă	dări Panarokan
5,42	( 1) ;pokol	2.56 napa '	ka settatsijoen	Băndăwåsa		253,40
M, amboe	sakeddjhă '	, pas adjhålán	polè	dă lao '.
Katjatora	è kangan	katjèrra	djhålănna	seppoer ghella	' molae
Panarokan	kantos	ka Båndäwäsa	possa '	sareng tamennan	tebbhoe,
marghǎ	è karèsidènan	Bhǎsokė	( laènna afd. Djember, è afdeling panèk			a
bănnja '		bhǎkona)	bănnja' fabbrik	ghoelăna	.
Ekala '	lekkassa	tjarèta, seppoer		kaoela	ghellä'	ampon
napa' ka	settatsijoen	Djember	112 M pokol satenguga		ennem lerres	. ( 2)
Samangken	kaoelä	matora	bhab kabådǎ	ănua orèng	sé enneng	è
karèsidènan	Bhǎsokė	.Prandhinèng	orèng	Bhoemèna	è karèsidènan
Bhǎsoké	panèka, laènna	è afd.	Bánjowangè	, para ' sadhådjăʼă	bhångsa
Madhoeră	; ra -kèra	kantos bådå	4/5 na	rèng Bhoemèna	sadhådjă	(5).
Pangèra	kaoelǎ	è karèsidènan	Bhasokè	so'è abit	so'è bånnja ' rèng
Madhoerǎna sadhǎdjă	;bit-abit, sabăb :	ollè dhäddhi	pas	èkennengngè	rèng Madhoeră
1. Orèng	sè èboewa	'kapal	Caroline	sareng o-parao	dări Madhoeră	,
sè- kalèr	ka palabbhoeăn	è	karesidenan	Bhåsoekè	rata-ratana abăn-
nja'an då '	lao'na,tor	bănnja '	sè pas tanet	. •
2. Seppoer	( dări	Sorabhädjă)	saamponna	maso'	ka karèsidènan
Bhǎsoké	rèng sè nompa	'abănnja'an	bhăngsa	Madhoeråna	;
3. ponapa	polè rèng -orèng		Djhåbăsè	enneng è karesidenan	Bhåsoké
kabǎnnja'an	paḍă tapaksa	adjhăr	otja ' Madhoeră	.

Ta' M

ḍări

tamennanna sè ètompa'

lar,

BHAB 3. DARI DJEMBER KA SORABHADJA.

È Juli

malèka	arè Kemmės	tangghål	27	1911, saamponna		kaoelä
marè mèt -amèt	da ' ka	para kantja	sareng nal	-kennalan	, kaoelă	mang-
kat dări Djember	, nompa '	sneltrein	sèmangkat	pokol		lagghoe,
èngghi panèka	sneltrein	sè matè	ghån Sorbhădjă	( 4).
( 1) Angka tasè '.	angghapanèka	nerrangngaghi	tèngghina	tanana	settatsijoen	dăr
Bhǎsoke	băḍă 41400	; orèng Bhoemèna	saos	bădă 36993	.

(2)Djember panèka molaè dhăddhi koṭṭa afd. taon Bălăndhă 1883.
(3) È nalèka taon 1911 ( Rgeeringsalmanak 1911 ) tjatja djiwăna è karèsiḍènan
(4)ongkossa seppoerkl. dari Djember ka Sorabhädjă 2,03.

9.38
III

'katjatora	bădăna	èdjhălăn	, bădjă	kèra pokol	11 saamponna
sneltrein	sè ètompa	' kaoelă ghellä	'ngongkorraghi		Tanggoel	pas
lèbăt ètengnga	sabă,	djhǎoe ka	kampong	; sè katèngal	taḍă '	laèn ka-
djhǎbhăna	tamennan	padi sareng	rebbhå	. Panamenna	padi èangghǎ-
dijă tjè	bhidhăna	sareng panamenna		rèng Madhoeră	, ta ' asareng	:
bådă se	ampon anjè,	băḍă ( padina	) sè	bhoeroe	terbi ';	la -mala
bădă djhoeghån goel ghellǎ '	sè among korang	bhoeroe tani, atoran saè.	mandjha panamenna	'. Manabi padi	noro ' kadhi sè è Tang-	boekoe
Saamponna	sneltrein	lèbåt	èsongaj	Bondojoedo	(è båtes	afd.
Djember	sareng afd.	Loemadjang )	, ta '	abit sapona pa	pas amboe	è
halte Djatiroto	.Mongghing	lao`na	djhălănna	seppoer	abåk	djhǎoe
kaoelǎ nèngalè	fabbrik	ghoelă	„Djatiroto	, èngghi	panèka
ghoelă se	djǎ' -radjǎ'ăn	kadhibi '	è tana Djhăbă	.	-dădjăna	fab-
brik ghellǎ '	, semma	' ka djhålånna	seppoer	bånnja '	bengko ghentèng
adhårǎp,	éngghi panèka	bengkona	para	pongghăbăna	se bhăngsa
Erropa.	Ko-bengko	bhoeroe padă	apangghoeng	sadhådjå	, sabåbhăwăna
tana èangghăḍijä	korang	saè,	marghǎ	sè kabǎnnja'an	bekkas	rabă.
Melana éangghăḍijă		bănnja ' rèng	sè sakè	'panas sareng	ghoemèghil	.
settatsijoen	kaoclå	nèngalè	-koli sè aporoan	sareng	sè akorèngan	,
marghǎ	orèng èangghåḍijă	manabi	loka	sakonè '	mangka	pas
ta ' dhoeli	ètambhăi	,tanto lokana	bhoeroe	ghåmpang	dhăddhi	poro.
Ta ' saponapa	abiddhå	sneltrein	ghellǎ	' pas mangkat	polè dă	bără ’.
Pokol 12.34	pas	è settatsijoen		Prabalinggå	(Bhănger	).
settatsijoen	angghäḍijä	bådå kantja	kaoelå	kaḍoewå,	morèd Kweek-
school, se	lakar ngamba'	kaoelä Wignjasastra	, engghi	panèka :. Sė kaḍoewa angghăpanèka	Wangsa-
padă ngèras	manapa'	„ salamma	” Ghoeroe	Madhoeră	, sareng Ghoeroe
Maladjhoe Madhoeră	(M. Wignjasastra è Kweekschool 12.44 sneltrein	sareng. pas mangkat	R. Prijadipoera polè	djhoedjhoek	) polè rèd ḍä ' bărå '	-morèd.
saponapa	abiddhă,	saamponna	lebat settatsijoen	Pasoeroean	, seppoer
lèbăt	ètengnga	sabă.	kangan	katjèrra	seppoer
ḍă '	bără'aghi	bånnja '	perrèng èpamandjheng		ètengnga	sabă,
èkontjo'na	èka -rèngka	abhängon	patarangan	, èngghi	panèka	manabi
kaoelǎ ta '	hèlap ;èbhåḍhi	palèboenanna	mano '.
PADJHALANAN	.

Ta halte

' ghi' ghi' ,,Mittraning "

" fabrik E bără'

Èli saos,

amboe È

R. Ahmad
siwaja sareng M. Abdoelwahab

Pokol Ta'

ladjhoe E djhålänna terros

Eang-

Èkala '	lekkassa tjarèta	,sneltrein ghellä	'ampon napa	' ka Porong	.
ghåḍijă bånnja '	orèng toron tor pas		ngallè ka seppoer	sè terros	ka	.
Manabi	orèng dări	Pasoeroewan	tabå ḍări	djhoeng tèmoran	èntara
ka Madijoen	,Solo,	Djoekdja sareng	naghărǎ	ka bără❜na	,tor mellè
terros	,mastè	ngalle seppoer	è settatsijoen	ghellǎ '	, pas ngènep
è Modjokerto	otabă	èDjoembăng	. Sarrèna	kaoelă ta '	mellè
terros, neng	mellè	ghan	Sorabhädja	,dhåddhi	èsettatsijoen
ghella kaoela ' pangambri	ta ' ngallè seppoer kaoelă :		,terros ka	kotta	.Dhinèng
1. è	Modjokerto	tabă èDjhoembang		kaoelǎ kabatèr	tako '	taʼ
mangghi	losmen Djhăbă	tabå	Tjèna, sẻ bhadhi	pangèneppan	kadhi
è Sorabhǎdjă	.
2. kaoelă	terro	- nèngalana	kabådǎ'anna	kotṭa Sorabhädjă		,se
abak bǎlättra, tjè'	karana ta ' sampornana.	somèlèa kaoelä	ampon	onèng napa ',	tapè arassa
Katjatora	saamponna	sneltrein	ampon napa	ka settatsijoen	Sora-
bhǎdjå koṭṭa	,( pokol	3.12 ); sadhådjăna		sè nompa	pas padă
toron. Kaoelă	pas nompa	' rata radjå	ètarèk djhărăn	Persi	rakèt doewǎ
asareng Tjèna	tokang	ngamba'na	tamojja losmèn	(hotel )	, djhoedjhoek
ka hotel	,, Tian An	èTjanté'an	. Rata	radjă sè ètompa	' kaoelă
bhoeroe ngambăʼănna	ta ' mabi èsèwă tamojja	, sabab.	padjhăt andi'na	hotel	, éghǎbåj	pa-
Sanapa'na	ka hotel	ghella' ,kaoelă	pas èpalarès	ka pangghoengnga		,
djhoedjhoek	ka pangkèng	sẻ bhadhi	èpangèneppana	. Antara	saparapat
eddjhäm	abiddha kaoelă	pas kadatengngan		kasorang	kowasana
hotel, njatettè	njama	, asal sareng	kennengngan	sè èdjhoedjhoeghåna
kaoela. Samarèna	kaoelå	pas ésoro	nèken	boekoena	(1).	Sa-
amponna	nèken, kaoelă	pas abälǎ	ka Tjèna	kowasa	ghellä' ,djhåʼ
kaoelă	se mangkata	ka Båtawi	kalagghoeǎnna	nompa'a	sneltrein
pokol 6.24	,tor mènta	saḍija'án	rata.
Saondhoerrǎ	Tjèna	kowasa	ghellä ' kaoelă	pas nèngalè	kartjissa
hotel. Tolèsanna		bhoeroe	nerrangngaghi	:
1. njamana	sareng	kennenganna	hotel,
2. nomerra	telefoon	( tèlèppon	) : 109,
3. sèwana	pondhoeghan samalem			(sadjhămpel	)rèng sorang,
4. dhăng	-ondhängnga	, ènggi	panèka parkara	ambă'ăn	rata kadhi

(1) Bhab panèka padjhat kawadjibhannèpon sadhădjana hotel.

Tarik

kartjis kartjis kartjis 'Sorabhädjă

ngal

ghi' ' rèng'

Kie "

Tjena

èḍälem

kartjis

f 1.—

sè ampon	èterrangngaghi	,	djhå'rang	-sorangnga	orèng sẻ	ngènep
padă olle	kopi powan	partjoma		agghoe lem-malem.		Dhǎddhi
nasè ' ta'	ollè dări	hotel, kodhoe	mellè
Laen	dări se	kasebbhoet	, étolèsan	saladjǎ'ănna		nerrang-
ngaghi	bårnana nasè '	djhoeko	' sè èdjhoewal	, èngghi	panèka la ' olaʼan
Tjèna sareng	Djhăbă	; båḍä	djhoeghăn	sèttong	ola'an
Bålǎndhåna	.
Pramèla	orèng	sè ngènep	è hotel	angghăḍijă	ta ' malarat	mellè
tatedḍhăn	; ponapa	polè kèngèng	aro-soro ka djongossa		hotel saparlona	.
Rè-marè	lesso	kaoelă pas	lăn-djhålänan	ngèras	njarè bengkona
kantja	kaoelä, sè	anjama	M. Asma'oen	, Ghoeroe	- bhănto Kaliondo	,
Sorabhădja	. Kaoelă	sẻ lăn -djhălänan	khoeroe	ta’adjhălăn	soko,	tape
nompa	doekar, njèwa		saeddjhăm	.Saamponna ollè 5/4 eddjhăm
sèlèng- lènglèngan		pas mangghi	orèng	sè nodhoei	bengkona Asma'oen
ghellă ’.	Samarèna	madjăr	sèwăna doekar	, kaoeld	pas èadjhåk	lăn
djbălănan	sareng	Asma'oen	,lèbăt diadă'ănna	sakola'an		B. A. S.
(Burgerlijke	Avondsschool	). Sakola’an bhoeroe		kaangghoej	ka sadhădjăna
bhăngsa,	sè enneng	è tana		Nederland	tjoma	mokka
lem- malem	saos.	Rèd-morètta	ghi ' lagghoena	bănuja '	sè sambi apang-
ghǎbǎj,	è ko-toko	otaba è tor	-kantor laènna	. nalèka	angghǎpanèka
kaoelă	nèngalè rèd	- moretta	padă teppa'na	adjhăr	; sadhădjăna	padă
apangangghoej	tjara	Bălăndhă	.
Saamponna	lebat	è sakola'an	ghella	', kaoelă pas	èadjhăk	nèngalè
tèntonsatèleng	tentoonstelling		) è lon- alon	sareng Asma'oen	.Sanapaʼna
tentoonstelling		kaoelă pas	pada mellè	kartjis ghăn	saitji. Dă	' - aḍă’na
Asma'oen	ugadjhak	maso '	ka kennengnganna	messin	panjerrotanna
nanas	talè, ghadhebbhoeng		, seppet sareng	èn -laènna	.Eangghäḍijă
bånnja'	pakakas	panjerrotan	padă dari	besse,	paḍă	adjhălăn
',	èugghi panèka	padă	èpadjbălăn	sareng messin	sèttong	. Didă-
lemmanna	labăng	sè èdjhoedjhocghi	kaoelă	ghellä '	, sèèpèngghir kaljèr
èkennengngè	orèng	njerrot	ghadhebbhoeng	èkala	' lènjèngnga	1).
Ghădhebbhoeng		sè èserrot bhoeroe	djhăng	-laudjhăng	;ollèna lėnjèngnga
èngghi	djhäng-landjhång	djhoeg hån		sar-ghasar	.Dhinèng	ghädheb-
bhoeng	sè èserrota	angghăpanèka	dă '- adăʼna	kontjo'na	èmaso'aghi	ka
rodă panjerrotanna		, roḍäna	pas èpèddhel	orèng kantos pènet	.	Amarghå
angghåpanèka	ghadhebbhoengnga		pas	èghilis tor	èpadjhålän	sareng

(1) karabă ', tjara Madhoeră Bără '.

ghi' dhibi'. kartjis

doewä ' jara

'f0,60

Hindija,tor'

( ka

tor dhibi

(

tor

rodana .Ghädhebbhoeng		se ampon	marè èghilis	( sè	lèbåt dări roḍāna	)
pas karè	lènjengnga	malolo.
Kacelǎ	atanja ka	orèng sè njerrot	:njama	sareng	asalla (kenneng-
nganna) ghadhebbhoeng djha ' ghådhebbhoeng		sè èserrot angghåpanèka	ghella ghadhebbhoengnga	'.Orèng	sè ètanjaè	abălă,
bennang polo Celebes	; bădhălăn ( Sélèbes ).	ḍări tana	Prijangan	; tape asalla	ongghoe	dări
Lerres	eaḍă'na panjerrotan		ghella kaoelă	nèngalè	panjerrotanna
ghådhebbhoeng	sareng	nanas,	bhăngonna	kadhi sè	ghella',	tapè ta
ambhoe poter	orèng	, apèddhel	dhibi. Dhăddhi	rèng	sè njerrot	tjokop
kasorang,	sabab neng	njaman	masang sareng	nadjhä	' bisaos.
Mongghing	kananna	panjerrotan	bhoeroe	,abak djhäoe	, bădă	mes-
radjă	adjoerget	,kadhi seppoer	, èghåribbhoeng		orèng	bănnja ';
kaoelă sareng	M. Asma'oen	pas	padă njandher	kaangghăḍijă	. Prandhi-
nèng messin	bhoeroe	èngghi panjerrotanna		nanas talè	djhoeghăn	, tape
tje bhidhǎna	sareng	sè ampon	ètèngalè	kaoelă ghellǎ	', sabab	nanas
sè èserrot	ta ' ambhoe	tegghoe	'.Èkontjo '	saladja'ǎnna	messin	ghellǎ'
bădă roșă	abak bhengghång dări		messinna;	rodă bhoeroe	masang ebbǎn
(sabbhoe ')	kole' adjhädjhår	, maso '	kaḍålem	messinna	, pas terros	ka
kontjo ' saladjǎ'ǎnua	.	Nanas sè	bhadhi èserrota	èdjbărdjhår	ètas	ebbăn
lerres èantarana	messin	sareng	rodă ghella '	, pas	adjhălăn	èghiba
ebbănna,	maso ' kaḍålem	messin	. Ghi ' bhoeroe	napa '	kaḍålem	, nanas
ghellǎ' pas	amonjè	,, găressan "	, marghǎ	kèngèng èghilis	ròḍă	panjer-
rolanna.	Sakeddjha	'agghi '	pas kalowar	kontjo	' saladjǎ'ǎnna	,
ladjhoe èkala '	sareng	orèng sè	ngambă '	èangghåḍijă	.Dhinèng	nanas
sè ètolong	orèng	bhoeroe ampon	karè	lènjengnga	malolo	tor tjë'
bherséna	.Orèng sè	nèngalè padă	mengnga
Kaoelă	sareng Asma'oen	pas	entar nèngalè	panjerrotanna		seppet è
laen kennengngan	.	Èangghåḍija	kaoelă	nèngalè lè-ollèanna		seppet sè
èserrot bhersè	nèng	karè saboe'na	, taḍă '	tjekka'na	bhoe ' - arbhoe'na
sakalè. Lè	ollèanna	saboe ' angghăpanèka		bådă sè ampon	dhǎddhi	bhǎ-
răng, opama	: tampar	sao ( 1),	sèk-kosèkka	soko	sareng èn -laènna.
Dhineng	blåḍhianna	tampar	bhoeroe	tje ' saèna	, tèngalanna	lonjo
kadhi tampar	nanas	.Ponapa	polè bhadhiänna		sèk-kosèkka	soko
ghella sakalangkong		saè	alos; tèngalanna	dări	djhåoena	dhi-
kadhiǎ båboet	sè kasar	, margha	tjora'na	èpana-bărna	; bădă	sè mèra

(1) Tampar sao = tampar parao; sao saoeh Mal. djhàngkar.

,, gheḍḍhång "

' ' '

sin

' tor

≈

towa akembhăng		mèra ngoḍa	, bădă djhoeghăn	sè	akembbäng	bhi-
roe sareng	én -laènna.
Eeddhi'ǎnna	panjerrotanna		seppet ghellǎ	' bădă	messin pangoser-
ranna	kapo. Ollèna	kapona	' alossa,	tada ' kèmpella	ne ' - sakone'a	.
Nèngale	kabhǎngkètanna	rèng-orèng	pènter	sè padă	mangghi	messin
panjerrotan	bhoeroe,	atè kaoelă	ta ghellem	marè	mengnga	,sarta
ta ' pegghǎ '	apèkkèr	: „ Bhǎ' bilă	tang bhăngsa	sẻ	ngennèng	'-noro
ngangghoej	messin	djărėja;	andi ' kebbhoen	nanas	dhibi ',	kebbhoen
gheddhǎng	dhibi '	băn èn-laènna	.Aghåbåj	pakakas	dhibi ', adhǎghẳng
dhibi ' abbåreng	bån	bhăngsa	- bhängsa laènna	.
Saamponna	kaoelă	sareng	Asma'oen	pas èntar	ka kennengnganna
orèng,	se abhadhi	rång-bhårăng	. Dă'-	aḍă'na kaoelă	nèngalè	rẻng
abhadhi	topi perrèng	amatjem	matjem	Eangghădijă	bădả	orẻngsẽ
lakona	neng njèbǎ	'perrèng	èpapès-tèpès.	Le ollèanna	pas	èalosè
orèng laen.	Dhinèng	ollèna	topina kaètong	los-alos	sarta tjè	' saèna
djhoeghẳn	.
Kaoelǎ	sareng Asma'oen	pas	ngalle ka	laèn kennengngan		, nèngalè
rèng bibinè '	atennon	bhărǎng	atjem-matjem	, opama	: kimhak	, songkèt
sareng	èn laènna.	Lè- ollèanna	pașăè-saè.	Dhinèng	orèng sè	atennon
bhoeroe	manabi kaoelǎ	ta ' hèlap,	bhăngsa	Djhăbă	Ghersè'.
kennengngan		laèn kaoelă	nèngalè	rèng abhäḍhi	tèker	panḍăn,
saleppè	perrèng sareng	èn -laènna	. Bhåḍhiănva	saleppè	perrèng	bhoeroe
tje' alossa,	tor saè	bhangon sareng	robăna	, tèngalanna	dhi -kadhiă	salep-
pè sowan	.Dhinèng	orèng sè	abhadhi saleppè	perrèng	ghellǎ	' bhångsa
Soenda,	èngghi panèka	orèng	dåri afdeling	Tasi'malaja	.	Saleppe
bădhălăn	Tasi'malaja	panèka	padjbăt kalonta	saèna.
Saamponna	bǎlättra	sẻ ngal nèngalè		èangghăḍijă	, kaoelă	sareng
Asma'oen	pas ngallè	polè ka	laen kennengngan	, nèngalè	rèng orèng
boeta,	sè pada alalakon	, éngghi	panèka	abhăḍhi	răng-bhårång	dări
perreng	sareng mandjhălin	amatj	m -matjem,	Palalakonna	rèng orèng
boeta bhoeroe	padă	sareng	palalakonna	rèng sè	la '-mella'	, taḍa '
ghoegghoe'na	sakalė	.Dhinèng	ollèna bhärăng	ghåghăbăjănna		èngghi
panèka	pasapo rebbhă	,bådḍhăna	wang	-boewånganna	dhǎleebăng	,
koper mand	,hålin,	paroko'an	sareng èn-laènna	pada	kaètong	los -alos
saè;	bhăngonna	èngghi	è- saè djhoeghån	.Orèng	boeta	sè onèng
alalakon	( aghaghåbǎjän)	tjara	panèka	ampon tanto	se neddha'ǎ	ta
ambhoe	abhoeroe	maèn dhimèn	. Mandha'ă	radjăna	ghåndjhărǎnna

tjè

'' ro'

-. bi'

tor '

orèng	sè poron	djhår -ngadjhări	oreng	boeta, kantos	èlangnga	panė-
ngalla	kengèng	ènjamaè bădă	ghaghăntènna	. Sè	kappra orèng	boeta
panèka	abhoeroe	maèn mètong	labăngnga	orèng	.Nangèng	manabi
pènter	báj- ghăbăjăn	, insja	èraksa	temmo	Pangèran	lopot
ngemmés	, salandjhängnga		rep-ngarep	bellåssa	orèng laèn	.
abă'na	ampon	towa,ta '	kellar abhoeroe	maèn	polè, namong	ellan
ghoemantong	da '	ka kaasèanna	sana'na	bhisaos,	manabi	sana '	.
Manabi	bhoenten	, ' odi'na	ampon	mellassaghi	, pamatèna	tada
negghoe	. Pramèla	moghă-moghă	bădă'ǎ	è Madhoeră	se	kasokan
ngastejarraghi		kasalamettanna	tan -larètan	sè padă	éghåndjhår	boeta,
lahèr	bhǎten,	leppas dări	ngemmės,	kowat njare	tedḍhă	',	ta'
édhellip	sadhådjå	nè'mat,	ta ' arassa	melassaghi	sè èlang	panèngalla	.
Samarèna	nèngalè	rèng	- orèng boeta	ghella ' kaoelă	sareng	Asma'oen
pas paḍă	kalowar	dari kennengngan		tentoonstelling	ghellǎ	',ladjhoe
terros	lăn	nan èdalem	kolta.	Sarrèua è	nalèka angghăpancha
ampon	malem	( lèbắt pokol	10, nălana	èsalandjiăngnga		lorong	sẻ
élèbådhi	kaoelǎ	ampon seppe	, sabab	ko-toko ampon	padă èèntep	.	'
katjatora	bådǎna	èdjhălăn	, kaoelä	pas abǎli	ka hotel,	Asma'oen
terros	palèman	. Seppè ator	kaoelă, nangèng	seppèna	naghåră	radjă	,
dhåddbi	ta ' kèngèng	bhandhingngaghi		sareng seppèna	naghǎră	kènè	”.
Lerres	tja-olja'anna	orèng	Sorabhădjă	panèka koṭṭa	sẻ tjè	' rammèna	,
èangghäḍijă	naghărăna	dhăghăng	.	salandjhängnga	lorong	,manabi
bånne	toko, èngghi	båroeng	. Toko otabă	băroeng	angghäpanèka	atjet-
lettjet	,kadhi	sè ghantè	sellek. Ghi '	sèjangnga	kosong,	dókar, oto,
sapèḍă	ghǎnte	sellor; pè-topean	, karènèng	,dotḍot	, tjeṭṭarra	tjamboek
sareng	sowarana	orèng kadhi	sè arebbhoe	'djhoettjong	ghantè rebbhoe		'
se amonjea	kaada '	, kadhăng	pas asareng	sakalèan	,kantos	kopèng
kadhi	se leddhoe'ă	.Rèng	adjhålån	ta ' kèngèng	lè- tolèan	bit-abit	;
njèsè	ka kangan	tabhentora	ka motor	, njèngla	ka katjèr	èterraka
dókar	.Rèng-	orèng dhaghang	rangrang	se adjhălăn	der-bhender		,
ngènding	bisaos	, ujor- ngènjor	, alèssa	kerso ', matana	njoreng	katara
djhǎ	pèkkèrranna	possa	'. Bălăndhă	,Madhoeră	, Djhăbă	, Maladjoe	,
Tjèna	,Arab,	pandjoeridhăn	,mattroes	,, rèng	soghi	abhäboer	,
neng	-è lorong	patang èsèk	.Neng-è songaj		Maas	sareng	èn-
laènna	--parao	, sakotji, tjonėja	, settoembergas		oudhoer dateng	taḍă
pegghǎ'na	,boewǎdhänna	rat	- sarat,		masė tjap ngantjapa
aeng	. Palabbhoeån	Sorabhädjă	mangkén	èparadja	, épasaè	, èpadălem	,

Allah ḍări Manabi

andi' ghi' '

dhibi

-djhăl

' koli -kali ' bibirrä paraona

marghǎ	palabbhoeăn	sẻ ḍhingèn	korang	saèna, pal -kapal	alabbhoe
ètengnga,	abǎlessatan	ta ' atoran	. Manabi palabbhoeän		sèanjar panèka
ampon marẻ,	sadhădjă kapal	pas	kèngèng alabbhoe mèpèt		palèstèranna
palabbhoeăn	). Bhǎ '	sadjăn kadhi	ponapa	saèna talata	èangghåḍijă	!
Toko	radjǎ kènè ',	kantor dhaghång	, è		djălăn	sella '
ta ' nemmo	panjellatan	, bådă toko	se kantos	tapossa	dhingèn sareng
bhărăng,	kantos se	andi ' kapaksa	adhåsarraghi	sabăgiăn	ḍări	bhă-
răngnga	bhoeroe èadă'anna	tokona	.Bengko	èpèngghir	lorong	sasat
taḍă ' sama	sakalė.	Njarèa tjompo	' sè bădă	pakaranganna	dhåddhiă
pè '- jope'	malarat se	mangghia	, opama bădă,	manabi	bánnè fabbrik
èngghi bingkèl	.
Djoeghin	mangkènna	robina	ampon bảnnja	orěng	chăghẳng	sẽ
ghi- soghi	se	ako bengkoa	è kennengngan	sè abăk	soboeng	, ė
bengko se bădă	pakarangan sareng		boe-tomboeǎnna	, sè semmo	nambhăn
dări gărijoengnga èngghi panèka	orèng èSorabhădjă	,dări rammèna Goebeng.	rèng	alalakon sareng	èn -laènna	,
Papalessiran	è Sorabhădjă	èngghi	băḍă	djhoeghăn,	kadhi : Kebon
Radja (Stadstuin )	,komėḍi	ghămbhăr	iḍoep,	restoran	( boefèt ) sareng
èn -laènnèpon	.
Dhingènna	è Sorabhådjă	panèka	salandjhångnga	bănnja '	panjake	',
èngghi panèka	sabelloenna	bădă	aèng kompa	.
Kaoelă	ta ' matora	nja' -bånnja' parkara	koṭṭa	Sorabhädjă	, sabăb	koṭṭa
radjǎ angghåpanèka djhǎ ' apalessira	kaangghåḍijă	semma ' ka.	Madhoeră,	rèng Madhoeră	ghampang

( salandjhängnga '

terro

BHAB 4.

DARI SORABHADJA KA MAOS.

Kalagghoeǎnna	bădja	pokol	satengnga	ennem	lagghoe	(tangghål
28 rata-radjána	1911 ) kaoelä hotel.	ampon	mangkat	ka	settatsijoen	eaterraghi
Sanapa'na	kaoelǎ	ka settatsijoen ghi' dem		- ardem	,mar	-dhămar	toro '
djhålăn	èsettatsijoen		ghi ' ta'	èpatè'è,	djhoeghan	ampon paḍā
sorem	kala	ka tjabjana	arè,	sè sadjăn	abit sadján	tèra	.

Juli

sareng, marghǎ '

Pakartjisan	seksek	sareng	orèng; sè	mellèa kartjis	ghǎntè rebbhoe
sè adjhoeloeaghiǎ		pèssèna,	ropa-ropana	masè pada	kabǎter	amè
dhoengkap	èdhina'aghi	seppoer	. Kaoelă	ta betta sè	ngantosa bit-abit,
pas noro	pato njellek	kaada	. Karana'a	ollè kartjis	, sè èlek- sellek
orèng dări	ada ' dari	boedi,	kantos pè ' - takèpè ',	djhă	' senga ta '	ontong
abǎ ' masè Weltevreden	pèppè'a, kabellina	ghipèng 8,67.	kadhi empèng	.	Sorabhǎdjä
Neng- è	pèrron (pèr-ampèrra		settatsijoen) ampon		tjè ' rammèna	;
seppoer,	hotel	asèpsap,	-kalèr	sè aghibǎ koper	, karandjhăng	,
dhoe-bhoend	hoe ' sareng	èn-laènna	;		sè njorok ghǎroebhǎk
bistel,mandoerra		ta ' amboe	sè ra '- èra'an	,sowarana	kadhi	sè ma-
bheddha'å	dhäng-ghendhanganua		kopèng	. Na ' - kana '	adjhoewal	,
tjorėk, roeti	, boekoe	,korran sareng	èn -laènna	padă	ra ' -èra'an djhoeghǎn
adjhădjhǎ'aghi		- djhoewållǎ	, kadhang	neng-è tana	, kaḍhăng	ongghå
ka karèta	.Neng-è	karèta ampon	bănnja	'orèng, sabǎnnè	ampon todjoe '
sèghek, sabånnè	ghi	' pa '- mateppa	' bän-ghibánna	.Orèng	sè padă	nompa’a
seppoer	bănnja	' sè neng	- enneng èbăbă	: Balandhă	, Tjèna	, Arab,
Maladjoe	, Djhăbă	sareng én -laènnèpon	.	Sabǎnnè ghi '	hoso '	sè atjatja
băn lǎ- bhălă	otabǎ	sobăddha	sè ngater	, sapalè bäḍå	sè asasalaman,
neng -è eddhi'na	labăng	bådă	njonja wa	-towa aghelloe	' ana'na	sambi
nangès,	ana'na angghápanèka		sarḍădoe	palèmana	ka	.
So'è	abit so'è tèra	', dhămar	èsettatsijoen	karè	sèttong	doewǎ ',
sèpsappa	orèng ollè	korang	; orèng	sè ampon	ongghå bånnja	' sẻ
ngongol	è tjandilăna	seppoer	, matotoka	sèatjatja	; sè nemmonè	èbăbå
tjeṭakka	adǎngngal	kadhi rèng	alanggå	. ' abit	lontjèng	doe kalė,
ngaranang	, angengngen	è pèrron	.Rèng	-orèng sè	nompa'a	sal-ghisol
sè ongghă	, bădă	sè atabi'an,	asasalaman	ghålloe;	Dhǎ-Bålåndhă	bădă
sè ghanté	ghelloe	'. eddhi'án	kaoela	, eada ' boedi,	rammè	rèng
tja'-ngotja '	: ,, salam	boelǎ ka	ramana ”,	„ ngatorė bhaktè	ka	paman,
pabbǎdjheng	băʼna	sè asakola	, èngghi	mandhar	dhoeliä	bärås,
„ sènga '	,, todjoe ' ko’ijă	, neng- èdhoe	-paddhoe	, „ sabå	' èbåbă ” ', „,	ko'imma
pèssèna,	kanto,bă,	ghǎssa'an	,ma'anna dhoengkap mangkat		"	kanna '
soso❜na	, 6.24 lontjèng	amonjè		kale, pè topèanna	kondéktoer
bån Sep	amonjè sakalean	ebăng	;marè tjoewingan		seppoer pas	aghoeli
ghån sakone	', adjhålän	on laonan	, sadjăn	abit	sadjån ghantjang	;
rèng-orèng	sẻ ngater	èsettatsijoen bănnjaˆ		sè bă ’ - kobăʼăn	băn tanang	nga,

Kartjis f koli koli lar ' koli bistèl rèpot

roko

wål

ghi

Tjimahi

È " ". " ,,, " ,,, " Pokol tello

sattanangnga,	topina	bån èn -laènna	, neng-è	seppoer	bännja 'sè	ngongol
kalowaranna	tjandilă,	malessè	kobǎ'na	orèng sè èbăbă.
lån	-djhålån	molaè dări	settatsijoen	Sorabhǎdjå	kantos ka	Modjo-
kerto,	ponapa polè	è kotta	Sorabhădja	kaoelă segghoet	mèreng	pa-
tjatjana	rèng Madhoerå	, marghǎ	è karèsiḍènan	( sè	nja' -bănnja'an	è
afdeling)	Sorabbådjå	bånnja '	rèng Madhoerăna	( 1),	anangèng	molaè
dări Modjokerto		pas ta ' mèreng	sakalè,	sabab	ampon taḍa'	rèng
Madhoeră	se enneng	èangghădijă,	sè	kapèreng tjoma	otja '	Djhăbă,
asella'an	otja ' Maladjoe	to '-malto	'.
Pokol	8.8 sneltrein	ghella	' napa ' ka	kotta Djoembang,	pas	terros
ka koṭṭa	Ngandjoe	' 56 M ,Madioen 65	M	, sareng Sragen ( Modjosragèn)		.
Katjatora	saamponna	pokol satengnga	12	bhed hoek	,sneltrein	ghella
pas lèbåt	ètas ghaladhak	se	tje'landjhångnga	(ghǎlädhak	Djoeroeg)	,
èngghi	panèka ghålăḍhägghǎ		songaj Solo.	Songaj	(Bengngawan )	Solo
panèka	songaj sè	djǎ' -radjăʼăn	è tana	Djhăbă; olona	ḍări ghoenong
Kidoel,	amowara	è sellat Madhoeră	.	nalèka angghäpanèka aèngnga
songaj	ghellǎ ' kalerressan	tje'	kènè'na,	sè båda aèngnga	nèng	ènga'-
tengngaʼanna	, ra-kèra	sapartellonna	lèbarră	.Teppa'na	kaoelă	lèbăt
èattasanna	songaj	bhoeroe	noddjhoenè	bådă rèng	bibinè ' entas	lèr-
kèlèran,	è balikatta	padă badă	karandjhängnga	, ètalè'è	embbǎnan	ka
lè'èrra;	(kadhi rèng	ngembhăn	na '- kana ',	sakèng sè	èembhăn	èsabă ’
è bălikatta )	.Sampèr	kalambhina	pada	tjelleng,	padjhălănna	padă
semmo	dă ' - ngenḍă	'; lèr-kèlèran	neng- è	aèng, sarta	padă njèngtjèng
sampèr,	-njalėjot	noro ' bhiloegghà	orèng	sè da '-ada '.	Sakeddhaghån
kaoelǎ	ènga ' ka kafila	(2) meng	- è saghårå	beḍdhi.
Olle	dhăddhi	rèng-orèng	angghåpanèka	bhoeroe	palèman	dări
pasar, karandjhängnga		masè	ampon kosong	kaabbhi	. Robäna	orèng
èghákaʼijă	ta ' ahli	on njo'on	kadhi rèng	-orèngè Madhoeră	. Mandhǎ'ǎ
mengnga'na	opama	rèng- orèng	bhoeroe	nèngalè rèng	Madhoeră	njo’-
on kopè	ta ' ètegghoe'i	( atatèngghennan	).
- kera	padjhălănan	3 mennèt	däri	ghälädhäk	ghella',	sneltrein
pas amboe	èsettatsijoen	Sorakarta	( Solo	) Djèbrès lerres	pokol	11. 49.
Paamboena	sneltrein	canggbådijă	nèng	6 mennèt,	pas adjhălăn	polè

(1) E karesidenan Pasoeroewan èngghi bănnja ' rèng Madhoerǎna djhoeghăn.
(2) Kafila sodhaghar se ler-kélérane saghara beddhi, bijäsana aghibă onta bi- dhibi'.

jot

sakeddjha	',djhoedjhoek	ka settatsijoen	Soerakarta	-overgang
Balapan.)	' -dădjana settatsijoen	(S.S. Spoorweg	) bhoeroe Maatschappij	bädă settatsijoen ) kor-pongkoran	sareng
settatsijoen	S.S. ( Staats	Spoorweg)	. Seppoer	N.1.S.	panèka seppoer
sè momolan	è tana Djhăbă	( Hinḍija	Nederland	) ;djhălănna	dă '	dădjă
Samarang	.Djhălănna	seppoer	N.I.S. angghåpanèka		èbhadhi	molaè
taon 1862.	Tja'na orèng	,nalèka	abhăḍhi	djhălănna	angghă-
panèka, sè Baron Sloet	molaè alandoe van de Beele.	' tana	da ' -adă'na	Goepennor
Saamponna	pokol	12 sneltrein	ghella'	mangkat	'	katja-
tora băḍăna	èdjhălăn	, ra-kèra	pokol satengnga	doewă'	ampon	na pa
ka settatsijoen	Djoekdjă	(Djoekdjåkarta )	.Settatsijoen		panèka
radjå	rammè .Sadhădjă	settatsijoen		sè ampon	èlèbădhi kaoelă
masė taḍá	sẻnjapo'a	ka radjă	sareng	rammèna	ka settatsijoen
Djoekdjä	1), sabab	èangghǎdijä	tjampona	pan-saponapan	djhălănna
seppoer sareng	ettrèm tèmor 5 djhălăn	, opama :, èngghi	panėka	:
a .seppoer	S.S.	Solo,
. seppoer	N.I.S.	Solo,
c. ettrèm	Lempoejangan		.
.	bărǎ ' seppoer	dări Bandoeng	sareng	Tjilatjap	),
.	bărǎ ' - dădjă	( ettrèm dări	Magelang)	,
.	bărǎ ' - lao '	dări	Brosot).
Sadhǎdjă	settatsijoen	seppoer	sareng	ettrèm ghellǎ'	akompol;
mèlana orèng	sè ongghǎ	toron	èangghăḍijă	tjẻ' rammèna	.
	Sorabhädjå	kantos ka	karèsidènan	Madijoen	èkangan	ka-
tjèrra seppoer	se katèngal	kèngèng	kotja	'tjoma tebbhoe	,tebbhoe
malolo,sakowatta	mata	nèngalè	.Dhăng-kadhăng	èsellanè	paḍi	otabă
tamennan	palabidjhă.	'sennengnga	kaoelǎ	nèngalè	men-tamennan
bhoeroe,	padá loek-dhoeloek	, däoenna	bhiroe	ngennjem	; èangghăḍijă
tje' morana	aèng, sadhădjă	saba	tegghål sè pan- saponapan		èboe bhǎoe,
paḍă bănnè	taḍhả odjhăn	, aèng	oḍi' sadhǎdjă	, tjè'komettjerra		neng-
è atè sè	andi'á adjhi	,kadhi	dhoengngèng	konana	, onèng	ngallè
sombher,	ngalle ghoenong	sareng	songaj dări	angghåḍijä	ka Madhoeră	.
Toegoe	(S.V.) panèka	sè rammè,	sareng		.

(1) È panèka settatsijoenna dădoewa ' :

(Solo

E bărǎ N.I.S. (Nederlandsch Indisch

ka seppoer Djindral Mr.

polė .Ta ' Djoekdjă tor ' (

I. Dări
dări b dări dări II Dări ( III Dări IV Dări (ettrèm

Toro ' djhă- lån däri

Tjè

Djoekdjă Lampongan

Nèngalè	morana	alam è	tana D¸håbă,	aèng bănnja	', tana	lanḍhoe	,
	bighi	èboewăng	sarombänna	,tomboe	, sakeḍḍhåghăn		atè
mangka '	paparèngnga		Pangeran,	aponapa Madhoeră	mè	' èkabǎl-
loennaghi	.Nangèng	mangka '	bhoeroe	aobhǎ dhăddhi	panjo❜on : moghă-
mogha	bhǎngsa	kaoelǎ onènga	,sarta kellara	alako tanana; tor		mandhår
bădă❜ă	ghåghăntèn	kabellăsanna	Pangeran	sè langkong	otama	.
Dhang -kadhǎng		sneltrein	-njellor	è alas	djhătè kantos	pan-
saponapan	mennèt	. Alas	djhătè panèka	katonna	ka ’- bhoengka’anna
kadhi	sè ampon	paḍă matè,	sabab rang	-rangrang	dãoenna	, då - băḍăna
ampon	kerrèng,	bhoengkana	kadhi sè	padă kerrèng	sadhădjă	. Tamen-
nanna ella'na	tjè ' katarana dă - padă. karesidenan	djha ' Soerakarta	èator èpasaè, sareng	djhådjhărănna Djoekdjakarta	sè katèugal	ros-loros, laènna
tebbhoe	,tamennan	bhǎko	; è pong -kampong,	semmo	djhǎoe	ka djhă-
lǎnna	seppoer,	è ko-sokona	ghoenong	aèboean	bhoengkana	njèjor	,
tèngghi	mandhåp	, ana-bårna,	boewåna	bha ' - lebbhǎ	'.
Neng	è ale	akarennjet	: mandhå'ǎ	sennenguga	rèng-orèng	dinna '	,
tanana	tjẻ lenḍhăna	(lanḍhoe	,ta'	patè malarat	lalakonna	), kabbhi
tanemman	dhåddhi	. Nangèng	ollè dhăddhi	karennjet	panèka	kalèro	,
sabǎb	kaoelă nèngalè	ko- bengko	sè	katon ka seppoer	, pașă nè	’- kènè ”,
ta ' patè	karabåt	, ata'na	ampon tjè	' seddhengnga	djhǎ '	èghăntèana	,
tabingnga	ollè	dhăddhi lambă '	onèng	rassana èkorap sakalean		.Dhăng-
kadhăng	è pakaranganna		ko- bengko	bhoeroe	båḍă na '- kana'na		èn-
maenan;	na '- kana '	panèka	sẻ kabănnja'an	ding	-pending	, laj-olajen	,
kolė'na	kadhi lèrèngan	, tèngalla	semmo	lǎk-bhoelǎk	.Orèng	sè katènga	,
ka seppoer	olatta	bännja	sè sorem, tor messom		; nèngalè kabădă❜ǎnnal
korossa	, kerrèngnga	kolè'na	,salsalla	angghoejjå	ètas seppoer	èngghi
katèngal	djhoeghan	bhab	paneka masè	ta ' maghi	manabi rèng	-orèng
angghåpaneka salerressa	kaoelå settalsijoen	pada'ǎ bhoedhoe Soerakarta	po -mampo.. sareng	Kadhi ponapa Djoekdjåkarta	kabaḍă'ánna pangangghoejjă		sè
orèng	Bhoemèna	atjem-matjem	, bădă	setjara Bălăndhá	, bådă	djhoeghăn
sè akalambhiǎn		tjèng-njèttjèng	tjara	kona ,akerrèsan	dǎoenan	,băbine	".
anna	akalambhiăn	tebba	' ret-serret	. tapè ta ' apanètè	' ,èḍălemmauna
kalambhi	bhoeroe	ngangghoej	kembhen	. Asèsèk	lake ' binè '	ropana
masè	kappra	,karaboe	djă-radjă	èngghi ghi '	kappra	djhoeghăn	.
Lalakè'anna	ghi	bănnja'	sè aoboe oboe ';	naddjhån	sè ta ' aoboe	manabi

tja '-otja'an ka

lor

ghi ' '

aodheng	ghi ' bănnja '	sè èpasangè	pentolan	.Ngougoḍădhånna		bånnja ’
sè ta aodhengngan		,oboena	épolka tjara	Balăndhả	sabănnè	sẻ
' aoboe	oboe ',	sarta asorojan	; oboe'na	èpèntè	pas èpelko'	,
kontjo'na	étaléaghi	ka sorojja	. (	Djhäbäna	: kadal-
dhal naè	').Bhatang	otaba	dhek- dheggha	bäbine'anna	, ponapa	polè è
koṭṭana	, bănnja ' ètarèk sapè	sè tèk-sentèk kadhi	è- saè. è Madhoeră	, èDjhăbă	tengnga	kaoelå ta
nèngalè	.Eghaka'ijă		ne ' - kènè ',	bădă doe	partellonna
Madhoeră	,	dhap mandhap	, ata'na	bidhik èpamalengkong		,ètarèk
djhårån	.
Naleka	pokol 1.45	sneltrein	sè ètompa	' kaoelă	ghella' pas	adjhălăn
polè djhoedjhoek		då ' bărǎ '- lao '.	ngalèbădhi	koṭṭa	Wates, Koetoardjo	,
Keboemen	sareng	Karanganjar	.
Saamponna	lèbăt	dări Karanganjar		, kaoelă pas	arassa tjè' sossana	,
marghǎ	ampon	para' ka	Maos (matèna	seppoer	), karana	kaoelǎ ta '
onèng djhälånna		sẻ njarèa	pondhoeghan	.Ontongnga	kaoelä	pas mang.
ghi sareng	orèng	Sidoardjo	, sè ka Bătawia	djhoeghăn	.
Sareng	ampon	pokol	4.1 sneltrein	ghella'	pas amboe	è halte
Gombong	nèng5	menuèt,	pas adjhälan	polè	da ' bără '. Ra-kèra
bhoeroe	ollè	5 mennèt	abiddhă	se adjhålån	, rèng-orèng	sakom-
polan kaoelă	pas	padă ngèntep	tjandilana	seppoer	(karèta)	. Sarrèna
kaoelǎ	ta ' onèng	ka parlona	, mèlana	kaoelă pas	atanja ka	orèngsè
ka Bătawiǎ	ghella	' aponapa	lå - tjandilă	bhoeroe	ma' èèntep.
Saotta	: ,, Entep	djhoeghăn	tjandiläna	sampèjan angghǎpanèka		, maʼ
ta ' kamaso'an	aboe,	sabab	seppoer	panèka ampon	para'	maso'a ka
trowongan		' kadalem	ghoenong	) !
Amargha	angghäpanèka		kaoelă pas	dhoeli ngèntep	tjandilă	djhoe-
ghän.	' saponapa	abiddha	, èḍälem	seppoer pas	petteng	njakalean,
tjalèmot	ta ' nèngalè	pa-ponapa	, sarta	kaoelä ladjhoe	arassa	semmo
tapegghå	.Rèng-orèng	dalem	karèta	djhǎ' -sakeddjbå	' bädǎ	senjorek.
Bădă rèng	atanja	ghǎghellădhân	: ,, Andhina	ghoenong	rèja	pas rempa ',
bărămma	marena	. Bădă sè	njambhidhi	:	sè èkasossa	, djhǎ '
rèng la bănnja '	ta' ambhoe bhǎrengnga	ngale.	lobăng	rè, sarta	tanto perna	, sabab
Katjatora	karéta	sè petteng	ghella	' saamponna	ra-kèra	ollè
mennèt, wongan	pas tèra ghellǎ ' 600	'njakalèan	polè.	Tja'na orèng,	landjhångnga	tro-

; băã ghi kaallas Tjara mènèkkaḍ-

Djikar' djikarra djikar rolåna

terros ghi'

(njono "

",,Apana

" 2-5

Saamponna	ka'owar	däri dălem	ghoenong	, rèng-orèng sakompolan
kaoelă bănnja '	nèngalè	lobångnga	trowongan	; tèngalanna	tjè	pas-
dhăna, marghǎ	karèta	sè ètompa	' angghăpanèka	neng-èdi-boeḍi		ka-
'. Dhinèng	lowarra	trowongan	ghella ' sarat nèng salollona seppoer			.
' saponapa	abiddha		angghăpanèka	, sneltrein	ghella	' pas
lebat halte	Idjoe ;dhåddhi	trowongan	ghella	'neng-èantarana		halte
Gombong	sareng Idjoe	.
nalèka	anggbǎpanèka pas băḍă		orèng katello	matabăr kartjissa		los-
mèn (hotel )	Djhăbă	è Maos, sabab	saamponna	lèbăt halte	Gombong	,
sneltrein ka) Maos.	ghellǎ' pas	ta ' boe-amboeăn	polè,	ladjhoe amboe	è (napa ’
'katjatora	băḍăna	èdjhălăn	,sneltrein	ampon napa '	ka Maos	;
rèng-orèng	sè nompa	' pas padă	toron sadhädjå	. Kaoelă	sasarengngan
pas terros	ka losmèn	Djhăbă ,andi'na	Doelasim	.
Katjatora	losmenna	Doelasim	panèka ata '	bhoenjok,	tabing kèkės	.
Pangkeng	katèdoengan	sareng	èn -laènna	saè	Dă ' - aḍă'na	atè
kaoelǎ abǎk	ta ' patè	senneng	ngènep èangghăḍijă	, marghă	bhoeroe
marè enneng	è losmèn	sè saè	èSorabhădja	) pas enneng	è losmèn
bhoeroe.	Anangeng	-abit pas	båḍă tambhana	, sabăb	èangghăḍijă
băḍă pardjădji	kaḍoewă	mondhoek	, ladjhoe	paḍă njarmo	tor pas	tjè'
labhǎna	ka kaoelă,	èngghi panèka	M.	Sosrowidjojo,	opnemer
Departement	B.	(Burgerlijke	Openbare	Werken)	è Weltevreden	,
sareng R.	Tarjono,	post	Maos.
Koṭṭa	Maos panèka	tjè ' soboengnga	, nèng	rammè sareng rèng	-orèng
sẻ ngènep	è losmèn	saos. Bănnjana	losmen	bangghădijă	băda	11
kennengngan panèka:	, adjhådjhăr	dári	adă'na settatsijoen	da '	temor, èngghi
3kennengngan	losmèn	Báländhå	,
1kennengngan	losmèn	Tjèna	,
7 kennengngan	losmen	Djhăbă	.
Bådjărănna	rèng	sè ngènep	è losmèn ghella	' ta ' padă	, molae	ḍări
,,	50, ,50,	3, kantos	4, 50. Hotel	Djhăbăna kèngèng	èkotja’-
aghi sadjhămpellan		kaabbhi, sabab	sẻ	nèng sakennengngan		,
èngghi panèka	è hotel	Djhăbå	sè è saèan	.

dhibi Ta dari

korang

( bit

R.
0. W. klerk
f1 f1 f2 f f f 1,50 kadhibi'

BHAB 5. DARI MAOS KA BATAWI.

Kalagghoeǎnnna,arè Satto tangghål 29 Juli 1911, saamponna po- kolsatengnga lèma ' lagghoe, sadhădjă rèng-orèng sè ngènep è losmèn sè èpondhoeghi kaoelä ghella',ampon padă djhäghă,tor ampon padă asanat sadhădjă se mangkata. Èkala' lekkassa tjarèta kaoelă sasarengngan ampon ongghå katas seppoer sè mangkata ka Bătawi pokol 6. 47. Ra -kèra bhoeroe ollè saparapat eddjhăm seppoer sè mangkata, èngghi panèka saamponna lèbǎt è halte Djerocklegi,sneltrein ghellǎ'pas lèbǎt ètengnga alas radjă. Molaè dări angghåḍijă kaoelă pas ta'nèngalè pa-ponapa kadjhåbhåna kaʼ - bhoengka'an radjă sareng bhoet -ombhoet. Katjatora saamponna lèbăt dări halte Kawoengantèn,èseddhi'ăn kaoelǎ pas båḍă rèng ra'- èra'an, abălă djhă ' bădă rèng alontja' ḍări tas seppoer lèbåt ètjanḍilăna retirade ( pabhănjoan). Amarghǎ angghǎpanèka rèng-orèng sakompolan kaoelă ghella ' pas padă aghǎreg- ghingan sambi ngongngang kalowaranna tjandilăna seppoer, nèngalè rèng sè alonja'ghellǎ '.Rèng-orèng sè pasdhå ka palontja'na orèng ghellǎ' abălă, djhă' salamet, ghågghår mandjheng.Orèng sè alontja ' ghellǎ' koli kontrak, sè èkèrèmmaghiǎ ka Dèli (Soemattra-Tèmor ). Saamponna napa ' ka halte Gandroengmangoen,Conducteur (Con- déktoer) seppoer ghella'pas ngontallaghi sorat ka essèppa, sopadjă oreng kontrak sèalontja'ghellǎ ' èreppottaghiå ka poelisi, njopprè lekkasa èsarè. Lerres pokol 7.55 sneltrein pas amboe è halteTjipari sakeddjhă”, pas adjhålån polè. Molaè dări angghäḍijă sampė ka halte Meloewoeng, è kangan katjèrra djhălănna seppoer tada ' laèn sè katèngal kadjhäbhă bhoengkana (alas) ghălăghǎs,tor è tana bånnja ' aèngnga akadhiă rabă. Pokol 8.27 sneltrein amboe sakeddjha' èsettatsijoen Bhan- djhăr, pas mangkat polè. Molaè dări angghåḍijă terros då ' bårå'aghi è seppoer rammè rèng atjatja; kaoelă ta ' ngartė sakalė ka patjatjana rèng orèng angghǎpanèka, tja'èpon bhăsa Soenda;ko-bengkona sadhădjă (laènna bengko gheddhoeng) padă pangghoeng pa '- mapa '. Dhinèng ghoenana ko-bengko ghella ' èpangghoeng, sopadjă èangghåḍijăè băkto malem ta' patèa tjellep ongghoe, marghä Prijangan panèka

tanana paghoenongan sadhådjå,båwåna sakalangkong tjellep, sareng sopadjǎè bhǎroemana kèngènga èbă '- sabǎ'i kadjoe sareng èn-laènna. Katjatora sneltrein saamponna napa' kaantarana halte Tjiawisa- reng Tjipeundeuj( 1),padjälănna ajot-lėjotan, dhi-kadhiă padjhälänna olar se njalosso' è boe-romboena, marghǎ èangghåḍijă seppoer lor-njellor èantarana nong-ghoenong; ghåsèk djhoeghăn lèbåt ghålåḍhăk landjhǎng diattasanna tjora ' sè tjè' dalemma. Saamponna napa' kaantarana halte Lèlès sareng halte Ngagrèk (èseddhi'na ghoenong Haroeman) djhälänna seppoer so'è bånnja ' goe'- lèggoe'na sarengngan nget bhänget,sarat ngalènglèngè ghoenong Haroeman. Amarghǎ angghăpanèka padjhălănna seppoer saamponna napa'kaangghåḍijă pas ré-lèrė. Èkala' lekkassa tjarèta, sneltrein ampon para' napa'a ka Bandoeng, ta -latana ampon katèngal. Lerres pokol 1.27 amboe è settatsijoen Bandoeng 709 M. E settatsijoen angghåḍijă bănnja ' orèng adjhădjhǎ'aghi djhädjhoewǎllă, opama:koper mandjhălin, tarompa, topi perrèng, tongket, samamboe, bhiris sareng èn -laènna,(paḍă bhadhiǎn Bandoeng sadhădjä). Bhadhiǎnna răng-bhărång bhoeroe è-saè tor los-alos, marghå orèng Soendă panèka lakar pènter abhădhi rằng khărăng ghella ”. Paanapanna èka'ḍijă tje' bhidhåna sareng paanapan sè ètèngalè kacelă bă'ări '.Orengnga padă rås- bårăs,nar-bhinar, angghoejjä pèndhå abårna, lalake'anna maskè pardjadjinasekappra asarong.Sanaddjhăn sarongnga ampon ngèbhir, nangeng salebbărră ghi'angèbhirăn polè. Melana salebbär angghapanèka katon bisaos; bädä se aodheng, bădă djhoeghăn sè asongko'. Bäbinė'auna tje ' onèngnga njarė tot- patotanna tjora'na sarongnga bån kalambhina.Bánnja 'sè asalempang pèndjhoeng (sėjal), along-kalong madălijoen, aghåghelláng emmas mandjhălin saèrat otabǎ boengkol, ghoeli ennengnga neng- è seppoer masè taḍă ' sè èka- seghoek; bănnja' tandhä-tandhăna djhǎ ' orèng bhoemèna èPrijangan panèka amampoan sareng orèng ka tèmorra.Kadjhabha angghapanèka orèng tanėna èka'ijă djheng-bhädjheng sareng talatèn; tana èrèng-èrènganna ghoenong, ètalatènè, èkaghǎbaj sabă, èbábă semmo lèbăr, so'è da' atlas so'è tjopè'; tana sè ta ' kèngèng tamenné padi, ètamennè sabbhrăng, sè ta'kèngèng èsabbhräng, ètamenné bannèan polè. Tana sè ngangghoer,dhäddhiå tja '-o'ja'an sakèlan masè ta ' mangghiă. E

(1) Maos : Tjipăndăj.

ghi

lăn-djhălăn	kaoela	segghoet	nèngalé	kebbhoen	karét, băda	sẽ
bhoeroe	ètamennè	, båḍă		sè ampon	èkala 'ghettana	.	Pa-
ngala'na	ghetta	bhoeroe		bhoengkana	karètta	ètep-
ghettep,	bhǎngonna	ghetteppanna	kadhi	olèrra	ebboer ngalènglèngė
bhoengkana	. Laènna	kebbhoen	karet, sakalangkoeng		bånnja ' kebbhoen
njèjor,	dhăng -kaḍhẳng	èrèng	-èrènganna	ghoenong	tja-njalattja	băḍă
kebbhoen	ettèna	.Bhoengkana	ettè panèka	dhåp-manḍhăp	, bhoengkana
atjaʼ -ran'ja	tje '	bånnja'na	däoenna mot	-njaromot	.
'	katjatora	pamangkatta	,sneltrein	samangkèn	ampon	napa	ka
settatsijoen		, pokol 1.58	. Nalèka angghăpanèka		bănnja ' sardăḍoe
toron, marghǎ èangghăḍijă bădă			tangsèna	.Tangsè bhoeroe	tjè	' semma'na
tor tje'	modḍhăna	ka settatsijoen	.
Saamponna	pokol	1.40 seppoer	pas	adjhälän polè	djhoedjhoek		ḍă '
bårǎ ' -dådjă	. Ghi	bhoeroe	adjhălăn ollè	8 mennèt	, pas amboe	polè	,
èngghi	panèka	èsettatsijoen	Padalarang	.Èangghăḍijă		djhălănna
seppoer	ghella	atjangka	, èngghi	panèka	: sèttong	dă ' bărǎ	'
terros	ka Bogor	, sèttongnga	da bără '	- dădjă ,terros	ka Bătawi	,lèbåt
è Poerwakarta	.
Ra-kèra	pokol	1.54 ,sneltrein	adjhălån	polè	lèbåt djhălăn	sè	dă
bårǎ '-dădjă	; djhålånna	ngongghå'aghi		. Pata ollè	15 mennèt	abiddhă
sè adjhålån	pas	napa ' ka	halte Tjilamè	.	tas seppoer	kaoelă
nengalè	ghoenong	ghampèn	kapor () mongghing	bårå	', engghi	panèka
dilao'anna	djhălănna	seppoer	sè ka Bogor	,lerres	è halte	Tagoga poe	.
Halte angghåpanèka		katon	ka halte Tjilamè	, sabab	kennengnganna		è
lembăna	.Njamana	ghoenong	ghella'	tjara Soenda	, tja'èpon	artèna	:
tagog		djåroekkong (	), apoe	kapor	. Dhăddhi	maksotta
dhi-eddhiʼănna	:	kennengnganna	kapor	.	Tagogapoe	ghella '
bănnja	pangobbhărǎnna	ghămpènna	.	Pangobbhårån	angghǎpanèka
tèngghi	ra-kèra	bădă 10	M,bhidhăna	sareng	pangobhhårånna
ghǎmpén	è Madhoeră	. Ghămpèn	kalowaran	dări angghăḍijă		èdjhoewål
san-kassannaghi		è tana Prijangan	, èboewǎ	sareng	seppoer	;la- mala
bănnja' seppoer	djhoeghån djhoeghǎn	sè èdjhoewal.	ka Bătawi	, èngghi	èboewǎ	' sareng
Ra-kèra	pokot	2.23 sueltrein	napa'	ka halte	Sasaksaat	. Sarrèna
halte bhoeroe	bănné	masțèna	èamboei	sneltrein	, mangka	è nalèka
angghǎpanèka	pas	amboe, mèlana	rèng	-orèng sè	nompa' paḍă	ngong-
ngang kalowar	dări	tjandilă	, nèngalè kaada	', terro	onènga	sabǎbbhă	.

djhoeghan bhakbhäghänna

', Ta' Tjimahi

' doewa '

Dări

= tèngkong = ' E ghoenong ' tjè '

Nalèka kaoelă noro'ngongngang, pas nèngalè ghoenong malang éadă'- na seppoer; djhǎoena ḍări halte ± 200 M. Djhălånna seppoer ghella ' pas nerba'ghoenong bhoeroe.Saamponna sneltrein molaè adjhålån dări angghåḍijă, rèng-orèng pas padă ngèntep tjandilăna. Samarèna èèntap, seppoerra ampon njono ' kaḍălem ghoenong, pettengnga alè- monan.Rèng-orèng è sakompolan kaoelă bănnja ' sè njorèk; sabănnè bădă sẻ sambi nèngalè èrlodjina. Ra -kèra ampon napa ' ka bhǎkteng- ngana trowongan, èkangan katjèrra djhălănna seppoer kaoelå nèngalė pattèng lèk-mellék, éngghi panèka pattèngnga orèng sè adjăgă èangghădijă.Prandhinèng seppoer sè lèbát édǎlem ghoenong ghellä' abiddhǎ båḍă 3 mennèt, pas lèbåt halte Maswati. Dhåddhi landjhăngnga Trowongan angghåpanèka manabi ètèmbhång sareng trowongan antarana Gombong sareng Idjoe = 2 : 3 = 600 M 900 M. Tja'na orèng trowongan Sasaksaat-Maswati panèka èbhăḍhi nalèka taon Bålåndhå 1902. Ta'katjatora băḍăna èdjhălăn, samangkèn sneltrein ampon napa ka halte Plèrèd.Eangghăḍijă bănnja ' orèng kampong adjhoewǎl răng -bhărăng dări tana, opama : eppot, ghendhi, èskan sareng èn-laènna. Răng-bhărǎng tana bhåḍhiån Plèrèd panèka, sakalangkong saè, koko tor bhǎngonna ana-bărna. Kendhi opamana,dări ra -mara perghem kantos dhi-kadhiǎ tjètakka bhoeta.Eppot Plèrèd sè nè'- kènè 'tjë' saèna, manabi èsabǎ ' ètas mèdjå marmar ta ' kala ka eppot bhelling bådhălån Èrropa. Opama badå tentoonstellingè ţa- kotta radjă rằng bhǎrång bădhålån Plèrèd panèka kantos aghǎroebhäghån sè èbhǎkta ka angghåḍijă; èbhoeng-ghǎribbhoeng, èbhoe '- rebbhoe'oreng.Moghǎ- moghå răng-bbărăng tana bhādhiăn Madhoerå èngghălă langkong saẻ dári sè ampon-ampon,kantos ta ' toḍoes adjhădjhăr sareng răng-bhărăng Plèrèd è ellossa tentoonstelling. Saamponna seppoer ghella' lèbăt dări halte Plèrèd, kaoelǎ pas ta' nengalè bengko pangghoeng. Molaè dări angghåḍijă kaoelă pas taʼ mèkkèrè kabådǎ'ånna se katèngalèkangan katjèrra djhălănan seppoer,sabab sossa parkara pangèneppan è kennengngan sè ètoro-nana, éngghi panèkaè Meester Cornelis (mèster Cornelis); èangghå- ḍijăkaoelă ta ' anḍi ' mo -sarmoan sakalè, ponapa polè kaoelă mèreng kabar ètas seppoer, tja'èpon è Meester Cornelis tada' losmen Djhăbă otabå Tjènana.Ontongnga somèlèa kaoelă masțèna toron è Meester Cornelis, mellèkartjis terros ka Weltevreden,manabi è Meester PADJHALANAN.

Cornelis lerres tadă ' losmèn sè modă sèwana, kaoelă pas kèngèng toron è settatsijoen Kemajoeran (Weltevreden S.S.), èangg hăḍijă semma ' ka losmen Djhǎbà, èngghi panèka èaḍă'na settatsijoen ettrèm Kramat. Molaè dări settatsijoen Karawang, ( mangkatta dări angghåḍijä pokol 4. 27), seppoer ta ' boe-amboeăn sakalè kantos ka Meester Cornelis. Kaoela sadjăn abit sadjån tjè' sossana, sabab ghi ' terros ta' mangghi kabår parkara bådana losmèn è Meester Cornelis. Sakèng rèbegghå pèkker,kaoelå pas ngolja ' ka rèng Sidoardjo ghellǎ ': manabi è Meester Cornelis lerres tada' losmèn ongghoe,tor manabi ngènep è losmen Kramat kèra tadjhãoe dhimèn ka kantor Volkslectuur, kaoelă torena è Meester Cornelis saos, njarèa pangèneppan è kampong. Pas båḍă haddjhi kasorang ngotja' ka kaoelä : „Sampijan djangan minep di kampoeng sembarangan, sebab dalam negeri Betawi ini banjak orang djahatnja, jangdiseboet orang Betawi : boewaja!” Amarghǎ angghåpanèka kaoelă pas keddi ' sè ngèneppa băn-sarom- lăn,mèlana ladjhoe anėjat terosa ka settatsijoen Kemajoeran bisaos, ngèneppa è losmèn Kramat. Kala' lekkas,sneltrein ampon napa' ka settatsijoen Meester Cornelis pokol 5. 24. Eangghăḍijă hännja ' oreng toron, bănnja ' orèng sè båt sèboet matoron bhărångnga, bădă se adjhoelceaghi ḍări attas, bad sẻ nampanè èbăld. Rèng awäl djhoewal bằnnja’ongghä hatas seppoer, anangèng kaoelă neng -enneng bisaos ta ' aghoelian, sè lè- mellèa ta' kobher, namong ngal-nèngalè kabäḍă'ănna orèng sẻbăḍă èḍălem settatsijoen; tjangkèm èlangghattaghi ka tjanḍilăna seppoer ta ' li- ghoeliăn, tjoma tèngal sèwer-lowerran. Dări tas seppoer kaoelă nèngalè rèng Djhåbå kaḍoewå paḍå nga' - langa'an katas seppoer sam- bingal- nèngalèorèng toron; sèsèttong ngotja' :. ,Mana dija! ” Naléka kaoelǎ mangkata dări Djember,ra-kèra karè 5arè,kaoelå akèrèm sorat ka R.Tirtodanoedjo,Redacteur blåsa Djhăbăè kantorra Commissie voor de Volkslectuur, nantoaghi bila kaoelă sedă- tengnga.Amarghǎ angghǎpanèka nalèka kaoelă nèngalè tor mèreng otja'na rèng Djhåbă ghella ', pas akarennjet sapanèka : Pola orèng sè ngotja' ( sètowa'an) rèja tangghoeånna sèanjama Tirtodanoedjo! Pola abă❜na me' kèng ngamba 'engko',maskè engko' sè asoratan ta ' mèn- taambǎ '! Samarèna akarennjet kadhi bhoeroe kaoelă pas ghåbål toron dări tas seppoer, njandher karèng Djhåbă ghella'atanja tjara Maladjoe ka sẻngoḍä'än: Dimana tempat kantor Volkslectuur?

Orèng sè étanjaè kaoelǎ bhoeroe ladjhoe njaot sambi ngadjhǎk asasalaman, otja'na: „ O, kebetoelan!Saja Soekarman, djoeroetoelis bahasa Djawa di kantor terseboet. Kami berdoewa datang kemari inimemang sengadja mendjempoet toewan. " Saamponna angghåpanèka M. Soekarman ladjhoe abălă ka rèng sẻ towa'an ghella', èngghi panèka R. Tirtodanoedjo.Amarghǎ angghä- pamèkaR. Tirtodanoedjo ladjhoe dhoeli njandher ka kaoelă, pas asasalaman sambi nerrangngaghi, djhä ' abäʼna sè dateng ka settatsijoen nèng parlo ngamba' kaoelă, sabåb abăʼna ampon narèma sorat kaoelå ghellä '. Prandhinèng kabhoengkakan kaoelă è nalèka angghǎpanèka kaoelå ampon ta'onèng sè matora,ta ' mangghi sè èbhadhia dhi-andhi. Panda'èppn bisaos kaoelă pas èadjhăk nompa' sadó ( dokar) terros ka kampong Palmarèjem (Kanonlaan), èghibå ka ponḍhoeghănna

M. Soekarman;R. Tirtodanoedjo ta'njèwǎ bengko dhibi ', ghi ' mondhoek ka kantjana(Redacteur Soenda), tor èponḍhoeghǎnna taḍă ' kennengngan sè èkatèdoengana kaoelǎ.

BAGIAN SE KAPÈNG DOEWA. (1)

BHAB 1.

DARI BATAWI KA DJOEKDJA.

nalėka	arè Ahad	tangghål	16 November	1913	, bădjă	pokol
6. 49 lagghoe	kaoelă	nompa ' seppoer	dări	halte Salemba	ka Meester
Cornelis,	marghǎ kaoelă	ollè parmèsi	17 arè	palèman	ka Songennep	.
Naléka para	'napa'a	ka settatsijoen	Meester	Cornelis	(2)seppoer	sè
ètompa	kaoelǎ pas	arontong S S.). Saamponna	seppoer padă	expres amboe, kaoelă	sè dări Kema- pas	dhoeli
ngalle	expres ,mellè		toeslag 5)	èattas, margha	melléa	è
halte Salemba	ta '	adjhoewål,	èsettatsijoen	Meester	Cornelis
ta sempat	, margha	répot maonggha	bắn- ghibăn	. Lerres	pokol	7. 9
expres pas	mangkat	djhoedjoek	ka tèmor-lao'	.
( 1) KATERRANGAN	.
Kaoelă se	onèng abhadhi	karangan	bhab tjarèta	kabăḍă'ănna	naghără	Bătawi
panèka, banné	pangaonèng	kaoelă dhibi '	sadhadja,	tjarètana sè	lo-parlo, sè	ghi '
ta ' èkaonèngè	kanelă, sareng	kaoelă	ka rèng-orèng	sè ngaonèngè	.	Rèng-
orèng sè ètanjaè	kaoelă	ghella ' padă	soka atè nerrangngaghi_pangaonènganna
bi '-dhibi '; bădă panèka, laènna sè èpették	djhoeghăn noro ' katerrangan -katerranganna rèng-orèng dări :	katerranganna	sè ètokèl dări	boekoe. ghella ', bădă djhoeghăn	Panda ', karangan
1. Boekoe darma.	bhăsa Djhăbă,	Tjarijos	Balawi	, karanganna	R. Aria Sastra-
2. Boekoe	bhasa Djhăbă	, Lalampahan	saking tanah	Djawi dateng	ing negari
Welandi, karanganna	R.	M. Arija Soerijasoeparta	.
3. Boekoe	bhasa Maladjoe	, Perjalanan	ke Betawi,	karanganna	M. Soetomo.
4. Bo koe	bhǎsa Bălăndă	, Nederlandsch	Oost -Indie	beschreven	en afgebeeld
voor het Nederlandsche		Volk, karanganna	towan P.	A. van der	Lith.
5. Boekoe towan A. A.	bhasa Inggris, Gobius.	Guide	Buitenzorg	and Its environs	, karanganna
6. Borkoe	Regeeringsalmanak	sareng.
7. Bataviansch	Handelsblad	(bădă	sè èkaollè dări	Ned. Indisch	Plakkaatbock	).
Bhăr -ghămbhărră	se	bănne bhadhian	tanang, kaoelă	ngala '	dări kartoe	eppos
Tio Tek Hong	sareng	C. Blomme,	è R.	Weltevreden. Sè ngarang, SASTRASOEBRATA	.
( 2) E Bǎtǎwi	kappraèpon	:	, bădă djhoeghăn	sèttong doewă' sè ngotja ' :
	.
sasèra'a sè	nompa ' expres	kodhoe nambă	2. agglu ',	ta ' mèlè	djhǎoe semma'na
kenuengngan	, sareng ta '	pardueli todjoe	' è kellas saponapa.	Tamba'ǎn	2, panèka
enjamaè	.

(3) Arghǎèpon kartjis expres padă sareng kartjis. namong ra'-

'sareng joran (Weltevreden ka kartjis ( melléa

ètanja'aghi

negari

J.Sporthandel, Mèstèr
Mèster sneltrein f toeslag

Ta' katjatora båḍåna èdjhălăn, sareng pokol7. 15 malem expres ghellǎ ' napa ' ka settatsijoen Djoekdjă.Rèng-orèng sè nompa ' pas padă toron njarè pangèneppan bi' -dhibi '; kaoelå ngènep è losmèn Djhăbă,anḍi'na,,Wiradikrama”.Tarèp bădjărănna kadhi èbăbă panèka : Rèng sorang samalem sareng teddhana,kellas I : f1, 50, kellas

II: f1. Ghoe -lagghoe olle sasarap roeti sareng kopi. Ngèbå bhǎreng

kasorang nambă f 0.50 ollè teḍdhå. Sarrèna napa'na ka Djoekdjă ampon malem tor kaoelå arassa tjè ' lessona, dhåddhi kaoelă ta' lăn-djbălănan ngal-nèngalè kotta, namong asa-gessa sareng orẻng Djhăbă se apolong hotèl sareng kaoelă. Tja'èpon karaton Djoekdjă panèka èkalènglèngè paghår alas se tje tèngghina sareng tjè' kandhellă, landjhăngnga tong- sèttongngapaghår alassaeppal. Edǎlemmanna paghår angghåpanèka, bånnja ' bengkona radjǎ -kènè ', båḍå djhålån radjăna kèngèng èlèbădhi rata, orèng lèbăt lar-kalèr sakalangkong ramme, baroeng sareng toko èngghi ta ' korang, ampon prasasat koția kène'.Dhinèng sè tanet èḍălemmanna paghăr alas panèka para abdhi sareng santana Kangdjeng Soltan, bhoenten ta'kasorang otaba kadoewǎ nangèng kantos aèboeǎn, Abdhi sareng santana angghăpanèka ako-bengko,abinè,andi ' ana', matè èangghăḍijă.Sadhadjă padă èparèngè teḍdhă Kangdjeng Soltan. Dhi-abdhi angghåpanèka atjem matjem kawadjibhän sareng kalakoanna, kadhi :tokang bhǎțek,kemmasan pandhi, bhåndhighoeng, tokang sadoer, tokang songghingnga bădjăng, tokang kadjoe, tokang báto, marangghi, tokang oker sareng èn-laènnèpon. Kabădă'änna èangghă- ḍijǎ tja'èpon ta ' palè saè ongghoe, sè kabǎnnja'an ta ' tjokop tedḍhăna,sarta bånnja' sè amadhăt. Djhoeg hån bhabhăḍbiănna, sanaddjhǎn pakakassa bå ' - djhoebå ', kennengnganna ta ' èpangghi karowanna, è-saè sadhădjă, marghǎ orèngnga djheng -blå- djheng tor tegghoe'ånna namongsèttong,kadhi tokang bhǎțèk opamana, angghåpanèka ron-tèmoron èngghi tjoma abhǎțèk, tokang songghingnga bådjång engghi ron-tèmoron namong njongghing bisaos.Pangasèlan- nèpon Kangdjeng Soltan èḍălem sataon sè dări Goefermèn f 450 000 (Kangdjeng So'onan f 800 000).Obăng panèka mènangka schadeloos- stelling (karoegiăn) ( 1). Sabbhån tangghǎi12 boelăn Molod èngghi panèka båkto kalahiran-

(1) E Madhoeră kappra ènjamaè „ ondersettan ".

nèpon	Ghoestè Kangdjeng	Nabbhi	Mohammad	s. a.	. è Djoekdj
sareng	è Solo )	pèsta	radjă ( molodhån	) ,kapprana	èDjhåb
ènjamaè		. Sabelloenna	garebek	angghápanèka	2 otabă	sa
mènggoe	bădă mèn-rammèn		radjă sè	,,sakaten ",	assrèng
asareng	tentoonstelling	.Dhinèng	è tentoonstelling	bhceroe	sè	èdha-
sarraghi	sè nja '- bănnja'an	bhårăng	bhåḍhiănna	rèng	sè	è-saè,
kadhi	bhatèk, badjăng	, tabbhoeăn	bh răng	angghiăn,	anaman	, kẻr-
okèran	sareng èn -laènnèpon	. Nalèka	angghăpanèka	aboen-èboen		orèng
sè padă	Djoekdjä	, ta ' tjoma	orèng è	karèsidènan	Djoekdjă	saos,
nangèng	dări laèn	-laèn karèsiḍènan	èngghi	bånnja'.		orèng
sè adhoengngèng		teppa '	mè-rammèna	sakatèn	angghåpanèka
orèng	adjhålån kantos	tjè' malaratta	.

w ( băḍă ,,garebek" anjama

Djhàbă,

ka Tja'èpon manabi

BHAB 2.

	DARI	DJOEKDJA	KA	SORABHADJA
Kalagghoeånna		( 17 11-1913	) kaoelă	mangkat ka Sorabhädjă		, nompaʼ
sneltrein	sè mangkat	pokol	satengnga	pètto '.
'	katjatora	bådäna è	djhălăn,	pokol1 marè	doehoer	sneltrein
napa' ka	settatsijoen	Sorabhådjå	koṭṭa	.Rèng	orèng sè nompa'	pas
padă toron; lomprètan,	kaoelă ngènep	ladjhoe samalem.	terros ka	hotel ,, Wan	Hong	è Sa-
Tarèp	bådjărănna	hotel ghella '	padă	sareng	tarèppa hotel	,, Tiang
An	.Anangèng	kabăḍă'anna	bengkona	korang	saè, ponapa	polè
djeddingnga ngantos	nèng abit dhimen.	sèttong. Dhăddhi	manabi	băḍă	rèng mandiă	,kodhoe
				3.
					.
Kalgghocanna		( 18 11-1913	) kaoelä	mangkat	ka Songennep	,nom-
pa kapal	tambhängan	M.S.	expres, sè	mangkat	pokol 7. 15.	Dhinèng
ongkossa	kadhi èbăbă	panèka	;

Kie"

Kie ”

BHAB

DĂRI SORABHADJA KA SONGENNEP

/ '

Kapal dari Sorabhădjă ka Kamal sareng ettrèm dări Kamal ka

	III	..			1,88 f
Songennep	kellas				·
toeslag	kapal expres	( 1).			„, 25
99	ettrèm 99	( 1).			,,
29	enneng èattas	eddigghå Ghoengghoeng	kapal.	.	,, 0, 10 • 2, 48
Katjatora	saamponna	kapal	tambhängan ghellǎ ' napa' ka mowarana
songaj, kaoelă	nèngalè	pan -saponapan	mègghi	sampan	paḍă teppa'na
mowang	båto ghoenong	kaḍalem	tasè ',	palabbhoeån	è angghǎdijă
èpateppa	' sareng	èparadjăʼå	.
Lerres	pokol 8. 15	trèm expres	mangkat	, djhoedjhoek	dă tèmɔr,
lébát djhălăn	anjar	(Kamal-Kabǎnjar )	èngghi	panèka djhălăn	sè	molaè
élèbadhi	tangghäl	1September	1913	; djhălănna	ettrèm ghellä ’
- mèpèt	pasèsèr lao'na	polo	Madhoera	kantos	settatsijoen
Kaloengdoeng	.
Eeddhi'na	halte	Sokalèla,	mongghing	ḍádjána	eftrèm	,
kaoelă nengalè	rèng	lake ' binè	'ngalè	bato ètas	, èngghi
panèka bǎto	goenong	sè èbhåḍhiă	ghămpèn	sareng	sè èboewǎ'ǎ	ka
Sorabhǎdjă	.	pangalèanna	bato	bhoeroe	báḍă pangobbhå-
rănna ghǎmpèn	,	bhăngsa		.
Nèng -	èpasèsèrra	kennengngan	ghella	' båḍă djhălăn	landjhẳng
ngadjhoel	katengnga	tase ', èbhadhi	djhălăn	pangangko’anna	båto,	sè
èboewǎ '	kadǎlem tjonėja	otabǎ	kadalem	stoombergas	.
Pokol	11.45 expres	ampon	napa' ka settatsijoen		Sampang.
asasalèpan	sareng	expres	sèmangkat	däri Kalèanget	pokol 6. 26	.
Katjatora	expres	sè ètompa	' kaoelă	ghella'pokol	amboe	è
seltatsijoen	Mekkasan	sakeddjhå	' pas mangkat	polè,	pokol 4. 24	napa
settatsijoen	Songennep	.
Sanapa'na	ka tjompo	' kaoelǎ	èghåribbhoeng	lă -bhălă,	sè paḍă	ata-
kabǎḍă'ǎn	è Bătawi	. Kaoelă	èngghi	adhoengngèng	sakadhár	sè
parlo èkaonèngè	sè	padá mèreng;		magrib	tja	-kantja
kaoelă se	padă amaèn	ka kaoelă	; sè èkagessa	èḍalem	moj-tamojan
angghăpanika	sẻ bảnnja	èngghi	bhäb Bátawi	.
Nalèka	arè Ahad	tangghål	23 November	1913	bådjå pokol	7
engghi kadhi	sabbhaana	, ettrè n bijă sa	saos.

(1) Kapal sareng ettrè a expres pinėki mingkeuna ampon taḍă ”, sè băḍă

Songennep kellas ·, 0 0, 25

bhaḍhi '

pèt ghån

djhålänna ghoenong

Semmi' ka anli'na Èrropa

Eang- ghäḍijā

1.47
' ka

nja mirè bănnja '

’

masèghit

lagghoe	kacelǎ	entar	ghoe-nèngghoe		ka lon-alon	. Eaḍa’na
anjar	kaoelǎ	nèngalè	pan-sa ponapan		pandjoeridhän	paḍă	nae
aksara	perrèng	boengkol	adjhădjhår		då ' dădjă	dă lao	'.
monjèna	ra -aksara	ghellǎ ' Leve Nederlandsch	sapanèka	: artèna :		.
	Salamet	landjhăng Aksara	omor perrèng	kamardhika’anna ghella '	ladjhoe èpottrét	Nederland.	.

katas ' Dhinèng

Onafhankelijkheid

(I)
BHAB 4.

	DĂRI SONGENNEP		KA SORABHADJA
nalèka	arè Salasa	tangghål	2 December	1913	kaoelǎ abǎli
Bătawi nompa '	ettrèm	expres è	settatsijoen	koṭṭa Songennep	.
Ta ' kaljatora	băḍăna	èdjhălăn	, kaoelă	ampon napa ' ka Settatsijoen
malèka	pokol	3 29, pas	terros ongeha	ka kapal	tambhångan
M. S. expres	,sè mangkat	ka Sorabhădjă		pokol 5.44.
Lerres	pokol satengnga	lèma '	kapal	tambhangan	ghellå '	napa
ka palabbhocänna	, èngghi panèka		èseddhi'na bhintèng	,,		.
Kaoelǎ pas samalem.	djhoedjhoek	ka hotel	,, Tiang	èTjanti'an	, ngènep

É ka

Kamal

' Prins Hendrik " An Kie "

BILĂB 5.

	DARI	SORABHADJA	KA BANDOENG
Kalagghoeǎnna		arè Rebbhoe	tangghål	3 December	1915	, bădjă
pokol 5	lagghoe	kaoelă mangkat	ka settatsijoen	nompa	' motor	(
mobiel)	saḍijä'ǎnna	hotel.	auto	sè ètompa'	kaoelǎ	bhoeroe
ka settatsijoen		otabǎ ka palabbhoeăn)		ngètong orèng,	ghăn	sasoko
anangeng	bhǎreng	( 2) ta ' ètjapo'	bădjărăn	.
( 1) E	nalèka malem	Ahad 23	è kamar	boela Marèi	gan bădă	ên -ram
mèn pèsta	100 taonna	kamardhika'an	Nederland	ghellă ”.

(2) Panakabăn.

auto-Sèwăna (;

/11-1913 î

Kerrapan sapè èManding(Songennep ).

Kerrapan sapè èManding(Songennep).

, Palabbhoeǎn Sorabhădjă nalèka èkaghăbăj

.Polo Madhoeră katon

atjalèrèt èbingkèng

Èkala '	lekkassa	tjarèta, kaoelǎ	nompa'	expres,	sè mangkat	ka
Bandoeng	pokol 5.45	( 1).
'	băḍăna	èdjhålăn	, kaoelå	ampon napa '	ka Bandoeng
pokol 7.32	, pas ngènep	è hotel	„ Pauze.
Saamponna		lesso kaoelă	èntar ka bengkona M. Joedadibrata			,
Mantre	sakola	kellas	Tjibadak.	Saabiddhă kaoelă	sè	namoj,
Joedadibrata	nod hoeăghi	pan-saponapan		bhårăng	songghingan	dåri
perrèng	è- saè, opama	: erra ' båḍdhåna	sorat	(brievenrek ),	mènangan	,
båddhǎna	roko ' sareng	èn-laènna	. Bhadhiǎnna	răng-bbărăng		ghellå’
bădă menangan	) sè	nèng èlakonė	4 arè,	mangka manabi	èdjhoewål
kantos		Dhåddhi	rè-saarèna	kaètong	ollè 1,50.
Manabi	lalakon	ghella' èparadjă	,tor	èlakonè ghoe-ongghoe		atè,
tanto kengèng	ebhădhi	pangorèpan	sè tjokop	.
Prandhinèng	perrèng	sè èsongghinga		panèka kodhoe	èpèlè	sè
satengnga	towa, sopadjă	songghinganna	ta' lèjaʼa	. Saamponna	perrèng
ghellǎ'	, ladjhoe	èdjhemmor	mandjheng	sodhek	, ètamen	kadhi
pangondjhoeghån	, sopadjă	rampa'a	kerrèngnga	.Sakerrengnga		pas
ètok -keṭṭok	sakareppa	, ladjhoe	èremrem	ka landhåna	aboe tomang,
sopadjǎ	lètjèna. Saamponna	èbegghå	pas èsongghing		sareng marḍåna
bhatok.	M. Joedadibrata	nerrangngaghi	,	djhǎ'orèng	Prijangan	, sè
è- saèan		, èngghi	paneka Poeradisastra		, Ghoeroe	bhănto
Oedjoengberoeng	, Bandoeng	.
Kalagghoeǎnna Joedad brata	bådjå nèngalè :	pokol	7 lagghoe	, kaoelä	pas éadjhăk	M.
Sakola'an	Tjibadak	( sakolaʼanna	M. Joedadibrata		dhibi ').
Saamponna	kaoelă	napa ' kaangghăḍijă	,	tor ampon	apangghi	sareng
roe- ghoeroena	, kaoelå	pas éadjhăk	nèngalè	tong-sèttongnga	kellassa	,
sopadjǎ onėnga	kabáḍå'ånna	.Dhinèng kabădă❜ănna		è sakola'an angghăḍijă
manabi		sareng kabåḍăʼănna	sakolaʼan Madhoeră		sè	ampon
èkaonèugė	kaoelå,	padă andhåddhiäghi		kameng nga'an	, marghǎ	è
bing-tabingnga	angghåḍijă	possa'	sareng	bhărăng	amatjem-matjem
bhăḍhianna	para morèd		èngghi panèka	:bhărăng	songghingan
ana-bărna,	răng-bhărăng	dări	pamotè	(dhempol)	tèroan bhǎrăng
bădhălăn	Djeppang,	bhär-gbămhhår	èbhåḍhi dări	roman	sareng èn-laèn-
na. Manabi	ngèmotė	djhǎ' bhadhiǎnna	na ' - kana ',	tor neng ngangghoej
pakakas	djhǎ-maddjhă	, răng-bhårăng	bhoeroe	kaètong	è saè sadhådjă.
( 1) Bǎkto	kaoelǎ sè	ka Bătawi djhăng	adă❜ăn seppoer	expres	panèka ghi '	taḍă ”.

Ta katjatora " rè marè Ghoeroe II

M. ( padjoef 6.-f
èpogher

songghinganna

èbhåndhing

dhibi'

E padă

sakola'an	angghăḍijă	băḍă	ghoeroe	bibinè'na	kadoewå,
apangkat Marija.	Ghoeroe-bhånto	, èngghi	panèka	Ipa sareng
Eḍálem	kellas sè èkennengngè		Ipa bäḍă	lomarè katjana
aèssè răng-bhǎrăng	solamin	, karawangan	, angghi'an	sareng én	-laènna
Dhinèng răng-khăráng		ang hấp nèka	salaènna		para mored
kabǎnnja'an	bhadhianna		; ( morèd	bibinè'an	padă
abhadhi răng-bhẳrằng		ghella). Bhăb	angghắpanèka	èadjhárräghi
kalè dǎlem	samènggoe	, è båktona	laot.
Laen dări	angghăpanèka	băţă	pan-saponapan	mègghi' tèk-bhățèkan
dhăloebăng;	bhadhianna	' saèna,	kantos	para'tjamboeră
bhatèk ongghoeăn	.
Saamponna	coboek	kaoelă sè	ngal- nèngalè	èangghåḍijă	, pas
roe-ghoeroena	,sambi’ånna	kaoelǎ	kabhoeroe	matotoka	sè lán-
lǎnan. Kaoelă	pas kalowar	dari	pakaranganna	sakolaʼan	angghåḍijă
sareng rèng	lalake '	kasorang båkkella	M.	Joedadibrata	, mènangka
dhåddhi tokang	todhoena	djhålån Kaoelaman	. Då ' - aḍä'na	kaoelă èntar ka	sakola'an
nalèka	angghåpanèka	para	morètta	kateppa'an	paḍă molaė
adjhår. Kaoelå	pas djhoedjhoek		ka kennengnganna	Mantrè Ghoeroena,
èngghi paneka	Radbin	Déwi Sartika	( radjina	Radhin
Mantrè ghoeroe	sakola'an	kellas	Bandoeng	). Sɔmèlèa	Radhin
Sartika paneka	bibine	', tapè tjè'	labhana se nem	nonè kaoelá	. Salèrana
poron nerrangngaghi		sè tjè' djhårna'na	,bhab	kabăḍă'ånna	sakola’an
ghella '.	,, Kaoetaman			panèka mɔlaè	èpaddhek
taon 1904	attas èchtèjarrèpon		Kangdjeng	tawan C.	den
Inspecteur	Inlandsch	Onderwijs	afdeling	, samangkèn	ampon
pansijoen,	sareng Kangdjeng	Bhoepatè	Bandoeng	,	Adipati
Martanagara	. Ghi ' roe	-bhoeroena	'	morèddhǎ	nèng 60 orèng,
tapè è nalèka	kaoelă	èntar ampon	badă 250	orèng.
Dhinèng	ghoeroena	sẻngadjhări	bădã	6 orèng,	èngghi panèka
R.	Déwi Sartika	,M. G.	5.		,G. B.
M.	,G. B.		6.	Mas Nong	, G. B.
3.. R.	Djoenaisi, Amisa, G.	G. B. B.		sareng maghăng	4.
Para	kellas	se	-tèngghián	(kellas 5 ),	èngzhi panèka

Nji Nji Mas

Nji sèttong. bhåhiänna, Nji Ipa dhibi ' èadjhări ’ tello

tjè sareng

amèt ka djhă.

: Istri I.

Serijawinata, I Dèwi

Sakola'an Istri I" Hamer, I sè

R. Arija
èbekka

: Nji mas Moemoe Ala Nji

R.
4 morèdè ghi

STR

kola Istri Mlasy Bandoeng

è.--è. Sakola'an binè Bandoeng Roe ghoeroeèpon neng tengnga

. è Prijangan Lèlès sareng Nagrèg èantarana seppoer Djhălănna

sè ètegghoe	' Déwi	Sartika	dhibi ' kalerressan	èadjhări	ngangghi
sèjet.
Eḍålem	pangkeng	kellas 5	ghella' kaoelǎ	nèngalè	pakakas	ḍåpor
sapattjrèna,	èngghi	panèka pakakas	pangadjhärăn		ala-ola. R.	Dèwi
Sartika	nerrangngaghi	, djhă '	pangadjhărǎn	ala ola	panèka	nèng
èadjhărrăghi	ka morèd	kellas	5 saos, doe	kalè samènggoe	. Prandhi-
neng pangadjhărån		ala-ola ghellă	' dă adă'na	nèng èadjhäri	la '	-
tjara Soenḍă	; anangèng	saamponna	napa '	ka nga- tengnga'anna		taon
pada éadjhări	'-ola'an	tjara Bălăndhă	.
Ollèna	la '-ola'an	ghella' pas	paḍå èdjhoewål	(ka	morèd	saos
ta ' lè- sakalè	èdjhoewäl	ka rèng	lowaran )	.
Sopadjǎ	la ' -ola'an	ghella '	taḍă'ǎ karèna	, sèèdjhoewǎl	,	nalèka
aola'a èèta	dhimèn,	pata sasedḍhengnga	.
Saamponna	angghåpanèka	kaoelă	ladjhoe	èadjhäk	maso ' ka	pang-
kèngnga	sè laèn. Edalem	sèttong	paugkèng	băḍă lamarè katjana		sèttong,
aèssè răng khărăng		angghỉăn	solaman		èn-laènna	.
Răng -bharang	angghăpanèka	bănnè	bhaḍhianna		Sartika	dhibi ',
sabanne	bhadhiǎnna	red-moretta	; sadhadjana	pada	è- saè. Tja'èpon
R.	Sartika răng	-bhărăng	bhadhianna	dhibi	èlakonè	3-4
arè, manabi	èdjhoewal	onèng	padjoe 5-6	ropèja.
Kaoelă pangorèpan	atanja: sè tettep	„Ponapa lalakon ?	ghella '	kèngèng	(tjokop) èbhåḍhi
Saotta saos ." Prandhinèng	: „,, Rassa pangadjhărăn	kaoelǎ kèngèng	djhoeghăn	,sokkor rằng khărăng	lekkas	padjoe
adjhǎrrăghi	neng-è	kellas;	samènggoe	sakalèan.
nalèka	angghǎpanèka	rèd-morètta		tada	' sè èadjhåråna
abhǎték,	nèng padă	éadjhări abhadhi neng -è dhǎloebăng saos			; anangéng
èbingkeng	arè bhäḍhi	èadjhårăna	djhoeghån	( 1).
Sapalèman ka sakola'an :	kaoelå	däri sakola'an Koelaman	,, Kaoetaman		, pas	èntar
Dǎ ' - aḍă'na	kaoelă	apangghi	sareng	Mantrẻ Ghoeroena	,	èngghi
panèka	Sari Pamerah,	radjina	Déwi	Sartika	. Salèrana	soka
( 1)Sapalèmanna	kaoelă	dări Bandoeng	, antarana	abăk abit, kanelă	mèreng kabăr,
djha R. Dewi	Sartika gheila	' ollè diploma	dări tentoonstelling		De vrouw	1813
1913 ",margha	bhadjhengnga	sè atarèka	mamadjhoe	pangadjläranna	rèng	bibinè'

R.'
'-olʼan ' la para

,, karawångan sareng

R. Déwi
Déwi'nèng

abhăhi ghellă’molaè III E ghi'

Istri I "

Istri II.

R. R.

atè djhoeghăn sè nemmonė kaoelă, tor poron nerrangngaghibhăb kabădă'ǎnna sakola'anna; ka labbă'ăuna para ' tadă'ă bhidhăna sareng

R. Déwi Sartika. Melorot katerranganna,sakolaʼan „, Kaoetaman Istri II" panèka molaè èpaddhek boelăn September taon 1913; morèddhă nèng 30 orèng.Anangèngè nalèka kaoelå ka angghåḍijå ampon båḍă 56 orèng. Pangadjhărǎnna nèng èbăgi dhåddhi 2 kellas, èngghi panèka kellas Iètegghoe' R. Sari Pamerah,kellas doewå'na Nji Mini. Kaoelă ladjhoe éadjhak ka pangkèng kellas II, èpapangghi sareng Nji Mimi,tor èterrangngaghi kaparloan kaoelă dăteng ka angghäḍijă. Red-mored angghăḍijă ghi ' ta'èadjhări ala-ola, nèng èadjhări ngangghi'sareng njonjolam sè pang ghămpang bisaos. Saamponna ollè lèma bellas mennèt sè atjatja sareng R. Sari Pamerrah, tor ampon samporna pangaonèngan kaoelá èangghåḍijă, kaoelǎ pas apaamètan,èntar ka roma sakè ' tèngal (è dhisa Tjitjèndo) sè ènjamaè : Koningin Welhelmina Gasthuis voor Ooglijders. Eangghåḍijă kaoelă nèngalè pan-sa ponapanorèng sake ' tèngal, sè padă atambhǎ ka doekter.Orèng sakè' tèngal sè atambhă èangghådijă bădă pan -saponapan bhängsa, tor asal dări man-kaʼımman naghåră(Hindija Nederland).Dhinèng sè andi' roma sakè ' tèngal ghellǎ' Goepermèn ( 1). Dări angghăḍijă kaoelă pas terros nèngalè :
Sakola'an boeta. è dhisa Tjitjendo djhoeghän;è lăn-djhălän kaoelă nèngalè fabbrik ghina. Lè- olleanna ghina èpentjar san-kassannaghi, marghǎ è saantèrona Hindiå Nederland sebåda fabbrik ghinana nèng è Bandoeng malolo sèttong (). Neng -è sakola'an boeta da ' adăǎ'na kaoelå èntar ka Mantrè Ghoeroena, bhăngsa Soenda, anjama M. Sastraatmadja, nerrangngaghi kaparloan kaoelă sedåteng kaangghăḍijă.

M. Sastraatmadja aparèng onèng, sopadjǎ kaoelä maso'a kagoe-
dǎng (loods) kennengnganna rèng-orèng boeta sèalalakon. Mèlana kaoelǎ pas maso ' kagoedǎng sèèdhoedhoeăghi (kellas IIIsareng IV), eater mandoer kasorang, taʼabit M. Sastraatmadja dhibi' noro'boentè'.

(1)Tjarètana sèdjhărna' kasebbhoet éḍălem boekoe,, Bhab panolakka bhǎbhă- djă boeta ".

Edǎlem	goedǎng	sè èèntarè	kaoelă	ghella' băḍă	pan-saponapan
orèng boeta	bhǎngsa	Bhoemè	lake ' binne '	, padă	teppa'na	njoţeng
alalakon,	abhåḍbi bhărằng	amatjem	-matjem	dări mandjhålin		, seppet
sareng eddhoek	. Èpèngghir	bărǎ'na	goedǎng	angghåḍijă	bădă	pan-
saponapan	bhårång	lè-ollèanna	rèng-orèng	ghellǎ ' padă	èḍhăsarraghi	,
edjhoewăl	ka rèng-	orěng sè	nèngalè ka	angghädijä	. Răng-bhărăng
ghella ' padă kala ka bhadhiånna	è-saè,	ponapa polè rèng mella	bånnja '.	sẻ bhăngonna	nè-anè,	ta '
Mètorot	katerrangana	M. Sastraatmadja		, rång-bhărăng	ghellå	' sè
nja	padjoena	nèng karandjhăng		mandjhălin	pangangko’anna
areng bato.	Pangradjă	seppoer	S.S.			se andi
sakola'an	angghåpanèka	.Dhinèng	răng	-bhårång	sè èdhăsarraghi
ghe lǎ ' padjoena	èḍålem	lăn -			( satos	ropėja).
Bhăţè bhersena	sabbhån	menggoe	èdhoe'oem	ka rèng	-orèng sè	abhå-
, menangka	dhåddhi	kabellina	roko'na	( pèna'anna	). Dhoe'oeman-
na pèssè	ghellǎ ' èpadhoeddhoen		sareng kapènterranna		.
Sastraatmadja		nerrangngaghi	, djhă	'băunjaʼna	orèng boeta	sè
èdǎlem sakola'an 115 orèng 30 orèng 12 orèng	argghăḍijă bhẳngsa blångsa bhăngsa	155 Bhoemè, Èrropa, Tjèna.	orèng, engghi	panèka	:
Kennengngan	palalakonna	bhǎngsa	Tjèna	atjampor	sareng	orèng
Bhoemè;	tape kennengngan	palalakonna	bhăngsa		èpalaèn	.
Saamponna	blǎttra	(samporna )	kaoelă sẻ	ngal-nèngalè	èḍălem	ellos
angghǎdijă	, ladjhoe	ngal-nèngalè	rèng -orèng	sè alalakon	è	kellas
sareng	, eater mandoer	ghellǎ '	.Èangghåḍijă	kaoelă	nẻngalè	pan-
saponapan	orèng Bhoemè	sareng	Tjena padă	njoteng	alalakon	; băḍā
sè abi-robi	seppet	bădă sẻ njoroj	seppet	sè ampon	marè	èrobi;
sabănnè bădã	sè njoroj	eddhoek	; bădả sẽ	ngengkal,	bådã sè	abhādhi
tampar seppet	eddhoek	) sè ampon	èèngkal	ghellä '.
Rèng-orèng	boeta	angghăpanèka onèng	ambhidhă❜ăghi		saboe '	( seppet )
sareng eddhoek,	nangeng	marghǎ	èsèjom.
Dilowaranna	bengko	angghǎpanèka	kaoelǎ	nèngalè	rèng	boeta
kasorang	nembă sareng	mèkol	aèng, engghi	panèka	sè tènggalla ghi '
nèngalè mang-ramang		.
Eantarana	rèng-orèng	se boeta	ghellä '	băḍă sè	anḍi ' ana '	binè,
sè akabin	saamponna	bădă èangghåḍijă	.	Sabǎnnè	bădă sè	padjhåt

'-bănnja'an W/L alangghånan sareng'

saboelånnaf 100.-

dhi

M.
Erropa

I II

(

andi ana	' binè dări	naghărăna	;la-mala	bădă djhoeghăn	sè	akabin
padă boetana	.Dhinèng	binèna	rèng boeta	ghella	' ( sè ta '	boeta )
ollè teḍdhă	sareng angghoej	däri	vereeniging	se andi '	sakola'an	, tapè
kodhoe èn -laènnèpon.	- nolongè	alalakon,	opama : abhettek	, adjhădjhăi '		sareng
ampèrra	pangkeng	malang	gheddhoeng	kaoelä	nèngalè bhăngsa
katello	; bădă	sè ngadjang	è korsè	males, bădă	se lăn-djhălănan
sambi asèjolan	neng- sennengngan		, polana	è nalèka	angghapanèka	arè
bessar saboelăn	dhåddhi	kaoelå	ta ' kèngèng	nèngalè	palalakonna	.
Mètorot	katerrangannèpon		mandoer,	sè ngater	kaoelă	ghellä ',
pangadjhărănna	bhångsa	Erropa	kadhi èhåbă	panèka	:
a. Adjhăr	matja sareng	nolės	aksara Bralje	, èngghi	panèka	aksara
monto abhängon		', karanganna	towan	Bralje.
b.	nolès sareng	messin	tolès aksara	Bralje	; băḍä djhoeghan
sè ngangghoej	messin	tolès sè	kappra èangghoej	orèng	mella	.
c.	abhăḍhi	bhărăng amatjem-matjem		, opama	: sapatoe,	sekka ',
rènḍă (sè	bibinė '), băḍă	djhoeghån	sèadjhăr	adjhăi	' (inbinden	Băl .)
boekoe pangadjhǎrănna		.
.	nabbhoe	piano, bijola	sareng én -laènna	.
Saamponna	kaoelă	toboek sè	ngal- nèngalè	èangghåḍijă pas		palèman
ka losmen	.
			6
				.
arè	angghåpanèka	djhoeghan	pokol 2.24	kaoelǎ	nompa	' expres,
sè mangkat Batawi.	dări Djoekdjă	pokol	5.50 toron	sobbhoe	, palèmana	ka
'katjatora	båḍåna	èdjhålån	, expres napa ' ka	settatsijoen Meester
Cornelis	pokol	6 magrib	. Kaoelă	toron èangghăḍijă	,	ladjhoe
nompa' seppoer	sè	mangkata	Salemba	-Tanaabang	pokol	6.20.
Saamponna	napa ' ka	bäktona seppoer	sèètompa'a kaoelă		pas mangkat	;
pokol satengnga	pètto '	napa ' ka	settatsijoen	Salemba	.
Sarrèna	samangkèn	kaoelă ampon	abit sè	enneng	ènaghårå Bătawi	,
dhåddhi	bănnja '	pangaonèng	kaoelă	bhäb	kabădă❜ån	sareng
tjarètana	naghărǎ ka'ijă	. Mèlana	samangkèn	kaoelä	adhoengngèng-

long

È Erropa

ti'-titi Adjhår ' Adjhăr

d Adjhår

BHAB.

DARI BANDOENG KA BATAWI

Ta lerres ka

ampon

ngaghiǎ	tjarètana,	tapè nèng	èkala tok-lantokka	saos.	Dhinèng	sè
èterrangngaghiǎ	kavelă	panèka	èpaongrota	noro ' keuneng	nganna	, ( ta ’
èpaongrota	noro '	bǎktona nalèka	kaoelă	nèngalė ( èntar)).	Amarghå
angghåpanèka	kabǎnnja'an	( para '	sadbǎdjă'ǎ	)padjhălănan	kaoelå	è
Båtawi	ta ' èterrangngaghi sè ampon	tangghål èterrangngaghi	boelånna èdǎlem	. „Padjhălănan ”	băgiăn	sè
kapèng	sèttong, bhab	5, ghi	' roe -bhoeroe	kaoelă napa '	ka	Bătawi
djhoedjhoek	ka kampong	Palmarèjem	, afḍéling	:
				.
Njama	angghäpanèka	otja '	Bălăndhå,	bănnè otja	'Djhăbă	oatabă
Maladjoe èbăbă panèka :	(olja ' Hindija	).Dhinèng	asal -molana	njama	ghellǎ '	kadhi
Ghi '	nalèka djhåmanna	Kompennè	koṭṭana	naghåră Bătaw		parèka
tje' parana	kènè'na	,tor tjè ' soboengnga	; sè	rammè neng-è dhi ' - seddhi'-
na pasèsèr	malolo,	engghi panèka	sè samangkèn	ènjamaè	kotta ladjoe
nalèka	angghåpanèka	èḍålem	koṭṭa ghella'	bådå bhăngsa	Bălăndhă
kasorang	apangkat	„ Meester	anjama	.	Towan Cornelis
ghellå '	andi' kebbhoen	, papalessiran	; kennengnganna		mongghing	lao’-
na koṭṭa	Bǎtawi.	Kebbhoen angghǎpanèka		sareng bhăngsa	Bălăndhå
ènjamaè Meester-Cornelis	„ Meester-Cornelis malolo	-tuin ”.	. Bit-abit	èrèngkes	, nèng ènjamaè
Saamponna	kennengnganna		kebbhoen	ghella' dhăddhi	koṭṭa	, pas
ènjamaè	;koṭṭa „ Meester	- Cornelis	, teptep	kantos mangkèn	.
Samangkèn naléka	kaoelå enneng è kampong	adhoengngèngngaghiă	(	padjhålänan ).	kaoelă	ghi '
Mèlana	kampong	ghellå' ènjamaè	„Palmarèjem ”	,	sabab èpèngghir
lorong sè èbhăḍhi	radjăna sè dări marèjem	terros ka Weltevreden.		sareng Båtawi	băḍå eppalla	,
malèka	sèttong	arè kaoela	èntar nèngalè	eppal ghella	' ;kenneng-
nganna	lerres diadă❜ănna	( è	tèmor lorongnga)	kantor	eppos	Mèstèr
(Mr. Cornelis	).	angghåpanèka	ètamen	mandjheng	èpèngghirră
lorong	ghellå '; boedjoeddhǎ	kadhi	marėjem	kona sè	kappra.
Katjatora	bakto	Compagnie	(Kompennè)	Bălăndhă	aperrang sareng

Kadhi

Meester-Cornelis

”. É ",,, Cornelis"

pas

Palmarèjem Kanonlaan

Eppal

orèng Inggris	è Bǎtawi	nalèka	taon 1619,	bătes lao'na	paperrangan
ghån kennengnganna		eppal ghellă '	. Saoboessa	perrang	è båtes	ghellǎ'
pas èpasangé	eppal	marèjem, mènangka	parèngettan		.
Prandhinèng	marèjem	ghellǎ '	kabǎrrå	båḍå kadhik dhǎdjänna		sè
anè. Tja'na	orèng,	eppal angghǎpanèka		lamba	'èpakon	allè
kennengnganna	sareng	Naghårå	; anangeng	saamponna	èkalè,	ta'
kéngéng	èangka', la-mala	so'è	njellet; somèlèa	èangka'	orèng bånnja
' ta	djhoeghån	,kantos	ta ' tolos	èallè. Saamponna ètopoè
pas njosol	polè abăli	kadhi asalla	.
Tjarètana	orèng	sè sapanèka	mongghoe	ka kaoelå	ta ' maso '	ka
akkal, olle	dhăddhi	lètjek, sabab	djhǎ ' senga	lerres	,tanto sadhădjă
rèng Båtawi èdjǎ - moldjă.	sè wa -towa	paḍå	onèng	katjarètana	,tor pas	tanto
Saamponna	kaoelă	marè	nèngalè eppal	marèjem	ghella '	, pas
adjhålån	soko da lao'	,èntara	ka Radhin	Soenjoto, pottrana	Bådhăna
Majang (Djember)	, sè	asakola	malitèr è sakola'an :
				.
Ra-kèra	ollè 15	mennèt abiddhǎ	kaoelå	pas napa '	ka sakola'an
ghellǎ '	ampon pandǎ'na	apangghi tjarèta,	sareng Soenjoto	R. Soenjoto pas adhoengngeng	è kamarra	bhab
kabădă❜ǎnna	sakola'anna	.Tja'èpon	sakola'an	militèr ghella ' èboekka'na
nalèka taon Bhoemè.	1857.	Para morètta	bhängsa	Erropa	sareng bhẳngsa
Rèng -orèng	sè asakola	èangghăḍijă kèngèng èkotja ' ta			'lowang	pèssè
sè masțè, padă ollè	sabab teddha dări Goepermèn Soenjoto	, angghoej. ,teḍḍhăna	sareng para morèd	panglad hinna è sakola'an	(djoengossa ghella	) ' èator
noro ' aghămana	bi '	-dhibi ', opama	: teḍḍhåna	rèng	Islam ta '	èboe-
tjaboe sareng	teḍḍhåna	rèng	Saranè (Kristen )	. Pabhettek	,	pèjatan
sareng kennengnganna		padå bådă	bi ' -	.
Manabi	arè Djhoemaʼat	,morèd	Islamma	sè ' ibădă	èlèllanè	asam-
bhådjång	ka masèghit	. Dhåddhi	njata, djha'	Goepermèn	panèka	ta
alarang ( alorghăi )	bhåbåna	, sè	adjhálănnaghi	aghămana	.
Sapalèmanna	dări	angghăḍijă	kaoelă pas	nompa ':

ghi'

' ghi'kèngèng

Militairschool

tor dhibi'. Ekala' R.

Tja'na R.

dhibi'

N.I.T.M.

	Ettrèm		(Nederlandsch	Indische
		Tramweg	Maatschappij )	,
parlo èntara	ka dhǎlemma	Daeng	Kandoéroean	Ardiwinata	,Hoofdre-
dacteur Volkslectuur		, è kampong	Gang Kenari	.
Padjhălănna	ettrèm	(1) ghellä '	atjet-èntjettan	, marghǎ	antarana
halte stopplaats)	sèttong	ka sèttongnga	tjè	'paranana	semmaʼna	;kè-
ngèng èkotja '	sábbhăn	padjhălănan	samennèt	bădă haltena	.
Messinna	ettrèm	sè ètompa	kaoelă	ghellǎ ' ngella	aèng	dhibi ’
kadhi seppoer	otabă	ettrèm, tapè	ladjhoe	èènomè (stoom )	bisaos
Tja'na	orèng djhălănna	ettièm	ghellà'	èbhåḍhi molaè	taon	1869.
malèka	angghǎpanèka	ettrèm	ta ' ngangghoej	messin	, nèng	ètarèk
sareng djhărån	3 mègghi	. Tarèksi	(karèta)	sè ètadjhă ' nèng	sèttong	,
oso' 40 orèng	.Anangèng	bit-abit	pas èghåntè	è messin	, panèka	molaė
tangghål	13 September	1884	, sabab kakowatanna		messin panèka
pale' pan- sa	ponapan	polo kalèna	kakowatanna	djhärän	( 2).
Katjatora	saamponna	ettrèm	ghella ' napa '	ka båtessa	afdeling	Bå-
sareng	Meester	Cornelis, èngghi	panèka	èpasar	Mattraman	( 5),
è bărǎ ' -lorong sè anjama :	èdǎlem	afdeling	Bǎtawi)	kaoelǎ nèngalè	sakola'an,
				.
Sakola'an	ghǎpanèka	,sakola'an	sè ghi	-tèngghian	kadhibi '	è tana
Nederland	, èpaddhek	nalèka	taon	1860 sareng	Towan	Bessar
Goepennor		Chs. Pahud	, sareng	èdhina Sampèjan	-dhålem
Rato	tor	pas ènjamaè	,, Gymnasium			, mè-
nangka dhǎddhi	parèngettan	.
Rèd -morètta	sakola'an	ghella	'ghi' lambă '	padă	abengko èḍălem
pakaranganna	kadhi	atoranna	sakola'an malitèr	, Opleidings		sareng
Kweekschool	; anangèn	samangkèn	padă abengko	èlowar	, sabab	ato-
ran ghellǎ '	èobă molaè	dări tangghål	1 October	1879	.
Saamponna	ollè	± 5 mennèt	abiddhå ettrèm	ghella '	pas napa	' ka
halte G. Kaoelǎ pas	èngghi toron èangghădijă.	panèka	lerres è lao'anna	halte	Gang Kenari	.
stoom) marghǎ	èpadjhălăn	sareng kakowatanna	seltoem	.
sè berră na	75 K.G. tèngghina	kantos	1 M. èdǎlem	sasekkon.
(3 Matraman	panèka	asal dari otja	' : Mataraman	, èngghi panèka kenuengnganna
rèng Mataram	nalèka alorok	perrang	ka Bătawi.
PADJHALANAN	.

(1) Ettrèm anggapanèka sareng rèng Bătawi kappra ènjamaè „ settoem
(2) Se ènjamaè ,, kakowatanna 1 djhătăn " panèka : kakellaran nganka ' bhărăng

È '

tawi (

Gymnasium Willem III

Hindija Djindrål F. Willem III Willem III"

Tengnga

” (

)

bärǎ '	djbälänna	halte	ghella ' băḍă	bengko	radjă ata'	essèng,
engghi panèka	: jandhoe	angghǎpanèka	( amassa	Opiumfabriek sareng	.) njeppo'è	tjandhoe
regie (ressi)	sè èdjhoewălă	Goepermèn		è tana	Nederland	.
Naghårå	se momolan	èoddhi	èdjhoewăii	tjandhoe	regie	ghellǎ '
nèng è karèsidenan ghǎ éangghǎdijă		Madhoeră,	èngghi panèka	molaè	taon	1897, mar-
a. ta'	bănnja ' rèng	amadhåddhă	.
b .ghampang	djăga'ånna		håb kalowar	maso'na	tjandhoe	gellap	.
Dhǎddhi	saopama	dhǎghangan	jandhoe	regie ghellǎ ' èamboewǎghi,
marghǎ bănnja.	ta' padjoe	otabă marghǎ	laènna	,tanto	Goepermèn	ta'
Laèn	dari angghåpanèka		fabbrik tjandhoe	ghella '	èbhădhi	pama-
rèksa'anna	jandhoe	tangkeppan	, sopadjå	èkaonèngana	: ponapa
jaudhoe	gellap, ponapa	tjandhoe	regie	otală	jandboe	tjamporan	.
Dhinèng	orèng sè éwådjippaghi		ngaonèngè	ka bhidhåna tjandhoe gellap
sareng	jandhoe regie	panèka	nèng sèttong	doewǎ	' antennar	bisaos,
ampon Scheikundige	mastè èngghi (1) bhălăna	panèka.	Dirèk toerra	fabbrik	tjandhoe	sareng
Manabi	bădă orèng	èpangghi	kaengghoenan		tjandhoe	gellap	,
sabelloenna	bhoektèna	marè	èparèksa	è fabbrik	ghellǎ',	parkarana
ta ' èpotos,	sabab	jandhoe	bhoektèna	gbi ' ta '	terrang, djhǎ '	lerres
bånne tjandhoe	regie	(jandhoe	gellap).
Mètorot	tjarètana	orèng, sadhădjă orèng		sè alalakon lamon kalowara
tabǎ maso'a	èbagian	dålemma	pakaranganna		ghella '	mèstè
padă èbangkangè	, sabab	tako '	amè ' ngètjo	tjandhoe	èèrrep èpangang-
ghoejja.	Anangeng maskè	sapanèka	dhăng-kadhẳng		båda djhoeghăn		sè
kengèng	ngètjo, èngghi	panèka	èèrrep	èdalem	taboe'na	(èontal ).
Naléka ghella'pas	, dhoeli kalowar	pas dhoeli polè.	èpargasi	;dhåddhi	tjandhoe	sè èontal
Katjatora	saamponna	kaoelă	napa' ka	dhälemma	D.
mèreng	djhǎ	kampong	Gang	panèka	kèngèng	ènjamaè
mastèkana	kampong	Bätawi,	sabab èangghadija		djhemdjhem,	tadă
karoesoeăn	malèng,	rampok otaba	lép-salèp.	Rèng- orènguga	padă	lèboer
(1 Scheikundige	panèka	orèng sè	pènter èlmo	scheikunde.

Fabbrik jandhoe

Fabbrik' Hindija

rogi

lerres

sè

fabbrik

èkaonèngè

K. Ardiwinata
kabär' Kanari

)

ibădă,	bisoehoer	däri laèn	kennengngan	ta' băngal	maso ',	marghă
manabi	katemmon	ta 'mangghi	paboeroeăn	, karana	è pèngghir	lao '
èkennengugè	pakaranganna	fabbrik	tjandhoe	, è pèngghir	hără❜ sareng
dådjǎ songaj		. è pèngghir	temor	lorong radjă	tor èdjågå	poelisi
asèkep	sanapan	malem)	.Ponapa	polè ampon	kalakon	doe
kalè băḍă	malèng	ḍări laèn	kennengngan	padå katemmon	tor	padă
matė. Dhăddhi	pas	taḍa' malèng	băngal	maso ' polè.
Amarghǎ	angghǎpanèka	bånnja	orèng	mantja	sẻ padă enneng	è
kampong	angghåḍijă	somèlèa	djhǎoe ka	pangghåbåjănna	, sabăb	malar
kadjhemdjhemmauna		kampongnga	, tor	hawana saè.	Mèlana	kaoelǎ
ladjhoe	taghijoer djhoeghan	ngalle	ka angghåḍijă	sakalè	.
nalèka	sèttong	arè kaoelă	èntar nèngalė	:
		( 1)
lerres	è djhådhimor	kaoelå	, engghi panèka	èboedina	settatsijoen
Salemba.	Java Cold	Storage ghella	' andi'na	Maskeppè bhăngsa Inggris		.
Dhǎddhi	njama„ Java	Cold Storage	angghåpanèka	engghi otja' Inggris		.
Bǎtja'anna	sapanèka	:	Coud Storèdj	;artèna	: Java	,
Cold	tjellep (koud	Băl ),	Storage	goedång. Dhǎddhi	maksotta :
Goedång	tjellep è	tana Djhåbå	.
Prandhinèng	goedăng	Java	Cold Storage	ghellå '	èbhadhi	kenneng-
ngan panaroan	sareng	padjhoewälänna		dhåghängan	bådhălăn	tana
Australia	; opama :	dhågbingnga	sapè,	embi ' sareng	băbi,	powan,
mantiga appel sareng	, kèdjoe ,salem, èn -laènna	sardin.	,biskit,maddhoe	, boewă	aèr,	anggoer,
Mètorot	katerranganna	Radhin	Djajawinata	, djhoertolès	èanggbăḍijă	,
dhăghẳngan	sè èghibă	dări Australia	ghellä❜ båḍăna	ètengnga	paladjărăn
saos 30	are .Mangka	napa'na	ka Bătawi	ta ' ladjhoe	padjoe,	dhäddhi
kodhoe	étaro dhimèn;	la mala	bădă dhäghing	,wǎ	' -boewǎ'ån	sareng
èn-laèuna	sè ètaro	kantos	boelån	. Sonèlèa	dhăghing	sareng
wǎ ' -boewǎ'an	ghella'	ètaro sapanèka	abiddha	, tapè	ta' poron	rosak;
dhăghingnga bboeroe	manabi èsambhelli	.	metto	dără kadhi	dhăghing	sẻ
Mauabi	oreng mereng	kabbår	bhab panèka	tanto	tjè'mengnga'na
tor ollè	dhåddhi ta '	partjadjă,	ma' båḍă dhåghing	sareng	wă '-boewǎ'ăn
tahan ètaro		boelăn .Dhinèng	sè	dhåddhi marghana	ta '	rosak,
( 1) Salerressa	neng	gondang, bănnè	fabbrik.	Sè kappra anjamaè	,, fabbrik " nèng
reng kampongan	, sabab	dhimèn onèng	èheunengngè	fabbrik	és.

Tjikini (manabi

. E Fabriek Java Cold Storage"

" Java = Djhăbă = =

6-7

èerra’ghỉ ghi

6-7

sapanèka	dhåghing,	wa '- boewǎ'ån	angghåpanèka	padá	étaro èḍălem
pangkeng	goedǎng),	sè atabing	sareng aghǎbhăk	tor	alabang papan
rapet ,kantos	ta ' kamaso’an	hăwă	dări lowar	.Pangkèng	bhoeroe èèssè'è
hǎwǎ	, sè èbhadhi	èpamaso	' sareng	messin
Somèlèa	ampon èterrangugaghi		sapanèka	, tapè tanto	bånnja '	orèng
ta ' oneng	ka sabăbbhǎ	bhărăng	ghella' sè	ta ' poron	rosak ésabǎ '	è
hǎwǎ tjellep	. Mèlana	kaoelă parlo	nerrangngaghi	sakadhárră	.
rèng pènter	, dhåghing	sareng wǎ ' -boewǎ'an panèka		rosakka	nèng	alan-
taran kèngèng	bhărăng	alos sè	anjama bakterie	( 1).
Bakterie	paneka,	manabi enneng	ètemperatuur		( panassa häwä )
sè addhoe	ka aba'na	,tașă ' polè	lakona kadjhabhǎna		marosak	.
bhărång	sèèkennengngè	. Manabi	hǎwǎ sè	èkennengngè	ghella ' èpatjè '
tjelleppa,	bakterie panèka	taʼ apa	- ponapa	(ta ' ngennèng )	.Djhoeghăn
saopama molaè ararosak	håwå ghella ' polè	epaseḍdheng.	panassa	polė, abăʼna	èngghi	pas
Samangkèn	kaoelä	nerrangngaghiǎ	tjarèta	bhab kabăḍă’ănna pang-
keng jellep	ghella '.	Rèng-orèng	, sè kalowar	maso '	pangkèng	ang-
ghăḍijă	ngangghoej	kalambhi	panas	(kadhijă„winterjas	, èngghi
panèka mantel	sè èangghoej	è	mosèm	bhängsa		),
sabab manabi	ta ' sapanèka	tanto	ta ' tahan	ka katjelleppanna	.
Kaoelǎ	ngoddhi noro '	maso '	ta ' ngangghoej	kalambhi	panas	. Ghi '
bhoeroe	napa' kadǎlem	labångnga	kaoela	ampon arassa	ta ' kowat
tjellep; mangka	so'è	kadalem so'è	tjellep.	Mèlaèpon	pas	dhoeli
abăli kalowar	.
Tja'na	orèng ,håwå	è tana	Australia	sareng Èrropa	panèka	tjė ’
tjelleppa	manabi ètèmblăng	sareng	hawă	è tana Hindijå	Nederland	.
Somèlèa	kaoelă ta ' onèng	èntar	ka tana Australia	otaba	ka Èrropa	,
tapè kaoelă	onèng	ra -ngèra bhåb	katjelleppanna	hǎwăna	;rassana
ma ' masè	ta ' djhǎoeă	sareng katjelleppanna		hawana pangkeng ghellă		”.
Sakalowarra	dări	Java Cold	Storage	ghella ' kaoelá	pas	terros
lăn-djhålänan	, nompa '	ettrèm	N. M.	da ' dådjă.	Èkala ' lekkassa
tjarèta ettrèm	ampon	napa '	ka halte Gang	Sepijer;	pas	toron
èangghădijă lao'na Lapang	, ladjhoe Singa	adjhălăn (2 ).	dă bără '	noro ' lorong	sè èpèngghir
(2 Lapang	(tanah lapang	Mal. )	= lon-alon; Singa	matjan. Bălăndhǎ		kappra
anjamaè		".

(1) Bakterie panèka katèngal manabi èkèker sareng microscoop.

(

tjelep tor.

Tjaʼna

răng

è padă” winter sareng Erropa

kaoelă

I. T.
kaoelå

)= ,, Waterlooplein

,sè :, Panèka ghǎmbhărrǎ sareng

kantor	rèng Bătawi	ènjamaè
tana	Singa	Waterlooplein

(Kantor).Palis sareng

lapang

Kantor

bitjara (

). Stadhuis

Sabelloenna	kaoelă	nerrossaghi	padjhălănan	, parlo	nerrangngaghi
kabădă'ǎnna	halte	ghella ' dhingèn	.Kennengnganna	halte ghellå		' lerres
tapakḍăngḍångnga		Gang	Sepijer.Lorong	se dări	lao ' dă	dădjå
terrosanna	lorong	sè dări Mèstèr	, djhoedjhoek	ka Pasar	-Baroe	terros
Bătawi	; se dări ka lon -alon	tèmor dă Gambir	bărǎ ' (Gang (Koningsplein )	Sepijer). Paddhoe	dări Goenongsari tèmor-	dădjåna
tapakḍăngḍång	ghellǎ '	èkennengngè	kamar	bola sèanjama	,, Militaire
Sociteit	Concordia nèngalè	;kamar mar-kamarra	bola panèka neng -èḍålem	talèbat radjă, saèna	sareng rarengghån	saèna, bhă-
ghoessa	rằng : kamar	, rang bola apa karaton	-larangnga ? Eeddhi'ănna	arghăna, kaoeld kamar	pas bola	tomboe panėka
bhoen-kebbhoenanna		, manabi	mal	u dhamarra	njarektjek	,èra'
- kataran	kadhi èkalènglèngè	sèjangnga korsè	.Èangghăḍijă. Se todjoe'	esaḍijă'ǎghi namong rèng soghi	atosan	mèdjå
,	ngaḍă'i mènoman kopèng bhoenten senneng. Ènoman, ngaterappa	sareng ta ' amonjè. sè èkarassa teḍdhǎ'ăn dhamar	teḍdhåʼăn arassa èkabǎlloennaghi bhoen-kebbhoenan; sadhădjă saè, mosik sareng bhiroena	sè è- saè, sè onèng angghåḍijä sannjak, tatèngalan bhoental	maḍångsa sabab stafmuziek taḍă ' ollè băgiăn, bănnja	laèn băng- bånnja ', 'para
nja -njonja	, sè paḍă, bhåb tjellep njarepsep	ngabbhiåghi ngator abå ', angèn	dhån-dhănanna băn ngangghoej ser-kalesserran.	, ngettokkaghi. Lalak Orèng	ta ' arassa sè ta	kapèn- lalak, soghi
namong	narèma	nganggal	ḍări djhǎoeănna	bisaos	. Kaoelǎ	maso'
ka bilǎnganna	orèng	sè padå -lao'na tapakḍängdång ghellä ' èkennengngè	nganggål		bengkona
pamosiglån	sè anjama ,,slaſmuziek ”		, paddhoe	bără ’- laoʼna	èkennengngè
„ tangse	sareng bengkona	para	opsir;	bără ( Waterlooplein	’ -dådjăna ).	bäḍă
Enga' -tengnga'anna		Lapangsinga	angghåpaneka	bäḍă bădă	pèlar	bătona
boengkol	tèngghi	robăna	potè molos	; è kontjo'na	bădă	tjan-ma-
tjananna	( nga '-singaʼan	) apolas	tjelleng		marghåna	pra-
mèla lon -alon	ghella	' ènjamaè	,, Lapangsinga "	.
Tja'na	orèng,	nga '-singa'an	ghella'	èpaddhek nalèka	taon	1828.
Dhinèng	ghoenana	èbhåḍhi	tandhă parèngettan	nalėka	paperrangnga
Radjhǎ		(Parasman)	ètana Erropa,	èeddhi'na	dhisa	Wterloo

ka terros

" manabi

bhărăng
pèkker bădă tar nè'-kènè ' èangghäḍija bisaos djhilă; djhă'- sakeddjhǎ ' È djhǎbhä pantjadrijă sèbăng Laenna

terranna håwå'

. È paddhoe tèmor

"paddhoe

Lon-alon Lapangsinga

tor .Angghǎpanèka

Frankrijk

è tana	Belgie ), kantos	kaboen	,bhălătantrana	tjar katjèr	,tor	kapala
perrangnga	(Radjbåna	-Napoleon	Boneparte	)kengèng	pèghǎ	sareng
mosona,	èngghi panèka	nalèka	taon 1813	.
Katjatora	kaoelǎ	sè adjhălăn	dă ' bårǎ '	noro ' pèngghir	lao'na
pangsinga	ghelia',	saamponua	napa ' ka	paddhoe	bără ' - lao'na	, pas
abhiloek	då dádjă.	Lorong sè	èpèngghir	bårá'na Lapangsinga		, teppa
bhaktengngana	atjangka	ḍå ' bårå'	terros	ka lon- alon	( Konings-
plein), engghi	panèka	sè anjama	Gang Willems	(Willemslaan	).	Ènga'-
tengnga'anna	lorong	partellonna	èpèngghir	bårǎă'na	Lapangsinga
ghellǎ ', båḍă	makamma	Bälándhåna	èkalènglèngè	paghår ratja '	bessė	( 1).
Makam	angghǎpanèka	ta' aèssè	, nèng èbhadhi parènget an		èopama'aghi
					.
Tja'na è Bhǎli	orèng, Djindrål naléka taon	Mahèlis 1849.	(Michiels )	panèka	sèdhă aperrang
	Mahèlis	panèka kalonta	asmana	ka orèng	Madhoeră	(So-
ngennep)	, marghå	adhil ka bhåbă	parèntana	, sareng ta ' pang-ghămpang
ngokom kasala'anna	orèng sarombănna rẻng sorang	, sabåb sè ta' sala, ngo’an	kaaghoengan aleppasa	pangghåliån rèng	sapanèka sapolo sè	: terrang
Kantos	mangkèn	è Songennep lagghi '		dhåddhi tja '-otja'an	,	opama
băḍă na '- kana '	akodboen	parkara	èn-maènan	,sè ta '	soka kapprana
ngolja' anoan (	sapanèka :	„ Maskè ėtanja'aghiǎ ) engko '.		ka Djindrăl	Mahèlis	tanto
Opama orèng	ad	hep dă ' tèmor	neng-è	pasarèan parèngettan	gheillă	”,
tanto nengalè	bengko	pangghoeng	soson	doewă ' tje'	tèngghina	sarta
tjè landjhängnga,		èngghi panèka	sè ènjamaè	:
				.
Pannengnga	kantor	(	Paleis) panèka	malang	då dådjă dă	lao ',
adhep dă	bără ' (ka	Lapangsinga)	.
Tja'na	oreng kantor	Palis	ghellä ' èbhăḍhi	nalèka	djhămanna	Goe-
pennor	Daendels	, engghi panèka bäkto taon			Kasokanna
ébhåḍhiä	karatonna	( paleis) Coepennor	Djindrăl	, tapè	ta ' lastarė	, pas
maddhek	polè èBogor	(Buitenzorg	). Paleis	ghellä ' pas	èbhåḍhi kantor
Departement	, nangèng	sareng rèng Batawi		' lastarè ènjamaè	,, kantor
.	Dhinèng sè	båda è kantor	ghella	'éngghi panèka	:

(1) ( jaksodji ).

( I

La-

' Gambir

Pasareanna Djindrål Michiels

Djindrǎl

,,Ngokom ".

......... "

' Kantor Paleis Palis

Djindrăl 1809.

ghi Palis"

Dapartement	Onderwijs	en Eeredienst	,
Departement Departement polè èbhăḍhi	van Financiën van Oorlog; kennengngan	sareng pabålgåddringanna	sabăgiǎn
kanganna	kantor	bhoeroe	bădă pangadhilǎn :

Raad van Indië. È Palis

		Hooggerechtshof		.
Hooggerechtshof		panèka panga	dhilån	sèghi-tèngghiån kadhibi ' sarta
sè adjǎgå	sadhădjăna	pangadhilǎn	è tana	Hinḍijă	Nederland	( 1).
Parkarana	pardjǎdji	radjå	bhăngsa	Èrropa dari	pangkat	Resident
kaattas,	kadjhăbhăna Goepennor		Djindrål	èpotosè èangghăḍijă	.	Goepennor
Djendrål	manabi kaaghoengan		parkara	èpotos è	Hooge raad	der Ne-
derlanden	è nagbără	Bålåndhă	.
Éantarana	kantor	Palis sareng	artja	singa ghella ',	èngghi	panèka
lerres édjhoedjhoeghanna singa băḍă :		pasareanna		Djindrål Michiels	sareng
	Artjana ghellǎ ' ,èbhăḍhi	Towan ḍări	Bessar Goepennor bhăngsana	Djindrăl ghăngsa	( proenggoe	Djh.
brons Băl	.),mandjheng	adhep	da ' bără	neng-èattas	sendhi băto	lèpa'an
radjǎ tor abăk tèngghi		; astana	sè kangan ngentjeng		kabăbă, tondjhoeʼna
nodhing	ka tana; astana	sè	katjèr ngastane	dhǎloebăng	.Tjaʼna	orèng,
dhåloebăng	sè èastanè	ghella '	ekkarra	koṭṭa Bătawi	.
Mètorot	katerranganna	orèng	sè onèng	ka tjarètana	,Towan	Bessar
sè ngastanè	ekkarra	koṭṭa Båtawi	tor	sambi nodhing	ka tana	ghellǎ
naleka	nantoaghi	tes-bătessa	kotta Bátawi	, èngghi	panèka	nalèka
boelån Mei	taon 1619 ghella èpaddhek	. nalèka	arè	Satto tangghal	29	Mei 1869
bǎdjă pekol	8 lagghoe	, èngghi	panèka	ghi ' djhámanna	Towan	Bessar
Goepennor	Djindrăl	Mr. Pieter	Mijer.
Sè maloè	masang	dhasarra	sendhina	artja ghella	' Towan	Bessar
Goepennor		dhibi '	. Naléka angghǎpanèka		Toewan	Bessar
abhoesana	( arangkeppan	rasokan)	kadhi	tokang	báto; masang	báto
sareng lolo	.	Pangladhinna	, sẻ ngangko	' lolo	njonja sareng pot-
trana	.
Hooge rand der	Nederlanden.

(1) Pangadhilǎn sè ghi -tèngghian kadhibi ' è nagháră Bălăndhă anjama :

artja

Jan Pieterszoon Koen.

Artja

Arija

Djindrål Mijer

dhibi' dhibi'

Kas-pakakassa	Towan	Bessar	sè nonokangè	ghellǎ '	paḍă èbhadhi
salaka	sadhădjă,	opama :tjetok	,landoe '	, sosso'na	beddhi	(1),
ettang båddhǎna	aèng,	djidăl sareng	èn-laènna.
Nalékana	Towan Bessar	masang	lolo ètoro'è monjèna		mosik sareng
marèjem pan	- saponapan	kalè, kantos	kadhi	sè maghoenḍhek naghără		.
arè angghǎpanèka	è	Bătawi båḍă	mèn-rammèn	radjă	.
Prandhinèng	ghoenana	artja	ghella' èpasang	èangghåḍijä		nèng
èbhăḍhi parèngettan	, djhå	' omorra	koṭṭa Bătawi	molaè èbhăḍhi sareng
Bessar	Pieterszoon	Koen	kantos	ka boelån	angghåpanèka
1619 kantos	ka hoelan	Mei 1869	( 2).
Saamponna	kaoelă	marè ngal	- nèngalè dări	pasarèanna	Djindrăl
Mahèlis ghellǎ '	pas	adjhålån noro	'lorong	sè då båră '	djhoedjhoek
lon-alon	,, Gambir.	Lerres èantarana	pasareanna	Djindrăl	Mahèlis
sareng lon	-alon Gambir,	lorong	panèka èpegghǎ '	songaj
dǎ dådjă	dă ' lao ' .Ghålåḍhăgghå		songaj angghǎpanèka		sareng	rèng
Bătawi ènjamaè	,, Djembatan		.
Mongghing	dådjăna	ghǎládhǎk	ghellå' băḍă	tana sarat èkalènglèngè
songaj, tèngalanna	dhi-kadhia	polo	èngghi panèka boediǎnna		bhintèng
tana, sè sareng	rèng Båtawi	ènjamaè	,, Gedong	peteng.
Ra-kèra	padjhălănan	3 mennèt	kaoelă ampon	napa '	ka kontjo'na
lorong	),	èngghi panèka	mongghing	lao'na	paddhoe
tèmor-dădjǎna	: -				).
Tja'na	lon- alon	Gambir	panèka djă '- radjå’ăn		kadhibi '	ḍări
sadhädjäna	lon- alon è	tana Hindiä	Nederland	.Bhängonna ta ' masaghi
lerres hadhi	kapprana	lon -alon,	pèngghir dădjăna	tjè '	pandă'na	(tjè
tjopè'na) -alon angghäpanèka	èbhåndhing	sareng	pengghir masaghi.	èn-laènua	. *Radjăna
Orèng	è ampon ouèng	ngalènglèngè lon	- alon	ghellă ' nerrangngaghi		,
djha kobhengnga	lon	-alon angghåpanèka	padjhålånan		---saeddjhăm
(2 Kangjeng	Towan Bessar	Jan Pieterszoon	Koen	panèka kasebbhoet	èḍălem
bhabhǎt tana	Djlăbă ènjamaè	,, Moi rdjangkoeng	Konèng	. Dummèngartèna	savanèka	:
moer ra -kèra	rèngkessanna	olja ' Portegis	,,Capitaômor	pangradjana	bhală	- tantra
ta è djangkoeng-tèngghi ardjbă (rato		; konèng oilè	diăddhi dari	otja Läländbă	„ koning	"
Se djhoemenneng	Goepennor	Djindral	doe kalè, engehi	panèka molaè	taon	1619-
1623 sareng	taon 1627-1629	. Pase băna	nalèka taon	1629, engghi	panèka	nalèka
Soltan Ageng	( Mataram) ngèppong	nagbără	Bătawi.

1869) lerres 250 taon, èngghi panèka molaè dări boelăn Mei
(1) sèrko '.

dări

Towan Jan (Mei

ka " Tjiliwoeng ' Willems "

(Willemslaan

Lon alon Gambir (Koningsplein orèng

' manabi lon-saeppal

” " ).

è. Adjoenanna dhǎlemma To wan Bessar Goefennor Djindral Rijswijk

. Djindrăl Goefennor Bessar Towan dhălemma Pongkoranna

sakalènglèngnga		lon- alonghellǎ '	băḍă	lorongnga	rangkep doewå,
èngghi panèka	sè lowaran	djhălăn	radjă,	sè dălemman	nèng èbhăḍhi
băt-lèbădhånna	rèng	adjhălan soko,	sareng	bhangsa		:
( maos	: trottoar	1).Lorong	angghåpanèka	( trottoir )	ètèmbhoek
sareng bǎto	sè ètjampore	asphalt	tjè'	băunjaʼna,	kantos ngalèksèr
-kadhia	palèstèran	( kadhia lorong	radjă	è Sorabhådjå)	.
Manabi	orèng mèreng	bhab	karadjăʼănna	lon -alon	Gambir ghella '	,
maste pas	ngèra, djhă '	lon-alon	angghǎpanèka	tanto	saè; anangèng
pangèra	angghǎpanèka	kalèro,	marghǎ boedjoeddhǎ		ta ' saè,	karana
tanana bănnja '	bă ' -lembingnga	,	ponapa polè	rebbhåna ta ' èparatènè		( 1).
Mongghing koranna	bärǎ '- djådjåna	lon	-alonghellä	' aella 'lorong	, katèngal pong-
éngghi panèka		kalong ghoeǎnna	manabi	kalerressan	bădă è Bătawi	.
Diadă'ǎnna	angghåpanèka	,lerres	èpèngghirrå	lon alou	(aella' lorong
èkennengngè	kantor	tèleppon (			.
pèngghir	temorra	lon- alon	ghellă bădă	settatsijoen	seppoer
2 sareng	găridjă	Protèstan,	sè ènjamaè	găridjă		.
Bhăngonna	ata'na gåridjă	angghăpanèka	boenter	kebboeng	dhi-	kadhiǎ
tjongkop kadhi ata '	astana Soltan sèrap.	Songennep	.Dhinèng	sè èbhadhi	lai, abhăngon
Èpèngghir	lao'na	lon- alon bădă				sareng
sakola'an	hakim (		).
Dhinèng	épèngghir	bäräna	bădå bengko	panjempennanna		rằng
bhårång	kona atjem matjem	, bhărăng	rambing	, ghăghǎlian	, pakakas
perrang,	sareng		van	het Bataviaasch	genoot-
schap van	kunsten	en Wetenschappen	),	sè ènjamaè	„ Museum	, polè
dhalemma	Consul Djerman	(Duitschland	).
katjatora	băḍana	è djhălăn	, kaoelă	ampon napa '	ka :
					).
Bengko	museum	(moesioem	) panèka sareng	rèng	Bătawi ènjamaè
„ gedong	gadjah, marghã	èadă'ănna	bădă	djhåʼ-ghădjbăʼăn	dhimbhă-
ghana, mandjheng		ètas sendhi	lepa'an	abäk tèngghi	.Tja'èpon	,
1 Lou	-alon Songennep	panèka	kaètong ba ' - djhoeba	ăn	dări	sa lhă
lon alon djana-lon Gambir	alon è kaètong tana	Madoeră saè.; anangeng	manabi	tanana	èbhaughing	sareng
Goepermen	, pas anjana	seppoer S.S.	djhoeghăn	; settatsijoen	anjama settätsijoen
Weltevreden	otală settatsijon	Gambir	.

(2) E naleka momolanna taon 1914 seppoer angghǎpanèha èsèrènnaghi ka

Èrropa ènjamaè trolloir

dhi

dhålemma Towan Bessar Goepennor Djindrǎl

telefoonkantoor) È N.I.S. ,,Willems" ()

lodjhikarèsidèn an Rechtsschool

én -laènnèpon (Gebouw ”

Ta '

Museum Gheddhoeng ( ghadj hå

() kadhibi ' -

djhǎ'-ghǎdjhǎ'án	angghåpanèka		kèrèmanna	Rato		Sejem,
menangka	dhǎddhi	tandha	panarèmana	ka Kangdjeng	Goepermèn		,
margha	saè arè Sennen amper adă❜na	tangghål	27 Maart ) museum	1871. ghellǎ '	båḍå artjana	nem
mègghi '	djă-radjă	dhi-kadhia	orèng paḍå	ngangghoej	senḍhi	lèpaʼan	,
adjbădjhăr	-docwá museum bhoeroe	. bădă	pangkengnga sė anjama		„, kamar	emmas ”
Kamar	emmas panèka	tèngalanna	tèra	kadhi	sè rabák	, marghǎ
èangghǎdijă	aèssè	lamarė possa	aèssè bhårang	emmas	ènten. Dhinèng
răng nhăráng	sẽ	bangghadija	habannjaan	posakana	para	rato	è
tana Hindia	Nederland	,kadhi	:
1.	'- djhoeko'an	kadjoe	2mègghi '	; bhărăng	panèka	èpangghi
èattassa	labăng ghåliḍhighǎnna		karaton	Djambi	nalèka	taon 1858	.
2.	bennang	emmas	nganggboej	mak ‹ ţa	Nederland	sèè̟gbån-
djhårrăghi	ka Toekoe	Moeda	Said Setija	Maharadja	, kapala	perrang
Moekim		) nalèka	taon 1888.	Anangèug	nalèka	taon 1896
pas èpondhoet	polè,	margha	Toekoe Moeda	ghellǎ '	ta èsto.
5.	Pèlor emmas	anè, bădă	ghămbharră	mowana	manossa	;iñatana
enten	( 2 wègghi ')	dări	.
4.		,, Baroe sembah			Bhåndjhårmasèn		.
Mèlana	kerrès cheilǎ	' ènjamaè	,,Baroe	sembah ”,	sabăb dhimèn	Soltan
sè èako	dhǎddhi	Radjhǎ saamponna		kaaghoengan	kerrès	ghellă	”.
5.	Korse emmas		orèng,	korsè augghåpanèka		abhadhi
nalèka	paparènta'an	Soltan Adam	,Bhănd	,hårmasèn	.
6.	Padjoeng karadjhå’ăn		Bhăndjhărmasèn	dări	emmas,	mandjheng
ètengnga	.
7.	Mandiră sottra	konèng	agaugghoej	ghämbhăr	bintang	, asmana
,Nabbhi	Mohammad	sareng	èn-laènna	, patjara	karaton	Båuten	.
Mandirǎ	angghapanèka	ampon	tjè' rosakka	.Kontjo'na	dhanauganna
èpasangè	oen-dãoenan	konèngan	. èokèr	karawangan	ngangghoej	ghăm-
bhăr doedoewa	', mènangka Mènangan	panolak dari	. pao	djenggé	dhåmpè'	sapasang	,
ngangghoej	soko sowasa Kakapa(lapa	, patjara ') bhaghoes	karaton ,dări Bhăngkalan	Bånten.	.
10.	Korse taleppokan	3	megghi ',	kamarra	tamoj	èlodjhi
karesidenan	Djoekdjåkarta	, sè tèngghi	saḍijăʼán	kalongghoeånna		Pèjan-
dhälem	Sultan .Anangèng	atoran	angghåpanèka		ladjboe èobă	sareng

(Radjhă )

È(voorzaal

wǎ'' È ' ' báã

Pita

VII (Atjė '

dări Atjè Kerrès ellok " abinanna Soltan

Tja'na

Alla

8.pelokka g.
dări

Djindrǎl

Goepennor		Daendels;	kalongghoeånna	Soltan	sareng	Residèn
épa padă.
11. Tamèng saghåddhăng	emmas tangghoang	sapasang.	, tjarana	karaton Bhångkalan		; radjana
12.	ghǎloeddhroe	tjelleng	, sè sareng	1èng	Bhăngkalan	ènja-
maè „kottja	tjabåug	. angghåpanèka		ètaratasè	ènten	djă - radjă,
bănnja'na	693 mègghi ';	èpèngghirrå	èpasangè	boeloena	mano	' potè.
Tjaʼna	orèng kottja Tjakraadiningrat	tjabăng ghellǎ ' ghem	( 1).	-aghemmanna Pèjan		-dhålem
13. Kerrès	sè Djǎkapitoeroen		dări karaton	Bhångkalan	; pendhoegghă
saparo emmas,	saparo	sowasa;	landhijǎnna	ètarè¹èsè	ènten.
14.	Talam emmas	boenter	èkaolle dări	karaton	Bhångkalan	. Èat-
tasanna	talam angghǎpanèka		băḍå tolèsanna	aksara	Bălăndaǎ	otja'
Bålåndhå	sareng aksara	Djhåbă	otja ' Djhåbå	;maksoddbă	sapanèka	:
,, Tandhǎ	parèngettan	dari Kompennè		ka Panenibha'an	Madhoeră,
Adipati	Tjakradiningrat	(*), naleka orèng Madhoerä nolongè			perrangnga
Kompenne	sareng	orèng	è Bătawi	taon 1785	.
Talam	ghellǎ'	manabi kaoelá	ta ' tahèlap	èbhåḍhi	dări	emmas
sabidhǎk,	berråt	( tello	polo empa '	satenguga	) rènggit,	kabellina
2200 Februari	(doe èboe 1876.	doe ratos	ropėja),	ètarèma'aghi	naleka	boelǎn
15. Mandiră	pandoella	karaton	Mekkasan	. Mandiră	angghǎpanèka
bădă ghămbhārră tamèng.		dhibå bhoeta	,, Tjengkara	negghoe		' sareng
Laèn	dári angghåpanèka		è lamarè	sè èpèngghir	ḍádjă	bănnja
răng-bhărăng	sè amata	enten,	hårlejan,	djămerroet	,mamèran	sareng
èn -laènna	. Èdälem	lamarè angghåḍijā		båḍå sello	sapasang	sareng
kakalong	padă amata	bärlèjan	radjána	.Saddjhegghå	kaoelä
ta onèng	nèugalè	bărlèjan sè	radjåna kadhi	angghåpanèka	.
Pole sareng mamèran	bădă kerrès djå radjă	ellok,.	sè alandhian	emmas	taratas	bailėjan
Dliněng	rằng khărăng	sè bida	è lamare	jă		dări
Bhăli sareng	Lombo	'; băḍă djhoeghăn	sè	dári Borneo	sareng	Sélèbes.
( 1) Pėjan	-dhǎlem ang	hǎparèka	sellă boelǎn	Augustus	1883, èsarèaghi	è asta
boedma gustus	masėzhit 1783.	koṭṭa Bbăngkalan	.

(2) R-kèra kaodă Tjakradiningrat VIII, sabab pa èdhana naléka boelăn Au-

Topi "Topi

Panembǎ'án VIII

Inggris

342 f

"' jalo

' jè'ghi' '

angghăl kalănnjaan

Saamponna	bălăttra	kaoelă	sè ngal-nèngalè	è pangkèng	angghåḍijă	,
pas ngallè	ka pangkẻng	bănnèan	, sèpossa’sareng		bhằrăng	ta
kaetong bårna	otabǎ	matjemma	.
Èpèngghir	dădjăna	pangkeng	panèka	båḍå marèjemma	në	- kènè
sétong épanongko'	diattasanna		lamarè pettè	(toonbank	.)Kontjo'na
marèjem	angghǎpanèka	abhăngon	jèṭakka	olar sè	anganga.	Tja'na
orèng, marèjem	ghella '	èkaollè	dări Atjè.
Neng- èeddhi'ǎnna		marèjem	ghellä' båḍå	sanapan dări Atjè	amatjem-
matjem	dhă - njalèndhă,	opama	: Bădă	se elloppa	tjè' pandǎ'na	,
tapè radjana	salengngenna	rèng towa	; tèngalanna	kadhi marèjem peltè'an		,
sẻ ngangghoej	popor	. Polè bădă	se elloppa	abak radjă	, tor tjè'	lan-
djhẳngnga	;ra -kèra	doe kalèná landjhångnga elloppa		sanapan	sè kappra.
bără❜ǎnna	marėjem	olar	ghella ', èattasanna	lamarè	peṭṭè,	băḍă
tandhoe korséna	doeḍoewă	' padă	ngangghoej	padjoeng.	Dhinèng tandhoe
angghǎpanèka	bekkas bărǎ'ǎnna	katètèanna tandhoe ghella '	Rato Bhǎli bădă	,èkaolle nalèka taon lamarè petțèna	djhädjhăr	1906.
doewǎ, sè	lao'an aèssè	kalambhi	sareng	oto bessè	abhăngon	rantaj
djhǎliket,	éngghi panèka	angghoejjǎ	kapala	perrang	bhăngsa Èrropa
djhǎman	konana	; sè djhoeng	dădjă❜án	aèssè răng-bhårång		dări
Papowa,	Daja' sareng	èn-laènna	, opama	: pana sareng	ghăndhibǎna	,
tamèng,	oto tamèng	dări kolè'na	bhoeroen	alas, kakalong	sèjongnga
tjèlèng sareng	bànnja '	matjem	laènna.
Edalem	lamarè sè	pengghir	lao bădã	khărăng auaman	, angghi	ăn
sareng tennonan	amaljem	-matjem	padå	bådhălăn	Borneo	sareng
Sélèbes.	Eangghǎdijă	kaoelå nèngalè	kalambhi	sareng	bhakalla	padă
dári dhǎloebång	kadjoe	. Bhi	-kalambhi	bhoeroe bánnja	' sè	èpola
èpolas) kadhi	djita	,kantos	ta ' katara djhå	dhǎloebăng	.
Kaoelǎ	pas nèngalè	polè	ka pangkèng	se djhoeng	bără❜ån,	engghi
paneka pangkeng	kennengnganna		badjăng	, topèng, ta '	bhoetaʼan	sareng
sabhängsana	.Dhinèng	bådjångnga	abårna	empa, èngghi	panèka	:
a .badjang	poerwo		Dări kolè	' .Badjang	angghăpanèka	báḍå	sẻ
b .bädjång	geḍdok	abhängon	tjara(bådhălăn	ḍări	) Bhǎli.
c .bådjăng		(kliți ' ) ḍări	kadjoe	ghipèng,
.bådjång	gole',	dări kadjoe	boengkol	, asampèr.
Diattasanna	lamarè	sè pèngghir	dădjă	( adhep	då bårå '	) băḍă
rèng-orèngan	doedoewǎ '	, radjåna	dhi-kadhia	rèng towa	, èngghi panėka
Bhälädhibă	(Rato Madhoera	) sareng Karèsna		păță teppaʼna	atangdhång	.

răng,

’' Băl

tor

È di

ghi

kroetjil d

Èḍǎlem lamarè bără ' sèèpèngghir dădjă băḍă kalambhi njalèndhå doe mègghi' dări Bhǎli, èngghi panèka padă dări pèssè kentang èto'or, tjora'na kadhi sèssè'.Pangèra kaoelå kalambhi ghellä' anḍi'na orèng soghi, angghoej dhir-èdhirrå. Samarèna ngal- nèngalèèangghåḍijă kaoelă pas ngallè polè, maso ' ka pangkèng sè rä '- bără' kadhibi '.Pangkèng hhoeroe ta ' patè bănnja ' èssèna tor ghi'ta ' èator ongghoe.marghǎ ghi' bhoeroe èèssè'è. Èangghăḍīja băḍă lamarè, sè aèssè răng-bhărăng dări Papowa sareng Țăjă' ana-bărna; bhaloetokanna tjeṭakka oreng sadjhăghăddhă; băḍă sè ampon ronto ghighina, pas èpasang polè ngangghoej dhempol; sè èsoddhoe' sareng tombbak kadjoe kantos terbbas ka boen -emboe- nanna.Neng-edǎlem lamare bănnèan polè badă tjeṭakka réng Papowa 2 mègghi' ghi ' båloedjá, padă èbåḍḍhăi kopè gălbǎs radjă èremrem è aèng kerras. Èkala'panda'na tjarėta,kaoelă pas abăli ka pangkèng sè di bårǎ'ǎnna kamar emmas ghella',ladjhoe kalowar ka lao'anna lèbåt labăngnga sẽdjhoeng bără án. D lowaranua lalăng angghădijả bănja båto djǎ-radjă adjhădjhăr dă ' lao', padă bădă tolèsan aksara Djbabă konana; tolèsanna tje' sarana bătja'anna, tor ampon bånnja 'sè ngèrnger,kantos para' èlanga. Dhinèng monjèna tolèsan ghella ' mètorot katerranganna orèng sè onèng matja tor ngartè ka otja'na:nerrangngaghi,tana sè èpasangè båto ghellǎ ' kaaghoenganna Rato Ano, èpa- rèngngaghi (èghăndjhårråghi ) ka Ano. Mongghing tèmorra băto ghellǎ'bånnja ' artjana, amatjem-matjem, adjhårdjhår dǎ ' båră' dă ' tèmor kantos napa' kadălem labångnga ampèr aḍă ' ( è bără ') sè kasebbhoet èada '. Eangghăḍijă bădă artjana sapè tjè'radjana, anjama „ Lemboe Andini " ( 1 ',èngghi panėka katètèanna Ghoeroe. Èkontjo ' lao'na djhårdjharånna băio se atolès ghella' bäḍă pėja- tan dhimbhăghǎ sareng bhellinguga, opama :dhăngdhăng, egghoeng, talam, pandyhăng sareng en-laènna. Răng-bhărăng dhimbhāghăng bånnja' sè abăng-lobång, marghå ampon paḍă wa-towa.Tja'èpon rång-bhărăng angghåpanèka pangghian neng-èḍålem tana. Kaoelå pas maso ' ka pangkèng sè neng-è tèmoranna bhǎrăng dhimbhagha ghella ', engghi panèka sè aèssè o- paraoan, sampan,

(1) Lemboe sapè Andini èngghi sapè.

pakakas	megbǎ ' djhoeko '	(è	tase ' otabă	è songaj)	bhǎțek ana-bărna
sareng	én-laènna.
Ta	kaljatora käbădã ănna		răng	êdalem	pangkeng ghilla	”,
kaoelǎ	pas ngallè	polè, maso '	kadǎlem	pan kèng	kènè ', sè ènjamaė
Compagnieliamer	”	Dhining	ěssèna pangkẻng	ghelia	” răng bhărăng
sapattjrèna mar, mèdjă	èssèna sareng labǎngnga	roma, kadhi èn -laènna. pangkèng	:randjång ghellă ' (di	saparadhek ḍădjă’ănna)	,lamarè băḍå eddjhăm	,dhà-
sèttong	' radjǎna	, èngghi panèka	èkaollè	ḍări koṭṭa	Bătawi	ladjoe.
Dări	angghăḍijă	kaoelă adjhălăn	dă ' tèmor lèbăt		diåḍăʼănna	kamar
bibliotheek,	abǎli	ka ampèr adă '	ghella '	, pas maso '	ka pangkeng	sẻ
pengghir	lao ', èngghi	panėka	pangkèngnga	pèssè.	Éḍălem pangkéng
angghǎḍijă	bădă lamarè	peṭṭèna	pan-saponapan	mègghi	paḍă	aèssė
pèssè	kona sareng	pèssè mangkèn	dări	man-kaʼimman	naghără	,
opama	Amèrika	,	,Parasman	, Djirman	,,	,
Roeslan	, Tjèna, Djeppang	, Sėjem	, sareng	èn-laènna.	Boedjoeddhă	ama-
tjem-matjem	, båḍă	se boenter	,boenter	alobång ètengnga	, abhoetjo,
boengkol	sareng	èn-laènna .Radjăna	pèssè	sè boenter	båda	sè padă
sareng	tjongappa	ghellas, engghi	panèka	pèssè Sèjem	.Dhinèng	sè
èbhadhi	pèssè ghella '	èngghi	amatjem	-maljem djhoeghån	,	opama :
emmas	,salaka, dhimbhǎghă	,	konèngan,	dhăloebăng	sareng èn -laènna.
Laènna	pèssè, èḍalem	lamarè	pețţè ghellă ' băḍă	maḍălina	amatjem-
matjem,	dări emmas	, salaka,	dhimbhåghå	saren ghångsa	( proenggoe	).
dădjă	labăngnga	pangkeng	ghella '	(sè èlowar) băḍă	rèng-orèngan
(arija)	kadjoe asoerbăn	, èngghi	panèka	ghămbhårră	khăngsa	‘ Arab
karamat	, Sjèh	Mansoer asmana	, sèdhå	è Bånten	. Kakaramatanna
angghǎpanèka		kalonta	ka man-kaamman	.Sakèng dari	karamatta	,
artja ghella	'dhẳng	-kadhăng	èbhåḍhi panjadhărănna		rẻng Bătawi	,
èsabǎ'i	kembhăng	kadhi rèng	èntar ka makam	.
Saamponna	marè	ngal -nèngalè	èangghäḍija	kaoelă	pas palèman
noro 'lorong	dă bără '	è di dădjä’ănna museum		. (Lorong	angghǎpanèka
atjampo	sareng lorong	radjă	sè ḍă dădjă	dă ” lao ' èboeḍiănna	museum	).
Sanapa'na	ka lorong sè ètompa	radjå bhoeroe B. ' kacelå	kaoelă ( bhoeroe dateng	pas nompa ' dări). dådjă	: Harmoenie
bhadhi	terrosa	da ' lao ' ka Tanaabang	,	Koendangdija	(koṭṭa	),

bhărăng
,.

Èlowar tjè

dari Inggris Itali Toerki

wali wali

Ettrèm èlèstrik E. T.M. Batavia Electrische Tram Maatschappij Ettrèm () Parijs

Palpotè	.	abhilock	Pasar	Sennen teroes	ka kotta	Enten
Ettrèm	ėlėstrik	; panèka	ta ' èèrèt	pa-ponapa	,kadhi njamana nèng
èpadjhǎlán	sareng	èlèstrik;	kabådå ånna	kadhi	èbăbă panèka	:
Diattasanna	tarèksina bessèna,	( karėꞌana landjhănguga	) lerres pata	èbhäktengngana sadeppa lebbi	.Bhoengkèlla	bådǎ tjol-
pattjol	angghåpaneka	tjekka '	ka ata'na	tarèksina	tor kèngèng	èjer-
lejer; è kontjo'na		båḍă roțăna	nè’-kènè ' sè	alegget	kadhi ling	-ghilingnga
takal.	Leggeddhă	roḍă angghåpanèka		ètalkettaghi	ka kabǎ '	, sè èken-
teng diattasanna		karèta noro	'salandjhångnga		. Manabi	ettrèmma
adjhălån	,roḍă	angghåpanèka	pas apèddhel	;	dhăddhi	padjhålånna
patijolla	ngalèksèr	(lotjèr)	. Kabă'	sè ètalkettè	rodǎna	tjol-patijol
angghǎpanèka	båḍă	elektrissa	, èngghi	angghăpanèka	sè	madjhălăn
eltrèmma	. èlèktris	panèka	nèng mowa '	orèng	bisaos. bhoenten		ta
abbakta	ghǎroebhǎk	kadhi	ettrèm settoem;	bijăsana	namong	doewă
karėta,	karètana	èngghi	nè kènè ',	manabi possa	sadhădjă	pata
aoso	100 orèng	.Dhăng -kadhǎng		kantos tello	' tarèksi	.
Tja'èpon	ettrèm	èlèktris	ghellǎ ' èbcăḍhi	nalèka	taon Bälåndhå	1898
èngghi	panèka ettrèm	èlèktris	sè momolan	è tana	Hindiă	Nederland	.
Katjatora	kaoelå	sè ongghǎ	ka	ettrèm èlèktris	ghella	' teppa
neng - ẻ	Gang	; saamponna	napa	ka Gang	Bringkok	( Laan	de
Bruyn	Kops ) ,lerres	éada'na	kantor	D. M.	(Dordtsch	Petroleum
Maatschappij)	è Amerika	tèmor songaj ḍådjă, èngghi	kaoelǎ panèka	nèngale bokkèlla	dhålemma pamarènta Amèrika	Konsoel	,
se kawǎdjibhăn	ngaonèngè		kăbădă'ánna	rèng-orèng	Amerika	se padă
enneng	ènagbără	Båtawi	sareng è	èn-laèn naghărá	sè	ètantoaghi	.
Kadjhábhǎ	Konsoel	Amèrika	è Bătawi	panèka ghi ' bădă	pan-saponapan
Konsocl	pole dări	èn-laèn	naghǎră,	kadhi Consul	Groot	Brittannie
en Ierland	(Inggris)	,Denemarken	, sareng	èn-laènuèpon	.
Saamponna	ettrém	napa	' ka passar	Tanaabaug,	tor ampon alèggoe
dă tèmor	, è di	lao'anna djhålănna	ettrèm		lorong)	kavelå
nengalè			; băḍă sè	ghi' bhoeroe	marè èbhățèk	, bàḍă
sè ampon	èbeddhel	; sabănnè	bådå sè	ampon èsoghă	sareng sè ampon
élorot.	Bhǎțek angghǎpanèka		èdjhoewål	ka man	-kaamman	nagbără	;
somèlèa	è Madhoeră	éngghi	bădă djhoeghån	rèng adjhoewăl		.Dhinèng

(Kramat ) ka (Bǎtawi)

patijol tjol-

errilla

Eltrèm'

' ±

' Trivelli'

P.
(Consul)

' ' (mèngghir blăţèk sadjhăghăddlå

bhatek ghellǎ '	sareng rèng Songennep		ènjamaè	,, karèt	, marghá
bhăḍhiänna	orèng kampong	karèt	(1).
katjatora	băḍăna	édjhălăn	, ettrèm	saamponna	megghǎ'ă
djhålǎnna	soppoer Bätawi	Bogor	(S.S.) pas	napa ' ka sèttong	kampong
sè bănnja	gheddboengnga		djå radjå	tor ghi '	padá njar-anjar,
èngghi panèka	sè ènjamaè	.		(		).
-bengko	ghellǎ '	padă apangghoeng;	bhăngouna		kèngèng	èkotja’
samatjem	sadhådjă; sè	anḍi ' ko- bengko	angghåpanèka		sadhådjă	Mas-
keppè sè	( Naamlooze	Venootschap	)	„ DeBouwploeg	.
Sarrèna	bengko ghella	' padă njar	-anjar,	tor tèngalanna è kenneng-
ngan angghădijă ènjamaè	dhi- anjar ”.	koṭṭa	se bhoeroe	dhǎddhi,	mèlana kèngèng
paddhoe temor	- lao’na	tapakḍăngḍångnga		djhălăuna	ettrèm	sareng
seppoer ghellǎ	' băpă	tje '	radjana, pangghoengnga		soson tello	,
èngghi panèka	saddjhana	èbhadhiä	kantorra	,, Bouwploeg	ghella '	.
Lerres èpèngghirră	ata'na	kantor	ghellä ' sakalènglèng masang tolèsan
aksara Bålåndhǎ	monjèna	„ N.	V. De Bouwploeg	.	Tong- sèttongnga
aksara angghǎpanèka		padă èpasangè	èlèktris	nè ' -kènè	' pata satanèker
kantos narėktèk	; tèngalanna	kadhi	sè ètaratas	mamatan	.	bådjă
malem panoddjhoe petteng		boelån,	ra -aksara ghellä ', sarat aksara dhămar.
Prandhinèng	bhånḍhăna	bouwploeg	se abhadhi	koṭṭa		ghellă ”,
tja'èpon	1500 000	(sèttong satengnga	djoeta	ropėja ).
Saamponna	ettrèm	napa ' ka settatsijoen		Mèutèng	(è Koenḍangdija	)
kaoelå pas	toron, ladjhoe	adjhålăn	soko noro '	lorong	se djhoedjhoek
tèmor	-lao ' lorong (	). Ra	-kèra padjhålänan		5 mennèt	dåri
angghǎdijă	, è tèmor	kaoelă	nèngalè (	pakaranganna -	:	).
Kebbhoen	binatang	panèka samangkèn		èkaandi ' sèttong	kompolan
vereeniging	bhängsa	.	Ghi ' lamba	'kaaghoenganna		Radhin
Saleh, èngghi	panèka	orèng Djhäbå	sè kaalok	talèbăt pènter aghămbhår		.
Manabi	orèng mèreng	njama	Planten-	en Dierentuin	Bál	. =
kebbhoen	boe-tomboeăn	sareng	bhoeroen	alas) tanto	pas njakkra	,
djhǎ' kebbhoen	ghella	' aèssè sabǎrnana	boe	- tomboeån	sareng bhoeroen
(1 Kampong	Karèt panèka	mongghing	lao'na pasar	Tanaabang	.

Bătaui”

Ta' - ' bengko

Kampong Nieuw Koendangdija Kotta Parijs

anjama"

kadhiǎ ,,kolla È bengko "

Parijs f

ka Tjikini djhålăn

Kebbhoen binatang Planten en Dierentuin

() Erropa

(

)

.Pangèra	angghåpanèka	padjhăt	tjè' lerressa	, tapè	ghi ' lambă '	;
samangkèn	neng karẻ	njamana	bisaos, sabab	boe-tomboeăn	sareng
bhoeroen	alassa ampon	padă èallè	ka Bogor	(Buitenzorg )	.
Samangkenna	kebbhoen	binatang	ghellǎ '	nèng èbhåḍhi	kenneng-
nganna :	men-rammèn	, patembhoengan	(voetbal	sareng	tennis	Băl .)
sareng én-maènan	sapatoe	rodă	( rolschaatsen	Băl .)
Saamponna	kaoelă (didälemmanna	marè ngal kaoelă	- nèngalè è ampon	kebbhoen binatang onèng nèngalè	ghella ' djhoeghån
nalėka băḍǎ	tètèngghoen	) pas terros	adjhälăn	dă ' lao'	. Ra-kèra	ollè
mennet	, kaoelă pas	abhiloek	då ' tèmor	,noro 'lorong	sè anjama
Gang Radhin	Salèh	(Raden Salehlaan	Băl	.).
Katjatora	saamponna	kaoelă	para'napa'a	ka pèngghir	bärå'na
songaj	, è ḍådjă	djhålån	kaoelä nèngalè	bengko	pangghoeng
radjă	tor abăk	saè èngghi	panèka

alas

dări lowar

5 ,,"

Tjikini abăk Roma sakè'

Tjikini

. Tja'èpon roma sakè' angghåpanèka andi'na kompolan (vereeniging sè anjama„ Emma-gesticht. "Dhinèng ghoenaèpon èngghi è- bhadhi kennengnganna nambhai sareng aberri ' pondhoeghan ka rèng-orèng sè sake', ta ' mèlè bhăngsa. Sarrèna maksoddhå vereeniging ghella' saè, atotolonga ka rèng sake' tor ta ' mèlè bhangsa,dhåddhi Kangdjeng Goefermen njombhäng ongkossa (aparèng subsidie) sakadhărră. Tja'èpon,roma sakè' Tjikini ghellǎ' bekkas dhalem kalongghoeun- na Radhin Saleh, èngghi panèka bengko bhangon tjara Èrropa sẻ momolan è tana Hindiă Nederland. Lerres caḍă'anna roma sake' Tjikini ghella' båda lorong dă ' lao ', Gang Vios (Vioslaan ) njamana, èngghi panèka djhålån ka Patembhoengan(Voetbalterrein Băl. ) Vios. Patembhoengan panèka andi'na Voetbalclub,, Vios". Prandhinèng rèng-orènguga Voetbalclub Vios panėka kalonta pèuter maènna, sabab somèlèa sè amaèn bhăngsa ngongodädhăn(kabännja'- an morèd H B.S) tapè ghǎsèk menuang amoso orèng ger-djångger. La-mala kabǎrră éngghi ghasèk djhoeghan mennang amoso Voetbalclub dări laèn naghårå, sè alorok ka Bătawi, opama: dári Samarng, So rabbădja sareng én-laènta. Pramèla Voetbalclub Vios ghellä' dhäddhi dhir-èdhirra rèng Bătawi. PADJHALANAN.

Rèng-orèng	è	Bătawi panèka	kaètong	padă tje	' maèrra	nèngalè
voetbal	( 1), sabab	somèlèa èpèntaè	bădjărăn	sabing	goel bănnja	' saos
rèng sè	nèngalè,	kantos atjet-lettjet.		sanaddjhån		båda sẻ
bădjărănna	ghăn	saitji ,kadhi	neng- èḍälem	pakaranganna		kebbhoen
binatang,	rèng sè	nèngalè èngghi	ghi ' possa '	saos.
Kaoela	mèreng	kabar terrang	,	' nalekana	Voetbalclub	Vios
élorok	laen	naghåră ,bada	rèng	nèngalè sè	apo '- sapo '	sambi
apèpèlès	, marghǎ	kalerressan	sake ' panas	; mèla	èdjă - kadjă,	sabab
manabi arassa	kantos radjă.	nèngalè	, polana	panjakètta	ghella	', abåʼna
Anangeng	mongghoe		bhängsa santrèna,	èn -maènan		voetbal
ghella '	ta ' è	, marghǎ	asal-dimolana	èn-maènan	angghåpa-
neka ja'èpon	-nèro	Radjha	bin	Mocawijah	sè ngeṭṭok tor
dhoe'-nandhoe	' sèrana	Sajjidina	Hosèn	( 2). Tja'na	sabănnèna	kaol
manabi	orèng sè	ampon onèng	asal-dimolana		èn -maènan	ghellǎ '
mangka	arassa bhoenga	uèngalè	tembhoeng	sè èdhoe '- tandhoe ',		ang-
ghǎpanèka	dhi-kadhia	sẻ bhoenga	djhoeghan	nèngalè	sèrana	Saj-
Hosen	, èdhoe ' - tandhoe	'	Radjhå	bin Moeawijah	.

La-mala

djlà dari

ta' kèngèng rogi ka kaghijări ro Jazid

jidina Jazid

Katjatora	è naleka	sèttong arè	bädja ghoe -lagghoe		kaoelǎ	entar
lăn-djhălănan	dă dădjå	èlorong	Kramat. Sanapa'na	ka	ghălăḍhăgghå
songaj Kramat		) kaoelǎ	pas abhiloek	då ' bărǎ '	,noro ' lorong
sè anjama		laot	(Defensielijn	van	den Bosch)	.
Saamponna	napa ' ka	songaj		, è dădjă djhålän	kaoelå
nengalè	abak	radja tor	saè, èada'ǎnna	labångnga	èdjågă
sardädoe	, èngghi	panèka	.
				.
Prandhineng	dhălemma	Djindrăl	laot ghellä	' è rè-saarena	mastè
èdjăgă sardăḍoe	Bălandha	, sèatopi	djhämbhoel	sareng	ngangghoej
poelasir.	manabi	Djindräl	ghellä '	kalerressan	băḍă	è ka-
pal perrangnga,	dhǎlemma	ta ' èdjägä	.
sèdhă. Radjhă	Jazid pas	po-sapopona	. Karatonna	ladjhoe	éghantè Zainal-
' abidin, engghi	panèka poltrana	Sajjidina	Hosen. Pangkat	angghapanèka	ladjhoe
terros ron -tèmoron	ka poltra -bädjăna	Rasoeloellah	.

(1) Voetbal panèka sareng rèng Bătawi kappra ènjamaè ., eggoel. "
(2) Sajjidina Hosen parèka badjana Rasoeloellah. Saamponna Sajjidina Hosen

(Kwitang, Lorong Djindrăl " tèmorra Tjikini bengko Bälăndhä

DhalemmaDjindral laot

Djhoeghan

èsèdhăi

Djindrål	laot panèka	sè ngapalaè	bhălă - tantra	tasè '	sareng Depar-
temmèn	Marine, njamana	pangkatta	: ,, Commandant	der	zeemacht	en
Chef van	het Departement	der Marine	Nederlandsch
Dări	angghăḍijå	pas	terros adjhălăn	ḍă ' bără'	. Sanapaʼna
ka ḍi bără❜ănna	ghaladhagghå		songaj	ghella	, è lao ' djhålån
(è kampong panèka kantor	Parapatan )	kaoelä	nèngalè bengko	abăk	radja, éngghi
				.
Observatorium	panèka	kennengngan	pangokoranna		radjå kènè’na
odjhăn, tandes	lèrèna	angèn, ghäntjang	lèrèna	ondem,	panas tjelleppa
hǎwă, bănnja '	sakone'na	kokossa	aèng sareng	èn-laènna	.
Saamponra	mare	ngal-nèngalè	èangghadija	kaoelă	pas èntar	ka
	Sakola'an		Stovia	(
					).
Eanghǎḍijǎ	kaoelä	eater morèd	bhängsa	Maladjoe	kasorang	,
ngal- nèngalè	pan- pona	pan sè nè-anè.	Da ' - ada'na	kaoelä	éadjhak	ka
pangkèng	petak landjhång	( ta 'masang	labăng	), èdhoedhoei	kopè	gålbås
pan-saponapan	mègghi ',	aèssè băi'	dålemma	manossa	, sè kèngèng
panjakèt,	opama : bhără,	atè, perro '	sareng	én -laènna	.
Laèn	dari angghåpanèka	èangghåḍijă	kaoelă	nèngalè	kopè gălbăs
pan-sapona pan	mèngghi '	padå	tjè'radjana,	aèssè bhabhådji '	(1) matė	,
radjǎ kènè	'. Mètorot		morèd	sè ngater ghellå ',	bhåbhådji
bhoeroe	bădă se aomor	40 arè	ghi'	ta ' aboedjoet	bhabhädji	),
2, 3, 4,	5, 6, 7, 8,	9 boelån	.
Parandhinèng	èssèna	pè-kopè	ghellǎ'	melana kowat	ètaro	abit
(ta ' abǎoe	), sabǎb pădă	èremrem	è alkohol	(sapirtoes	mornè ).
Samarèna	ngal- nèngalè	èangghăḍijă	kaoelă	pas éadjhăk	nèngalè	ka
pangkèng	petak sèttongnga	.Èangghåḍijă	kaoelă	nèngalė	lang-tolangnga
manossa.	Pole båda	teroanna	(tatèndhǎ'anna )	bågiänna	bhådhån
sareng bǎi	dålemma	manossa.	Laèn ḍări	angghăpanèka	kacelǎ	nè-
ngalè rasopanna	tolangnga	bhoeroen	alas	nè ' - kènè ', opama	:tolangnga
mano ' ,kata '	,olar	èn-laènna	. Lerres	è paddhoena	pangkèng

(1) Bhabhǎdji ' ghi ' èḍalem taboe '.

in Indie ". kaoelå Tjikini

Observatorium

Doekter Hindia School tot opleiding voor Indische Artsen

katerranganna (' sareng

sareng

angghăḍijă	kaoelä	nèngalè	bhăloetokanna	tjeṭakka	ghådjhă	tjè ' radjăna
èlèro	è mobin.
Sareng	ampon	marè ngal	- nèngalè	èangghåḍijä	kaoelă pas	èadjhǎk
ka éterrangngaghi	èn-laèn kennengngan	.Panèngalan èka'ija sadhǎdjă	.	kaoelă èangghåḍijă	korang	parlo
Èkala	' lekkassa	tjarèta	kaoelä pas	kalowar	sakolaʼan	ghellǎ	',
ladjhoe	adjhălăn	då ' dădjă	. ' katjatora	băḍăna	èdjhălån	kaoelä
napa '	ka bhintèng	tana,	sè sareng rèng	Bătawi	ènjamaė

dări Ta

Geddong petteng.

Bhinteng	tana angghåpaneka		para'èkalènglèngana		songaj,	sabăb
se tada '	songajja nèng	èpèngghir	dădjåna	.Bhăngonna	ta ' aboedjoet
bhintèng	tana	ongghoe, sabab	däri	djhäoena ghi
kadhia bengko	.Ponapa	polè ènga '	-tenguga'anna	båḍă	manarana nong-
goel ( tèngghi )	, tje' moddhana	ka	djhǎoena	; è kontjo'na	bădă eddjhăm
sareng lontjèngnga	.
Ata'na	bhintèng	ghella ' ngalenglèngè		manarana	, èḍiattassanna
ètèmbhoeghi	tana kantos	rampa	kadhi lorong	,tor è	kangan katjèrra
èpasangè	besse orèng, bhintèng	. tana	ghella'	lamba '	sarḍăḍoe
kapprana	bhintèng	; anangèng	samangkèn		,	nèng
étoghoei	sardădoe	ta ' negghoe	' pa-ponapa	(ta ' asèkep	) .Bhintèng
angghǎpanèka	mangkèn	èbhăḍhi	tangsèna	sardăḍoe schutterij	, èngghi
panèka sardădoe bădă perrang	kampongan	,	sè èwådjippaghi	adjăgă	naghăråè	båkto
Manabi	lerres arè	Ahat bănnja '	orèng	sè apalessir	kaḍiattasanna
bhintèng	ghella ', sabab	dări angghăḍijă	bănnja '	panèngalan	sè	è-saè;
ponapa polè	pakaranganna	aop,	bănnja ' kadjoeån	radjăna	,tor èpasa-
ngè korsè	sareng băngkoe	bessè	bhadhi paboe	-ambocanna rèng		-orèng
sè apalessir	èangghäḍijå	ghellä '	.
Laèn	sè kasebbhoet	èantarana bhintèng		(	) sareng
labẵng adăʼna	bădă	artjana rèng	bibinė	'akalèmbăng	nongko	' èlas
pèlar tengghi	. Pèlar	angghăpanèka	masang	sendhi	abak tèngghi
djhoeghan	. Sendhi bhoerce	apentè	4mègghi '	è bårå '	: è tèmor	, è
dădjă sareng	è lao ',	padă èrèndoei	tjan-matjanan	bălăndhå	.

kadhi' katèngal dhi-

paghăr Tja'na gbi ' èdjăgă kadhi bhoenten

däri di tèmoranna

Pasareanna DjindralMichiels.

Artja parèngettan perrang Atjè (Atjehmonument èWilhelminapark).

Prandhinèng	ghoenana	artja ghella	' ebhadhi	parèngettanna	Goe-
Bălăndhå	sè mennang	aperrang	è,	èngghi panèka	nalėka
taon 1896.	angghåpanèka; èangghäḍijå	ènjamaè båḍă bhoen -kebbhoenanna,	tjara	Bálăndhă ènjamaė	:
	.
Saamponna	marè ngal nèngalè	èangghäḍijå		kaoelă palèman	lèbăt
labăng adǎ'na	.
tèmor	djhălănna pakaranganna		bhintèng ghellǎ	', lerres	èdădjå
djhålånna	se dă '	temor băḍå	bengko pangghoeng	tèngghi	, ètas
boeboenganna monjèna :	bådă tolèsanna	aksara	bessè èkenteng	sareng	kaba '
(M.)	engghi panèka	kantorra	maskeppè	angghåpanèka	,
Katjatora	kaoelă se	palèman ghella '	adjhälăn	dă tèmor	noro❜
kantor	eppos, lebat	èeddhiʼănna	ghåläḍhåk	Pasar Baroe sareng
sakola'an	(schoolweg)	kangse	ka errilla ettrèm	èlèktris	èlorong
sè dări Sennen	( lao ') ka	Båtawi (koṭṭa	ladjoe).	Lorongsè	terros då'
tèmor anjama	Gang Marine	( Marinelaan),	marghǎ	è kanganna	lorong
angghåpanèka	bădă kantoor	Departement	Marine	.pakaranganna
kantor angghǎdijă	kaoelä	nèngalè tèjang	tènghhi	2 mègghi ' èṭeng-ken-
tengngė kabă	”, dhi-kadhiä	tèjangnga kapal	, éngghi panèka	pakakas tèlèg-
ram sè ta '	kabå	', sareng bhängsa	Bålåndhǎ ènjamaè		pakakas

fermen Atjè Artja Atjehmonument Wilhelminapark

È lorong

Koninglijke Paketvaart Maatschappij,

K. P.,
' lorong lorong

ngangghoej

	Draadlooze		telegraaf
Pakakas	angghåpanèka	tjè '	radjăna ghoenana	, sabab	kèngèng
èangghoej	makèrèm	kabår tèlègram	ka kapal	tasè '	; djhoeghån
kapalsẻ	èkèrèmè kodhoe	andi '	angghǎpanèka		kèja.
Saopama	bådå orèng	andi ' bhǎrăng	tjèttjèr	èattas kapal	, sè ampon
aladjăr,	angghǎpanèka	kèngèng	èkawat,	bhǎrăng	ghellǎ	'
èsarèaghiă	Dhinèng	djhålănna ngawat	sapanèka	: Sorat kawåtta	kodhoe
èpassra'aghi	ka kantor	eppos, sopadja	eppos	ngèrèmmaghiǎ
kennengnganna		, draadlooze	” ghellǎ '	(1).
Èkala	'pandǎ'na	tjarèta kaoelă	pas nompa '	ettrèm	èlèktris èntar
ka Bătawi	.katjatora	badana	è djbălăn	, kaoelă ampon	napa	' ka
lorong tapakḍångḍäng djhoeghăn.		mongghing	tèmor-lao'na	settatsijoen	S.	S. (2)
(2 ) Settatsijoen	angghăpanèka	molaè	taon 1914 ènjamaè	; ,Batavia	Zuid ", sabab
settatsijoen	N. I. S. ampon	èbell : Goefermè	n

(1) È Sitoebandă sareng è Sabẳng băță pakakassa kadhi angghåpanèka

ètengnga pakakas

sopadja

angghădijä ka telegraaf

Ta'

èngghi

lerres è	temor songaj	, pas terros	adjhälän	dă ' bärä ',	ladjhoe alèggoe '
dǎ ' dädjă	noro ' lorong	,, Binnen	Nieuwpoortstraat	. Ra	-kèra djhǎoena
400 M.	dări tapakdǎngdáng		ghella' kaoelă	nengalè	bengko	ghed-
dhoeng	radja adhep	da ' dădja	, èngghi panèka (	).
Boedjoeddha	kantor	bitjara	panèka	bengko	landjhăng
malang	da ' bără	dă ' tèmor	, apangghoeng		. Eaḍä'na	,
lerres	èbhaktengnga	, masang	pentèl apangghoeng		djhoeghån	. Ler-
res enga	-tengnga'anna	tjampona	ata'na	pentel	sareng	ata'na
bengkona	badă manarana	abhängon	masaghi	bålloe '	atjandilă	katja,
båda	lontjengnga	. Diattasanna	manara	angghåpanèka	masang
tjol-ontjol	bessè boengkol	ne	' - kènè ' ;èkontjo'na	masang	pèlor	lang-
kaleng	malang ḍă '	bără dă '	tèmor sareng	djhämparèng,	kontjo'na
adhep	dă dădjă.	Laèn ḍåri	angghǎpanèka	bådă bessèna	polè	alan-
djhángnan	sareng	tjol-ontjol	bhoeroe	pangondjhoeghänna
mandira	.Epengghir	adăʼna ataʼna	pangghoengnga	pentel	ghellä”,	lerres
è djhoedjhoeghănna		manara,	bădă artjana	rèng bibine	' abhetbhet
tèngal	negghoe	'tèmbhangan	.
Prandhinèng	ghoenana	pèlor	- kaleng,		sareng
rèng -orèngan	sè abhetbhet	tèngal	tor negghoe		ghellǎ	',
ébhadhi èbăbă panèka;	rarengghăn	ngèras parsemmon ,dhăddhi parsemmonna	,	ra-kèra djha' sè andi	kaoelǎ ' kantor ghellǎ '	kadhi
andi ' bhälǎ	-tantra,	sè onèng	nola ' moso	sareng kakowatanna		pèlor.
Djhimpareng	nandhä'ághi	,	djhä ' kontjo'na	nodhoeåghi	ara „ ḍădjă	”.
Tembhangau	dhäddhi	parsemmonna			pangadhilǎn	sè
marèksa	(nèmblăng ) tbhet tengal	kabåḍä'ănna dhåddhi	parkara parsemmonna	. djha'orèng	(hakim )	sè
negghoe	'pangadhilăn	, ta ' ngabǎs	kabäḍä'änna	rèng	sè èadhili	, ta '
mardoeli ongghoen	radja kènè'na	otaba	tjelleng-potèna	kole'na	,artèna :	adhil
Samangken	kaoela	nerrangngaghia	asal -dimolana		kantor bitjara
ghella'	orèng	: kantor	panèka	èbhadhi	ghi' nalèka
djhämauna	Kompennè	, èngghi	panèka molaè	èbhadhi	nalèka tangghål
25	taon	1707, lerres	malèka	aparènta'anna	Goepennor

Kantor bitjara Stadhuis

abhängon tondlă doewă

tor

èbhadhi

tor lang djlămparèng ' tèmbhangan Artèna

Pelor lang-kalen,

kaadhilänna

Abh

Tja'na bitjara

Januari

Djindral Joan Juli,

	van Hoorn;	marèna	nalèka tangghål	10	1710
panėka Riebeeck.	nalèka paprènta'anna		Goepennor		Abraham
Mèlana kantor	ghellǎ '	ènjamaè ,, kantor	bitjara "	(Stadhuis	), sabåb
djhămanna	Kompennè	èbhăḍhi	pabălgåddringanna		,, Gollege
schepen,	èngghi panèka	para pangradjă	è tana Djhåbå	, sè	dhåddhi
Kompennè	.
Dhăddhi terrang	, djhă '	răng khẳrằng	parsemmon	ghella	gghoe
bålgåddringanna	,, College	van schepen	.
aḍă'na	kantor bitjara	kaoelă	aḍhep da ' tèmor	nèngalè	bengko
radjă adhep	dă bără	',engghi	panèka
			.

èngghi Djindral van

nalėka van " bǎkkella mo ka " Dări abǎk

Raad van Justitie

Justitie ghella'

Eaḍa'na	Raad	van	bådä lon-alonna nè	’ -kènè' anjama		.
	Kantor-biljara	.
Saamponna	, kaoelá	pas terros	då	dădjă noro '	djhălănna
ettrèm,	lèbăt lorong	,Prinsenstraat	. saponapa	abiddhǎ	kaoelă
pas napa '	ka labăng	ghăliḍhighăn	sè malang	èlorong	då ' bără
temor	.Ghǎlidhighan	angghapanèka	sareng	rèng	ènjamaè	:

,, Lon-alon" adjhălăn " Ta' băto dă Bitawi

Koṭṭa Ènten.

Tjaʼna	orèng, labăng	ghälidhighăn	„ Kotta	Enten	panèka èbhadhi
asareng	sareng koṭṭa	Bátawi	èngghi panèka	nalèk	a taon Bălăndhă
1619.	nalèka angghäpanèka		labang ghaliḍhighăn		ghella' atjampo
sareng paghăr	alas	sè matesse	koṭṭa Bátawi	; nangèng	saamponna
Kompennè	éghǎntè	Goefermèn	( 1) Báländhå	paghår	alas ghellå	'pas
èrombă',	nèng èpakarè	ghăliḍhighănna	bisaos	,èbhădhi	nè-anèan	(2).
Labăng	ghaliḍhighăn	Kotta	Enten panèka	ta ' ngangghoej		dǎoen;
sè mènangka	adhegghå	kangan	katjèr	gheddheng	tjè' kandhellă	.
Lèbarrǎ	labăng ghålidhighán		ghella' 20	dhindhäk	( ± 9 M.),	tèng-
ghina ra-kėra	padă	sareng lèbårră	.
( 1) Oost naléka	Indische Compagnie taon Bălandha	se 1795	tana	Hindia ka Goefermen	Balandhă
( 2) Tja'èpon	, lamba '	ghi djham	inna Kompennè,	sadhädja	bhängsa Bälän	lhă
kennengnganna lengè	paghar alas.	apolong, ta ' sat -mèsat	; kennengngan	angghäpanèka		ékalèng-

", E

massra'aghi

kangan -katjèrra		labangnga	ghǎlidhighăn	ghellǎ '	bădă artjana
dädoewa '	' -bine	păḍå tjelleng	molos adhep	dǎ lao'	. Sè è	bărǎ'
,	' tombhak	;sè è tèmor	bibinè ' èngghi negg hoe		' tombhǎk
djoeghăn	Ghoenana	artja angghǎpanèka	nèng	èbhadhi	rarengghănna
labangnga	.
Prandhinèng	asal -molana	,, Kotta	Ènten " ghellä	”, kadhi	èbăbă panèka	:
naleka	taon Bălăndhǎ	1602		Kompennè	ngadhek	)
Kompennè	melléa tana	Bătawi	Pangèran	Djäkarta nèng	salowarra
kole'na	. Sarrèna	tja'na	pangghåliänna	Pangèran	Djǎkarta
tana salowarra	kerbhoej	panèka	tjè' sakonè'na	,dhǎddhi	Kompennè
sè melléa	tana ghellǎ '	èlèllanè.	pas	ngala ' kolè’na kerbhoej
sèttong,	èkerra ' èpane	' -kènè'èkaghăbăj	talè	, ladjhoe
èkèterraghi	ka tana	sè èkakareppè	, èngghi	panèka	mongghing	è
bără dădjana	labäng	ghälidhighăn	ghellä; ollèna	tana	sè èkèterrè talè
kole'na	ghella '	tjè' lowarra	, tjokop èpaddhegghi bengko radjă			.
Saamponna	tana	ghella marè	èbelli, pas èpaddhegghi		lodjhi sareng
goedǎng	engghi panèka	ebbadhi	kennengnganna	pangradjă	sareng
dhäghånganna	Kompenne	.angghäḍijă	èdjăgă	sardădoe	, è paddhoena
pakaranganna	padă	èpasangè marèjem	sèttong	èbång	tor păță	băḍă
njamana	-.Opama	:
sè paddhoe	temor " 9 temor bără '	- lao ' ènjamaè dădjă -dädjă sareng	diamantspunt goudspunt bǎtǎ ' -lao '	paddh paddhoe (kaoelă	e enten emmas taʼonèng	, ).
Amarghǎ	dări njamana	marèjem	angghåpanèka	, kennengngan
tèmoranna	ghella	'ladjhoe	kappra ènjamaè	: emmas	enten	;
abit, saamponna	lodjhina	(1) èromba	', pas karè	otja'	,, ènten
terros kantos	mangkèn ghella	. Dhaddhi ' salerressa	samangkèn bännè labăng	njata, djha ghalidhighänna	' sè ènjamaè sabǎb
ghäliḍhighån	angghåpanèka	èbhadhi	ra-kera	asareng-sareng	kantor
bitjara,	panèka	dări taon		; tjoma saos	saamponna
lodjhina	èromba ' ,bånnja	'rèng	(sè ta '	onèng ka asal	-dimolana	),
djhà	ènjamaè „ Kotta	Ènten	panèka„ghäliḍhighänna		. '

È lake'' lalakenegghoe.

È (momolanna ka kerbhoej

Kompennė èdjhirdjhir

kerbloej ', E

bi ' dhibi'

= =. ...

di lodjhi bit- " malolo

,,Kotta Enten "

èngghi 1707-1710 ngèra ' sè "

rèng Djakarta	, tapè	sè ngèppong	kala, tor	tana Djakarta	ladjoe	èkala Kompennè
sadhǎdjā.

(1) Naléka taon Bălăndhà 1619 lodjhi angghăpanèka èkèpporg rèng Inggris sareng

. Labăng ghaliḍhighăn Kotta Enten

(

Tja'na

rèng Marèjem

: Bătawi Kejaè si

, Soetomo

). Djagoer

Eeddhi'ănna	labăng	ghåliḍhighån	angghăpanèka		bådă settatsijoen
dǎdoewǎ '	; sèttong settatsijoenna		ettrèm settoem	, sèttongnga		settatsi-
joenna ettrėm	èlèktris	.Napa ' ka	settatsijoen hhoeroe djhălănna			ettrèm
ghellǎ ' pas	taḍă ' terrosanna	polè.
Saamponna mare ngal		-nèngalè èangghăḍijă kaoelă			pas terros	adjhălăn
dǎ ' dădjă	noro 'lorong	sè anjama	:Kasteelplein	.	Ra-kèra	100 M.
djhäoena	dări ghaliḍhighăn	ghella	' kaoelǎ	nèngalė. ( 1	.
Marèjem	angghäpanèka	sareng	rèng Batawi	ènjamaè	,, se Djagoer
' ènjamaè	Kėjaè	Soetama) .Landjhångnga		marèjem	ghella '	båḍå 6
tèndhåk	);	lowarra lobăngnga båḍā		sakèlan	4njarė(0,273 M.	);
kandhellǎ '	bessena	bådă 1 d.M.	Bhoengkella	marèjem	angghåpanèka
bådă nang-tanangnga		aghåghellång	kol	-boengkol	kadhi	to'oranna
mardjăn,	radjåna pala	satanèker	kènè '.	Nang-tanang	angghåpanèka
merghem	kadhi rẻng megghemma		; pol- empolanna	èpangonjol èantarana
tondjhoe '	panodhing	sareng tondjhoe '	tengnga	.
Eboedina	lobang	panjolettanna	èampellè	ghăngsa	, masang	tolèsan
aksara Bălăndhå	, amonjè	:Exmeipsarenatasvm		.Tja'na	orèng	: tolèsan
ghella ' blåsa	Portoegis	.Dhinèng	artèna bădă	orèng	sènerrangngaghi
kaoelă	:njamana	fabbrik	sẻ abbadhi	, èngghi	panèka	Stompi;
anangèng	abăʼna ta '	onèng ka	artèna tong	-sèltongnga	oljaʼna	, tjoma
ngartè doe	o'ja ' ka	aḍa'na,	èngghi panèka	:		sengko.
Manabi	katerrangauna	ghelia '	, djha	'marèjem	se	Djågoer
bhadhiǎnna	fabbrik	Stompi ,dhäddhi	artèna	tolèsanna	ra-kèra	kadhi
èbăbă panèka	: sengko '.
psarenala		se and	.
svm.	.
Mètorot	jarèta	, marèjem	se	Djågoer panèka	dhăddhina
rèng tapa,	sè aujama	Kėjaè Soetama,	èngghi	panèka	papatèna	Rato
Galoeh 2).	Tjarètana	sapanèka	:
Ghi ' djhaman	kona	, sabelloenna	djhăman	Padjhådjhărăn	,Rato Galoeh
kaaghoengan	Papatė	anjama Kėjaè Soetama		.Katjatora	è nalèka	sèttong

(1) Maos : Soetomo.
(2) Galoeh panèka samangkèn dhăddhi afdeling Tjiamis, karėsiḍènan Tjirebon.

Marèjem Kėjaè Soetama)

" (ta (4,17 M.

Exmei = ḍari' lerres

Exmei dari = firma, ( fabbrik) = Stompi Djhăbă

(

tempo	Rato Galoeh	ghella'	aparènta ka	Kè Soetama	,makon	njarè
sandjhăta	perrang	sè onèng	amonjè kadhi	kèlap( 1),	tor sè tadjhemma
pèttong	kalèna laddhing	panjokor	. Manabi	ta ' mangghi	èdjhăndjhi'i
èpatèana	.
Kè	Soetama	talebăt sompek	pangghåliänna		narèma parèntana
Ratona	ghella',	margha tja'na	pangghǎlianna	:	ta ' kèra mangghi	.
Saamponna	ghoebhär	pas èḍdhäboeǎghi		ka radjina	(Njaè Satomi	) bhab
parèntana	Ratona	ghella'. Sarrèna	kasokanna	Rato	ghella'	tjè' mohalla
mongghoe	djhăman	lambă	', (tjè ' ta '	maso'na	ka akal) sèmangghia	,
mèlana	Njaè Satomi	talèbät	rentek pangghäliänna		, sabab tja'na	pang-
rasana	ta ' boeroeng	rakana	narèma okomanna Rato		.Sakèng talèbăd-
dhǎ sossa	, sè kadoewă dări dhålemma	ghella sambi	'pas padă akantjèng	ta ' kasokan labăng.	adhǎ'år	,tor ta '
Saamponna	napa	' ka båktona	măstè raboe	, Kè Patè	taḍă ' asèbhǎ	ka
karaton	. Mèlana	sareng Sang	Rato pas	èdhika'aghi	sosol	. Ekala
panḍă'na	tjarèta	: Kè Soetama	sareng	Njè Satomi	èpangghi	èḍălem
romana	ampon padă	dhăddhi	marèjem	ghängsa proenggoe	).	Marèjem
ghellǎ' asmana	pas èpondboet Kè Patè	sareng kalean.	Sang Rato	,tor ladjhoe	ènjamaè	noro '
'	katjatora	landjhång	-abit marèjem	ghella	' pas èengghoenè
Soltan	Aghoeng	è Mataram	( Solo).
Bakto	Pangeran	Poerbaja	èpakon Soltan	Aghoeng	alorok	naghårå
Bătawi	,naleka taon	Baländhä	1628,	marèjem Kè	Soetama	ghella '
èbhakta	paperrangan	(	2). Katjatora	Pangeran	Poerbaja	kaboen
perrangnga	; ponapa	polè bhäläna bånnja		' matè ètjapo	' kolèra .Amarghä
angghǎpanèka	Pangeran	Poerbaja	pas	dhoeli ghoebhar	ka Mataram	.
Marèjem	Kè Soctama	ghella '	èdhingghal	, margha	ta ' kobher	sè
abhǎkta'a	.
Sarrèna	marèjem	ghellä	'èhoddjha'äghi	dhäddhina	rèng	tapa,
dhäddhi	sareng	rèng Bátawi	pas èdjoeng	-pondjoeng	,èbhadhi	pa-
njadhărǎn	kantos	samangkèn	, pas	énjamaè	, sèDjǎgoer	(3),
marghǎ	ngala ' kėjas	dari	pannengnga	nang-tanangnga	sè merghem
kadhi sanapan	sè megghemma, marėjem otaba	ghella ' bheddhil.	.
(2 ) Pasanggherra		ánna Pangeran	Poerbaja è Batawi	sam ingken dhäddhi		kompong
Mattraman. kennengnganna	Dhaddhi bhălă	njamana kampong Mataram.	angghapanèka	dári	otja ' „ Mataram	”
(3 ) Djagoer	panèka	asal dari otja '	Djhăbă, artèna :	pegghem	.

(1) Nalèka angghäpanèka è angghădijă ghi ' tada ' sandjhăta lanang;

kalowar

(

Ta,bit

tor ”

naghara

Naléka	kaoelǎ	nèngalè marèjem	ghella '	kalerressan	bădă	orèng
kasorang	, apangangghoej	tot-	patot, asèla	èboedina	sambi tja '	-bătja'an.
Saamponna	ladjhoe	njembhă,	pas aghelloe	'kontjo'na	.
Mètorot	kapartjadjă'ănna		orèng ,manabi	paghelloe'na	orèng ghellǎ
ngalėp	bånnja ', angghåpanèka nandhåʼäghi			djhå ' abă’na	bhåḍhi	tèngghia
dhărădjhåddhă	.Anangeng	manabi	paghelloe'na	ta	'ngalèp	otabă ta '
nogghǎ,	angghǎpanèka	nandhå'åghi	, djhă	' abå'na	èpastè mabă	dhå-
rådjhåddhă	.Tja'na	rèng sè	partjadjă,	somèlèa rèng	landjhăng	radjå
sakalė,	manabi,ètakdir	mabă	dhărădjhäddhă	, tanto	ta ' noggha	aghelloe'
marèjem	ghellå'. Sapanèka	djhoeghån	sabhåligghå		.
Rèng	-orèng sè pas ngobbhăr	njadhår dhoepa	(njekkar ) otala mènnjan	ka marèjem sambi	ghellǎ masang	' kaban- bhăng
bhǎboer	; sabăunè	(kabannja'an	bhăngsa	Bătawi otabă	Tjèna )	bădă sè
masang Bǎtawi	djoeng-padjoengan ènjamaè ,,kembang	dhåloebăng pajoeng	.	èngghi panèka	sèsareng rèng
Katjatora	marèjem	Njè Satomi	, samangken	båda	è Solo,	èsaba '
édǎlem èsapo'è	bengko èpèngghirrå tjènḍhi konèng	.	Sitinggil,	èkalamboei	laboen	potè, tor
Tja'na	orèng sè	partjadja'au	marèjem	Njaè Satomi	ghellă '	, sabbhăn
are Djhoema'at	sarèng	Salasa	Kalèboen	kalowar aèng	tèngal	, marghă
sossa sẻ mastè bånnja	tapèsa saren 'rèng	takana njekkar.	(Kè Soetama	).	arè angghåpanèka
Mètorot	katerranganna	orèng sè	kèngèng èpartjadjă		, marèjem	ghellǎ '
lakar lerres	ghåsèk	kalowar	aèng ḍări	lobăngnga,	tapè ta'	mèlè arè;
manabi	båkto jellep	kalowar	aèng sabban	arè. Ollè	dhaddhi sè	ènjamaè
aèng tèngal	ghella	' salerressa	nèng pellona	ghängsana	.
Malè'è	bhab marèjeni		Soetama	. Se èhoddjhä'aghi	dhăddhina
rèng tapa	angghăpanèka	rassa	kaoelá ta	' maso ' ka	akal, sabab, mohal
sè bădă'ǎ	orèng, somèlèa	rèng	tapa sakalè	, onèng	dhăddhi	marèjem;
sarengngan	polè marèjem	ghellä	' băță tolėsanna	otja	'Erropa(Portoegis )	,
sè nerrangngaghi nganna	, orèng.	djhä'marèjem	ghella'	salerressa	bhadhian	sengè-
Tja'èpon	sabănnèna	orèng	, marèjem	Kè Soetama	sareng	Nje
Satomi	ghella' le-ollèna	Soltan	Aghoeng	(Mataram	) nalèka	alorok
perrang	matell	Soltan Atjè	; Marèjem	bhoeroe tor	-atorra Soltan Atjè	,
menangka	tandhă,	djha ' lerres	salèrana	atellok .Dhinèng	asal molana
sareng	Sultan Atjè	èkaollè dări	bhängsa	Portoegis	.

èntar njaan

E băkto

Kè

Samarèna	nèngalè	marėjem	Djǎgoer	kaoelă pas	adjhălån	då
dădjä noro	'lorong	terrosanna	lorong Prinsenstraat	. Ra	-kèra 160	M.
djhǎoena	dări labăng	ghåliḍhighăn (draaibrug	ghella' Băl .).	pas magghi Manabi băḍă	songaj, lèbåt sampan radjă	è
otabǎ parao lèbädhä	è	songaj ghella	', ter-poterranna	lerres	ènga ' - tengnga
anna, ghålåḍhågghǎ dhågghå	aèkserra.	kodhoe èpoter	orèng	dhimèn,	sopadja	ghălă-
Sarrena	bagianna	ghäläḍhăk	sẻ aèkser	ghella'modjhoer		enga'-
tengnga'anna	songaj	dhåddhi	parao kèngèng	lèbåt	( lèp-salèpan	) è
kangan katjèrra	.
' abit	polè kaoelă	pas	napa' ka			(op-
haalbrug	Bål). Ghälåḍhåk	rantaj	angghǎpanèka	ngangghoej	ghoenḍăl	,
dhi-kadhia	ghaladhak	rantaj	Marèngan		Manabi	băḍă
parao lèbadhǎ orèng, ghălăḍhågghǎ	èangghåḍijä,	kontjo'na pas aboekka '	ghoenḍăllă,	pas	éghǎlattèngè
Saamponna	marè	ngal nèngalè	èangghadija	kaoelă	pas	terros
adjhälän	polè. Lerres	è bara'-dădjåna	ghälädhäk	ghella	' sakone	' băḍă
mowarana	songaj radjä	(	Liwoeng ) modjhoer	dă '	dădjă dă '	laoʻ
terros ka panèka sè	tasè '; songaj ènjamaè	angghapanèka	élabbhoei	parao	bănnja',	èngghi
				.
Pengghirrä	palabbhoean	bhoeroe	pădă	lèpa'an (gheddhoeng)		kan-
dhel; o -parao	se alabbhoe	ghellä	bădă se	nalpè ' ka	pengghir	otabă
gheddhoeng	kandhel	ghåpanèka	(kaaimuren	Bál .).
Tja'èpon	palabbhocăn	ghellä'	ghi ' lambă '	èbhăḍhi	palabbhoeănna
kapal, sè	makalowar -maso	’	răng khărnăng	thăgbăngan	ènaghara
.Nangéng	kapal	sè alabbhoe	èangghădija ta' maso		' ka songajja	,
kodhoe amboe	ètengnga	tasè ',	marghå songajja	dhakaj	sareng	tjopè ';
răng-bhårăngnga	sè	èpaonggha	a épatorona	kodboe	èboewa'	sareng
parao dhingèn	.Anangèng	molaè	tangghål	15 Maart	1887 kèngèng
èkotja ' pas	ta ' èbhäḍhi	palabblocånna	kapal	polè, marghä	pal -kapal
molaè dari	arè ghella '	alabbhoe	èTandjoeng	'.
Melana	palabbhoeån	ghella'	èallè ka Tandjoeng		', sabăb	:
a. tasè'na	so'è abit	so'è dhakaj	, marghă	bănnja'tjellotta	, sè	noro
ghilina aèng	songaj,	dhäddhi kodhoe	ghasèk	èkoro ';

si'

ghålăḍhåk poterran '

Taghälǎdhak rantaj

( Songennep).

Tji

Palabbhoeån Båtawi

Bătawi

Prijoe Prijoe '

.kapal	sè ngangko '	bhårång	dhaghångan	otabǎ	rèng-	orèng
passagiers	.) ta '	kèngèng	rapet ka	kodhoe	alabbhoe
ètengnga	;mawotanna	kadhoe	èangko'	parao	otaba tjonėja	;
c. manabi, sè	kalerressan ko '- nganko '	bădă ghellǎ '.	angèn radjă	ngabătèrè	ka parao sareng
Epèngghir	barǎ'na	bhǎbhăghănna	palabbhoeån	ghella	', è	o '- lao
'lorong	, båḍă bengko	' ghentèng	èkennengngè	palèlanganna djhoeko
tase ' .Bengko	angghǎpanèka	sareng	rèng (vischmarkt	ènjamaè Băl.
Kabǎrră Sen	Pasar	ikan angghăpanèka	andi'na	kongsi	Tjèna anjama
Djhocko	' se bhoeroe	èkaol'è	pas èmaso'aghi	ka	pasar ghellǎ '	.
Saamponna	akompol	pas èlèlang	; tokang	lelanguga	kongsi ghellà '	,
sè mellè	djhă-băliddjhåna	djhoeko	'.Kongsi	ghella ' ollè	opa 5 %	ḍări
padjoena	djhoeko'	ghellä' ;djhårăghán		lekkas	ollè	pèssè
margbă	djhoeko'na	dhoeli padjoe	băliddjhåna	ta' osa	lèng lènglèngan
njare dhăghăngan	.	Èdalem bengko	angghåḍijā	bāḍă djhoertolèssa		, sè
ngongghǎ'aghi	padjoena	djhoeko	'lelangan	ghella' ka
Saamponna	mare	ngal- nènga	è èpasar	ghella' kaoelä	pas	dhoeli
adjbălăn	polè, sabab	bǎoena	èangghåḍijă	ta ' patè njaman	. Kaoelă
adjhǎlän,	ka bărǎ ' - dădjă	; saamponna	njèmpang	tètè papan	, pas	napa
ka pasar	kennenguganna	rèng	adjhoedjhoewål	bhărăng	ana-bărna.
Lerres è	paddhoe bără	dădjäna	pasar bhoeroe	kaoelå	megghǎ '	songaj
polė, lèbǎt	papan kandhel	.Sanapa'na	ka	bărǎ ' - ḍådjåna	tètè bhoeroe
sakone ', è	kangan katjèrra	lorong	kaoelä nèngalè pan	- saponapan		orèng
abhocroemaèn	,lake '	binè ',radjå	kènè ' adjhărdjhår	ḍå ' bără ’- ḍădjăʼăghi.
Sepat bada	oreng lèbåt	èangghaḍijă	, tanangnga	pas padă	dă '-taḍă'än
mènta pèssẻ.	Rèng -orèng	angghåpanèka		èna bhădhănna	;	băḍā
sè boeta,	dhipplak,	kareṭṭem sareng	èn-laènna	.
Ra -kèra	200 M.	djhǎoena dări	tètè ghella'	kaoelă	pas napa '	ka
						.
Pasareanna		Iddrocs	panèka báda	èdalem pangkènguga		ma-
sèghit	batang	, èsaba '	èḍalem ko	nè	' kènè' atabing
kadjoe okèran	taleppokan	tjè	' saèna. Pasekkaranna		ta ' katèngal	ka
lowar, marghǎ	tabingnga	ko -bengkoan	bhoeroe	rapet.

b ( Băl pèngghir, sareng

tjonėja ' aella Bătawi Pasar ikan)

,, Ko ".

djhoeko '

boekoe.

pașă

Astana SajjidHosen bin Aboebakar al Iddroes Sajjid Lowar-bengkoan

sèttong'

Lerres	di tèmoranna	pasarèan	ghellǎ ' bäḍă	makam	possa
sareng	kembhång- bhåboer	, ngangghoej	paèsan	båto boengkol	, éngghi
panèka ghella.	makamma	Haddjhi' Abdoe'lkadir	,		Iddroes
Kaotja'a	pasarèanna	Sajjid	Iddroes panèka	tjè' karamatta	,	èrè-
saarèna	apoloan orèng	sè azijăra	kaangghåḍijă	,manabi	arè Ahad
kantos	atosan; Djbăbă	, Soendå	, Maladjoe	Tjèna ,Bålåndhå	sareng
èn-laènna	.Rèng- orèng	sè azijăra	bhoeroe	sè aberri '	pèssè	ka
patoghoena	; bănnja	' djhoeghan	sè njam.bi	rasol, èngghi	panèka
ra-kèra	orèng sè ngessa'aghi	nějatta	.
Pasareanna	Sajjid	Iddroes	ghella'sareng	Bătawi	ènjamaė
„ Kramat batang	batang saos.	; bådå	djhoeghan	sè nèng ngotja '	, Lowar-
Tja'èpon	: Sajjid	Iddroes panèka	sè sèdha	ra-kèra ampon	ollè	100
taon	mangken	Ghi 'sowarghäna	ghoeroena	Kejaè	Gaboet	(1),
èngghi	panèka orèng	alèm	è Solo ;Pasarèanna	(è	) ènjamaè
makam	,, Gaboedhăn	”,sarta dhåddhi	panjeppèan radjă kantos mangkèn			.
Èkala	'panda'na	tjarèta saamponna	marè	matja dhoewǎ	kavelă
pas palèman	; sana pa'na	ka koṭṭa	Enten pas	nompa ' ettrèm	settoem	.
Saamponna	ettièm	ghella '	lèbåt (megghǎ	') djhålänna	seppoer
sareng ettrèm	elektris	èeddhi'ánna	settatsijoen	Batavia Zuid	, è kangan
katjèrra	lorong kaoelä	nèngalè	bengko pangghoeng	djă	-radjă adjhă-
reddjhengngan	ampon	pada wa	-towa	gheddha'na	masè
ta ' patè	èomesse. Ko	-bengko bhoeroe	padă èkennengngè	Tjèna	; sabånnè
båda sè	èbhadhi toko	. Somèlèa	ko-bengko		ampon padă
towa tor	ta ' èomessè	, tapè ropana	ghi ' katara djhå ' ḍhingèn		asalla	saè.
Tja'èpon	, ko -bengko	ghella'	lakar bekkas	toko ghi	rammėna
koṭṭa Bătawi	, éngghi	panèka	' sabelloenna	èallè ka	Weltevreden	.
Samangkén	kaoelă	njrèta'aghiă	dhoengngèngnga	:

sahabaddhå Sajjid '

, båda

rèng Lowar " "

ka. Solo

,tornèngalè

angghåpanèka

' nalèka ghi

Kotta Băta wi.

Katjatora	kotta	Batawi	panèka	èbhadhi	nalèka taon	1619	sareng
Goefennor	Djindrăl	Pieterszoon		Koen,	engghi panèka	saamponna
mennang	aperrang	sareng	bhăngsa		è Bătawi	. Molaè	dări
djhoeghăn	.

(1) Soltan Pakoenataningrat è Songennep éngghi aghoeroe ka Sajjid Iddroes

Jan Inggris

angghăpanèka	sardadoe	Bäländha	sẽ bada	è Ternaté	( 1) pas	éalle
ka Bǎtawi mokém è	.Saamponna naghårå Bătawi	angghåpanèka, marghă :	bånnja '	Dhă - Bălăåndhå	sè	pas
a. Dhå	-Bålåndhå	dhåghăng,	sè enneng	è Ternaté	padă ngallè	,
atoro 'kennengngan		sè rammè sareng sè	raddjha	, èngghi panèka	mong-
ghoe ka	lamba	' :naghără	sè èkennengngè	sardădoe	bănnja ' :
b. Dhǎ -Bälǎndhå		anjar, sè bhoeroe	dateng	dări naghåră	Bălăndhǎ,
kabănnja'an		ka Båtawi	, sababatoro '	rammèna	bhẳngsana	.
Prandhinèng	Dhă - Bălandhå	sè	paḍä enneng	è Bătawi	ghellä'	paḍă
norotè kasennengnganna		kadhi ghi ' nalèkana enneng		ènaghåră Bălăndhă		,
engghi panèka	lèboer	enneng è kampong	sè semma ' ka songaj		otabǎ	ka
tasè ', njopprè	ghampanga	ngal- nèngalè	parao sè ondhoer dateng		.
towan ghella '	kapaksa	ta ' mardoeli	ka kabǎdäʼănna		hăwăna	lana
Hindiă-Nederland	, sè	tje' bhidhăna	sareng hăwåna	naghåră	Bălăndhă	;
Håwå naghără	Bălăndhǎ	panèka	tjellep ,hǎwǎ	tana	Hindiă panas	.
(Hǎwǎna	naghǎră Bălăndha	panèka rata-ratana		17.50	19 C, häwäna
tana Hindia	panèka	èpasèsèrra	rata-ratana	50 52	C).
Alantaran	bhidhăna	hǎwå ghella '	wan-towan	sè enneng	èpasèsèrra
naghǎră Bătawi	ghella '	paḍå	tahan ka	panassa, bănnja ' sakè '		,tor
bảnnja’djhoeghăn	sẽ	kantos andhāddhiäghi		adjällä	anggha-
panèka koṭṭa	Båtawi	sareng blångsa	Bälåndhå	ènjamaè	; makamma
bhangsa Balandhä	.
Somèlèa	wan-towan	ghella'ampon	apangrasa	sapanèka	, tapè	'
taḍă sẻ kentjengnga		ngallè kennengngan	ka	tenguga,	sabăb è nalèka
angghǎpanèka èkapernaè	naghără bhängsa Băländhä	Bătawi.	ka tengngana	ghi'	tjè' seppèna	,taʼ
Ta	landjhẳng	, è nalèka	taon 1648	, èngghi panèka	nalèka
djhåmanna	Goefennor	Djindrăl	van den	, songaj	Liwoeng
sareng Kompennè nganna bhoen	èpatjangka -kebbhoenan	doewå	èpaddhoe	temor	-lao'na pakara- ) .Tjangka
bhoeroe adjhålăn	da '	bårå ' pas	' polè	dǎ ' tèmor noro	'pèngghir
dădjă băn	tèmorra pakaranganna		bhoen-kebbhoenan	geddong	petteng
ghella '. Dări	angghåḍijă	pas noro	'kampong		, Noordwijk	,
Molenvliet	, pas atjampo	polè sareng	tjangkana	Liwoeng	ghellå '	è
(katello) padă	enneng	è Ternate;	molaè ngalle	ka Batawi	molaè Goefennor
Djindral Pieterszoon	Koen	kaboedina.

(1) Goefennor Djindral se djhoemenneng sabeloenna Jan Pieterszoon Koen

djhǎman

djhedjhoek

Wan-

ta'. Amargha

ghi '

' katjatora Lijn Tji

Wilhelmina Wilhelminapark( alèggoe

Rijswijk Tji

sè

koṭṭa Bătawi	.Songaj kalean (kanaal Băl		.)ghellă	'para'sadhădjǎ'ă èapèngè
lorong radjă	.
Prandhinèng	ghoenana	songaj	bhäḍhiän	gbellå',njopprè	èkampoug
sè èlèbǎdhi	ta kakorangana		aèng,	ma' pas èkapernaè		bhångsa
Bălăndhă	(sopadjå porona	ngalle	dări Bătawi )	.
naleka	tangghäl	2 Februari	1810	naghără	makon maddhek
bengko radja	,èbhadhi kennengannna		rèng akompolan neng		- sennengngan
kamar	bocla) sè pas	ènjamaè		( 1); (Harmonie		bhoeroe
panèka	bhǎnèna rèng	-orèng Bălăndhă	se	enneng è	koṭṭa Bătawi	so-
padja pada'ǎ	poron	ngallè	' ka tengnga	) .Dhinèng	kennengnganna
kamar boela mangkén.	Harmonic	panèka èpèngghir		dädjăna kampong	Noordwijk
Saamponna	kamar	boela Harmonie		ghella ' marè	èpaddhek	,taʼ
dhoemadhian	Dhå-Bälǎndhă	se	enneng è	kotta Bătawi	pas bånnja '	sè
apalessir	ka angghadija	ongghoe	. Sapèsan ghi	bhoeroe	bădă kamar	boela
sè kèngèng	èbhadhi	kennengnganna	neng	-senuengngan	akompol	sareng
bhångsana	, kapèng	doewǎ ' èghǎka'ijă	ghǎmpang	belliänna	djǎnèwer	.
Sarrena	Dhǎ-Bălăndhå	ghellǎ '	pădă lèboer	apalessir	ka Harmonie
mangka	bengkona padă	oe djhǎoe	, ponapa	polè kata	' saèanna	hǎwăna
kotta Batawi	sadjan	èkarassa	, mèlana	pas bănnja	' ngallè	bengko
ka ' -seddhi'na	Harmonie	ghella '	.
Ekala	' pandǎ'na	tjarèta: Dhå	-Bălăndhä	sè abengko	è koṭṭa Bătawi
ghella'	padă ngalle	ka	'-seddhi'na	Harmonie	sadhådjă	,tor
padă bărås	salamet	sè abengko	èangghåḍijă	,kantos èangghåḍijă		ram-
mè sareng	bhăngsa	,bit	-abit ladjhoe dhăddhi		koṭṭa, èanjamaė	.
panèka	Weltevreden, engghi	panèka ,bärǎs	bhasa Bäländhå;	., artèna	kadhi	èbăbă
tevreden		, senneng	, pakénak	.
Dhaddhi senneng	kareppa pakénak).	otja',, Weltevreden		narèma	otabă bărǎs	tor
Taʼ	landjhäng	,ettrèm	sè ètompa	kaoelå	ghellǎ	' ampon
napa'	ka kampong	.	lorong	radjă	lerres	di dådjă'-
ǎnna djhălănna	etrem	kaoclă nèngalė	:
( 1)	panèka	olja ' Parasman	, artèna	: rokon otabă	rodjoe	'. Kamar
boelá Harmonie	panèka	kamar boela	sè momolan	è naghără Bătawi.

' tor

( Harmonie

dhibi

dhi

pas dhi

Băländhå Weltevreden Olja ' " : wel blender = narèma " ( katjatora' Krèkot È pèngghir

Harmonic

pamandian aèng panas(badplaats.

Somor					Băl
Somor	angghåpanèka	èpasangè	bengko	gheḍdhoeng	ata ' èssèng
ne' -kène	. Pamandiănna	diḍălemmanna	èpanța	doewă,		sè
kangan	kennengnganna	lalake'an	, sè katjèr	kennengnganna	bibinè'an	.
Nalėka	kaoelǎ	maso ' kaḍălem	pamandiănna	lalakè'an	, nèugalė
rèng sake'	pan-saponapan	orèng	padă teppa'na	mandi	, kabännja'an
sake ' kole '	, opama	: kèrkèr	korèng,	bhălindbrăng	, poro sareng
sabhängsana	, sabab nana	aèng panas sè marosak	panèka dhåghing	onèng mate'è. Bädă djhoeghan	kakowatanna se	sake'
panas, ghoemèghil		sareng sabhängsana	.
Kaoelă	ngoddhi	abåsso aèngnga	somor	ghella', rassana	nga '- anga	.
Lerres	éboedina	(ẻ dådjăna)	pamanḍian	ghellǎ	băḍă bengko
pangghoeng	abak	radja adhep	ka lorong	radjă, èngghi	panèka :

engghi panèka

(kadjhådjǎnna )

' '

Hoofdbureau van Mijn wezen.

Mijnwezen

Kantor	radjå	panèka	èkapalaè	Hoofdingenieur		, èngghi
panèka	sè èkowasa'aghi	ngoros	pangghäbäjăn		hasèl	èḍălem
tana è	saantèrona	tana Hindiă	Nederland	, opama	:ngalè	emmas,
salaka,	tèma, areng	båto, mènnja '	tana	sareng èn-laènna.
Mètorot	tjarètana	orèng sè	ampon	onèng maso '	diḍălemmanna
kantor	ghella'bănnja '	tjontona	bhărång	amatjem -matjem,		opama	:
tana sè	asella emmas	,salaka	,téma sareng	ghåghäliän	laèn;	areng
båto amatjem -matjem		kalowaran	Hindiă	Nederland;	mènnja	' tana
eggas	amatjem-matjem	paḍă	èbăḍḍhăi	kopè, băto	marmer	amatjem-
matjem;	kadjoe	kadhi båto	(versteend	Băl .).	Răng-bhărång	ang-
ghǎpanèka asalla.	padă	totèsan	, sè	njebbhoettaghi	njama	sareng
Laèn	dări răng	-bhärăng tjonto	, èḍălem	kantor	ghellä' bădă	sèttong
băto,	tjana tolèsanna	băto angghăpanèka		ghăgghär	däri	băng- abằng
meteoor	Băl .) nalèka	tangghål	19 Maart	1884 è	dhisa Datipangilan		,
Madioen	.
Katjatora	ettrèm	sè ètompa	' kaoelă	ampon napa	' ka lorong	Berend-
rechtslaan	. Di bără ănna	lorong	angghåpanèka	aella	' bengko sakoren		,
lerres	è lao 'songaj	kaoelă nèngalè	bengko	(kantor	) masang	tolèsan	:
PADJHALANAN	.

blåb njarè

() sè èpasangè

(

		Wees- en	Boedelkamer
Wees-	en Boedelkamer		panèka	lalakonna	sè lo-parlo	:ngoros	,
ngowasaè	negghoe	' arta	posakana	bhăngsa	sareng	bhăngsa
Tèmor	asèng polè	orèng	Bhoemè	sè abengko	è koṭṭa Bătawi	, saabid-
dhǎ ahli	warissa	ghi ' tadǎ	' makkèlè	( voogd	.) otabă ghi	ta ' dhibăsa	;
pole dhǎddhi	bǎkkella			.bhăngsa	Erropa	băn bhăngsa
Tèmor	asèng èḍălem	bhab	orosanna	arta	lamon sè	anḍi ' :ghilă	,
wang-mowang	otabå	bångkroet	.
'	sapona pa	djhåoena	dări kantor	Weeskamer	, saamponna	ettrèm
sè ètompa	kaoelă	ghella	' lèbăt	è kamar	Harmonie	lerres	di
lao'anna	lorong	Gang Pool	( neng-è	lorong	, kaoelă	nèngalè
bengko	ghentèng	abăk radjå	aḍhep	då ' tèmor	, èngghi panèka kantor
					.
Lerres	di lao'anna	pakaranganna		kantor	bhoeroe kaoelă	nèngalè
bengko	radjǎ	' saèna,	diadăʼănna	pakarangauna	apaghăr	bessè,
èngghi	panèka adjoenanna		:

Erropa

Băl (curator Bal),

Ta ' boela Rijswijk )

Departement van Justitie

tjè

	Dhǎlemma	Goefennor		Djindrăl
Diattasanna dhålem angghǎpanèka èpasangè				wapen Nederland	, engghi
panèka ghǎmbhärră		matjan Bålåndhǎ	tello	mègghi ' padă	amakoța	, sè
ḍădoewă '	radjă, sèttongnga	nè’ - kènè'.	Matjan	sè radjă	bhoeroe,	paḍă
mandjheng	dhep- aḍhebbhån	ngapèngè	ekkroen	(makoța) radjă	sèttong,
soko boedina	nèddha'	pita aleng	- oleng, sè masang tolèsan		,, Maintien-
. Dhinèng	matjan	sè kènè'	mandjheng	è antarana	matjan	sè
radjā, aḍhep	ka katjèr	,lerres	èbăbă'ănna	ekkroen radjă ghellå '		; soko
aḍă'na sè negghoe '	katjèr arangkos pedḍhång.	pana	satengkes	( 17 mègghi '	), sè kangan
Tja'èpon	orèng	wapen angghåpanèka		dhåddhi	parsemmonna
Symbool	.pamarènta'an ( 1) saterrossa	Nederland kantos	nalèka djhămanna samangkèn	, èngghi	Stadhouder panèka	băkto
naghårå	Bălăndhă .Prandhinèng	aperrang 80 kareppa parsemmon ghellä	taon sareng	karadjhǎ'ăn ' ra-kèra	Seppanjol sapanèka	:
makota	dhǎddhi	parsemmonna :	pamarènta	Nederland	,
matjan		39	: kakowatanna	pamarèntana,
èsèdhăi orèng	sè nampanè	opa'an dări	mosona.

1) Stadhouder Willem Ingastane naghără Bălăndhă ra -kèra 1570, achèrra

Je drai"

; ( Bal) Willem I

(Andaloes)

( taon

pana	17 mègghi	', dhåddhi	parsemmonna :		marènta	(masèttong
paparènta'an)	17	provincie	(1).
	Maintiendrai		handhaven	,artèna	:Sèngko	' ngaopè
hakka	sang kaboelă	, èngghi	panèka	dhåddhi	parsem monna	djha

Je= Ikzal '

JEMAINTIENDRAL

paparènta'anna èdjhålånnaghi sareng kakewasa'anna dhăng-ondhăng (wèt naghǎră),kareppa : kakowasa'anna wèt naghåră atengghiǎn dări kakowasa'anna Stadhouder.Dhinèng wèt naghåră sè palèng tèngghi èngghi panèka,.grondwet", ètepteppaghi molaè taon 1815, saamponna Nederland dhåddhi karadjhǎ'ǎn, èkabhǎbå radjhǎ Willem I, èngghi panèka toronanna Stadhouder sè djhoeng adă'an. Samangken kaoelă malèana bhåb dhălem angghåpanèka ta' èka- longghoei sabbhăn arè sareng Towan Bessar Goefennor Djindral, nèng manabi kalerressan alongghoe ka Båtawi. Laen dări angghåpanèka ésadijǎ'ăghi djhoeghan ka tamoj radjă dări mantja naghără, opama : Radjbă Sejem sareng én-laènna. Tèngalanna dhålem ghella'tje' soboengnga, sapèsan tadă ' sè ngen- nengngè, kapèng doewa' èlowar taḍa' rarengghån katon sakalè nè'- sakone'a nèng pettètan sèttong doewa'. Dhalem angghåpanèka sadhǎdjåna potè ngebbhlak gheḍdhoengnga,labångnga sareng tjanḍilăna.

(1) Enaleka angghäpanèka naghără Bălăndhă băgi dhäddhi 17 provincie, tapè samangkén neng.

Songaj	se dări geddong	petteng	lèbåt èadă'ănna kamar		bola Harmonie
panèka	èpèt-apètè	lorong radjă	, sè èkatjèr	anjama	Noordwijk	, sè è
kangan	.
panèka namong	ko	-toko sareng	hotèl Bălăndha	bisaos	sèkatèngal	. To-
kona djå	-radjă, bhårăng	djhådjhoewălănna		ghoes-bhăghoes	, sè aladhinè
manabi	bădă rèng	lè-mellè tè	ghǎntè. Hotèl	Bălăndhǎ	angghåpanèka
akakèrèsè	karadja'ånna	sareng	karessèkanna	; pakaranganna		lèbår,
djoe-kadjoeǎn	sareng	boe-tomboeănna	èparatènè	, ètèngalè	dări	lowar
rèng-orèng	sè mondhoek	masè	sarat neng-è	bengkona	dhibi '.	Manabi
malem	tera'na dhamarra	ghoes-bhaghoes	,	manabi ngakan	sè aladhinè
sadjhäghåddha	,kakanna	sè aola	koki sèampon anḍi ' dipploma			, panḍă '
sadhǎdjă	ro-terroanna sareng	orèng katorotan	. panèka	molaè sar-asar	kol-pokol	5
kantos	pokol 9 malem	èbhadhi	papalessiranna	Bălăndhå	lake	' - binè ',
sabab	kantos mangkèn	lorong	sè ghoes-bhaghoesan		è Weltevreden
namong	dåḍoewǎ '	angghåpanèka	.
kala	'pandǎ'na	tjarèta	ettrèm ampon	napa'	ka settatsijoen	è
kampong	Bhǎli (Kramat )	. Kaoelă	pas ngallè	ka eltrèm	sè ka Meester
Cornelis	. ' katjatora	bådǎna	èdjhălăn	, ta ' abit	kaoelă	ampon
napa' ka	pondhoeghån	.
Naléka	arè Kemmès	tangghål	14 Mei	1914 kaoelă	èntar ka palab-
bhoeån	:

Rijswijk È salandjhăngnga djhålån Noordwijk sareng Rijswijk

Noordwijk Rijswijk

Tandjoeng Prijoe',

parlo ngèrèng		towan	Vermuelen	, Inspecteur	afdeeling
nalèka	mèjosa	ka naghårå	Bålåndhă	, aperlop	10 boelăn.	Sanapaʼna
ka Tandjoeng		' pas nètènè	kapal	,, Rembrandt	.
Katjatora	saamponna	napa	' kaattas	kapal, kaoelå	sèngater ghellǎ '
pas tabhǎlik	, marghǎ	kaoelă	pas eater	(èadjhåk )	ngal- nèngalè	kabă-
dǎ'ånna	èḍălem kapal	, ongghå	toron,	kalowar maso	ka kennengngan
sè parlo	èkaonènge	,tor èterrangngaghi		njama	sareng kaparloanna		,
opama	:kennengnganna	rèng	arako '	(rookzaal	.), kennengnganna
patjatja'an	asasennengngan		salon	.),kabăḍä'änna	telegram	sè
ngangghoej	kabǎ '	( draadlooze	telegrafie	.), sareng	èn-laènna	.
Kabădă❜ǎnna	èḍălem	kapal	ghellǎ	' paḍă è-saè	sadhădjă	;manabi
orèng	ta nèngalè	kalowaranna	,tanto	ta arassa	djhå' neng	- èḍălem

(ngater) P. III

Prijoe "

Băl ( Bal ta ' Băl

kapal; kaoelă ghi' ta' onèng rassana maso ' karaton, doe ra-kèra èangghăḍijă ta' saponapa katjekka. Mènorot dhǎboena Towan Vermuelen engghi lerres kapal Rembandt ghella' saè, nangeng ghi' kaèlong matjem kona; sè matjem samangkènna djhoeng saèan polè.

Ta'katjatora padjhålanna kapal Rembandt ghellä”, samangkèn kaoelă adhoengngènga bhab kabădă'ănna plabbhoean angghäḍijă. Palabbhoeǎn Tandjoeng Prijoe' panèka mongghoe ka kaoelå ampon kaètong tjè ' saèna, manabi ètèmbhăng sareng palabbhoeăn Sorabhådjă, sabab pal-kapal sè alabbhoe, somèlèa kapal radjă sakalė, paḍă ngennèng nalpè ' ka pèngghirră (kaaimuren Băl ·) Panneng nga palabbhoeăn Tandjoeng Prijoe' panèka modjhoer dǎ ' ḍådjă dă ' lao' maso' ka dhărå '. Bhăngonna masaghi landjbång lerres; bhab paneka lakar ebhäḍhi ( èkalè ); pèngghirră padă èlapèsè gheddhoeng kandhel ( kaaimuren Băl.), sopadjă tanana ta' ghoeghoeră kèngéng ghoedjegghå aèng tasè '. Landjhănguga palabbhoeăn sè èkalė angghǎpanèka băḍă 1100 M. lèbǎrră bădă 160 M. È bără' tèmorra tjongappa ( kontjo ' dădjăna) palabbhoeǎn kalean ghellǎ ', abăk djhǎoe, èpasangè paghår bǎto ( zeehoofden Băl.) modjhoer katengnga tasè '; landjhăngnga ra-kèra bădă 2000 M, Pannengnga paghăr ( parèghi) angghåpanèka kèntjop(lortjop ) ka dădjă; so'è ka dǎdjă so'è rapet; teppa ' èkontjo'na so'è tjè' rapetta. Antarana kontjo'na paghăr dåḍoewǎ' angghăpanèka ra-kèra băḍă 200 M. Prandhinèng ghoenana paghăr băto (zeehoofden) angghǎpanèka ébhadhi dhăng- addhångnga palabbhoeån, njopprè pal-kapalsèampon maso' kaangghǎḍijă ta ' kantosa tjalaka ' ètamboe ombă ', manabi kalerressan badä omba’radjăn sẻ ngabätèrè. E băkto malem panengalan ở Tandjoeng Prijoe' panèka sakalangkong saè. Dhămar èlèktris radjå kènè ', njarektjek tera' tar-kataran. Laènna dhămarra palabbhoeăn dhibi', pal-kapal sè alabbhoe èangghăḍijă paḍă masang dhămar djhoeghăn. Djăng-bădjǎngannaè aèng adjhärekdjhegghăn,răb-gäbiräbhăn, kèngèng ghoelina aèng alok-ellok ka ḍålem tasè '. Mètorot katerranganna P. A. van der Lith : Palabbhoeăn Tandjoeng Prijoe ' ghellǎ ' molaè èbhadhi nalèka tangghål1 Mei 1877, marèna taon 1887. Dhăddhi abiddhǎ sè élakonè 10 taon;abi'na ongkos f 22500100 (doe lekor satengnga djoeta ropėja). Palabbhoean angghåpanèka éboekka' lerres tangghäl 15 Maart 1887.

Èaḍa '	ampon	èterrangngaghi	, djhå ' palabbhoeănna		naghåră Bătawi
panèka	è Pasar-ikan	. Nalèka	angghåpanèka	ta' patè	bănnja'	kapalsè
alabbhoe	è Bătawi	; anangèng	saamponna	palabbhoeăn	ghella' ka Tan-
djoeng	', pas	so'è bånnja '	( 1).
pèngghir	bără'na	palabbhoeăn	ghellä '	bådă	goedǎng	essèng
dja-radj	7 koren	èbhadhi	panaroanna	rằng bhärăng	djhoeghằn	, sẽ
bhoeroe	épatoron	dári kapal	otabå se	bhaḍhi èboewǎ'ǎ	ka	kapal.
Neng -è	pèngghir	tèmorra		goeḍăng	essèng 4	koren,
ébhadhi	panaroanna	areng	. (2 Manabi	bădă	orèng sè	terro
nèngalana	palabbhoeăn	Tandjoeng	panèka	, sakalangkong	ghămpang	,
marghǎ	èangghăḍijă	bănnja '	parao tambhängan	,	sèwåna dă - modă,
palèng		0.50. Sabbhăn	arè Ahad	bǎnnja '	orèng	sè paḍă
apalessir	nompa '	parao tambhăngan	angghåpanèka		, aḍhådjoeng	pèt-
mèpèt	pengghirră	palabbhoeăn	otaba	-njellor èantarana	pal	-kapal;
èangghåḍijă	băḍă	tambhăngan	kapal-motor	, èattasanna	ataʼna	băḍă
tolèsanna	: „ Heen	en weer	tjar-	kantjèr ); kapal	-motor	panèka
sèwǎna	tjoma doe	polo essèn	èntar molè.
Tarkaḍhăng	băḍă	djhoeghăn	sè pas	nompa '	parao terros	ka
pamandian	èkampong		eppal	è tèmorra	Tandjoeng
sè anjama	,, Petit	Trouville
Pamandian	panèka	bhoenten	'neng-è	taman	otabǎ sombher	,
nangeng	neng-è	tase .Épèngghir	sèrèngnga	teppa'	è po -tampoan	( è
dhi-beḍdhi	) bădă	pangkeng	amar -kamar		pè '- tjopè '	sadjhă-
ghåddha	;kamar	panèka èbhadhi	kennengnganna		orèng asalènan	.
Raʼ- pasèra'a	sè kalerressan	ta '	aghibă anḍoek	sareng	tellessan,	kèngèng
njèwǎ	èangghăḍijă	ka patoghoena	. Se	kappra apalessir	manḍi	ka
Trouville	paneka	Bălăndhå	lake '	binè ',laèn	bhăngsa	namong
to '-malto	'. Manabi	orèng sè	mandi ampon	toboek	, ampon	lesso sè
dhål-keddhălăn	,	ngoj-langngojan	,not-salonotan	sareng	èn-laènna	pas
ongghă	,adhoermas	aèng tabăr	èadă'na kamar	kennengnganna		asalènan
ghella'.	Aèng tabär	paneka	panas nga	'-anga' koko	. Manabi	orèng
adhoermasa	,ta ambhoe	nèmbă	,karè mokka	' ekkran	bisaos.	Sarrèna

Prijoe È,

èkennengnge bato)

larangf

lor

" (artèna

± 1½ Prijoe' ". ta ' malangnga

Petit

( 1) Mètorot Koloniaal verslag taon 1913, èdalem taon angghåpanèka kapal sè alabbhoe è palabbbocan : Batawi (Tandjoeng Prijoe ') 1833, Samarang 1203, Sorabhădjă 1396, Songennep 491.

(2) Etemorrèpon palabbhoean mangkèn badá palabbhoeanna polè, anjar tja'èpon
ghadhocanna :,,,Rotterdamsche Lloyd" sareng Maatschappij Nederland "

Bátawi è

Bank

Javasche

Palabbhoeăn

Tandjoeng

'. Prijoe

tjolo'na ekkran	panèka	asompet	kadhi tjottjo'na	tjèrèt	panjèramanna
peṭṭètan,	dhăddhi pakalowarra		aèng kadhi	ghågghărră	odjhăn.
Sakalowarra	dări	taman kenengnganna		asalènan	ghella'	opama
terro dhǎ	- neddha'ǎ	kèngèng pas	terros ka restaurant	( boefèt ),	èangghă-
dijă paḍă	băḍă ponapa	sè èteḍdha'ǎ	. Otabǎ	kèngèng	djhoeghån
boe-amboe	è roeng-båroengan	otabǎ	èbă - båbåna	kadjoeån	; èangghåḍijă
èsaḍijăi korsè	sareng	mèdjă, ngal	- nèngalè rèng-orèng sè ghi '		paḍă	man
di,sambi	mèrengngaghi	monjena moesik otabă		armonèka	. Pamandiǎn
Petit	panèka sakalangkong		lèbăr tor	taḍă ' ombă'na, marghǎ		è
tengnga	tase èparèghi	, tjoma	tjalèna aèngnga	semmo	lekko	(1).
Bilă orèng	palèmana	dări angghåḍijă	è băng-labăng	èambǎ	' ro-	sorona
kongsi Tjèna	se andi '	pamanḍiån	ghellă '	, èpèntaè	pèssè kabellina
kartjis; Bălăndhå		0.50, rèng	Bhoemè 0.25	.
Saamponna palèman.	marè	ngal-nèngalè	èTandjoeng	prijoe	' kaoelă	pas
				'.
Katjatora	è nalèka	arè Ahad	tangghăl	20 September	1914	bådjă
pokol 7.59	lagghoe	kaoelǎ nompa'	seppoer	è halte	Pagangsaan,
èntara ngal	- nèngalè	kabăḍă❜ănna	: (	).
katjatora	băḍăna	èdjhălăn	,lerres	pokol 9.55	kaoelă	napa'
ka settatsijoen	kotta	Bogor.	setta tsijoen	kaoelă èamba '		Hasan
Basari,morèd	Madhoeră	è sakola'an	Landbouw	, èngghi	panèka	sè
bhadhi ngaterra	kaoelă	apalessir	.
Sabelloenna	kaoelă	adhoengngèng	bhab	kabaḍă'ăn	sè ètèngalè
kaoelǎ è	koṭṭa Bogor,	kaoelă nerrangngaghiă		ḍhimèn	tjarèta asal - ḍi-
molana koṭṭana	kadhi	èbăbă panèka	:
Èdǎlem	bhabhat	Tana Djhăbă	kasebhoet	, djha'	è tana Djhăbă
Bără paneka anjama	ghi'	sabelloenna	djhåman Kompennè è Pakowan	,.	băḍå karatonna
( 1) Manabi Scheveningen	bhab djhenrèngnga " è Kamal.	aèng	Petit Trouville	panèka	tangè ka „ Nieuw

Trouville ()

f f

BAGIAN SE KAPENG TELLO

Kotta Bogor Buitenzor

Ta' É R.

,,Padjhadjharan ", koṭṭana

Siliwangi

Saamponna	Praboe		djhoemenneng	Rato	èPadjhådjhå-
rån,ra-	kèra nalèka	taon Bălăndhå	1481	naghårăna	rosak,	margbă
élorok perrang	Soltan	Banten	se anjama	Hasanoeddin	, èngghi panèka
pottrana radjă.	So'onan	Goenoengdjati	èTjirebbon	;kantos	dhaddhi	alas
Koṭṭa	Pakowan	panèka tja'na	orèng	: tappa ' è	Båtoetoelis	mang-
kènna;	(bădă djhoeghån	orèng	sè ngotja'aghi	: è dhisa	Kotabatoe	; tapè
abännja'an	sè ngotja'aghi	è Bätoetoelis)	.
Kennengnganna		dhisa Båtoetoelis	panèka	mongghing	tèmor -lao'na
kolta Bogor;	djhåoena	dări	settatsijoen	ra-kèra	båḍå 4.25	K.M.
Dhinèng	kennengnganna	dhisa	Kotabatoe	panèka	mongghing	lao'na
koṭṭa, lerres ra -kèra	è bărǎ ' bădă 5.5	-lao'na	Bǎtoetoelis;	djhåoena	dări settatsijoen
Katjatora	saamponna Maetsuyker	djhåman 1) nè- samanè	Kompennè makon	, towan abhabhǎt	Bessar Goefennor alas ghån	nè'-
sakone '	di lao'anna	koṭṭa Bătawi	, marghǎ	è nalèka angghåpanèka		koṭṭa
Bătawi	ghi ' tjè'	tjopè'na,	dilowaranna	koṭṭana	bånnja	' alas
radjăna	.Sadhädjǎ	kennengngan	sè ampon	marè èbhǎbbåt	pas	èbhădhi
kampong	, sopadjǎ	èkennengngana	orèng	.Saamponna	taon	1678, sè
abhabhǎt	alas bhoeroe	napa	ka Bogor	, pas maddhek	kampaong,
ènjamaè	Kampong	Baroe, teptep	kantos	mangkèn.	Dhinèng	kenneng-
nganna	Kampong	Båroe panèka	mongghing	tèmor-	lao'na kotta	Bogor
djhoeghǎn	abǎk djhåoe	,ra -kèra	bădă 19	M.
Sabelloenna	towan	Bessar	Maetsuyker	kaaghoengan nèjat maddheg-
ghǎ kotta	Bogor,	towan Bessar	Goefennor	Djindrăl	Pieterszoon
Koen (2 )	ampon	marostèl ka	kompennè	sopadjǎ koṭṭa	Bătawi	èallèa
katengnga	.
Molaè	taon Bălăndhă	1743	kantos	1750 Kampong	Båroe	ghellǎ'
'tjè	' soboengnga	.
Edǎlem	taon 1745	Towan	Bessar G.	van		ka
Kompenne	, sopadjă	maddhegghå	kotta	Bogor,	njopprè	kèngènga
èbhăḍhi	papalessiranna	bhängsa	Èrropa	sè enneng	è koṭṭa	Bătawi,
sarta ma	pas poron	ngalle	sakalè kaangghåḍijă	.
(1 Towan 1653 kantos	Bessar 1678.	angghäpanèka	djhoemenneng	Goefennor	Djindrăl molaè	taon
doe kale, 1627 kantos	engghi panèka 1629.	molaè taon	Bălăndha	1619 kantos	1623 sareng	dări taon

(2) Towan Bessar Jan Pieterszoon Koen panèka djhoemenneng Goefennor Djindrăl

K.M.

Djindral (

tor

K.
Jan

ghi

W. Imhoff marostèl
'

)

nalèka	boelǎn Augustus	kantos	September	1744	Towan Bessar
G. van		'jos-mèjosan ka Tjiandjoer		alomampa	èBogor	,
kasokan	kabăḍä'änna	naghåră	.Saamponna	tandhoek ka Bogor,
tatjengnga	ngolatè kasaèanna	tana	èantarana	Kampong	Båroe sareng
Tjiampėja.	Amarghǎ	panèka è	nalèka tangghål	10 Augustus	1745
Towan Bessar	pas marostèl	ka Kompennè	,	è antarana Kampong
Bǎroe sareng	Tjiampėja	ghellå'	èpaddhegghăna	sangghră❜ăn	. Saam-
ponna dhǎddhi builen	èangghădijă lowar,	pas	enjamaè Buitenzorg	,artèna	:
zorg	= djăgă❜ăn	otabǎ	pèkkèran	salekko ( rèkong)	. Dhäddhi
Buitenzorg	artèna : dilowaranna		pandjăgă❜ăn	otabǎ karèkongan	.
Mélana	Bogor ghella '	ènjamaè	sapaneka	, sabab	sèpat Towan
Bessar kalerressan		se èkarèkong	,	alongghoe	èangghäḍijă
njopprè kèngènga	njalèmorraghi		pangghăliǎnna	.
Dhineng Opama :	njama„	Bogor panèka	bånnja	'orèng hèlap	sè ama'naè	.
Mètorot	katerranganna	de	Haan : artèna olja	’ „Bogor ” panėka
kompolanna	orèng, sabab	sè mangghi	kennengngan angghăḍijå		lantaran
abhabhǎt	alas; ( sè alalakon	orèng	pan- saponapan	, orèng	bănnja ')	.
Sapalè	orèng nerrangngaghi	,	ka ’- bhoengka'an	sè ampon	ghoeppleng	,
taḍă ' dǎoen	sareng rantja '	otabă	tjangkana	.
Bădă	djhoeghǎn	nerrangngaghi	, djhă '	otja ' ,, Bogor	” ghellä '	:
bhoengkana	arrèm sè	ampon ghoeppleng	.
Sabǎnné	orèng nerrangngaghi		;dări rosakka	otja'Buitenzorg	,kadhi
rosakka	„ Pieterszoon	Koen "	dhăddhi	,, Moerdjangkoeng	.
Sangghră❜än	parostèlanna		Bessar	G.	ghellă	”
molaè èpaddhek	taon	Bălåndhå	1750 sareng	Towan	Bessar Mossel	.
Katjatora	sakalowarra	dări	settatsijoen	ghella ' då ' - aḍă'na	kaoelă
djhoedjhoek sè anjama :	ka dhisa	Plèdang, Zoologisch	nèngalè Moesijoemma museum	.	Bhoeroen	alas
Saamponna	kaoelä	maso ' ka	moesijoem	ghella ',
labăng lowarra	kaoelă	nèngalè rong	-korongan	, (ko- bengkoan	) katja	abǎk
radjă, diḍălemmanna		aèssè olar	pada odi')	pan-saponapan	mègghi '
padă	-njangkellèt	ka rantja'na	kadjoe	sè èbhadhi	panalaranna	.

W. Imhoff ghella ngolatè '
sopadjă

båda pas

= Dr.

sè

otja ' ” Towan W. van Imhoff

èḍiḍålemmanna

( let

Ata'na	ko-bengkoan	angghǎpanèka	kabǎ '	erraman	alos, dhăddhi	håwă
kèngèng	maso ' kadǎlem	.
Samarèna	nèngalè	èangghăḍijă	kaoelă	pas maso '	ka pangkèng	sẻ
aèssè sabǎrnana	mano '	èsaba '	èdälem	korong katja	. No ' -mano '	ang-
ghǎpanèka	ampon	påḍă matè	sadhădjă,	tapè tèngalanna kadhi		sè
odi ', sabab	pannengnga	lakar	èator, båḍå	sè èpako '- nongko ',		băḍă sè
èpangèrremmè	tellorra	, båḍă	sè ghi'	teppa'na	njotjorè	boedoe❜na
bădă sè	nembhoenga	mosona, băḍă	djhoeghån	sè ngègel	sareng	èn -laènna.
Dhinèng	no ' -mano	'angghǎpanèka	kabǎnnja'an	asal	dari tana	Hindiă
Nederland	; båḍå djhoeghăn	sabănnè	sè	asal ḍări	tana mantja	, opama :
dări Amèrika	, Messèr	sareng	èn -laènna.
Kennengnganna		no '- mana'	ghellǎ'èpapolong	sa-sabhăngsa		opama;
ghǎltè',	apolong sareng	keddhi '	,salènḍhet	sareng	sabhăngsana	; poter
apolong sareng	ră '- dherrå '	,kètèran	sareng	komantra	, boekong	apolong
sarengkaka '	towa,	nori sareng	sabhăngsana	.
Èḍǎlem	korong	katja djhädjhärăn	sè	ètengnga	băḍă sè aèssè	mano '
sè onèng	alangngoj	, sabhăngsana	( asoko	rèkat), opama	: ètèk,	bålibis
sareng	én-laènna.	Eangghăḍijă	băḍă mano '	sẻtjèk '	radjǎna	, anjama
pelikan;	bhǎdhånna	ra-kèra paḍă	sareng	embi '.Kennengnganna		mano '
angghåpanèka	è tana Èrropa	,	sareng	èn-laènna.	bă - sabă	è tana
Djhåbǎ	Tengnga sareng	è tasè '	Hindiå	bådă mano ' bhångsana		pelikan
ghellǎ'	anjama boeleng	otabǎ	pèlat.	Mano 'angghäpanèka		onèng
djhoeghăn	ngabbher	, tapè ta	' patè kellar	oe- djhǎoe	.
Diattasanna	kennengnganna		mano '	pelikan ghella '	èkennengngè
mano'	dhǎlko ' sareng	sabhăngsana	.Eangghåḍijă	bădă	mano '	sèltong
anjama	ibis, asal	dări naghără	Messèr	(Egypte );	bhădhånna	radjåʼån
sareng	dhalko sakone';	boeloena	sabhadhăn	potè,	tjoma lè'èr	sareng
tjètakka	tjelleng;	pannengnga	tjottjo'na	semmo	tjalènnok	kabbhi.
Mètorot	katerranganna	morèd	sakola Landbouw	,	sè ngambă '	kaoelă
ghellǎ ' : sè partjadjǎ'an	mano' ibis (goegontoehon	panèka èkatako’è	( èdjă - ).	moldjå)	sareng orèng Messèr
Eḍălem	moesijoem	angghåḍijå	båḍä	mano 'Kangèjan	( Songennep	)
2 mègghi '	, njamana	mano ' kosong	apolong	sareng	tellorra	2 mègghi'
djhoeghan	. Mano '	kosong panèka	kaètong	tjè ' anèna	, sabab bhadhånna
nèng padă sareng	sareng tellorra bhǎdjă	adjăm panḍără'ăn.	, nangèng	tellorra	radjăna	paḍă

ghi'

Afrika É

Tja'na	orèng manabi	mano '	kosong panèka	ampon	atellor	maste
matè, sabab	ta' kowat	njandhăng	sakè ' sè	ngeddjhennaghi	.Anangéng
kaoelǎ ta '	partjadjå	,ka katerrangan	sè	sapanèka	,karana	manabi
sabbhån	atellor mastè	matè,	tanto mano '	kosong	panèka so'è	abit
so'è karė	sakone ' otabǎ	karè	lalake na malolo	, sabab	pangorbina	sè
atellor pas	paḍă matè	;bit-abit	tanto pas	tada' sakalė	.
Èpèngghir	temorra	pangkeng	angghäḍijä	bådå korong	katja	radjä
aèssè olar	matè radja	kène '.	Èangghăḍijă	băḍă olar	sabă	radjăna
pata sabettès	, landjhångnga	pata	saḍeppa	. Olar angghåpanèka		èpa-
bhoelet kadjoe	noro '	neng-pannengnganna		neng è alas.	Sèssè '	dibăbă’-
ǎnna bhǎdhånna	kaboeḍina	sè	èbhaktengnga	semmo	njarongsong	,
èngghi panèka	sè mènangka	dhåddhi	sokona	.
Lerres	è temor	dădjăna kennengnganna		olar sabă	bhoeroe	băḍă
pan-saponapan	kopè	gălbas radjå	kènè'	paḍă aèssè	olar ana-bǎrna	,
bădă se	,lorèk	sareng	èn -laènna.
Saamponna	marè	ngal- nèngalè	èangghåḍija	kaoelă	pas ngalle	ka
pangkèng	di dădjă'ănna	. Essèna	pangkeng	bhoeroe	para ' sadhădjă’ă
bhoeroen	aias asoko empa ', apolong sa-sabhăngsa			.Opama	: kamonḍoerăn
apolong	sareng bhǎngsana;	motak	apolong	padă	moṭakka	sareng
sabhängsana	.Sadhădjă	bhoeroen	alas angghăpanèka		padă matè,	tapè
èbhǎngon	noro ' kabijăsa'anna		bi ' -dhibi '	nalèka	oḍi'na.
Èpèngghir	dădjăna	pangkèng	ghellă '	băḍă korong	katja	aèssè
matjan	5 mègghi '	sareng	matjan	kombăng	sèttong.	Matjan
kombangnga	kalerressan	ngèkkè '	taboe'na	embi ' katjang	sè	ampon
tjaltjalan	kakabbhi.	Dhinèng matjan	toltolla	sèttong	alanga ka matjan
kombăng	kadhi sè ngamponga		embi'na :	sè sèttong neḍdha	dhăghing	;
sèttongnga	arèndoe,	djǎillă ngalèllè	kadhi	sè kalessowen	.
Di lao'anna	kennengnganna		matjan	ghella' băḍå	korong	katja
aèssè sabărnana	ebbhoe ';	sabånne	bådă	se akalèmbång	, pannengnga
kadhi se	ngabbher nalėka	ghi '	oḍi'na.
Èlao'anna	kennengnganna		ebbhoe '	ghella' băḍa	korong	katja
aèssè pan-saponapan		mègghi'bhängsana		motak sè njalèndhă	,	aboeloe
mèra tor aèlong tjè' landjhängnga			. Dhǎddhi	bhoeroen alas	angghǎpanèka
kèngèng	ènjamaè motak	elong	landjhäng.
E pèngghir	lao'na	pangkèng	ghella'	băḍă bhăloetokanna		tjeṭakka
orèng pan-saponapan		mègghi '	. Diattasanna	bădă tandoe'na	kerbhoej

bhellăng

ghi'

tollol

èpanalpè	' ka gheddhoeng	radjana	kadhi	kontjo'na	pokang	, landjhăng-
nga	bădă	1
Samarèna	ngal	- nèngalè è	pangkèng	angghăḍijă	kaoelå	pas ngailè
ka pangkèng	sè	di bără'ånna	, èngghi	panèka	sè aèssè	sabărnana
hèwăn	Eḍălem	pangkèng	bhoeroe	băḍă djhoeko	'radjă	, anjama
djoedjoeng	, landjhångnga	pata	saḍeppa	, radjana	paḍă sareng	bhoeng-
kella pokangnga		rèng towa	.Bhǎngonna	djhoeko '	djoedjoeng	panèka
dhi-kadhijă	djhoeko	'langghoeng	, tapè	bhẳngonna	kontjo'na	tjeṭakka
semmo	boengkol,	talontjong	kadhi	kontjona	tjèţakka	djhoeko	sẻ
kappra.	Tjolo'na lerres	dibăbă'ánna	tjè'	njalèndbăna	. Mètorot	kapar-
tjadjǎ'ǎnna	rèng	Madhoeră,	mènnja'na	djhoeko '	djoedjoeng	panèka
kèngèng	èpamoter	rèng bibinè	', artèna	: manabi	èdhoelittaghi	ka rèng
bibine ',	tanto abǎ'na	ladjhoe	ngongghăi	ka rèng	lalake '	sè adhoelit-
taghi. Bhab	kapartjadja'ăn	bhoeroe	mongghoe	ka	kaoelă	ta 'kèngèng
épartjadja,	sabab taḍå'	katerranganna		sènjata.	Ponapa polè	djhoeko '
djoedjoeng	panèka	ta'na rèng	Madhoeră	aboedjoed	ro-njaparo	, èngghi
panèka	bhadhǎn	kaattassa	abhängon	kadhi manossa	, tapè	bhădhăn
kabǎbana		aboento	' abhångon	kadhi	bhådbănna	djhoeko	’;
mangka	kaoelǎ nèngalè	boedjoeddhǎ		nèng	abhångon	kadhi
djhoeko ' kéngéng	langghoeng èpartjadjå	. Dhåddhi.	njata,	djhă'katerrangan		ghella '	ta
Saamponna	marè	ngal- nèngalè	èangghåḍija		kaoelă pas	kalowar
terros adjhălăn	da	tèmor,èntar -	nèngalè	: (		.)
Dă ' - adǎ'na	kaoelă. Dhålem	nèngalè angghăpanèka	dhǎlemma adhep	Towan da dădjă	Bessar, ngongkorraghi	Goepennor
kebbhoen	ghella'.	Sal-asalla	dhǎlem	angghåpanèka	nèng	èbhǎḍhi
pasanggherra'ån	bisaos	dhălem	angghåpanèka	èpangghoen		soson tello	,
paddhegghǎnna èterrangngaghi	Towan èaḍă ”).	Bessar Mossel	nalèka taon		1750 kadhi	sè ampon
naléka	taon	1815	Bessar	Daendels	sareng Lè'nan		Goe-
pennor	Thomas Stamford	Raffles	maradjå	dhålem sangghră❜ăn		ghellä	'.
Saamponna	olle	21 taon	dări sè èparadja	, èngghi	panèka	nalèka
taon 1854	,dhålem	sangghrä'än	ghella '	rosak,	marghǎ kèngèng		lèn-
dhoe. Edǎlem	taon	angghǎpanèka	djhoeghan	pas	èpateppa '	polè,	tapè

ra-kèra M.

aèng.

(kaboeḍina) dhibi' '

Kebbhoen boe tomboeăn Plantentuin Băl

Djindrăl'

É Towan

èpasangè	pangghoeng	. Molaè	dări angghǎpanèka	kantos	mangkèn ghi'
tadă' obhǎna	.
Eboedina	dhålem	ghella'	båda saghåränna	abak	radjă ;diḍålem-
manna	possa ' sareng	bhoengkana	taratè	, dãoenna bhẳng-kebbhång		.
Saamponna	dări	angghăḍijă	kaoelă pas	molaè adjhălăn	ngal- nèngalė
èssèna kebbhoen	.	Sabelloenna	kaoelă nerrangaghi	kabåḍă'ånna		men-
tamennanna,	parlo	nerrangngaghi	dhimèn	tjarèta asal-dimolana		keb-
bhoen bhoeroe	,kadhi	èbăbă	.
Katjatora	kebbhoen	boe -tomboeăn	ghellä ' èbhadhi nalèka		taon Bălăndhă
1817, èkapalaè	Professor	Reinwardts	. Ghoenana	è nalèka	angghăpa-
nèka nèng	èbhadhi	marèksa	sareng ngèmboei	boe-tomboean	anjar	, sè
parlo ka	sadhǎdjåna	orèng, kong	-langkong	rèng tanè.
-abit	kebbhoen	ghella' pas	èbhåḍhi kennengnganna		boe-tomboeǎn
sè nè-anè	, sareng	panalèktèkan	kabădă'ănna	sadhådjă	boe -tomboeån	.
Sè momolan	nalèktèké	kabåḍä'änna	boe-tomboeăn	èḍålem	kebbhoen
gbellä' towan	Haskarel	sareng	Teysmann	, ènggbi	panèka	orèng
sèmomolan	ngaonèngè	èlmo	boe-toemboeăn	sareng èlmo	tana	Hinḍiă
Nederland	,kantos	njamana kalonta	man	.
Molaè	dări taon	Bălăndhå	1826 kantos	taon 1868	( pa ' polo doewǎ'
taon) kebbhoen ghella ' ta ' èkapalaè			Directeur	, nèng èkapalaè	Intendantna
Towan	Bessar saos.	Anangeng	saamponna	taon 1868	pas èkapalè
Directeur èpaghenna	.Kennengnganna sabhăngsana	( tanana.	) so'è	èpalowar, men-tamennanna
Sareng	kebbhoen	ghella ' èkapalaè	Directeur	Professor	Dr.	,
pas kalonta	kasaènna	,dhădhi	kebbhoen		nomer sèttong
èḍălem	sabingkerra	naghåră	sadhoennja	hăwåna	panas (tropische
gewesten	.).
Katjatora	kaoela	sèngal-nèngalè	kabådä'änna	kebbhoen		ghellǎ '
dǎ '-adă'na	nèngalė	kompolanna	boe-tomboeăn	nè'- kènè '	, sè	padă
ètamen	è eppot. Éḍălem	kennengngan	angghäḍijă	bănnja'	boe-tomboeǎn
sẻ njalèndhå	, apolong	sa- sabhāngsa	.Eangghădija	bădä	boe-tomboeăn
3 mègghi	èkorongè	katja,	tja'èpon sopadjă	ta matėja	kèngèng
panassa	arè, sabăb	asalla ḍări	tas ghoenong	sè téngghi	. Laèn	dări
angghǎpanèka	bădă	boe- toemboeăn	sè bhängonna	tjè '	njala- kanțana	,
lontjong	dhi -kadhia	bhẳngonna	salak, agir-lègir	, adjhårdjhăr	boenter
kadhi	sè èator .Ekontjo'na		kembhängnga	saghoenḍhoeng		, tapè
tadă dăoenna	salambără	bhălăkka	' .Tja'na	padjăgăna	: boe-tomboeån

panèka

Bit

J.S. -kaamman
'

M. Treub
boe -tomboeăn se Băl

båda

angghäpaneka		njala-kanța	kadhibi '	, sabab manabi	ngembhäng
ta ' aḍǎoen,	manabi aḍăoen	ta ' ngembhăng. Dhinèng		asalla	boe-tomboeăn
angghåpanèka	dări	tana Borneo.
Dări	angghăḍija	kaoelǎ pas	ngalle ka	laèn kennengngan		. Èḍälem
kebbhoen	ghella'	kennengnganna	ka '-bhoengka'an	padă	èpajan-sakėjan,
èpapolong	sa-sabhängsa	, opama	:perrèng	apolong	paḍă perrèngnga		,
njèjor	apalong sareng	saḍing	, tarèboeng	,arrèn	sareng	èn-laènna.
Sakeng			possa'na	sareng ka ' -	bhoengka'an	radjă
kène,	kebbhoen	tèngalanna	kantos	dhi-kadbiă	alas.
-abit	kaoelǎ	pas entar	ka kennengngan	tjontona	men-	tamennan
ana-bărna	mongghing	è tèmor	-dădjå(di	lao'anna songaj			;
atoranna	tamennanna	asaèan	sadhădjäna	sè	ampon	ètèngalè
kaoelă	ghella'. Melana	men -tamennan		èangghăḍijă	èator tjè'	saèna,
njopprè	reng-orèng	sè poron	nalėktèkè		sa-sabhăngsa	ma '
ollè ghǎmpang	.
Èkala '	panda'na	tjarèta kaoelă	pas abǎli	ka labang	pakaranganna
kebbhoen	sè èmaso'è	kaoelă	ghella'.	Abåk ngaḍådjă	dåri	labång
angghåḍijă	băḍă	lorong tapakḍăng dång		.paddhoe	tèmor	-dădjăna
băḍă makamma		sèttong	bă '-djhoebǎ',	èngghi	panèka

lakar

dări lowarra, tor dări ghella ' Bit Tjiliwoeng) däri

kabåḍă'ǎnna

E Bălăndhå

Pasareanna njonjana Towan Bessar Lè'nan Goefennor Thomas Stamford Raffles.

Éangghåḍijă	bădă	marmarra	ngangghoej	tolèsan	otja' Inggris	, sè
nerrangngaghi	njama	sareng, sèdhă nalèka	pasèdhăna tangghål	, èngghi 26 Nevember	panèka 1814	anjama.
Mongghing	temor	labăngnga	pakaranganna	kebbhoen	sè èmaso'è
kaoelă ghella '	, èngghi	panèka	è temor djhălănna	lorong	,,Kanarilaan "	,
bådǎ bhoengkana	kadjoe	-odjhăn	(regenboom	Bǎl .)	( 1) doe bhoengka
ake' -rèkè'	tjè ' radjăna	.Tjaʼna	orèng	kadjoe-odjhån	angghăpanèka
bångatowana	kadjoe	-odjhån	è saantèrona	tana	-Nederland	;
sabab neng	doe bhoengka	angghåpanèka		se momolan	ètamen	orèng
è tana	(H.N.	) .Dhinéng	bhibhiddhǎ	kadjoe	-odjhån angghåpa-
nèka èkaollé	dári Brazilië	(Amèrik	). Mèlana bhoengkana kadjoe			- odjhăn
ghellǎ' 1 Gombor	arèkè ' tjara Bhǎngkalan	, sabab.	nalèka panamenna	ghi '	ta ' èkaonèngė	,

OLIVIA MARIANNE

: Hindijå

Djhăbă

kantos

()

djhǎ ' bhibhiddhǎ		kadjoeăn radjă	, èsangka	bhångsana	kadjoeån	nè ’ - kènè '
bisaos.
Sakalowarra	dări	pakaranganna	kebbhoen	ghellǎ'	kaoelǎ pas	nompa
sadó alènglèng	è koṭṭa	. Dă '- adă'na	kaoelă	lèbåt éadă	ǎnna :
				( )	.
Bengko	moesijoem	angghåpanèka	sareng	rèng	Bogor	kappra è
njamaè	„ Gedong bălăoe	; Kenneng ngananna		lerres	è dhisa Palèḍang.
nalèka	angghǎpanèka	moesijoem	ghellǎ '	aèntep, marghä	kalerressan
are Ahad	. Dhåddhi	manabi	orèng terro	nèngalana	kodhoe	è laènna
arè Abad	.
Prandhinèng	èssèna	moesijoem	ghella '	mètorot katerranganna		rèng
se ngater	kaoelă :	sabărnana	hasèl boe-tomboeån	sareng	wǎ ' -boewä'än	.
Opama :	kopi ana-bărna,	bădă	sèghi ' boengkol	, båḍă	seampon akombi '
sareng	sè ampon	dhǎddhi	serbhoek.	Moesijoem	angghäpanèka
aghoenana	mongghoe	ka orèng	sè marloaghi	nalèktèkè	kabăḍă'ăn
sareng	tareka'anna adă❜na moesijoem ghellä	hasèl boe-tomboeăn	' kaoelă terros adjhălån lèbåt	wa ’-	boewǎʼăn éaḍăʼănna	.
dhǎlemma	Towan	Bessar Goefennor		.pakarangan		aḍa'na
dhålem	bhoeroe èpaghări	bessè	;didălemmanna	èotjolè	mandjhăngan	.
Lerres	diadä'änna	dhǎlem	ghella'	bădă lorongnga		boenter,
ngalènglènge	bhǎloembhäng	.	Ètengnga bhǎloembhǎng		angghăḍijă	băḍă
pantjoranna	aèng	nantjel dă'attas		)tèngalanna		tjè ' saèna.
Mongghing	bără '-ḍădjăna	pakaranganna		dhålem ghellǎ '	,lerres	è dådjă
djhålånna	lorong	sè èlèbådhi	kaoelă,	bengko	pangghoeng	tjè
towana,	èbhåḍhi	dhălem sareng	kantorra	Assistent	- Resident	.Tja'na
orèng	sẻ ngater kaoelă	:bengko	pangghoeng	bhoeroe	bekkas

Moesijoemboe-tomboeăn Herbarium en Botanisch Museum

" E

tje'

sareng Dări Djindrăl È

(fontein Băl

băḍå'

Dhǎlemma Lè'nan Goefennor Thomas Stamford Raffles.

Mètorot	katerrangan	èdǎlem	boekoe	bhabhat	: Towan	Bessar Raffles
panèka	djhoemenneng	Lè'nan	Goefennor	molaè	taon	Bäländhǎ	1811
kantos	taon 1816.	Dhăddhi	omorra	bengko	ghella'	kantos mangkèn
ra -kèra	langkong	dări 103	taon.

Saamponna	marè	ngal- nèngalè	èangghåḍijă	pas	èntar ka	dhisa
Tjikeumeuh	(1) nèngalè	:
				.
Roma sake ' ghilă	penèka	kaaghoenganna		Goefermen.	Kennengnganna
èpanța doewă	, èngghi	panèka : sè	èdădjă djhälän	èkennengngè	bhăngsa
Erropa, sè	è lao ' djhålån	èkennengngè	bhăngsa	Bhoemè	. Roma	sakė
angghåpanèka	èbăgi	dhăddhi tello	kellas.	Orèng sè	enneng è	kellas
sèttong sareng	kellas	doewǎ ', sadhådjåna orèng		sè atambhă	èangghăḍijă
kodhoe madjăr	; tapè	sè enneng	è kellas	tello ' bhoenten	, tjoma	rèng-
orèng sè	èkala'	hasèlla lalakonna	.
Rèng -orèng	sè ghilǎ	ghella '	manabi	ghi ' ra- sarana	èlebbheng
èdǎlem pangkèng	ratja	'.Saamponna	panjakètta	băḍă	pèndhăna	,tor
ngartè ka	kareppa otja'na	orèng	, ladjhoe	èpakalowar	ḍări lebbheng-
nganna, èsoro	alalakon	bi ' -dhibi '	kadhi lalakonna	nalèka ghi'		bărǎssa,
opama : nanolès sareng èn-laènna.	, aghåghămbhår		,momolas	,ko ' -ngangko '	, njello '	aèng
Saamponna	panjakètta	para '	båråsa,	pas èberri'i	pèssè,	èsoro
lè-mellè ka	pasar ,ètoro'è	mandoerra	. Sè èsoro	lè-mellè	panèka	kantos
pan-saponapan	kalè. Saḍåtengnga		dări pasar	pas èsoro	karèna	ollèna
båbellin	karena	pèssèna	.Tong-sèttongnga	karèna'anna		rèng-
oreng ghellǎ	' padă èljatettè	sareng	mandoerra	. Manabi	sè arèken	ta'
akalèroan	angghǎpanèka	nandhǎ'ăghi	djhă'	panjakètta	ampon	èlang.
Abǎ'na ladjhoe	èpakalowar	ḍări	roma sakè '	ghellä '.
Mélana	roma sakè'	ghilă ghellǎ '	èsabă '	èBogor,	marghǎ	håwăna
èangghăḍija	tjellep tor	saè mongghoe	ka	kasèhatanna	bhådhăn	.
Ekala '	pandǎ'na tjarèta	, saampona	bådjă	asar kaoelă	pas	abǎli ka
settatsijoen	terros palèman	nompa'	sneltrein	pokol 4.	8. Pokol	5. 21
kaoelǎ napa' ka	settatsijoen	Gambir	(Weltevreden )	; pas	terros palèman	.
				.
				.
Sarrena	kaoelă ampon	bånnja '	sèadhoengngèngngaghi		kabădă’änna
tjarètana ( 1) Maos :	naghårå Båtawi Tjikămăh.	è tong -sèttongnga		kennengngan	,	dhåddhi

Roma sake'ghilă

sakè'

sareng

BAGIAN SE KAPÈNG EMPA' RÈNGKESSANNA TJARÈTA

samangkèn	kaoelǎ karè	nerrangngaghiä	rèngkessanna		tjarètana
meen overzicht	.	), sopadjă	rèng -orèng	sè maos	boekoe panèka
onènga ka	tjarėta birdjhi'ăn	sareng	rèngkessanna	.Opama	:
			.
Tanana	Meester Cornelis	sareng	Bătawi	panèka manabi	ètèmbhăng
sareng tanana	kotţa	Sorabbådjǎ	kaètong tjè	' ' saèna,	sabab :
a. Kabánnja'an	tanana	tako '	ka aèng,	artèna : manabi	kèngéng
aèng	)	pas leddhoek	, njossaè	ka orèng	adjhålånan	. La-
mala bånnja '	tanana	sè asella'an	lempong	;manabi	kaodjhănan	pas
lètjèn semmo	leddhoek	,tor abhel-ghimbhel		ka soko. Amarghå	anggbă-
pauèka manabi	roebhoeroe	terrang	odjhăn	bănnja’orèng	sengka	sẻ
adjhålånana	è kampongan	.
b. Tanana	korang	dhåddhi manabi ètamennè		paḍi, sabab	kakorangan
aèng padina.	Amarghǎ	angghăpanèka	èangghåḍijå	tjè sakonè'na	hasèlla
'	sareng	tanana	koṭṭa	Bogor (Buitenzorg )		sabăb
éangghåḍijă	tjè saèna,	ta' tako ' ka aèng	(leḍdhoek manabi kaodjhånan)			,
tor saè èmen -tamenné		sadhădjăna	men-tamennan	, kantos	èangghådijă
ébhåḍhi kebbhoen	boe-tomboean		sareng kennengnganna		sakola'an tanè	.
Prandhinèng	tanana	karèsiḍènan	Bătawi	panèka kabănnja'an		(para'
sadhådjǎ'ǎ	) tana parèman		),artèna	: bånnè	tana Goefermen	.
Mèlana sapanèka	, sabåb	nalèka	tana Djhåbå	ètegghoe	' Goefermèn
Inggris,	panèka	ghi'	djhåmanna	Lè'nan Goefennor	Raffles,
bånnja ' sè	èdjhoewål	ka orèng	.
Sarrèna	tana karèsiḍènan	Bătawi	panèka	andi'na	orèng partikellir	,
dhăddhi panèka	paparènta'anna		èangghădijá	bădă doe	matjem,	èngghi
a. Paparènta'anna		towan lana	(sè anḍi '	tana ),	opama :parkara
sèwǎna tana, kampongan		(heerendienst Băl .)		otabǎ kompennèan	, padjhek
hasèl tana	sareng èn-laènna	.
b. Paparènta'anna		Goefermen	, opama :parkara	padjhek pantjare'an
1, pattrolan,	kapoelisiän	sareng	èn-laènna	.
			.
Para '	sadhǎdjǎ'ǎ	kennengngan	è kotta	Bătawi	sareng Meester
Cornelis	padă	tje panassa	hăwăna	, marghå:
PADJHALANAN

(1) panggǎoedhăn.

(alge-Băl

Tanana

(kaodjhǎnan

oḍi'.'

Tjè bhidhǎna '

(partikellir

éngghi partikellir

atoran :

() Håwåna

panèka'

a. tanana	lembă,tor	semma '	ka tasè ' sareng	ka rabă	;
b. djhǎoe	dări alas,	karana	sèpatta	oen-dãoenan	sareng	ka'-
bhoengka'an madateng)	panèka odjhän.	onèng ngèsep	panassa	arè, tor	onèng nadjhǎ '
Kabada'ǎnna	båwåna	è bakto	mosèm tjellep	)	sareng mosèm
panas (	' saponapa	bhidhăna,	artèna	: somèlèa	lerres boelǎn
,hawana	ghäsek	panas djhoeghän	.
Panassa	håwåna naghåră	Bătawi	panèka	tjè ' rangrangnga	korang
dări 21 °	otabå lankong	dări 32	° C.
Koṭṭa	Bogor hawana	tjellep	, ta ' panas	kadhi è	kotta Meester
Cornelis sareng	Bätawi	(panassa	rata-rata	21 ° C .), sabab	:
1. tanana	tèngghi	, ( bădă 265	M. ḍări tasè	;
2. è båră '	,tèmor	sareng	lao'anna èkèppong	ghoenong	, engghi
panèka paghoenongan		Mandǎläwăngi	, pag.	Geḍé sareng	pag. Salak	.
Pramèla	håwåna	èangghäḍijă	bhersè,	saè mongghoe	ka kasèha-
tanna bhǎdhån	.
Mananbi	båda angen	(hawa)	dateng dari	tase dări (	dădjă ),	tanto
ta ' kengèng	adjhälän	terros, sabab	kaadḍhăngan	ghoenong	. Dhăddhi
hǎwă ghellǎ '	tapaksa	ongghå, mèlana	pas so'è	tjellep, ladjhoe dhăddhi
ondem. Manabi odjhẳn.	ondem	ghella '	ampon tje	tjelleppa	, pas dhåddhi
Amarghǎ	kadhi sadhådjä	katerrangan	ghellå	', è koṭṭa Bogor panèka
tje ' ghäsèkka	odjhăn	; ponapa polè manabi	mosèm nèmbhärä ', kèngèng
èkotja ' sabbhån	are	båda odjhăn	.Tèngghina	aèng	odjhånè	koṭṭa
Bogor paneka	,mètorot	katerranganna	towan		Gobius èḍdlem
boekoe karanganna		sè anjama	„ Guide toBuitenzorg	and	environs	,
èḍălem on-sataonna	rata	-rata băḍå	4567 m.M.
Tengghina	aèng	odjhăn è	Bătawi èḍälem	on-sataonna	rata	-rata
neng 1812	m.M.
Etonganna	arèna	odjhăn è kotta	Bogor	èdǎlem on-sataonna		rata-
rata bădă	219 arè, nja	'-bănnja'an	kadhibi '	è saantèrona	tana Djhăbă
sareng Madhocră	; tjoma	sakalean	bădă kennengngan		è tana Djhăbă	,
sè langkong 252 are.	dari Bogor	, engghi	panèka Karangkobar		( Keḍdoe),	băḍă
			.
Koṭṭa	naghåră Bătawi	panèka	kadhåddhiän	ḍări kotta	dåḍoewǎ ',
èngghi panèka	: koṭṭana	afdeeling	Meester	Cornelis	sareng koṭṭana

( (Juli April) ta Juli

' ) di

A.A. Its "
Koṭṭana

afdeeling Båtawi, atjampo masėèitong. Landjhängnga kotta dădoewå ' angghǎpanèka sadhådjă băḍå 9 eppal. Èsalandjhångnga lorong è kangan katjèrra molaè dări kontjo ' lao'na koṭṭa Meester Cornelis terros ka kontjo ' dădjäna koṭṭa Bătawi, padă èkennengngè bengko djä-radjă,tor bănnjă 'sè è -saè. Ko-bengko angghåpanèka molaè dări Meester Cornelis kantos ka Kramat paḍă ekennengnge Băländhǎ (b.Èrropa), tanèanna war-lowar, tjè' saèna tèngalanna. Dări pasar Sennen, dä' dådjǎ'aghi, para ' sadhǎdjǎ'ă èkennengngè ko-toko. Prandhinèng lorong sèdäri Meester Cornelis da'dädjå ghellä ', molaè dări dădjăna kantor Assistent-Resident kantos ka Kramat èpanța tello, èngghi panèka : a. E ră’-bără’tjope,ebhidhi palibiRhinna rừng- oring sẻadjhilin soko (trottoir Băl ) : b. è mor-tèmor,abăk lèbár,èbhăḍhi djalanna gharoebhak otabă oreng kol-mėkol; c. è nga -tenguga tjè' lèbărra,èbhadhi djhälänna rata otabǎ ka- lompaʼan laènna. Melana lorong ghella' èator sapanèka, sopadjă taḍä'ä katjalaka'an pa -ponapa, kadhi :orèng èlèmpèt rata otabă èn -laènna, sabab èang- ghăḍijǎ tje' rammèna, bănnja'orèng lebat; bădă seadjhălăn soko agăloenong, bă ă sẻ kol-mikol,báă sẻnompa rala, motor, seppida sareng èn laènna-, Ponapa polè èlorong Salemba,manabi ampon lèbåt pokol1 doehoer orèng sélèbăt asèpsap lèp- salèpantjè' rammèna, sabab èbäkto angghǎpanèka mosèmma orèng palèman dări pangghåbǎjănna,ponapa polèosomma sakola'an toron, èngghi panèka morèdII. B. S. lèp-salèpan sareng morèd K. W. S.(Koningin Welhelmina School), P. H. S.(Prins Hendrik Sehool), A. B. S. (Ambachts School) sareng én -laènna. Para mored angghåpanèka kabannja'an nompa ' seppidă,motor sareng èn laènna-. Lorong radjăè Batawi panèka lèbărră băță tello kalėna lorong radjåMadhoeră. Bhidhăna sareng èSorabhädjă rangrangsè ètèmbhoek bi ' asfal,mèlana manabi panoddjhoe kerrèng talèbăt ngarboena.Opama båḍå motor lèbåt kapprana orèng pas nopoè èlongnga sareng sattanangnga.Engghi lerres rong-lorong ghellä'ghi'lagghoe lem-malem, èsèram, nangèng ghingarboe bisaos.

Épengghirrä	lorong	radjă èdǎlem	koṭṭa	Bătawi sareng koṭṭa	Meester
Cornelis	para sadhådjǎ'ă	èpasangè	kompana	aèng; aèngnga	saè èènom.
Aèng angghåpanèka		manabi bhoeroe	èkala '	nga anga '	koko.
Laen	dări se kasebbhoet	,	èdǎlem koṭṭa	Bătawi panèka	ta '	rang-
korang songaj	,	padă è-saè	tèngalanna,	margkă pèngghirră		terros
kaḍǎlem	aèng para '	sadhådjă'ă	èlapèsè gheddhoeng	palèstèran	.	Pèng-
attassa	sabănnè	båda sè	paghăr	ratja '	besse.
Dhinèng	ghoenana	paghår ghella	' salaènna	sopadjă orèng	sè adjhålån
èpènggbirră	( trottoir	) ta ' ghåmpanga	laboe	kadǎlem	songaj ,èbhäḍhi
rarengghǎnna	lorong	sareng songajja	, njopprè saèa	tèngalanna	.Namong
aèngnga	ngaj-songaj		panèka rang	-rangrang	se djhennèng	.
masè ampon	mèra	sareng tjellot	bisaos, ta '	kala ka palappana rodjhǎk
dhoelit.	Djhoeg hån	ta ' rang-korang	orèng	sè mandi,	otabă asa-sassa
è ngaj-songaj	angghåpanèka	,	marghă ampon	ta ' mangghi	pamèlèan
polė. Kadjhǎbhǎna		possa ' sareng	orèng manḍi	otabă	asa-sassa	èang-
ghăḍijă	talèbăt bănnja	'ghitèk	perrèng.	Orèng adjhoewǎl	perrèng	è
Bǎtawi panèka	bhoenten	ta èpèkol	ghăn	sèttong ,doewǎ'	otabă	tello'
kadhi è	Madhoerä,	naugèng aradjhoe	ăn		pas èlanjo’aghi
ka songaj;	ghitèk	perrèng sè	èlanjo'aghi	bhoeroe	Kantos apoloan	,
bho	ta ason -soson,	nangèng	adjbär	-djhårdjhår	kaboeḍi,	kadhi
na '-kana	èn-maènan	lar-olar	koladjhăng.	kontjo '	adă '	sareng
boedina	bădă na'kana'na	(kaḍhång	orèng	towa) sè	abǎtangè	bǎkto
ghitèk ghella	'èpabhiloeghå	,noro	' lèggoe'na	songaj.
Rèng-	orèng sé	enneng èḍălem	koṭṭa Bátawi	sareng	Meester	Cor-
nelis panèka sabǎb :	manabi	adjhălănana	taḍă ' abhoeddhă	, angsal	anḍi ' pèssè	,
1. sadó	( doekar	), délman	( ebbrik)	(1) sareng	ébbró ( 2)	otabă
rata radjǎ	sèwǎ'ån	tjè'ghǎmpangnga	sarèanna	, marghǎ	molaè	dări
ghoe- lagghoe	kantos	tengnga malem	rata	sèwǎ'ăn lèr	-kèlèran.
2. seppoer	molaè	para ' sèjang	kantos	lem -malem	kéngéng	èkotja
adjhålăn avonddienst	taḍă amboena Băl .),	. La mala bådå opama :	seppoer	sèadjhålån	malemmana
(	jaebbró ébió (	)panèka rangkosanna	bibidhănna	otja '	:
Eerste Bataviasche	Rijtuig	Onderneming	( pjamaa	maskeppè	sè masèwǎ rata ghi '
lan bă’na)	, ariena sèwa	ăn Batawi	se momolan. Sablhăn	rata radja	sewa ăn	andina
maskeppè	blueroc, maste	bădă tolèsauna	: E. B. K,	O.

(1) Sewăn sadó saeddjhăm f0. 60, ébbró f0.75— 1.—

' '-

tor

ghir èpasangè

Bălawi

', èbhådhi ghitěk

-nten' '-E

(

20 Bălăndhă

Prijo

a. Dari	Tandjoeng		' abäli ka	Batavia	Zuid, Kemajoran	,
Pasar Sennèn	Meester	Cornelis	kantos	pokol 7,50.
b.	Tandjoeng		' ka Batavia	Zuid	Kemajoran	kantos
pokol 10.	59.
C.	Kemajoran	ka Batavia	Zuid	Tandjoeng		' kantos
pokol	.
3.	settoem	sareng	ettrèm	èlèktris	adjhǎlän	-kalèr
sabbhăn	10 mennèt	sakalèan,	molaè dări	para ' sèjang	kongse	pokol
7 malem,	tor paamboena	padă	atjet-èntjet	. Manabi	noddjhoenè	bădă
mèn -rammen	radjă	,kadhi pasar	-malem	, tjapgome	'sareng	èn laènna
ettrèm doe	matjem	panèka adjhälăn	sèjang	arè malem	.
Båtawi	panèka	, langkong	-langkong	è koṭṭa	anjar talèbåt	bånnja’
hotèlla,	andi'na Tjèna	, Maladjoe	.	sareng	èn laènna	. Séwåna
rata -rata	saarè samalem	tedoeng	sareng	neddhǎ		12. 50.
Hotel Bălandhå	éngghi bånnja '	,	tor è- saè. Sè	mondhoek èangghåḍijă nèng
Bălăndhǎ	otabǎ bhẳngsa	laèn	sè ghi-soghi	saos.	Sè èkamengnga '
oréng hotel	sè sadjhăghǎt	angghǎpanèka		ma ' sabbhån arè	possa '	saos.
Katjatora	orèng	adjhoedjhoewål	èḍălem	koṭṭa	Bătawi	sareng
Meester	Cornelis panèka	tjè ' rammèna	; pasar	nè '- kènè	'tjè ' bănnja'na	.
pong-kampong	bånnja	' båroeng	Tjena,	sè adjhoewăl	bherras	pa-palappa
sareng	èn -laènna kabhoetoanna		rèng ako	-bengko.Orèng Islam		kaètong
tadǎ '	sè mokka '	bǎroeng kadhi	Na-Tjèna	ghella	'; anangèng	saam-
ponna	è Bătawi bădă	Sarekat	Islam,	bhoeroe	'-ngen'ja'è	bădă
orèng Islam	mokka	' båroeng	kadhi ghella	.
Orèng	adjhoewål	tateḍḍhån	kaetong	tjè ' bånnja'na	, sèjang	malem
tadă pegghǎ'na	, tjoma	manabi	tengnga	- malem semmo	rangrang	.
Bătawi	paneka tadă '	bhitèng	.Rèng awål	-djhoewål	salandjhăngnga
asandhing	ghadhebbhoeng	se	ampon èbi	-robi èpanè	' - kènè	'. Ghoelă,
tadjhin,	poto, nasè	' sareng	èn -laènna	se padă bhẳngsa	èbhoendhoe	',
saamponna	èbhoend	hoe ' pos	ètalè'è. Polè	poto	boengboeng	Båtawi
panèka	pantes ongghoe	bån	njamana	, sabab radjäna	băḍă	5 kalè
pol-empolanna	rèng	towa,manabi	èbhängḍhing		sreng poto	boeng-
boeng Bhångkalan	,	kèngèng ènjamaè	bhoetana (	poto	.	).
Naghǎră	(karėsiḍènan	Båtawi	panèka èkennengngè		bhångsa	amatjem-
matjem	kantos	ta ' kaètong	matjemma	, opama	: bhăngsa	Djhăbă

Dări Prijo-

Dări-Prijo

11.50 Ettrèm lar
È Arab-f1.50

tja '

Kabăḍă'ănna orèngnga Tjatja djiwăna

Soență	, Maladjoe	, Tjena	,Bålåndhå	(Erropa	), Tambi	, ‘ Arab	,Madhoeră
sareng	én -laènna.	Dhinèng	băunjaʼna	tjatja	djiwăna	kasebbhoet	édǎlem
Regeering	salmanak	1915	kadhi	èbăbă panèka	:

Bannja'na bhăngsa : Ghoeng

Nagharana					Orèng	Ghoeng.
		Orèng Erropa Bhoemè	Tjèna		manija	ghoeng
					laèn
Bătawi		9777 99320	28150	2058	246	138551
Meester Cornelis		1700 29828	2398	63		33989
Tangerang		80 3047	1308	19		4454
Buitenzorg		2394 26214	4318	448	27	33401
Poerwakarta		145 6670	309	118		7242
Orèng	Bhoemena	bădă doe	barna, èngghi	panėka	:
a.	afdeeling	Båtawi sareng	Meester	Cornelis	énjamaè	bhăngsa
otja'na	tjara	Maladjoe	sè ènjamaè	Maladjoe		.
b.	afdeeling	Tangerang	, Buitenzorg	sareng	Poerwakarta	maso '
bhăngsa	Soenda, otja'na	tjara	Soendă.
Bhăngsa	Båtawi	,ka lao'na	kantos ka	båtessa	afdeeling	Poerwa-
karta, ènjamaè	bhangsa		ora, sabab	manabi	ngotja'a	„, tidak :
„ ora ( jara	Djhăbă)	.
Otja'	Maladjoe	Bătawi paneka	tjè'	bănnja'na	tjamporanna	otja '
Djhåbå sareng djhoeghăn	Soenda. Opama :	,tor dhoek	- tand hoegghå	otjo'na	bånnja '	padă
gedé	gedé Dj.	gedé S. =	radjă	Mad.
tjabé	tjabé S. Dj. S.	tjabbhi	Mad. Mal .=	njèngla	Mad.
gagares	S. badog	Dj.	bhadhoek	Mad.
botjah	Dj.na	' -kana' Mad	.
kopi :		kopi	Mad.
mati	matiin	matè'è Mad.
Orèng	Bátawi panèka	manabi	atjatja	otja'na	èngghi tjamporan	;
băn dã sè	aljamporan	bhåsa ‘ Arab	, Tjèna	otabä Bäländha	. Opama	:

'Arab

E Balawi Bălawi È

Balawi-" "

= ==

njingkir —-= menjingkir -= = = ngopingènom : =

Makanloe	loegagares	adjé sampé	kagak restannja barang sopotong
Kakananna	bǎ'na èbhadhoeghi	bhai	kongsè	tada	karena sèttonga	.
poenja	tempat	rokok dapet	beli salasa	roebbija	; o, kaló	roepa
dan bikinannja	, tanggoeng	nomer	wahid.	Kalo inta	kepingin	,boleh
ana	kasih oentoeng	pwatoen	adjé		' paroko'an	ollè
mellè tello	ropėja ;robăna	bån ghăbăjănna		nomor sèttong	. Mon băʼna
belli sagălă	, sengko bhate'è : otja'Maladjoe	sasoko Båtawi	bhai. panèka	kèngèng	èkotja ' ,, tjampo-

Ana

beli, = sengko' andi

terro, Pandǎ ' ranna bläsa"

Aghǎma sareng adhădd hå.

Orèng Bloemena

		karèsiḍènan	Bătawi panèka	negghoe	' aghama	Islam;
ponapa pole	bhǎngsa	Maladjoena	kèngéng èkotja ' padă		‘ ibădă sadhădjă	.
Bădă djhoeghan	orèng, éngghi panèka	Bhoemèna orèng	, sè onder	ngangghoej	aghåma,	Sarani
afdeeling	Buitenzorg	.
Masèghit	è Båtawi	èngghi	bånnja',djhoeghä	rangrang	sè	saè
ta' patè	radjǎ ongghoe	.Masdjid	sè saè è Tanahabang		sareng Pakodjan	.
Katjatora	manabi	băḍă oreng	akardja	malakè'è	otabǎ	mabinè'è,
njonjonnat	otabǎ njonjoddhoe ',		ngatammaghi	otabă	ghăbăj	laènna,
djhăng		,lalake'	,bibinè ',	masțè asasalaman		)
pèssè, bănnja'na	sè	kappra sasoko	otabå	sadjhămpel	.Dhinèng	tamojja
ghellǎ ',	nèng èangka'è	kakanan	rampatan	mèdjå	. Manabi	palèmana
pas èbherkatė 13 otabǎ	nasè ' 20 sen.	djhoeko	' sabhoendhoe	' èbăng	pata	-adjhin
Amarghå	angghåpanèka rèng		-orèng sè båḍă	ghăbăjjă	ghellä' rangrang
sè	la-mala bănnja '	sè ollè	bhǎțe.
Salerressa	ta ' nèng	rèng	akardjă saos,	se djhăng-ondjhånganna
kodhoe atolong	pèssè,	somèlèa	rèng atahlil	40, 100	arè, njataon otabă
njaèboena	rèng matè,	èngghi	kodhoe atolong	djhoeg	hån, èngghi	båḍă
sè bhoenten	.Dhinèng	sè dhăddhi	tandhå	, djhă ' orèng	sè èondjhång
earep patolongnga :		Djhäng -ondjhănganna		èpadjhälän	ghi'	rè karè
samènggoe	otabǎ langkong	.
Samangken	kaoelǎ	adhoengngènga	kabăḍăʼånna	pangantanna		. Eaḍă '
kaoelă ampon	mator	, djhă' bhängsa	Bătawi	panèka	negghoe	' aghåma
Islam. Mèlana	pangantan	lalakè'na	padă	aėjas kadhi	pangantan	' Arab;

(Kristen ) district Depok district Paroeng

tor

ondjhănganna (atolong
djhin

rogi,

anangèng	èjassa	pangantan	bibinè'na	tjè ' njala	kanṭana	, ta ' akoepoe
sareng	èjassa sè	lakè ', sabåb	aèjas	kadhi pangantan	Tjèna	.
Laen	dări sadhǎdjå	sè	kasebbhoet	,hhåb	kabăḍă'ånna	bibinè'anna
bhängsa	Batawi	panèka bäsisa,	ta '	èlebbheng	kadhi bibinè'anna		laèn
bhăngsa	se padă	ongghoe	atè adjhălännaghi		parèntana	aghăma Islam	,
sabab	somèlèa bán-parabănna		kèngèng	adjhălănan	nanangghå	djhǎoe	,
tor ta '	toḍoes ka	rèng lalake'	. Panda '	: adhåddhå	bibinè’anna	bhẳngsa
Bătawi	panèka dhi	-kadhiå	adhåddhå	bibinè'an	bhängsa	.

Èrropa

Jär- ghijărăn na.

jăr

Neng- sennengngan		otabå	-ghijărănna	bhăngsa	Bătawi	panèka
kéngéng èpanța	dhåddhi	4 băgiăn	, èngghi	panèka :
Alako	ibădă;	lake' binè '	padă lèboer	ngadjhi	, asambhådjång
sareng apowasa	.Sakèng	manteppa	sè ' ibădă	, bănnja	'rèng kampongan
sè neḍdha	kèng-njekkèng	, sopadjă	ollèa	long -molong	pèssè,	njopprè
èbingkeng	arena kellara	ongghǎ	haddjhi ka	Mekka	.
Lèboer	ahaddră	.Pangalèboerră	ahaddră	panèka	ta ' ngangghoej
båkto, sabab	taḍă '	ombă ' taḍă '	angen,	nabbhoe	terbhăng;	la-mala
dhăng-kadhăng	håḍă	rèng akompolan	nabbhoe	terbhăng	para '	saarè
samalemma	,kantos	rèng -orèng	èseddhi'ănna	palèngpèngen	kakabbhi	,
ponapa polè panèka ta '	manabi onèng tjèttjèr	sè ta ' lèboer.	ka haddră	. Băkto	akardjă	haddră
.	amaèn	silat sareng	amantja	' .Kèngèng	èkotja	'sadhådjă
lalake'anna	bhängsa	Bătawi padă	onèng amaèn	silat	sareng	mantja
Bătawi. Kantos	ka	na ' -kana'na	èngghi bånnja '	onèng	djhoeghăn	,
. Maer	nènèngghoen	.Orèng	Bătawi	panèka	lake ' bine	' padă
lèboer nènèngghoen	.	Ponapa polè	manabi	kalerressan	bådå	pasar
malem (1	) so'è bhălăngadjă	sè nèngalè	.	' -otja'an	: somèlèa	ta ' andi '
pèssè parlo	tang- taotang	(dhi- maghăḍhi	ghalloe )	. Manabi	kalerressan
båḍå pasar	malem,	rèng-orèng	Båtawi (orèng	Bhoemèna	) sè	abhäbhă-
kalan (lalake'na	) mastè	èntar nèngalè	, sabab	parlo	melléa bhăndheng
taon Bǎroe	. Pasar angghăpanèka	sèjang	arè malem	, dhinèng	sè èdjhocwăl	sè mastè
bhandheng	dja- radja sareng	kowe Tjèna	(kowé	randjăng,	Songennep	), sareng
bhărăng nè	-anè sè ta ' ètangalè'è	sabbhăn	arè.

(1) Pasar malem panèka mèn-rammènna Tjèna, abiddhă 2 arè, 3 arèna pas

I. II.
IIIGhijar '

Tja

pasar malem, sè èkalė - ollèa ka bhǎkalla. Saopama orèng se abhǎbhǎ- kalan ghellǎ ' ta ' alè-ollè bhåndheng,tanto andhåddhiăghi tjatjana mattowana bån na'-sana'na sè bine', sabab arassa korang èadjhi'i. Sala aḍdhoena bådå sè kantos andhăddhiåghi boeroengnga. (1)

Angghoejjă.

Lalake'anna	bhăngsa	Bătawi	panèka	pangangghoejjǎ	dhi	-kadhiǎ
angg hoejjå	bhǎngsa	Maladjoe	Paḍăng, opama	:angghoejjă	asongko
otabǎ aoḍheng	sareng	asarong	,kalambhina	băḍă sẻ	koko ' (gibil	) ( 2),
băḍă djhoeghǎn	( kabănnja'an		bhăngsa wa	-towana) sè	akalambhi	teb-
bå Dheng	-odhengnganna	sè	lerres tjara	Bătawina	: kala'na	kadhi
odheng	ghǎntong-rè'kèrè	, boento'na	pas	èpelko '	kaada '.	Dhåddhi
bhăngonna	dhi-kadhiă	aḍheng	bhoengkosan	.
Dhinèng	angghoejjå	bibinè’anna	akalambhi	tebbă ” ladjhăng	( ngèbhir),
se kantos	para padǎ'ă	sareng	sampèrra	, asabbhoe	' bhabhäḍhoeng	.
Somèlèa	adjhălănan	rèn-arèn,	bånnja ' sè	apanètè ' mamatan		sè abăk
larang kabellina.	La -mala	kaoelǎ	onèng	nèngalè rèng	bibi '	wa-towa
dǎteng anje dboeng.	apanètè -angghoejänna	' salaka	mata enten sẻkappra	sareng asabbhoe abhăngon	' oen-dåoenan	bhăbbă- lan
djhăng, ghoej pas	bădă sẻ kantos nèrbåk	satjengkang è dădåna.	, ènjamaè	panètè	tak,bilă	èang-
Băbătekka	rèng	Båtawi paneka	ressèkan,	ta ' poron	ngangghoej
dhǎ '- gheddha	'. Somèlèa	kalambhina	bånnja '	bhedḍhăna	,	ta todoes
ngangghoej	, sokkor	bhersè sassaʼanna	tor	èsaddrika	. Kaoelă	onèng
nengalè	rèng bibinè	' akalambhi	dhå- bheddhă	, apanètè	' ènten	djhin-
nadjhin	30.— sareng	asabbhoe	'bhabhǎdboeng	salaka	.
( 1) Parkara	adjhoeloe	handheng	ka bhakal	teppa'na pasar	malem	panèka,
njatana nèng	adhăddhă	Tjèva, nangeng	rèng Bătawina pas	ro ' - noro ', kantos		èkaadhǎt
terros mangkèn	.
Bǎtawi	panèka	ta ' kaljatora	bănnja'na tatènggloen	. Laèn	sè kappra mong	.
ghoe è ta-koṭṭa	radjă, eangglăḍijă	bădă	kennengnganna	latèngghoen	atjem	- maljem
se masiè	kadhi Deca	park(kaangghoej	da ' bhăngsa	Erropa	), èangghăḍijă	băḍă
bioskoeppa	, padangsa'anna	sareng kennengnganna		en -maenan	rolschaatsen	kadhi è
Kebonbinatang park è Batawi	. Gambir kotta (ladjoe	parkè Koningsplein	éboedina	kantor	telpon sareng	Sirine
E Gambir	park sareng	è Sirine	parkbhoeroe	sabbhăn	malem atosan	, ollè
dhăddhi manabi	malem	Menggoe kantos	ngantjap	ka bellasan	atos, orèng	sè padă
nanènggloeng	; latèngghoenta	èngghi	aljem matjem-	: tandă	. komèdi Satamboel	,
badjang orèng,	ghambhar	idoep, ang	loeng sareng	èn laènnèpon	.

(2) Manadoan Mad. bără '.

Panètè’ghoej '

± f

Bibine'an	ngongoḍădhănna		kèngèng	èkotja	'padă aghaghellång
emmas	. Mèlana	manabi bådå	orèng	anjar tanto	mengnga	' nèngalė
angghoejjǎ	rèng- orèng	ghella'	, èsangka	orèng Bătawi	padă	ghi-soghi
Anangeng emmas	salerressa terros.	ghåghellång		emmas ghella '	lapèsan	, bănnè

Pangorèpanna.

Lalake'anna	bhängsa	Båtawi	panèka	rangrang	sè negghoe	' pang-
ghăbăjån	, kèngèng	èkotja	' taḍă '	sakalè,	sabăb pardjădjina
kabănnja'an	bhängsa	Djhăbă,	Soendă	otabǎ Maladjoe	sabbhrăng
Pangorèpanna 1. dhåddhi	sè kèngèng koli arèan	ètantoaghi,	nèng	:
alalakon 3. dhǎddhi	è toko djoengos	sareng sareng	sabhǎngsana	,
4. dhăddhi	tokang	sadó otaba	ébrỏ.
Dhinèng dhǎddhi	pangorèpanna ăn tokang	bibinè'anna ka ghărădjhi sassa sareng	:,
. dhǎddhi	băboe	otabǎ koki	.
Na- kana'na	saamponna	hatam	ngadjhi	, kèngèng èkotja ' padă		onèng
njarè angghoej	dhibi ',	ta njossaè	ka rèng	towana	, sabåb :
a. Lalake'anna	dhäddhi	tokang	arabădhi	djhărån	,dhåddhi	tokang
ngèrèmma	nasè'na orèng	( Dhăǎ - Bălăndhă		) sèapangghăbăj		langkong
dări satengnga pangettjapan	arè è sareng èn -laènna.	laèn kennengngan,		apangghåbaj	è	fabbrik,
b. Bibinè'anna	ngala	'dherrep	adjhădjhǎi '	otabǎ	njanjassa	.
La- mala dhǎ	bådå djhoeghăn		sè abinè	otabǎ alake	sarat	abhăn-

Goefermèn.

2.
I. ngala’djhải II.
III ' '

dhibi'.

НАТАМ.

Njamana Njamana boekoe Arghǎna sè ngarang

Ng.Wirapoestaka. Pabi-njebbi710.16

R. Ng.Soeradipoera. Bheddhăna karaton Djoekdjǎ-
karta. 270.25

		.			270.25
Partasoeganda	.	boelăn gherring	bhab bhoemè băn	, arè	170.50
	.		-		270.30
C. Croes		angèn			270.20
. Croes. Gen.	Bhăb	odjhăn	băn	.	0.25
schappen	.			•	370.60
Defoe	·			•	990
	Boekoe				0.85 290.35
	·		.		190.60
.	.	' -' lem alas (Djhilid	bhădhăn băn	èdă- )	110.90 361.20
	.	sè nemmo			220.55
" Lagghi'èettjap	.

M.. Patanjana tamoj bån R. Atmadirana Gerth vanWijk. Elmo alam ana bărna.
H.. Bhab
H. Ch kèlap Bat van Kunsten en Weten-

..Tjarètana Indra Bangsawan

Daniël Tjarètana Robinson Crusoë.-() Dr. Vrijburg Bhab malar èbin I..

R. Prawirawinarsa. pantangan.
R. Prawiraamidar- ma Samporna otama Moh Joesoef Raksa'anna. Kapten Marryat. Na kana ko'ong kampa

I II à.

R. Sastrasoebrata Partolongan momolan tomrap
ka orèng tjalaka '. ()