Baca PDF (OCR): Kabeungharan alam : beunang ngoempoelkeun tina boekoe-boekoe basa Walanda sarta dianggit deui

ASIA 0.40

Serie No. 597 Hargana f

20020 400d

Wason Q161

A67

KABEUNGHARAN ALAM

beunang ngoempoelkeun tina boekoe -boekoe basa Walan-

da sarta dianggit deui

koe

RadenARDIWINATA.

CUITGAVEVAN DE COMMISSIE VOOR DE VOLKSLECTUUR

OKALOEARANCE BALE POESTAKA

EDUCRO,UTV,

Wason. Q161

CORNELL UNIVERSITY

LIBRARY

CORNELL UNIVERSITY

Cornell University Library Q 161.A67 Kabeungharanalam beunangngoempoelkeun

3 1924 024 024 949 ech

Serie No. 597.Harganaf 0.40

KABEUNGHARAN ALAM

beunang ngoempoelkeun tina boekoe-

boekoe basa Walanda sarta

dianggit deui

koe

Raden ARDIWINATA.

KALOEARAN BALE POESTAK A.

DRUKKERIJ VOLKSLECTUUR-WELTEVREDEN-1922.

EUSINA.

Katja

I. Alam (natuur)

II Hawa 3

IIITjai 6

IV atawa

V. Lini

VIAreng VII Patlot intěn VIIIKajoe IX Eunteung 30

X. XIdjeung kalěm

XII Sora

XIII Ti

XIV Luchtballon atawa

XV. 49

XVI Logam

XVII Panas djeung-barang

XVIIIKarang XIX Hileud

LIJST GAMBAR.

Katja

atawa " Sitoe Lengkong 3 Pintoe 9 pikeun njaian Poelo Djawa Kawah Lamongan Kawah Ratoe di Kawah Bromo Merapi dina Bromo waktoe Těmpat Ombilin Pětana Parabot paranti ngamoeatkeun ka kapal Pabrik tempat ngajak njitak-arěng di Sawah Kapal Johan de Witt Kapal keur di tjai Barometer Měsin paranti Měsin paranti di laoet Pangdioekan dina,, Caudron " di 50 Kaliangět rek dibawa ka. pabrik Thermometer Kembang karang Kembang karang

Hileud hileud djeung Hileud keur

I. Alam (natuur).

Pirang-pirang woedjoed anoe ngoerilingan oerang,anoe dareukeut djeung anoe djaraoeh, saperti:panonpoë,anoe mere tjaang sarta panas ka mana-mana;boelan,anoe njaangan peuting; bentang-bentang anoe tingkarětip di langit anoe sakitoe legana; boemi, pinoeh koe barang-barang doenja-brana, roepa-roepa batoe djeung permata,anoe aja di sahandapeun soekoe oerang; tatang-· kalan djeung sasatoan anoe aja di beungeutna boemi. Eta kabeh anoe kasěboet di loehoer tadi djeung salianna ti eta, ringkěsna kabeh sakoer noe aja,koe oerang dingaranan, nja etaalam,ari basa Walandana natuur.Oerang oge manoesa nja kaasoep kana golongan alam,saroea bae djeung woedjoed-woedjoed anoe sedjen, anoe araja di beungeutna boemi.

Ari

teh djeung loba djadi hidji minangka dibeungkeut koe tali anoe santosa katjida henteu kitoe

bisa lila hawa hakan, imah loba deui ti Eta teh henteu bisa ka ti awak tatapi nja eta koe pitoeloengna ngoerilingan Beuki kana aja di sakoeriling bakal tambah kana karoeksakanana

makeun tjitjing dina hidji imah loba pisan pakakasna-djeung tatapi djalma njaho saeutik pisan kana goenana Eta djalma kitoe hajang mětakeun

kana aja imahna njaho atawa hidji hidjina atawa henteu kana babandaanana keun Nja kitoe něpi ka tjilaka tina atawa kieu Wah nja kitoe sok tara kana " kitoe tara pati kana alam Loba katjida dikanjahokeun katendjo tatapi henteu nganjahokeun djeung kadjadian sakoeriling Nja kitoe deui henteu parosea kana naon aja di deukeut Padahal nganjarahokeun kana djeung mangpaatna Di koela rek njaritakeun tina sawatara pisan dikanjahokeun minangkana kana djalanna minangka toetoeroetanana tikreuh tikreuh Eropa pikeun kapintěran

II. Hawa.

Oepama di alam doenja euweuh hawa, geus tangtoe oerang hamo bisa hiroep, sanadjan sakitjeup oge. Eta naon atoeh anoe saběnĕrna kaajaan anoe henteu katendjo teh,anoe koe oerang dingarananhawa?

Naha eta hawa teh aja woedjoedna? Naha eta teh saroepa hidji barang? Dina tempat anoe aja hawaan, geuning oerang henteu nëndjo naon-naon. Naha kira-kirana aja barang naon-naon dina eta hawa teh ?

Eta pertanjaan-pertanjaan,koe oerang gampang pisan didja- wabna.Oepama oerang njokot hidji djadjambaran anoe beunang ngeusian koe tjai, pek njokot deui hidji loemoer, toeloej ditang- koebkeun kana eta tjai sarta diteueulkeun ka handap. Koemaha katendjona koe oerang ? Eta loemoer teh bet geuning kosong bae henteu kaeusian koe tjai. Naon sababna noe matak kitoe ? Děmi sababna,anoe matak kitoe teh,lantaran geus aja naon-naon di djěrona eta loemoer,anoe ngahalangan kana asoepna tjai, nja eta geus ajaha w a,anoe henteu beunang disingkirkeun, djadi koe tina kitoena henteu bisa aja tjai anoe asoep kana loemoer. Pendekna eta hawa ngahalangan asoepna tjai kana djero loemoer; djadi koe tina kitoena hawa teh geus tangtoe hidji roepa woedjoed anoe henteu katendjo koe mata.Moenggoehing dina elmoe alam geus ditangtoekeun, woedjoed teh tangtoe ngabogaan hidji.ĕnggon.Enggon anoe geus ditjitjingan koe hidji barang, barang anoe sedjen henteu bisa njitjingan babarengan dina djero sawaktoe. Nja kitoe deui eta barang anoe henteu katendjo djeung anoe henteu beunang ditjabak atawa ditjěkěl teh, ngabogaan tanaga, anoe bisa nĕrangkeun ka oerang, jen eta barang anoe henteu katendjo teh,běněr pisan aja woedjoedna.Oepama hawa obah, nja eta oepama angin něbak tarik, něpi ka ngaroengkadkeun tatangkalan,atawa ngaloengkeun doedoekoej oerang,eta geus njata pisan, jen hawa teh hidji woedjoed,henteu beda djeung barang anoe katendjo djoenggĕrĕngna. Arimoenggoehing angin

teh sačnja-ĕnjana nja eta obahna hawa.Enja pisan oerang henteu bisa nendjo eta angin, tatapi oerang bisa ngarasa panĕbakna, nja kitoe deui ngadenge sorana ngagělěboeg,koe tina naradjang kana roepa-roepa barang sakoer anoe kaliwat. Dina bab ieu sakalian kaoela arek nĕrangkeun, jen moenggoehing woedjoed barang-barang teh,bisa ngadjadi 3 roepa (woedjoed), anoe beda-beda roepana djeung tanagana.

Anoe kahidji ngadjadi sipat woedjoed teuas, saperti: batoe, es, taneuh, tambaga,beusi,emas djeung salianna ti eta,

Anoe kadoea, ngadjadi sipat entjer, saperti:tjai, anggoer, minjak djeung salianna ti eta.

katiloena ngadjadi hawa atawa gas, : hawa salianna ti Djadi di teh aja : djeung hawa Sawareh barang lantaran aja bisa warna Nja tjai entjer nja sipat entjer Tatapi tiis katjida nja djadi Nja kitoe deui ditaheur tjai Mimitina koe dina tjai lila lila leungit pabarěntjaj Nja kitoe deui timah hidji njadjadina entjer ditaheur nja entjer Lian ti nja kitoe perak djeung salianna ti entjer ditaheur leuwih ti naheur timah Aja pěpělikan entjer nja perak kwik kentěl winter di tanah Eropa atawa tirisna Eta aer perak bi- kěntěl nja tanah Eropa tiis perak ditaheur lila lila ka dina wadahna tjai nja djoedte u asentjer djeunghawa gas nja tjai Nja kitoe lantaran tadi ajeuna heran jen henteu katendjo nja hidji katjabak henteu sok hawa ditjitjingan minangka njimboetan kana Walanda dingaranan dampkring Eta hawa baris djeung koe sarta baris ngadjadikeun Dina hidji tempat taja wana bisa hiroep nja kitoe Anoe matak roehak tampolong teh sok gantjang hawa dina gantjang

beak loej Ari hawa teh lain woengkoel tatapi nja eta gas Anoe kahidji ngarannazuurstof matak dina zuurstof sok Anoe stikstof sok mareuman kana matak kana stikstof Baris nganjatakeun diterangkeun tadi akalna teh kieu dina hidji kelěr anoe beunang zuurstof lilin anoe kakara beunang aja saeutik lilin gantjang teh katjida Nja kitoe deui hidji kawat kelěr tadi kawat tjitjikaan tingbaranjaj Tah kitoe dina zuurstof woengkoel hidji leutik kana keler tadi zuurstof tjitjing henteu reuwaseun atawa nja kitoe djongdjon stikstof teh katjida Keler ngeusian koe stikstof lilin gantjang njȧ kitoe kana keler kabina djeung lila lila Noercetkeun diterangkeun di loehoer tadi djadi ajeuna jen zuurstof teh matak kana matak kana tatapi ari stikstof sabalikna pisan euweuh zuurstof aja hiroep sarta aja

hawa teh nja zuurstof djeung stikstof stikstof nja eta pikeun kana zuurstof hawa ngan woengkoel zuurstof aja roehajna saeutik gantjang sarta sarta aja di beak Ari hawa teh aja stikstof zuurstof

hawa ti dinja hawa teh Ari djeung henteu matak heran kanjahoan Tjai lain aja kanjahoan hidji dieusi tjai Nja kitoe deui tjai didjieun hawa nja tjai beuratna tinimbang keur djadi entjer Djadi tina kitoena hawa teh lain sipat atawa entjer,beurat. beurat tangtoe keun kana aja Nja kitoe deui hawa kana sakoer aja dina Engke baris diterangkeun jen hawa teh lain saeutik saeutik

III.Tjai.

Ari kana warna taja taja Eta tiloe nja kahidji entjer. Anoe ngadjadi teuas ditiisan nepi ka djadi Anoe katiloena gas ditaheur ka Djaman tjai saperti barang anoe kadjadianana tina hidji roepa Tatapi jen tjai ngadjadina tina tjampoeranana nja zuurstof diterangkeun tadi aja di awang awang djeung anoe deui ngaranna waterstof beunang atjinaatawa sarina tjaiHal diterangkeun di Děmi tjai teh beungeut tiloe pèr nja laoet djeung salianna ti Waloengan ngadjadikeun nja kokotjoran kokotjoran laleutik sarta

kokotjoran kokotjoran ngadjaradina tina tjinjoesoe tjai tina Eta tjinjoesoe teh saěnja tjai di taneuh djadi tina tjai tjai hoedjan di tempat tempat dareukeut ka dinja atawa entjerna atawa wadah tjai teuing tjaina ka loear (ngaboerial) tina liang atawa leutik Nja sok tjinjoesoe tea tjai ka loear tina ngotjor dina Walanda dingarananda mp kitoe Di atawa solokan atawa di di tempat tempat baraseuh sok. ka Eta teh nja hawa tjai tina tjai atawa tjai děmi koe Walanda wa terdampNja kitoe deui sanadjan hawa keur waktoe sarta dina hawa teh aja tjai tjai dina piring tjeper sok sarta pisan beak

Eta anoe saroepa kitoe teh leuwih gantjang beakna oepama eta piring anoe dieusian tjai teh dipoëkeun.Tjaianoe keur djadi saab kitoe disěboetna njaab, tégésna ngadjadi saroepa hawa njambocang ka awang-awang. Eta tjai anoe ngadjadi hawa atawa halimoen, saperti anoe geus kaseboet di loehoer tadi, oge kadjadian di saloehoereunana laoetan djeung talaga-talaga. Tina beungeut tjai anoe sakitoe legana teh taja eureunna,těroes bae njamboeang haseup tjai ka loehoer tjampoer djeung hawa biasa djadi mega. Eta mega-mega anoe saroepa kitoe teh nja eta pakoempoelan haseup tjai di awang-awang ngaralajang. Eta megalila ti lila koe katiisan toeloej ngadjaradi tetes-tetes, nja geus kitoe ngadjaradi hoedjan saldjoe atawa hoedjan boeah, ragrag kana beungeut boemi. Koe tina. kitoena eta tjai hoedjan toeloej ngeusian deui liang-liang tjai (tjinjoesoe) tea,anoe ngadjadikeun kokotjoran leutik djeung waloengan gěde. Tah eta kitoe bae taja eureunna salalawasna lampahna tjai dina beungeut boemi teh. Eta tjai teh bisa njamboeang, oepama ngawoedjoed barang anoe dingaranan saab tea,sabab eta saab teh nja saperti gas bae, kahajangna sok téroes ngagedean (beukah). Lila-lila toeloej ragrag ka handap,da moenggoehing tjai teh henteu bisa salawasna ngalajang di awang-awang bae,sabab leuwih beurat ti batan hawa. Ari obahna tjai dina taneuh teh nja eta ngan koe tina miringna tempat bae,sabab moenggoehing tjai teh kahajangna nja eta salilana sok ngotjor kana těmpat-tempat anoe harandap. Koe tina kitoena eta tjai ngotjor tina liang-liang tjai anoe di tempat-tempat loehoer ka tempat-tempat anoe harandap téroes ka laoet. Sabab babakoena moenggoehing liang-liang tjaiteh djeung sirah-sirahna waloengan, ajana dina lamping-lamping goenoeng atawa dina soekoe goenoeng. Ari goenoeng-goenoeng anoe laloehoer salawasna sok tiis bae hawana, samalahan di tanah Eropa mah eta poentjakna goenoeng-goenoeng anoe laloehoer teh sok katoetoepan koe saldjoe(sneeuw), sabab di dinja hawana leuwih tiis tinimbang di tempat-tempat anoe harandap, nja kitoe deui eta saldjoe sok tara djadi entjer kabeh. Di sawareh tempat di pagoenoengan tanah Eropa di poentjakna atawa dina lamping-lampingna goenoeng sok loba gletscher, hartina dina basa Soenda toempoekan es anoe gědena sagěde goenoeng,sok parotong atawa paregat, toeloej ngagolosor lalaoenan maradjoe kana lamping-lamping,loba noe sok ragrag kana laoetan kapalidkeun koe lambak djeung t jilaoet. Di mana něpi kana tempat-tempat anoe rada panas, toeloej eta gletschers teh antjoer ngadjadi tjai deui. Koe lantaran entjerna saldjoe djeung es anoe sakitoe lobana teh, liang-liang tjaianoe araja dina soekoe goenoeng kaeusian tjai deui, nepi ka parinoeh. Sok loba waloengan ngotjor ti loehoer goenoeng kana djoerang-

3. Pintoe-aer di Poelo Djawa.

atawa ka ti těmpat ka kitoe dingaranan tjoeroegEta teh loba tina ditangtoekeun Geura matak katjida tjai tina tjaina moentjrat tjrat tjaina ti alam nja waloengan Rijn di Eropa Niagara di Amerika Kaler djeung Nijl Afrika Ari diPriangan nja Tjikapoendoeng pal ti Koeloneun Lembang aja deui nja Tji-leuwih nja kitoe deui Tjibeureum di Tjipanas Lantaran ieu tjaina ngotjor ka

tjai ka tempat ngotjorna teh henteu tarik lělěr leuleuj miringna taneuh nětěk njangsaja pisan saperti Kali Brantas Bangawan Tjimanoek Tjitaroem ka pisan ngotjorna keur waktoe aja di pagoenoengan lantaran tanahna miringna katjida komo deukeut kana sirahna mani kawas

teuing tina teuing kaoela lain njaritakeun hal dina ieu Tatapi kitoe pisan koe kaoela dititik pikeun kahiroepan tina tani Di Poelo Djawa ti Kali Brantas Pamali tjaina disim- dimangpaatkeun pikeun pikeun ngi- sarta di keur djalan mareuman Tjai teh baris pisan hawa pisan keur Eta tjai teh kaasoep tina kahakanan djeung inoemeun sarta pĕrloe baris awak nja kitoe deui baris běrěsihan imah djeung sarta minangka kahakanan laoek tjai wilangan koe sok diala pirang

.

Djawa

Poelo di

sawah

njaian

pikeun

-solokan

Solokan

4.

lacek Kadjaba ti katjida baris ngirimkeun bareurat dina atawa kapal kapalti hidji tempat katempat di ditjitjingan Di hawana tiis katjida ka tjai

dina djalan kitoe nja- njabaan teh sok saperti tapi taja kikipingna disel oet Walanda slede ditarikna di Eropa atawa ren- dier samalah aja ditarik andjing nja eta Siberië di tjai didjieun kakoeatanana teh katjida Geuning teko bisa kaaloengkeun tjai teko bakal kaaloengkeun tatapi tjai dina teko beuki ngalo- bisa mětjatkeun atawa bisa ngaboetjatkeun katjida Samalah koe akal djeung tjai (stoom ) geuning hidji těmpat koe katjida baris

Saperti kareta ka narik kareta kareta lobana djeung bareuratna nja make tanaga Nja kitoe deui teh sok madjoekeun kapal kapal angin djeung kapal Eta haseup teh ka kana bareurat dipake kai tjai njieun minjak njieun listrik salian ti deui Pondokna waktoe Weu nja katjida gědena teh njaho pilakadar tjai djeung ditaheur bět teuing

IV. api atawa

Arigoenoeng sok aja kawahan dina poentjakna

atawa deukeut poentjakna Eta kawah sok atawa kakapeungan haseup djeung patjampoer leboe sarta atawa walirang moentjrat moentjrat ka awang-

5. Kawah goenoeng Lamongan.

.

Parahoe

Tangkoeban

G. di Ratoe Kawah
6.

kitoe di mah di Poelo Djawa loba Roepana kawah teh kaprahna tjorong Ari anoe entjer ka loear tina kawah kana lamping walahar Eta walahar teh henteu salilana ka loear tina djèro kawah tatapi mang-windoe windoe aja dina kawah Tina eta kawah henteu ka loear haseup atawa taja anoe matak pikasalĕm-

Eta kitoe dina taneuh taja sarta tina kawahna kaloearan beuki rosa sarta beuki tarik kadangkala taneuh eundeur sarta tina kawah beuki patjampoer djeung ka ari ti peuting teh di taneuh beuki tina kawah ka tingbalalěwer ka awang Eta katen-

ka awang sok tingbaranjaj Batoe keusik ti kana lamping lampingna djeung ka tempat dareukeut ka dinja walahar djěro kawah ka tina ngotjor ka landeuh Naon kataradjang koe walahar raroeksak Imah imah palawidja djeung salianna ti dina sawatara waktoe bae karoeang koe walahar teh kari boetak kawas taja koe kabeuleum Lila lila teh lělěr rada ngotjorna walahar eureun sarta dina sawatara tina waktoe eundeur ngan saeutik ka loear tina kawah tina rongkahna Ti dinja kawah nepi ka windoe lilana kakara djadi tanaga matak ngaroeksakkeun sakitoe Eta kitoe kadjadian di tanah Italië Vesuvius deukeut dajeuh Napels di di djaman Radja Titus Eta Vesuvius něpi ka bisa Herculanum

. 1921 September tanggal dina Bromo goenoeng

7.
Kawah

Keur waktoena nepi ka lilana ari braj tjaang teh kabeh. reureuh mětjahna Vesuvius taja hidji djělěma njahoëun deui di ajana anoe hardjana Di djaman kakara Pompeji katangen deui lantaran kakali keur toekang ngoelik kana

pisan Eta taja tětěp saperti kaajaanana di djaman

keur waktoe djaman Imah imah gambar artja artja imah ti eta taja koetjiwana Eta kabeh nganjatakeun ka oerang djaman Eroem sarta adat kabiasaanana di harita kanjahoan Eta kabeh leuwih ti diterangkeun harita Ari walahar ka loear tina kawah dina waktoe njaeuran lamping lamping pisan gantjang pisan ngadjadi tiisna sarta këntěl nja ari lila lila djadi ratoes legana Sawareh walahar Italië sok didjarieunan imah hiasan imah wadah djeung salianna ti Eta kitoe NapelsAri walahar kasar sok dipake djalan Geuning di tanah Priangan ajeuna tetela keneh walahar bidjil tina waktoe Tjipanas hideung Djaba ti dinja di Hindia teu koerang malah sok aja ka ngaroeksak nagara Rakata tjara mariěm něpi ka Timoer aja kapal lambak ka Těloek Sawareh sok leutak. pirang Nja kitoe 1 sok aja tjai mantjěr ka Eta kitoe Walanda geiser pangmashoerna Ijsland loba pisan pasir pasir laleutik Dina oenggal pasir aja liang tjai di Anoe ajana.

{

8.
G. Měrapi dina samemehna .bitoe 2

dina hidji pasir anoe loehoerna 2 atawa 3 meter. Di tengah-tengahna eta pasir aja saroepa balong-balong dareet. Di tengah-tengahna eta balong-balong, aja liang sababaraha meter djĕrona di djero taneuh. Tina eta liang sakapeung-kapeungeun sok një- rělěng tjai panas gěde pisan, nepi ka mantjerna teh loehoerna aja 20 Meter sarta sorana ngagoeroeh. Sanadjan eta kaajaan kawah geus lila ditoengtikna koe anoe palintěr, tatapi sabab-sababna anoe ĕnja-ĕnja matak bitoe djeung aja lini mah tatjan bisa kapanggih bae.Tajohna bae dina djěro taneuh (boemi)mangreboe-reboe deupa djěrona teh katjida pisan panasna, něpi ka sagala barang anoe aja dina boemi djadi antjoer djeung hoeroeng kabeh,sarta kadangkala sok ka loear tina liang-liang dina djěro boemi ka loehoer měrěbés, nja ngadjadikeun bitoena goenoeng sarta kawah-kawah tea. Eta pangira anoė saroepa kitoe teh geus loba anoe pěrtjaja, tatapi ari noe saběněrna mah katrangan anoejakti, tatjan aja kanjataanana anoe tětěp. Nja kitoe deui dina dasarna sagara di sawareh tempat tajohna bae loba kawah anoe djaradi.Mindeng pisan di sawareh laoetan sok ngadadak aja poelo anjar atawa les bae leungit poelo anoe geus nahoen nahoen, tjara poelo Rakata geuning. Mimitina koe oerang kadenge goemoeloedoeg djoeměgoer sarta haseup ngabělěgběg tjara alamatna goenoeng bitoe. Eta anoe saroepa kitoe teh tajohna bae bitoena goenoeng seuneu dina djěro laoetan, toeloej lebah dinja dasarna sagara kasoeroeng ka loehoer,sarta koe tina kitoena nja ngadjadikeun poelo. Eta anoe saroepa kitoe teh tatjan lila nepi ka ajeuna, kadjadian di bawahan Joenani (Griek) di deukeut poelo Santorino. Di dinja aja poelo anoe anjar djadi. Di tanah Eropa henteu pati loba goenoeng seuneu,anoe di waktoe ajeuna ngaloearkeun walahar. Di djaman baheula nja kaitoeng loba oge eta goenoeng seuneu teh. Di tanah Parasman (Frankrijk) loba goenoeng ange baheulana ngaloearkeun seuneu, tatapi di djaman ajeuna geus parareum kabeh. Eta oerang bisa nganjatakeun kitoe, nja eta koe tina ditoengtik dina tempat-tempat noe loba oeroetna djeung loba walahar anoe kapanggih di sakoeriling-boengking goenoeng anoe dikira oeroet goenoeng seuneu tea.Goenoeng-goenoeng seuneu anoe dina mangsa ajeuna ngaloearkeun seuneu, nja eta : Visuvius di deukeut dajeuh Napels, goenoeng-api Etna di poelo Sicilië, goenoeng Stromboli djeung goenoeng anoe laleutik di poelo-poelo Lipari djeung goenoeng Hekla di poelo Ijsland.Goenoeng seuneu anoe pangloehoerna di antara ieu goenoeng-goenoeng, nja eta goenoeng Etna,loehoerna aja 2400 Meter. Di banoea Azië henteu pati loba goenoeng seuneu, tatapi anoe loba teh nja eta di poelo-poelona, saperti di poelo Djawa, tangtoe oerang geus pada njaraho kabeh, geuning sok minděng aja Kabeungharan alam.

,

dareukeut Ari Amerika ajana di nja eta aja basisir Eta teh Jarulla di tanah Mexico djeung di Peru

V. Lini.

deui matak heran henteu pati njaho sabab saperti mětjahna nja anoelini Tajohna kadjadianana liningagolong djeung ka- lini biasana nja-tempat deukeut kana nja kitoe deui kadjadianana lini sok djadina Eta lini taneuh teh henteu pati sakoer sakoerilingna Aja lini taneuh teh arek lini heula taneuh-djělěma tjaritjing teh arek aja lini Eta lini kitoe tch geus kadjadian Lima di tanah Peru Amerika Kidoel djadi njaring- kah Tatapi kadangkala tara taneuh Eta kitoe teh kadjadian di aja lini dajeuh Lisabon di tanah Portegis Lantaran lini Tjiandjoer masigitna ka aja katindih di tempat di dajeuh taneuhna tjai di kakotjlak ka lini pirang djeung tidatang ka aja lamari dieusi barang pětjah tibalik Djalan karata Tjiběběr djeung roeksak

Djalma djalma rarisieun ka imahna mareuting djeung marangkalan di djeung sisi sisi

. 9.

1921 September tanggal dina bitoe waktoe Bromo Goenoeng

Koe ditjaritakeun lini teh tarĕrang nja eta geuning teh karasana koe eundeur perti gendjlong tjara ombak tjai Kadangkala eta tatapi djěnghok teu heuleutna Waktoe lini di Lissabon aja tiloe kali pangtarikna sarta nja dajeuh Eta lini kitoe sawareh sok kěrěp tatapi deui aja heuleutna Lini mah teh sok karasa ka Waktoe lini Lissabon karasa di sakoeliahna tanah Portěgis sarta dina harita aja lini di tanah Parasman (Frankrijk). Zwitzerland Ijsland West Indië aja lini tajohna lini mimitina aja Lissabon tea Eta lini teh pisan matak kana Sapĕrtina war tempat aja nareundeut lila lila djadi ;atawa laoetan sok aja djeung salianna ti Nja kitoe deui Jorullo di tanah keur waktoe aja lini Biasana keur waktoe lini katjida ka ngadjadikeun katjilakaan kapal kapal lalajaran malah sawareh ka Tatapi aja kabina bina lini ari hawa aja awang-awang pipiloeeun langit teh sok katendjo taja reueukna saeutik eutik atjan ditjaritakeun tadi njata jen lini katjida hidji kadjadian kabina bina toer matak pikasieuneun taja pisan piakaleunana baris nolak balai sakitoe taneuh sakitoe teuasna aja dina mitian sarta hate katjida miris Ngan aja baris njingkahan nja ringkah atawa imah imah Di tanah Walanda mah pisan lini ngan tina kitoena Walanda pati rareuwaseun teuing aja lini Anoe

aja lini anoe sok ngaroeksak, nja eta di tempat-tempat sabeulah kidoel. Ari anoe sok kérép pisan aja lini gede, nja eta di kapoeloan India-Koelon,di tanah Centraal Amerika djeung di tanah-tanah anoe dareukeut ka dinja.Nja kitoe deui di tanah India-Wetan sok mindeng aja lini, tangtoe sarerea ge geus tarěrang, koemaha rasana oepama waktoe aja lini. Dina tahoen 1901 waktoe aja linigěde di Banda, pirang-pirang imah djeung wawangoenan anoe raroentoeh. Bedjana noe matak di oerang,di Priangan,imah-imah oerang Priboemi henteu ditembok sarta make kolong ditatapakan, nja eta baris ngadjaga bisi ajalini.Samangsa-mangsa taneuh ojag, imah anoe kolongan teh miloe ojag,henteu matak salempang tereh roentoeh.

VI. Arĕng batoe.

Areng batoe kaasoep kana kaajaan doenja anoe perloe pisan dikanjahokeun koe oerang sarerea.Kadjaba ti dipake njoeloehan hawoe hoeloe kareta api ( locomotief),sok dipake minangkasoe- loeh di kapal-kapal api atawa pabrik-pabrik dj. s. t. Děmi roepana areng batoe teh hideung,teuasna saperti batoe, tapi ari dibeuleum hoeroeng. Di tanah Hindia-Nederland lolobana datangna tipoelo Soematra,tipagoenoengan Ombilin djeung ti poelo Laoet, kidoel-wetaneun poelo Borneo.

Ari di tanah Walanda teh ba-

bakoena ti tanah Inggris djeung Duitschland ari dinja aja Limburg henteu pati nja kitoe di tanah Parasman Lolobana meureun kanjahona hal areng nja njaho sok dipake naon ti Kanjaho

Padahal ari masih pisan dikanjahokeun kai kana di mana ger, geuwat tjokot hideung djadi roehak sok Mindeng kai nja Atoeranana njieun kieu kai heula kitoe. pek dirimboenan koe taneuh Koe lantaran hawa pati bisa- eun kana kai tea kai teh henteu sakoemaha kai sarta ngadjadi njam- ka awang awang tatapi kai keneh kai Walanda koolstof nja Děmi koolstof henteu dina kai — djadi--bisa djadi tatangkalan kakeueum di tjai windoe lilana kai tjampoer tjai ari koolstofna tinggaleun lila lila nja djadi areng dina tjai Ari kai aja koolstofna sanadjan ngan beunjeur Eta pisan diterangkeunana nja njokot kertas atawa lamak diantělan tapi ka geuning teh hideung Nja kitoe ngaliwět nja koolstof aja dina kedjo atawa dina kahakanan ti atawa ka jen aja koolstofna Ari tatangkalan djadi lantaran kakeueum tjai langka dina rawa. Ari di tanah Walanda,kitoe teh loba katjida nja di tempat rawa di tempat salilaná tjěbrek tatangkalan aja tjěbrek taran kakeueum tjai djadi Eta kitoe dinja poelkeun sarta nja soeloeh Walanda dingarananturfdidjoeal ka ngadjadikeun

Loeloemajanan baris nganjatakeun leuleutikan kitoe dina djěro tjai pirang tahoen lilana Eta,disina

meuleum turf tea teurak koe sarta koerang ditjaritakeun di loehoer tadi djadi kai teh lantaran akal tatapi ari turf mah teh koe lantaran dina tjai tjai turf digěntjet djadi tambah sarta hideung Tah ajeuna tina kitoena malikan deui njaritakeun pěrkara tea Di djaman pirang win- lilana waktoe ajeuna Di djaman ajeuna tanah di djaman lana laoetan djeung loba leutik Dina tatangkalan weung tatangkalan pisan Eta leuweung leuweung teh sok diraroeksak tjaah tjaah koe angin topan djeung lianna ti ka leuweung leuweung leutak keusik sarta pindah ka Eta leuweung ka- teh kai kaina nja kitoe tina katindihan taneuh djeung atawa keusik lilana katjida tina kitoena kai kai leuweung djaradi heubeul ti nja djadi tea Di Inggris Duitschland djeung di bilangan Limburg di tanah Walanda teh dikali katjida Eta pisan didjieunna arek teh kana dikerek atawa rante koe kai atawa tjarangka pěti kai railbaan nja kareta leutik nakĕr kareta tjotjooan Eta areng dialana linggis patjoel djeung pakakas lianna ti kitoe dikerek ditarik ka tjarangka dimomot dina kareta leutik kana dinja Eta dina matak katjida sok aja katjilakaan nja koe lantaran sok aja dina

11. Goeha batoe -areng di Ombilin (P. Soematra ).

koe seuneu naon bae anue dibawa ka djěro eta goeha,sabab eta gas teh sengět katjida. Dina waktoe kadjadian anoe saroepa kitoe, mangratoes-ratoes djělěma anoe maraot, koe lantaran ngadadak hoeroengna gas tea.Sanadjan sakitoe nja matak salempangna oge sarta njilakakeun mangpirang-pirang njawa manoesa, hajoh bae pada ngaroekoejan arěng-batoe tina djěro eta goeha, meunang pirang-pirang malioen ton lobana dina satahoen- tahoenna (hidji ton aja 1000 K. G. ), sabab dina mangsa ajeuna oerang perloe pisan koedoe make areng-batoe,soemawonna ajeuna sanggeus perang gede di Eropa, pirang-pirang tempat goeha areng-batoe di nagara België djeung nagara Parasman anoe diroeksak djeung dikeueum koe oerang Duitschland.Tjoba oepama. euweuh areng-batoe,koemaha oerang pibisaeun ngadjalankeun kareta api, kapal api djeung pabrik-pabrik anoe galěde ? Oepama taja panasna seuneu anoe ngadjadikeun stoom dina djěro katelna kareta-api atawa kapal-api, geus tangtoe eta kapal-api djeung kareta api teh hamo barisaeun ladjoe. Salianna ti eta oepama

taja nja pibisaeun ngadjalankeun baris njieun lawon njieun pakakas ngaragadji kai njieun djeung ti Nja kitoe deui lampoe baris njaangan didjieunna tina tina leuwih tidinja kapan Eropa winter Koemaha piakaleunana baris keur tiris katjida toer euweuh arĕng baris Djadi tina kitoena měsin teh

13.-., Kareta api djeung kapal api moal deakeun madjoe-.lamoen di, koeat-

Gambar.

14. Pabrik tempat ngajak djeung njitak
    -batoe

areng di

Sawah

Loento

( ). Soematra

euweuh aja salalawasna baris loba katjida ari kai atawa turf mah matak katjida pisan mahalna nja eta lantaran koerang pisan pabrik pabrik bisa Nja kitoe deui turf pati kai leuweung sakitoe lobana baris gantjang pisan di aja leuweung woengkoel kai Nilik ditjaritakeun tadi tetela jen pisan djeung

VII. Patlot djeung intěn.

Taksiran kaoela loba djéléma anoe ngira, jen patlot djeung intěn teh henteu sabangsa,misah golongan.Tjoba oepama oerang nimbang patlot anoe sakitoe kasarna teh, roepana hideung-djeung moerah pisan hargana, dibandingkeun djeung intén,anoe-sakitoe aloesna djeung tjahjana sakitoe montjorongna,eta djaoeh pisan bedana.Tatapi ari saĕnja-ĕnjana mah eta doea roepa barang teh toenggal saasal,saroea bangsana, nja eta bangsa areng (koolstof) keneh, sabangsa djeung areng batoe djeung areng kai bae. Arienggonna eta intěn teh anoe rada loba di tanah Brazilië, Poelo Borneo djeung di tanah Afrika sabeulah kidoel, tatapi kitoe oge henteu pati loba. Eta intén ajana henteu pati djéro-djěro teuing dina taneuh,koe tina kitoena oerang henteu pérloe ngoekoej taneuh djěro-djěro,henteu saperti ngala areng batoe. Neangan inten teh kaitoeng bangga oge,sabab mindeng pisan oerang koedoe mariksa heula taneuh loba katjida,lamoen oerang hajang nganjahokeun,naha di dinja teh aja intenna atawa euweuh. Koemaha ana beh teh intěnna lalemboet'djeung garo- reng; malah sakapeung mah loepoet pisan. Oǝpama eta inten kakara kapanggih tina djéro taneuh, roepana henteu boeboerinjajan sarta montjorong,koe anoe henteu njahoëun mah dinjanaan batoe loembrah bae. Ari sababna lantaran gosokeun keneh,da eta intén teh kakara ngabogaan tjahja, oepama énggeus diasah. Ari intén teh nja eta hidji bangsa batoe anoe pangteuasna pisan diantara batoe-batoe anoe geus kanjahoan

koe oerang.Oepama oerang rek ngasah intén teh,koedoe koe saroepa barang anoe sakoerang-koerangna teuasna saroea djeung intěn;lamoen teu kitoe meureun gaplah bae. Koe sabab eta,

inten teh inten Eta katjida pisan lilana nja kitoe deui koedoe ati ati Pabrik inten ajana dajeuh Amsterdam inten hideung montjorongna leungit Nja kitoe deui inten dina hidji paranti njieun kadjadianana teh henteu sok toekang Koe katjida jen intěn teh keneh (koolstof Koe inten katjida dipake katja salianna ti Ari atoeranana katja kieu : katjana pek digarit diteueulkeun ti dinja roetkeun tapak garitan intén Děmi patlot nja hidji koolstof keneh Anoe loba ajana nja Inggris Duitschland dikali tina rang di rata tapakna, nja Koe tina kitoena sok didjieun patlot Eta patlot na sok tara antjoer Koe patlot teh sok didjieun sangrajan atawa dipake wadah ngentjerkeun mata Patlot kitoe didjieunan Walanda graphiet didjieun beusi taihiangan atawa

VIII. Kajoe-api( kĕrekan ).

moal bireuk kana kajoe geuning sikina sok beureum atawa sarta gantjang pisan dikotretkeun karadak kajoe langka di djaman mah tatjan kapanggihna kira kira kakara ka toekang Njieun kajoe teh ka pirang pirang djělěma sarta pirang roepia kajoe ka mana-mana Kajoe

nja beureum ari

kapanggihna rada dieu Děmi njieun kajoe api teh nja sikina heula didjieunna koe kai katjida njieun sikina hidji hidji Anoe pabrik teuing ka anoe njarieunan sikina hidji hidji eta kajoe Koe hal ngeureutan sikina gantjang djadina tatapi pandjangnja kalieun kajoe Tidinja siki teh dientepkeun dina kai pandjang ti siki tea siki kajoe teh narolol ka loear kentja gepeng eta siki kajoe kitoe koe kai djeung tadi tea siki kajoe-api teh saperti tadi kai gepeng deui kitoe ka hidji kai-kai kentja narolol siki kajoe Tidinja kai pabarěntjaj kitoe siki kajoe walirang Migawena Mimitina ngentjerkeun walirang siki pek diantjlomkeun kana walirang Eta walirang entjer teh kana siki api sarta tiis sarta Anoe walirang teh koe roehak geus walirangna tea sarta walirang teurak kana kaina katapĕlan walirang tea henteu walirangna diantělkeun lantaran saeutik Koe hal hidji katjida tinimbang walirang njà phosphorus malam Eta phosphorus didjieunna tina katjida pisan nepi ka tjai bae dina tempat sok Baris njieun dientjerkeun heula ditjampoeran ka djadi kitoe siki kajoe walirangan kentja diantjlomkeun deui kana Eta kana walirang lila lila siki kajoe kentja aja walirang

teh diteukteukan, nja walirang arek siki teh dikotretkeun kana barang karadak gantjang dikotretkeun Geura tjoba tjoba kantjing naon kantjing Nja kitoe deui siki walirang dikotretkeun djadi Eta panas teh geus pikeun ngahoeroeng keun Ti dinja teh teurak walirang sarta walirang teurak kana siki kajoe ati ati kana kajoe gantjang teh ratjoen matih Mindeng paeh lantaran atawa Di djaman henteu matak njilakakeun teuing ka di tanah akal njieun kajoe matak njilakakeun ditjaritakeun di tadi Eta kajoe didjieunna tanah tatapi aja ratjoenan Eta kajoe kitoe ngotretkeun kana gigirna wadahna disadiakeun ngotretkeun sikina tea Djadi mah teh pati teuing inggis kěrekan teu dikotretkeun kana ngotretkeun hamo henteu tjara kěrekan ,teh babari Djadi kěrekan teh kaelehkeun kěrekan djidjieunan djaman nja ti Parasman Inggris Amerika Tjina ti

IX. Eunteung.

Sarerea njaraho eunteung teh leutik tatapi ari kolot henteu njarahoëun di teh

Ti peuting korsi lomari sarta ti pareum katendjo Lain leungit njingkah tina tatapi leungit teu dirarampa mah araja ka mana katendjo Ari matak kieu Lamoen njokot hidji patlot digolerkeun Tatapi teu patlot atawa katendjo Djadi kitoe meureun tina patlot atawa teh aja langkang kana djĕro matak ngadjadikeun Tatapi koe djadi kalang- baris kana bisa katendjo Eta ka loear tina sipat djoeng- tjaang tjahaja Loba tjaang koe salianna ti Tatapi ari tjaang Djadi kitoe katendjo koe oerang tjahaja ti noe sedjen kana eta kitoe tina tjahajana kana. Tah eta kitoe sababna matak korsi lomari djeung ti euweuh tjahaja njaangan kana kalangkangna ka

mawa hidji tjaang kana tempat njeungeut aja tjahaja kana korsi djeung lomari tea sarta tjahaja bisa nja boektina nendjo Eta malikna tjahaja tina kana panon maliknatjahaja Walandaterugkaat- singtina tjahaja leuwih sarta leuwih rata tjahajana terugkaatsingna leuwih njěkěl lilin dina hidji blek nekěl teh tina lilin malikna deui ka tina blek tina lilin kana mata

Koe hal lilin Nja kana lilin tjahajana kana Nja kitoe lilin dina blek Eta tjahaja lilin teh tina lilin tatapi nja tjahaja lilin blek malikna tjahaja lilin lantaran blek tea Salianna ti dina rata atawa kitoe koe teh lain tjahajana sipat tjahaja tatapi katendjo eunteung kieu tjahaja ti loear njorot kana beungeut ti dinja kana Eta malikeunana tjahaja teh kana panon, tjahaja kana tjahaja ti loear kana kana sarta tina eunteung kana Eta tjahaja ka oerang tina nja dina Ari dipake nja

Ari njieun kieu rata pisan kitoe tapi lamoen djangdji běling teh djadina eunteung pati tjahaja ka loear tina kitoena malikna tjahaja koerang Ari rata teh deui hidji barang kana montjorna tjahaja dipětakeun ipis diamparkeun ning kitoe di koe tjai kwik) Ti dinja gantjang ditoem-

Eta lambaran kwik hidji sarta rakět pisan nja kitoe rata Eta ratana kwik nja ari běling mah sarta kwik lambaran hidji roeksak

X. Goela.

Djaman baheula di tanah Eropa goela teh kaasoep barang langka

pisan,henteu meh sakabeh djělěma pada kana teh nja njaraho Baheula di tanah Eropa arek ngamisan make Ari kitoe tea matak jen Eropa tangkal sok didjieun di dinja djadi tatapi ngan hawana di di Hindia Wetan Hindia Koelon t Koe tanah Hindia Wetan djeung Koelon tatjan kaambah Eropa teh saeutik ka tanah Eropa Di tanah tatangkalan tiwoe Eta tiwoe di dinja sok dipělak Tangkalna sarta tjaina digěntjet tjaina něpi ka ngoetjoer sarta pisan kana tangkal tiwoe Tah nja tjai tiwoe koe sok didjieun ditoearan tangkal tiwoe leundjeuran kana panggilingan diarah tjaina pabrik pabrik teh didjieunna tina gilig tindihkeun tiwoena diantělkeun kana gilig moentir kagiling sarta tjaina ka loear tiwoena teh ka taja tjaina saeutik eutik atjan Eta tjai tiwoe diwadahan koe kantjah něpi ka taja kapitjeun Dina pabrik teh lain sahidji nja

Dina tjai tiwoe aja patjampoer djeung tjai sarta kokotor diwadahan koe kantjah ditaheur ka lila lila djadi kěntěl tjara tjaina leungit, Eta tjai tiwoe teh raha kali dikokolakeunana bisa djadi goela anoe běrěsih dikokolakeunana kitoe tatjan beureum kolot Tatjan lilana kolot sok dikirimkeun ka tanah Eropa nja baris, djadi Tatapi di ajeuna mah njieun teh di tanah, djeung tanah Eropa

Ari njieungoela, sangkan roepana bodas ngeplak, eta sok make tipoeng toelang beunang meuleum,atawa make apoe ditjampoer- keun djeung tjai gõela, digodog. Koe lantaran make eta akal, goela anoe roepana semoe beureum kolot teh,laoen-laoen djadi ngě- plak bodas, tatapi ngokolakeunana koedoe toelaten pisan sarta henteu meunang goeroenggoesoeh. Ajeuna oerang njåritakeun bab njieun goela-batoe,eta nga- donanana henteu pati beda djeung goela biasa, ngan bedana ari njieun goela-batoe mah ngagodogna teh, nja eta goela biasa koedoe sina antjoer heula, paninjoehna koedoe koe tjai panas atawa beunang oge koe tjai tiis, geus kitoe toeloej digodog, tatapi oelah nepi ka asak teuing, ngan koedoesawatara bae, bisi eta goela djadi kěntěl. Geus kitoe eta tjai goela beunang ngagodog teh didjait toeloej ditiiskeun lalaoenan, papatjoean oelah digěntak,sabab oepama niiskeunana goeroenggoesoeh, geus tangtoe hamo djadi goela-batoe,sarta sawareh mah sok ditjampoeran koe minjak gěmoek, pambrih aloes djadina goela-batoe. Dina eta wadah paniisan goela,koedoe dikěkěntěngan koe bola, sangkan goela anoe baris djadi goela-batoe teh bisa napěl kana eta bola, minangka ngamimitian ngadjadi gandoean;koe basa Walanda goela ngadjadi gandoean koe sorangan teh,disěboetna kristal.Oepama dina wadahna niiskeun goela tea henteu make bola, geus tangtoe eta goela,ari geus kěntěl sok ngadjadi ngagebleg teuas kawas dodol, djadi henteu ngabogaan roepa gandoean goegoeroentoelan saperti goela-batoe biasa. Děmi bangsa somahan Priboemi di oerang, ngagentjetna tiwoe teh koe panggilingan kai, pingpingna kai bangsa anoe tareuas saperti walikoekoen,sarta eta pingping lain dikěděngkeun tjara panggilingan beusi di pabrik-pabrik, tatapi ditangtoengkeun. Anoe hidji hoentoean. Biasana eta hoentoe tina roejoeng. Děmi dipětakeunana koe moending atawa koe sapi hidji dirarangkenan sarta dikaitkeun kana panggoëngna, toeloej moentir pingping panggilingan teh. Ditaheurna tjaina dina kantjah;dimana geus ngagolak,keur meudjeuhna ngaboedah, toeloej diteundeunan djoeboeng. Ari geus rada kěntěl dimoentjangan saeutik atawa make kaliki, ngarah tereh kolot toeloej didjait. Sabot keur niisan koedoe geuwat njadiakeun tjitakanana dina salasar, sarta ditjitak disina djadi teuas tjara goela kawoeng. Di Djawa-Wetan tjitakanana lain tjara di Pasoendan,koe awi, tatapi koe batok; goelana oge diseboetna goela kalapa. Anoe loba pisan somahan njarieunan goela kalapa pelak ti noe sorangan di Ponorogo, Toeloengagoeng djeung Malang. Di dinja panggilingan beusi, beunang měsĕn ti Amerika,koe pitoeloengna kantor tatanen..

goela teh, mah tina beuti biet, sabangsa bae djeung bit anoe beureum di ngan teh aja bitis Eta beuti bit tatapi henteu kana amisna tjai tiwoe Di tanah Eropa itoeng loba pabrik ngokolakeun tina beuti bit tea ngadjadina tina tiwoe tea Djaman goela teh mahal katjida koe njarieun henteu pati tatapi kaitoeng teuing nja djělěma nja ditjampoeran barang pangadjina leuwih ti batan Bangsa di Eropa sok aja wani njampoeran ka nja kaitoeng aja batina teh leuwih ti batan Tatapi akal kitoe pisan katangenna ditjaian sok gantjang lějoer patjampoer djeung tjai tatapi ari ditjaian hidji tjai patjampoer djeung tjai Ari sok di Eropa nja djeung djeung Di di Poelo Djawa nja eta pasir didjieunna tina tangkal tiwoe tea) kawoeng Hal njieun kawoeng di ditjaritakeun aja bireuk Di Atjeh djeung tjai tiwoe ngagentjet teh sawareh sok diketengkeun tjara tjinděkna ditaheur didjieun

XI.Ngambang djeung kalěm.

Oepamana oerang nimba tjai ti soemoer koe ember salilana eta ember aja dina djěro tjai, didjoengdjoengkeunana teh rada hampang, tatapi barang geus aja di loehoereun tjai, didjoengdjoengkeunana teh hese, djadi tambah beurat, saperti eta ember djadi ngabeuratan. Ari sababna nja eta : keur waktoe eta ember aja dina djěro tjai ditarik ka loehoer, tjai anoe dina djěro soemoer njoeroengkeun ka loehoer, djadi minangka mantoean njangga, koe tina kitoena tanaga oerang anoe dipake njadjoengdjoengkeun

ember teh tatapi Barang eta aja di tjai tjai teh djadi oerang koedoe djeung tjai Pikeun jen beuratna samoebarang dina tjai teh leuwih tinimbang djeung di loeareunana eta teh Kieu dina hidji timbangan leutik teun- hidji ditalian deui teundeunan beuratna ka saroea beuratna djeung Djadi beuratna beuratna

diantjlomkeun kana bokor beunang njaian ka kakeueum pisan tjai jen timbangan pelor teh ka Toeloej aja di deui timbangan teh ditjokotan ka eta timbangan Ajeuna jen dina djěro tjai leuwih ti batan di tjai Koe lantaran ditjoba lila lila katangen ditimbang dina tjai teh Sakoer barang kana tjai eta njingkahkeun tjai njokot hidji dieusian tjai ka pisan leber ti dinja ngantjlomkeun beusi atawa barang kana tangtoe tjai ka loear tina djadi leuwih leber tina kitoena njata jen eta beusi ngandih tjai sawatara Děmi tempat tjitjingna taja tjaina Djadi geus misti tjai teh ka loear tina djeung tea djeung antok tjai ka loear tina djeung antok tea Eta tjai kasingkirkeun koe eta teh aja Djadi koe tina kitoena barang aja dina tjai djadi leungit beuratna nja tjai kaandih tea Hidji ngandih tjai K. G. tjai geus tangtoe

K. G. tinimbang di tjai atawa eta barang ka koe K. G.
Ajeuna matak rang tjai kajoe beuratna K. G. katjida dilělěpkeun di tjai kaandih pisan tjai kaandih pasti leuwih

ti K. G. Djadi dika ditahanna tjai leuwih bědas ti kajoe kana tjai Koe

Ajeuna njokot kitoe leuwih beuratna K.G. Djadi beuratna tangtoe kalem tjai beusi kaelehkeun koe beuratna djadi pisan Barang nja beuratna koerang ti batan entjer diandih ari misti nja leuwih beurat tinimbang barang entjer diandih entjer leuwih beurat diantjlomkeun leuwih Beusi ratna K.G. geus ngandih tjai L. beuratna

K.G. Nja kitoe deui dilělěpkeun kana tjai
rasa njingkirkeun tjai L. Tatapi ari tjai beuratna L. teh leuwih ti K.G. Koe ka loehoer koe K.G. djadi

K. G. tea djadi dina tjai mah Ajeuna dikanjahokeun
tatapi nja ditjaritakeun tadi tea leuwih gede eta tambah njingkirkeunana tjai djadi beuki ka Djadi koe kitoe bisa didjieunna tina beusi nja diakalan tjai kasingkirkeun Beusi kalem dina tjai Tatapi didjieun ipis pek tampajan atawa teh tangtoe ari nja leuwih loba tjai disingkirkeun tinimbang

Tah nja matak ajeuna bisa njieun kapal tina djeung kapal didjieunna tina kai ajeuna njieun kapal beusi dipalar nja koeat Kapal kitoe tangtoe kilogram tatapi bět bisa dina ari nja

. di-Prioek Tandjoeng palaboean WITT DE JOHAN api Kapal 15.

AMSTERDAM OKAN

tjai kaandih leuwih loba tinimbang beuratna

kapal kabeh.

b C

XII. Sora.

teh nja tina dipaparinan Allah Naon teh sora Eta sora nja tarik kendor djeung teu Nja kitoe deui

roepa-roepa ngaranna, saperti:djědor,hoshos,heos,korosak, hiĕng, broeg djeung salianna ti eta. Hidji barang pang matak bisa mere sora (njora) teh, nja eta oepama eta barang digětěrkeun;eta gětěrna teh katjida pisan gantjangna, datang ka oerang henteu bisa nangenan, tatapi oepama ditjabak(ragap )nja kanjahoan oge. Gětěr anoe alon, henteu bisa kadenge, nja eta oepama panggětěrna koerangti 16 kali dina djero sasěkon. Arisipat barang anoe sok ngagětěr teh, nja eta barang anoe ngabogaan bakat teuas toer leuleus-liat (sipat měsat). Eca barang anoe saroepa kitoe sok mere sora (njora).Õepamana : kawat-piano kawat-biola,kawat-rěbab,kawat-katjapi,ilat-ilatna harmonika, perna djam,koelit terěbang,koelit bědoeg,atawa koelit kendang, eta kabeh ngabogaan sip at měsat. Eta barang-barang anoe kasěboet di loehoer, ngagětěrna teh koe lantaran digětěrkeun koe roepa-roepa pakakas, nja eta: kawat-biola djeung rěbab digětěrkeu- nana koe pangeset,biasana didjieunna tina boebat boentoet koeda, digosok make arpoes, soepaja pěrěd; oepama henteu make digosok heula koe arpoes, tangtoe eta pangeset dikesetkeunana teh lesang, hamo njora biolana atawa rěbabna,koe lantaran kawatna henteu bisa ngagětěr. Ari piano disadana (njorana),nja eta kawatna ditakol koe paloe leutik, toeloej eta kawat ngagětěr, nja kawatna tea djadi njora(disada ). Aridjam disadana, nja eta gentana (belna ) atawa perna ditakol koe paloe leutik, tatapi eta paloe sanggeusna nakoľ koedoe gantjang mětjat deui tina genta,sabab oepama henteu kitoe, tangtoe sorana hamo haroes mentjrang. Ari harmonikanjorana nja eta koe lantaran hawa něbak kana ilat-ilatna, toeloej eta ilat-ilat teh ngagětěr, nja njora tea. Ari moenggoehing ngagětěrna koelit těrěbang, bedoeg djeung kendang mah koe kaoela henteu perloe diterangkeun deui,sakabeh oge tangtoe geus pada naritenan.

Arioerang bisana ngadenge teh,lain koe lantaran hidji barang

ngagětěrna leuwih ti mistina bae, tatapi sorana koedoe něpi kana djěro tjeuli oerang,eta bisana teh koe lantaran hawa. Kawat-biolana anoe ngagětěr,hawa anoe aja di sakoeliběngna miloe ngagětěr, nja tĕroes asoep kana djěro tjeuli oerang,něbak kana kěkěn- dangan tjeuli (trommelvlies), nja oerang bisa ngadenge tea. Oepama hidji bekěr disadakeun dina djěro keler,anoe hawana di djěro kelěr dika-loearkeun kabeh,eta sorana beker koe oerang geus tangtoe hamo kadenge,sabab hawa anoe aja di loeareunana kelĕr henteu bisa kagětěrkeun.Djadi sanadjan sakoemaha ta- rikna sora oge, oepama taja hawa mah, geus tangtoe oerang hamo ngadenge,sabab nja hawa babakoena anoe mawa sora teh.Tatapi loba deui barang anoe sok bisa mawa sora, nja eta saroepa barang anoe boga sipat měsat.

Oepama oerang teuleum dina djero balong, toeloej aja djělěma sedjen anoe ngetrokkeun batoe dina djero eta balong keneh, geus tangtoe oerang bisa ngadenge eta kětrokna (sorana ) batoe.Nja kitoe deui oepama tjeuli oerang diteueulkeun kana kai saleun- djeur,anoe di toengtoengna eta kai anoe sabeulahna deui digarit- garit koe djaroem, geus tangtoe eta sorana garitan djaroem teh kadenge koe oerang, atawa di toengtoengna eta kai diteundeunan erlodji, tangtoe sorana eta erlodji kadenge oge. Eta sora teh gantjang pisan leumpangna, tatapi nja koedoe ngalampahan waktoe oge,tina tempat anoe djaoeh něpina ka oerang. Oepama dina hidji tempat atawa tegalan anoe lega, aja djělěma anoe ngadek kai,atawa aja anoe ngabeukasan bedil,lamoen koe oerang diawaskeun ĕnja-enja,sorana balioeng atawa sorana bědil kadengena pandeurieun ragragna balioeng kana kai atawa haseupna bědil anoe dibedilkeun tea.Nja kitoe deui saroea bae sababna,anoe matak sorana goeloedoeg kadengena leuwih ělat tinimbang goe- rilapna gelap. Koe anoe palinter geus ditětěpkeun sarta dinjatakeun ĕnja-ĕnja, jen eta sora lampahna dina djěro sasěkon 337 M.

XIII.Ti mana datangna hoedjan ?

meureun katendjo aja tina tjai ka awang awang nja dingaranan kesang tjai teh dina tjai njěkěl loemoer atawa tiis tangtoe djadi nja kitoe koe pisin meureun dina pisin teh pabarěntjaj tingtorotol tetesan tjai Djadi tetela jen tjai teh bisa tjai deui Dina § tjai diterangkeun jen tjai teh nja tjai tjai ditaheur tjai (damp) Hidji dieusi tjai sarta ditaheur lila lila djadi tjai dina tjai sarta patjampoer djeung hawa Nja kitoe tjai dina ditjaritakeun tadi nja tjai sarta ka Salilana tjai tjai koe henteu pati katendjo tjai teh nja hawa biasa Tatapi ka antel hawa tiis tjai tiis sarta djadi tjai anoe lalemboet katjida bawaning loba nepi ka bisa katendjo Eta tjai djadi tjai laleutik katjida

tea Walanda wasem tjai di tjai tea njěkěl kai sateukteuk tjai sina kana kai kai Koe lantaran tjai kana kai tjai kai tea kabeh Djadina nja kitoe leutik Pinggan tjai panas tadi minangka rawa atawa ka awang awang Ari ditioepna tjai lain koe tapi koe angin kaina ditjaritakeun tadi teh minangka daratna atawa laoet tjai tangtoe ka awang Di tempat beuki katjida koe tjai leuwih gantjang naekna ka loehoer Di tempat-tempat tjai pati gantjangAritjai teh tjai henteu hawa djadi tjai Lamoen tjai dina piring tjeper ditaheur atawa tjai diteundeun kamar oge tjaina ngadjadi taja tjai njam- ka hawa tiis tjai nja djadi tjai Eta tjai kitoe di mega tjai teh nja koehoedjan Kesang tjai dieusi tjai nja kitoe deui angin mindahkeun ti tempat tempat Dina mindahkeun mani di Nja kitoe deui ti tjaang loerlar ngalaliwatan Koe katjida jen hoedjan teh tjai ti těmpat keur waktoe njamboeang katebak angin nja anoe koe oerang Koe tina kitoena katjida

jen laoet lilana

dieusian tjai koe leber teh Pangna laoet teu leber tjai ngotjor ti djadi ka Ieu pěrkara dibandingkeun hidji koelah ti girang taja eureunna dikotjoran tjai tapi ti hilir keur pamitjeunan eta leber

Di tempat-tempat tiis eta mega teh lain djadi hoedjan bae, tatapi

oge kěntěl, dingaranan saldjoe. Dina tiris (winter tiis saperti di tanah Eropa awang tara aja hoedjan tatapi nja Tjai anoe aja dina mega katjida pisan katiisanana ka ka handap eta dina taneuh sawatara lilana kapanasan koe lějoer djadi tjai deui kitoe tjai ngotjor kana ka waloe-- ngan nja ka laoet. Di tempat Pirang-pirang di Eropa djeung di Amerika sedjen těmpat ti katendjo poentjakna harerang Eta henteu aja tina di poentjakna Lila lila lantaran tambah ngagolosor ka lamping lamping, nja lila lila entjer djadi tjai ngotjor kana ka waloengan sarta ka laoet

XIV. Luchtballon atawa balon.

dina tjai aja kalěm nja kitoe dina hawa, aja lajang atawa djeung aja ka tjara anoe kalěm dina tjai ënjana mah teh nja kaitoeng hawa, djadi beuratna ti samistina beuratna leungit nja sabeuratna hawa kasingkirkeun tea Koe hawa teh katjida pisan L. hawa beuratna, djadi beuratna teh saeutik katjida něpi

ka koeoerang henteu diparosea,dimokahakeun bae.Tatapi sanadjan kitoe oge,sok aja barang anoe katjida pisan disoeroeng- keunana koe hawa ka loehoer,leuwih ti beuratna eta barang, nja eta oepama eta barang hampang katjida. Oepamana oerang boga hidji kandjoet gede tina kertas, pek dieusian hawa panas, geus tangtoe eta kandjoet kěrtas teh koe hawa disoeroengkeun ka loehoer, nja djadi ngapoeng,sabab moenggoehing hawa panas teh leuwih hampang manan hawa tiis. Bab ieu,koe oerang oge bisa dinjatakeun saban poë; oepama. di saloehoereun hawoe anoe aja seuneu gěde, oerang ngaragrag- keun tjěwiran kertas anoe beunang noerihan atawa njoëhan, atawa boeloe hajam, kapas atawa kapoek, geus tangtoe eta tjěwiran kertas teh ngarapoeng ka loehoer,koe sabab kabawa koe hawa panas. Luchtballon anoe pangheulana aja, nja dieusianana make : hawa panas, nja eta di tanah Parasman,kira-kira něpi ka ajeuna geus saratoes tahoen leuwih lilana. Eta luchtballon gěde pisan, didjieunna tina kertas ipis, mangroepa tjorong,roebak ti loehoer leutik ka handap sarta tihandapna molongo.Sanggeus dieusian koe hawa panas di handapeunana eta anoe molongo digantelan seuneu hoeroeng, nja eta poerah manasan hawa anoe aja di sa- djěroëun luchtballon tea, djadi koe tina kitoena eta hawa ngadjadi hampang. Sanggeusna kadjadian luchtballon anoe kahidji, gantjang harita njieun deui balon tina lawon ipis sarta kerěp, dipoelas koe minjak tjet,di handapna digantoengan saroepa tjarangka, nepi ka bisa mawa djělěma ka loehoer. Luchtballon anoe dieusina koe hawa panas teh katjida pisan matak salempangna,sabab seuneu sahandapeun eta luchtballon salawasna koedoe hoeroeng bae,da oepama. henteu kitoe, tangtoe oepama hawana djadi tiis eta luchtballon toeroen. Koe eta seuneu beunang djadi eta luchtballon bisa kadoeroek,sarta oepama eta luchtballon kahoeroean keur aja di awang-awang, geus tangtoe sakabeh, anoe miloe digantoengkeun- kana eta luchtballon,miloe ragrag. Henteu sakoemaha lilana ti waktoe harita anoe palinter geus-barisaeun manggihan hidji roepa hawa anoe hampang katjida sarta beunang didjieun koe djělěma.Oepama:gas(lichtgas), eta didjieunna tina arĕng-batoe, nja anoe sok biasa dipake damar tea,anoe koe oerang sok diseboet lampoe -gas tea. Eta gas beuratna teh ngan satengahnati beuratna hawa biasa, djaman ajeuna sok dipake ngeusianluchtballon. Mimitina eta balon koedoe ditjangtjang koe tambang anoe koeat pisan,sabab lamoen teu kitoe,eta balon bisi ngapoeng samemehna tarapti.Oepama kabeh geus sadia,sarta balonna geus tjoekoep dieusianana koe gas, toeloej djělěma-djělěma anoe arek taroempak eta luchtballon: aroenggah kana tjarangka atawa paparahoean anoe digantoeng--

keun di handapeunanaTi dinja toeloej panjangtjang teh dioedar gantjang ngapoeng kebat ka awang-awang. Dina luchtballon salawasna koedoe aja hidji liang pamitjeunan hawa (gas) make toetoep rekep,eta toetoep koedoe make tali, pandjangna koedoe něpi kana paparahoean tea, nja eta pikeun

liang di toempak tali ditarik liang teh sarta tina djěro ka loear sarta djadi toeloej Nja kitoe deui mawa keusik, dimana oepamana hajang tambah eusina karoeng dipitjeunan Koe tina kitoena balon djadi tambah beuki Koe lantaran dieusi keusik djeung liang laksana sakoemaha kahajangna : naek atawa Tatapi naek atawa toeroen ? Eta ngira Eta luchtballon kadangkala pisan ka pakna taja deui katendjo katoet saeusina Koemaha pibisaeun ka eta balon teh taja di sakoerilingna eta balon ? Eta baris nganjahokeun pisan nja ngan make pakakas leutik ditololkeun tina sisi lamakna ka nganjatakeun jen ka loehoer lamakna ngelebet ka balon ka Bab loeloempatan bari njěkěl leutik eta ka toekang sarta loempat ka Salianna ti sok mawa deui pakakas matak meter ti naek atawa nja barometer Di ajeuna luchtballon teh sarta lampahna leuwih ti

atawa naek malah nepi ka naradjang angin tjara kapal di laoet sedjen deui djeung Eta luchtballon sok inger tjara kapal di laoet teh dingaranan Walandaluchtschip basa awang

17. Barometer, parabot paranti ngoe-
    koer loehoerna ti laoet, djeung paranti nganjahokeun pidatangeunana hoedjan djeung angin.

Samalah aja měsin ngapoeng nakěr make ti ka kira kira atawa meter Pang djeung lain hawa atawa tatapi lantaran nakěr koletjer moentir katjida pisan lělětna motor tjara motor mobil Eta měsin inger sakarěpna ngadjoeralit atawa djoempalikan Dina waktoe Eropa teh pangdipikasieunna tengah peuting atawa keur bari marawa bědil dinamit sok sarta ragrag ka matak njilakakeun ka matak djeung niskara ajeuna aja ti hidji ka lian aja mangkat ti Inggris ka Oestrali Moal lila deui bakal aja měsin ti Nagara Walanda ka Hindia ditaksirna djalan ngan baris atawa lilana Gantjangna katjida kareta dina malah ka K. M.

18. Měsin ngapoeng paranti di darat.
    512.
19. Měsin ngapoeng paranti di laoet.

Di di Poelo Djawa teh ditjaritakeun bieu deui sok djeung atawa eureun di kawas malah lain titapi tina Ari tempatna diadjar djeung ngadjalankeunana di Poelo Djawa nja di Kalidjati bawah Poerwakarta diadjar di Tandjoeng Prioek

mawaan panoempang

XV. Oejah.

kahakanan henteu sakali hambar ti matak kalilaan teuing henteu dahar Djadi teh pikeun pisan pisan henteu pati sarta katjida Eta djadi kapimilikna Bab ieu dina djih tjai taja tatapi aja halodo nepi ka djeung tjai ti tjai koedoe

keun titempat teh laoet Dina liter tjai teh kira kira leuwih ka K. G. akal akalna njieun teh meh djeung ditjaritakeun njieun lantaran tjai sa ab djadi ditaheur njieun goela katjida teh leuwih tinimbang naheur Njieun kitoe Tadi diterangkeun jen tjai di- njaab taja deui akalna sangkan taja wa- nja ngan Walanda taja baris njieun oejah koe make loba pati tjara di Di tempat njieun nja sisi njieun make ditembok Eta tjai dikotjorkeun ka dinja něpi ka Ari matak teh nja kieu : hidji piring tjai hidji dieusian tjai tjai sikeun kana piring tea kitoe eta piring djeung sina Eta piring geus tangtoe leuwih gantjang tinimbang Ari sababna tjai anoe

aja dina piring djadi leuwih leuwih tinimbang tjai dina leuwih tjang Bab ieu djadi barang entjer teh gantjang njaabna., geuning ari njeuseuh teh sok tara ditoempoek tatapi sahidji sahidjina gantjang Noeroetkeun djadi tjai laoet baris diarah lega toer gantjang njaabna lilana kapanasan aja tatapi kotor pisan heula diiangkeun ka tjai laoet teh kadjaba ti eusina aja Eta katangen oerang ngaletak tjai asin pait tatapi ari Salianna ti aja beunang ngali ti tanah Eta kitoe lolobana tanah Duitschland Polen taneuh ngagebleg

pirang kilometer

pirang meter Eta matak aja Ieu perkara koe oerang ngali pikeun djalan kareta Tangtoe jen beuki taneuh teh beuki warnana taneuh anoe aja di loehoer keusik kitoe taneuh likět deui taneuh djeung salianna ti Nja kitoe deui nja tjara taneuh atawa keusik Di Walanda aja njieun tatapi lain. tjai ieu tjai masih kotor ti Eta tjai laoet ditaheur něpi ka namper djadi deui Di těmpat Duitschland těmpat aja liang tjai Eta tjai dinja sok didjarieunan akalna kieu deukeut eta tempat dinja kai atawa regang-Eta tjai tina taneuh dikotjorkeun kana kana Koe tina kitoena tjai gantjang

tjai ngotjor ka kitoe eta tjai dina dikotjorkeun kana toempoekan sedjen Eta kitoe kali teh djadi tjai ditaheur ka tjaina di

Eta panjieunan kai Walandagradeerwerk. Djogjakarta ka Priboemi sisi Laoet Kidoel Parangtritis njieunna tina tji nja tjara Duitschland kai tjai laoet disina njaab lantaran nampěr kitoe tamper"pait pati tjara Ari tempat njieun tanah Hindia Walanda

Kaliangět Kangdjěng

di tanah Hindia Walanda Njieunna dina ditembok sakoemaha ditjaritakeun tadi di loehoer

22. Oerang Kaliangět, naranggoengan oejah rek dibawa ka pabrik.
    Di kampoeng Koewoe bawahan Afdeeling Grobogan,karesidenan Samarang, aja soemoer sababaraha tempat anoe tjaina pangset, nja koe oerang dinja sok didjarieunan oejah,ditaheur. Anoe njarieunan oejah di eta tempat meunang ngadjaroealan oejah ka mana-mana, tatapi kabeh dipadjěgan koe Kangdjěng Gouver- nement saban-saban tahoen. Oepama oerang rek njieun oejah dahareun sorangan,anoe semoe bodas, tjara oejah dagangan di toko-toko diwadahan dina ples tea, babari nakěr :nja eta oejah meunang meuli tipasar atawa ti waroeng anoe teu atjan běrěsih, ditinjoeh koetjatah sina lějoer, geus kitoe baoeran koe endog hajam bobodasna bae (oelah djeung beubeureumna) djeung tjangkangna koedoe diraměs dirěmoekkeun toeloej ditaheur;moal lila oge ngaboedah,koko- torna koe oerang koedoe disioekan, dipitjeunan.

XVI. Logam.

koe Walanda dingarananmetaalnja eta saperti perak salian ti Eta barang beurat dieung Djeung deui kitoe bakat sok dipigawe dibangoenkeun warna warna běling timah eta timah henteu rěmoek tatapi kentob timah djadi ipis Eta kitoe lain timah tatapi logam timah timah djadi ipis sarta roebak arek lantaran dipal oean bisa gantjang lila akal baris logam nja lantaran digěntjet antarana beusi gilig meh digilingkeun Eta kana gilig keun tindih sarta sina eta nja Koe akal kitoe bisa njieun lambaran tina timah ti ipisna noeroetkeun gilig kahajang Aja njieun kawat kawat kawat kawat kawat perak salianna ti Ari njieun kawat kitoe heula wadja dikohokan leutik Beusi anoe pandjang leutik rada ti liangna wadja tjongona kana liang sarta

Geus kana eta liang wadja arek teh dipentjoskeun bisa kana liang Eta tadi tea djadi leutik teh kana wadja leutik sina deui tjara,leutik Eta kitoe ka kawat dipikahajang Sawareh perak

ĕmas,koe akal anoe saroepa tadi, beunang didjieun kawat anoe lěmboet katjida leuwih lemboet ti batan boeoek anoe panglěm-

Aja deui hidji akal dipake nja lantaran ditaheur dientjerkeun Aja sawareh watara entjer nja kitoe entjer katjida ti entjer ditinjoehkeun kana panjitakan panjitakan tiis deui saperti tadina nja tjara tjitakan tea bae

Tah kitoe akalna njieun pakakas nja dientjerkeun ditinjoehkeun kana panjitakan; ditjitak Aridjeung sok loembrah nja timah radjasa aer perak perak Salianna ti tatapi pati

Ari wadja keneh, lantaran dipigawe sarta diakalan nja wadja blek atawa kieu lambaran ipis teh lain ngarah herang tatapi taihiangan Ari nja eta tjampoeranana djeung Salianna ti nja Nja kitoe deui tatapi lain perak nja sok didjieunan baki tjatjangkir teko salianna ti

Ari teh nja

djeung kasar Eta hidji -hidjina kasar kieu kasar tiis lilana djadi sok djadi timah sok djadi salianna ti Eta kitoe koe soktaihianganlantaran narik aja dina hawa Tatapi logam taihiangan dina hawa

Emas perak lilana oge aja dina tara taihiangan Djadi sipat logam