Baca PDF (OCR): Kuda panoli: cerita rakyat Cirebon

300 halaman · 2 halaman diproses dengan OCR · 16.4 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Kuda Panoli CERITA RAKYAT CIREBON
  2. KlJDA P ANOLI CERIT A RAKY AT CIREBON
  3. KATA PENGANTAR
  4. KUDA PANOLI
  5. I. KIN ANTill .
  6. III. PANGKUR.
  7. IV. SINOM
  8. V. PANGKUR
  9. VI. SINOM.
  10. 12. Kang amangun kasutapan
  11. VD.ASMARADANA
  12. 18. Nanging atinisun sedhih
  13. 37. Yen rarasan andremimil
  14. 75. Mung pasabane yen bengi
  15. VIII. MEGATRUH
  16. IX. KINANTHi
  17. X. DURMA
  18. 57. lng sang Raja Kalana Ian arinira
  19. XI. DHANDHANGGULA
  20. 1 0. Kyan Apatih dening sri bupati
  21. XII. MIJIL
  22. XIII.DURMA
  23. XIV. P ANGKUR
  24. 9. Mangke wonten ing Janggala
  25. KUDA PANOLI
  26. I. KUDA PANOLIH BERTEMU PUTRI MADENDA
  27. II. KUDA PANOLIH DITIPU DISURUH BERBURU
  28. Ill KUDA PANOLIH BERANGKAT BERBURU
  29. VI. KUDA PANOLIH DIBURU RAJA KEUNG
  30. VI. KUDA PAMEKAS MENCARIKUDA PANOLIH
  31. VII. KUDA PAMEKAS DI PERTAPAAN ARGARESMI
  32. VIII. KUDA PANOLIH DI DESA TELUKM:INA
  33. IX. KEMBALI KE NEGARA JENGGALA
  34. X. KERAJAAN MADENDA DITAKLUKKAN JENGGALA
  35. XI. SANG RAJA KEDIRI PERGI KE JENGGALA
  36. XII.
  37. XIII.KELING SlAP MENYERANG JENGGALA
  38. XIV.TENTARA KEUNG HANCUR, KUDA PAMEKAS DIMINTA MENJADI RAJA

Kuda Panoli CERITA RAKYAT CIREBON

Sudibjo Z.H. R. Soeparmo

idikan dan Kebudayaan ktorat yaan

APUSTAKANI DIREKTORA

KUDA PANOLI Cerita Rakyat Cirebon f· -. . t -r

TANCOAL
2 3 AUG 1984 .L 1\>?q . _l1159

KlJDA P ANOLI CERIT A RAKY AT CIREBON

Alih aksara: SUD IBJO Z.H.

Alih bahasa: R. SOEPARMO

Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 19.81

Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah Hak 'pengarang dilindungi undang-undang

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya . Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu , yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melain kan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas , kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Cirebon, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apre siasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas .

Jakarta, 1980

Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah

Kuda Panoli (Terjemahan)

I. Kinanthi ............ 0 •••••• ••• • 0 0 • •••••••••• • 0 0 • 0 • • • 7 II. Mijil .. .. ..... .. ........... . 0 • • ••• ••••• • • • 0 ••• • 0. . • • 20 III. Pangkur .. . 0 • 0 0 • ••••••••••• ••••••• • •• ••••••••• 0 0 0 • • • 25 IV. Sinom ... 0 •• 0 •••••••••••••••••• 0 0 ••• 0 •• • ••• 0 0 • • • • • • • • 35 V. Pangkur ................ 0 • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 44 VI. Sinom ..... 0 ••• ••••• 0 ••• 0 0 • • • 0 ••• ••• •• 0 ••• 0 0 • • • • • • • • 52 VII. Asmarandana ........... 0 •••• , • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • 60 VIII. Megatruh .. 0 0 •• 0 •••• • • 0 •••• • • •• 0 •• • • 0 •••••••• 0...... 70 IX. Kinanthi .......... ·..... ... .. .. .. . .. .. . .. .. .. .. . .. .. .. 82 X. Durma . ... 0 . 0. 0 0 •••••••••••••••• • 0 0 •• 0 . ....... .. ... 97 XI. ... 0 0 . 0 • • 0 0 • • ••••• ••••• 0 •••• 0 0. 0 0 •• 0 0 110 0 XII. MIJil . 0 •• • 0 0 0 0 0 • • 0. 0 •• 0 •••••••• ••• 0 •• •• • ••••• 0 •• 0 ••• 121 XIII. Durma ... 0 0 0 0 0 •••• 0. 0 0. 0 ••••••• 0. 0 0 0 ••••••••••••••• 133 . . XIV. Pangkur .. 0 ••••••••••••• 0. 0 •• 0 0 •• 0 . 0 0 •• 0 •••• •• 0. 0 0 •• 140

I. Kuda Panoli Bertemu Puteri Madenda 155 II. Kuda Panoli Ditipu Disuruh Berburu .. 0 0 •• 0 ••••• 0 • 0 0 0 •• 168 III. Kuda Panoli Berangkat Berburu 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 • 0 0 0 0 0 0 180 IV. Kuda Panoli Bertemu Dengan Turidiningrat 0 0 ••••••••• 0 0 183 V. Kuda Panoli Diburu Raja Keling .. . 0 ••• 0 ••• 0 •••• 0 0 •• 0 •• 193 VI. Kuda Pamekas Mencari Kuda Panoli . 0 0 •• 0 0 •• 0 0 • 0 •• 0 0 •• 200 VII. Kuda Pamekas Di Pertapaan Argaresmi .. 0 •• 0 •• 0 •• • 0 • •• 0 208 VIII. Kuda Panoli di Desa Teluk Mina ... : . .. . .. .... ... . 0 •••• 224 236 IX. Kembali ke Negara Jenggala 0 0 0 0 0 0 0 0 • 0 0 •• 0 0 ••• 0 0 0 ••• ••• 245 X. Kerajaan Madenda Ditaklukan Jenggala 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 258 XI. Sang Raja Kediri Pergi ke Jenggala ... . . ... .. . ....... 0 0. XII. XIII. Keling Siap Menyerang Jenggala .. . . .. 0. 0 0 0 0. 0. 0 0 0. 0 ••• 281 XIV. Ten tara Keling Han cur Kuda Pamekas Diminta Menjadi Raja 288

KUDA PANOLI

I. KIN ANTill .

1. Lir syaraning wong anglind ur tinunder paksa nunulis katilas ing cumanthaka mbuh dening kaya wong bangkit ambangkat dudu sasama sasamining wong tan piji.

2. Pijer angajar kajajur kajoran cedha pamancing wancenana wong kang kaya laku dhingan isun iki suka sakareping wong kang angguyoni angencepi.

3. Den kongsi menco macu cu tan ingwang kang angguyoni sastrane wong ala tuwa latah talutu alanting kalud ing wong pinggan gedhang ji wis dadi kakir-kakir .

4. Wiyosing manah kalurung milaning angintar gurit embuh paraning sidadya pangangguran anunulis dadining awur -awuran angawar tatamba sepi.

5. lngkang winuwus rumuhun dadosdhapuringanggurit purantara ing Madhendha tatkala sri narapati ingkang putra jinenakan dening bumi nata Keling.

6. Angsal kali madya taun malah adalem pribadi wonten sajawining kitha akasukan siyang latri milaning kawenang-wenang karaos sampun anjudhi.

7. Mangke dasos resakipun sambating kawula paminggir len padhusunan sapinten !amine mangkin sangeting paparentahan miyosi amanca kali .

8. . Sam pun agung dhusun suwung kang tebi saking negari dados wana aluwungan titiyange sami ngalih angungsi ing dhusun liyan ingkang adhem kang den ungsi.

9. Awor kalayan teteru ing resaking panagari kang amawi gara-gara nengge sosotya kang adi ing mangke amendhem kula asale saking Kadhiri.

10. Anglolos kalaning dalu tan aetang ing marga writ kawibawane den tilar anglampahi kawlas asih meng panakawan sajuga rencange sabayapati.

11. Binendon dening kang ibu milaning tilar nagari awis aguling ing pura lamon kalaning togari wantuning rare gandhi1a buranca remen ing istri .

12. Ayusya nembe1as taun warnane bagus amanis anengge kaparna wayah dening Bathara Kadhiri wondening kang apuputr a nengge Arya Wukirsari.

13. Saking sangeting anamur boten wonten kang udani titiyang praja Madhendha yen terahing kusumad i dados punapa katur a dhateng adipati Ke1ing.

14. lng samangke parnahipu n ponggawi kang amenedi sira Arya Kartapura pan inggih san tan a ugi 1an sinuhun ing Madhend ha nengge tumimbal ping kali.

15. Sumilih 1elenggahipun agung pan boten sinami ka1awan ponggawi liyan winenang asaba purl 1angkung kande1 kapracaya dening kangjeng sri bupat i.

16. Paosing amangun tutur sira sang raja suput ri kang wonten pura Madhendha mangke kalaning winarni alinggih amajang wulan wonten sandhaping kamuning.

17. Mengha kang pedhek alungguh rare wasta pun Cantigi Iawan pun Paraningsemang amangku Iaiancang rukmi warnane lir ing syapena adining raja suputri .

18. Pinten Iamining awuyung asmarane angembehi wenes lir wimbaning wuian kaianing purnama sidhik asinjang cindhe warangan kampuhe janur sinebit.

- 19. Sengkang manik binabakung tutunggui ingadu manis inten sinawung Ian mirah sekare bogem binalik rema Iemes andhan-andhan wuryaning sesarat enjing.

20. Kaduk rumi.campurbawur awor Ian burat kasturi angaiaya ing pantara Ian pangabading kamuning lir penda angengetena ing manah kandheh kasarik.

21. Sangsaya kadya binawur miyarsa paksi kucumbing mencok ing panging angsoka aimbaian padha muni danguning angud yasmara tambuh marganing katangi.

22. lngkang pinaran ing wuyung denira sang dya suputri jajakane wong Kariyan awasta Kuda Panoli bagus wamane widagda dados suhuring nagari.

23. Milaning sang srihning ayu uninga Kuda Panoli lantaran amanakawan dhateng ing sri narapati kala aneng pabedhagan aturu pedhek padhati.

24. Titiyang sadalem agung manahe s.tmya kasarik sara surak gug .uritan mangke sadaleming purl ungele tan ana liyan meheng Undhakan Panoli.

25 . Tan adangu nulya rawuh alingan witing balingbing meng panakawan satunggal kang lumebet atut wingking awasta pun Sangulara · rare Wandan den kasihi.

26. Arahe anjeneng dangu tan angatingal tumuli nunten kasesa kendahan ing suwamane sang kadi widadari kamanusan tumedhak saking wiyati.

27. Gepah anulya pineluk sang ayu kaget anoli sendhu alerek ing tingal teka mamarasi ati kakunge mesem angaras anuhun bebendu gusti.

28. Dasihira kumapurun karasa sira kasihi metu kudu andaluya kadadawan dadi wani mara.gusti dukanana yen kongsi teka ing pati.

29. Mangsa wandeya anuhun ing siyasatira gusti amung isun najan ana marek maring sira dhingin ya ratu muga dhamanga mbok kawulanira mati.

30. Gusti aja pati tambuh sira kapakaken maning bendunira entengena mbu latala sun linggani pon isun kawulanira apa karsanira gusti

31. Laku masih andalurung aturisun maning-maning ora den piduli pisan lumuh yen katon asudi ing panakawane cabar kang tansah anuhun runtik.

32. Ing salawasing tumuwuh kapengen den kasudeni supaya ari kang delap weruh yen anggere sengit parandene kumadama angajap lunturaning sih.

33. Sang dyah mindel tan sumaur boten karsa amangsuli sinamur layan amucang sarya amuwus ing cethi mara sun paraning semang mara anggur padha muli.

34. Kakunge mesern amekul angaras awanti-wanti lengus temen wong ingajap pupujine wuwuh maning bibisane kumalera yen kinangenan ngadohi.

35. Sarya ingaras pinangku sinung ganten saking lathi ginunturan ing asmara pinrih lunta amartani wantuning kakung widagda bagus bisa amet ati

36. Lir bramara nguswa santun pamintaning angajap sih pilih kang ora luluta ing lathine kang amanis reremene yen amitrah ambrih den kadingalemi.

37. Sang dyah ingemban rinungrum tinawangaken ing sasi pangraosing tyas kendahan lir peja agesang mali mangke kang pinrih lipura lagya karsa amangsuli.

38. · lng manah langkung susunggun yen ta menggaha kajawi kadya wus ingaturena dhateng ing sang dya suputri saking sangeting alangka pangraose kang amundhi.

39. Lir kawahan tasik madu tumingalliringe manis kadya tembening sinapa kabaraning manah kadi nembe ing manakawana dhateng kusumaning puri .

40 . Aris denira amuwus sira Undhakan Panoli baya kang amor ing sira gusti ratuning .apsari karane sing kaduluran warengkenge sun kasihi.

41. lya tah ngemungna isun ratu kang anawitani anuku ing medhanira sang dya mesem amangsuli angandellambe leweran tan age adol ing yakti.

42. Ora pegat anglalantur atinisun dan prih asih pira angeling ambobad najan isun uga bangkit rarasan angaku eman kakunge gumujeng angling.

43. Karane si atinisun pira lawasing andasih kaya lumuh ing aliyan malulu ing sira gusti dunungan kang amuktiya sakabehe anduweni.

44. Mara susumbara ratu isun bae kang den pundhi mangkono dening si delap

·kang ora sunpanujoni parandene kumadama maring isun kudu asi .

45. . Anurut sakarepisun belih sok anglaganani eman yen· ora ngidhepa jar kawulanisuri asi tandhane isun deneman gelem sun sering.

46. Tirunen mara wong ayu ing saaturisun gusti sunupahi dama eman bari ora salin-salin susunanisun mung sira sang dya mesem amangsuli.

47. lya beli ora wudhu ing sira aj a ana asi enggo apa wong larisan mider kenges denulemi ora anteng ana nguma tansah dentanggap anggamil.

48. Kuda Panoli amuwus baya sapa ingkang sudi gusti maring dasihira pan wong cabar bari tani supaya mungguh ing sira ratu karsa sundelapi.

49. Wis lagiya ulatisun teka manahira gusti dhamang angangken kawula bang iwen sunkamarasi lagi sadurunging ana kawilasanira gusti.

50. Mangko katekana ngulun ing sam peyanira d yadi metu ora kena pisah kaniayanira gusti ing atinisun kang wangkal adreng kudu maning-maning.

51. Amareki sira ratu apa ta margane ari barenga sadina-dina isun aming kene pasthi dadiya patunggunira yen arep mungga aguling.

52. Sang dya ris denira muwus mbok aja kalewih-lewih lambenira yen angawar kaya kandhohan buncari parandene ujarira ora sok doyan angramji .

53. Kakunge mesem amuwus gumujeng angaras lathi dhawuhe asmaranira pangaruhe amuroni mulaning datan kemutan sarungganing kanya purl.

54. Amung si manawa durung peja sandhaping stinggil masa sunkasinggahana sarananing anuhun sih dadiya suhuring jana dasihira ora wedi.

55. Parandene aturisun ora sok den pracayani · yen apapaido bangkit guguron ora andelan amberung enakan ati.

56. Nulya binekta sang ayu dhateng jijineman alit parantos agugulingan Iamon kalaning anepi tulya sri pinapajangan warnane kumening-kening.

57. Pun SanguJ.ara amuwus mreneya adhi Cantigi aja nadhodhok ing natar ana kokokbeluk muni pun Cantigi nulya prapta ndhesek-ndhesek asmu wedi.

58. Ararasan ora saru sira uga muiane ,ta nigas cidrah bacotira ora yakti angiseni setan edan bisa angapus-apusi.

59. Pun Sangulara amuwus jing lagi susah kang ati atotohan sering kalah sakarepe angumbangi wis bener kang ararasan dheh nuhun bebendu gusti.

60. Mitrane amuwus asru lah sira puwas kang ati susah barabeyanira muyab sira uga sering ambobad ora sapisan nitiyasa maning-maning.

61. Pun parani semang rawut heh tegane si binedhil anjeglog kaya sasalad sun arani si wis mati weruha yen sira teka mau gelis sunparani .

62. Yen ing sira milu-milu angomong kaya priyayi ambeke kuciwah randha padha ewong denladaki dentangguh ora kawagang isun angujar-ujari.

63. Dening paksa kumaisun malaku sunkawedeni kaya ta sira bathara mandi embok anulahi endeng sira rainira ku lehe sira tutupi.

64. Pun Sangulara amuwus dheh mengko isun anangis juwet temen umbang-umbang wong wadon anggigilani napsune kaya rasaksa teka mungkarag kang gigir.

65. Kang lagya apulang lulut amyarsa wuwusing cethi angling saking pagulingan kakung kacaryan ing gali iya maning nganjing sira Sangulara amimiti

66. Bener ingkang amaribuh telungane iku sudi aumbang-umbang ing sira lan ta gustinisun iki durung karsa amangsuli.

wis arep bangun raina •

67. Sarwi mitrane denpangku warata dipun arasi dhateng ing wekasing sinjang sang dya yu amuwus aris uwis sun age miliha mbok ana kang amenangi.

68. Kakunge mesem angrungrum ratu gusti aja dadi banget ing mamarasira wis wayahe wong andasi temah andanu patala isun sadya anglabuhi.

69. Yadyan mulih aranisun bae ing praja Kadhiri didimene suhur ing rat yen isun wis anemahi ana ing praja Mandhendha lantaraning anuhun sib.

70. Wis pandulurira ratu aduwe kawula siji ora pantes kabyantara ml.ing bisa anunukeri gusti tatamba lumayan paranti anglaladeni.

71. Sata ingkang kukuluruk syarane anggapas ati tengraning pehdek raina ingkang lagya apulang sih manahe kadya sinendhal lumu wiyanga tumuli.

72. Pun Cantigi aris matur gusti sampun pedhek enjing banggi wonten kang uninga nulya Undhakan Panoli tumedhak sarwi angucap dhateng kusumaring puri .

73. Kariya gusti wong ayu panakawanira amit sangonana gantenira sun nggo usadaning agring banggi apambengan pejah mangsa pinanggiha malih.

74. Alon lampahe lastantun kering ing rare sasiki amanggi saking pamengkang kang sambang tan ana uning sareng alintang pasowan sumirat wimbaning rawi.

n. MUlL.

1. Kawamaa kang wungu aguling aris amiraos Arya Kartapura ing garwane anakira si Kuda Panoli konen aniliki kadingaren sam un.

2. Pon isun anglilir sering-sering dalasan andhodhok sun teling telingaken a bane anakira si Kuda Panoli pirang dina iki ing panilapisun.

3. Kaya bocah anduweni ati lan awake andos baya maring ngendi sasabane panakawane yen suntakoni sakabehe kelid ora na angaku .

4. Wingi lagi katemu nunulis ana boca wadon sawiji andhodhok ing ngarepe pandeleng isun kaya susumping bari den wadhahi lan nanampan Jepun .

5. Mung kalingkab tutupe sathithik keJ!lbang puspa lembong lan den parada Siyem rupane · bari mentas sabobore kuning nanging sun arani sabatur ring iku .

6. Dening angabad mambu kasturi jari ta wong anom lagi pandenge ing babaguse ora na pegate asusumping dhemen ing wawangi garwane sumaur,

7. Ya ta bangiwen sun uring-uring lagi ana sampyong lwih . ping sapuluh'!kongkonane andarewe anjaluk susump ing ora sunwenehi puwas

8. Aja si dumadak toli oli kembanging argulo padha sunkon nusulaken bae arnung rone kang sun paradani lagi arnbeneri isun nora kaur.

9. Arya Madhendha suarnur aris lah aja rnangkono rnasakaken katuwon atine pira kadar anjaluk susurnping ora sira wehi bari ta d"ensendhu.

10. Sih isun ing si. Kuda Panoli dhing ora guguyon kaya olih sun ayuga dhewek angrasa yen sun eboti ati wuwuh wedi asih rupane ruing isun.

11. Lan bari kena sun tari-tari prandene wong anorn ana kapinterane budine ako isun sering denwanceni da1ah kongsi isin kala-kala iku.

12. Rarene rnatur sarya wotsari dangu kaula ntos putra andika rnaksih asare henggeh sasipeng boten aguling kados akakelin kang inganglu lesu.

13. Kyan Arya turnedhak sarwi angling kaya ta Ia ado rnbok apa anaa kang rnrene bocahe si Undhakan Panoli dening ta wis sering isun apapacu.

14. Yen kalaran lingsir tengah weng! sun kon anjarogjog apopoyan marene den age bi Arya aglis denira angling 1a kuh dahu iki ana wong atutur .

15. Kambengan wonten potusan prapti pa westri saking jro Kyan Arya· ingandikanan age nu1ya kesah sarwi aweweling pacuwan sawuri 'titip anakisun .

16. Nunten garwane sumaur aris mangko sun marono sarya 1umaris dheteng mangi1en ing wesmane Undhakan Panoli ingkang denpurugi kapanggih amujung.

17. Au1es sarasa natar wills bagus sinosorot denwedali saking iringane apa ingkang sira anglu gusti kang wau agu1ing wungu apupungun.

18. Mesem amuwus Kuda Pano1i tegane si embok sampun siyang puniki ta dereng kau1a ta jing tern bene tangi kang tinaken angling masih rada esuk .

19. Akurah waja ing sangku rukmi anunten dhahar wo ganta1 jembe wangi kasaptane kakantunan saking 112grri1 mn.s[JDi JI:3 Y angsale sang putri rro.A HJJ2 milaning pinundhut. :ron neb '3 rcnsm rrsyoqoq.n . . }.m gn.s ai gg .sv.1 la Lancmgan cmdhe akampuh rangdhi · 0 . r )jj lJ 1!£ .rl lJ.A £1 sarirane boboh ilJ1U !il gnow sn.s remane lemes daweg paose karemene sang raja supll'ffi.q H.G2!Jt q rr3.tnow rtJ>gnodrns) milaning kinardi .<I!. ,;rmls2 nn.:Jw!i ginotrah h.imurut. r:r.;m.d!1Jn£gr,i .sv:l.f-,. .asy)l .... fl.IJ:JVl] f\(HJ!i 21. Bilih dados lantaraning runtik mila tansah among "'lL!!t lumuh aneranga wawangkide pangraose mbok den kaewani · 1s < J,H.vru;;J kalangkung ing ajrih ••' J"lf.ffi . .J(. o/.:gncrn wantuning amuhung. 2n ';:nur .cyu:r. ;- en td·r ?:_r;.; 22. Wenesing wadana anelahi uter-uter ijo lathi menges awenes baguse kadya ta mentas kinare wingi gumilap akuning lir kancana lurus. uq;.} 23. Yen angandika arum amanis bari bisa anor binadhe sumangguh wawateke . k . d k ()'>"( ', •I •• • • stnga ang ast en awelasi · '·" ··"·'t.: 1. ?.H'h JITiL •fT">G:Ji·' ' tapakane aris .lo(Jfnc, ;2 bagus ora Iengus. ;;J :)111111 \l nJ!qms2 '1f• ·,rJ IfW gn:l E l)flJ £)! 24. Dados pasambating brangta kingkin n·;;! srdJ gn:;)J wiyosing anglamong _;. co.s1 1ii;omn ora nana liyan kang den arne amung sira Undhakan gni £!,,w rlin u:V".. kawrat ing rerepi )W ·H:ci:r>rlb n'Jtnun£ dados panjang kidung. .> i!Ei':b· J;:>! lflf!£' 1

25. Nulya Bi Arya amuwus aris ing putrane alon ginurayang malih sarirane awakira iki dening pangling mung sa dina wingi ora atetemu.

26. Kuda Panoli amuwus aris meng lesu kemawon boten wonten kang karaos sanes Nyi Arya aris dennya mangsuli ku lae si gusti awakira kuru.

mesem kang tinaros •

27. lya gusti si embok borehi enggih kajeng yen eca ambete yen andika cara bocah cilik boten anenggangi sakit wewe lesu.

28. Bi Arya wuwuse amangsuli lah ora mangkono dening wis dadi ile-ilene putrane gumujeng amangsuli boten api-api inggih yaktosipun.

29. Manahira Undhakan Panoli jroning amiraos tan liyaning pangudyasmarane ameng kang ana ing kanyapuri ka tingal ing galih sadanguning lunggu.

30. Sinamur-samur tan kena lali sangsaya karaos dangu boten amaos serate onenging manah kadya sinipi dene saban asring potusane rawuh .

31 . Tambuh polahing katanohan sih astanira alon angungkabi dhateng pawohane minge sarwi alingan guguling serate sang putri ingaras rinungrum .

32. Pinipindha sadaleming galih pan boten kawiyos kadya wuwusing ambeda rare kulehe gusti sira apurik ora amangsuli mara kangen isun.

33 . Apa talah dosanisun iki teka sira andoh pantes kabosenen ing manahe iya mangkono badhene gusti -mbok aneletehi si delap amberung.

34. Bi Arya aris denira angling ing putrane alon atuturon den bener pasange ari gah mengko angelu maning dhuh kaku kang ati lelewane iku.

35 . Kuda Panoli gurnujeng angling pan boten karaos eca kikileman sawancine sumados tah kangge nahan titih nunten dados sakit layakipun kambuh.

36. Mangke yen kaula ati-ati sakit wewe lesoh leheng tinurutan sakecane kang ngajak pagujengan angling ora ambisani jar wong doyan mamprung. •

37 . Lumuh yen meneng suwe sadhidhik kalasad kolosod atine arep ngulaya bae supaya ta ana isun iki banget anayuti putrane sumaur .

38. Si Embok teka sabagi-bagi manahe mangkono tur mungga barakut satemene yen andika suwe ing ngariki kaula prihatin mbok Ki Rama bendu.

39. Arya Kartapura nulya prapti saking jro kadhaton anguwuh-uwuh dhateng putrane apa talah si Kuda Panoli ora kedhing-kedhing ing sawurinisun.

40 . Sampuning sareng samya alinggih nulya muwus alon sang Arya dhateng ing atmajane saking tan eca miyarsa warti nunten abibisik kang putrah pinekuL

41. Tumungkul sira Kuda Panoli boten saking wesdos amiyarsa tuture ramane arnung rnangsa wandeya atebi Ian ratnaning puri rnilaning angungun.

42. Yen angucapa sajroning ati lah ta ora bodho • tegagne bener pangandikane ratunisun lagi rnau bengi bananisun arnbrih karana panglulu.

43. Pantese kin on lunga turnuli maring pabuburon mangsa wurunga edan angame ora tatemu samono maning yen kangkata wengi ing pandarung isun.

44. Dening teka atinisun iki ora gelem ado kudu apan angrungu wartane ing si warengkeng doyan apurik yen bendu sawuri .sapa kang anulung.

45 . Muga aja barenga tumuli lan si andalopong camera sabrang uga lakare golomok ora etang ing westhi yen den leri budi ambeke manthangul.

46. Embu ta yen isun uwis mati kalakon denpondhong tutug awibawa Ian rabine yen uga isun masiya urip kaya ora wedi asambunga bau.

47. Yen uga pakone sri bupati aja ta samono • iki ta parentahing wong sejen bari setan kang sun kagethingi apa ora bangkit dhewe abuburu .

l ·

48. Sumagar arep amondhong putri kondur ing samono teka kinori angembani bantheng yen nora nana wong budhal-badhil . wurung rabi putri sida mondhong usus.

49 . . Langkung ing bendu sajroning galih pan boten kawiyos ketawis geseng semune embeh kadya kancana sinangling amewahilungid ing suwarna besus.

50. Arya Kartapura angling malih yen uga samangko nagara iki lewih erite kaya ora kena wong angemik siwa asadhidhik toll gelis katur .

51. Ali adan kaya isun iki lakaring wong bodho kaya lumuh ararasan suwe dening si angraksa ati lali tansah wagah-wigih wedi mbok kalangsu.

52. Kuda Panoli gusti denbecik sira boca anom aja katungkul ing andalewer karana bapa ing mangsa iki asarana eling sadinane iku .

53. Sigeg gening kang lagya anggosthi kawuwusa mangko anenggeh wong agung kabopaten angandika saking wanci lingsir dalah mangke maksih pinedhek ing lunjuk.

54. Kyang Rangga layan mantri kakalih kang samya tinaros pun Gajahwarangan jujuluke ageng aluhur sanbadan jrihi sarenge alinggih Ian pun Gajahwuru .

55. Andel-andele sang adipati yen amawi kardos punika ingkang mengsah damele muiane purantara ing Keling dipun katahani dening sami ratu.

56. Yen ugi kala wonten ing Keling kang sampun kalakon dereng kalampah wonten tiwase asring pinirena dening gusti karanten sinelir agung yen asanggup

57. Sang adipati linggih ing korsi tur sarwi dhahar woh pinangku ing cethi sampeyane agegedheg sarwi malang-miling tansah dentingali kabusananipun .

58: Akampuh kumitir tengah abri t maksih kumaresok sabuk kancana lancingan cindhe sekar campaka buburat putib padhadhag padhidhig akolturan kaku.

59. Ingayap dening para pawestri lenggahing wong agrong upacanten sadinten dintene antuk adan yen kesah ing purl sangkin denwuwuhi kabusananipim .

60. Jar putrane bumiriata Keling milanipun kados anedhaki saparipolahe gunggungan mangkrak tan wruh ing wisthi kereng cupar om.i sogok yen amuwus .

61. Lamon kala kesah acangkrami saangsale dendol aja kang suka bungah manahe pawongan jalu kala wan istri tansah sedhih kingkin ingkang atut pungkur .

III. PANGKUR.

1. Sang Adipati ngandika mung samono ujare uwa patih Kyan Rangga anembah matur inggih meng sapunika banggih wonten timbalan dalem kang kantun atur sembahe pun uwa boten purun anglangkungi.

2. Dhateng karsa jengandika dalah maksih wonten ing pancaniti pun Kuda Panoli wau tebah ingandikanan kalayan pabedhag kang pinanci tumut layan kudanipun pisan sami kinen ambaktani.

3. Mantri anem kawandasa tinimbalan dening pun uwa patih inggih saturangganipun kajineman sadasa punapa tulus inggih ing benjing wastu sampeyan timbali wiyang ature pun uwa pati.

4. Eca manahe pun uwa yen kantenan pangandikaning gusti sang adipati amuwus pakenira lungaa paman maring uwa patih den agupuh kon abidhakaken tiyang paman ing sasore iki.

5. Pakanira timbalena upama gorogolan sampun angranjing pacuwan wani anumpuh yen boya apap<tjar sanajana teka ing sapuluh dalu sampun wani anggagampang yen durung manira jani.

6. Kyang Rangga amit anembah nulya kenas dhateng rakyan apatih gagancangan lampahipun kering dening akatha sang adipati tansah menggah alungguh hawaning manah bramantyah dhateng Undhakan Panoli.

7. Samangsa lamun kemutan dhateng sira sang Undhakan Panoli manahe lir winaringut kadya talah resepa anglangga ludiranira sang abagus tansah ing anguntar-untar ing siyang asambung latri .

8. Kaseseh gumawang-gawang suwarnanira sang raja suputri samangke kadya wong wuru lambene sok angacam sampun supe ing dhahar Ian gulingipun awuyung pijer kedanan dhateng kusumaning purl.

9. Milaning kalintang-lintang sengitira ing Undhakan Panoli dening angambengi kayun purun ambarung sinang mangke kalampahaning lejar anulus langkung ing agirang-girang manahe sang adipati .

10. Bapa sira tumutura yen wis kira-kira olih rong bengi timbalane ujaringsun pacuwan aja ora kon nguripi brangkanang limang atus awake kono sunganjar kongsiya aminangkani.

II. Besuk yen teka sunpapag bari sunpanganggoni cara Keling iku bapa kaulaingsun upama yen katekan sunideraken tengahing alun-alun dadimene kasasmatan tandhane yen sunkasihi.

12. Dening wong praja Madhendha sasukure kang padha welas asih matane mbok masih mumur durung pati waspada yen rupane si Kuda Panoli bagus dadi werining praja si kacoang nglalanangi.

13. Heranisun iku bapa jajadhuge wong wadon gedhe cilik kebek ambaning lulurung angucap sing mangkathak yen ora kadeleng padha mangu-mangu ana ing gegeledhegan andhempel pating karaping .

14. Ararasan gumalanthang si Undhakan Panoli dengulati katekan ing wong babaku! milu kaya wong muyab bari untune ompong endhase mabluk parandene kumayangyang lukak milu-milu baring.

15. Sun idekaken ing jaran saking sewot bapa panas kang ati bathuke kongsi manjelut kapilis ing karacak sun kon angungsebaken pisan ing watu salimaa padha edan embuh-embuh denrasani .

16. Ingkang liningan anembah kaula sangiwen ama . .. (ical kalih_kaca).

IV. SINOM

3. kakang lae am ung kari sasih sun enggoa susumping metu tewang atinisun mara ta gawekena enggo saselene maning ora tulus sira gusti yen lumuha .

4. Ujarira mau welas isun yen sida amati wartane jeha karuna isun den masakaken ing muiane sunparani banget semang atinisun mbok manahira rusak dasihfra milu maning bela isun tan dreman sariranira.

5. Ratu isun nora nyana yen katekan marek maning anuhun sampeyanira saking delap ing andasi wis gusti isun amit kariya aja bisturu mbok gadhang lakinira ari uga bend u maning denpateni konoh isun ping salaksa.

6. Sang dyah pinekul ingara& iya ratu isun amit wong ayu sira kariya sang dyah anulya nungkemi karuna sarwi angling anggondhel koncaning kampuh mengko sun aja lunga isun patenana dhingin amaksa sang abagus anulya qterad.

7. Sang rajaputri anjola kasirep dhawuh ing siti rarene pareng tumingal · aglis denira nungkemi sami pating jalerit wuwusen ing dalem agung ingkang kaget anendra amiyarsakaken tangis sami prapta muwah kangjeng prameswara.

8. Pareng rawuh kinarunan denira sri pramesyari sarwi ken mipis usada dhateng ing sang mahadewi manahe denpeteki sira kusumaning ayu sawungune kantaka ingkang ibu dentingali panduka pramesyari aris angucap.

9. Ratu Mas kulehen sira dening mau suntiliki ujare lagi dodolan muiane enak ing ati yen wingi si Cantigi iya rarasan ming isun ujare yen kalaran nanging wis ana sadhidhik ;v:.r-mwu u rr.srl: £y.d metu karem atinisun iku tega. 'i1 B 51 ll!£cf swsi

10. Sinundhang mastakani fl\3gB2 u:tnnn r;j rm r denira paduka syari - ingarasan kang pasuryan £_t.gmi w1Bm rdubnE J nulya binakta Iumaris brw .• no w mringjijineman alit '>JftS6 ·rnB1 H mapan karsane sang ayu mw<:.'1rrunq i1.< <:r;·,rurrrs boten ayun binakta 'imF.gH f-. !cdm;,-:i udm e ing pagulingane malih JJ 'Ii!.Hli"N 2mmnl .3'(1Dl Samahadewi angling ing pramesyara. ;_;·_dJ>IIB 12 drml s

:<.l 15 1 !rlenownsb

£J1Bfll:iciri1B1 i){r 1!li :nr > i ... lC'Y u -i B·;:r:: sqo2 : ;i ··J :::' ( V/!J !'-;V 11JJiJ .t} t;Hrgrg .. Tl £ C :fH; ·li JJ ,-lrtdg r; t:-j 1-111 £2lu bi;q n·ti2 .d f

11. Raka punika psada Hignifih 2<W'Nu)iJ.iLJJt Jd c leheng andika burati sumados mindel kewala ••• 'cbf;· iAJ . mbok sariranipun sakit :;Iii uzuc 1:?-.:rrrr'Jb mentas kaungkah-angkih -> 'iti1£;nr; ;h, 10 menawi weweh angelu ;i.!(;:riLH;.?. <>di1i\ ;w£ bari linalarikan -w·:;;_, ;i ·u-G:f' punika antu sisilir :;1qr I:u(;rt. :nL boten anget amung mangsoyi kewala. w;• gm.d

12. Paduka matur "OG"'!b.: s1 ;i:A!WB; aja denwehi tarasi · - - mengko ora gelem pisan iku anganggo pipilis beda wong ora apik Paduka yeka sumaur pantes jamak andika aracik antu sisilir denwenehi tarasi kalawan sabra kg.r1.:: gr.c·•· itm:Jdb .Aoa m

13. Uj.are wong tuwa-tuw.a uJJjl 1uJIJJ ·; dwrr "£.grr Hragni olih angrurungu maning kang bisa gawe tatamba adhapur uyah tarasi embuh dhingan mbok lali

,, ·Lq m:1}i)b sui "'Oi e)f r .sc;.s:::oi kaya hantu uwur-uww lawan bature ana denwenehi jeruk tipis hantu gedhog kalawan hantu sagara.

14. Panduka matur lingira sumakean wong undhagi utama saliring ganda amuwus sri pramesyari embuh-embuh dengamil kaya kurang kang winuwus alung si anakira iki tambanana maning . , iku tujukuwung dhingin terapena.

15. Ild lagi rada senggang denurapi susu latri ora pati anaragtag ana ririhe sandhidhik matur sang Mahadewi inggih ta dhi dipun ipun sakecane kang lara gam pil analini malih banggih punika wonten karaos dhangan.·

16. Sira iki kaya bocah yen ana karasa maning mbok kapanga wuda-wuda sapa sira kaisini mbesuk yen uwis laki gampang giginau utun mbok dhemen wong jatmika Paduka lih ku sirangling inggih ngga wong nastiti tutur tuturan .

1 7. Sigegen ing dalem pura kocapa sanggrahan Keling Ken Dewi Turidaningrat arine sang adipat i ayu warnane kad i sang Nilotama tumurun gandhes pasemon gandhang pasariranipun kuning anoraken adining · gam bar lepiyan.

18. Parnahe ing lebet pisan sang adipati kajawi pedhek kalayan pasowan trenggana ageng ingukir sampun apantha purl kados ing sasananipun angangge sakarsa-karsa wuwusen K uda Panoli sawiyose saking karaton Madhendha.

19. Anglunta ing pamondhokan nira adipati Keling Ken Dewi Turidaningrat pinarah sadyaning galih tan kangkat anaheni benduning mariah angawur sawadosing angsala amales mubaling galih kalampahan rawuh dhateng pagulingan.

20. Ken Dewi Turidaningrat kapanggih sampun aguling anang kathil pasa:ng papan ingapit layan guguling pawongane ageng alit andher ing jogan aturu saweneh magelaran ing tundhan parekan cilik padha kumpul saweneh adhedhesekan .

21 . Sang mating raras wus prapta anandhingi kang aguling rinungrum ratu awungua gusti kawulanira dyah ri teka sapanen wong ayu Dewi Turidaningra t kagyat duk amyarsakken ling .ayun kesah astanira ginemelan.

22. Arep maring ngendi sira ratu marenea dhingin iku silih prandakara wong pinarek anglungani sadhela bae gusti · arep ana aturingsun aja abangkal wara pamali mbok ora laki sarwi lininggihaken dhateng kosyapyan.

23. Angling Ken Turidaningrat sira iki wong sing ngendi sang mating raras angucap dedewane si Panoli bathara saking langit marene arep angulun dudunungan maring sira si Panolih sio wis mati endhase jeh den panjer anang dadalan .

24. Ratu kakangira uga lamun wong jaba adhengki bell dhing ora temenan aja bendu iya gusti mangsa anguler serit wong atine mulus mujur asawang Dhangbang Orona sang dyah nulya amangsuli idhih muiane mokonoh ujarira.

25. lsun milu-milu apa karepe si kakang dhengki aja dhureh-dhureh sanak tabeate nunvlari Kuda Panolih angling sarwi mitrane pinekul manawa katularan !akar bareng saking cili tuwi si sadulur tunggal bapa biyang.

26. Sun alem betah rarasan !<akangira iku gusti gunem saking sore mula angrasani si Panolih m burine sunadegi paranoene ora weruh bature alenggutan karipan tabet anggamil nanging pantese marene kakangira.

27. Upama amenangana sira lagi sunambungi ratu padha babadhekan kasarengen apa beli sang dyah nulya mangsuli pasthi bae Iamon bendu Kuda Panolih mojar kalewihan angadoni sumakeyan wong kang bisa barangasan.

28. Sarta mbrih wekasing sinjang pangawasaning undhagi gampil dhateng winangsulan sang dyah atemahan kenging kalurung ing mamanis kena ing dhesthi pangaru rasuking pangabaran nira Panolih papatreme yen wis anang pagulingan.

29. Mawor lan aruming sekar srebeding dupa samedi resresing pamriyembada lir amoring jlingut singit nayakaning amanis murtining asmara lulut langka ana an em ba sapapantaring linewih kaungkulan ismuning sumbaganing rat.

30. Sang dyah pinangku ingaras wis mindela aja nangis wong ayu kawulanira katrapa ing dhengdha pati katur kasrah ing dasih miyosing amura'ng bendu dhuhung lungid konusa kanggea ing anelasi sawadosing lipur manahing bendara .

31 . Amundhut wohing lalancang sira Undhakan Panolih mitrane linalariyan nya nginanga ratu gusti nanging ta aja gusti manawi jam bene talu anggur kawulanira ratu kang anginang dhingin sun aturi sepah bae ya dunungan.

32 . Danguning angudyasmara Adipati Keling prapti arsa langtang pagulingan kandheg sajawining kori watgataning katiling wontena syaraning kakung angling dhateng Kyan paman den angati-ati sampun weyah pakanira paman Rangga.

33. Umah kalebon durjana coba pakanira intip manawa ana ing natar Kyang Rangga tumandang aglis· sam puning aningali ing pantara sepi samun matur ring gustinira inggih boten aningali banggih kambengan petenging wawayangan.

34. Paman pakanira ngucap yen manira arep manjing ing bocah tunggu lawang Kyang Rangga amuwus aglis sapa kang juru kunci pangeran amundhut pintu den gelis wenganana pedhekan kang tunggu kori pating karesuh kewedan manahira.

35. Matur ring Turidaningrat angling Undhakan Panolih iya teka wenganana didimone sang manjing amuwus sang lir sari amekul madyaning kakung mara sun malayua mangko sira denpateni si kakang uga wong sakti mahambara.

36. Angling nayakaning tilam asiyunga tumbak keris mangsa sun kawedenana yen masih angrasa wani nulya sang adipati bendu anjejeki pintu sigar amara lima gopitaning trenggana lit · malebet sang adipati lan Kyang Rangga.

37. Sang mating raras tumedhak sarwi dhuhunge winangking lumaris amiyak gubah amethuk sang adipati gumujeng sarwi angling sapa abane angamun rarasan gumalanthang kaya sasatowan Keling sira uwis mider marang pupungkuran .

V. PANGKUR

I. Sang adipati miyarsa cepeng karna anggregut sarya angling apa camera ujarmu nulya gepah narajang Kuda Panolih indha angunus dhuhung ramane gumembang-gembang kadi wong ngabaksa Rangin.

2. Tinubruk nengen angiwa susuduke angawur lir garigis Adipati Keling muwus heh sato dening edan sunburu atar sunadegi anuduk angajak atameng dhadha amuwus Kuda Panolih.

3. lya mara tekakena ora sunkasinggahi eman matiya wulangun dipati satrunira wus ala cabar wedi ing tatu lambung koceman putri Madhendha aduwe dasih jejeri.

4. Adipati Keling duka gegecoke sapa si anjing baring Kuda Panilih amuwus putrane Sanghyang Wenang Sarya alindhungan witing Nagasantun cinegat-cegat Ian pedhang dening Adipati Keling.

5. Kyan Rangga angancang-ancang boten purun pedhek kalayan maling wantuning titiyang sepuh ragi tuna paningal ingangge kiteran dening sang abagus Kyan Rangga tiba kajengkang amuwus sang Adipati.

6. Lah si paman katarajang lagi sewot paman manira iki limut wis lali ing batur pakanira suminggah Kyan Rangga tangi nulya gepah malayu kajrongkong anang jambangan gumujeng Kuda Panolih.

7 Adipati Iekas apa !elewane teka angubat-abit kaya wong wuru kucubung

Dipati Keling duka aja mbabaung kapadhil asu buntung angalesani si muyab kurang ajar taioli.

8. jyalaning pedhang 1umarap aliwraning pantara kadi thathit limpad solahing abagus amantoni kadibyan tan kewran ing papan angladeni musuh lir sang Parta ing ngalaga tandange Kuda Panoiih.

9. Saking boten ingomberan pangregira sang Adipati Keling nunten kasusulan agung mantri ponggawi Sabrang gumeder tiyang Keling kang alok pandung padaleman wis kederan dening kawula abaris.

10. Kasesa bangun raina dan angical sira Kuda Panolih Adipati Keling mangu langkung cuwa ing manah maksih kinen angrarah banggi anglindhung segut mantri kasabrangan wuwusen mangko wus enjing.

11. Dipati Ke1ing anabda Paman pakanira kinen mepeki sabature kan.g atugur pacuwan lunga-lunga ayun manira pariksa yen wis kaur Kyan Rangga matur anembah nun inggih sandika gusti.

12. Kadhuhung manira Paman anggawa si Turidaningrat iki wruha yen agawe napsu boya manira gawa benjang yen manira akengkenan mantuk pakanira elingena arep manira kon mull .

13. Boya sudi umbang-umbang kudu masih enek ternan kang ati supaya manira emut ing patitipe rama jar denkasihi si mongkonthok puniku 1elewane angalunyat agawe pangisin-isin .

14. Ana ing liyan nagara sumanunuhi dhadhangklake Keling amet kalakuwan bingsrung atitiron wong dhayang anampeki maring banyu kang aletuh manira Paman kang ina tiwasing kurang praniti.

15. Dang jenenging prawira aduwe sadulur karat Ian mating anggegedhegi tumuwuh boya panten nguripan wirang manira ing tatangga tut weruh Kyan Rangga matur anembah inggih boten maibeni.

16. Lan maning heran 'manira sedheng suwe manira alok mating si Gajah boya malebu pijer apa urusan kuping manira dhewek ingkang angrungu rabine angatag lunga prandene ora piduli.

1 7. Reke wedi ing drigama angalathak paksa weruh ing elid supaya manira uwus rada kadadagingan mesakaken ayun karoncod puniku kapa1ang mbok gelis modar didipune tutug dhingin.

18. Wonten panakawan prapta mendhek matur ing Adipati Keling pun uwa apatih rawuh wonten ing wiyos pisan kinen atinjo dening kangjeng sang prabu ing sapamiyarsanira sira Adipati Keling.

19. Enggal miyos roaring jaba amurugi sira Radyan Apatih ingacantenan alungguh dhateng pasowan tengah ginelaran lante Ian kelasa barus prang wadani kakasuran badhe Adipati Keling.

20. Kyan Patih wau duk prapta kering ing ponggawi luulrah mantri mangke sigegen rumuhun wiyosing alalayan nenggeh wonten malih paosing atutur titiyang praja Mamenang kakalih anem asigit.

21. Kartawara Kartasana papaliyane masa karang Kadhiri kalunta-lunta imusul prapta maring Madhendha wanci pecat sawet kalaning angrantun ing kori sayana wetan kasongan waru waringin.

22. Sakalih pareng tumingal dhateng sekar kang awarni Panolih nunten pinalayon gupuh sarwi lara karuna dhuh pangt>ranisun dening kawlas ayun boten kawasa tumingal titiyang sampeyan gusti.

23. Saderah pinara laksah tan andipe yen jengandika gusti kalampahaning kasambut wonten ing saba paran Pangeran kaula tumut bela lebur sarwi pareng barekuhan lir macan kenang piranti.

24 . Dangu danguning karuna kasalaton curigane dentarik sakalih pisan angam uk geger ing jawi kitha sinenggeh tunggiling pandung wau dalu jejellulurung pabeyan dadamel dhedhen akangsi.

25. Samya kasosog ing tumbak nanging datan wonten amiyatani wuwusen Tumenggung Alun kang uninga ing bandar angagem talempek jinejeran wargu binalosongan kancana pinecakan waos hiring.

· 26. Lan piniwedrah sakawan wasta Raksabeya Raksajaladri Langlangarus Langlangtim ur kang kinen apariksa pajar nenggeh tiyang Kadhiri puniku lewih kadigjayanira gagarnan tan miyatani.

27. Titiyang maksih neneman kasosog ing baris boten wigati dening kalintang ing teguh boten tetes ing braja tebeng apagut kalih Ki Jagawuru dugi kaula kacandhak potusana nulya bali.

28. Matur sapariksanira Kyang Tumenggung Alun anulya mijil amiyak dadalem agung kering ing waos ka thah pasanggrahan ing Keling mangke jinujug prasita ing aseseban nira Adipati Keling.

29. Kartawara Kartasana kapareng ngarsane Dipati Keling lagya pinariksa wau Kyan Apatih angucap yen sawawi kaula anuhun atur leheng sampun pinejahan kewala dhateng ing sakit.

30. Yen jejeging pangubayan inggih yaktos leres katrap ing pati ameng kaula nunuhun palamarta sam peyan kenging tan kenginga kaula mrih purun kalangkung ing anenedha angling Adipati Keling.

31. Lah inggih rnanira suka nanging yen wenten pangucape rnalih Uwa pakanira sanggup nangga srengen rnanira Rakyan Apatih arnepes srarwi wuwus nuhun kaula Pangeran boten darbe atur kali.

32. Ing padhern gesang kaula rnugi katura ing jengandika gusti Adipati Keling rnuwus sok panakira gawa . aja ta si Uwa Patih kang anjaluk babathangrnu sunrerencah langar anggeger-gegeri.

33. Lan pakanira turena Uwa sernbah rnanira ing rarna ji rnanira langkung anuhun ing panglayade rarna pan wasisan Uwa pakanira rnatur dhateng rarna sri nalendra prakara bocah puniki .

34. Lan pakanira panjara Uwa karo porna bocah puniki Rakyan Patih aris rnatur inggih dhateng sandika kaula arnit gusti sampeyan kantun nulya kondur sing ngajengan sisinome denwaoni.

VI. SINOM.

1. Lingsir mangke kawarnaa paosing amangun gurit sira Undhakan Pamekas kang ana ing Argarasmi sapisahe kang rayi • tambuh enggening dhateng kalunta-lunta anut saimbanging ukir panakawan kakalih kang atut wuntat .

2. Pun Gontang pun Sangulara uni kapethuk ing margi kalayan Kuda Pamekas milane asareng malih nanging Kuda Panolih dereng kantenan nggenipun wau sawiyosira saking padaleman Keling maksih anglampahaken ing pangawasa.

3. Saking kang raka Pamekas aji tedhak sujana di milaning boten angrusak dhateng Yndhakan Panolih yen .kongsiya atebi kang raka layak anusul supantening prayatna rumihin dipun calangi sampun angraos yen amanggih durgama.

4. Sira Undhakan Pamekas saking terahing dewadi milaning boten aulap reremene saking alit yen kawekan ing wisthi.

dadya suka bungahipun nanging Kuda Pamekas kala ing mangsa punik i wonten ragi manahe kirang pracaya.

5. Saking sangeting angema dhateng Undhakan Panolih manawi boten kambengan dening pangliputing aji tansah ing maras mem bir sagenah-genahe ngungun pangudyasmaranira iya teiungane becik mbok ta isun ora anedhaki rama .

6. Mangke Undhakan Pamekas wonten saandhaping ukir pedhek kalayan patapan nira Ajar Argarasmi sae jembar aradin anggenggeng banjaranipun sagunging sesekaran andong ijo kajeng puring binanjengaken satepining sopana .

7. Margi kang dhateng Pakundhan ing wurine sinalisir pucang kaiayan tirisan genjah Iagya sedheng mohi atub kengser ing siti muwah gunging tanem tuwuh sumunu ing witira pisang usuk raja gadhing kang tinanem pedhek Ian ajeng-ajengan.

8. Awatawis tigang nambang ampelem dhuku Ian manggis mungguh sawingkinging guwa asri kederan ing kali sinungan lunjuk alit angungang tepining ranu parantos kala-kala · yen sampun muja samedi yen karaos ongkeb anulya asiram.

9. Asrining Made Pakundhan kederan ing sekar wangi angunggulkadyagopura kajeng iwu ragasari yen kalaning togari sekare kaslehan tangsu melok-melok gumawang sakalangkung ing awami kadya wadananing dyah amajang wulan.

I 0. Kalayan anjrahing sekar gam bir ergulo malathi angsaka lawan campaka tanjung tayuman kamuning mawur kadresan angin mlek gandaning sekar gadhung lan pudhaking cindhaga mbabar gandanya mrik minging ora iwang lawan kang duwe patapan.

11. Gempung kasutapanira bagus sarira akuning remane lemes apanjang lir sang Wiku Wintaragi kalaning mangun teki amarganani ing gunung awasta lndralaya milane kadhapur malih amaosaken luntaning anenerat.

12. Kang amangun kasutapan

amindha ajar wawasi putrane sang Panambangan satriya saking Kadhiri mila atilar purl angilari warginipun sira Kuder Pamekas kalayan Kuda Panolih sam pun angsal kalih naun ·

13. Paosing atutur mila wuwusen ingkang kasesi pun Gontang pun Sangulara boten kawawi angelih awad kesah ing kali wau dhateng gustinipun minggah ababariman dhateng Ukir Argarasmi amalampah sekul kalih papanganan.

14. Rupane kaya wong edan bebede pating salewir rontang-ranting dening carang kaya gugubah awiring ram bu te ting karewil gigir raraine balur labete kudhangsangan gugulungan ngeri-eri kadiparan dadi kasukaning dhangdhang.

1 5 . Padha anang palesungan Ki Lusuh bari anangis andilati tapak mendhang pun Tandhan amuwus aris dhih teka kaya anjing malad-meled saking mau ilate bari abang jiring mangan godhong jati mengeh-mengeh kaya asu mentas cakal.

16. Pun Gontang pamuwusira gendhengira durung marl lukake kagawa-gawa tur wis dadi kunyuk gering awake ting palenthing iku jeh gadhanging budhug mbesuke garegelan jenthikira padha pethil nuli mabur anjalma dadi kukunang.

17. Wonten nini-nini prapta bungkas bocah apa iki rupane kaya siluman sira dudu setan belis mbok rewanging buncari sira iki baya dudu pun Gontang saurira kaula tiyang kasesi sampun boten darbe sanak wong atuwa .

18. Apa si panedyanira sira anang kene iki anggepor ring palesungan pun Gontang sumaur aris inggih kaula Nyai ajeng amalampah sekul wadhang wadhang lumayan sok sampun tabeting kucing babarangan upaning kukusan.

1 9. Kaula sampun anedha wau boten dipunsungi dipungebug Ian tatampah bari denwuri wedhi pun Sangulara angling bobabe iku anglantur dheweke kakang angrunjang wakule kongsi kabanting ingk:ang duwe maningan kongsi karangkang.

20. Bari wong parangen tuwa ora pati lalawani pun Gon tang aris angucap edan angisin-isini ora si denupahi galabyang kinira tumpur kudu asasawitan embuh embuh kang dengamil arep aweh wurung dening bacotira.

21. Pun Gontang anulya kesah kadhadhang wana ngulati sekul kalayan tetedhan wau nunten aningali ampelem sandhing margi mateng mateng bari atub 'wohe kengser ing lemah aglis pinenek tumuli lelewane karo padha girang-girang.

22. Pun Gontang asusulukan seru sarya njerit-jerit amuwus dhateng pun Wandhan sungondhol enggo kiyai iki ampelem cengkir kasaptane gustinisun mangko yen isun teka ambrih aja denumbangi bari amamangan anang dhudhuhuran.

23. Tur sarwi angura-ura lagune Sinom sisilir Sangulara ika apa ing bung wetan kuning kuning nanging ta cilik cilik teka gegel atinisun · roaring kiyai ika sabab kang denkasaptani iya iku pelem urang munang munang .

24. Nunten angalih mangetan amemenek rebut dhingin euwiting ampelem urang ingkang sami denkembari pun Sangulara uwis payu padha mudhun mbok kita kawenangan isun ta jing andhing wedi mangan sapala sapira mangko lara.

25. Ika silih pirang-pirang gedhang padha kuning kuning pun Gontang anulya enggal pisang dipunpalajengi pun Sangulara angling sun si ora milu-milu laku sakarepira datan dangu nulya prapti ingkang apalinggih ing ukir pasunyan.

26. Cantrik puputhut angucap sira iki bocah endi wani amanek larangan wong amarani balai angling sang apalinggih aja gah mangko lumayu arep tinatakonan teka sira wewedeni ora bayane bocah padha mrenea.

27. Aja maras atinira sira ora sun urn bangi atakon bae sadhela mangko mamanek maning sarwi dipunpurugi pun Sangulara angulung nangis kalara-lara pun Gontang kang dendhupaki kakandhutane ampelem padha ilang.

28. Manahe sang lndralaya enget enget datan lali yen punika panakawan ne sang Undhakan Panolih amung kang ragi pangling saking kuru bari luhur tatkalaning binakta sangiwen dening kang rayi maksih alit mangke sedhenging diwasc..

29. Bocah endi asalira Ian· sira duwe kiyai pun Wandhan matur anembah adarbe kaula gusti sang Undhakan Panolih nanging mangke sampun lampus sangiwen pinejahan dening buminata Keling ingapusan pinotus ing pabedhagan.

30. Adarbe sadherek misan rencange sabaya pati wasta pun Kuda Pamekas ingkang kaula tut wingking puniki layak maksih wonten ing panggenanipun lagi kaula tilar kantun alinggih pribadi ing sandhaping kajeng pule lan lamaran.

31. Amuwus kang apratapa adhuh adhinisun gusti si kakang pan nora nyana sedeasah angin-angin yen ketemu tumuli saiki Ian adhinisun Wandhan sira milua tuduhena ambung ngendi nulya kesah kang tumut samya kasmaran.

VD.ASMARADANA

1. Angungun linggih pribadi sira Undhakan Pamekas wonten susuku bang kilen angajengaken pranatya asri Iangen araras kayengan ing petung rumung wadhas pandhes kumalasa.

2. Sela geng agung tumawing katuwuhan tama lata saking ngaluhur wijile wenya dres pindha parangan sinungsung dening mina ataganggeng lumut-lumut pasenetaning mangkara.

3. Pring wulung tambelang gadhing kasongan ing wruh mangungang sedheng mingis calumpringe lir satriya sakembaran srining pita Ian kresna kadya langkeping apuput tuwang Iamon apisaha.

4. Syaraning dhangdhang angalik mencok ing panging lamaran tunggal ora na bature lir sasam bating karuna manahe sayan ketang tresna tan pegat ing kalbu sambating pangudyasmara.

5. Embeh pamreging awingit anon pringganin.g acala kengetan dhateng arine kalaning asasarengan duk anang pabedhagan raryan saandhaping wungu lantaraning apipisah.

6. Amung Undhakan Panolih dados sadarganing manah meh kalindhih paningale ingkang maring abathara saking sangeting tresna ciptane kang lyan kabawur kawibuwan ing bancana.

7. Dadya siptaning akingkin gusti atine si kakang yen ta aweta mangkene apipisah lawan sira kaya mangsa wurunga awekasaning ngalantur ana ing saparan-paran .

8. Ingsun ingkang ora bangkit gusti yen kangen ing sira kongsi kaya wong angameh ing ati sejen pangrasa dalah ora kelingan yen uwis papastheningsun lara marga saking sira .

9. Karasa yen kawlas asih sira Undhakan Pamekas wuwuh kaguguh manahe maring rama ibunira ingkang sampun atilar saking pambrihing anglalu suka enggal binanjutan.

10. Wau angsal kawan warsi tinilar ing yaya rena wondening mangke kang angreh purantara ing Jangga1a kapamah rama paman anggentosi dados ratu putra ing Karetegse1a.

1 I. Resi Indralaya prapti wau sareng ing tumingal gepeh rinangku1 arine ingaras sarwi karuna sira Kuda Pamekas sumungkem anu1ya kantu ing kesyapyane kang raka .

12. Puthut lajuguntung cantrik kapilu tumut karuna aw1as dhateng kiyaine pun Gontang pun Sangu1ara samya gugu1untungan sasambate amlas ayun den sam bungi wa wangsalan.

13. Pulut pen til watu laki boten betah apipisah pun Wandhan Iawan gustine mengkin dados tiyang wukan iloka babariman pun Gontang sumambung tembung 1ukak aja 1ok sasambat.

14. Wau kang kantu anglilir pupungun angusap waspa sang lndralaya wuwuse aja dika gagas-gagas wis parentahing dewa anyar katone tinemu kita darma lumaksana.

15. Nunten binakta lumaris minggah ing sanggar Pakundhan sarwi kinanthi arine sinawalan ing pamarah pinrih sampun anglunta ing manah kandheh kaliput ambrih dalaning lipura.

16. Sa1unging wowohan anggrit lir segeh kang nem be prapta runtu saking gantilane aglar dhawuh ing bunta1a kadresan ing siliran muwah kusuma kang kudhup babar anduk angalayah.

17. Adarbe sadherek istri sira Wasi lndralaya ayu amanis wamane awasta Ratna Turida tumut angindhang-indhang sadherek sarama ibu milaning purun ambakta.

18. Nanging atinisun sedhih

supaya derung kapaksa wedi m bok pap ali bae langgana maring wong tuwa angling sang lndralaya Ia iki bocah am be rung anglirwaken ing pamarah .

19. Mangsa ambrih ing tan yukti pakoningsun maring sira guguron wangkot atine ora angidhep ing ujar sira Ratna Turida tumandang sarwi angambul seka,re karo denbuwang.

20. Kamanisen aningali sira Undhakan Pamekas minge anamur eseme sang dyah angaras sampeyan nira Kuda Pamekas boten kagepok ing eruh kaling-kalingan ing asta .

21. Kang raka amuwus aris iku sih lelewanira esak dening lewih aeng kaya ta lah isun bocah wis age mareneya sang dya mindel tan sumaur nunten kesah ing pawesman.

22. Wasi lndralaya angling dhateng Undhakan Pamekas sarwi dencekel astane leheng sami ing ngarika wen ten nggening adhahar dan miyos sing sanggar agung wuwusen pasegahira.

23. Puthut Lajuguntung catrik samya anampa lampadan sekul ulam Ian toyane awadhah bokor tambaga wus prapta ing ngajengan sang Indralaya amuwus catrik undangen si rara.

24. Sun ekon anglalayani poma aja ora teka kalawan bocah-bocahe pun puthut anulya kesah tan kawama ing marga aglis prapta awotsantun dhateng pun Indhang Sumarsa .

25. Layan pun lndhang Warsiki wondening rayi andika boten katuran ing mangke anenggeh yen arsa siram yen sampun apalastha pangandikanipun rawuh ooten ngantos ingaturan.

26. Nunten pun Indhang Warsiki ambeng-ambeng ing ngajengan sampuning palastha kabeh sira Undhakan Pamekas nulya ingacantenan sarwi ingaturan banyu sarwi awiwijik asta.

27. Adan adhahar sakali tan adangu sinapunan wus ingurudan ambenge sang apratapa Jingira bocah kang roro ika padha wenehana sekul pacuwan kurang amangan.

28. Pun Suma.rSa matur inggih anunten gepeh sinungan pun Gontang aris wuwuse nyai nedha jajanganan kang densambeli sahang pun lndhang Sumarsa muwus apa si kabelanira .

29. Sok pilihen sapa penging Ia kuh ana ing dhudhulang bari juputen iwake maning mbokmanawa kurang pun Wandhan aris mojar dheh Gontang isun anjaluk mau ingkang sira pangan .

30 . Pun Gontang asru nauri aja sok kakehan ayam embok mudhal karemine sapa si kang nyuwuk sira mengko yen sira lara anaa dhudhukun gunung rnangsa gelem denrasaya .

31. Wasi lndralaya angling dhateng pun lndhang Sumarsa gustinira kon marene bari jalukena gantal pun indhang nunttm kesah matur dhateng gustinipun kapanggih agugulingan.

32 . Anulya matur wotsari ratu sampeyan katuran layan jengandika kinen andamelaken ing gantal ijengandika bakta Ratna Turida amuwus iya teka gawekena.

33. Aja nganti isun maning pon sabane iya sira kudu nganyari babanggen pun Indhang Kasmaran ngucap jing kinen jengandika amuwus ratnaning ayu dhateng pun lndhang Kasmaran.

anguwuh panakawan /'

34. Sok ambila jam be dhingin ingkang parantine saban jambe wiwikasaptane pun lndhang anunten kesah pun Catrik nunten bineluk kapanggih asusulukan.

35. Lukak mareneya dhingin enak temen atinira aja pijer angerewek angrasani apa sira gendheng age mreneya pun puthut nunten sumaur · idhi Nyi lndhang Kasmaran.

36. Teka angujar-ujari maring wong kang tanpa dosa bulatalah wis maune isun kang ora tumandang pantes kang ingumbangan Ia iku wong embuh-embuh pun lndhang Kasmaran nyentak.

37. Yen rarasan andremimil

lakar ora gelem kalah age angundhuwa jam be kang paran tinira sa ban pun Catrik adan kesah boten dangu enggal mudhun angundhuh angsal samayang.

38. Nunten sinungaken aglis dhateng pun Indhang Kasmaran tinampenan tail asuwe enggal prapta ing ngajengan katur ring gustinira amuwus aris sang ayu dhateng pun Indhang Kasmaran.

39. Aja ararasan maning iya esok parisana isun kari gawe bae kasesah kang raka prapta angling ing arinira dening pirang-pirang windu sira yen jinajalukan.

40.· Arine sendhuh mangsuli kulepun kengken ing kula kang raka aris wu wuse isun heran dening sira kaya maring wong liyan mung sira sadulurisun maring sira amarentah.

41. Iya si ming sapa maning enggonisun aparentah ya amung kala samene mungpung masih padha bujang yen uwis umatangga lakinira kang ngadhupung mangsa ken.a rinasaya .

42. Mangsa arnbrih ing tan yukti parentahisun ming sira ya mung saking tarnbelare lumuh kinadingaleman Ian ora nana Iiyan sadulur sararna ibu rara iya arnung sira.

43. Aja sok putungan ati parnali Ian ora esak parnurukingsun sakehe aja dentampani ala muga idhepang ujar rara gusti adhinisun: reh kita iki wis lola.

44. Lan muga gelis alaki samedanira dentuta ambrih aja katuwone sapa bay a ingkang welas yen ora nut ing kaka Ian maning parnurukisun poma sira kang banteran .

45. lku madhahana manggis kakangira aterana temene dudu wong sejen kakangira Ki Parnekas mbok durung pati atrah estu dudu bocah gunung iku sanak mimisanan .

46. Nunten nimbali ming cethi lndhang Kasmaran mreneya iku wadhahana bokor dhukuhe kalawan salak kang kinen nunten enggal aterenang adhinisun warahen saking si rara .

47. Kang rayi am u wus aris mbok sampun awad-awadan Wasindralaya wuwuse ora nut ujaring kakang mangsa mam brih ing ala sira rara adhinisun ingkang eling maTing sanak .

48. Wau kang ingutus prapti mendhek ing ngarsa anembah sampun katur sadayane ature rayi sampaeyan ing wilasah sampeyan inggih kalangkung kasuhun kapetek dhateng mastaka.

49 . Kalayan dhateng kang rayi nenggeh kalin tang ing nedha Ian punika pakintune paksi kitiran sapasang nanging ragi neneman sumapanten sakalangkung supados gegel ing manah.

50. Wasi lndralaya angling Ia kuh maningan denpulang bari ta katon gegele parandene lelengusan ora arep mong sanak wis palakaran wong kumul ora ginau bantaran .

51. Sira uga lagi cilik bangiwen sering denemban teka mangko pamalese katemu ing saba paran lengus kabina-bina manda jumenenga ratu yen ora sumakeyana.

52. Kang rayi sendhuh mangsuli bagen temen sok uripa jing pandumane samene wite kula ajeng jembar anglingsanglndrruaya ora arep giginau ngediraken ora bisa.

53. Dangu pagujengan angling sira Wasi Indrruaya ambeda dhateng arine rinerepa ing pamajar pinrih egaring manah kangrayinatyanerengu tumungkul ngusapi waspa.

54. Aja si toli anangis iya lah kuh isun lunga tumedhak aris lampahe Junta dhateng panataran murugi arinira kang rayi kapanggih ngungun kengetan ning arinira .

55 . Meheng Undhakan Panolih dados sadarganing manah langkung onenge manahe meh tan kenging sinawalan sang lndralaya prapta Kudha Pamekas tumurun kang raka sru anyengkah .

56. Sampuning satata linggih nunten sami gugulingan wantu kasamen onenge sira Wasi Indralaya kamanisen tumingai ing wamane sang abagus gegei dhateng arinira.

57. Sigegen ing Argarasmi Kudha Panoiih kocapa akeh weweh sudirane rare bagus andewana / sugrih ingkang kapapag rangdha wuianjar kalurung parawan Ian tatambangan.

58. Kang pinaran ing akingkin ing nguni duk ing sopana dalasan uwis ariren tinunggenan ing wanudya sapalih atut wuntat saparane kang anglangut gegendhongane dentilar.

59 . Tan open wong kandhag kampir ingkang sangiwen uninga maksih pangger pamuwuse wiyosing pangalembana kasampar ing pangucap dadi ksambating kasandhung dening wong Paraja Madhendha .

60 . Nanging samangke kasiiir saking sadaleming kitha wonten ing tepis wiringe dhusun kang tebah nagara pedhek Ian ·pawatesan ing dhusun panembing kidul Ialampahan kawan dina .

61. Saking Wukir Argarasmi lampah boten angrerembat enggal-enggalan lampahe wasta dhusun Telukmina mangke kang jinenekan dening murtining abagus dados rare katalayah.

62. Sira Undhakan Panolih angulari ingkang raka milaning tebah lampahe kalintang saking patapan miyos angidul ngetan saking tambuh raosipun ambrih enggal pinanggiya.

63. Sang anjajah adrapati aneng dhusun Telukmina anger maring alambange sampun angsal tigang dina umbul ing Telukmina lagya· aken nutu nutu pan ajeng angolah karya.

64. Putrane estri satunggil wasta Nyi Wadon Asmara ayu sarirane jene yen ugi ing Telukmina anaking bebekelan boten wonten saminipun dhateng Nyi Wadon asmara.

65. Kan tun kalih din ten malih panggihe atmajanira wondening gadhang mantune sutane ngabeinira boten ala lawanan saking karana pamupu nira Umbul Telukmina.

66 . Gadhang mantune prayogi awasta Candrataruna cemeng wadhag sarirane remane akas apanjang rada semu ndaladap wij ange ringkus kalungsur tenggeke ragi kadawan.

67. Nanging kang ajeng alaki sira Nyi Wadon Asmara sapinten Iamine mangke awis adhahar anendra saking manah Ianggana yen den ken wedhak apupur Iumuh dhawah akaruna.

68. Sira Undhakan Panolih sok kadurup ing gameian awis mantuk ing pondhoke titiyang sa-Teiukmina intrihne sami goyang tansah garabyag-garubyug kadya wong anongton wayang.

69. Ken Wadon Asmara uning ing warnine kang amoyang milane sanget dhateng babakalanira dening Iangkung saiaya Ian warnane sang abagus kadi siti Ian akasa.

7 0. Kang winigena ing istri pinten Iamining mrajaka tansah nggungaken papaes datan tewang asesekar amewehi kendahan ing warna wenes abagus kadya putra ing Ngastina.

71. Sampun ta titiyang ukir yen botena kaedanan angingali suwarnane langkung pundi ing nagara milane kalampahan asaba karaton agung inggih dening pinilala.

72. Sira Undhakan Panolih yen ugi kamsih agesang sengka icala adhine anaa pugasing jagad yen sareng Ian titiyang mangsa wandea denaruh jar wong pangawak kancana.

73. Kang andulu padha asih Iamon kala ing pajengan sarah suruh Ian sekare lelet gantallan woh pandhan pasungsunging wanodya tan tewang sad in tenipun burat arum dhadhaharan .

74. Lumintu ambanyu mili dalah tuwuk kang kanggenan ora tuku suru jam be sajege duwe orajaka larang kaya dagangan denpapah ugi anganggur nyulatah denladenana.

75. Mung pasabane yen bengi

anurupi tatabuhan awor lawan nayagane parandene denupaya manda ambupatiya sikepe kang ora lengus pantes amawa bangenan.

76. Syaraning gamelan atrih dereng lami linekasan angsal pitung dinten mangke kathahipun gangsal rancak ingkang wau tinembang wiyose pupuh Megatruh apan dereng sinampunan.

VIII. MEGATRUH

I. Sira Umbul Telukmina kang winuwus nguni samya anggosthi layan gadhang besanipun wonten ing wijil ping kali amincantenaken kados.

2. Tigang dasa badhe papatisanipun maisa kalayan sapi sawung kabiri rongatus pabuwuhing umbul sami tern baking made golodhog.

3. Kyan Ngabei aris denira amuwus kiyai yen asawawi kaula aturi mundur leheng ing Raspati benjing banggih katumpuh kemawon.

4. Lakar ondhan prandene ing temahipun pan inggih kaseseh ugi lawering titiyang dhusun saleder pra nambut kardi ingkang liningan lingnya Ion.

5. Sabecike yen kira-kira katumpuh iya ingunduran maning sumadi kasusu buruk Rakyan Angabei angling inggih ta leres kemawon .

6. Anunten Bagus Cadrataruna rawuh ndhesek-ndhesek abibisik taken maring ramanipun tulus ing dinten punapi ramane sumaur alon .

7. Isun angaturi ing Raspati mbesuk pangandikane kiyai anut sapanedhanisun putrane sumaur idhih Iebar metu sayan adoh .

8. Kulepun andika angaturi mundur angantos punapa malih pon sadaya sampun rawuh anentak Rakyan Ngabei aja babatung ing kono.

9. Umbul Telukmina aris dennya muwus dhateng sira Kyan Ngabei apa ujare ki mantu kang tinanya anyauri atakon tulusing kardos .

I 0. Sok ambodhokaken dhateng tiyang sepuh Umbul Telukmina angling ya ta angrungu maningan warta kang pasthi bongganing kang umbang ing wong.

11. Aja dadi bilatampane ki mantu prakara ing gawe iki gingsir karana katumpuh yen ora na m bengan maning masa wurunga kalakon.

12. Pira kadar kalangan dina pipitu Rakyan mangsuli inggih mangsa boten tulus supanten kang andramimil kedheh galacah-go1ocoh.

13. Anggur si angope-openi kang ba tur sumadi marene iki katungku1 ati gumagus pijer pudhagdhag-pudhigdhig atitiron wong kang ejos.

14. Dudu mangsane agiginau mungguh yen kala mangkene iki gaweyan masih angum buk tunang apap tunang buri ora nana kang kinongkon.

15. Yen rinasanan idhep kala angrungu ora suwe kawur maning ujar kagawa ing lisus baya apa sira iki duwe wawatek mangkono.

16. Sedheng sedheng pakelinge atunisun ing sira amamarahi nanging ora sira turut angan ti badhene kongsi suntibani ujar sosot.

17. Lewih saki.ng badher kupingira iku Umbu1 Telukmina angling "iki si wong embuh-embuh kulehe sira urn bangi maningan wong atatakon .

18. Alung andhodhoka ing kene ki mantu kang kinen.anulya ngalih saking enggene alungguh sira Angabei angling leheng kinen nambut kardos .

19. Yen den ken punika mindel kajengipun pun mBul Te1ukmina angling mangsa tumuliya wudhu pira gawening wong siji dimon ing kene andhodhok.

20. Boten dangu nulya Ki Ngalambang rawuh kalayan Kudha Panolih wus ingacaran alungguh Umbul Telukmina angling lah ki anak wonten kardos .

21. Kudha Pano1ih aris denira muwus paman boya wonten kardi manira kaliyanipun mengayun anglaladosi punika manawi kanggo .

22. Umbu1 Telukmina aris dennya muwus mbuh dening kagengan kardi Kudha Panolih amuwus mesem lathine amanis kulepun kagengan kardos.

23. Bagus Candrataruna sareng andulu dhateng Undhakan Panolih ambaco bari marengut mungkur calemal-calemik tansah palarak-palorok.

24. Kudha Panolih.mesem sarwi amuwus kang bagus anggur ngariki asasarengan alungguh pedhek kalayan pun adhi eca sami apaguyon.

25. Kang bagus panganten si kulepun lengus kula boten denwawuhi Candrataruna amuwus dheh lagi eca ngariki mangsa binaa andhodhok .

26 . Lah pakanira mucang ki anak bagus wau kang denacanteni karsa dhahar ewoh sampun Umbul Telukmina angling dhateng pawongane alon.

27. Maranaa sira roaring anakisun aduwe maning dhukuh kang bature mau konen madhahi kang becik adan mangkat kang kinongkon.

28. Tan kawarna ing lampahe enggal rawuh ingaturaken tumuli dhukuh dhateng gustinipun rencange kedah kekalih sami ingisenan lempog.

29. Nunten ingaturaken ing sang abagus ki anak Kuda Panolih pakanira dhahar dhuku kalayan punika malih . ,·. nenggeh wicantene lempog .

30. Ata wikana ta ing raosipun wantuning titiyang ukir Kuda Panolih amuwus aris denira mangsuli punapa bentening raos.

31. Kang bagus punika dhadhaharan katur si kakang mendhet karihin Candrataruna anjuput dhukuh dipunpara kalih lawan kedane saparo.

32. Gadhang maratuwane langkung anjelu manahira aningali ing pangeka ciptanipun lah iki bocah sabagi dene ora weruh ngewong .

33. Mau durung suwe amangan Ian isun dhuku rong wayut baresih isun mung mangan sapulu iya dening sun kawruhi aja kalakon mangkono .

34. Kuda Panolih eseme pan densamur boten kangkat angampohi ing gujenge manahipun taha dhateng Kyan Ngabei banggih manahe angartos .

35. Kang bagus punika dhukuh maksih agung nunten dipunjuput malih denkarekaken tetelu ing bokor kang cilik <ilik dhangkal bari padha bosok.

36. Nunten kesah kaburu ajeng angentut wasana merejel dhingin am bune ala kadhawung mentas agagadho jering denjablam Ian sambellaos.

37 . Gumujeng sang Kuda: Panolih tumungkul wadanane dentutupi Ian usap astaning dhuhung api-api anguculi karinget bari denkosok .

38. Dening ongkeb temen maring awak sumuk pantes arep udan maning paman manira yun adus mengkin gah mariki malih nun ten jengkar saking enggon.

39. Dumadakan sutane Ngaiambang rawuh kapethuk Iagya Iumaris Kuda Panoiih amuwus kacung mareneya dhinging ramanira anangjero.

40. Anggur miluwa ming isun padha adus nanging ta muiiha dhingin dodot Ian bebenting isun kacung juputen tumuli iya dhisika kakongkon.

41. Isun Iunga dhingin marana ming etuk sira ora sun anteni sumusuia bae kacung kang Iiningan matur inggih nanging sampun adoh-adoh .

42 . Punika basaos ing pancuran kidui amuwus Kuda Panolih yajan isun ora weruh padusan kang liyan maning ya amung pancuran kono.

43. Nunten kesah Kuda Panolih rnengidul anake Ngalambang mulih anjujug ing pondhokipun sira Undhakan Panolih anguwuh bari tatakon.

44 . Embok wonten pundi dodote kang bagus lawan paningsete malih manira diken anjupuk N yi Lam bang sumaur aris surnarnpir ing ambung kulon .

45. Boten uninga mbokmanawi kaliru anggur si embok mariki aglis Nyi Ngalambang dhawuh cabar ternen bocak iki la ku uwis age mantog.

46. Nulya kesah turnutur ring sang abagus sarta solendhang bebenting lan karnpuh jingga mas rnurub arnandhi lisah lan suri bari denwadhahi bokor.

47. Wismane Urnbul Telukmina winuwus titiyang anarnbut kardi wonten ing pandhapa kidul angudhek dodollan wajik waneh kang akardos lernpog.

48 . Kang sawahen nyelep aning setlan karnpu pan badhe inggahing kardi solahe pating sarikut kang sarni anglaladeni ana kang angentas dodol.

49. Nyi Umbul Telukrnina lagya alungguh ing wesma anjejeneng i titiyang amajeg susun Ian anrapaken guguling kantun pasang papan kulon .

50. Kang dereng dentrapi sapariginipun Nyi Umbul amuwus aris bocah undangen si ayu nunten miyang kang tinuding tumulya male bet ing jro.

51 . Nyi gadhang panganten kapanggih alungguh layan cethine kakalih akampuh tetepen gadhung sinjange limar gayanti bari alalarik ij o.

52. Asengkang lorong gilap anyar sinepuh mrengesing lathi amanis pandrawelaning cecenthung boten aseserat malih remane lemes aijo.

53. Potusan sakingjawi anembah matur andika dipunaturi pun embok wewelingipun wau sampun boten kering sang ayu amuwus alon.

54. Matura ing si embok lagi angelu isun saking mau bengi dalah ora olih turu nulya amit kang tinuding kondur sing ngajengan miyos.

55. Wadon Asmara angling ing cethinipun awasta pun Bisametsih kalayan pun Tunjungt!Jtur mau sapa amenang i lagi ki rama nangkono ,

56. Sapa bature maning padha alungguh sejen saking Mas Ngabei mau kang anjaluk dhukuh lali ora suntakoni cethine sumaur alon.

57. Punika titiyang kang wamine bagus supe wastanipun maiih bari ta mentas alulur kadosta ratuning ejin sekaripun puspa lembong.

58. Akampuh tumpal radi atengah paul lancingane cindhe abrit pinaraos tigasipun paningsetipun garingsing dhuh teka dhemen anonton.

59. Gadhang rakandika inggih sami lungguh dening kampuhipun cangkring · paningsete galar konus malang kerik malang-miling ajamang kabero-bero .

60. Wamine si enggih kasasama temu kados lele denkuniri wadana labeting pupur angrempugira baresih miyos maksih cecelepot .

61. Sekare baros densawung lan rambuyut marongos tabet mamangsi boten denkosok rumuhun Nyi Wadon Asmara angling embuh-embuh kang denomong .

62. Isun ta ora tatakon ing wong iku karepe sapa kang penging hagen malocot apupur boroken labet susumping kupinge endah ing kono.

63. Mimiluwan kaya wong bagus malulu nyanane sun kadhemeni Ian ta gasane ming isun sumarwoh abasa adhi iku pangrasane ejos.

64. Deiap ora mati denpangan ing hantu cethine amuwus aris maksih paos mumuripun mangsa kenginga tinarik sang rara sumaur alon.

65. Pacuwan sira aja atutur-tutur poma ing paman Ngabei saban tolih awawadul lakar ki rama wong asih saujare iku karo.

()6. Henengena wau kang imbalan wuwus Wadon Asmara Ian cethi danguning samya gumuyu cethine ambelik-belik manahe sami kalucon.

67. Kawuwusan anake Ngalambang wau kapethuk wonten ing margi nenggeh layan sang abagus kampuh sinungaken aglis nunten tinampenan alon.

68. Kuda Panolih aris denira muwus kacung aturena iki mating sang murtnining ayu bari konen amangsuli yen ora kono katuwon .

69. Pun kakang kono gegele sakalangkung angsale menek pribad i pratandhaning arah ngulun dhateng kusuma kang adi punika walangsang rorc.

70. Nunten kesah sampuning wineling tutug enggal malebet tumuli lampahe sigrah tur lucu pantes yen alampah sandi dening tan ana tatakon .

71. Dan kapanggih kalayan sang srining ayu mendhek ing ngarsa wotsari Wadon Asmara amuwus bageya wong mutisari dening talah tembe katon.

72. Sakalangkung nuhun duka kakang ayu kula dikengken puniki inggih dening kakang bagus punika kakang tampeni sekar winalartgsang roro.

73. Kalayan seratipun kakalih katur bari kinen amangsuli welinge pun kakang wau yen botena denwangsuli nenggah pun kakang katuwon .

74 . Ni Wadon Asmara aris dennya muwus lambenira yen anggamil pantes sira yen denwuruk bisane gawe mamanis angrancana atining wong.

75. Nulya enggal serat tinampenan sampun alon binabar tumuli paos kang atunggalipun winewer dados satunggil adan anulya winaos.

76. Sadangune sinukma sajroning kalbu boten kawedal ing lathi langkung manahe kasaput pupuhe Maesalangit sangeting tembene tumon.

IX. KINANTHi

I. Baya ta sang srining gunung minangka angusadani ing manahing katuridan tulusa angaken dasih nanging ta mangsa wandeya dunungan ananampuri .

2. Witning salaya kalangkung amora ing kusumadi supaya kang anglangkara anurut manah kasarik kadhawuhan ing asmara ne kang pinrih ing rerepi.

• 3. Boten kongsi maos tutug nuntenwinawar tumuli manahe kadya ingunggar kawaos ungeling tulis jing antuking wong utama wignya ing kidung Kinanthi.

4. Aris ataken sang ayu iki si aD.a ing ngendi mau kacung kakangira kang liningan amangsuli wau tebeng kula kesah puri kakang won tin ing wingking .

5. Kaula pinenging dangu malah ta winanti-want i ajeng ming Candrataruna samadosa mengkin beng.i. angajak cacalempungan ing pasowane kiyai.

6. Nyi Wadon Asmara muwus kiyai kang anim bali mau roaring kakangira akona nguridang-undangi kang liningan awacana layak pakene kiyai.

7. Mangsa si kakang memeruh Nyi Wadon Asmara angling jing lewere kakangira kudu angrampek buncari ora pan tes winong sanak sasalade man Ngabei.

8. Anake Ngalambang muwus ndaweg andika mangsuli kaula enggal-enggalan wau gah Nyai Ngabei linggih wonten papajangan ajrih manwi mariki.

9. Langkung maras kakang ayu yen wontena ameningi nunten enggal anenerat Nyi Wadon Asmara angling sumagar dadi wong lanang sumelang teka jejerih .

10. Adan sinungaken gupuh sigra tinampen tumuli amit sarwi awotsekar nulya medal dhateng jawi kapanggih 1inggih pajengan sira Undhakan Pano1ih.

11. Songkawa sarwi tumungku1 tam buh pinaraning agring katha-katha kang kemutan lamine wonten ing ukir wantu pisah lan kang raka weweh karaos yen atis.

12. Sutane Nga1ambang muwus sarwi mendhek awotsari punika serat wangsulan nunten tinampen tumuli winaos sajroning manah eseming 1athi amanis.

13. Gebyaring waja sumaput watnanira sang apekik lir dedewaning Kayangan kampuhipun tengah kadi paningset garingsing wayang 1ancingan cindhe rinukmi.

• 14. Sekar pinarada patut ing karna rinengga adi yen anaa kang anilap tan wurung ane1etehi dadi suhur kamiragrag binadhe toll angirib.

15. Sadaya ingkang denrasuk dening Undhakan Panolih saking Ni Wadon Asmara angsa1e karya pribadi ka1ayan burate pisan inggih dhateng anyaosi .

16. Mangko sinigeg rumuhun kang 1agya ngumbar raosing manah 1an anjajah desa kauwuwusa Argarasmi sira Wasi lndralaya 1umampah ka1ih kang rayi.

17. Miyarsa warata kasawur saking tiyang Argarasmi yen ing Te1ukmina wonten satriya apekik dados suhuring nagara awasta Kuda Panolih.

18. Mila pinurugan gupuh kaseseh onenging galih sira sang Kuda Pamekas ka1ayan kang apalinggih wantuning kasamen karsa mila alalampah wengi.

19. Layan pinrih sepinipun ambakta sadherek istri sira Wasi lndralaya 1umampah wonten ing wingking sarya ngemban arinira boten kenging tebih-tebih .

20. Kuda Pamekas ing nagyun lampahe anyangkirangi yen ragi pedhek anglunta la yen tebah denantosi manahe awor kagiwang tan pegat anawalani.

21. Sinamur sangsaya wuyung meh tan kena densayu ti tansah ing menggah songkawa tern be uninga raosing mila ngilari sopana kenginga pedhek alinggih.

22. Manda manahe susugun upami pedhek sadhidhik kongsiya imbal wacana. pracining umangsuli dhateng kang sanget angajap pan dereng mantra nimbangi.

23. Wasi Indralaya nguwuh mangkin adhi aso dhingin puniki 'rayi andika dhing boten kajeng lumaris kesel pun kakang angemban bin ten lagi "maksih alit.

24. Dalasan jemper kang bau besuk ora nglalagani iya gusti malakuwa yen kesel sun emban maning nggih rayi Kuda Pamekas andika sumbang sadhidhik.

25. Arine sendhuh amuwus kang raka denpalereki kulepun angrasa saya yen andika boten sudi la daweg andika lunta sapa sinten ingkang penging.

26. Yen andika banget lumuh kakang kula atut buri andika tilar ing wana endah jing anunukeri wite ingkang kados kula lan sadherek sungkan tebih .

27. Kang raka aris amuwu s mbuh dening kagedhen ati ora gelem babarengan binadhe ora jejer i arep pisah lan si kakang babu dening anggunturi.

28. Kuda Pamekas dan matur wuwuse arum amanis kakang si leheng kaula lumampah wonten ing wingking ewuh aya ing sopana benten kados dede wengi.

29. Wasi lndralaya muwus ingkang rayi .denririhi bayane jeh kakangir a iya lumaku nang burl sira rara denpracaya ora lakar bocah aring.

30. Kang rayi mindel tumungkul boten karsa amangsuli sira W asi lndralaya ningali dhateng kang rayi weweh ing pangemanira reh sanget ing kawlas asih .

31. Sira gusti adhinisun nyananira durung bengi tangane mbok kasasanjan kaya taningan kapith i lamon peteng lunga-lunga pati -pati susupiti.

32. Arine nulya angambu' sarya andhepok ing siti mungkur angusapi waspa kang raka amarepeki ingelus-elus kang rema tur sarwi denpituturi.

33. Ingarih-arih tinuiung wis menenga aja nangis masi sok doyan purikan dheh kawilang ora isin katekan si Sangulara ika padha angesemi.

34. Pun Indhang Kasmaran matur sam pun juwet dika gusti ambeda rayi andika binten kados dede wengi Ian malih wonten ing wana mila sampun angilari.

35 . Wus mangkat sing parnahipun tan kocapa aneng margi enggaling amama gita ing mangke sampun pinanggih sira Wasi lndralaya lawan Undhakan Panolih .

36. Dalah wus binakta mantuk mangke dhateng ing nagari saking dhusun Telukmina meh angajengaken prapti dhateng nagara J anggala negnena mangke rumihin.

37. Yan ta gantining winuwus tucapen ingkang ginurit puran tara ing J anggala ri kalaning sri bupati pinedhek ing sokangsana dening Rarakyan Apatih .

38 . Pangeran Raja Tanangun kang putra sri narapati Pangeran Raja Kalana putrane sang Selagiri dados putra kapenakan dhateng sri narendra mangkin.

39. Sang nata langkung angungun ningali putra sakalih kengetan dhateng kang putra lami atilar nagari Pangeran Raja Pamekas dados sadarganing galih.

40. Sampun angsal kalih naun enggene tilar nagari tingtrim praja ing Janggala antuka dan sri bupati awis amiyos sinowan manahe langkung ing sedhih.

41. lng mangke myarsa sang prabu nenggeh kang putra sakalih won ten ing Praja Madhendha kawartos malebet ngabdi lami sami mandhakawan inggih dhateng sri bupati.

42 . Nunten nimbali amethuk wondening kang dentimbali Pangeran Raja Kalana kering ing santana mantri wadyabala tigang nambang ingkang sami sikep baris .

Pangeran Raja Tanangun rencange sabaya pati sami angrasuk busana kadya sikeping ngajurit sadaya tiyang Janggala sami prayatna ing wisthi.

La yen won ten darnel agung manahing ponggawi mantri lir amanggih kasinoman dhalange kang animbangi mangkana panyiptanira saking prajurit linewih .

Milane dados masuhur inggih ing sanes nagari yen inggih wadya J anggala boten kenging dengagampil keringan ing sami nata alantaran ing ngajurit .

Wuwusen malih sang prabu maksih pinedhek wonten ing kathil kancana rinengga anulya ngandika aris wis gusti sira miyanga mbok kaburu lunga maning.

Nulya sakalih wotsantun wau dhateng sri bupati aris sing ngayunan miyos ing jawi tumuli sigra an em bang tengara reh ambubaraken baris.

Pangeran Raja Tanangun kering ing mantri sinelir kalayan Raja Kalana lir pendah wuruk rinakit datan aetang ing baya pandurmane kang lumaris.

X. DURMA

I. Padhusunan Madhendha kang kalintangan bubar pra samya ngili titiyang Janggala sampun anedya perang: milaning kalangkung dening pragalbanira karaos boten ajrih .

2. Jinupotan bebek ayamipun telas rajadarbene sami densandhang dentedha wadyabala Janggala sadaya kang anjupoti tiyang Madhendha tam buh rewang Ian weri.

3. Raja Kalana anitih kuda pethak ginrebeg dening baris lumampah ing ngarsa asri apajeng rakta lir Bathara Surapati pasemonira tuhu biramanjrihi.

4. Raja Tanangun lumampah aneng wuntat anitih kuda abrit pinajengan kebar kering ing upacara tanopen ponggawa mantri datan katingal kaliput dening baris.

5. Gurnang syaraning surak ambal-ambalan lir paguting ngajurit titiyang Madhendah samya angungsi kitha angres geris aningali abilulungan lali ing anak rabi.

6. Sam pun prapta ing jawi kitha Madhendha pareng wijiling rawi adan kawarnaa Rakyan Patih Madhendha Ian sang Adipati Keling samya sinowan dening ponggawi mantri.

7. Ponggawi Madhendha law an Kasabrangan samya jajar alinggih mangke kawamaa sira Raja Kalana rawuh kalayan kang rayi kakanthen asta inggahe ing sitinggil.

8. Ginalandi dening santana ponggawa. ajrih kang aningali ing Raja Kalana tingale kadi surya ing jaja sumirat abrit samya prayatna mantri ponggawi Keling.

9. Raja Tanangun alinggih sandhingira wonten ragi kawingking kederan santana ing ngiringan ing wuntat sami prayatna ing wisthi Raja Kalana asru denira

10. Manira pinotus dening sri narendra kinen angandikani ing sanak manira aran Kuda Pamekas lawan si Kuda Panolih puniku paman arsaneasasalin.

II. Si Kuda Panolih punika ta paman duk ana ing nagari sang Raja Pamenang putrane rama paman kang andarbeni Kadhiri inggih manira kang kinen angulari .

12. Ana dening kang aran Kuda Pamekas duk ana ing nagari sang Raja Pamekas putrane rama paman ing Janggala kang rumihin punika paman mengkine wonten pundi.

13. Heh paman Patih ing pataken manira pakanira ja kelid Iamon enggih nyata adhi manira ana Rakyan Apatih nulya ngling • inggih ta nyawa milaning amradongdi.

14. Nanging kang dados pitaken jengandika inggih boten udani kaula miyarsa nanging wartos alama won ten a wasta Panolih tebeng naun kawingking.

•t· layan Pamekas •

15. Adipati Ke1ing asru wuwusira isun kang amateni maring sanakira si Undhakan Pamekas lawan si Kuda Pano1ih reko budiya yen sira wong abecik.

16. Sapamyarsanira sang Raja Ka1ana bendunira tan sipi aglis jinaragang kacawe1 wijangira malempat Dipati Ke1ing 'urdanir :1 mantri Jangga1a gupuh denira mbyuki.

17. Pun Gajaturu kacandhak murdanira tobat anjerit-jerit geger mawurahan sagunging wadyabala anumbak tinumb!lk sami . ri tambuh ing rowang wadyaba1a ing Ke1ing.

18. Raja Tanangun angsa1 mantri sadasa kang pejah Ian kang kanin sang Raj a Kalana maksih ayuda brata 1awan Adipati Keling ponggawi gangsal kang maksih anyuduki.

19. Raja Kalana pageh datan awiyang gumujeng sarwi angling iya tutasena dipati rosanira ora sunwales tumuli mbok kurang puwa s reke ngundanga maning.

20. Dipati Keling srengen anguntar-unta r dhuhung putung kakalih ingangge mrajaya dhateng Raja Kalan2. sang adipati sru angling dening alancang edan ora ngrasan1.

21 . Dangu sang Raja Kalana sinudukan dening Dipati Keling Ian ponggawi gangsal kang tumut amrajaya nulya amales anggitik kalawan asta dhawuh sang adipati.

22. Konjem ing siti mastakanira pecah mata metu kapincil ludiranya muncar miyos angeri nganan saking kama saking lathi mantri kang gangsal pan sampun angemasi.

23. Pun Gajawuru ingangge akasukan sami ingiris-iris lagya maksi gesang dados sawalang-walang sadaya ponggawi Keling pan samya pejah meng Kyan Rangga kang maksi.

24. Malajeng wau awor lawan babathang aguler lawan eetih api-api pejan sampuning aluwaran titiyang kang sami juri t tumulya wiyang malajeng niba tangi.

25. Raja Tanangun kalih Raja Kalana pinedhek ing sitinggil ponggawi Madhendha sadaya binastanan wonten sandhaping waringin mantri Janggala kang sami anggagandhi.

26. Rakyan Apatih wau babastanira wus kinen anguculi ·. nunten pinariksa milaning pinejahan sira Undhakan Panolih dan matur enggal sira Rakyan Apatih .

27. Tan adangu potusan saking jro pura nenggeh kinen ngaturi sang Raj a Kalan a kalayan arinira malebet ing dalempuri sri naranata methuk wijil ping kalih.

28. Sang nata sarta boten adhudhuhungan milane denuculi sang Raja Kalana banggih boten pracaya yen kangjeng sri narapati sampun sumarah angaturaken purl.

29. Sang Raja Katana pareng arinira pan katuran sakalih dhateng ing ngajengan nira sri naranata sang !iji amuwus aris daweg katuran malabet dhateng purl.

30. Karsa ingkang inga turan kalihira dan kawuwus ingjawi ponggawi J anggala maksih alilinggiyan kalayan Rakyan Apatih miwah sang Arya ing Madhendha alinggih.

31. Pan tembene rawuh saking wesmanira nenggeh lagi asakit lamining tinilar awis-awis adhahar dening Undhakan Panolih .. kalangkung marma lir sutane pribadi.

32. Nulya rawuh timbalan saking jro pura kinen sami nguculi sagunging ponggawa ingkang sami binasta amuwus Rakyan Apatih inggih sandika dhateng anglaksanani.

33. Pakanira turena sembah manira nyai ing kangjeng gusti ian mantri ponggawa ing Madhendah sadaya atur sem bahipun sami nggih pakanira tuma ing kangjeng gusti.

34. Potusan enggal male bet ing jro pura dan kawuwusa malih kang wonten kadhatyan sira Raja Kalana lan arinira alinggi rinengga-rengga denira sri bupati.

35. Sang nata ing Madhendha pamuwusira jengandika tampeni nagari Madhendha katura ing mas putra sang Raj a Kalan angling inggih anedha manira rama aji.

36. Lan anake pun rama inggih katura lumayan kangge cethi paran tos kengkenan amedhek ing ngajengan nunten kinen angaturi Ken Adiningrat dening sri narapati.

3 7. Tan adangu enggal rawuh ing ngajengan sira sang raja putri wuryaning karuna tingal bintit araras boten aseserat malih kadya putrining ejing.

38. Asinjang cindhe ijem akampuh ladrang sengkange gom bel sari burat rarapuwan lalarike katemba maksih labet wingi enjing linggih ing ngandhap ira sri narapati.

39. Pramesyara tansah angusapi waspa saban yen aningali dhateng ingkang putra dening langkung ing wangkal agung pambengane prapti milaning awlas panduka pramesyari.

40. Sang nata amuwus dhateng putranira gusti sira denbecik pisah lawan bapa den angidhep ing ujar tumungkul sang raja putri angusap waspa karaos yen kasesi.

41. Bayane gusti wis parentahing dewa mangsa kenaa gingsir wite kaya bapa lumuh pisah Ian sira wlasing ati angliwati wus pandumira gusti kawelas asih.

42. Raja Tanangun aris denira ngucap rayi anglung ing nginggil sumados ing ngandhap sang putri wuwusira sampun pened ing ngariki boten sangginnya teka andika linggih.

43. Tan adangu nulya pependhetan prapta pasegehe sang aji aglis ingam bengan sira Raja Kalana wau kalayan kang rayi ingacan ten an sarta ngaturan wari.

44. Daweg mas putra kalih katuran dhahar Raja Tanangun angling pakanira rama daweg sami adhahar angandika sri bupati teka dhahara mas sampun isin-isin.

45. Pun ram a wau dereng dangu anedha nunten adhahar sami tan adangu wusan ambenge ingurudan caratan sampun pinandhi sawusing dhahar toya·amucang aglis.

46. Raja Kalana sira aris anabda rama kaula amit manawi ingarsaarsa dening sang amuwus sri narapati mangke mas putra linggih sasaat mali.

4 7. Kang liningan amangsuli pangandika manawi mbenjang malih gampil winangsulan yen maksih awet gesang mangsa wandeya mariki sri naranata nunten amuwus mali.

48. Rayi andika punikiyen mas putra inggih kabakta mangkin sang Raja Katana angling tulus binakta manira mring jaba dhingin anulya medal sareng layan kang rayi.

49. Titiyang dalem pura samya karuna muwah sri pamesyari boten kenging wiyang kang putra kinekepan amuwus sri narapati kaya ta bocah lelewanira iki .

50. . Sira umpetena ing pugasing jagad ing sadhuhuring langit babu ora kena wusparentahingdewa sira bisa angowa.hi wong tuna dungkap kang kaya sira iki.

51. Lan atine anakira metu runda andeleng sira nangis anulya binakta kang putra ing warana tinitihaken ing joli pawonganira sadaya atut wingking.

52. Pun Cantigi layan pun Paraningsemang angapit kanan keruig dan miyos ing jaba joline pinajengan somahing ponggawi mantri samya tut wuntat dhateng sang raja putri.

53. Pangeka ciptanira sang adiningraf ing salebeting galih dening kaniaya ingkang gawe lantaran bula ta maningan masi anaa ingkang duwe welas ing ati.

54. Raja Kalana kalayan arinira samya aniti waji asri pinajengan • samya saupacara tan pendah yayah ing tulis nulya tangara am budhalaken baris.

55. lng pura maksih syaraning akaruna lir om baking jaladri datan kawamaa manahing kang sadarga sira kang menang ajujrit arah anglunta inggih dhateng nagari.

56. Aglising mama gita ganti carita wonten susulan malih ing praja Janggala wau kinen matura dening kangjeng sri bupati dhateng kang putra kinen ngaturi uning.

57. lng sang Raja Kalana Ian arinira

yen ingkang rayi prapti san_g Raja Pamekas rawuh ing purantara 1 anggala sam pun alinggih pareng kalayan maskara ing Kadhiri.

58. Sang Raja Sena layan Ratna Turida kang nguni asisilih Wasi Indralaya inggih sang Raja Sena satriya saking Kadhiri Raja Kalana langkung suka tan sipi.

59. Anulya weweh sineru lampahira am brih enggala prapti ing Praja Janggala onenging tyas kalintang age-agea kapanggih !an wangsanira iastan tun kang lumaris.

60. Kabyatitah panagara ing Mamenang tatkala sri bupati pinedhek kaliyan panduka pramesyara wonten ing bangsal pangrawit pepek sadaya sagunging para selir.

61. Sang aji tansah akundhang akeseran pinten lamine mangkin sapatilarira maskara ing Mamenang Kangjeng Sinuhun Kadhiri awis sinowan ing ponggawi len mantri .

62. Kawewehan aningali ingkang garwa panduka pramesyari maksih sok karuna oneng dhateng kang putra langkung sadarganing galih sri naranata tan pegat mituturi.

XI. DHANDHANGGULA

1. Dangu angungun sri narapati amiyarsa gereh atimbalan semang pangudyasmarane kawayang putranipun aneng paran kawelas asih dereng uning yen prapta ing Janggala sampun megah sarwi angandika anakisun si Pamenang ana ngendi baya ta bocah ika.

2. Kapiyarsa dening pramesyari ing pangandikane sri narendra iUpe duk mijil waspane sayan kadangu-dangu pamawining oneng prihatin warnine putranira kawangwang kadulu asru panalangsanira dening lantaraning atilar nagari amargi binendonan.

3. Antuka dan boten darbe malih meteng putra satunggal punika milaning sanget ngemane pan dening sampun agung kados maksih lagya raryalit sang nata lir anangga toyaning kamumu karan ten kadingaleman supanten kangjeng panduka pramesyari purun asring amapas.

4. Amuwus sri narendra Kadhiri ratu yen anak ndika tekaa sarta dinawa umure iku sinadyanisun nagara sun srahken tumuli ing si Raja Pamenang saking isun kawus ratu den tinggal ing anak yen ta isun aja bangeta nayuti pantes kalakon edan .

5. Supaya isun masih anglmgling yen wis parentahing ngabathara muiane ana senggange sengkele atinisun nanging Iamon sun etang maning jing karana andika popolose iku kaya meh ora kacandhak kapracayan isun ingkang lewih .asih ing si Raja Pamenang.

6. Lawan isun ora kakat maning yen andeleng bature dodolan kang sapantare gedhene kalawan anakisun angandika sri pramesyari uwis aja denucap sun sungkan angrungu dadi amuwuhi lara maring atinisun ingkang lagi eling ing si Raja Pamenang.

7. Mara konen anusuli maning anakisun am brih gelis teka akalen apa dayane dimon nuli katemu mbok ta ora na kang ngulati mung ing ngarep andika bae padha sanggup sang nata aris ngandika mangkonoa andon padha sunlarani sapa kang sunsantaha.

8. Anrapaken ing mantri Kadhiri pan ora na sesengkan lyan desa kawulanisun sakabeh pira suwe ingundur kay a kurang gina we mantri wong Bali Balangbangan yen asih ing isun mangsa wurunga sunpalar sumilih itik merake wong Kadhiri yen ala sun nggo apa.

9. Watawis angsal samadya gosthi kasaru wonten pedhekan prapta wotsari gepeh ature inggih kaula nuhun atur semahipun pun patih nenggeh wonten utusan sing J anggala rawuh amandhih nawala patra sapamiyarsanira sri narapati nulya glis ingandikan.

1 0. Kyan Apatih dening sri bupati

sarwi kinen ambakta nawala prapta ing ngajengan age serat anulya katur dhateng sri narendra Kadhiri sinukma ing wardaya ungeling pupucuk yen kang putra samya prapta pugasing pamajar angaturi uning sang nata ingaturan.

11 . Dening raka sri narapati ing Janggala pan pinema-pema karinga ing dinten mangke sri narendra amuwus acawisa sira apatih isun ingandikanan dening raka prabu Kyan Patih asaur sembah enggal miyos ing jawi amepek mantri sarya nembang tengara.

12. Gurnang adudung wadya Kadhiri waneh asaos titi-titiyan wis winongwong sadayane joli jampana sam pun sasraboma lan asthawini riringga puspa warna aneng alun-alun wus tinimbalan apasang tanopen sagunging upacanten sami tern bak ing budhi j ajar.

13. Liman sinaosaken kakalih a wasta pun J ajaka Berawa sambada wawangunane apethak ulesipun

binusanan mas aneleti '113 satunggale awasta pun J ajaka Wuru nanging awis tinitiyan nuhung kangge upacanten yen narpati kala akekesahan.

14. Saratine kawandasa sisih sarwi rasukan sangkelat abang besus amandhi angkuse aneng ngayun neng pungkur lurahipun pun Saraestlii akampuh bathik sawat asesendhal wungu pantes acalana pethak atrenggos bang sinuji kalayan rum asusumping kananga.

15. Lurahing garnet pun Sarawaji akampuh bathik naga kabanda tapta ijo calanane abebenting pangrenyu rasukane sangkelat kuning trenggos rinengga ing mas semune abesus sekar capaka alunggguh ing ngayuning para pakathik anggagandhi turangga.

16. Jejel ing pangurakan Kadhiri dening santana mantri ponggawa mala tan kumanan enggen anglembing alun-alun pasesebaning tandha mantri lir ukir kadahanan ka busananipun ingkang ba bad hong kaneana pan pinatik ing inten widure sasi mabrang sinang winastan.

1 7. Alandheyan kancana ingukir galak rineka buta Balitar kanakaluru pendhoke kampuh calananipun boten wonten .kasor ing wami kadya sekar sataman saking doh kadulu samya angantos timbalan kawarnaa dalem purl ing Kadhiri pra samya abusekan.

18. Mntwatasuta wong dalem puri miwah selir kang angadi pahyas lir ing kasyargan rarase sadaya kampuhipun cecelepan tinepen asri samya sengkan rerengan amewehi ayu tinim balan asesekar tandhane Kangjeng Dewaji ing Kadhiri bungah maryatasuta.

19. Wonten gadhanging mantu kakalih badhe pedhekane sang Pamenang kadya kern bar suwarnane putri saking Singguru layari putri saking Ngawanti wasta Kumudarengga Ian Kumudaningrum tinimbalan tumut kesa ' arsa sinrahaken ing Dewi Rajadi dening sri naranata .

20. Kang akakasih Dewi Rajadi arinira sang Raja Kalana nanging kang sadherek anem kalayan sanes ibu

• 1)5 kaianing pinundhut mring puri dening prabu Janggapa sang dyah maksih timur watawis jeben sisinjang tiniiar ingkang rama ing Wanagiri mangke sampun diwasa.

2I. Arahe sri narendra Kadhiri sang Rajadi Ian Raja Pamenang akarsa binayangkare enggal dening sang prabu saajenging sasi puniki yen pethuk Ian kang raka ing Janggala sampun wuwusen Kumudarengga pantes asinjang cindhe patola wilis kampuh citramayana.

22. Asengkang pangadhah aneiahi Iinambaran singating andaka pandhawajaya tutupe tutunggui sami tatur sekar ganggong sarwi inganggit Ieiepen mamanisan kalih mirah dadu awor Ian pangrosing'asta asawang pasthika ginunturan gendhis adining kasudibyan.

23. Kumudaningrum kacandra malih asinjang cindhe patoia rakta kilayunedheng kampuhe sengkang gedhah mangungkung sekar paparadan cangiri samya Iinggih ing ngarsa nira sang ahuiun amandhi kresna Ian serat linampadan nanampan mas kinumitir aisi jejebadat).

· 24. Wondening sri nalendra Kadhiri aija akampuh ateles rakta cindhe gajah lancingane asabuk gringsing alus apaningset jumanten adi ingembanan suwasa prabane sumunu panduka syari winama cindhe korma anatar wilis kampuh rara kasmaran .

25. Asengkang sinamiran len manik tutup inten sinawung lan mirah sumamburat ujyalane jajawane sumawur angsaling kamasan undhagi lir putrining Surendra warnane dinulu alinggih ing sandhingira prabu ing Mamenang angandika aris dhateng ing piniwedra.

26. He bocak pariksaa mring patih yen \vis pepek isun nedya intar tumuli kasusu sore dan mangkat kang ingutus tan kawarna lampahe aglis prapta mendhek wotsekar maturing sang prabu ingggih sampun apalastha aturipun pun patih meheng ngantosi inggih karsa panduka.

27. Sigra bubar narendra Kadhiri ingayap . ing selir pipingitan miwah wongjro pura kabeh dewataning amungguh pinajengan kaprabon asri panduka pramesyara lumampah ing pungkur nunten kampeh sri narendra ing made rante nitihaken kang rayi wau dhateng jampana.

28. Mangkat jampana binakta mijil ginrebeg ing somahing ponggawa miwah lurah manyri kabeh sandhaping sitiluhur sri narendra anitih esthi sakathahing pedhekan adan nitihsampun ing padhatos sasraboma dening putri Singguruh putri Awanti sareng lan pramesyara.

29. Tangara ambudhalaken baris sumreg lampahing wadya Mamenang mangkin kalangkung bungahe sapaosing tumanduk . · ak asukan sri narapati kendhang gong aimbalan syarane gumuruh krebeting dyaja kanginan Tunggulwulung aciri palwaga putih pinandhi aneng ngarsa. ·

30. Kang pedhek klawan sri narapati lalajengane sinempyok ing mas kajeng ambalo jejere panacek waos parung kasarasah ing kancana di gogodhine sinuiam ing kalpa umurub ing wingkingjolijarnpana sajuru.juru Ialayuning bupati tengran aneka-neka.

3I. Sugri padhusunan ing Kadhiri kang pedhek Ian margi ming Janggala samya medhek Iuiurahe sarta ngaturi suguh pinten pinten gotongan sami tunipeng papanggang ayam dugan cengkir tebu kupatiepetianioganda miwah dodoi wajik sami denwadhahi ing memeron Ian pisang.

32. Pinalisiran sabang pangrawit terong ireng Iawan timun watang tinaienan gan tilane opak papayonipun patakane danas kinardi deniringaken samya deng rabining kuwu gegemboi barana nampa sedhah ewoh winadhahan bokor kuning medhek soring jarnpana .

33. Leiewane padha gagal-gigil jojonggong dalah kalumah-Iumah kasingkab-singkab tapihe anembah-nembah werung nuli sida mung tangan siji mesem sri prarnesyara sarya ris amuwus iya isun atarima maranaa tumuliya ing padhati gawanen jarnbenira .

34. Nunten kesah lunta ming padhat i wasana kaserang ing wong Kalang lagya amberod kebone kaluwen kirahg banyu cinegatan pan boten kengin g pun Sekaralas moja r nyai den mangidu l sampun pedhek lan maisa lah sok sampun manira boyaa taksi n la kuh mbok katara]an g

35. Saur paksi titiyang jro puri iku padha wehana dadalarr dimon anglangsu marene katungkuldenguguyu nulya tinampenan tumuli ewohe sinalinan bokore wus sinung malih mating kang am bakta adan miyang padhatos anusul joli lastantun lampahira.

36. Kapongkur tepis wiring Kadhiri angajengaken ing wanawasa Gege Watesan arane wondening tegalipun winastanan Byuwanajurit Ian Tegal Kasinoman katha banthengipun angandika sri narendra kinen amiyak lalangsening padhati banggih karsa tumingal.

37. Kampo esthine sri narapati nunten animbali babalandar sagunging ponggawi kinen dan.lumaksana gupuh

'· 120 tan adangu bedhagan mijil saking kakaratagan awatawis satus angling sinuhun Mamenang pacuwan pedhete padha denpateni sakabeh uripana.

38. Sun nggo olih-o1ih si Rajadi Rakyan Apatih asaur sembah sampuningkacepeng aken kardos kurunganipun tumandang araban Kadhiri datan dangu palastha ginotongan sampun sigra bubar sri narendra anglunta ing Praja Janggala meh prapti lir wong rinaras driya.

XII. MIJIL

1. Wuwusen praja ing Bauwarni putrane sang katong Dewi Andayaradya wastane kandhehan ko kalaning akingk.in tebeng ing ngagu1ing nenggeh wingi dalu .

2. Anyupena maskara Kadhiri sajroning panggoroh am1asaken pangudyasmarane milane putri ing Bauwarni sawungune guling adreng tyase kanyut .

3. Mangk.e anamur raosing galih ana ing lalangon meheng cethi sakawan rencange wungkul wasta pun Jajampiwingit bule pun Panggosthi wandhan pun Pitutur.

4. Parnahing lalangon let sakelir kiduling kaniton winastanan Banjaring Kajene muwah pepethetan kajeng wangi . tahening kasturi lawan kapur barus.

5. Kalempak-pagut pang Ian mangsoyi ing pradata kuion pala ajajar kalawan cengkeh kasawung k<1jeng candhima jenggi witing menyan putih tepung pang Ian garu.

6. Sin,ga konjana Ian angsoka prit ajajar tinggaron mawur sekaring tanjung kajene katub ing samirana sumilir kongas pambabaring campaka rambuyut.

7. Asri palinggihan Madegadhing tepining Iaiangon sinirep ing jatos papayone babatur banon pethak ginringsing kaungkulan dening witing nagasantun.

8. Pange cinanthelan paksi nori Iawan cangkurawok jajar kalawan bethet bature sadaya sami rinante putih akik rinengga ing mas patoyanipun.

9. Kayungyun syaraning paksi nori pangocehe gawok lir anglipur manahing wirage trenyeh wiyoga embeh katangi kewedan ing amrih unggyaning anamur.

10. Sang am or ing mardawing kingkin sinjang cindhe ijo akampuh rangdi tinepen pasmen sengkang manik wungu kunumitir sumunu cijrenih. lir jyalaning tangsu.

11. Sarwi lalarikan tusirilir sesekar ergulo pantes Ian memes sawadanane apindha maben katruhan gendhis ratuning amanis sumbaganing ayu.

12. Angandika sang raja suputri dhateng ing pun Cabol manawa sira weruh rupane putrane rama uwa Kadhiri koncara yen lewih wamane abagus.

13. Pun Ginosthi atur awotsari kalua waspaos Raja Pamenang ugi wamine kadya ta sinatriya ing ringgit kang dipunwastani Wara Abimanyu.

14. Andayaradya ngandika aris ya ta ora bodho benering pangaleming wong akeh pun Panggosthi nusui atur malih burancah ing istri ratu cacadipun.

15. Dalah naun kapengker puniki angsal putri roro anyu-ayu nenggeh ing warnine putrane · Adipati Awanti Ian putrane Adi pati ing Singguru.

16. Milane kula uning ing warti tuture pun embok ing Kadhiri adarbe sadherek tebeng ing sakit dipuntiliki wasta pun Sukesi punika kang tutur.

17. Kaula mila milaning uning dhateng ing waspaos ing raka jengandika wartine inggih tebeng titilik pun bibi kaula duk amit punika karuhun.

18. Manahe sang akendhehan kingkin tansah amamaro sajroning amuwus Ian cethine Raja Pamenang katon ing galih dereng supe saking nembe wingi dalu .

I 9. Kasengsem pangudyasmaraning gring ciptaning anglamong saking ngendi baya dedalane yen isun wruh wahing wong Kadhiri kang dhengki angramji maring atinisun.

20. Muiane pati ngambat-ambati ora wawuh wano teka katemu anang pangimpen bari letewane wani-wan i ika sun arani wong delap amberung.

21. Ora wedi irig putunging alis salandha-salqndho yen ta kaya mangkono temene karane sih padha denkasihi dening para putri bisa amrih lulut.

22. Isun yen ajaa banget eling pantese kalakon angunggahi maring sasanane si edan kang sun kangen semangi a tinisun dening kaya wong denkucur.

23 . Pun J ajampiwingit matur aris ratu dhing pun Cabol wingi lagi kilem anggaremeng wicantene kaula takeni angimpi papanggi lawan rare Indhu.

24 . Panakawane putra Kadhiri amuwus pun Cabos angas temen tur dhedhewekane anglindur bangga andhudhupaki endhasisun masih Ia kih padha bendjut .

25. Sun tangekaken anggaruti kaya ta gandarwo

rarainisun pating bulareh '125 esuk-esuk dhingan teka peri nuli sun tambani beras uya kencur.

26. Nulya kasaru sri pamesyari rawu sang katong sarwi ambeluk-beluk putrane rara lagi apa sira gusti anang sepi-sepi bari tanpa batur.

27. Aja bumambal ing kene erit akeh kang kapinton si jurutaman tambuh seringe kapalayu ing setan memedi mayu padha mulih dan gepeh pinekul.

28. Sang putri dening sri narapati binaktang karaton pramesyari lumampah wurine angandika aris sri bupati pan sarwi lumaris dhateng srining ayu .

29. Rara si bapa denandikani ing Janggala mangko kinen anjenengi pangangkate si Pamekas jumeneng narpati acawisa gusti sira sun kon milu.

30. lbu-ibunira sungawani kang arep anongton sri pamesyara aris wuwuse mbok aja sida ing dina iki tur iku sadening garasah garusuh.

31. Kaya ta Iakuning wong sawiji amuwus sang katong ya ta apa mangko sabecike atari ing Uwa Mangkubumi undangen Ki Patih bocah den agupuh .

32. Mangkat pedhekan miyos ing jawi kawarnaa mangko pepek ponggawi Urawan kabeh supenuh pasowane kya patih gunging tandha mantri Ian para tumenggung.

33 . Samya asaos pabuwu sami badhe mring Janggawon Iembu maesa wondening wose arsa winrataken ing padhati kinen angunjali mring waringin kurung.

34 . Winatawais dening kyana patih _ saatus padhatos Iembu Ian maisa tigang Iawe leheng agung sumadosing kedhik yen boten sawawi agampil ingundur .

35. Kyana patih len para ponggawi samya adan miyos kesah dhateng pangurakan gedhe kering ing epok kandhaga lampit pinajengan abrit talempek ing ngayun.

angling kiyai ngandikan age ,

36 . Nulya kapethuk rekyana patih !an duta saking jro tinimbalan denira sang aji aglis kyana patih kapareng tumanduk .

37. Ponggawi lulurah tandha mantr i pan kinen asaos banggih wonten timbalan kang sanes karanten menggeh karsaning gusti tan kenging dinugi owah panggeripun.

38. Duta Janggala winuwus malih kampoh ing Kasadon kapamah sadherek lulurahe awasta Ngabei tebeng ingagosthi kalih arinipun .

39. Angling Ki Ngabei Raksaniti boya si mangkono adhi demang punapa wartane prabu ing Janggala anaweni kang putra ngariki watawise tulus .

40. Sumaur Kyan Demang Nitisurti boten mireng wartos upami tuluse lan botene yen putra ing Wanagiri asring tinaros akrami nanging dereng kayun.

41. Dalah pegel manah sri bupati enggene anaros teka sanes kalayan sadherek ragi boten remenan ing istri sapa sinten malih ' baya kang dentiru .

42. Kang rama Pangeran Wanagiri tebah ing wong wadon Ngabei Raksaniti wuwuse sapunika adhi nglelebari kadi boya keni manira yun-ayun .

43. Tewas rasane kang ati mundur deng mangkono adhi manawi ta saking rare Demang Nitisurti amangsuli • kang sepuh pribadi saking jajaripun.

44. Anenggeh yusya pitulas warsi amung ta abongsor weweh ageng luhur saii.rane godheg simbar jaja angebeki kaduk bethot sigit unteb yen amuwus .

45. Nanging ta kakang titiyang istri layakipun wedos kaula jaler inggih prandene dipunsentak dalasan anggigil Kyan Ngabei angling dening anglelewu.

46. Kambengan wonten potusan prapti panakawan roro amicanten lamon potusa11:e Rakyan Apatih Amangkubumi kinen ngandikani mantri kang ingutus.

47 . Sira Kyan Demang Anitisurti nulya enggal miyos Ngabei Raksaniti andherek datan kocap duta kang lumaris kawuwusa malih jro kadhaton agung.

48. Kawiranggyan wong sadalem puri saweneh akardos burat kananga arum gandane cinampur Ian dhedhes lisa wangi mawor pangutuging ukup dupa ratus .

49. Sawene selir angraras alis bature kang denkon ana kang anggarik cecenthunge kang sapalih angrujit susumping sawaneh kang lagi anembe alulur.

SO: Sampun surup hyang pratanggapati dan wengi gumantos nenggeh tanggal ping saptawelase prabaning sitangsu midadari gumilang awening tan kewran ing mendhung.

51 . Andayaradya winuwus malih .Iinggih ing tundhan sor angandika aris ing cethine kinen amendheta pandhan wangi lao sekar malathi badhe campur bawur.

52. Pun Jajampiwingit matur aglis kaula wus saos kantun anarengaken sekare punika wonten ing irig abrit meng wau sapalih kangge ukup kampuh.

53. Kalayan sampun kaula sungi toyaning ergulo Andayaradya anunten aken sok juputen marene Panggosthi kesah kang tinuding sekar enggal katur.

54. Nunten ingangge ukel tumuli dening sang lir sinom pantes lawan tekese remane ketel apanjang sae awilis lilin tang ing wengi crahing sekar menur.

saambaning natar denukupi /.

55. Mesem angling pun Jajampiwingit boya bayu Cabol yen anganggo kembang padha rigel patelag malathi prandene angumbuk.

56. Kang liningan kasrengen mangsuli amamanci ewong pangrasane iku ayu dhewek andika kaca nyimas sedhengklik yen botena kadi puyuh ababakul.

57. Wonten pedhekan dhateng kakalih selire sang katong wadon Asmararengga wastane lawan ni wadon Asmaraningsih prapta alungguh ing ayune sang ayu .

58. Ratu Mas poma kaula benjing nyambut loro mbok wonten ingkang anambut sanes porn a sam pun jengandika sungi angling srining adi iya mung kangesuk.

59. Bibi sira marenea maning isun m bok katuron jaluken ing si Panggosthi bae gagadhuhane ing pethi gadhing pun Asmaraningsih . ature anuhun.

60. Pun Asmararerlgga matur malih kula nambut dodot kalayan sengkang bapang kamiten Andayaradya amuwus malih iya si Panggosthi bae konen njupuk.

61. Sigegen. kaputren Bauwarni ing mangke gum an tos duta Janggala sing wanci sore tinatami dehing Kyan Apatih ing pasowan jawi enggene anayub.

62. Sinesegehan Ian arak kapi waragang brem tampo amatis sawung kalayan bebek sekul dhadhaharan malah lewih katuwukan sami sababaktanipun.

63. Sugri mantri ingkang ananami utusan Janggawon sasipeng boten wonten kang sare arerebaban den calempungi kang remen ing gendhing sawaneh angidung.

64. Pralambang pasambating akingkin waneh kang kawuro n ungurah-urah barang lagune ana kang Magalang Rarasati kang sawaneh lagi Durma duta ngidung .

XIII.DURMA

1. Meh sumirat wimbaning adiwangkara Patih Amangkubumi adan abyagatah angling ing Rakyan Demang adhi pakanira cawis dan kinen bubar sagunging tandha mantri.

2. Mantuk ing pagriyane sewang-sewangan wewelinge Kyan Patih pinenging layata sampun ngantos timbalan samya dhatenga pribadi ing pangurakan sadaya matur inggih.

3. Kasigeg purantara ing Bauwarna mangke sedhenging enjing kang sedheng kocapa panagari Tanjawa kang lagya kawuwus malih asam bung purwa pratelaning anggurit .

4. Kang kapurwa paosing amangun gita sri buminata Keling anenggeh kang rama ingkang sampun parastra ing praja Madhendha uni tebeng guneman aneng wijil ping kali.

5. Mantri kang pedhek awasta Nitikarta kalayan Nitibumi pinten laminira tinilar ing atmaja Kanjeng Panembahan Keling awis sinowan tansah ageng priyatin.

6. Apan yungyunen ing serate kang putra langkung sadasa sasi dereng apotusan saking praja Madhendha langkung semang ing panggalih atma amojar Sri Panembahan Keling.

7. Nitikarsa kaya ngapa mungguh sira dening si adipati durung akongkonan sun anti uwis tawas meh sawelas wulan iki bocahe ora teka salah sawiji.

8. Ana gawe apa ing praja Madhendha baya mulaning kongsi angliraken tandha ing wong wawang atuwa lawan isun mau bengi angimpi anak isun si adipati.

9. Katon denmangsa ing macan kang agalak anang sagara getih aku1ambi abang kederan dening karang Kyang Tumenggung Mangkubumi matur anernbah · inggih apened gusti.

10. Manawi benjing putra ijengandika margining angsal singgih siniyan ing dewa kinajrihan ing ba1a Kanjeng Panembahan Keling nanging sume1ang atinisun saiki.

11 . mBok ta atiru lakunisun ing kuna kala ian angabdi ing ratu Urawan tansah denpakarana dening bebenjit Kadhiri lawan Janggala mari mari yen uwis.

12. Dalasan ing wurung pisan ora sida enggonisun arabi Iebar tanpa mayang mayeng dadi wiwirang uwang ilang ati gering kumaya-kaya arep arabi putri.

13. Parandene sira besuk kongkonana Tumenggung Nitibumi ing praja Madhendha warahena dhi Rangga anake kon ngajak mulih asaura sembah !'ira Kyan Nitibumi.

14. Inggih sandika karsajeng panembahan meng sapunika gusti pintungk.as sampeyan dhateng pun adhi Rangga banggi won ten sanes malih ing putrajengandika boten wewe1ing.

15. Tumenggung apa ing saprayoganira roaring si adipati sa sat anakira teka umbang-umbanga bayane isun ajani matur anembah sira sang Nitibumi.

16. Anuhun kalangk.ung ing kalinggamurda tan kakat amangsuli pracanten sampeyan mugi ta kadhahara atur kaula ing gusti kenging kenginga leheng kaula turi.

1 7. Dangu den ira aim balan wac ana gorohe kang amami nunten Rangga prapta saking praja Madhendah gita ingk.ang aningali salebetira tan alarapan malih.

18. Gepeh anungkemi pada akaruna Sri Pan em bahan Keling kagyatjagajaga aningali Kyang Rangga dhateng karaos ing ga1ih asru angucap koh atutura dhingin.

19. Kyan Rangga tangi sarwi angusap waspa matur asemu tangis putra jengandika punika pinejahar. wondening kang amejahi putra Janggala Ian taraning aj uri t.

20. Putra sampeyan amadhemi titiyang wasta Kuda Panolih anenggeh punika sinatriya Mamenang putrane sri narapati amendhem kula anglampahi kasesi.

21. Wonten ing praja Madhendha punika sawicantene kang uning nenggeh sampun lamya malebet manakawan dhateng kangjeng sri bupati asru anentak Sri Panembahan Keling.

22. Wus aja akeh ingkang kowen carita angrungrungsebi kuping sanget bendunira wadana lir sinecang kumejot padoning lathi abrit ing jaja lir medal sumandagni.

23. Nulya akon ing Demang Anitikarta uwar ponggawi mantri amepek gegaman gepeh miyos ing jaba anembang tengara atri kadya butula engraning arsa jurit.

24. Mantri lulurah sadaya sami prapta jejel ing pancaniti tanopen santana kang acaos tim balan guning titiyang abaris tanpa linggaran peken ageng kalindhih .

25. Dalah angleb ing kori sayastra wetan lulurung ageng alit aisi titiyang samya ambakta tumbak geger jroning kitha Keling panangguhira sampun katekan weri.

26. Mantri Pasisir kang uninga ing bandar wasta Kyan Jalanidhi wau tinim balan kinen asaos palwa dening Pan em bahan Keling sampun tumata meng kantun anitihi.

27. Koleb baita selut kapal pancalang pra samya dengagandhi ing para pabelah tembak ing palabuwan unangkawis tigang biting palwa saosan punika ageng alit.

28. Nulya matur Kyang Demang Anitikarta ing Pan em bah an Keling yen sampun palastha gunging titi-titiyan tanopen kawula alit kan tun ngan tosa pangandikaning gusti.

29. Adan miyos asri pinajengan kembar ginrebeg dening mantri ponggawi panekar upacanten ing ngarsa lir Sangyang Brama umijil suwamanira Sri Panembahan Keling.

30. Pun Kartawedana pun Kartawentala samya gagandhi esthi sampun pilananan ·sinungan kakasuran pramadani pramas kuning nunten palastha pinajengaken aglis.

31. Panembahan ing Keling anitih liman gunging ponggawi mantri sakehe lumampah tan amawi turangga kudane sampun rumiyin anumpak palwa Ian kathikipun sami.

32. Sigra prapta ing satepining samudra angendhegaken esthi .sira panembahan ing Keling glis tumedhak minggah ing palwa tumuli miwah sagunging wadyabala ing Kaling.

33. Sadaya sampun samya numpak ing palwa ambabut jangkar aglis layare ingembat alunta lampahira kang kantun ing dalem puri maksih karuna maksa kedheh tut wingking.

XIV. P ANGKUR

I. Dan kang alampah baita sareng prapta ing tengahing jaladri kapagut ing barat lisus katampek ing prabawa Ian jurunging dewa punika dhumawuh peteng patang dina limngan kadi katangkeban langit.

2. Kadhawuhan ing prahara kang saweneh baita kadya winalik ingkang sapalih kajangjur tambuh nggone kabiyas waneh kabentus ing karang atmah rempuh wondening titi-titiyan nira Panembahan Keling.

3. Wangsul dhateng ing negara tiyangipun tugel dados kakalih katerag ing ulur-ulur baitane kabintal minggah ing kikisik kasurung ing arus pecah kanteb ing buntala dhawuhe kadya binanting.

4. Baita agung kang tiwas malah sarah watang kombala baris beres satengahing alun anggagara baita ingkang gesang awatawis kalih atus punika awis waragang payah tabeting anglangi.

5. Pangadhuhing kang sasambat tan kapyarsa saking gedring angin sarok Ian tempuhing jawuh mila kyehing anona panduking bala kang sambunganing dalu tan pendah liman ametah ombaking tangjyalanidhi.

6. Sakathahing gara..gara pangawasanira Ken Angrarangin ambantu ing putranipun sira Raja Kalana buniyan Lodhaya pra samya anjurung milaning boten anangga dening amungsuh dhedhemit.

7. Kocaping Wasi Panata milanipun Pangeran Wanagiri katekan adarbe sunu rumuhun duk atapa jumeneng wasi ing Wukir Mauameru akrama rara siluman lawan Dewi Angrarangin.

8. Wondening rara siluman nenggeh putranira Sanghyang Pramoni parnahe nagarinipun kayangan ing Tunjungbang nanging boten apatutan putra jalu meng putra istri sajuga kang kocap Dewi Rajadi.

9. Mangke wonten ing Janggala

warnanira kadya puputren gadhing mapan sampuning kadhapur yen badhe sang Pamenang apindha galuga sinusun ing santun pantesing kaputha garwa: ayu kaiayan apekik.

I 0. Sampuning atra amarna praja ing Janggaia winuwus mali putra kang nguni kadhapur rawuh sing pangum baran Iagya meng-amengan sepak ngalun-alun Pangeran Raja Pamekas agantos kalih kang

I I . Pangeran Raja Pamenang alancingan cindhe pathola wilis akampuh jingga mas murub pantes angangge jamang sabuk kancana rineka talidhatuh sakare edan sabanjar pinarada anelehi.

12. Pangeran Raja Pamekas aiancingan pethak aius rinukmi Iunglungan sosorotipun kampuh soga kawisan sabuk kancana Iuru embeh abagus rema Iemes jinamangan sekar gayanti inganggit.

I3. Raja Pamenang ngandika raka Ieheng sami aso rumihin Raja Pamekas anurut nunten alinggih samya ing korsi gadhing sajenging made mangu asri sarwi pinajengan ing ngayun mantri panumping.

14. Warninipun antar-antra ingandikakaken bela susumping sadaya anem abagus angangge papatuwan kampuh 1ancingane sami warninipun saking doh yen tiningalan lir kusuma sacantigi .

15. Pun Gon tang pun Sangu1ara anglambarak samya bebed sumbagi anyar maksih tigasipun susumpinge campaka ambakta sawunggaling ana ing pungkur sira kang 1inggih kaliyan sarwi nginang kati gambir.

16. Sigegen ingkang sinowan Ken Wadon Asmara kadhapur malih ang1orod ka1aning da1u sing dhusun.Te1ukmina tan aetang wekasing baya pakewuh manahe 1angkung kajarah dhateng Undhakan Pano1ih.

1 7. Anusu1 angayam alas rerencange meheng tiyang kakalih wasta pun Uyang Kalurung ingajak kanastapan kang sinadya 1ampahing kaw1ag ing wuyung panagari ing Memenang ing sopana dereng uning.

18. Kasasar dhateng Janggala wanci 1ingsir nenggeh kalaning prapti sira sang adining ayu ma1ebet jroning kitha samargi-margi sami dipun tut pungkur prapta ing gegeledhegan anjeneng lebeting kori.

19. Sinjang cindhe korma abang kampuh tengah sindur atumpal rangdi kusut wuryaning cecenthung sengkang tinaretesan gedhah ijem gumilap kancana sapuh solendhange gringsing wayang paningsete sang Pan_olih.

20. Opyak peken ing J anggala sami niningali kang wau prapti jalu istri anem sepuh manahe kaendahan sinenggeh dede manusa yaktosipun pan dipaning tyas kabaran anon puputrening ejin .

21 . Waneh kakung abrawasah Ian bature tukar salin tampiling arerebatan wong ayu nyanane kinajengan den wedali saking ngajeng saking pungkur sang rara ajrih tumingal alon amuwus ing cethi.

22. Payu Uyang padha lunga roaring ngendi kang aja dentut burl lumampah sarwi tumungkul netra angembeng waspa arsa miyos wangsul ing margine wau kambengan dening titiyang jaler sami angadhangi.

23. Pun Kalurung akaruna adhuh denmariksa baya sadhidhik panon manira sumaput ki panganten lingira boya ayun linggar manira yen durung ingajak sapangandika dening kang ayu amanis.

24. Ede Nyi Kalurung Uyang wong puniku konen mesem karihin engge usadaning wuyung sarwi aragan-ragan sabuke lalacan anulya ingejum sinampiraken ing wijang kaya agea amundhi.

25. Nunten wonten papariksan mantri anom kang sami anindaki aglis denira amuwus isun kinen pariksa heh wong paroron apa kang sira rubung saking kana katingalan tampa raos maring gusti.

26. Kaya i wonten wanodya warninipun kadi wim baning sasih punika tebeng alungguh saandhaping mandira sampun waspaos duta anulya wangsul matur ring Raja Pamekas dan kinen angandikani.

27. Nulya kering Ni Asmara dening potusan binakta lumaris mendhek ing ngayunan sampun mesem Raja Pamekas sang Raja Pamenang pinaran ing wuwus rayi iku takonana asal bocak saking ngendi.

28. Kang kinen pariksa mojar

Nyi Panganten pakanira wong ngendi Nyi Wadon Asmara matur titiyang Telukmina Raja Pamenang mesem densamur-samur anon Nyi Wadon Asmara kengetan raosing gali.

29. Wadon Asmara tumingal ing warnine maskara ing Kadhiri alayu agring ing kalbu muwus sajroning manah dening sing jing wutuh pangajapanisun pantese iki kasanak dening Ki Kuda Panolih.

30. Upama Ki Panoliha yen ujare wong nagara Kadhiri iki si ujare dudu anenggeh wong J anggala Raja Pamenang aris wijiling wuwus nyi panganten ingandikan pakanira den mariki.

31 . Ing pangandikane pangran pakanira pacuwan muli maning yaktine uwis pinundhut Wadon Asmara nembah nulya kinen binakta maring dalem agung dening sang Raja Pamekas pedhekan alit wineling.

32. Sembahisun aturena Kajenar maring ibu pramesyari isun titip boca iku pangane den karaksa Ian kon turu ing enggone adhinisun si Rajadi weruhena yen sun wehi bocah iki.

33. Pun Kajenar matur nembah meng sapunika boten wonten malih pitungkas dalem kang katur dhateng ibu sampeyan sang Raja Pamekas aris dennya muwus ya amung mau ika nun ten pun Kajenar am it .

34. Wadon Asmara binakta malebet ing daleme pramesyari Raja Pamenang andulu langkung awlas ing manah supanten agung ing paritahanipun dhateng santana Janggala milaning datan katawis .

35. Kasarandu wonten prapta bebekelan amedhek atur uning yen Raja Katana rawuh saking praja Madhendha sapamiyarsanira anulya gupuh aken asaos gameiar. Ian amepakaken baris.

36. Kang pinotus enggai wiyang animbali dhateng Rakyan Apatih wau kapethuk ing ngenu potusan aris mojar kyai kamanyangan andika rawuh diweg sama ingajengan won ten timbaianing gusti .

3 7. Kinen asaos game Ian Ian titiyang badhe ambakta baris pangeran arsa amethuk mangkin dhateng kang raka Pangeran Raja Kalana nenggeh rawuh wartose wonten ing marga Rakyan Apatih nulya ngling.

38. Putrane kinen wangsula amendhet gamelan kalayan mali animbali mantri sepuh amepeka gagaman Rakyan Apatih lampahira andarung ing nggene Raja kering ing potusan aglis.

39. Sigra prapta ing ngajengan sang Raja Pamekas angacentani uwa pakanira lungguh Kyan Patih nulya nem bah inggih nuhun adan ·anulya alungguh ing ngayuning rajaputra Raja Pamekas ling aris.

40. Uwa ing sedya manira arah mapag saiki lawan rayi raka mbok kasusu rawuh wartane ing dadalan nunten kasarandu pawestri ingutus sakalih samya wotsekar kaula ingutus gusti.

41 . Dening rama jengandika ingantosan dhahar jengira gusti sareng rayi sang ahulun poma sampun alayat dan tumedhak sakalih samya malebu wau dhateng padalernan sang nata kapanggih linggih.

42. Kaliyan sang pramesyara sang Raja Pamekas rawuh Ian kang rayi kang ingutus enggal matur rawuh putra paduka dan ingawe kang putra kalih wotsantun gusti sira lungguwa ing kene ing kathil rukrni.

43. Kang putra asru langgana meheng saking pamaksane sang liji gusti sira anakisun ingkang idhep ing ujar Ian maninge tampanana jangjinisun sira lagi angum bara bangiwen isun ajangji.

44. Besuk sira Iamon teka nagara sun srahken ing sira gusti iya iki karepisun muga sira nuruta baya sapira gusti ing sukanisun sira jumenenga nata . si bapa ambagawani.

45. Pon. ta iya duwenira Ian maninge wus sedheng sira gusti sira angadega ratu hula ta masih bocah si bapa iki gusti trima gagadhuh sira lagi durung bisa si bapa kang anglangsari.

46. Reh si bapa wis lawasah uwis wareg si bapa madeg aji Raja Pamekas tumungkul sarwi angusap waspa • akaruna sanget denira kadhuhung mangsuli sarwi karuna kaula lumuh ram a ji.

4 7. Sanget ing anuhun duka uparnine kaula dados liji yen maksih gesang sang hulun sangiwen dipuncengkah kapapacuwan deng rarna sang ahulun kaula pinema-pema mila wedos anglangkungi.

48. Nir don jeng panduka welas ing kaula amuwus sang narpati gusti sira anakisun yajana isun ana timbalane gustinisun raka prabu bayane si bapa suka sira gusti aja dadi.

49. Mamarase atinira du reh ana pangandika raka ji wus tanggung dening isun m bok ana ila-ila prakara sira anerang ing papacuh embu si yen karepira ingkang arep dadi aji.

50. Iki ta isun kang maksa toll ora ngapura raka aji bendune isun kang nuhun sira gusti mungkura Ian para ramanira tan wurung rawuh anjenengi awakira sab-ab padha sun tilemi.

51. Uparna sira langgana mandahane si bapa denencepi masa wurung denguguyu reh kalangsung u bay a lan maninge isin dadya ya masuhur ratu tan panced ing ujar dadi lewih ora becik.

. 52. Yen oraa gusti sira kang nutupi aweha banyu bening tur sarwi ingelus-elus mastakane kang putra kinarunan wau dening sang ahulun sakalangkung awlasira 1ir dahteng putra pribadi.

53. Sadangune sri nalendra anaros kang putra sru denririhi nunten kang ibu amuwus sira Raja Pamekas anuruta ing karsane raka prabu bula ta ambrih tan arja sira ora anduluri.

54. lng karsane ramanira gusti sapa kang sira turut maning yen oraa raka prabu iya Raja Pamekas uwis sedheng sira jumenenga prabu angreha sadalem pura pungpung si ibu menangi.

55. Sap ira rasane bay a atinisun yen sira anduluri nunten ngandika sang prabu dhateng ing putranira aja mugen gusti sira anakisun iku ibunira dhawak laku anjajaluk maning.

KUDA PANOLI

CERIT A RAKY AT CIREBON

(Ter j emahan)

I. KUDA PANOLIH BERTEMU PUTRI MADENDA

1. Seperti suara orang bicara dalam mimpi, tetapi bagaimanapun terpaksa menulis, walaupun dapat dipandang sebagai orang sombong, ataupun sebagai orang yang menganggap dirinya mampu, namun sama sekali tak dapat menyamai, orang-orang yang ahli dalam bidangnya.

2. Bahkan terlanjur seperti orang mau menggurui, ditambah pula jelas mau mencari-cari. Maka pacta waktunya nanti, orang yang berbuat seperti saya ini, banyak orang yang akan menertawakan, merendahkan, ataupun mencibir.

3. Mencibir hingga bibirnya muncu-muncu, menertawakan orang seperti saya ini, menertawakim hasil sastra orang tua lagi jelek, yang ikut-ikut seperti orang latah, tetapi kacau dalam meniru orang pandai, dalam hal yang menjadi bidang mereka.

4. Keluarnya pengungkapan rasa hatinya melantur, maka itu hasil gubahan karyanya, entah ke mana yang arab tujuannya. Mungkin hanya karena menganggur lalu menulis, dan hasilnya tentu acak-acakan; mungkin juga hanya sebagai obat dalam kesepian.

5. Pertama-tama yang akan diceritakan, dan menjadi dasar penulisan ini, ialah kerajaan di Madenda, ketika putra Sang Raja di negara ini diambil sebagai menantu oleh raja yang bertahta di negara Keling.

6. Setelah satu setengah tahun lamanya, dan bahkan bertempat tinggal secara pribadi di tempat yang ada di luar kota, dengan bersenang-senang siang dan malam, l!al itu merupakan permulaan tindak sewenang-wenang, yang akhirnya terasa sebagai penindasan.

7. Kini hal demilqan itu menyebabkan kerusakan, dan rakyat kecil yans ada di pinggir dan yang hidup di pedesaan, semuanya mengeluh, berapa lama akan berlangsungnya pemerintahan yang menyebabkan kesengsaraan rakyat itu.

8. Sudah banyak desa menjadi kosong; yang jauh letaknya dari kota, telah menjadi hutan belantara. Orang-orangnya semuanya berpindah dan mengungsi ke desa-desa lain, ke tempat-tempat yang dianggap aman.

9. Bersamaan dengan yang dikisahkan mengenai hal kerusakan negara, yang pula dibarengi oleh bencana alam, maka terkisahlah laksana permata yang elok, seorang bangsawan sedang menyamar sebagai rakyat , dan berasal dari negara Kediri.

10. Sang Pangeran malam-malam meninggalkan-istana, tak peduli kesulitan yang ditemui di jalan. Segala kemewahan dan keagungan ditinggalkan, dan mengembara terlunta-lunta, hanya ditemani seorang punakawan yang setia dan sedia sehidup semati.

11. Sang Pangeran dimarahi o1eh Sang lbu, karena itu 1alu meninggalkan negara. Tadinya ia jarang tidur di istana, bila waktu malam hari. Telah menjadi sifat watak anak yang bengal, ia mengeluyur suka perempuan.

1 2. Sang Pangeran telah berusia enam belas tahun, rupanya tampan, . bagus, dan ganteng; ia masih kepernah cucu raja yang memerintah di kerajaan Kediri. Adapun yang menjadi ayahnya ialah putra raja bernama Arya Wukirsari.

13. Karena penyamarannya sangat dirahasiakan, tidak ada orang di negara Medenda yang mengetahui bahwa dia itu, adalah keturunan seorang raja. J adi juga tidak diketahui sam a sekali. oleh adipati yang bertahta di Keling.

14. Sekarang yang diceritakan ialah seorang punggawa sedang menjaga negara, yang bernama Arya Kartapura. Ia masih termasuk kerabat Sang Raja yang memerintah di Madenda, dan ia te1ah dipanggil menghadap raja.

15. Ia menghadap dengan berduduk sopan; sifatnya agung tak ada yang menyamai, di antara para punggawa yang lain-lain. Ia diwenangkan ke mana saja di da1am istana. Sangat besar kepercayaan yang dilimpahkan Sang Raja kepada punggawa ini.

16. Untuk melanjutkan cerita ini, kini putri Sang Raja di negara Madenda, beserta mereka yang menemaninya · · sedang kelihatan berduduk-duduk, sambil menikmati indahnya terang bulan, di bawah pepohonan kemuning .

. I 7. Yang sedang duduk di dekatnya, adalah anak bernama Cantigi dan yang bernama Paraningsemang. Mereka memangku wadah berisi bebauan harum, rupanya indah seperti melambangkan kecantikan putri ayu Sang Raja.

18. Telah lama Sang Putri menyandang cinta; cinta asmara memenuhi jiwanya, merasuk seperti pengaruh sinar bulan , bila sedang waktu bulan purnama. Sang Putri berkain cinde warangan, dan kampuhnya seperti jarrur terse bit .

19. Subangnya dihias dengan permata dan permata utamanya terpasang dengan elok. Permatanya terdiri dari intan dan mirah, bunga-bunganya seperti bokor terbalik. Rambutnya lemas berombak-ombak, mukanya bening seperti fajar menyingsing.

20. Bau wangi telah bercampur baur, bercampur dengan harumnya bahan pewangi, dan tersebar ke mana-mana. Dan semua pohon kemuning di situ, seakan-akan mengingatkan Sang Putri, kepada hatinya yang sedang mengandung asmara.

21. Rasa hatinya seperti terbaur haru ketika melihat burung kusumbing hinggap di atas dahan pohon asoka, dan kemudian berkicau berganti-ganti. Lama Sang Putri memikirkan cinta asmaranya, namun tak tahu jalan yang akan ditempuh. ·

22. Yang menjadi tujuan rasa asmara dan menjadi pemikiran Sang Putri, ialah seorang jejaka dari desa Kriyan, ·yang bemama Kuda Panolih. Rupanya tampan, tubuhnya gagah, dan terkenal di seluruh negara.

23. Mula-mula sang putri jelita melihat dan berjumpa dengan Kuda Panolih, ketika jejaka itu mohon mengabdi menjadi panakawan kepada Sang Raja, sewaktu ada di daerah perburuan, ia sedang tidur dengan lelapnya.

24. Semua orang di dalam istana raja, hatinya tak ada yang tak tertarik, mereka ramai membuat syaif>dendang. Kini di mana saja di dalam purl, tak ada lain yang dibicarakan kecuali sang jejaka Kuda Panolih.

25. Tak lama kemudian sang jejaka datang, bersembunyi di belakang pohon belimbing, dengan diiringi seorang punakawan yang terus mengikutinya dari belakang. Punakawan itu bemama Sangulara, anak dari Wandan dan sangat disayanginya.

26. Sang jejaka bermaksud berdiri agak lama, tidak segera memperlihatkan diri. Tetapi rasa hatinya tak dapat dltahan, melihat Sang Dewi yang cantik molek dan seperti bidadari terlihat manusia serta lalu turun dari Kahyangan.

27. Ia segera mendekati dan memeluk kekasihnya, Sang Putri sangat terperanjat tiba-tiba ldipeluk. Agak marah dan berpaling kepada s;mg jejaka, mengapa ia membuatnya terkejut dalam hati. Sang jejaka tersenyum sam bil mencium, dan mohon maaf telah membuat marah Sang Putri .

28. Katanya, "Mohon beribu maaf, karena abdi paduka, merasa telah disayangi, lalu bertindak keterlanjuran dan merasa berani. Tindakannya telah keterlaluan, maka itu marahilah hamba, Sang Putri, Jika perlu, hingga hamba mati sekalipun.

29. Tetapi tak urung juga akan memohon kebijaksanaan Sang Kusuma Ayu. Hamba, walaupun dihukum mati, akan menghadap Sang Putri lebih dahulu, agar Sang Ayu dapat mengetahui bahwa hambanya akan mati.

30. Gusti jangan sampai tak mengetahuinya. Akan paduka apakan lagi hambamu ini, amarah paduka agar diringankan, apa pun akan hamba laksanakan. Bukankah hamba ini abdi paduka? Jadi akan patuh pada segala kehendak gusti.

31. Tingkah lakunya masih keterlanjuran, dan kata-kata hamba lagi-lagi tidak diperdulikan sama sekali. Karena enggan bila sampai diketahui, bahwa berkenan terhadap punakawan rendah yang selalu mendatangkan amarah

32. Tetapi yang selama hidupnya ingin selalu diperhatikan dan diberitahu, agar supaya hambamu yang rendah ini tahu, mengetahui bahwa kelakuannya tidak baik, namun tetap memberanikan diri memohon tetap dikasihsayangi."

33. Sang Putri hanya dialn tak berkata ; tak..mau memberikanjawaban . Rasa hatinya disembunyikan dan berpaling, serta berkata kepada punakawannya : "Hai, para emban inang pengasuhku, kalian lebih baik pulang saja."

34. Sang jejaka tersenyum , lalu merangkul, serta menciumi berkali-kali. "Pandai benar orang yang diharapkan ; segala pujiannya bertambah lagi, bisanya hanya berpura-pura; jika dikangeni, lalu menjauhi."

35. Sambil dipangku dan diciumi, Sang Ayu memberi kunyahan sirih dari bibimya. terlanda bergelegarnya cinta-asmara, dan minta agar cintanya dipenuhi . Dan sang jejaka adalah pria yang gagah, tampan dan pandai mengambil hati.

36. Laksana kumbang mencari madu, permintaan Sang Dewi untuk dicintainya . Memilih yang belum dekat erat, dengan bibimya yang cantik manis. Kesukaannya ialah hila mem berikan , keinginannya supaya dirnanja-manja.

3 7. Sang Ayu dipondong, dibisiki kata cinta, mukanya diarahkan ke bulan. Rasa di dalam hatinya tak ubah seperti mati dan hidup-kembali. Kini yang diinginkan melipur hatinya, sedang sedia untuk menanggapinya.

38. Di dalam hatinya sang jejaka ini, seperti telah dikatakan sebelumnya, sangat1ah cinta dan kasih sayang kepada Sang Putri yang cantik manis; perasaan cinta kasih seperti itu langka dan belum pemah dirasakan.

39. Laksana kawah berisi sari madu, kelihatannya lirikan yang manis itu; seperti baru sekali itu ia disapa. Keinginan yang timbul di dalam hatinya terhadap bunga yang mekar di istana ini, seperti baru kali ini datang dengan hebatnya.

40. Maka Kuda Panolih berkata lirih: "Aduhai, kiranya yang bersamaku ini ' tak lain daripada seorang ratu, ratu semua bidadari .di kahyangan. Karena itu yang berdekatan dengannya, semua akan mengasih-sayangi.

41. Biarlah hanya untuk aku pribadi saja, ratu yang sedia dan sanggup memenuhi segala keinginan dan permohonanku." Sang Putri menjawab sambil bersenyum, "Tak dapat percaya begitu saja kata-kata-bibir yang tak Iekas dibuktikan kebenarannya.

42. Kata-kata yang tak habis-habis melantur, yang membuat hatiku menjadi prihatin. Berapa sukatnya untuk mencabutnya; bahkan padaku juga timbul perasaan seperti itu dan aku merasa sa yang." Dan sang jejaka berkata sambil tertawa,

43. "Karena itu isi dan rasa hatiku, berapa lamanya aku dapat mengabdi, dengan tak mau kepada orang lain dan melulu kepada gusti Sang Ayu. Memperoleh semua keluhuran sedang segala-galanya dipunyai.

44. Dab beranikah Sang Putri mengatakan bahwa hanya hambamu inilah yang menjadi junjungan, atau hambamu yang rendah serakah dan tidak paduka setujui itu, namun berani-beraninya meraih paduka agar mau memberikan kasih sayangnya.

45. Mau menuruti segala keinginannya, merasa senang dapat melaksanakan, dan disayangkan hila tidak mengetahuinya. Karena hambamu ini berkasih-sayang, itu tandanya aku juga sangat disayangi, dan mau sering kuperintah.

46. Tirulah itu, kasih-sayangku yang manis. Dalam semua kata-kataku, Sang Dewi, kumasukkan rasa kasih-sayang. Dan tidak akan berganti-ganti, karena pujaanku hanya Sang Putri." Sang Ayu tersenyum sambil menjawab.

47. "Agar jangan sampai tak terpakai pada anda agar jangan ada kasih-sayang. Buat apa orang yang sangat laris, berputar ke mana-mana karena diundang, dan tidak tenang dia di rumah, tetapi selalu diminta untuk datang?"

48. Kuda Panolih lalu berkata, "Siapa yang berkenan dan meDginginkan kedatangan abdimu ini, ya Sang Dewi! Sebab hambamu ini seorang tani yang hina. Apakah sopan dan layak bagi paduka, Sang Dewi ini ham ba lay ani?

49. Sedangkan raut muka hamba saja sudah kurang layak bila Sang Dewi berse<1ia mengaku hambamu ini.

Maka itu harnbarnu ini merasa khawatir untuk mengatakan sesuatu kepada Sang Ayu sebelum ada belas -kasihan Sang Putri.

50. Kini kedatangan harnbamu di sini, dengan mendekati Sang Putri Ayu, karena rasa hati hambamu ini, seperti tak dapat berpisah sedikit pun . Dan hati yang tak terkendalikan ini, sangatlah ingin dekat setiap saat.

51. lngin dekat selalu kepada Sang Putri. Dan caranya hambarnu i:rJ dapat bersama-sama setiap hari tetap di samping Sang Dewi Putri, dan menjadi penjaga yang setia, bila Sang Ayu mau naik ke tempat tidur.

52. Sang Putri berkata pelan-pelan, "Janganlah terlalu berlebih-lebihan, ucapan bibirmu ngawur-melantur, manis seperti mengandung gula; namun kata-kata yang dikeluarkan, tiaak sering suka menepati janji."

53. Sang pria berkata dengan bersenyum, tertawa sambil mengecup 1 bibir, "Kata-kata cinta Sang Dewi, pengaruhnya menyebabkan orang mabuk, maka itu harnbamu ini tak ingat bahwa berhadapan dengan wanita dari istana.

54. Tetapi apabila harnbamu ini sampai belum mati di bawah sitinggil, tak akan hambamu diberikan sarana untuk memohon cinta kasih. Tetapi walaupun terhadap orang yang tinggi, hambamu ini tak akan takut.

55. Walaupun demikian kata-kataku ini tidak sering dipercayai Sang Ayu. Sampai mati hambamu ini berkata, tetapi jika telah timbul tak percaya, semuanya dianggap tak dapat diandalkan. Namun rasa hati ini ingin nekat saja."

56. Sang Putri Ayu lalu dibawa masuk ke dalam tempat sepi yangkecil, tempat yang diperuntukkan buat tetiduran. Tetapi apabila sedang dipakai, tempat itu dihias dengan bagusnya, dengan hiasan wama kekuning-kuningan .

57. Sementara itu Sangulara berkata , "Kemari! Kemarilah adik Cantigi! Jangan berjongkok saja di tempat itu, nanti ada burung hantu berbunyi. Dan Cantigi. segera datang mendekat, mendesak-desak seakan-akan takut .

58. Berkata-kata kepada seseorang bukanlah jelek , anda juga sudah saya bilangi. Maka itu kalau kata-kata itu tak pantas , dan kata-kata dari mulutmu tak benar, serta mulantur seperti setan gila, hal itu dapat sangat menyesatkan.

59. Dan Sangulara Jalu berkata , "Yang sedang susah di dalam hati, hila bertaruhan menjadi sering kalah . Maunya ingin membuktikan bahwa kata-katanya itu benar ; tetapi bahkan menumbuhkan marah gustinya."

60. Kawannya menjawab dengan agak keras , " Dan anda lalu puas dalam hati. Anda memang susah untuk dilayani , lagi pula anda juga sering bohong, bukan hanya sekali-sekali saja, melainkan sudah berkali-kali.

61. Didatangi oleh suruhan untuk menghadap, e, sampai hati benar yang didatangi, jongkok diam saja seperti sedang sembahyang. Kukira anda sudah mati." "Andaikata aku tahu anda yang datang, sudah tentu segera kujemput.

62. Kalau anda ntau ikut-ikut berbicara seperti orang berpangkat, lagaknya seperti janda kecewa, setiap orang lalu dicongkaki. Apakah aku ini dianggap tak mampu, tak dapat mengata-ngatai!

63. Apakah anda kira aku ini terpaksa berbuat seperti orang yang takut, seperti agaknya anda seorang Batari, yang kutuknya dapat mencelakakan! Lihatlah anda kepada mukamu sendiri, dan jangan anda tutup-tutupi."

64. Dan Sangulara lalu berkata, "Aduh, aku sekarang benar menangis. Pandai benar anda mengumpat-umpat, hai, orang perempuan yang menakutkan, yang nafsunya seperti raksasa! Benar-benar merinding rasa punggungku."

65. Yang sedang saling bercinta-kasih, mendengar kata-kata para inang itu, berkata dari tempat tidur mereka, "Orang laki-laki tertarik dalam hati, apa yang telah kalian katakan itu! dan yang telah dimulai oleh Sangulara.

66. Benar yang telah dikatakannya, walaupun kata-kata itu banyak yang telah mengumpat-umpat anda. Dan kini gustimu yang sedang tidur dan sudah akan bangun di pagi hari belum "mau memberi jawaban."

67. Sambil memangku kawan tidurnya, serta menciumi seluruh tubuhnya, dan berakhir di ujung kain, maka tutur Sang Dewi Ayu perlahan, "Marl sudah, lekaslah pilih segera, nanti ada yang mengetahui."

68. Sang pria tersenyum berkata cinta, "Adihai, kekasihku Sang Putri Ayu, janganlah sangat dikhawatirkan. Sudah selayaknya orang berbuat sesuatu, akhirnya harus bertanggung jawab dan sedia membela perbuatannya itu.

69. Walaupun yang pulang hanya namaku yang kembali ke negara Kediri, biarlah terkenal di mana-mana, bahwa aku telah menemui ajal di istana negara Madenda, karena aku minta cinta-asmara.

70. Bila demikian maka sebagai kerabat raja, bila mempunyai seorang anggota seperti itu, tidaklah pantas untuk diketahui ; itu hanya dapat mengotori saja. Tak layak ia menjadi seorang gusti, paling-paling hanya pantas sebagai pelayan,"

71. Ayam jantan yang mulai berkokok, bunyinya mengharukan hati. Itulah tandanya hari segera datang.

Yang sedang memupuk cinta asmara , hatinya seperti tiba-tiba ditarik, segan-segan untuk Iekas bangun.

72. Cantigi berkata perlahan-lahan, ·"Gusti Ayu, kini hari telah pagi, nanti ada orang yang mengetahui . Dan sang pria Kuda Panolih, turun dari tempat tidur sambil berkata, kepada Sang Dewi Bunga Istana ,

73. "Tinggallah gustiku Sang Ayu, hambamu kini ingin berpamit pergi, bekalilah aku selengkap sirih, buat bekal pengobatan bila sakit, buat penangkal bahaya maut, hingga kita dapat bertemu lagi.

74. Perlahan-lahan Sang Kuda Panolih berjalan terus tak ada yang melihatnya. Kini ia keluar dari daerah istana, para penjaga pun tak ada yang mengetahui, sedangkan bintang-bintang di langit, masih memancarkan sinamya ke bumi.

II. KUDA PANOLIH DITIPU DISURUH BERBURU

I. Terceritakanlah yang sedang bangun tidur, yaitu Sang Arya Kartapura, yang berkata perlahan kepada isterinya untuk menengok anaknya, Kuda Panolih , mengapa lain dari pada biasanya, kini kedengaran sepi-sepi saja.

2. "Bila aku sedang bangun tidur, sering kali sambil beijongkok kudengarkan baik-baik kata-kata anak karni si Kuda Panolih. Kini sudah beberapa hari aku tak mendengar suaranya.

3. Agaknya anak ini menaruh hati, dan kini sedang bepergian. Ke mana saja ia perginya, para punakawan kalau kutanyai, semuanya mengatakan tidak tahu, tidak ada yang mau mengaku.

4. Kemarin aku melihatnya sedang menulis, dan ada seorang anak perempuan yang sedang berjongkok di depannya. Menurut penglihatanku anak itu menerima sesuatu lalu ditempatkan di dalam nampan Jepang.

5. Tutupnya hanya tersingkap sedikit, terlihat ada bunga lembong dan agaknya dihias dengan prada Siam hingga wamanya kuning cemerlang atau menurut perkiraanku , serupa dengan demikian.

6. Baunya pun menyebar wangi. Memang anak yang sedang muda bella; bila dilihat sedang tampan-tampannya, tak pemah berpisah dengan pakaian bagus, suka akan barang-barang wangi." Sang istri lalu menjawab,

7. "Bel urn lama ini ia saya marahi, ketika anda sedang hadir. Lebih dari sepuluh kali suruhannya terus-menerus meminta pakaian bagus, tetapi tidak saya berikan; dan hati saya merasa puas.

8. Apalagi saya berinya dengan segera ; yang saya suruh menyampaikan kepadanya , hanya bunga-bunga mawar, namun daun-daunnya supaya diprada. Itu semuanya karena kebetulan saya sedang tidak senang dalam hati.

9. Arya Madenda menjawab perlahan, "Janganlah berbuat demikian, kasihan dia terluka hatinya, Hanya sekedar meminta pakaian saja sudah tidak kauturuti, bahkan sambil kaumarahi .

1 0. Kasih-sayangku kepada Kuda Panolih, tidak hanya pura-pura saja. Ia kuanggap seperti anakk;u sendiri. Terasa kalau kuberati hatinya, makin takut ia kelihatannya membalas kasih-sayang kepadaku.

11. Dan apabila dapat kuajak bicara, temyata anak yang masih muda itu, juda mempunyai kepandaian bemalar, Sering aku dilayani dalam perdebatan, bahkan di waktu-waktu semacam itu, aku sampai agak malu sedikit."

12. Istrinya berkata dengan hormatnya, "Anak itu lama saya tunggu-gunggu, agaknya ia masih sedang tidur. Mungkin baru menginap tanpa tidur, seperti sering terjadi padanya, dan kini badannya sedang lelah-lesu.

13. Sang Arya turun sambil berkata, "Bagaimana ini yang sebenamya? Biarlah ada di antara ternan-ternan si Kuda Panolih itu datang kemari. Bukankah aku telah sering kali mengatakan dan mengingatkan !

14. Kalau telah lewat tengah malam, kusuruh segera datang kemari, untuk memberi penjelasan seperlunya." Isteri Sang Arya segera menjawab, "Bagaimana Sang Arya ini, saya pun berulang mengatakannya ."

15. Pembicaraan mereka terhenti, karena ada seorang suruhan datang, yaitu seorang perempuan dari dalam. Sang Arya segera diberitahukan, lalu pergi sambil berpesan, "Segala urusan di belakang terserah, dan aku menitipkan anakku."

16. Kemudian isterinya menjawab lirih, "Nanti saya akan ke sana!" sambil berjalan ke arah barat, menuju tempat tinggal Kuda Panolih. Yang didatangi ternyata sedang enak-enaknya tidur dengan lelap.

I 7. Ia berbantal dengan ulas hijau, sangat sudah terkena sinar. Yang kelihatan di sisi sampingnya, ialah yang benar kelihatan bagus. Maka yang sedang enak tidur, tak lama kemudian lalu bangun.

18. Kuda Panolih berkata sambil tersenyum, "Sampai hati benar ibu ini, sudah siang begini dibiarkan tidur dan baru sekarang aku bangun." Yang disapa lalu menjawab,

"Ini masih agak pagi! "

19. Setelah bangun Kuda Panolih berkumur membersihkan gigi, dengan bahan harum, kemudian makan buah-buahan , kiriman dari dalam istana, buah tangan Sang Putri Raja, maka itu diambil dan disantap.

20. Kemudian mengenakan celana cinde, kampuh indah menghiasi tubuhnya. Rambutnya lemas sedang tumbuh subur, menjadi kesukaan Sang Raja Putri, dan karena itu dibiarkan lepas terurai di punggung.

21. Bila itu menjadi lanturan kemasgulan, maka soalnya selalu diperhatikan; tidak ingin menimbulkan kekecewaan; perasaannya nanti malahan dijauhi. Hal itu sangat ditakutkan, memang demikianlah sifatnya.

22. Mukanya bersih bersinar-sinar, seakan memancarkan warna kehijauan. Bibirnya berbentuk sangat bagus, seperti baru saja diberi pulasan, berwama kuning mengkilap, memancar seperti emas murni.

23. Bila bicara, kata-katanya manis, enak didengar, lagi pula 1menarik, seakan-akan memancarkan tabiatnya. Siapa yang mendengar akan terpikat. Anggota tubuhnya semampai, bagus tak ada cacadnya.

24. Ia menjadi sesebutan cinta birahi, yang menjadi buah tutur di mana-mana, tak ada lain yang diucapkan, kecuali hanya Sang Kuda Panolih. Narnanya tennuat dalarn kidung dan syair, dan demikian kidungnya menjadi panjang .

25. Kemudian isteri Sang Arya berkata lirih, dengan kata-kata halus kepada anaknya, sarnbil meraba-raba tubuhnya : "Aku kini seakan menjadi tak kenai, padahal hanya sehari kemarin, aku tidak bertemu denganmu."

26. Kuda Panolih menjawab perlahan-lahan; "Harnba kini Ielah saja, tidak ada lain yang harnba rasakan." Dan Nyi Arya lembut menjawab, "E, e, anakku Sang Bagus; kini tubuhmu mengapa kurus?

27. Kemarilah, akan ibu borehi!" Yang diajak , menjawab sarnbil tersenyum, "Mau saja, asal baunya wangi, dan jika lbu seperti dengan anak kecil, akan selalu menunggui sewaktu sedang sakit dan Ielah."

28. Dan isteri Sang Arya lalu berkata , "Memang tidaklah demikian , tetapi itu sudah menjadi kebiasaan ." Anaknya tertawa sarnbil menjawab : "Kata-kata hamba itu tidak memang demikianlah halnya."

29. Di dalarn hati Sang Kuda Panolih , sewaktu berbicara dengan ibunya itu , tak ada lain yang rnenjadi pemikiran, kecualfyang ada di dalam keputrian. Rupanya selalu terbayang dalarn hati , selama ia duduk dengan ibunya.

30. Berupaya melupakan, namun tak dapat, bahkan semakin terbayang-bayang. Lama tak sampai membaca suratnya, ia sangat kecewa di dalam hati, sebab setiap kali mau membaca, selalu ada suruhan yang datang.

31. Dengan tak sengaja karena dirundung cinta, tangannya bergerak perlahan-lahan, membuka dengan sangat hati-hati, tetapi deRgan beraling-aling guling, surat yang diterima dari Sang Putri, lalu diciumi dengan kata-kata cinta.

32. Seakan-akan yang terasa di dalam hati , tak dapat diungkapkan dengan bebas, seperti kata-kata kalau mengganggu anak. "Mengapa Sang Putri kini menjauhi, dan tidak memberikan tanggapan, terhadap rindu asmara hambamu ini.

,. 33. Apakah yang menjadi dosa hamba, paduka Sang Putri kini menjauhi? Mungkin sudah layak bosan dalam hati; apakah memang demikian nantinya? Bosan untuk selalu menanggapi, orang yang serakah dan keterlaluan!"

34. Isteri Sang Arya berkata lirih, kepada anaknya dengan lemah-lembut, "Jika tidur, letaknya yang betul, supaya nanti tak sakit kepala lagi. Hai, anakku, hatimu benar-benar kaku, dan ban yak betul polah pura-puramu."

35. Kuda Panolih tertawa sambil berkata,

"Memang sama sekali tak terasa enak, tetiduran selama bukan waktunya. Tetapi kalau kantuk ditahan-tahan , akhimya malah menjadi sakit , atau penyakitnya menjadi kambuh.

36. Nanti kalau saya berhati-hati, malah juga menjadi sakit dan Ielah, maka itu diambil seenaknya saja." Yang mengajak bergurau lalu berkata, "Semuanya serba tak benar saja, memang itu sudah sifat orang suka ngeluyur.

37. Tak mau kalau tenang sedikit saja, maunya terus ke sana ke marl, hatinya ingin ngeluyur saja, supaya aku tak ada di dekatnya yang selalu mengomeli saja." Sang anak lalu menjawab,

38. "Ibu ini mengapa membagi-bagi pikiran dan rasa hatinya demikian. Silakan ibu Iekas meninggalkan saya. Apabila ibu terlalu lama di sini, saya lalu menjadi takut jangan-jangan ayah nanti marah."

39. Arya Kartapura kemudian datang , keluar dari dalam istana, sambil berkata-kata kepada anaknya, "Hai, anakku si Kuda Panolih, mengapa engkau berkata -kata demikian, kalau sedang ada di belakangku! "

40. Setelah semuanya duduk di tempatnya, Sang Arya lalu berbicara perlahan kepada anaknya yang sedang menghadap, bahwa ia mendengar berita yang tak enak, maka itu bicaranya bisik-bisik, dan anaknya didesak-desak.

41. Kuda Panolih menundukkan kepala, bukan karena ia merasa takut, mendengar kata-kata ayahnya itu, sebab bagaimana pun ia tak akan jauh dengan mutiara cantiknya dari istana. Maka itu ia merasa heran.

42. Andaikata ia berkata di dalam hati, maka katanya, "Apatah benar begitu, sampai hati benar jika demikian. Padahal pujaanku baru tadi malam, menyatakan cinta kasihnya kepadaku. Apakah itu hanya untuk mengenakkan hati saja!

43. Kini aku disuruh segera pergi, pergi ke hutan untuk berburu , tak urung aku ini dapat menjadi gila, kalau tak dapat bertemu dengan dia lagi, dan kalau berangkatku ini harus dilakukan pada malam hari.

44. Mengapa rasa di dalam hatiku ini tidak mau menjadi tenang, dan benar-benar ingin mendapat kabar, tentang si dia yang suka pergi dengan marah. Dan kalau kemudian mendapat marah, siapa nanti yang akan menolongnya.

45. Mudah-mudahan jangan Iekas berbarengan dengan si bodoh-pandir ini, · ke mana pun akan perginya walaupun akan pergi berperang. Bila dijelaskan sifat-tabiatnya, wataknya Ialu menjadi congkak.

46. Entah jika aku ini sudah mati, dan dia terlaksana dipersunting, hingga berwibawa dengan suaminya . Namun selama aku masih hidup , kiranya aku tidak akan takut, walaupun sampai menyab4ng nyawa.

47. Juga andaikan itu perintah Sang Raja, pun akan kulakukan demikian. Tetapi ini perintah orang lain, perintah setan yang kubenci. Apakah dia itu tidak dapat dan takut pergi sendiri untuk berburu!

48. Alih-alih ketika pulang kembali, berharapan akan mempersunting putri, kini disuruh berhadapan dengan banteng. Jika nasib sedang tidak beruntung, akan tak jadi mengemban putri , melainkan mengem ban ususnya sendiri."

49. Ia merasa sangat marah di dalam hati, namun perasaan itu tak diperlihatkan; hanya kelihatan mukanya seperti terbakar, menjadi merah kekuning-kuningan, seperti emas yang sedang dimurnikan. Namun itu bahkan membuat rupanya lebih tampan.

50. Arya Kartapura berkata lagi, "Ketahuilah, di negara ini sekarang segala sesuatunya mudah diketahui. Kiranya tak dapat orang berpura-pura, ataupun ingin sembunyi-sembunyi, hal itu akan Iekas diketahui.

51. Ambillah orang seperti aku ini, dasarnya memang orang yang bodoh, agaknya tak suka bicara lama-lama.

Selalu menjaga agar hati tak pemah lupa; selalu memperhatikan segala sesuatunya, takut andaikan sampai keterlanjuran.

52. Maka itu Kuda Panolih, baik-baiklah, engkau ini anak masih muda bella. Janganlah terlanjur terlalu menyimpang dari jalan yang dianggap benar, karena aku pada waktu ini, sehari-harinya selalu eling akan hal itu ."

53. Sekian dahulu yang sedang berbicara. Kini yang akan dikisahkan, ialah Sang Adipati dengan para punggawanya. Mereka mengadakan perundingan sejak pagi hari, dan kini Sang Adipati masih terus berbicara dengan orang-orang kepercayaannya itu.

54. Yang ada di hadapan Sang Adipati adalah Kyan Patih Rangga dan dua orang mantri. Yang satu bemama Gajahwarangan, tubuhnya tinggi-besar menakuti. Yang duduk di sebelahnya ialah mantri yang bemama Gajahwuru.

55. Mereka punggawa andalan Sang Adipati. Bila ada musuh menyerang, merekalah yang menanggulanginya. Karenanya negara di Keling itu, sangat disegani dan dihormati, oleh sesama raja di sekelilingnya.

56. Dan juga di kota yang ada di Keling, yang sudah-sudah hingga kini, belum pemah ada yang tewas. Bahkan sering oleh Sang Adipati, diajak berdamai menjadi bawahannya yang tertinggi bila mereka sanggup.

57. Waktu itu Sang Adipati duduk di kursi, sambil menyantap buah-buahan yang wadahnya dipangku para embannya; bergeleng-geleng kepala sam bil melihat dan selalu mengamat-amati keindahan pakaian yang dikenakan.

58. Sang Adipati mengenakan kampuh indah dengan wama merah di tengah , berikat pinggang emas, bercelana cinde dengan motif-motif bunga cempaka tersulam pakai benang perak putih, hingga celananya menjadi kaku.

59. Di belakang tempat duduk Sang Adipati, hadir para pembantu emban wanita yang merupakan upacara sehari-harinya. Mereka juga ikut bila keluar dari istana, bahkan pakaian mereka yang indah itu masih harus ditambahi lagi.

60. Karenanya, putra Sang Adipati di Keling, segala polah tingkah serta kemananya, selalu dibiarkan dan dituruti. Ia sangat dimanja dan tak tahu kesopanan, wataknya Iekas marah tak terkendalikan, tinggi dan sombong kalau berbicara.

61. Tetapi jika sedang bepergian berpesiar, apa saja yang didapat, lalu dijual. para pengikutnya tak ada yang merasa senang, baik yang lelaki maupun yang wanita , Mereka yang disuruh ikut serta, selalu merasa sangat sedih.

Ill KUDA PANOLIH BERANGKAT BERBURU

l. Maka berkatalah Sang Adipati, "Hanya sekiankah kata paman patih?" Kyan Rangga menjawab sambil menyembah, "Memang benar hanya sedemikian. Bila masih ada kata-kata yang ketinggalan dalam yang dipersem bahkan pad a paduka , itu karena tak ingin melampaui.

2. Hamba tak mau melampaui kehendak paduka . Bahkan kini Kuda Panolih masih menunggu di tempat depan istana raja, menunggu perintah dari paduka , bersama para pemburu yang diperintahkan untuk ikut serta, dan kudanya sekaligus disuruh agar dibawa serta.

3. Enam orang mantri empat puluhan, juga dipanggil oleh paman patih, dan disuruh membawa serta kuda mereka. Dan kesepuluh orang para penyelidik , apakah mereka semuanya nanti juga perlu dipanggil ikut serta. Bila demikian , segera akan paman panggil.

4. Jadi enaklah rasa hati paman , hila perintah Sang Adipati telah jelas." Dan Sang Adipati berkata, "Nah, sekarang paman pergilah menemui paman patih segera , disuruh mengumpulkan orang sore hari ini secukupnya.

5. Katakan kepada paman patih, andaikan kandang penangkap sudah siap, dan penunggang kuda sudah siap memburu, jika tidak memperoleh hasil, waJaupun sampai sepuluh 'malam, janganlah berani menganggap gampang kalau bel urn saya beri perintah."

6. Kyan Rangga berdiri sambil menyembah, kemudian cepat-cepat pergi ke Rakyan Patih. Ia tergesa-gesa dan berjalan sangat cepat, dan diiringi oleh banyak pengikutnya. Sang Adipati masih tetap duduk , rasanya dalam hati sangat panas; sangat marah terhadap Kuda Panolih .

7. Bila ia sedang ingat segala sesuatu yang diperbuat oleh Kuda Panolih, hatinya seperti dikoyak -koyak, kiranya akan merasa sedap sekali, kalau dapat minum darah anak tampan itu. Hal itu selalu diangan-angan di waktu siang maupun di malam hari.

8. Rupa Sang Raja Putri yang ayu itu, selalu terbayang-bayang dengan terang. Kini Sang Adipati seperti orang yang mabuk; bibirnya sering berkomat-kamit, sudah lupa akan makan dan tidur , karena kegila-gilaan jatuh cinta kepada Kusuma Ayu di dalam pura.

9. Karena itu, tak ada padanannyalah, bencinya terhadap Kuda Panolih, karena anak itu menghalangi keinginannya, berani-beraninya bertindak lancang. Kini hatinya merasa benar-benar lega, sungguh merasa girang dan senang Sang Adipati di dalam hatinya.

10. "Paman, berikan laporan kepadaku, jika setelah kira-kira dua malam. Laksanakan kata-kata perintahku. Para penunggang kuda jangan sampai tidak disuruh menangkap binatang buruan hidup-hidup sebanyak lima ratus. Bila terlaksana, paman akan kuhadiahi.

11. Nanti bila tiba kembali akan kujemput, sambil kupakaiani secara Keling. Itulah paman yang menjadi nazarku. Bila semuanya dapat terlaksana, paman akan kuarak di tengah alun-alun, agar benar-benar kelihatan jelas bahwa paman adalah kesayanganku.

12. Adapun orang di negara Madenda, syukurlah mereka yang belas kasihan. Dan barangkali matanya masih baur, serta belum jelas penglihatannya, bahwa rupa si Kuda Panolih itu tampan, menjadi unggulan dalam negara, dan si kacung itu yang terjantan.

13. Yang menjadi keherananku, paman, semua perempuan, besar maupun kecil, yang memenuhi seluruh kelebaran jalan, semuanya mengucapkan pujian mereka; jika tidak dilihat, merasa bimbang, ada yang berduyun-duyun mendatangi ingin dekat bahkan ingin berdampingan.

14. Mereka berkata satu sama lain tanpa-malu si Kuda Panolih itu ingin mereka gauli. Bahkan orang-orang yang berjualan orang yang sudah gila, Giginya sudah ompong, kepalanya botak, tetapi yang menjadi keinginannya, yaitu ikut-ikut tidur bersama .

15. Kusuruh menginjakkan kuda , karena marah dan panas dalam hati, dahinya sampai me1empuh, paman , tersepak teracak kaki kudanya ; kusuruh gosokkan sekaligus pada batu , tetapi semuanya sudah gila, tak tahulah apa yang dirasakan.

16. Yang dtajak bicara 1alu menyem bah: "Perkenankan ham ba ... : ....

IV. KUDA PANOLIH BERTEMU DENGAN TURIDANINGRAT l.

kini ya hanya tinggal ini, yang dapat kukenakan sebagai pakaian; mau keluar malu rasa hatiku. Maka itu buatkanlah untukku, agar dapat kupakai sebagai ganti. Tidak jujur paduka , bila menofaknya.

4 . Katanya tadi sangat kasihan , bila hambamu ini sampai mati . Demik.ianlah berita yang kudengar , dan disampaikan kepadaku. Karena itu aku lalu datang , dengan rasa sangat khawatir , kalau-kalau hati paduka pun remuk. Jika demikian , hambamu ingin ikut , ikut berbela dalam kesedihan.

5. Sang Dewi, hambamu ini tak mengira , bahwa akan kedatangan Sang Ayu lagi. Memang:itu menjadi harapan hamba, harapan hambamu yang serakah ini. Sudahlah , Sang Dewi, hamba mohon pamit, tinggallah dan jangan susah-susah. Mungkin calon suami paduka juga akan sangat marah lagi; dan ingin membunuhku beribu kali."

6. Sang Putri dirangkul dan diciumi . "Ya , Dewi hatiku , aku mohon pamit, dan tingga!!ah dengan bahagia." Sang Dewi memeluk kaki sang pria , sambil menangis ja berkata dengan tetap memegang kampuh Panolih ,

.. Jangan, janganlah kakanda pergi, bl.muhlah aku lebih dahulu!" Namun sang pria memaksa, lalu pergi.

7. Sang raja Putri meronta ingin menahan, tetapi jatuh telungkup di atas tanah. Para pengikut yang melihat kejadian itu, segera datang dan merangkul Sang Dewi, semuanya menangis tersedu-sedu. Terceritakanlah yang ada di dalam istana, mereka masih tidur, tetapi bangun terkejut mendengar orang-orang sedang menangis. Lalu berdatangan, juga Sang Raja ikut serta.

8. Ketika tiba, para pembantu ditanyai oleh Sang Permaisuri apa sebabnya; mereka segera disuruh meramu obat. Dan Sang Ayu yang masih pingsan, tubuhnya di daerah jan tung dipijat-pijat. Tak lama kemudian Sang Raja Puteri siuman kembali dari pingsannya, serta memandang senang kepada ibunya. Dan Sang Permaisuri berkata lembut,

9. "Aduh anakku yang manis, kukira seperti yang kaukatakan tadinya, engkau sedang sibuk berjualan; karenanya, rasa hatiku tenang saja. Memang kemarin Cantigi pembantumu itu, berkata engkau sedang agak sakit, tetapi sudah mulai baik kembali, jadi hatiku merasa sudah lega.

10. Kepala Sang Dewi diletakkan perlahan-lahan, di atas pangkuan Sang Permaisuri, mukanya diciumi oleh ibunya, lalu dipapah dibawa berjalan oleh para emban pembantunya.

Menurut kemauan Sang Dewi Ayu, ia tidak mau dibawa kembali ke dalam kamar tidurnya. Sang Permaisuri berkata kepada Sang Raja,

11. "Kakanda, inilah ramuan obatnya; lekaslah obat ini diberikan, supaya yang sakit menjadi tenang. Bila badannya terasa sakit, karena diangkat dan dipapah-papah, atau bila kepalanya terasa sakit, jika ramuan obat .ini diberikan, akan dapat memberikan kesejukan, tidak terus panas, melainkan akan enak dingin."

12. Yang disuruh menjawab dengan kata-kata, "Ramuan ini jangan diberi terasi, nanti ia sama sekali tidak mau memakainya sebagai pills tapal di dahi, beda dengan orang-orang yang lain ." Yang ditegur lalu menjawab, "Sudah pantas dan memang selayaknya, meramu obat untuk menyejukkan itu, diberikan terasi dengan bawang.

13. Kata orang-orang tua , dahulu, dan juga yang dikatakan kepada saya, oleh mereka yang dapat membuat obat, harus selalu dengan garam dan terasi. Kalau hal itu sampai terlupakan, obatnya sama sekali tak manjur. Dan di samping itu perlu lagi diberikan jeruk bayi a tau jeruk nipis, gerusan asam dan gerusan garam."

14. Sang Raja menyela dengan kata-kata, "Sepertinya engkau ini orang pintar, yang menguasai segala perobatan saja!"

Maka jawab Sang Permaisuri , "Bukan-bukan saja yang dikatakan , seperti tak ada lain yang dibicarakan . Lebih baik anakmu ini Iekas diberi obatnya saja lagi, dan berikanlah obat penyejuk itu .

15. Sekarang sedang aoa waktu agak senggang, cucilah mukanya dengan susu encer, supaya tidak terasa kaku dan panas, dan sakitnya agak kurang sedikit." Dan Sang Puteri berkata perlahan, "Tetapi ya dengan diusap-usapkan menurut anaknya yang sakit saja. Gampang nanti diulangi lagi bila terasa ada perbaikannya."

16. "Engkau ini seperti anak kecil saja, bilang kalau nanti terasa sakit lagi. Meskipun sampai telanjang bulat, siapa yang akan kaumalui. Nanti saja kalau sudah bersuami , mudah engkau minta dimanja ; barangkali engkau senang orang yang menurut." dan Sang Raja mengalihkan pembicaaran, "Sudahlah hati-hatilah kalau bicara."

1 7. Sekian dulu yang sedang dalam istana. Kisah berganti pada yang di istana Keling. Y aitu Sang Dewi Turidaningrat , adik kandung Sang Adipati Keling. Rupanya sangat cantik molek seperti Batari Wilotama turun dari Kahyangan, solah tingkahnya serba luwes menarik, mukanya jernih bersinar-sinar, kulitnya kuning bersih seperti dilukiskan .

. 18. Di dalam istana juga terdapat

Sang Adipati yang mengadakan perundingan dalam perapatan dengan para punggawanya. Mereka itu terkelompok-kelompok menurut daerah tempat asalnya, · dan pakaiannya pun menurut daerah masing-masing. Kini terkisahlah Kuda Panolih, setelah pergi keluar dari keraton Maden.da.

19. Ia mengembara ke mana-mana, dan akhimya sampai di istana Adipati Keling. Sang Dewi Turidaningratlah yang dituju di dalam pemikirannya. Ia karena kecewa tak mampu menahan kemarahan dalam hati, lalu melantur. Hatinya hanya terdorong balas dendam. agar dapat membalas kemarahannya. Kini ia berhasil masuk dalam istana.

20. Dan masuk kamar tidur Dewi Turidaningrat, yang didapati sudah tidur nyenyak di atas tempat tidumya yang indah , dan tidur di antara dua guling. Para pembantunya yang besar maupun kecil, tidur terserak di atas lantai. Ada yang menggelar tikar untuk tidur, dan di serambi, para pembantu rendahan tidur berkumpul, ada pula yang berdesakan.

21. Sang pencuri telah tiba dengan hati-hati, dan mendampingi yang sedang tidur. Sang Putri diciumi dan disapa dengan cinta kasih , "Duh , Sang Ayu, bangunlah dari tidurmu! sudilah menyapa hambamu ini . Hambamu baru saja tiba di samping Sang Dewi." Dewi Turidaningrat sangat terperanjat ketika mendengar suara di sampingnya itu . Ia mau pergi, tetapi tangannya dipegang.

22. "Mau pergi ke mana sayangku? Sang Ayti, kemarilah dahulu! Itu namanya agak kurang sopan , didatangi tetapi malah mau pergi. Sebentar saja ya Sang Dewi Cantik! Hambamu itu ingin mengatakan sesuatu. Janganlah menentang kebiasaan, pantanglah kalau anda tak bersuami." Berkata demikian sambil memangku Sang Putri.

23. Maka kata Sang Dewi Turidaningrat, "Anda ini orang dari mana?" Dan sang pencu!i menjawab dengan tenang , "Aku ini Dewa Kuda Panolih , Dewa yang datang dari Kahyangan. · Kedatanganku kemari bermaksud untuk dapat bersama dengan Sang Putri. Si Panolih sendiri sudah mati , kepalanya telah dipancang di jalan.

24. Sang Dewi, kakak anda ini juga , kalau orang luar membencinya , sebenamya memang ·tak sungguh-sungguh. Jangan marah kepadaku ya Sang Ayu , aku ini benar tidak jelek, kataku tulus dan sangat jujur , apalagi dibanding dengan Dayang Orona." Dan Sang Dewi lalu menjawab, "Idih, apalagi kalau dikatakan..sendiri .

25. Lalu aku ini ikut-ikut apa, maksud kakanda sungguh jahat , janganlah diperluas kepada orang lain, nanti tabiatmu itu dapat menular ." Kuda Panolih menjawab dengan tenang , sambil merangkul yang ada di sisinya, "Jika 'Sampai ketularan, mestinya sudah dari kecil mula, pad a saudara sebapa dan seibu."

26. "Kupuji benar kakanda ini, sangat betah dan pandai berbicara. Dari sore tadi sudah mulai bicara tentang orang bernama Kuda Panolih. Aku selama itu berdiri di belakangmu, namun begitu anda tidsak mengetahui." Para pembantunya masih tidur nyenyak, kurang tidur karena habis kerja keras. "Tetapi sepantasnya kakak Anda ini ke mari.

27. Andaikata Anda mengetahui dan merasa bahwa Anda sayangku sedang kuciumi, mari kita berdua menebak apa yang akan kaukatakan, sayang." Sang Puteri Ayu lalu menjawab, "Sudah barang tentu aku akan marah ." Dan berkatalah Kuda Panolih, "Sayangku ini memang keterlaluan, kepada orang yang dapat berbuat semaunya."

28. Berkata demikian sim1bil meraill ujung kain, keinginan Sang Kuda Panolih, mudah untuk segera ditanggapi. Dan Sang Puteri Ayu akhirnya rerhasil dibujuk dengan kata-kata manis. Terkena pengaruh bujukan merayu, yang diucapkan Kuda Panolih dan merasuk ke jiwa rasa Sang Dewi. Dan akhirnya mereka sudah tidur bersama.

29. Suasana yang mengandung bau bunga harum, sering-sering diselingi bau dupa semedi, dibarengi dengan keinginan yang sama, seperti bercampurnya kehendak tersembunyi, maka rasa }X!laksanaannya benar manis, yaitu.menunggalnya paduan asmara. Jarang terdapat yang seperti itu, apalagi yang dapat menandingi serta melebihi kodrat alamiah itu.

30. Sang Ayu dipangku sambil diciumi. "Sudahlah, jangan menangis, sayangku! Nanti ketahuan para pembantu itu. Apakah hambamu ini dikenakan hukuman mati, itu terserah seluruhnya kepadamu. Apabila sampai menimbulkan amarah, dapatlah kiranya peristiwa ini dipakai untuk menghabisi hamba guna melipur hati sedih Sang Ayu .

31. Sambi! berkata demikian, Kuda Panolih mengambil buah pinang, meracik pinang sirih. Kawannya lalu ditawari, "Makanlah sirih lebih dahulu sayang! Tetapi janganlah Anda yang dulu , kalau buah pinangnya sudah layu, Lebih baik hambamu ini saja, yang akan mengunyahnya dahulu : Nanti Sang Putri hamba beri sepalmya.

32. Sewaktu mereka sedang bercinta-asmara, datanglah Sang Adipati Keling· yang sedang berkeliling memeriksa petiduran . Ia berhenti di salah satu pintu, sebab setelah diperhatikan baik-baik, terdengar suara seorang laki-laki. !a berkata kepada Kyan Rangga, "Paman Rangga, hati-hatilah! Paman janganlah sampai terlena!

33. Rumah ini sudah kemasukan penjahat . Coba paman mengintip dari celah-celah, barangkali ada yang kelihatan ."

Kyan Rangga segera mulai mengintip. Setelah ia melihat ke ruang dalam, tetapi terdapat sepi dan kosong, segera ia berkata kepada gustinya, "Di dalam tak terlihat apa-apa, barangkali karena gelapnya bayangan!"

34. "Paman, sekarang berserulah, kepada mereka yang menjaga pintu, bahwa aku akan masuk ke dalam. Dan Kyan Rangga.segera berseru, "Hai, siapa yang menjadi juru kunci? Sang Pangeran minta dibukakan pintu . Ayo, Iekas! Bukalah pintunya!" Mereka yang menjaga pintu di dalam, merasa bingung, tak tahu apa yang harus diperbuat.

35. Diberitahukannya kepada Turidaningrat, dijawab oleh Kuda Panolih, katanya, "Bukalah saja pintu itu, biar mereka dapat Iekas masuk." Sementara itu Sang Dewi berkata, sambil merangkul tubuh Sang Pria, ."Lekaslah kanda melarikan diri, kalau tidak, kakanda pasti akan dibunuh ; namun bukankah kakanda · ini juga orang sakti!"

36. Maka jawab pria yang merajai temp at tidur, "Walaupun mereka bertaring tombak dan keris, aku tak akan mundur sejengkal, selama aku masih merasa berani." Kemudian Sang Adipati sangatlah marahnya. Pintu ditendang-tendang dengan kaki, akhimya pecah menjadi lima keping-kepingnya berantakan. Dan masuklah Sang Adipati dan Kyan Rangga.

37. Sang pencuri turun dengan tenangnya;

keris terhunus ada di tangannya. Ia berjalan dengan menyisihkan kelambu , menjumpai sang Adipati Keling. Katanya, "Siapa ini kiranya , yang dengan kasar masuk ke dalam ruang , seperti tingkah binatang dari Keling, yang berkeliling sampai di belakang!"

VI. KUDA PANOLIH DIBURU RAJA KEUNG

I. Sang Adipati mendengar hinaan itu , merahlah telinganya , katanya , "Sembarangan saja ucap anmu!" Segera dengan cepat ia menyerang Kuda Panolih , dengan keris terhunus di tangannya. Rambutnya lepas terurai menggelombang, seperti orang tak waras ingatannya.

2. Ditubruk ke kanan , mengelak ke kiri ; Sang Adipati menikamnya ngawur tanpa arah, karena sangat maral1; ujarnya , "Hai , engkau si binatang gila, engkau akan kuburu dan kutantang untuk tikam-menikam dada. Dan Kuda Panolih berkata dengan tenang ,

3. "Baik , marilah mulai menikam , tikamanmu tak akan kubalas, sayang kalau anda sampai mati. Sang Adipati, anda ini orang yang hina , lagi pula takut kena tikam tubuhnya. Mengecewakan benar puteri Madenda , mempunyai kckasih yang demikian penakut .

4. Maka sangatlah amarah Adipati Keling ; ujarnya, "Anjing! Siapakah engkau ini?" Dan Kuda Panolih lalu menjawab ,

"Aku ini putra Sang Hyang Wenang, yang rerlindung di belakang pohon nagasari, karena dihadang-hadang dengan pedang oleh Adipati dari negara Keling."

5. Kyan Rangga bersiap-siap, tidak mau mendekati sang pencuri. Sudah menjadi sifat orang sudah tua, penglihatannya agak kurang terang; lagi pula ia dikitari oleh sang maling. Tiba-tiba Kyan Rangga jatuh terlentang, dan berkatalah Sang Adipati,

6. "Aduh, kini paman sudah kena teJjang; dan aku sendiri sedang kesibukan, menjadi lupa tak ingat akan kawan. Maka itu, paman menyingkir saja." Dan Kyan Rangga bangun dan cepat-cepat lari, tetapi malah terce bur dalam jambangan. Melihat itu, Kuda Panolih lalu tertawa .

7. Katanya, "Sang Adipati, marilah lekas! Mengflpa polah anda terhuyung-huyung, seperti orang sedang mabuk kecubung." Sangatlah amarah Adipati Keling; maka teriaknya, "Janganlah sombong, melolong seperti anjing sudah ompong! Kau memang anak kurang ajar, bangsat!"

8. Dan menyeranglah ia dengan pedangnya, geraknya sangat cepat seperti kilat. Tetapi gerak musulmya tak kurang cekatan, pandai melawan serangan Sang Adipati. Ia tak gentar melayani musuhnya; gerak polah Sang Kuda Panolih, tak ubah Sang Harjuna sedang perang tanding.

9. Adipati Keling dalam serangannya, sama sekali tak mendapat kesemp;1tan, Tetapi sementara itu perke1ahian tersusul o1eh teriakan para mantri dan punggawa, ramai orang Keling meneriakkan mating. Dan tempat itu kini te1ah dipenuhi o1eh para penjaga yang mengadakan barisan.

1 0. itu malam mu1ai menjadi pagi, dan tiba-tiba Kuda Panolih menghilang. Sang Adipati Ke1ing menjadi ragu-ragu, dan sangat kecewa di dalam hati. Ia masih menyuruh mencari musuhnya, dan para mantri sibuk mencarinya. Maka kini ma1am hari te1ah menjadi pagi.

11. Adipati Keling 1alu berkata, "Paman, sebaiknya kini paman dengan para pengikut yang betjaga, semuanya pergi saja dahulu . Aku akan memeriksa sendiri kemudian." Kyan Rangga berkata sambil menyembah, "Baiklah, gusti, akan hamba 1aksanakan."

12. "Aku sangat menyesal, Paman, membawa Turidaningrat ini kemari. Andaikan tahu akan menimbu1kan amarahku, ia tak akan kubawa kemari. Nanti kalau paman menyuruh orang pu1ang, su.paya aku jangan 1upa diingatkan, ia akan kusuruh pulang.

13. Aku tak mau bersusah-susah payah, masih mual saja rasa hatiku. Kiranya seperti aku ini tetap diingatkan jangan sampai lupa akan pesan ayah. E, dengan disayangi, si "nini towok" itu, salah tingkahnya menjadi keterlaluan, dan hanya membuatku ma1u saja.

14. Jika yang terjadi di negara Keling ini, sampai diketahui oleh negara lain, tentu peristiwa semacam itu, akan ditiru oleh orang banyak, seperti menimba air dari sumbemya. Pacta hakekatnya Paman, sayalah yang salah, tindakanku sangat kurang hati-hati.

15. Dengan ini, hilanglah nama keperwiraanku, mempunyai saudara yang lekat pacta maling. Hal itu hanya menimbulkan amarahku; tak pantas ia dibiarkan hidup. Malu aku hila diketahui negara tetangga." Kyan Rangga sambil menyembah berkata, "Hamba pun tidak menyangkal.

16. Lagi pula, sangat heranlah hamba. Sudah lama hamba berteriak mating, namun si Gajah-gajah itu tidak masuk. Apakah kiranya yang menjadi sebab? Telinga hamba sendiri yang mendengar, istrinya menyuruh supaya ia pergi, namun suruhan itu tak diperdulikan.

17. Barangkali ia takut terhadap musuh, setelah melihat hamba dalam kesulitan ; supaya agak kewalahan menandingi musuh, dan mungkin kasihan agar hamba tidak sampai dikalahkan musuh hingga tewas, maka barulah ia datang.

18. Tiba-tiba ada punakawan datang, menghadap Adipati Keling dengan berita, dan sekarang telah ada di luar. "Paman paduka Patih datang. Kedatangannya di Keling diutus Sang Raja, untuk meninjau keadaan di sini, setelah didengar apa yang terjadi.

19. Sang Adipati Keling segera ke]uar, untuk menjumpai Sang Rakyan Patih. Tamunya dipersilakan duduk di tengah-t.engah ntang pertemuan. SeJuruh Jantai digelari tikar indah, serta permadani yang empuk-empuk. Semuanya untuk menghormati Sang Patih.

20. Rakyan Patih datangnya tak diiringi oleh para punggawa, Iurah, ataupun mantri. Hingga sekian dulu kisahnya yang sedang menerima dan melayani tamu. Kini yang menjadi ceritera ialah dua orang pemuda dari negara Mamenang; keduanya pemuda tampan lagi gagah.

2 I. Nama mereka yang seorang Kartawara, dan yang lain bernama Kartasana. Sejak mereka dari Mamenang atau Kediri, mereka terlunta-lunta sampai di Madenda. Mereka tiba di negara itu hingga di pintu sebelah timur, dan berteduh di bawah pohon beringin.

22. Kedua pemuda itu ketika melihat bunga yang berupa Panolih, lalu dikejar dengan cepat sambil mereka menangis terharu. "Duh, Sang Pangeran, mengapa hambamu tidak dapat melihat paduka Iagi, masih dalam keadaan hidup?!

23. Tak serambut terbagi tujuh, hambamu ini dapat mengira, ya gusti, bahwa paduka sampai menandang tewas, di dalam pengem baraan gusti. Sang Pangeran, hambamu itu bela mati." Dan mereka berteriak meraung seperti harimau terkena senjata.

24. Lama sekali mereka menangis, setelah itu mereka menghunus keris, dan keduanya mulai mengamuk. Maka gegerlah mereka di luar kota, mengira seperti mating malam sebelumnya. Mereka berjejat mencari senjata, apa saja yang dapat diperoleh.

25. Mereka banyak bersenjata tombak, tetapi tak ada yang dapat diandalkan. Maka terkisahlah Tumenggung Alun, yang juga mengetahui terjadi sesuatu. Ia membawa tameng berlapis baja, bahkan dihiasi dengan bingkai emas, dan di tangan kanan membawa tombak.

26. Ia diiring empat orang pengikut yang remama: Raksabeya, Raksajaladri, Langlangarus dan yang keempat Langlang timur. Merekalah yang memeriksa dahulu mengenai kedua orang dari Kediri itu. Mereka itu sakti, gagah dan perkasa, namun senjatanya tidak terandalkan.

27. Orangnya dua-duanya masih muda, didesak oleh barisan, tak diperdulikan, mereka terus mengamuk dengan teguh, terkena senjata, seakan-akan tak mempan, meskipun ditjkam oleh Ki Jagawaru. Tetapi akhimya mereka tertangkap dan para utusan kemudian kembali.

28. Mereka mau memberitahukan peristiwanya. Sang Tumenggung Alun lalu keluar, melalui gedung utama dan diiring oleh banyak punggawa yang bersenjcrta.

Pasanggrahan di Kelinglah yang dituju. Waktu itu kebetulan sedang saatnya Adipati Keling mengadakan pertemuan.

29. Kartawara dan Kanasana keduanya diizinkan duduk di depan Adipati Keling. Sewaktu sedang dilakukan pemeriksaan, Rakyan Patih berkata dengan hormat; "Jika saya boleh mengajukan usul, mereka itu bagaimanapun lebih baik jangan diberi hukuman mati.

30. Demi tegaknya peradilan memang benar, mereka itu sudah layaknya dihukum mati. Hanya saya mengajukan permohonan beserta kebijaksanaan paduka, dan boleh tak boleh saya benar-benar mengajukan permohonan itu ." Maka jawab Sang Adipati Keling,

31. "Ya, Paman, memang saya dapat. Tetapi kalau masih ada saran lagi, Paman Patih saya persi1akan sekarang untuk masih mengajukannya." Rakyan Patih menyerah dengan berkata, "Terima kasih Sang Pangeran, saya tak mempunyai saran kedua.

32. Adapun mati-hidupku kini saya serahkan kepada paduka gusti." Sang Adipati Keling lalu berkata, "Hai, engkau kedua dengarkan! Andaikata bukan Paman Patih yang minta, Tubuh kalian sudah hancur kucincang, kcilian melanggar hukum membuat kegegeran.

33. Paman Patih, hatlii'kan semba..'l baktiku kepada ramanda Sang Raja.

Say a juga sangat berterima kasih atas kunjungan Paman Patih kemar i. Dan pandai-pandailah Paman Patih nanti , menghaturkan kepaaa ramanda Sang Raja , peristiwa tentang kedua anak ini.

34. Dan saya mohon kepada Paman Patih, agar kedua anak ini dipenjarakan." Rakyan Patih berkata lemah lembut, "Baiklah, itu akan saya laksanakan. Sekarang paman paduka mohon pamit." Dan pulanglah Sang Rakyan Patih kembali ke negara Madenda.

VI. KUDA PAMEKAS MENCARIKUDA PANOLIH

I. Maka kini dikisahkanlah untuk meneruskan cerita ini, seorang bernama Kuda Pamekas, yang waktu itu ada di Argaresmi. Sepisahnya dengan adiknya , ia tak tahu ke mana harus mencari . Mengembara dengan terlunta-lunta , mengikuti lembah dan lereng gunung, diiringi kedua punakawannya yang setia.

2. Mereka itu adalah Gontang dan Sangulara. Tadinya bertemu dengan Kuda Pamekas tatkala sedang di tengah petjalanan. Maka itu lalu bersama lagi. Namun kini Sang Kuda Panolih, belum diketahui di mana tinggalnya. Ketika ia telah keluar pergi dari istana negara Keling itu , ia masih mcnggunakan daya kekuatan.

3. Yaitu kesaktian dari kakaknya, Kuda Pamekas , berupa kesaktian mendatangkan orang. Maka itu ketika Kuda Panolih dikepung, ia dapat didatangkan tanpa cedera. Apabila jaraknya sangat jauh, kakaknya dapat pula menyusul. Daya upaya yang berhati-hati itu, tadinya diambil kedua saudara, karena telah merasa akan menjumpai bahaya.

4. Maka.Sang Pangeran Kuda Pamekas, yang masih keturunan Dewa itu, karenanya bagaimanapun tak akan khilaf, itu telah menjadi kesukaannya sejak kecil. Jika sedang ragu-ragu pikirannya, kemampuan itu dapat mengatasinya. Tetapi kini Sang Kuda Pamekas, di dalam hati sanubarinya, timbul rasa agak kurang percaya.

5. Karena sangat mengomongnya kepada adiknya, Sang Kuda Panolih, jika adiknya tidak dalam jangkauan aji kesaktian yang dimiliki, ia selalu merasa khawatir dalam hati. Ia benar-benar menjadi sangat heran, maka katanya pada diri sendiri, "Bagaimana sebaiknya sekarang ini; mungkin aku memang tak sepandai ayah."

6. Kini Sang Pangeran Kuda Pamekas, sedang ada di lereng gunung, dekat dengan satu tempat suci, yaitu pertapaan Sang Ajar Argaresmi. Tempatnya bagus luas, dan rata; tetanaman tumbuh dengan suburnya, begitu pula segala macam bebungaan. Ada anjuang hijau, ada pohon puring, yang ditanam sepanjang tepi jalan. ·

7. Jalan yang menuju ke Pakun<;lruu:t. ' . di belakangnya berderet rapi, pucang dan pohon tirisan, yang tumbuh subur dan sedang berbuah; . buahnya hampir mengenai tanah. Dan semua tanaman tumbuh baik, pohon-pohonnya sangat bagus. Berbagai jenis pisang, seperti raja dan gading, ditanam dekat-dekat dan berhadapan.

8. Kira-kira sebanyak tiga deretan, terdapat pohon mangga, duku, dan manggis. Dan di sebelah belakang guwa, mengalir melingkar sebatang sungai. Di pinggi dibuatnya tanjakan kecil, yang tangganya menurun sampai di air. Kadangkala tangga kecil-kecil itu, setelah selesai dengan puja-semedi, dan merasa gerah, dipakai jalan untuk mandi.

9. Keindahan lingkungan dalam Pakundaan ditambah lagi dengan bunga-bunga wangi. Dan menjulang ke atas seperti gapura, terdapat tetanaman nagasari. Jika tetanaman itu sedang berbunga, bunganya banyak berbarengan mek;rr, semuanya kelihatan jelas berkembang, merupakan pemandangan yang indah, tak ubah seperti muka puteri memandang bulan.

10. Bersamaan dengan banyaknya bebungaan, bunga gambir, bunga mawar dan melati, bunga asoka dan bunga cempaka, tak ketinggalan bunga tanjung, taylpllan dan semuanya bertaburan tertiup angin . . Bau bunga gadung tercium di mana-mana, begitu pula bunga pudak dan cindaga, baunya menyebar terbawa angin ; sesuai dengan yang mempunyai pertapaan.

11. Sang Petapa tekun bertapa brata , tumbuhnya bagus, pekulitannya kuning, rambutnya lemas terurai panjang , tak ubah seperti Bagawan Mintaraga, sewaktu Sang Wiku sedang bertapa, dalam gua di gunung lndrakila . Seakan peristiwa itu terulang lagi, dan peri halnya memang demikian, mengingat yang dialami dalam cerita ini.

12. Yang sedang tekun bertapa brata, sebagai bagawan yang sakti, yaitu putra Sang Raja Panambangan , seorang kesatria dari Kediri. Namanya Sang Kuda Pamekas, keluar dari istana kerajaan , dan meninggalkan para kerabatnya, bersama dengan Kuda Panolih, kini telah lebih dari dua tahun.

13. Dalam pengembaraan yang lama itu, kedua punakawan yang ikut serta, yaitu Gontang dan Sangulara, karena tak kuat menderita lapar , sejalan-jalan tak henti-hentinya , mengeluh kepada gusti yang diikoti. Akhimya mereka beristirahat, setelah menaiki gunung Argaresmi, dan mendapat nasi dengan lauk -pauknya .

14. Rupanya seperti orang yang sudah gila, kainnya sobek bercompang-camping , terkoyak oleh dedahanan di jalan, hampir tak ada yang utuh lagi. Rambut mereka pun beracakan, punggung serta mukanya babak belur, akibat sewaktu dalam perjalanan, tersangkut semak-semak berduri. Demikianlah keadaan mereka kini.

15. Mereka beristirahat di pondok belakang, Ki Lusuh Gontang sambil menangis-nangis, menjilati tapak kakinya yang luka. Dan Tanda Sangulara berkata pelan, "ldih, anda ini seperti anjing saja, lidahnya menjulur menjilat-jilat, rupanya kelihatan merah, karena habis makan daun jati. Lidah merah seperti anjing makan daging mentah."

16. Dan Gontang menjawab agak marah, "Orang ini pandirnya tak kunjung sembuh, bodohnya dibawa ke mana-mana, lagi pula sudah menjadi kunyuk sakit, badannya penuh dengan bercak-berbentil, itu.karena sakit kusta membusuk; nantinya satu-satu akan berjatuhan, jejarimu akan patah satu demi satu, lalu terbang beralih rupa menjadi kunang-kunang."

17. Datanglah seorang sudah nenek-nenek, katanya, "E, e, anak-anak apakah ini? Rupanya tak ubah seperti siluman . Apakah kalian ini bukannya setan atau iblis, atau bukankah kalian ini, kawan para danyang lelembut?" Dan Gontang lalu menjawab, "Kami ini orang yatim-piatu, sudah tak punya saudara atau orang tua."

18. "Apa maksud kalian berdua, ada di tempat yang sunyi ini., dan berge1impangan di pondok be1akang?" Maka jawab Gontang pe1an-pe1an, "Ya, Nyai, kami berdua ini lapar, ingin mendapat sekedar nasi, nasi sisa dari kemarin pun jadilah, asal bukan nasi upa yang tingga1 di kukusan.

19. Tadi kami sudah memintanya, tetapi tidak diberi sedikit pun . Bahkan kami dipuku1 dengan tampah, dan ditaburi dengan pasir." Dan Sangulara menyusuli kata, "Jangan percaya, orang itu me1antur, dialah yang mau merebut , bakulnya sampai ter1empar di tanah, dan yang puny a hingga jatuh merangkak."

20. Karena ternyata orang tua itu, tidak me1ayani kata-kata mereka, Gontang 1alu berkata dengan marah, "Orang gila dan sangat memalukan; bukannya kami diberi sekedar nasi, me1ainkan dikira kami kurang waras, Entah apa yang di da1am pikirannya, mau memberi tak jadi karena ucapannya."

21. Gontang 1a1u me1angkah pergi, ke arah hutan sambil me1ihat nasi dan 1auknya yang ditinggalkan . . Kemudian ia melihat dengan girang ada pohon mangga di tepi jalan. Buahnya matang-matang 1agi banyak, bahkan ada yang hampir sampai di tanah. Mereka segera naik ke at as pohon; po1ah tingkah mereka sangat gembira.

22. Gontang bahkan mu1ai berdendang senang, berteriak keras sampai menjerit-jerit, dan berseru-seru kepada Wan dan, "Buah mangga ini akan kupetiki semua; irii yang namanya mangga cengkir, mangga kesukaan gustiku. Nanti kalau datang membawanya, supaya jangan mendapat marah, lebih baik makan di at as saja."

23. Berkata demikian ia sambil berdendang riang, yang didendangkan lagu yang digemari. Katanya," Sanglilara, lihatlah itu! Di dahan sebelah timur itu banyak betul yang kuning-kuning, tetapi buahnya kecil-kecil. Tak sampai hati saya jadinya, memberikan sekecil-kecil itu kepada gusti. Sebab yang menjadi kesukaannya, yaitu mangga udang yang besar-besar."

24. Mereka lalu pindah ke arah timur, memanjat berebut siapa yang dahulu, pohon mangga udang yang berbuah lebat sambil memetiki buah yang disukai. Dan Sangulara lalu berkata, "Sudah cukup, mari kita turun, jangan sampai ketahuan yang punya. Sebenamya saya agak takut makan banyak-banyak, nanti sakit.

25. Nah, itu masih ada banyak sekali pisang yang sudah kuning-kuning . n Kemudian Gontak dengan cepatnya lari ke pohon-pohon pisang yang dimaksud. Dalam pada itu Sangulara berkata, "Saya tidak mau ikut-ikut dengan perbuatan yang semaunya sendiri."

Tak lama kemudian datanglah yang tinggal di gunung tempat pertapaan.

26 . Para cantrik pengikutnya berkat a, "Hai , kalian ini orang dari mana, memetik buah larangan!" Mereka kemudian pergi ke balai, dan berkatalah yang sedang duduk di situ , "Jangan nanti mereka lari. Mereka itu akan kutanyai sesuatu , kalian malah menakut-nakuti. Hai, anak-anak, kemarilah kalian!

27 . Janganlah merasa takut-takut, aku tidak akan memarahimu. Aku hanya mau bertanya sebentar , nanti boleh memanjat pohon lagi." Mereka kemudian didatangi, tetapi Sangulara merebahkan diri, sambil menangis terisak-isak , dan Gontanglah yang didepaki; semen tara itu bawaan 'mangganya berjatuhan .

28. Di dalam pikirannya , Sang Indralaya, mengingat-ingat dan akhimya tak lupa, bahwa mereka itu tak lain adalah para punakawan Kuda Panolih . Hanya agak tak dikenal lagi, karena mereka kini kurus dan tinggi. Dan ketika mereka berdua itu, dibawa mengembara oleh adiknya , masih kecil, dan sekarang sudah mulai dewaSa.

29. "Kalian ini asalnya dari mana, dan apakah kalian mempunyai gusti?" Sangulara menjawab dengan menyembah "Kami berdua ini mempunyai gusti, yang bernama gusti Kuda Panolih.

Tetapi gusti kami kini sudah wafat; tewas karena beliau dibunuh oleh raja di nega:ra Keling, dengan tipu daya, seakan disuruh berburu.

30. Gusti kami mempunyai seorang saudara, yang merupakan saudara sehidup semati. Saudaranya itu bemama Kuda Pamekas, yang sewaktu itu kami ikuti berdua. Kini beliau itu barangkali masih ada di tempat tinggalnya. Ketika kami meninggalkan tempat itu, beliau masih duduk-<luduk sendiri, di bawah pohon pule dan lamaran."

31. Maka bertuturlah Sang Petapa perlahan, "Aduh, adikku yang kukasih-sayangi, kakakmu ini sama sekali tak mengira, walaupun hanya menurut kabar angin, sekarang akan segera dapat bertemu dengan adiknya yang sangat disayangi. Marilah Wandan dan Gotang, lekaslah tunjukkan, di mana adikku sekarang!" Kemudian pergi, diikuti kedua punakawan.

VII. KUDA PAMEKAS DI PERTAPAAN ARGARESMI

I. Kuda Pamekas merasa sangat kagum, sewaktu ia duduk-duduk sendirian, di kaki gunung sebelah barat. Di hadapannya terbentang luas, pemandangan alam sangat indah. Tanahnya terdiri dari batu cadas luas, di sana-sini diteduhi rumpun bambu.

2. Kelihatan ada batu sangat besar, dan di tempat itu terdapat air mengalir, keluar dari bagian atas batu tersebut.

Airnya deras mengalir seperti bantara n, banyak ikan berenang-renang dalam air, banyak pula terdapat ganggang dan lumu t, yang menjadi tempat tinggal ikan-ikannya .

3. Ada pula bambu wulung dan bambu kuning, tumbuh berdampingan di tepi air. Bambu itu sedang tumbuh dengan subumya; kelihatan seperti dua kesatria kembar. Keindahan bambu yang kuning dan yang hitam, seperti melengkapi eloknya pemandangan; sukar kalau sampai dipisahkan .

4. Bunyi burung dengang seperti memekik ia sedang hinggap sendirian tanpa ternan , di atas dahan pohon lamaran, seakan-akan menangis minta tolong. Agaknya ia sedang merasa sangat sedih, rasa kasih sayang tak kunjung hilang, "mengaduhnya seperti minta dikasihi.

5. Yang sedang duduk-duduk sendirian, kelihatan pula sangat terharu . Ia tetap ingat kepada adiknya, sewaktu mereka masih bersama. Waktu itu mereka sedang berburu; karena Ielah ia tertidur lelap; ketika bangun, adiknya sudah tak ada.

6. Kini hanya adiknya, Kuda Panolih, yang menjadi buah pikiran dalam hati . Hampir-hampir ia lupa menyembah Dew a; karena sangat menyayangi adiknya , pikiran yang lain terdesak menjadi kabur ; ditambah pula kemungkinan mengalami bencana.

7. Maka menjadi sangat sedihlah, Sang Kakak di dalam hatinya.

Apabila keadaan tetap demikian, dan tetap pisah dengan adiknya, kiranya nanti pada akhirnya ia akan terus-menerus melantur, kelana mengumbara ke mana-mana.

8. Katanya dalam hati, "Akulah yang salah, o, adikku! Bila sedang terkenang padamu, aku sampai seperti orang tak waras. Di daiam hati lain perasaannya, bahkan sampai tidak teringat Iagi, bahwa itu sudah menjadi nasibku, menderita karena kangen kepadamu."

9. Sementara itu keadaan Kuda Pamekas, sungguh-sungguh menimbulkan belas kasihan. Apaiagi ditambah rasa sedih dalam hati, mengingat bahwa ayah serta ibunya, kini keducwya telah tiada lagi. Dan karena kepiluan yang dideritanya, ia merasa lebih baik Iekas mati saja.

10. Teiah hampir empat bulan lamanya, ia ditinggalkan oleh ayah dan ibunya. Diceritakan bahwa pada waktu itu, yang memerintah di kerajaan Jenggala, adalah raja yang masih putra pamannya, yaitu yang tadinya dari Kretasela , dan menggantikan ayahnya sebagai raja .

I I. Sang Resi lndralaya setelah melihat siapa yang sedang datang itu, segera adiknya cepat-cepat dirangkul, dan diciumi kakaknya, yaitu Kuda Pamekas sambil menangis bersedu-sedan. Sang adik berjongkok dengan hormatnya, di hadapan kakaknya sambil merangkul kaki .

12. Para putut dan cantrik yang ada di situ, semuanya ikut bertangis-tangisan; mereka merasa kasihan kepada gustinya . Adapun Gontang dan juga Sangu1ara, keduanya bergelimpangan di tanah, dengan ke1uh·tangisnya menyayat hati, namun diungkapkan dengan · syair dendang.

13. - Getah buah mud a di batu pipisan. Tak betah sama sekali aku berpisah. si Wandan ini dengan gustinya.- IGni menjadi orang pengembara, tak tahu ke mana yang dituju. Dan Gontang juga 1alu melanjutkan: "Sudah nasibnya, janganlah menge1uh."

14. Kemudian mereka yang bertangisan, mengusap muka mengeringkan air mata, dan betuturlah Sang Indralaya, "Sudahlah, jangan terlalu menjadi pikiran, ini sudah menjadi kehendak dewa. IGta sukar untuk dapat memahaminya , Manusia hanya dapat menjalani saja.

15. Setelah itu mereka mulai betjalan, naik ke dalam sanggar Pakundan; adiknya diajak dengan memegang tangannya . Di situ adiknya diberi nasehat, agar tak usah terlalu sedih, supaya kesedihan dalam hati itu , diusahakan dapat dilipur seluruhnya .

16. Maka disajikanlah buah-buahan lezat, sebagai jamuan kepada yang baru datang. Buah-buahan yang matang di pohon , dan betjatuhan tersebar di tanah, karena terkena tiupan angin lalu ;

jatuh bersamaan dengan bebungaan , yang juga jatuh bertebaran di mana-mana .

17. Dikisahkan bahwa Sang Resi Indralaya itu mempunyai seorang Saudara perempuan. rupanya manis, sangat cantik-molek, yaitu yang bernama Turida. Ia ikut berkelana ke mana-mana, dan saudaranya mau membawanya, karena mereka saudara sebapa-seibu.

18. Tetapi hatinya sedang merasa sedih, karena ia takut kalau dipaksa, tetapi juga takut kena sumpahan, jika tak menurut kepada orang-tua. Maka berkatalah Sang Indralaya, "Kamu ini memang anak yang nekat, tak mau mengikuti nasehat.

19. Mana ada maksud yang tidak baik, apa yang telah kusuruh kepadamu? Engkau ini dasar anak tak mau menurut, tak tahu akan kata-kata yang baik!" Maka marahlah Sang Ratna Turida, ia berdiri bermaksud mau pergi, sedang bunga-bunganya dibuangi.

20. Tetapi ia terpukau melihat kepada Sang Kuda Pamekas. Dan untt;tk menyembunyikan senyum, Sang Ayu lalu memeluk hormat, dan mencium kaki Kuda Pamekas. Namun kaki tidak sampai tercium, karena dihalangi dengan tangan.

21. Kakaknya lalu berkata perlahan, "Itu hanya tingkah pura-pura saja, polah tingkah seperti yang dilakukan oleh orang yang rnasih kanak-kanak. Nah,. sekarang kernarilah segera!, Sang Ayu diarn saja tak rnenjawab, lalu pergi rnasuk ke dalarn rurnah .

22. Dan berkatalah Resi lndralaya, kepada Sang Kuda Parnekas, denga.n rnernegang tangan sang tarnu. Mereka sibuk bercakap-cakap, sarnbil rnakan buah-buahan . Kernudian rnereka keluar dari sanggar, dan sekian dahulu tentang rnereka itu.

23. Sernentara itu cantrik Putut Lajuguntung, tidak ketinggalan rnendapat jarnuan, berupa nasi dengan daging serta rninurnannya. Makanannya disajikan dalarn bokor ternbaga. Ketika telah sarnpai di bagian depan, Sang Indralaya lalu berkata, ,Cantrik, panggillah Ratna Turida kernari!

24. Akan kusuruh rnelayani tarnu . Jangan sarnpai ia tidak datang, dan supaya diiringi para pernbantunya." Dan si putut segera berangkat . Tak diceritakan kepergiannya di jalan. Ia telah tiba di ternpat tujuannya, lalu berkata kepada Endang Sumarsa.

25. Dan juga kepada Endang Warsiki. Maka jawab kedua orang en dang itu, bahwa Sang Ratna be urn dapat datang sekarang . Kini sedang bersiap un tuk rnandi, dan nanti kalau sudah selesai berpakaian, katanya akan dengan sendirinya datang, dan tak usah dipanggil-panggil.

26. Kernudiim Endang yang bernarna Warsiki, pergi ke depan menuju Sang Tamu . Setelah semuanya disiapkan , maka kepada Sang Kuda Pamekas, dengan segera diberitahukan , dan pula disajikan air dalam bokor kecil, agar dapat mencuci tangan.

27. Mereka lalu mulai bersantap . Setelah selesai dengan santapan, dan piring-piringnya telah dibawa ke belakang, berkatalah Sang Petapa perlahan, "Kedua orang pengiring itu, berilah·nasi beserta lauk-pauknya, janganlah mereka sampai kurang makan."

28. Endang Sumarsa berkata menyanggupi, dan segera memberikan makanannya . Gontang berkata dengan pelan-pelan, "Nyai, bolehkah saya minta sayuran, pengan samba! yang cukup pedas?" Dan Endang Sumarsa lalu menjawab, "Apa si, yang menjadi jasa-jasamu?

29. Pakai memilih-milih segala, makanan yang disediakan dalam baki; dengan mengambili dagingnya lagi, kalau me rasa lauknya kurang." Dan berkatalah si Wandan lirih, "Hai Gontang, aku juga minta dan kepungan yang kaumakan itu."

30. Gontang menjawab dengan keras: Jangan terlalu banyak ayamnya, nanti kau sakit cacingan . Siapa yang akan dapat mengobati, nanti kalau engkau menjadi sakit? Meskipun di gunung ini ada dukun, sudah terang ia tak mau datang mengobatimu.

31. Sementara itu Sang Indralaya dengan pelan berkata berkata kepada Endang Sumarsa, "Endang suruhlah gustimu kemari minta kepadanya racikan sirih, Dan Endang Sumarsa segera pergi, mau memberitahukannya kepada gustimu, yang ditemui sedang tidur-tiduran.

32. Endang lalu berkata dengan hormat, "Gusti, paduka sekarang diminta datang, dan sekaligus juga dimin ta untuk membuat racikan sirih yang kemudian diminta paduka bawa." Maka jawab Sang Ratna Turida, "Kamu saja yang membuatnya!

33. Mengapa aku yang harus meracik, biasanya juga kamu yang mengerjakan! . Kena apa sekarang mesti aku?" Dan Endang Kasmaran menjawab, "Ham.ba ini hanya diperintahkan, bahwa padukalah yang meraciknya." Maka kata Sang Ayu kepada Endang Kasmaran,

34. "Nah, ambillah dahulu pinangnya, yang biasanya untuk buah pinang itu, perlu diambil sebanyak tujuh buah." Dan Endang Kasmaran segera pergi keluar, memanggil-manggil punakawan, dan Cantriklah yang lalu clisuruh datang. Katanya kepada si Cantrik,

35. "Hai Cantrik, lekaslah datang kemari, enak benar santai-santai di situ! Jangan kelian ngobrol-ngobrol saja, sambil berkusak-kusuk tak ada gunanya. Ayo, Iekas datanglah kemari!"

Si putut datang sambd menjawab , "Idi, mengapa Nyi Endang ini begitu !

36. Mengapa marah pakai mengata-ngatai, orang yang tidak berdosa ini. Kalau sedari tadi . saya ini benar-benar tidak bekerja melakukan sesuatu, pantaslah kalau saya dimarahi dan hal itu kan bel urn jelas." En.dang Kasmaran berkata membentak,

3 7. "Kalau disuruh dan menjawab kata orang, banyak cerewet tidak mau kalah. A yo, Iekas ambilkanlah buah pinang, yang biasanya perlu untuk meracik sirih," dan pergilah Cantrik memanjat pohon . Tak lama kemudian ia sudah turun, dan membawa serta pinang setandan.

38. Hasil petikannya itu segera dibawa, dan diberikan kepada Endang Kasmaran. Pinang sudah diterima; tak lama kemudian, Endang telah sampai di bagian depan rumah, dan pinang diberikan kepada gustinya. Maka kata Sang Ayu dengan lirih kepada embannya Endang Kasmaran ,

.39. "Jangan banyak berkata-kata lagi, iekas siapkan segala-galanya; aku nanti tinggal meracik saja." Tersusul datangnya sang sang kakak Yang segera berkata kepada adiknya, "Sampai berwindu-windu lamanya kamu itu kalau dimintai sesuatu."

40. Dan adiknya menjawab dengan sendu , "Mengapajuga saya yang disuruh!" Dan sang kakak menjawab lirih, "Aku ini benar-benar menjadi heran, kau ini seperti orang lain saja. Bukankah saudaraku hanya kamu; dan kepadamulah aku minta tolong.

41. Lalu kepada siapa lagi aku ini dapat memberi perintah dan menyuruh? Tentu pada waktu ini hanya kepadamu, selama kami berdua masih bujangan. Nanti kalau kamu sudah berumah tangga, tentunya suam.imulah yang berhak, dan kamu tak dapat kuperintah lagi.

42. Tak akan menyuruh yang tak pantas, perintahku kepadamu itu. Tak lain hanya untuk menjaga agar kamu ini tidak menjadi manja. Lagipula bukankah tak ada yang lain, saudaraku sekandung, seayah dan seibu, tak lain ya hanya kamu ini.

43. Janganlah Iekas patah rasa hatimu, itu adalah larangan dan tidak baik. Segala sesuatu yang kuajarkan kepadamu, janganlah kauterima dengan jelek. Mudah-mudahan kamu tahu ajar, ya, adikku, anak yang manis! Karena kita ini sudah yatim-piatu.

44 . Dan mudah-mudahan engkau ini, Iekas mendapat jodoh, berumah tangga, dan dapat mengikuti suamimu; jangan sampai engkau menjadi perawan tua. Siapa nanti yang menaruh belas kasihan, jika engkau tak mau menurut kakakmu ini, dan tidak mau mengikuti yang kuajarkan.

45. Maka itu lekaslah kauwadahi • buah manggis ini dan kau antarkan.

Sebenarnya kakakmu Kuda Pamekas itu memang juga bukan orang lain. Kalau engkau belum tabu asal usulnya, ia itu benar bukan anak dari gunung, ia itu masih saudara misanmu.

46. Kemudian ia memanggil pembantu wanita, yaitu En dang Kasmaran; katanya, "Kemarilah, wadahi buah-buahan ini, manggis, duku, dan salak di dalam bokor. Sesudah itu bokor antarkan segera beserta buah-buahannya kepada adikku, katakan bahwa itu dari Ratna Turida.

47. Adiknya, Sang Ratna, berkata lirih, "Mengapa pakai pura-pura demikian?" Maka berkatalah Sang Resi Indralaya, "Karena engkau tak menuruti kata kakakmu! Apakah kata-kata itu bermaksud tak baik? Ya, adikku, anak yang manis, ingatlah selalu sanak-saudaramu."

48. Yang diutus kini sudah tiba kembali, berhenti di hadapannya sambil menyembah, "Semuanya sudah hamba haturkan ." Dan adik paduka atas kebaikan itu, menghaturkan banyak-banyak terima kasih, yang sangat dijunjung tinggi, dan tidak akan dilupakan.

49. Selain itu kepada adiknya, Sang ratna, sewaktu sedang santap buah-buahan, memberikan kirimannya ini, yaitu burung ketitir sepasang, tetapi masih agak muda-muda. Maksudnya supaya sepaS<Vlg burung ini, dapat membuat hatinya menjadi senang."

50. Berkatalah Sang Resiilmdrataya ; _., " ,,_.: .L :'u ' t ·;r Vd; :Jc, ,_ "Mudah-mudahan .l!>ilan anti cpulang lagi, : · --'i";' 1 •. -' sudah kelihatan senangmu di .. , _, Namun sekarang kelihatan _:'::·;:. :::· tidak mau kenai dengan sauda'ta;· - ' ·' ---·- "·-- _,. seperti orang yang tidak ,: : ·:. r·· .. ·' "· · tidak Iekas mau berkenal'a:h: 1

• ; = · ' · : "' r 1 • ' ',. . ' I I '• : l .!...>.' I ' ; :, ·. :·; ,_ .c. I:. :::. fl; '!-•• · f 1 ' .I • ' . .. } ,. ': J 1 ; ; i ' . : : ' • 1 ( ; • • ., • , , • • ;· I :- i : :; . I > . ( l • J : ' -' .. ! . I t' l' : t: t i; j

51. Ketika engkau masih ... sering pula dipond ·opg·dan .<liemban .. •. , Namun sekarang sebagai pembalasanmu , sewaktu bertemu kembali di'Iain tem),at, hanya wajah murung yang Apalagi andaikan engk'au menJadi ratu, · betapa besar kecongkakanmu ini." ' ·

52. Adiknya menjawab dengan hati sendu, , · -' "Bahagia benar aku d_alam hidupku ; . tetapi memang hanya beginilah bagianku , bagaimanapun aku ingih Hibih luas." Dan berkatalah Sang .-· "Kiranya tak aian aiia · · orang

53. Lama Sang lndralaya -'bersenda-gurau , berkata-kata sambil tertawa, dengan mengecohi adiknya . Dan Sang Adik dibujuk-bujtik, supaya dapat merasa senang hifinya. •: · Namun yang dibujuk kelihata n masfu tnara.h;" · .. menundukkan kepala sambil air · ·

:54. "Jangan adikku sayang-menangis , == ',.- , , oarangkali lebih ': q• ;,1 Lalu ia turun dengan langkah pelan, pergi ke bagian depan nirrHih;- · ' :·• '· ' · '-- ntuk menjumpai adik yarlg -.- ·' _' ..

yang didapati sedang duduk melamun, karena teringat adiknya yang sedang dicari.

55. lalah sang adik Kuda Panolih, yang tetap dirisaukan dalam hati. Hatinya merasa sangat bingung, hampir-hampir tak dapat dikuasai. Datanglah Sang Resi lndralaya, dan Kuda Pamekas segera mau turun, tetapi kakaknya menolak dengan sangat .

56. Setelah mereka berduduk-duduk, lalu keduanya bertidur-tiduran, karena hati mereka keduanya bingung. Dalam pada itu Sang Resi Indralaya , perasaannya menjadi sangat terpukau , melihat wajah Kuda Pamekas yang tampan, dan merasa agak jengkel kepada adiknya.

57. Sekian dahulu yang ada di Argaresmi. Maka terkisahlah Sang Kuda Panolih, yang telah banyak memberikan kesaktiannya. Ia adalah pemuda tampan lagi gagah, terpikatlah siapa yang bertemu; tak terkecuali para wanita dan perawan, di mana saja dijumpainya.

58. Yang sedang dirundung asmara, dahulu ketika masih di negara , yang di mana-mana dikagumi, diikuti oleh para wanita . Lebih dari separonya yang mengikuti, ke mana saja ia pergi mengembara, bahkan gedongannya sampai ditinggalkan .

59. Tak jarang orang yang melihatnya, lalu berhenti bersinggah sebentar. Tak habis-habis kata-kata mereka , yang diucapkan untuk memuji-muj i. Namanya menjadi pengucapan urn urn, menjadi kata-kata orang sesamba t, bagi orang di negara Madend a.

60. Tetapi ia sekarang terbuangjauh , dari telatah dalam kota. Ia kini ada di pinggiran desa, yang letaknya jauh dari negara , dekat dengan daerah perbatasan yang ada di bagian selatan, sejauh empat hari perjalanan.

61. Dari gunung yang bernama Argaresmi, jaraknya tidak terlampau jauh, maka itu jalannya cepat-cepat, akhirnya tiba di desa Telukmina. Kini yang tadinya sangat tersohor, karena ketampanan dan kegagahannya, mengembara seperti pemuda sembarangan.

62. Kini yang menjadi satu-satunya tujuan, Sang Kuda Panolih, ialah mencari kakaknya. Kanma itu ia dengan cepat-cepat, keluar dari daerah pertapaan, lalu berjalan ke arah tenggara; namun tak tahu harus ke mana, supaya lekas dapat menemukan saudaranya.

63 . Sang pengembara kini telah sampai, di desa yang bernama Telukmina. Di tempat itu ia telah singgah, selama tiga hari dan tiga malam. Kepala desa di Telukmina waktu itu sedang menyuruh orang-orangnya menumbuk padi, karena mau mengadakan perhelatan.

64. Ia hendak mengawinkan putrinya, yang bemama Nyi Wadon Asmara. Anak itu rupanya cantik, kulitnya kuning. Kalau di telatah Telukmina saja, di antara anak para punggawa desa, tak ada yang dapat menyamai ayunya Nyi Wadon Asmara .

65 . Kini tinggal dua hari lagi hingga hari pemikahan anaknya . Adapun yang menjadi calon menantunya, ialah anak seorang berpangkat Ngabehi. Kiranya calon menantu itu juga sebanding, berkat asuhan yang telah diberikan oleh kepala desa Telukmina .

66. Calon menantunya itu cukup sepadan, ia bemama Candrataruna ; Badannya kekar kehitam-hitaman, rambutnya agak kaku dan panjang, sedikit semu kemerah-merahan . Bahunya agak membungkuk sedikit, dan lehemya agak terlalu panjang.

67. Tetapi yang hendak menikah dengannya. yaitu wanita Nyi Wadon Asmara, berapa lamanya di kemudian hari, kalau sudah makan dan tidur bersama, ia akan masih memperhatikan itu. Bila ia disuruh berbedak dan bertasik, hal itu juga tidak akan sangat kelihatan.

68. Sementara itu Sang Kuda Panolih, karena tertarik pada gamelan, jarang kern bali pulang ke pondoknya. Orang-orang di desa Telukmina, hatinya banyak yang merasa bimbang, mereka selalu berbondong-bondong, seperti orang menonton wayang.

69. Ketika putri lurah, Nyi Wad on Asmara, melihat wajah tampan Sang Kuda Panolih, ia sangat mem banding-bandingkan dengan rupa calon suarninya , · . dan temyata sangat besar perbedaannya , dengan rupa pemuda yang tampan itu, berbeda seperti tanah dan angkasa.

70. Yang dikagumi para wanita itu, ditambah pula masih seorang peijaka. Ia tak pemah merias mukanya, tidak pemah pula memakai bunga-bungaan. Hal itu bahkan menambah keindahan rupanya yang bagus Iagi tampan, tak ubah seperti putra Raja Hastina.

71. Tidak hanya orang-orang yang di gunung , • yang merasa kegila-gilaan kepadanya, melihat rupa yang demikian tampan, apalagi orang yang dari kota . Karena itu sampai dapat teijadi, ia tinggal di dalam istana besar, juga karena ketampanannya.

72. Maka itu Sang Kuda Panolih, asal ia juga masih hid up, walaupun kehilangan kecemerlarigannya, . ataupun ada di puncak jagad, bila ada di antara orang banyak, tak urung ia akan diberi julukan, orang yang bertubuh kencana/emas .

73. Mereka yang melihatnya akan terpikat. Kalau sewaktu ada di depan, selalu bertukar sirih dan bunga-bungaan, serta meracik sirih dan buah pandan, pemberian. dari para wanita.

Tak pemah ada hentinya setiap hari, · datangnya wewangian serta santapan.

74. Datang]ah mengalir terus-menerus, bahkan yang ketempatan pun kenyang, tak usah beli sirih dan pin;mg. Selama mempunyai seorang perjaka, dicari pun juga tak akan terdapat, yang ramah tamah hila dilayani.

75. Hanya keJjanya setiap malam, pergi mendengarkan bunyi gamelan, bercampur dengan para nayaga. Walaupun demikian, bila dicari sifatnya yang bercorak agung, sikapnya yang tidak congkak dan sombong, pantas kalau membawa keanggunan.

76. Suara gamelan kedengaran laras, belum lama dimulai malam itu, kini telah selam tujuh hari, gamelan sebanyak lima perangkat itu, ditabuh dan diiringi dendang sayang, laras menghanyut jiwa, sampai kini belum ada hentinya.

VIII. KUDA PANOLIH DI DESA TELUKM:INA

1. Kini yang diceritakan kepala desa Telukmina, sebelumnya telah dirundingkan bersama, dengan yang akan menjadi besan; pembicaraan sampai dua kali, apa yang sebaiknya akan dikeJjakan.

2. Disepakati untuk menyembelih tiga puluh kerbau dan lembu, ayam kebiri sebanyak dua ratus, dan masih ada tambahan-tambahan lagi yang diberikan oleh kepala desa.

3. Maka berkatalah Kyan Ngabehi dengan pelan, "Bapak Kepala Desa, hila anda setuju, perhelatan perkawinan supaya diundur, sebaiknya perayaan itu diadakan, nanti pada hari Kamis saja.

4. Bagaimanapun, hal itu akhirnya, akan dapat terlaksana juga. Pengunduran itu karena orang-orang desa ini, ketjanya kurang cepat dan tak teliti." Yang diajak bicara lalu menjawab,

5. Jika demikian, hari perhelatan itu sebaiknya memang diundurkan saja; tak baik kalau kita tergesa-gesa." Dan Kyan Angabehi menjawab, "Memang sebaiknyalah demikian."

6. Kemudian datanglah Bagus Candrataruna, dan dengan berbisik mendesak-desak, menanyakan kepada ayahnya, kapan jadinya hari pernikahannya. Dan ayahnya menjawab pelan-pelan,

7. "Say a mengusulkan nanti hari Kamis; dan bapak lurah dapat menyetujui apa yang saya sarankan itu." Anaknya menjawab agak kecewa, "Mengapa waktunya pakai diulur-ulur?

8. Mengapa anda minta diundurkan, mau menunggu-nunggu apa lagi? Bukankah semuanya sudah siap!" Dan Kyan Ngabehi berkata sambil membentak, "Kamu jangan terlalu banyak bicara!"

9. Kepala desa Telukmina berkata dengan lirih kepada Kyan Ngabehi yang sedang marah, "Apakah yang dikatakan sang calon menantu tadi? " Yang ditanya lalu menjawab, ''Menanyakan kapan hari pemikahannya.

10. Benar-benar membodohkan orang tua anak itu!" Maka jawab kepala desa Telukmina, "Kiranya ia hanya ingin mendengar lagi, berita yang pasti, kapan jadi.nya, agar tidak merasa tetap ragu-ragu.

11. Dan supaya calon menantu itu tak salah terima mengenai pemikahan ini, sebaiknya diberitahukan kepadanya, apa alasan pengunduran harinya. Jika tak ada aral melintang lagi, sudah pasti pemikahan akan terjadi.

12. Bukankah hari itu hanya ada tujuh." Rakyan Ngabehi 1a1u menjawab, "Itu benar; masa tidak akan terjadi. Dan anakku, jangan engkau banyak bicara, dan mengoceh yang tidak-tidak.

13. Lebih baik engkau mengawasi para pembantu. Engkau datang ke mari itu temyata, hanya terbawa hatimu yang tak tahu diri; apalagi sikapmu yang tak sopan itu, hanya tiru-tiru orang yang pandai saja.

14. Bukan waktunya engkau hanya mendesak, dan waktu seperti sekarang ini, pekerjaan banyak, bertumpuk-tumpuk; yang di depan, maupun yang di be1akang, dan tidak ada orang yang dapat disuruh.

15. Bila dibilangi pura-pura mendengarkan, tetapi tidak lama lagi menjadi baur; kata-kataku seperti ditiup angin. Engkau ini bagaimana sebenarnya, sampai mempunyai watak yang demikian.

16. Sedang maksud di dalam hatimu, ialah memberi ajaran kepadamu; tetapi engkau tak mau menurut. Kalau engkau begitu terus-menerus, akhirnya akan.kukatai secara kasar.

17. Telingamu ini seperti telinga ikan saja." Maka berkatalah kepala desa Telukmina, "lni sebetulnya bagaimana? Orang sedang mengajukan pertanyaan, belum-belum sudah dimarahi.

18. Lebih baik duduk di sini, menantuku!" Yang disuruh kemudian pindah, dari tempat ia duduk semula. Dan Kyan Ngabehi lalu berkata, "Lebih baik disuruh kerja saja.

19. Kalau disuruh, maunya diam saja." Kata kepala desa Telukmina, "Masa sampai ada yang terlantar, hanya berupa pekerjaan orang satu, lebih baik disuruh duduk di sini."

20. Tak lama kemudian datanglah Ki Ngalambang bersama dengan Kuda Panolih. Mereka sudah dipersilakan duduk; berkatalah kepala desa Telukmina, "Ada perlu apa kiranya, Saudara?"

21. Dan Kuda Panolih menjawab dengan manis. "Paman, tak ada keperluan apa-apa. Kami berdua ini datang ke mari, bermaksud untuk membantu melayani; itu kalau kami ini dapat dipakai."

22. Kepala desa Telukmina berkata senang, "Sudah tahu kami akan mempunyai hajat!" Maka jawab Kuda Panolih perlahan, dengan senyum manis di bibirnya: "Saya pun akan mempunyai hajat."

23. Bagus Candrataruna ketika melihat serta memperhatikan Kuda Panolih, mukanya menjadi masam cemberut. Ia berbalik, mulutnya berkomat-kamit, matanya terus-menerus melotot.

24. Kuda Panolih tersenyum sambil berkata, "Ki Bagus lebih baik ke mari saja, bersama-sama duduk di sini dekat dengan adikmu ini. Senang bukan, kami berkelakar!

25. Ki Bagus calon penganten agaknya malu, say a sampai tidak dikenali." Kata candrataruna agak marah, "Sudah enak duduk di sirti saja, di sini duduk, di situ juga duduk."

26. Kemudian setelah semua dia cari, ditanya apakah suka makan buah, dan semuanya menyatakan ya. Maka kata kepala desa Telukmina pelan-pelan kepada pembantunya,

27. "Pergilah segera kepada anakku, apakah ia masih mempunyai duku. Bila masih, suruhlah buah-buahan itu diwadahi dalam temp at yang baik." Dan yang disuruh itu segera berangkat.

28. Tak lama kemudian yang disuruh itu sudah datang kembali membawa duku, dan segera diberikan kepada majikannya . Selain wadah berisi duku itu, ada lagi dua wadah berisi buah lempog.

29. Kemudian wadah dengan buah ··buahannya, disajikan kepada Sang Kuda Panolih. "Silakan duku ini disantap, dan jangan lupa pula mencicipi buah, yang di sini disebut buah lempog.

30. Entah bagaimana rasanya buah itu , itu adalah buah-buahan orang gunung." Maka menjawablah Kuda Panolih, dengan kata-kata yang manis, "Apakah bedanya mengenai rasa!

31. Ki Bagus, ini buah-buahan yang disajikan, kakaklah supaya mengambil dulu." Dan Candrataruna mengambilnya, .. duku lalu dibagi menjadi dua , dan tamunya diberi seperdua.

32. Sang calon mertua di dalam hatinya, sangatlah marah melihat hal itu. Kata-katanya pada diri sendiri, "Ini anak wataknya bagaimana, sampai tak tahu adat seperti itu .

33. Tadi belum lama bersama saya, telah makan duku dua kantong habis dan aku hanya makan sepuluh . Apa yang saya ketahui itu, mudah-mudahan tak ketahuan orang lain.

34. Sementara itu Kuda Panolih mau bersenyum, namun senyumnya masih dapat ditahan, walaupun dalam hati tetap tertawa . Tetapi bagi Kyan Ngabehi yang melihat itu, dalam hati ia mengetahuinya.

35. Duku Bagus Candrataruna masih ban yak, tetapi ia masih mengambillagi, dan yang ada dalam wadah bokor itu , hanya tiga buah yang ditinggalkan, lagi pula yang kecil-kecil dan sudah busuk.

36. Kemud1an ia pergi dengan tergesa-gesa, karena merasa akan membuang angin . Baunya busuk bau kedawung, apalagi ia habis makan jengkol, digado dengan samballengkuas .

37. Kuda Panolih tertawa menundukkan kepala tetapi mukanya ditutupi, dan diusapi dengan tangan ; .pura-pura mengusapi keringat , • dengan menggosok-gosok mukanya .

38 . Katanya, "Gerah amat rasanya badanku. Barangkali akan jatuh hujan lagi. Paman, saya sekarang ingin mandi ; nanti say a kern bali ke mari lagi." Lalu meninggalkan tempat itu .

39. Tiba-tiba anak Ki Ngalambang datang, berjumpa ketika ia sedang berjalan. Kuda Panolih memanggil dan berkata , "Hai nak, kemarilah dulu! · Ayahmu sedang ada di dalam.

40 . Lebih baik ikut saya saja mandi. Tetapi kamu pulanglah lebih dulu , dan tolong ambilkan kain serta sabukku . Lekas ambilkanlah barang-barang itu, . dan kemudian kamu menyusul saya.

41. Saya pergi dulu ke sumber itu, kapm akan ku tunggu di sana, nanti kamu menyusul saja." Yang dibilangi menjawab, "Baiklah! Tetapi jangan pergi terlalu jauh.

42. Sebaiknya di pancuran sebelab selatan itu." Maka menjawablab Kuda Panolih, "Memang aku tidak tabu pemandian lain, kectiali hanya pancuran yang kau maksud, dan ada di sebelab selatan itu.

43. Kemudian Kuda Panolih pergi ke arab selatan; anak Ki Ngalambang pulang kembali, menuju ke tempat pemondokan, yang didiami Kuda Panolih. Ia lalu menanyakan kepada ibunya.

44. "Bu, di mana tempat kainnya yang bagus serta sabuknya itu disimpan? Saya disuruh untuk mengambilnya ." Dan Nyi Lambang menjawab pelan, "Lihat, itu yang tersampir di dinding barat."

45. "Saya takut, kalau-kalau keliru, lebih baik ibu ke marl saja." Kata Nyi Lambang sambil berseru, "Bodoh benar anak ini! Baiklab, aku segera akan datang."

46. Ia lalu pergi mendatangi anaknya, Kemudian sabuk dengan ikat pinggang serta kain kampuk jingga berteretes emas, yang ditaburi minyak berbau wangi, semuanya dimasukkan ke dalam bokor.

4 7. Semen tara itu di rumab kepala desa Telukmina, orang-orang sedang bekerja giat, dalam ruang luas di sebelah selatan. Ada yang mengaduk dodol dan wajik dan ada pula yang membuat jenang .

48. Yang lain lagi sedang mencelup perangkat kain kampuh, semua bekeija keras dan giat, menjelang hari diadak.an perhelatan. Mereka yang sibuk membantu, ada pula yang mengangkat masakan dodol.

49. Pada waktu itu istri kepala desa Telukmina, sedang duduk-duduk di dalam rumah, mengawasi yang menyusun serta menghias tempat pelaminan; kini tinggal memasang dinding sebelah barat.

50. Kepada pembantu yang sedang tidak. bekerja, Nyi Umbul berkata menyuruh, "Hai, anak.! Panggil calon mempelai ke marl!" Dan yang disuruh cepat-cepat pergi, segera masuk ke dalam rumah.

51. Calon penganten ditemui sedang duduk-duduk, dengan dua orang pembantu wanita. Ia berpak.aian kain kampuh berpinggir gadung; kainnya limaran berwarna indah, dihiasi jalur-jalur berwarna hijau .

52. Subangnya mengkilap, baru disepuh . Bibirnya digincu merah sangat manis. Rambut hias melengkung depan telinga, bukan main kelihatan indahnya. Rambutnya sendiri lemas kehijauan.

53. Yang disuruh berkata sambil menyembah, "Sang Ayu sekarang diminta ke depan, untuk menghadap ibu anda dengan pesan, supaya datang bersama-sama dengan say a."

Dan kata SangAyu dengan perlahan,

54. "Katakan kepada lbu, aku sedang sakit kepala, karena aku tadi semalam-malaman, sama sekali tidak dapat tidur." Yang disuruh lalu berpamit pergi, kembali ke bagian depan rumah.

55. Semen tara itu Nyi Asmara berkata kepada kedua pembantu yang menghadap, yaitu Bisametsih dan Tanjungtutur, "Katakan, tadi siapa yang melihat, ketika Bapak sedang ada di situ?

56. Siapa teman-temannya lagi yang duduk, selain ayahku Mas Ngabehi? Siapa itu tadi yang minta duku? Alcu lupa tidak menanyakannya." Para pembantu menjawab lirih,

57. "0, itu orang yang rupanya tampan, sampai lupa hamba siapa namanya. Kelihatannya ia habis bersolek, berlulur seperti raja jin, bahkan bersunting bunga lagi.

58. Berkampuh kain tumpal setengah panjang, memakai celana cinde merah, yang ujung-ujungnya pakai dihiasi; dan sabuknya kain geringsing b'!gus. Bukan main senang hamba melihatnya!

59. Calon kakak anda juga ikut duduk. Ia mengenakan kampuh kain Cangkring, sabuknya galaran kekuning-kuningan, berdiri bertolak pinggang sambil menolah-nolih, dan memakai hiasan kepala sangat menyolok.

60. Rupanya hila berjumpa dengan dia, tak ubah seperti ikan lele dikunyiti. Mukanya yang bekas dibedaki, alih-alih diusap dengan rata dan bersih, waktu ke luar, masih belepotan.

61. Giginya kotor karena diberi cairan pelapis, kelihatan merongos bekas cairan hitam dan tidak digosok lebih dahulu." Sang Ayu Asmara lalu menyela, "Kalian itu ada-ada saja yang diomongkan!

62. Aku kan tidak tanya mengenai orang itu. Biarlah, siapa yang akan melarang, ia memakai bedak sampai kulitnya lecet, sampai borokan bekas memakai perhiasan di telinga yang kau katakan bagus itu.

63. Mengikuti orangyang tampan seperti itu, itulah yang kuidam-idamkan. Lagi pula sopannya terhadap saya, selalu memakai bahasa yang sopan, itulah pertandanya orang yang baik budi.

64. Ia tidak akan mati dimakan hantu ." Para pemban'tunya berkata pelahan, "Tetapi ia masih muda usia, ta_k mungkin kiranya ia akan terpikat." Kemudian Sang Ayu berkata lembut,

6 5. ''lngatlah kalian, j angan sekali-kali kamu bilang-bilang kepada paman Ngabehi, dan juga jangan berkata apa-apa, kepada ayahku yang baik hati itu. Jangan disampaikan kata-kataku tadi."

66. Sekian dulu mengenai Sang Ayu Asmara, yang bersenda-gurau dengan para pembantunya. Dan selama mereka riang berkelakar, para pembantu itu cekikikan tertawa, karena dirasanya lucu sekali.

67. Kembali kepada anak Ki Ngalambang tadi. Ia berjumpa di tengah jalan, dengan Sang Bagus Kuda Panolih. Kain kampuh segera diberikan, dan diterima dengan senang hati.

68. Kuda Panolih berkata dengan lemah-lembut, "Hai, kemarilah! Engkau akan kusuruh, mengantarkan ini kepada Sang Ayu Asmara. Jangan lupa, tunggu jawabannya; kalau tak dijawab, aku sangat kecewa.

69. Katakan bahwa bebungaan ini, kupetik dengan naik pohon sendiri. Kukirimkan sebagai pertanda kasih-sayangku, kepada Sang Ayu Wadon Asmara. Dan bawalah dua wadah ini."

70 . Yang disuruh lalu pergi setelah pesannya selesai. Ia cepat-cepat.masuk ke dalam rumah, jalannya cekatan lagi sangat lucu, pantas kalau sedang membawa rahasia, sebab tak ada orang yang tanya.

71. Dan akhirnya bertemu dengan Sang Ayu. Ia membungkuk untuk memberi hormat; maka kata Sang Wadon Asmara pelan, "Selamat datang, engkau yang baru tiba! Sudah lama, baru ini engkau kelihatan."

72. Jawabnya, "Maafkan saya, Kak Ayu! Saya disuruh ke marl oleh kakanda Kak Bagus, untuk mengantarkan ini kepada anda, dan kini and a say a persilakan; menerima surat beserta bunga ini.

73. Pesannya kepada say a tadi, surat itu diminta jawabannya . Tadi benar-benar dipesankan, kalau sampai surat itu tak dijawab, kakak anda akan sangat kecewa."

74. Nyi Wadon Asmara berkata lemah lembut, "Kata-katamu tak ada henti-hentinya, pantas kalau kamu sudah diajari, supaya dapat berkata manis, dan dapat mengambil hati orang."

75. Cepat-cepat surat itu diterima, lalu dibuka dan dibaca dengan perlahan-lahan. Lembaran yang satunya lagi juga dibuka, dan disatukan dengan yang lain, kemudian juga dibaca dengan pelan.

76. Selama itu yang dihayati dalam jiwanya, tidak diungkapkan dengan kata-kata. Hatinya sangat terkena, merasa haru, seperti melayang didendangkan, tetapi di sam ping itu juga merasa heran.

IX. KEMBALI KE NEGARA JENGGALA

1. Hanya engkau, bunga indah dari gunung, yang kiranya dapat menyembuhkan, hati yang sedang dirundung cinta ini. Dengan jujur mengaku sebagai abdi, tetapi kemudian aku ini tak urung, terpaksa ikut-ikut mencampuri.

2. Karena sangat besar hasrat dalam hatiku, untuk dapat bersanding dengan bunga yang indah; supaya yang kelihatannya tak mungkin, menurut hati yang sangat terpikat ini, dapat dikaruniakan cinta asmara. Itulah yang rnenjadi idam-idamanku ."

3. Belum sampai habis membaca seluruhnya, Sang Asmara segera berhenti membaca. Rasa hatinya seperti tegugah-gugah, ketika membaca isi surat tersebut. Timbul harapan .untuk memperoleh orarig utama, orang yang pandai dalam olah kidung dan sastra.

4. Maka tanya Sang Ayu dengan perlahan-lahan, "Hai adikku, di mana sekarang kakakmu, yang menyuruh membawa surat ini ke mari?" Yang ditanyai segera menjawab, "Ketika saya pergi ke mari tadi, kakak itu sedang ada di belakang.

5. Say a disuruh jangan lama-lama, bahkan saya dipesan dengan sangat, supaya and a malam ini juga, mengajak calon suami Candrateruna, untuk mau berbicara-bicara, sewaktu kalian menghadap ayah anda."

6. Nyi Wadon Asmara lalu berkata, "Ayahku yang menyurul} datang, kakakmu untuk hadir di sini itu, supaya juga memberitahukannya." Yang diajak bicara lalu berkata, "Layak bila ayah anda menyuruh demikian.

7. Tetapi kakakmu ini tak mengetahuinya." Dan Nyi Wadon Asmara kemudian berkata, "Nanti kalau kakakmu itu menghadap, suruhlah ia berpakaian yang bagus, tak pantas yang sudah dianggap saudara itu berpakaian jelek, bila menghadap pam an Ngabehi."

8. Tetapi anak Ki Ngal:aiPbel!lg menyela, . "Ayolah, surat itu - saya sekarang sangat ,, . , Tadi ketika saya pergi ke mari, Nyai Ngabehi sedang .duduk di tempat hias, takut agaknya ia datang ke mari.

;:· ., •• '• I ... 'f?! fr: ·( I. '": /: J . t,, • ..r r.: 1"1 ' • c

9. Karena itu, kakakku yani cantik dan ayu, . · saya takut, kalau-kalau . ada yang mengetahui. Maka itu, lekaslall" menillis ]a.wab'annya." I I ! I . J • i. Nyi Wadon Asmara berkata pelan, "E, kamu ini bukankah orang Jelaki, ' mengapa khawatir dan merasa takut?"

'· .• I ' 10. Surat jawaban cepai-cepat .dibe-ri,kan," dan segera pula sudah dite rhna . .' . · Yang disuruh lalu berpamif deitgan liormat, dan tak lama kemudian pergi ke h.iar. Di sana ia menemukan Kuda ; Pan:olih,• sedang duduk-duduk ada di luar. I ..o,,.._

11. Kuda Pano1ih ,se?ih 1dalam· hati , , , , tidak tahu apa yang menyebab _kpl;l .itu , Barangkali rasa hatinya ingat, . , , . , se1ama ia ada di desa pegunungan ini, kepada kakaknya yang telah lama -betpiSah.: · ; · Itulah mungkin yang meilyebabkan kesedihannya. ·

12. Anak Ki Ngalambang lalu sambil duduk dengan horrrHtnya, "Inilah surat . Surat segera diterlma -deng.;_n senang, lalu dibacanya dalam' hati, · ' dengan bibir :manis.· ..

13. Dengan giginya bersih, berkilauan rup,a orang yang tainpan . kelihatan seperti J e'\¥a'.dari .l.(ihyiulgan. . , . . . . ' .. , .

Kain kampuhnya di tengah-tengah seperti ikat pinggang corak gringsing wayang , dan ce1ananya cinde memakai hiasan.

14. Dihiasi dengan prada yang indah; pun te1inganya dihiasi dengan bagusnya. Bila ada orang yang me1ihatnya, tak urung akan sangat mengagumi. Cara berpakaian demikian menjadi tersohor, banyak orang yang 1a1u ingin meniru.

15. Semua pakaian yang kini dikenakan o1eh Sang Kuda Pano1ih itu, asalnya dari Ni Wadon Asmara, ia1ah pakaian buatannya sendiri. Dan lagi, hiasan yang dikenakan kini, datangnya juga dari pemberiannya.

16. Kini kisahnya sekian dahulu, mengenai yang sedang mabuk asmara, mengungkapkan rasa hati dan menjelajah desa. Maka terceritakanlah yang ada di Argaresmi, yaitu Sang Resi lndralaya yang sedang berjalan dengan adiknya .

17. Mereka mendengar berita samar-samar, dari orang-orang di · bahwa kini di desa Te1ukmina, ada seorang satria yang sangat tampan, dan tersohor di se1uruh daerah itu. Namanya ialah Kuda Panolih .

18. Maka itu mereka tergesa-gesa berangkat, terdorong oleh pikiran yang masih bimbang . Keduanya, yaitu Sang Kuda Pamekas dan Sang Resi Indralaya , karena sama yang menjadi keinginannya, telah mu1ai berja1an di waktu malam.

19. Selain itu, dipilih waktu yang sepi, karena Sang Resi Indralaya, membawa serta saudara wanitanya. Sang Resi berjalan di belakang, sambil menjaga dan mengawasi adiknya, yang tidak boleh jauh dari mereka.

20. Sang Kuda Pamekas berjalan di depan; sambil memperhatikan yang di belakangnya. Kalau agak dekat, jalannya dipercepat; kalau agak jauh jaraknya, lalu ditunggu. Rasa hatinya makin tertarik, tak habis-habisnya dalam memperhatikannya.

21. Mau dilupakan, bahkan makiri terasa, asmaranya tak dapat dibendung lagi. Di samping itu terasa pula agak sedih, sebab baru kali ini ia merasakan cinta. Ingin ia meninggalkan kesopanan, agar dapat duduk berdampingan.

22. Rasa dalam hatinya agak bingung. Andaikan ia agak dekat sedikit, hingga dapat berbicara dengan dia, dan yang diajak bicara juga menjawab kepada yang sangat mengharap-harap, itu kan belum tentu kalau dia J!lengimbangi.

23. Sementara itu Sang lndralaya memanggil-manggil, "Adimas, mari kita beristirahat sebentar, lihatlah, adikmu ini sekarang, tak mau lagi berjalan terus . Kakakmu juga Ielah terus menggendong, anak yang masih kecil ini.

24. Sampai seperti lumpuh bahuku ini, hingga nanti tak dapat dipakai Jagi. Ayo, adikku manis, sekarang berjalanlah, kalau capai, nanti ·saya gendong lagi. Dan marl adimas Kuda Pamekas, maulah anda menolong

: : · .. _I • ....-. .. : • .... J 1-·;Ji/ ) . t '·" ;:J • ... ' : ... -.. .... ... : ' . ' . \

25. Dan adiknya berkata dengancemberut, sambil matanya kepada kakaknya, · "Meskipun aku sudah merasa Ielah, kalau kakanda tidak bersedia lagi, sudahlah lepaskan adi.kmu ini, .· ada orang yang menghalang-halangi . . ·" "·

26. Kalau kakanda tak sudi 1agi, . aku ikut dalam perjalanan i.ni; .. biarlah aku yang hanya merepotkan ini, sekarang kautinggalkan di hutan . saja. Aku ingin ikut dalain perjalanan ini, ·· ·'-. hanya karena tak mau jauh dari saudara." ': ·. '

27. Maka jawab sang kakak 4,engan iembut, "Entah apakah y_ang sombong, .. sampai tak mau bersama-sama . Mengatakan tii:lak mau iki.lt lagi, dan ingin berpisah dengan ·kakakn.ya . Apakah itu yang kau ·kehendaki?''

28. Dan Sang Kuda Pamekas lalu berkata, tuturnya lembut dan sapgat ... "Kakanda, lebih baik say·a sekararig berjalan di belakang saja; . Kiranya kalau dilihat juga tidak pantas, nanti kalau sudah tidak malam lagi.

:r.;· ·:"• 29. Maka jawab Sang Indralaya, sambil menenangk 'an hati adiknya, ' "Kiranya, kalau kakakmu ini, · · berjalan mengikuti. dari belakang, percayalah, adikku yang ·manis, engkau akan me rasa tenang :dalam :hatimu ." ..

30. Adiknya hanya diam saja dan menunduk, ia tidak mau menjawab satu kata pun. Dan ketika Sang Resi Indralaya, melihat adiknya demikian itu, kasihanlah rasa di dalam hatinya, karena ia kasih-sayang kepada adiknya.

31. "Hai, adikku sayang yang manis, apakah kaukira ini belum malam hari! Tanganmu mengapa tak pegangan lagi; seperti binatang kepiting saja, kalau gelap lalu pergi ke mana-mana, segala sesuatu·Ialu dicapiti."

32. Adiknya marah, tiba-tiba berhenti, sambil menjatuhkan diri duduk di tanah, menghadap ke belakang mengusap air mata. Kakaknya lalu mendekati yang sedang marah dan dengan rambutnya, berusaha menenangkan hati sang adik.

33. Dengan kata-kata lemah lembut adiknya ditolong berdiri. Katanya, "Sudahlah, adikku manis, jangan menangis dan Iekas marah demikian. Apakah engkau ini tidak malu? Lihat, bahkan itu si Sangulara, sampai tersenyum melihatmu begini."

34. Kemudian Endang Kasmaran berkata, "Sudahlah gusti, jangan sedih-sedih, kakak anda itu hanya menggoda saja, mengatakan seperti bukan waktu malam. Lagi pula sekarang ini sedang ada di hutan, maka itu janganlah gusti pergi."

35. Setelah itu mereka semua berangkat lagi. Peijalanan mereka tidak dikisahkan. Untuk mempercepat jalan ceritanya, maka kini Sang Resi Indralaya sudah dapat bertemu kembali dengan yang dicari, yaitu Kuda Panolih.

36. Bahkan kini yang dicari itu sudah dibawa kembali ke negara , pulang dari desa Telukmina. Mereka sudah hampir sampai di negara yang bemama J enggala. Tetapi sekian dahulu tentang yang sedang beijalan.

3 7. Sebagai kelanjutan cerita ini, terkisahlah yang sedang ada di Jenggala. Dalam istana kerajaan tersebut , waktu itu Sang Raja di Jenggaia , sedang dihadap o!eh para punggawanya, tak ketinggalan Sang Rakyana Patih .

38. Juga Sang Pangeran Raja Tanangun , yaitu putra Sang Raja, ikut hadir. Ditambah pula, Sang Pangeran Raja Kelana, yaitu putra Sang Selagiri, juga menghadap. Jadi ia itu adalah kemenakan Sang Raja yang sekarang sedang bertahta .

39 . Sang Raja merasa sangat sedihnya , melihat kedua Pangeran tersebut . Ia teringat kepada putranya , yang telah lama meninggalkan negara, yaitu Sang Pangeran Kuda Pamekas. Dianya itulah yang menjadi buah pikirannya.

40 . Hingga kini sudah dua tahun lamanya, Sang Pangeran itu meninggalkan negara . Sepi rasanya di dalam kerajaan Jenggala , dan karena itu juga Sang Raja , jarang keluar dihadap para punggawa , sebab rasa hatinya terlampau prihatin .

41 . Kini Sang Raja mendengar berita , bahwa kedua-dua putranya itu sedang ada di istana negara Madenda. Dikabarkan bahwa mereka itu sudah lama mengabdi di kerajaan Madenda , sebagai punakawan Sang Raja di negara itu .

42 . Sang Raja di Jenggala kemudian memerintahkan untuk menjemput mereka pulang. Adapun yang diperintahkan untuk itu , ialah Sang Pangeran Raja Kelana, diiringi para mantri serta wadya bala, sebanyak tiga ratus , lengkap bersenjata.

43 . Juga Sang Pangeran Raja Tanangun, kawannya yang sehidup semati, mengenakan pakaian keprajuritan, lengkap dengan persenjataannya . Semua.orang di negara Jenggala, selalu berhati-hati, tetapi siap-siaga.

44 . Dan kalau 1Jda peketjaan besar, rasa hati para punggawa dan mantri, seperti mendapat hadiah dan hidangan, yang datangnya dari Sang Raja . Demikianlah yang terkandung dalam hati st:genap prajurit yang berwatak unggul.

45 . Karena itu negara Jenggala termasyhur, sampai di negara-negara lain, bahwa wadya bala negara Jenggala, tidak boleh digegampangkan bagitu saja. Jenggala disegani sesama raja, karena para prajuritnya yang gagah berani.

. . 46. Kembali lagi kepada Sang Raja Jenggala, yang masih dihadap para punggawa, dan duduk di singgasana berhias emas.

Sang Prabu berkata perlahan-lahan, "Lekaslah sekarang kalian pergi, n:inti mereka terlanjur sudah pergi lagi."

4 7. Kedua pangeran berpamit untuk pergi, dengan menyembah kepada Sang Raja . Mereka pergi ke depan istana raja; kini keduanya telah sampai di luar, dan segera membunyikan tanda tengara, untuk membubarkan barisan mereka.

48. Sementara itu Sang Pangeran Tanangun, dengan diiringi para mantri kesayangannya, dan pula Sang Pangeran Raja Kelana, kelihatan seperti pangeran sekembaran. Dan selama sedang dalam peijalanan, mereka tak memperhitungkan, apalagi takut akan bahaya.

X. KERAJAAN MADENDA DITAKLUKKAN JENGGALA

l. Pedesaan negara Madenda yang dilewati oleh para prajurit dari Jenggala, orang-orangnya bubar, semuanya mengungsi. Dan para prajurit Jenggala sendiri, rasanya sudah Iekas akan berperang. Karena itu mereka selalu siap-siaga, tak ada yang merasa takut.

2. Itik dan a yam kepunyaan orang di de sa, semuanya diambili hingga habis . Ada yang dibawa, ada pula yang dimakan, oleh wadya bala dari Jenggala. Semuanya mengambili, tak ada yang ketinggalan; mereka tak tahu dan memperhitungkan lagi, mana yang kawan dan mana yang lawan.

3. Pangeran Raja Kelana naik kuda putih, diiringi oleh segenap barisannya. Dialah yang ada di depan barisan; · dipanyungi dengan payung sangat iridah; tak ubah wajah Sang Pangeran itu, seperti Batara Surapati dari Benar-benar segalanya menakutkan.

4. Dan Pangeran Raja Tanangun ada di belakang, dengan mengendarai kuda berwania merah dan dipayungi dengan payung kernbar, diiringi segala tata upacara. Para punggawa dengan para mantrinya, tak ada yang dapat kelihatan, terhalang oleh barisannya.

5. Sangat ramai suara sorak-sorai mereka, seperti telah terlihat dalam pertempuran. Karenanya, banyak sekali orang Madenda, yang lalu mengungsi ke dalam kota. Takut mereka melihat barisan Jenggala, kemudian lari bertunggang-langgang, tak ingat lagi akan anak dan istri.

6. Barisan Jenggala telah tiba di luar kota Madenda. Bersamaan dengan terbitnya bulan pumama, maka terkisahlah bahwa pada waktu itu, Sang Rakyan Patih negara Ma9enda, beserta Sang Adipati Keling, sedang mengadakan parapatan agung dihadap oleh para mantri dan punggawanya.

7. Para punggawa Madenda dan Kasabrangan, semuanya duduk secara berjajar. Kini diceritakan kembali kedua pangeran, yaitu Sang Pangeran Raja Kelana, beserta Sang Pangeran Raja Tanangun, yang telah tiba di negara Madenda. Mereka berdua bersama naik ke

8. Semua para kerabat .serta punggawa, merasa sangat takut ketika me1ihat Sang Pangeran Raja Ke1ana yang datang dengan muka bersinar seperti Sang Surya, dan dadanya berwarna kemerah-merahan. Orang Keling, para mantri dan punggawanya, semuanya berjaga-jaga dengan hati-hati.

9. Sang Pangeran Raja Tanangun duduk didekatnya, di sampingnya agak ke be1akang sedikit. Semua para kerabat dan punggawa, yang ada di samping maupun di be1akang, semuanya sikapnya berhati-hati. Kemudian Sang Pangeran Raja Ke1ana, berkata kepada. mereka dengan keras,

10. "Say a ini diutus Sang Raja di Jengga1a, datang ke mari untuk menjemput saudara-saudaraku yang ada di sini; yaitu yang bernama Kuda Pamekas dan yang satu 1agi Kuda Pano1ih. Demikian1ah paman-paman yang hadir di sini, nama kedua saudaraku itu.

1 1. Pangeran Kuda Panolih itu, ya paman, ketika masih ada di negaranya, yaitu negara Sang Raja Pamenang , ialah putra raja yang masih pamanku , dan bertahta di negara Kediri. Da1am pada itu sayalah yang diutus untuk menjemputnya dibawa pu1ang.

12. Adapun yang bernama Kuda Pamekas itu , ketika masih tingga1 di negara, yang diperintah oleh Sang Raja Pamekas, ia1ah putra raja yang juga pamanku , dan dahulu bertahta di Jenggala.

I tulah paman-paman; dan sekarang in i kedua saudaraku itu ada di mana?

13. Dari pam an Patih, kini say a bertanya ·dan artda janganlah membohongi. Apakah kedua saudaraku tadi benar ada di sini dan di mana mereka?" Maka Rakyan Patih lalu menjawab, "Tak ada gunanya saya membohongi; maka.itu saya akan berkata dengan jujur.

14. Tetapi yang menjadi pertanyaan anda tadi, saya benar-benar tidak mengetahui, Saya pernah mendengar berita, namun itu adalah berita sudah lama, bahwa di sini pemah ada orang bemama • Panolih dan juga yang bemama Pamekas, tetapi itu sudah waktu yang lalu."

15. Adipati Keling lalu menjawab dengan keras, "Sayalah orangnya yang membunuh saudara-saudaramu yang kaumaksud, yaitu yang bernama Kuda Panolih dan yang seorang lagi Kuda Pamekas. Nah, sekarang anda mau apa, hila anda ini orang yang baik."

16. Mendengar kata-kata itu Sang Raja Kelana, amarahnya tak dapat terkendalikan lagi. Ia segera melompat maju menerjang, mau menyerang jahanam di depannya. Tetapi Adipati- Keling melompat ke sam ping, cepat-cepat mereka menyerang bersama.

17. Gajahturu dipegang .dan dijambak kepalanya, ia menjerit-jerit minta ampun. Maka keadaan menjadi kacau-balau; semua para wadya bala menyerbu maju, hantam-menghantam, tombak -menombak, tidak perdu1i 1agi siapa yang kawan, asa1 me1awan wadya dari Keling.

18. Pangeran Raja Tanangun te1ah berhasil menewaskan sepu1uh orang mantri. Dan Sang Pangeran Raja Ke1ana masih sibuk berperang-tanding berhadapan .dengan Adipati Keling. Lima orang punggawa dari Keling yang masih menusuk-nusuknya.

19. Namun Pangeran Raja Ke1ana tak menge1ak, ia tertawa sambil berseru keras, "Hayo , hayo teruskan saja menusuk , habiskan kekuatanmu , hai Keling! Aku tak akan segera membalas, jangan.jangan nanti kau tidak puas! Hayo, teruskan dan habiskan kekuatanmu!"

20. Bukan kepalang amarahnya Adipati Keling, kerisnya sudah dua yang patah , dipakai terus-menerus menusuki , Sang Pangeran Raja Kelana yang .sakti. Sang Adipati berseru dengan kerasnya, "Engk.au ini orang sombong, orang lancang, orang gila, tak merasa kutusuki."

21 . Lama Sang Raja Ke1ana ditusuk-tusuk dengan keris o1eh Adipati Ke1ing. Dan kelima punggawa tersebut di atas, yang ikut bersama-sama menusuki. Kemudian Sang Pangeran mu1ai memba1as, mengantam hanya dengan tangannya, dan rebah1ah kini Sang Adipati .

22. Ia jatuh ke tanah , kepalanya pecah , matanya hingga me1otot ke 1uar,

· darahnya muncrat berpancaran, dari kiri dan juga dari kanan, dari telinga, maupun yang ikut menyerang, mereka telah tewas semuanya.

23. Gajahwurudibuat bulan-bulail.an, tubuhnya dicincang, dipotong-potong, sebelum ia menemui ajalnya. Badannya dicincang hingga berkeping-keping, dan para punggawa serta mantri dari Keling, semuanya telah tewas dalam pertempuran. Hanya tinggal Kyan Rangga yang masih hidup .

24. Ia berusaha lari bercampur dengan mayat, tubuhnya berlumuran darah, dan pura-pur .a mati di an tara mayat-mayaf itu. Setelah dapat ke luar dari tempat para prajurit yang sedang bertempur, ia lalu berlari pontang-panting, jatuh-bangun sepanjang jalan.

25. Raja Tanangun dan Raja Kelana, kemudian pergi mendekati sitinggil. Para punggawa Madenda yang ditangkap, semua diikat dan dikumpulkan di bawah pohon beringin; dan di tempat itu para tawanan dijaga oleh para mantri dari Jenggala.

26. Rakyan Patih yang akhirnyajuga tertangkap, kini ikatannya disuruh dilepaskan. Kemudian tawanan ini mulai diperiksa, ditanya asal mulanya Kuda Panolih sampai dibunuh di negara Keling. Sang Patih segera menceritakan bagaimana terjadinya peristiwa itu.

27 . Tak lama kemudian datang seorang utusan dari dalarn istana untuk meminta agar Sang Pangeran Raja Kelana bersaiha dengan Sang Raja Tanangun, bersedia masuk ke dalarn istana, bertemu dengan Sang Raja Madenda; yang menjemput sampai datang dua kali.

28 . Sewaktu mereka masuk di dalarn istana, Sang Raja tidak memakai keris, kerisnya telah dilepas dari pinggangnya. Namun Sang Raja Kelana belum percaya, bahwa Sang Raja yang tak memakai keris itu , sudah menyerah kalah berperang, dan mau menyerahkan kerajaannya .

29. Sang Raja Kelana bersarna dengan adiknya , keduanya dipersilakan maju, .maju ke depan mendekati Sang Raja. Sang Raja berkata dengan lirih , mempersilakan kedua pangeran yang datang, yaitu RaJa Kelana dan Raja Tanangun, untuk segera masuk ke dalarn istana .

30. Dan keduanya bersedia disilakan demikian itu. Maka diceritakan kini yang sedang ada di luar, ialah para punggawa dari J enggala, yang masih berduduk-duduk, bersarna-s¥fia dengan Kyan Patih . Bahlcan Sang Arya Pangeran dari Madenda, ikut berduduk-<luduk di situ juga.

31 . Baru saja ia datang dari rumahnya sejak ditinggal oleh Kuda Panolih, selama itu ia terus menderita sakit; jarang sekali ia mau makan-minum. Sebabnya Sang Arya itu jatuh sakit, karena ia menganggap Kuda Panolih sudah seperti anaknya sendiri.

32. Kemudian datang perintah dari istana, agar semua belenggu ikatan tangan, semua mantri dan punggawa Madenda, dilepas dan tawanan dibebaskan. Maka kata Sang Rakyan Patih dengan girang, "Baiklah, saya selalu siap-sedia, melaksanakan yang menjadi perintah raja.

33. Dan jangan lupa, haturkan pula sembah baktiku kepada Sang Raja, Juga sembah bakti dari semua punggawa, serta para mantri di kerajaan Madenda, mereka semuanya ingin menghaturkan sembah bakti mereka kepada raja. Haturkanlah itu kepada Sang Raja."

34. Utusan segera masuk ke dalam istana, dan kini diceritakan lagi, yang sedang ada di dalam istana, yaitu Sang Pangeran Raja Kelana dan adiknya, Pangeran Raja Tanangun. Mereka sedang duduk-duduk bersama, dan diterima dengan baik oleh Sang Raja.

35. Maka berkatalah Sang Raja di Madenda, "Dengan ini, ya kedua anak mas, saya serahkan seluruh negara Madenda; harap dapat diterima dengan baik." Dan Sang Raja Kelana lalu berkata, "Baiklah, tetapi di samping itu kami masih ada permohonan lagi.

36. Sebaiknya Ramanda dalam penyerahan ini, juga mengikutsertakan putri Sang Raja; kiranya baik untuk dihaturkan ke Jenggala. Maka itu agar menyuruh supaya datang ke depan." Sang Raja lalu menyuruh punggawanya, yang bemama Ken Adiningrat, untuk memanggil putri supaya datang.

37. Tak lama kemudian Sang Putri telah datang dan menghadap ke depan. Mukanya kelihatan sedih habis menangis, matanya masih kelihatan bintit, tidak bersinar seperi biasanya. Dan suara Sang Putri kini, kedengaran parau seperti suara putri jin .

38. Sang Putri memakai kain cinde hijau, dengan kampJJh kain ladrang bagus; subangnya berbentuk gombel sari. Rias mukanya hampir tak kelihatan, hanya tinggal bekas dari hari sebelumnya. Kini Sang Putri mengambil tempat duduk, di samping bawah tempat duduk Sang Raja.

39. Sang Raja tak ada habis-habisnya, selalu mengusap air mata, setiap kali ia melihat kepada putrinya, yang bersifat sangat tak menurut itu; karenanya sangatlah sedih rasa hatinya , Sang Raja melihat hal demikian itu, merasa iba dengan betas kasihan.

40. Tutur Sang Raja kepada putrinya, "Anakku sayang, engkau baik-baiklah berpisah dengan ayahmu ini; dan menurutlah akan kata-kata orang ." Sang Putri hanya menundukkan kepala, sambil mengusap-usap air mata, dan merasa sangat sedih di dalam hati.

41. Kata Sang Raja, "Ya, anakku sayang, semua ini sudah menjadi keputusan Dewata, tidak dapat engkau akan mengingkarinya.

Ayahmu ini tidak ingin pisah denganmu, karena aku sangat kasih sayang kepadamu. Tetapi ini agaknya sudah menjadi nasibmu, maka itu, anakku sayang, terimalah itu."

42. Dan berkatalah Raja Tanangun lemah-lembut, "Adinda Sang Putri lebih baik duduk di atas, jangan ada di bawah seperti ini." Maka jawab Sang Raja Putri lirih, "Sudah enak saya duduk di sini, tetapi sebaliknya, tidaklah layak, kalau anda berdua ini duduk."

43. Tak lama kemudian datanglah hidangan, yang disajikan oleh Sang Raja. Segera kedua pangeran yang hadir, yaitu Raja Kelana dengan adiknya, dipersilakan untuk menyantapnya. Dengan hormat mereka dipersilakan; tak lupa disediakan pula air cuci tangan.

44. Kata Sang Raja, "Silakan ananda berdua, silakan mencicipi santapan dari rama anda ini. Mari silakan! Tetapi maafkanlah kami, karen a kami baru saja makan." Kata Sang Raja lebih lanjut, "Marilah ananda, Iekas bersantap, jangan malu-malu.

45. Ram a and a ini tadi baru saja makan." Kemudian kedua pangeran itu mulai makan, dan setelah mereka selesai makan, piring beserta lauk-pauk sisanya, segera dibenahi dibawa ke belakang. Sementara itu telah disediakan pula, air untuk diminum sehabis makan, dan air minum pun telah dihidangkan.

46. Kata Sang Pangeran Raja Kelana dengan manis.

"Ramanda Raja, hamba mohon pamit, jangan terlalu lama kami ini, diharap-harapkan Sang Raja di Jenggala." Sang Raja berkata, "Anand a Sang Pangeran, mengapa tergesa-gesa demikian? di sini dahlulu."

47. Yang diajak lalu menjawab dengan hormat, "Maafkan kami, Ramanda Sang Raja, lain kali masih ada waktu ; mudah untuk ke marl lagi nanti. Jika masih dikaruniai hidup panjang , tak urung kami juga akan ke marl lagi." Kemudian Sang Raja berkata lagi,

48. Sang Pangeran, apakah adik anda ini, juga akan anda bawa sekarang juga?" Maka jawab Sang Pangeran Raja Kelaita, "Demikian maksudnya; kini perkenankan kami berdua ke luar lebih dahulu," Dan Pangeran Raja Kelana beserta adiknya, mohon pamit dan pergi ke luar.

49. Mereka di dalam istana, semuanya menangis; begitu pula Sang Raja ikut menangis, ia rasanya tak akan dapat berpisah dengan anaknya yang sangat disayangi. Anaknya didekap, dirangkul erat-erat, dan berkatalah Sang Raja dengan sedih, "Sudahlah sayangku, tenangkanlah hatimu!

50. Walaupun engkau akan kusembunyikan di pusat jagad dan di atas langit, ini sudah kepastian para Dewata, dan bagaimanapun engkau tak akan dapat mengubah yang sudah dipastikan itu. Orang seperti engkau dan ayahmu ini, hanya dapat menerimanya dengan iklas.

51. Rasa hatiku hampir tak dapat ditahan, melihat engkau menangis sedih ini." Dan Sang Putri lalu dibawa ke luar, kemudian dinaikkan ke dalam tandu indah, yang disediakan untuk membawa Sang Putri. Semua pembantunya tak ketinggalan ikut serta mengikuti di belakang.

52. Yang bernama Cantigi dan Paraningsemang, mendampinginya di kanan dan kiri. Dan sesampainy.a mereka di luar, tandunya mulai berangkat ada di depan. Para istri punggawa dan mantri, semuanya tak ada yang ketinggalan, mengikuti di belakang Sang Putri.

53. Melihat keadaan itu Sang Adiningrat, berkata-kata dalam hatinya pribadi, "Aduhai, mengapa kami semuanya ini, sampai teraniaya seperti demikian. Apakah kiranya dalam kesedihan ini, tak ada lagi orang yang belas kasihan dan bersedia membantu dan menolong kami!"

54. Sementara itu Sang Pangeran Raja Kelana, beserta adiknya memeriksa barisan. Mereka ada di depan dan dipayungi; upacara penghormatan bagi mereka, keduanya sama; tak usah dijelaskan lagi. Tak lama kemudian dibunyikan tanda, bahwa barisan harus segera berangkat.

55. Di dalam istana masih terdengar orang menangis, suaranya hampir seperti ombak lautan. Kini tak diceritakan lebih lanjut, rasa hati mereka yang sedang sedih. Sekarang mereka yang telah menang berperang, melanjutkan perjalanannya pulang, kembali ke negara Jenggala .

56. Untuk cepatnyajalan cerita ini, sekarang kembali lagi ke negara Jenggala Sang Raja di negara Jenggala berkata kepada putranya yang menghadap , agar putranya itu memberitahukan kedatangan kembali mereka di Jenggala , kepada mereka yang sedang diutus .

57. Memberitahukan Sang Raja Kelana dan adiknya, bahwa sang adik, Kuda Pamekas, telah pulang kembali di Jenggala ; dan sekarang telah ada dalam istana. Kini sedang duduk menghadap Sang Raja , bersama dengan saudara sepupunya, yaitu pangeran dari negara Kediri.

58. Ia itu adalah Sang Raja Pamenang , yang tadinya, ketika ada di gunung , mengambil nama Sang Resi lndralaya, disertai adiknya yang wanita, bemama Sang Dewi Ratna Turida. Mendengar berita itu , Sang Raja Kelana, bukan main girangnya di dalam hati.

59. Perjalanannya lalu dipercepat, supaya mereka Iekas dapat tiba di kerajaan dan dalam istana Jenggala. Yang menjadi keinginan dalam hatinya, hanya supaya Iekas dapat bertemu dengan saudaranya yang sudah di istana . Maka cepat-cepatlah mereka berjalan.

60. Sementara itu di negara Kediri, yang juga disebut negara Mamenang, para bupatinya sedang menghadap

Sang Raja di bangsal pangrawit. Semua bupati lengkap menghadap; bahkan para mantri dan bawahannya, semuanya tak ketinggalan ikut menghadap.

61. Sang Raja di Kediri telah lama merasa sedih, selalu saja ia mengingat-ingat berapa lama sudah putra-putrinya, yaitu Sang Raja Pamenang dan Ratna Turida, telah meninggalkan kerajaan Kediri. Selama itu Sang Raja di Kediri jarang sekali · mengadakan pertemuan dengan para bupati dan mantri.

62. Ditambah lagi sedihnya bila melihat istrinya, yaitu Sang Permaisuri, masih saja sering menangis karena terus memikirkan putranya. Hatinya tetap merasa sedih sekali, walaupun setiap hari, Sang Raja berusaha melipurnya.

XI. SANG RAJA KEDIRI PERGI KE JENGGALA

1. Lama Sang Raja memikir-mikirkan, kepergian anaknya Sang Pangeran itu. Selalu terbayang wajah putra kesayangannya, yang dipikirkan selalu hanyalah dia; di ran tau mungkin menemui kesengsaraan. Sang Raja tidak tahu bahwa putranya kini telah ada di negara Jenggala. Dengan sedih ia selalu berkata-kata, "0, anakku sayang, si Pamenang, di manakah engkau ini sekarang?"

2. Sang Permaisuri mendengar kata-kata itu, kata-kata yang selalu diucapkan Sang Raja, ikut merasa sedih, air matanya bercucuran. Makin lama merasakan keadaan itu, hatinya makin sedih, makin prihatin . Wajah putranya, yaitu Sang Pangeran , teringat terbayang-bayang selalu . Hatinya merasa sangat menyesal, sebab putranya meninggalkan kerajaan itu, karena telah dimarahi olehnya .

3. Kini tak ada putra yang diasuhnya lagi, sebab putranya yang hanya seorang itu. Karena itu, putranya sangat disayangi, bahkan ketika sudah menjadi besar, masih saja diperlakukan seperti anak kecil. Sang Raja pun tak ketinggalan ikut-ikut, dalam cara mengasuh putra tunggalnya, supaya sang putra dimanja-manja, dan supaya paduka Sang Permaisuri, selalu mau memanjakannya.

4. Maka berkatalah Sang Raja Kediri, "Ni Mas Ratu,jika anak kita kembali, serta dikaruniai umur panjang, yang menjadi keinginanku ialah , negaraku ini segera akan kuserahkan kepada anak kita si Pamenang. Sebab hingga kini aku sudah lama menjadi raja, tetapi ditinggalkan anak. Andaikata aku tak dapat menahan rasa, kiranya aku ini sudah merijadi gila .

5. Supaya aku masih dapat melihat, jika itu sudal: menjadi kepastian Dewata. Maka itu kesedihan dalam hatiku, dapat terasa agak menjadi kurang. Tetapi kalau lalu kuhitung-hitung, jika tidak kaubantu seperlunya,

/ t . L I • ' . , ,) \

maka harapan yang demikianitu .. kiranya tak akan dapat tercap _ai._ . Dalam hal itu kepercayaanku sangat besar., terhadap anak kita si Pamenang.

6. Dan aku tidak dapat tahan .lagi, hila melihat serta kawan-kawan yang umumya sebaya dengan anakku si Pamenang itu ." ·· Dan bertuturlah Sang Permaisuri lirih, "Sudah, janganlah itu dikatakan lagi,-· · saya menjadi sedih mendengarnya. - . Itu hanya menambah penderitaan dan rasa pedih di dalam hatiku, . yang juga selalu ingat pada si··Pamenang.

7. Cobalah disuruh menyusui 'Iagi, supaya anak kita itu dapat Iekas pulang. Usahakan bagaimana saja 'upayany'a, agar anak kita Iekas dapat ketemu. Sebaiknya yang disuruhitu ada yang mengaw.asi, Mungkin di depan raja . Dan Sang Raja berkata lemalHelT!but,, - "Sudah barang tentu mereka akan. kuhu}wm, hila sampai tak menurut raja."

8. Hal itu diterapkan pada para 'mant n di'Kedi h , ' dan perlu pad a wilayah yahg hiih. ' ·. • -. · Serima rakyatku yang di bawah.-Kediri: . '· " kiranya mengetahli t itu .' ' · Ban yak orang yang maritri, . orang Bali dan juga orang B.lambangan, jika mereka · . , tak urung mereka juga kt.Jk.aruniai, tidak selalu memilih oraf!g --!· <, •. maukubuatapa. _" .. · t • •.• ,

9. Kira-kira sctengah bulan setelah itu,· tiba-tiba ada seorang utusan datang. Segera Kyan Patih menghadap Sang Raja, berkata dengan hormat sambi1 menyembah, ,.Gusti Sang Raja, ada seorang utusan datang dari kerajaan Jengga1a, ingin menghadap di hadapan Sang Prabu. Ia datang dengan. membawa sepucuk surat dari Sang Raja di Jengga1a." Kata Sang Prabu kepada Kyan Patih,

10. "Ya, Kyan Patih, bawalah segera, surat dari Jenggala itu kepadaku." Dan Kyan Patih segera datang kembali membawa suratnya. dihaturkan kepada raja. "Surat dihaturkan kepada Sang Raja, yang bertahta di Kerajaan Kediri." Demikianlah bunyi permu1aan itu. lsi· surat terse but mengatakan, bahwa Sang Putra kini te1ah tiba di Jengga1a. Pendeknya bunyi surat itu adalah sebagai pemberitahuan.

11. Selain itu Sang Raja di Kediri, diminta kakaknya, yaitu Raja di Jengga1a, agar bersedia datang; kalau dapat hari itu juga. Maka kata Sang Raja di Kediri, "Hai, Kyan Patih, segera bersiap-siaplah! Aku sekarang diminta datang oleh kakanda Sang Raja di Jenggala." Rakyan Patih menyanggupi dengan menyembah, segera ke luar menemui para mantri, sambil membunyikan tengara siap.

12. Berkumpullah para wadya bala Kediri, ada pula yang .menyediakan kendaraan. Tak lama kemudian semuanya sudah siap, bahkan juga usungan seperti tandu, joli, jempana, semuanya te1ah disiapkan, dan dihiasi dengan beraneka wama bunga. Sega1anya telah tersedia di alun-alun. Juga diperintahkan agar jangan 1upa membawa serta benda-benda upacara, beserta pula tombak berjajaran.

13. Pula disediakan dua ekor gajah, yang diberi nama Jejaka Berawa. Bentuk tubuhnya besar dan kekar, dan kulitnya berwarna putih; diberi pakaian penuh dengan emas. Gajah yang seekor lagi diberi nama yang agak aneh, yaitu Jejaka Wuru. Tetapi gajah ini jarang dinaiki. Biasanya hanya dipakai sebagai upacara saja, sewaktu Sang Raja sedang bepergian.

14. Srati atau pengasuh gajahnya di tiap sisi sebanyak empat puluh orang. Mereka mengenakan baju ketat merah, kelihatan cakap dan trampil sekali. Yang mengepalai ialah Saraesti. Ia memakai kampuh kain batik cawat, mengenakan sandal berwarna ungu, dan pantas sekali bercelana warna putih, yang pinggirannya merah berhias-hias. Tak lupa menyunting bunga kenanga.

15. Kepala mereka yang mengasuh kuda ialah Sarawaji. Ia memakai kampuh kain batik bermotif naga, mengenakan celana berwarna hijau, dan berikat pinggang batik yang indah. Bajunya ketat berwarna kuning, dengan pinggiran dihiasi dengan emas; kelihatannya sangat bagus sekali, dengan hiasan bermotif bunga cempaka.

Ia duduk di depan para pakatik , yaitu para pembantu yang menuntun kuda .

16. Penuh sesak tempat berkumpu1 di Kediri; bahkan para kerabat, mantri, dan punggawa , banyak yang tidak mendapat tempa t untuk bersiap-siap di alun-alun. Kehadiran para mantri utama , ke1ihatan seperti gunung terbakar. Mereka mengenakan pakaian kebesaran , dengan memakai baju badong emas, yang dengan intan biduri indah , bersinar, berkilauan, dan bergemerlapan.

17. Membawa tombak berhias emas, bentuknya dibuat seperti raksasa galak. Hiasan keris yang dipakainya, kain kampuh serta celananya, bila semuanya itu dilihat dari jauh, tak ada yang sampai kalah wamanya dengan hiasan bunga setaman . Mereka sedang menunggu perintah raja . Dan di dalam istana Kediri sendiri, mereka pun semuanya sedang sangat sibuk.

18 . Orang di dalam istana sedang bersiap-siap, para wanita merias diri dengan indahnya, suasananya indah seperti di kesurgaan bidadari . Semuanya mengenakan kain kampuh indah , yang pinggirannya dihiasi sangat bagus. Semuanya pantas mengenakan perhiasan yang hanya menambah kecantikan mereka. Mereka diperintahkan memakai bunga , itu tandanya bahwa Sang Raja di Kediri, merasa sangat senang dalam hatinya .

1 9. Ada dua orang cal on menantu yang diperuntukkan bagi Sang Pamenang. Rupa mereka seperti anak kembar; mereka itu yang seorang putri dari Singguru dan yang seorang lagi putri dari Ngawanti; namanya yang satu Dewi Kumudarengga, dan yang lain bemama Dewi Kumudaningrum. Mereka diperintahkan untuk ikut serta, dan oleh Sang Raja di Kediri, _ akan diserahkan kepada Dewi Rajadi.

20. Putri yang bemama Dewi Rajadi itu ialah masih saudara Sang Raja Kelana, tefapi termasuk saudara mudanya, lagi pula saudara. dari lain ibu. Ketika Sang Putri Rajadi diambil ke istana oleh Sang Raja di kerajaan J enggala, ia masih kanak-kanak kecil, · yang baru mulai dikenakan kain. Waktu itu ia telah ditinggalkan ayahnya di Wanagiri. Dan kini Sang Putri Rajadi telah dewasa.

21. Maksud Sang Raja di Kediri, Putri Rajadi dan Pangeran Raja Pamenang, supaya Iekas dijadikan suami istri. Adapun keinginan Sang Raja Kediri, supaya dapat terlaksana bulan akan datang. Hal itu akan dirundingkan dengan kakaknya, nanti hila mereka bertemu di Jenggala. Kembalilah kisah ini kepada Kumudarengga. Ia sangat pantas berkain cinde bertepi hijau, dengan kain kampuhnya citramayana.

22. Mengenakan subang bermata berkilauan, dengan dialasi keping tanduk banteng, yang dihias-hias sangat permai. Di tengah-tengah sebagai permata utama, bentuknya bunga ganggang dengan hiasan cantik.

Gelang yang dipakai pun sangat manis, dihiasi dengan permata merah delima , dalam paduan dengan pergelangan tangannya , kelihatan seperti tertum pahi gula, bahkan menjadi manis dan cantiknya.

23. Sekarang sampai kepada Kumudaningrum . Ia mengenakan kain cinde berwama merah, sedang kain kampuhnya indah berwama biru muda. Para punakawan wanita yang ikut serta, duduk di depan menghadap kedua putri . Mereka membawa serta bunga-bungaan, memangku cita indah beserta kain, yang ditaruh di atas nampan dari emas berhias; tak ketinggalan pula wangi-wangian.

24. Adapun Sang Raja Kediri sendiri mengenakan kampuh dari kain merah basah, memakai celana dari cinde abu-abu; kain pinggangnya bercorak gringsing halus, dan berikat pinggang dengan hiasan indah, yang pinggimya dikuatkan dengan logam adi. Semuanya kelihatan sangat indah. Sementara itu Sang Putri Permaisuri, memakai kain cinde sutra merah kehijauan, kampuhnya bercorak rara kasmaran.

25 . Memakai subang dihiasi dengan permata, berupa intan dipadukan dengan mirah, berkilauan dan gemerlapan cahayanya. Di bagian luar tersebar menikam kecil, yang berasal dari ahli pandai emas. Bila dilihat Sang Permaisuri seperti itu, tak ubah tampaklah Putri Hyang Surendra, yang sedang duduk di samping Sang Raja. Dan berkatalah Sang Prabu Mamenang kepada para pembantu wanitanya.

26. "Beritahukanlah kepada Rakyan Patih, kalau semuanya sudah siap sedia, aku ingin segera berangkat, jangan sampai Iekas tersusul sore hari." Yang diutus segera berangkat. Tak lama kemudian ia telah kembali menghadap Sang Raja dan berkata dengan hormat , "Semuanya kini telah siap-sedia. Kata Sang Patih sekarang hanya tinggal menunggu perintah dari Sang Raja."

27. Maka berangkatlah Sang Raja dari Kediri, diiring oleh para selir yang selalu dipingit, dan orang dalam istana semuanya ikut. Semuanya kelihatan asri dan indah, tak ubah seperti dewa sedang bepergian. Sang Permaisuri kini sedang berjalan di bagian belakang arak-arakan. Lalu datang Sang Prabu Kediri yang mau menaikkan permaisurinya ke dalam jempana, tandu yang sangat indah.

28. Jempana berangkat dibawa ke luar, diiring oleh semua punggawa istana dan segenap para mantri serta lurahnya. Setelah siap dan turun dari sitinggil, Sang Raja lalu menaiki gajahnya. Semuanya yang akan ikut serta, kini telah ada di atas kendaraannya. Tak ketinggalan ikut serta pula ialah putri dari Singguru dan dari Ngawanti, mereka bersama dengan Sang Permaisuri.

29. Tanda tengara barisan berangkat telah berbunyi, ramai sekali perjalanan wadya bala Kediri. Sang Raja merasa senang di dalam hati, setelah barisannya mulai berangkat.

Ia memerintahkan agar bersenang-senang, dan tatabuhan gendang, gong bertalu-talu bunyinya bergemuruh sangat ramai. Dan panji raja Sang Tunggulwulung , yang bertan.da gajah putih, dibawa di depan, dan mulai berkibar terti up an gin .

30. Pepohonan yang terlalu dekat Sang Raja, yang mengganggu perjalanan, semuanya dibabat sampai bersih. Dibabat dengan tom bak dan parang, yang dilapisi indah dengan emas; gagangnya pun dihiasi dengan cincin, yang cahayanya berkilauan seperti menyala. Di belakang tandu, joli, jempana, sepanjangjalan yang dilalui Sang Raja, banyak kejadian beraneka-wama .

31. Di semua pedesaan di kerajaan Kediri, yang dekat dengan jalan ke Jenggala, para lurah dan rakyatnya ada di pinggir jalan. Mereka semuanya menyajikan hidangan, yang banyaknya berpikul-pikul. Ada menyajikan nasi tumpeng dan panggang ayam, dengan tebu dan kelapa muda sebagai minuman; ada yang menyuguhkan ketupat dan lepet, beserta dodol, jenang wajik, yang diwadahi dalam wadah yang bagus, dan tak lupa pisang .

. 32 . Bahkan ada pula yang menyajikan hasil tanamannya, seperti terong dan ketimun, dengan tangkainya diikat erat. Yang lain lagi membawa makanan, hasil buatan mereka sendiri, semuanya dibawasertakan oleh istri Ki Lurah. Ada pula yang menerima racikan sirih.

dengan diwadahi dalam bokor ,kuning; mereka semua mendekat di bawah Jempana.

33. Ban yak juga yang tak berhasil mendekati, mereka mendorong maju, tapi jatuh tertelentang, sampai kain yang dipakai tersingkap. Mau menyembah, terpaksa tak jadi, lalu jadinya hanya dengan tangan satu. • Sang Permaisuri dengan senyumnya manis, lalu berkata dengan sangat ramahnya, ,Baik, sembahmu sudah kuterima. Lekaslah kini pergi ke kereta pedati, dan bawalah serta pinangmu itu."

34. Mereka lalu tergesa-gesa pergi ke pedati. Kemudian mendapat serangan orang Kalang, yang kerbaunya mau lari lepas, karena haus kekurangan air; mau dihalang-halangi tidak dapat. Maka teriak Nyi Sekaralas keras, "Hai, Nyai, menyisihlah ke selatan, jangan dekat-<iekat dengan kerbau itu. Jangan sampai anda nanti, kalau kurangjauh, masih akan diterjang oleh kerbau-kerbau itu."

35. Bersauran jawab orang-orang dari dalam istana, berikanlah jalan kepada mereka itu, · biarlah mereka itu dapat menyimpang ke mari." Sementara itu mereka bahkan ditertawai, namun yang diberikan sudah dapat diterima. Pemberian telah diganti wadahnya, dan bokor wadahnya tadi diberikan kembali kepada yang membawanya tadi; kemudian pedati cepat-cepat menyusul joli-;iempana, dan lajulah perjalanan mereka. ·

36. Perbatasan kerajaan Kediri sudah dilalui, kini di depan terbentang 'hutan, hutan belantara yang disebut Gege Watesan. Adapun padang semak yang ada di situ, disebut Tegal Buanajurit yang satu, dan yang lain dinamakan Tegal Kasinoman. Di padang-padang itu banyak terdapat banteng. Dan berkatalah Sang Raja kepada pembantu, agar tirai kendaraannya dibuka, karena ingin dapat melihat ke luar.

37. Gajah Sang Raja oleh srati pengasuhnya, lalu disuruh beijalan lebih cepat. Dan semua punggawa juga disuruh supaya beijalan cepat-cepat. Tak lama kemudian binatang perburuannya, keluar dari tempat berlindung di antara semak-semak, kira-kira seratus ekor banyaknya. Sang Raja Mamenang lalu berkata, "Tangkaplah saliili seekor anak banteng itu, tetapi jangan sampai terbunuh.

38. Itu akan kuberikan sebagai buah tangan kepada Putri Rajadi di Jenggala." Dan Patih menjawab sambil menyembah, bahwa setelah tertangkap masih perlu dibuat kandangnya. Maka berburulah para wadya bala Kediri. Tak lama kemudian anak banteRg tertangkap, dimasukkan kandang dan dibawa serta. Segera Sang Raja melanjutkan peijalanan menuju istana kerajaan Jenggala, dengan hati yang sangat gembira.

XII.

1. Terkisahlah sekarang negara Bauwami. Diceritakan bahwa putri Sang Raja, yang bernama Sang Dewi Andayaradya, kini sedang dirundung cinta-asmara. sewaktu ia pada malam hari sebelumnya, sedang tidur, ia bermimpi.

2. Yang diimpikan ialah Panger an dari Kediri. Dan dalam mimpinya itu Sang Pangeran telah mengatakan cinta-kasih kepadanya. Maka itu Sang Putri di Bauwarni itu, setelah ia bangun dari tidurnya, hatinya seperti hanyut dalam asmara.

3. Guna melipur rasa hatinya yang sedih, maka di tempat untuk hiburan, dipanggillah empat orang pembantu wanitanya yang_ wungkul bemama Jajampiwingit, yang berkulit putih namanya Penggosti, yang berkulit hitam bemama Pitutur.

4. Letak tempat yang dipakai hiburan itu, tak jauh di sebelah selatan istana, tempat itu disebut Banjaring Kajene. Di tempat itu terdapat pohon kayu wangi, yang baunya semerbak harum , • dan juga pohon-pohon kapur barus.

5. Di bagian sebelah barat berkumpullah, dahan dan ranting pepohbnan pala dan cengkeh yang letaknya berjajaran. Di samping itu terdapat pula pohon cendana, dan dahan-dahan pohon kemenyan putih, bertemu dengan dahan pohon gaharu .

6. Pohon singa konjana dan asoka emput, berjajaran penuh dengan bunga, dan bunga tanjung yang kuning bertebaran, jatuh tersebar di tanah tertiup angin.

Dan harum semerbaklah di mana-mana, bau.. bunga cempaka yang hebat.

7. · San gat indah temp at duduk Madegading, yang ada di tepi tempat hiburan itu. Atapnya dibuat dari sirap kayu jati, berdinding . bata putih sangat bersih; dan di atasnya, pohon nagasari yang rindang memberikan kesejukan yang nyaman.

8. Dahan-dahannya digantungi burung nuri, juga burung cangkurawok terdapat di situ, betjajaran dengan burung betet sebagai kawannya. Semua burung itu diikat dengan rantai putih, dan tempat minum serta makanannya, dihias bagus dengan batu-batu akik.

9·. Terpikat oieh suara burung nuri, oieh ocehan burung gawok, yang seakan-akan melipur hati yang sedang sedih, sangat terharuiah rasa hati Sang Putri: Dan ia merasa hatinya yang sedang merana itu, dapat terlipur dan terhibur sementara.

IO. Sang Putri yang sedang dirundung cinta, mengenakan kain cinde sutera hijau, kain kampuhnya indah berbunga merah. Mengenakan subang bermanik ungu bersih, dengan hiasan yang sangat indah, seperti beningnya air yang jernih . •

II . Ditambah dengan deretan bunga mawar, yang bau harum merasuk ke mana-mana, kesemuanya terasa segar dan nyaman, tak ubah seperti madu diberi guia; menjadi perlambang segala yang ayu.

12. Berkatalah Sang Raja Putri Iirih,

· kepada abdinya bernama Cabol, "Andaikata engkau ini dapat nielihat wajah putra Sang Prabu dari Kediri, jelas engkau akan sangat mengagumi, rupanya bagus tiada bandingannya," ·

13. Dan Ginasti menjawab dengan hormat, "Hamba pun tahu Raja Pamenang, putra Sang Raja di Kediri itu, benar-benar tampan wajahnya, seperti seorang satria dalam pewayangan, yaitu yang bernama Raden Abimanyu."

14. Dan Andayaradya berkata manis, "Memang tidaklah salah dan keliru, pujian yang diucapkan orang banyak itu." Panggosti lalu menyela dengan berkata, "Tetapi Sang Putri, pangeran yang tampan itu, cacatnya, suka punya banyak istri.

15. Bel urn lama berselang ini, telah mendapat dua orang putri, keduanya berwajah sangat cantik. Mereka itu adalah putri Adipati Ngawanti, dan satunya lagi yang juga sangat cantik adalah putri Adipati di Singguru.

16. Sebabnya hamba mengetahui hal itu, karena embok hamba yang mengatakan. Ia mempunyai saudara di Kediri, yang dikunjunginya sewaktu sakit. Saudaranya itu bemama Sukesi, dia itulah yang mengatakan.

17. Maka itu, gusti, karena kini telah tahu, sebaiknya juga harus yang wasp ada. Kabarnya kakak gusti di Kediri itu, juga tak pernah mengunjungi Sang Bibi.

Tetapi, maafkan abdi paduka ini, sampai berani berkata yang demikian."

18. Hati Sang Putri yang sedang dirundung cinta, kini rasanya menjadi bercabang dua. Sewaktu berkata-kata dengan para pembantunya, wajah Raja Pamenang selalu terbayang; ia belum dapat me1upakan apa yang dimimpikan malam sebelumnya.

19. Hatinya tetap terpikat, cintanya makin menjadi, pikirannya bahkan makin menjadi bingung "Bagaimana caranya yang harus ditempuh, supaya aku ini dapat melihat orang Kediri, yang telah membuat hatiku ini, menjadi sangat den dam tetapi ingin bertemu."

20. Itu1ah yang sangat mehghambat-hambat, belum pemah kenal, belum pemah bertemu, mengapa harus bertemu dalam mimpi. Lagi pula bukan main berani polah-tingkahnya; itulah yang kuanggap dan kukatakan orang srakah dan tahu malu.

21. Ia tak takut berbentur dengan orang lain, sela1u menyelonong ke sana ke mari. Tetapi memang yang demikian itulah sebenamya yang selalu dikasih sayangi, dan disukai oleh para wanita, supaya Iekas erat hubungannya.

12. Kalau tidak benar-benar ingat dan eling, rasa-rasanya aku ini sampai bisa terjadi akan meminang dan datang ke rumahnya. Si gila tetapi yang sangat kusayangi itu, mengapa rasa ini sampai seperti orang yang kena tenung.

23. Jajampiwingit tatu berkata petan-petan. "Gusti, si Cabot ini kemarin juga , sewaktu sedang tidur terns bergumam; hamba tanyai tetah bermimpi apa, jawabnya, dalam mimpi ia bertemu dengan anak muda berasal dari Hindu.

24. Orang yang mengatakan berasal dari Hindu itu adatah seorang punakawan putera Raja di Kediri." Maka kata si Cabot kemudian, "Aneh benar! ·Padahat ketika dia mimpi, dengar bergumam itu, sambil menyepaki kepala hamba, ini bekasnya masih berbenjot-benjol.

25. Ia hamba bangunkan, matah menggaruk seperti polah-tingkah gandarwa; ini mukaku masih penuh bekas carakan . Pagi-pagi tadi bekas garukan itu terasa perih, tatu hamba obati dengan campuran beras, garam, beserta kencur."

26. Tiba-tiba datanglah Sang Permaisuri bersama-sama dengan Sang Raja. Beliau lalu membelai-betai puterinya, sambil bertanya, "Anakku sayang, engkau ini sedang apa ada di sini, di tempat yang sunyi dan tanpa kawan?

27. Jangan sendirian di sini, tern pat ini angker. sudah banyak yang mengalaminya . Juru taman.itu entah sudah berapa kali, dibawa lari oleh setan-siluman . Marl kita sekarang pulang saja ke istana." Segera digandeng diajak pulang.

28. Sang Putri diajak oleh Sang Raja pulang kembali ke dalam istana. Sang Permaisuri berjalan di belakang.

Kata Sang Raja dengan lemah-lembut. sewaktu mereka sedang berjalan pulang kepada Sang Ayu Putri Sang Prabu.

29. "Anakku manis, ayah ini diundang untuk pergi ke negara Jenggala sekarang, perlunya supaya ayah dapat menghadiri pengangkatan Kuda Pamekas menjadi raja. Maka itu sekarang bersiap-siaplah, engkau akan kuajak ikut serta ke sana.

30. lbu-ibumu semua akan kuajak, mereka juga ingin melihat perayaan." Kata Sang Permaisuri dengan perlahan, "Sebaiknya jangan berangkat hari ini. Kalau mau berangkat hari ini juga, itu namanya terlalu tergesa-gesa.

3 I . Ini bukan perjalanan satu orang saja!" Dan berkatalah Sang Raja dengan lirih, "Jadi apakah sekarang sebaiknya menanyakan dulu kepada Paman Mangl(ubumi?" Kepada abdinya, "Hai, kamu, !ekas minta Kyan Patih datang ke mari."

32. Yang disuruh segera pergi ke luar. Sekarang cerita beralih ke luar istana. Di sana para punggawa Urawan lengkap menghadap sesepuh mereka, ialah Kyan Patih. Semua mantri utama hadir di situ, dan tak ketinggalan para tumenggung.

33. Semuanya bermaksud membawa pemberian, kalau nanti akan berangkat ke Jenggala. Ada lembu, kerbau, dan juga beras, semuanya akan dimuat di atas pedati, dan kesemuanya itu disuruh menurunkan, di tempat dekat kedua beringin kurung.

34. Diperkirakan oleh Sang Rakyan Patih, akan diperlukan seratus gerobak; lembu dan kerbaunya tujuh puluh lima. Lebih baik dilebihi sedikit supaya nanti kalau tidak termuat semua, mudah untuk dikurangi jumlahnya.

35. Rakyan Patih dan para punggawa, kemudian berangkat keluar, pergi ke lapangan tempat orang-orang berkumpul; diiring membawa tempat sirih, kandaga, lampit, dipayungi payung berwarna merah, yang membawa perisai di depan .

36. Rakyan Patih kemudian berjumpa dengan u tusan dari istana, kata utusan , "Kyan Patih, paduka segera diminta datang menghadap Sang Raja. Diminta agar segera dapat datang . Perkenankanlah hamba kern bali."

37. Para punggawa, para lurah, maupun mantri, semuanya diperintahkan siap-sedia, kecuali kalau ada perintah yang lain; itu tergantung dari keputusan Sang Raja. Mengenai soal tetap atau berubahnya perintah, hal itu tak dapat diduga-duga sebelumnya.

38. Kini diceritakan lagi utusan dari Jenggala, ia adalah seorang dari Kasadon, masih pernah saudara dari lurahnya, yang bernama Ngabehi Reksaniti. Ia dengan tabah mengabdi kepada raja, bersama-sama dengan adiknya.

39. Berkatalah Ki Ngabehi Reksaniti , "Ya, adimas demang; soalnya begini. Bagaimana kabar beritanya tentang soal

Sang Raja di Jenggala hendak menjodohkan anak anda yang berasal dari sini. Apakah kiranya berita itu benar?"

40. Maka jawab Kyan Demang Nitisarti, "Saya tidak mendengar kabar apa-apa. Apakah kabar itu benar atau tidak, mengenai putra dari Wanagiri ini, memang sering ditawari untuk beristri, tetapi hingga kini ia belum mau.

41. Bahkan sampai kesal hati Sang Raja; sudah berkali-kali menawarkan, temyata ia itu lain dari pada saudaranya, ia tak begitu suka untuk beristri. Saya tidak tahu tetapi siapa lagi, orang yang ditiru seperti itu!

42. Ayahnya Pangeran Wanagiri, ia selalu jauh terhadap wanita." Ki Ngabehi Reksaniti lalu berkata, "Sekarang adimas demang dahululah! Kiranya tidak terlalu pantas kalau saya yang mendahului.

43. Sudah senang-senang rasa di dalam hati, kini temyata menjadi urung begitu. Tetapi adimas, barangkali itu memang dari anaknya sendiri." Ki Demang Nitisarti lalu menjawab, "Ia adalah yang paling tua dari semua saudra-saudaranya.

44. Ia sekarang berumur tujuh belas tahun, tetapi tumbuh badannya subur, Tubuhnya menjadi besar lagi tinggi; brewok, berkumis lebat, dada penuh bulu, tetapi tampangnya sangat gagah perkasa, mantap kalau ia berbicara.

45. Tetapi Kakanda, biasanya wanita itu takut melihat orang gagah yang demikian itu saya saja yang orang lelaki juga takut ; dibentak sekali badan sudah menggigi!." Kyan Ngabehi kemudian berkata bahwa memang demikian halnya.

46. Sementara itu ada utusan datang, yaitu dua orang punakawan yang mengatakan bahwa mereka berdua itu diutus oleh Rakyan Patih Amangkubumi, untuk memberitahukan bahwa kedua mantri utusan diminta datang.

4 7. Maka Kyan Demang Nitisurti segera bangkit dan pergi ke luar, diikuti oleh Ngabehi Reksaniti. Tak diceritakan mereka dalam peijalanan. Kini yang dikisahkan lagi ialah yang ada di dalam keraton agung.

48. Orang-orang yang ada di dalam istana, semuanya sibuk; ada yang sedang meronce, membuat untaian kenanga yang harum baunya, bercampur dengan minyak dedes yang wangi, dan berbaur dengan asap pembakaran dupa dan ratus yang memenuhi ruang.

49. Ada selir yang sedang memperbaiki alis, pembantunya yang disuruh mengeijakan. ada pula yang menata lengkungan rambut di depan telinga, dan yang lain sedang sibuk berpakaian. Bahkan ada pula wanita-wanita yang sibuk meluluri badannya.

50. Kini Sang Surya sudah terbenam, siang berganti dengan malam. Waktu itu bulan sedang tanggal tujuh belas, maka sinar bulan yang masih pumarna, terang benderang menerangi jagad ray a, tidak terhalang oleh awan sedikit pun.

51. Andayaradya kemudian berkata lagi, sambil duduk di anbalan bawah, dan menyuruh pembantunya dengan manis, supaya mengambil pandan wangi, dan juga bunga melati yang agak banyak, semuanya hendak dicampur-baur.

52. Jajampiwingit dengan cepat berkata, "Hamba sudah membuat sesajian, tinggal menyertakan bunga-bunga, yang ada di tampah merah itu. Tetapi bunga-bunga itu yang separonya tadi dibuat menutup kain kampuh.

53. Bunga itu lalu dipakai dalam sanggul oleh Sang Ayu yang sedang bersolek. Sangat pantas dan cocok dengan rambutnya, yang lemas, lebat panjang berkilauan, dan di sana-sini diselipkan bunga menur, yang baunya bersebar semerbak harum.

54. Dan Jajampiwingit berkata sambil terseriyum , "E, e, ini kakakku, mbak ayu Cabol, kalau memakai bunga, semua berjatuhan, sambil tersebar menutup seluas ruang, hingga penuh dengan bunga melati; meskipun begitu, bunganya masih bertumpukan .

55. Yang dikatai dengan marah menjawab, "E, dasai orang yang berwatak jahil, perasaannya dia itu yang paling ayu. Coba bercerminlah sebentar , manis , kalau engkau tidak kelihatan seperti burung puyuh yang sedang kehujanan."

56. Kemudian ada dua orang wanita datang, mereka itu adalah selir Sang Raja, namanya yang seorang ialah Asmararengga, dan yang seorang lagi bernama Asmaraningsih. Mereka datang dan segera duduk di hadapan sang puteri ayu.

57. "Ni mas Puteri, kami berdua ini, ingin meminjam subang dua pasang. Kalau ada orang lain yang ingin meminjam, janganlah sampai dberikan ." Berkatalah Sang Dewi Ayu perlahan, "Yan, Bibi, besuk sajalah!

58. Bibi besuk saja datang lagi kemari; kalau aku waktu itu masih tidur, minta saja kepada Panggosti; subangnya kusimpan di peti kecil dari gading." Dan Asmaraningsih merasa senang hatinya, dan mengucapkan banyak-banyak terima kasih.

59. Asmararengga lalu berkata lagi, "Jika boleh, saya juga meminjam kain kampuh, beserta subang bapang kamiten ." Dan Andayaradya berkata lagi, "Baiklah, si Panggosti saja nanti Bibi suruh mengambil barang-barang itu."

60. Sekian dulu yang di keputerian Bauwarni. Kini kisah beralih kepada duta Jenggala, yang pada waktu sore, kedua orang itu, diterima oleh Rakyan Patih Amangkubumi. Mereka diterima di tempat pesowanan di luar, tempatnya baik lagi teduh.

61 . Dihidangkan berbagai minuman keras, scperti arak tape, brem juga dari tape, di samping makanan yang lezat, dengan lauk opor ayam dan itik, untuk nasi yang berlebihan. Kenyanglah dan puaslah mereka setelah makan.

62. Di waktu malam kedua orang mantri yang merijadi utusan dari Jenggala itu, dalam penginapan tak ada yang tidur. Mereka berbaring-baring sambil dihibur dengan bunyi gamelan yang laras, bahkan ada juga yang menyanyi.

63. Nyanyiannya melambangkan sesambat asmara , bagi orang yang sedang mabuk cinta. Lagunya haru seperti menarik-narik hati; ada yang berlagu Magalang Rarasati, dan ada lagi yang menyanyikan lagu Durma yang menyayat hati.

XIII.KELING SlAP MENYERANG JENGGALA

I. Pagi-pagi benar, sebelum Sang Surya memancarkan sinarnya di ufuk timur, Sang Rakyan Patih Amangkubumi, berkata kepada Rakyan Demang, "Adimas, anda diminta bersiap-siap, dan semua para mantri dan demang, diminta untuk bubar sekarang.

2. Dan pulanglah mereka ke rumahnya masing-masing. Sebelum bubar, Kyan Patih masih berpesan, agar mereka jangan bepergian jauh-jauh. Nanti kalau harus berkumpul lagi, mereka tidak usah menunggu perintah; mereka harus datang dari sendirinya di lapangan luas tempat berkumpul. Dan semuanya menjawab bersedia.

3. Hingga sekian dulu yang ada di Bauwami. Sekarang yang akan diceritakan pada waktu pagi-pagi hari, ialah yang ada di negara Tanjawa atau Keling. Mereka diceritakan lagi di sini, sebagai kelanjutan peristiwa yang terjadi, seperti telah diceritakan sebelumnya.

4. Sebagai permulaan kelanjutan peristiwa itu, dikisahkan Sang Panembahan yang ada di Keling yaitu ayahanda Sang Raja di Keling, yang dahulu telah tewas dalam peperangan dengan Raja Kelana di negara Madenda. Soalnya telah dibicarakan beberapa kali.

5. Dua orang mantri yang sedang menghadap, yaitu Nitikarta dan Nitibumi, berkata bahwa telah lama sekali, Sang Panembahan ditinggalkan putranda, Maka itu jarang sekali mengadakan pertemuan, karena hatinya selalu prihatin.

6. Mengharap-harapkan surat dari Sang Putra, sudah lebih daripada sepuluh bulan, namun bel urn ada berita juga yang datang dari begara Madenda; maka itu hatinya sangat merasa khawatir. Karena rasa hati tetap bimbang, berkatalah putra Sang Panembahan Keling,

7. "Nitikarsa, bagaimana pendapat anda, mengapa ananda Sang Raja hingga kini belum - saja menyuruh utusan. Aku telah menunggu sangat lama sekali, sudah hampir sebelas bulan lamanya. Tetapi sampai sekarang belum ada berita maupun utusan seorang pun .

8. Ada tugas apa kiranya di Madenda! Maka itu jangan sampai mengabaikan pertanda yang telah diberikan kepadaku, dalam mimpiku semalam. Semalam aku bennimpi jelek, yaitu mengenai anakku si Adipati.

9. Dalam mimpi itu ·ia dimakan macan galak, di tengah-tengah lautan darah. Ia mengenakan baju merah , dan tertindas batu karang. Maka Kyan Tumenggung Mangkubumi, lalu berkata dengan menyembah honnat, "Bagaimana saja seperti perintah gusti.

I 0. Barangkali hal itu akan menjadi sarana bagi putra paduka Sang Raja di Keling, untuk dikasih-sayangi para Dewa, disegani oleh para wadya bala". Sang Panembahan Keling lalu menyambung, "Tetapi hatiku masih merasa was-was, masih merasa bimbang hingga sekarang.

11. Sebaiknya sekarang meniru saja apa yang dulu telah kulakukan, ketika aku mengabdi kepada Raja Urawan . Aku selalu disaingi dan dihalang-halangi, oleh orang-orang dari kerajaan Kediri, dan juga dari Kerajaan J enggala, baru berhenti kalau peristiwanya sudah teijadi.

12. Pemah aku ingin menyunting putri, tetapi urung, tidak jadi aku memperisterikannya, Segalanya menjadi bubar tanpa bekas, bahkan aku sangat malu.

Harta benda hilang, hati menjadi sedih, gara-gara aku pada waktu itu, ingin meinperisterikan seorang putri.

13. Tetapi bagaimanapun besuk pagi-pagi, anda mengutus Tumenggung Nitibumi pergi ke istana Raja Madenda. Katakan kepada Tumenggung Nitibumi, supaya anakku diajak pulang." _ Dan menjawablah dengan sangat hormatnya Tumenggung .Nitibumi sambil menyembah;

14. ".Sebagaimana saja kehendak Sang Panembahan. Sekarang, soal itu, gusti, apakah masih ada pesan-pesan lain, yang perlu hamba teruskan kepada adimas Rangga. Barangkali ada hal-hal lain lagi, yang paduka ingin menyampaikan kepada putra paduka Sang Raja."

15. "Nitibumi, apakah tidak sebaiknya, kepada anakku Sang Raja itu, yang juga hampir seperti anak anda sajil, . dikatakan bahwa ajakan anda itu, bukanlah aku, ayahnya, yang menyuruh." Menjawablah Tumenggung Nitibumi sambil menyembah; "Demikianlah sebaiknya, Gusti!

16. Itu kiranya cara yang sebaik-baiknya, dan hamba sangat menyetujui saran yang paduka kemukakan baru-baru itu. Mudah-mudahan ajakan hamba, serta kata-kata hamba nanti, akan didengarkan oleh putranda Sang Raja, dan dapat hamba bujuk diajak pulang."

17. Lama mereka memperbincangkan soal itu, mencari jalan bagaimana sebaiknya.

Kemudian datanglah Kyan Rangga, utusan dari kerajaan Madenda. Sangat heranlah mereka yang melihat , karena utusan itu masuk demikian saja, tanpa diantarkan oleh punggawa Keling.

18. Utusan segera merangkul kaki sambil menangis, dan terperanjatlah Sang Panembahan Keling, dan di dalam hati, melihat Kyan Rangga demikian itu . Dalam hatinya terasa sesuatu tak enak, kemudian berkata dengan agak keras, "Ayolah, katakan lebih dahulu" .

19. Dan Kyan Rangga dud uk dengan mengusap air mata, . berkata dengan tangis yang masih tersedu, "Ya, Panembahan, putra paduka Sang Raja, kini telah tewas di negara Madenda. Adapun yang menewaskan Sang Raja, yaitu pangeran dari negara Jenggala; Sang Prabu tewas dalam pertempuran.

20. Putra paduka telah membunuh orang, yang bemama Pangeran Kuda Panolih. Baru-baru ini seorang pangeran dari Mamenang, yaitu putra Sang Raja Mamenang, telah datang di negara Madenda, minta agar adiknya bemama Kuda Panolih, diserahkan untuk diajak pulang.

21 . Di negar Madenda itu, Kuda Panolih, menurut orang yang mengetahuinya , telah lama mengabdi Sang Raja; mengabdi sebagai punakawan, di dalam istana Raja Madenda." Mendengar berita itu Sang Panembahan Keling, lalu membentak dengan kerasnya,

22. "Sudah, tak banyak-banyak kau bercerita, itu hanya mengganggu telingaku saja." Sangatlah marah Sang Panembahan Keling, mukanya kelihatan menjadi merah, bibirnya bergerak-gerak tanpa bersuara, dadanya pun menjadi kemerah-merahan, seakan-akan mau keluar nyala api.

23. Kemudian menyuruh Demang Nitikarta, supaya para punggawa dan para mantri, menyiapkan segala senjata untuk berperang. Cepat-cepat Sang Panembahan keluar, lalu membunyikan tengara sangat keras tiga kali banyaknya, yang merupakan pertanda, bahwa akan diadakan peperangan.

24. Para mantri, para lurah, semuanya datang, penuh sesak di lapangan tempat menunggu. Tak ketinggalan para kerabat dan manggala, yang memberikan segala aba-aba, kepada orang-orang yang sedang berbaris. Semua tempat penuh sesak manusia, pasar besar pun sampai terpakai.

25. Bahkan sampai meluap ke pintu timur, ke jalan-jalan, yang besar maupun yang kecil seluruhnya berisi manusia bersenjata; dan semuanya membawa senjata tombak. Menjadi gegerlah di dalam negara Keling, menurut perkiraan semua orang, mereka telah didatangi musuh.

26. Mantri Pasisir yang tahu keadaan pelabuhan, dan yang bemama Kyan Jalanidi, kemudian dipanggil dan disuruh untuk dapat menyediakan kapal, oleh Sang Panembahan Keling.

Kapal-kapalnya telah teratur siap, hanya tinggal menaiki saja.

27. Beljenis-jenis kapal yang disediakan, ada jenis perahu, pencalang, selut, koleb, semuanya sudah disiap-sediakan oleh para pengayuh dan para penembak yang tersedia di daerah pelabuhan . Ada pula kapal yang dengan sukarela disajikan, ada yang besar, ada pula yang kecil.

28. Kemudian ki Demang Anitikarta, memberitahukan kepada Panembahan Keling, bahwa semua kendaraan maupun kapal, telah siap sedia untuk berangkat, tak ketinggalan para kaula rakyat kecil. semuanya tinggal menunggu-nunggu, perintah Sang Panembahan Keling.

29 . Sang Panembahan keluar, dipayungi kembar, diiringi oleh para mantri bupati, dan punggawa pembawa senjata ; yang membawa upacara ada di depan, kelihatan seperti Ba tara Brahm a yang sedang keluar dari Kahyangan , Sang Panembahan Keling sewadyanya itu.

30. Kartawedana begitupun Kartawentala, mereka itulah yang menyiapkan gajahnya. Gajah telah dipasangi pelana, yang diberi alas kasur empuk ; pula permadani berwarna kuning . Kemudian oleh para sratinya, cepat-cepat dibawa ke depan.

31 . Panembahan Keling mengendarai gajah, dan para punggawa , mantri , bupati , semuanya beljalan kaki, tak ada yang berkendaraan. Kuda mereka sudah lebih dahulu, dinaikkan di atas kapal , beserta para katik-pengasih kudanya.

32. Mereka segera tiba di tepi samudra . Gajah yang dikendarai Sang Panembahan, kemudian dihentikan di tepi pantai. Dan Panembahan Keling cepat-cepat turun, untuk selanjutnya ke atas kapal , · beserta segenap wadya bala yang dibawa serta dari Keling.

33. Kini semuanya sudah ada di atas kapal , dan kapal segera mengangkat jangkar. Layar-layar kapal dibentangkan Iebar, dan kapal berlaju sangat cepat. Yang tinggal di dalam istana Keling, semuanya masih menangis sedih ; mereka itu sangat ingin ikut serta.

XIV.TENTARA KEUNG HANCUR, KUDA PAMEKAS DIMINTA MENJADI RAJA

I. Dan yang sedang berlayar naik kapal , ketika tiba di tengah-tengah lautan , tiba-tiba diserang angin lesus dahsyat, dan perjalanan mereka sangat terhalang. Tetjadilah yang telah dipastikan para Dewa, yaitu udara menjadi gelap selama empat hari , seperti bumi telah tertutup oleh langit.

2. Bertiuplah angin taufan dengan kencangnya ; beberapa kapal seperti dibalikkan; sebagian lagi, hampir separonya hanyut , tak diketahui, ke mana arahnya. Ada pula yang terbentur karang, lalu pecah, Sementara itu kapal yang dinaik i oleh Sang Panembahan keling pun rusak .

3. Naumn kapal itu dapat kembali ke negara ; tiang layarnya patah menjadi dua, karena keteJjang angin Jesus hebat . Kapalnya terombang-ambing ombak besar, akhirnya naik ke pantai terdorong arus. Jatuh ke atas tanah dan pecah, karena jatuhnya seperti dibantingkan.

4. Sementara itu kapal yang terbesar; rusak kemudinya, tak dapat diarahkan lagi, terombang-ambing di tengah lautan, akhirnya tenggelam ditelan ombak. · Yang hidup hanya kira-kira dua ratus orang, itu pun sudah sangat payahnya, lelah-lemas akibat berenangjauh.

5. Rintih-tangis mereka yang menderita luka, tak terdengar karena hebatnya tiupan angin. Disusul dengan jatuhnya hujan lebat, · lebih banyak lagi wadya bala yang tewas; lagi pula kini siang telah berganti malam. Lautan dengan ombaknya yang sangat besar, tak ubah seperti gajah sedang mengamuk.

6. Semua gara-gara bencana alam itu, adalah buatan Ken Angrarangin , maksudnya untuk memberi bantuan kepada Sang Pangeran Raja Kelana, orang buni-bunian di Lodaya semuanya membantu, karenanya Sang Pangeran tidak gentar, walaupun bermusuhan dengan makhluk halus.

7. Terkisahlah kini Sang Resi Panata.

Sebabnya Sang Pangeran Wanagiri, terpenuhi keinginannya mempunyai anak, karena dahulu, ketika ia bertapa, dan menjadi resi di Gunung Mahameru, pernah beristerikan putri siluman, yang bernama Dewi Angrarangin.

8. Adapun putri siluman tersebut, adalah puteri Sanghyang Pramoni, yang negaranya ada di kahyangan, yaitu negara yang disebut Tunjungbang. Sanghyang Pamoni tak mempunyai putra; anaknya hanya seorang putri, yang diberi nama Dewi Rajadi.

9. Kini puteri terse but ada di J enggala, rupanya telah agak lama direncanakan, bahwa Sang Pangeran Pamenanglah, dengan rupanya yang sangat tampan, yang akan memperisterikan Sang Putri; putri ayu memperoleh pria tampan.

I 0. Sekarang kisah beralih ke lain tern pat, qan negara Jenggaia diceritakan lagi. Putra Sang Raja yang sebelumnya diceritakan telah kembali lagi dari pengembaraan, kini sedang berjalan-jalan di alun-alun. Mereka itu adalah Sang Kuda Pamekas, berdua bersama-sama dengan adiknya.

11. Waktu itu Sang Pangeran Raja Pamenang memakai celana cinde berwarna hijau, berkampuh jingga dihiasi emas berkilapan. Sangat pantas ia mengenakan hiasan kepala, memakai kain pinggang berhiasan benang emas, dengan dihiasi motif bunga-bungaan, yang kelihatan indah gemerlapan.

12. Sementara itu Pangeran Kuda Pamekas, men_genakan ce1ana putih berhiasan indah , dengan motif dedaunan berkilauan. Memakai kain kampuh berwarna soga, dengan sabuk bertatah emas sangat bagus; rambutnya 1emas dihiasi jamang dari emas berukiran sangat e1ok.

13. Pangeran Raja Pamenang berkata, "Kini kakanda ingin beristirahat sebentar." Dan Sang Pangeran Kuda Pamekas menurut; mereka lalu bersama-sama duduk di atas kursi gading di bawah pohon yang sangat bagus apalagi rindang , dan dihadap oleh para mantri pengikutnya .

14 .. Para mantri yang menghadap itu, disuruh juga ikut beristirahat; mereka semuanya muda dan tampan; mengenakan pula pakaian bagus-bagus, warna kain kampuh dan celananya, semuanya sama. Dilihat dari kejauhan tak ubah seperti bunga indah serupa berjajaran.

15. Juga kedua abdi, Gontang dan Sangulara, tak ketingga1an berpakaian bagus; memakai kain sembagi yang masih baru, dan tak lupa bersunting bunga cempaka. Mereka itu membawa benda-benda upacara dan duduk di bagian be1akang. Sambi! duduk mereka mengunyah siri.h.

16. Sekian dulu yang sedang dihadap para abdi. Kini diceritakan 1agi Ken Wadon Asmara, yang sebelumnya telah dikisahkan, ada di desa yang disebut Te1ukmina. Tanpa mengindahkan bahaya di tengah jalan, karena hatinya cinta kepada Kuda Panolih, ia meninggalkan 'desa Telukmina .

17. Maksudnya menyusul;jalannya melalui hutan, hanya diiringi seorang pembantunya, yaitu yang bernama Uyang Kalurung. Ia diajak pergi ke mana saja yang dituju, karena terdorong cinta-asmaranya, ialah negara yang disebut Mamenang, wa1aupun bel urn mengetahui jalannya.

18. Mereka tersesat jalan sampai di Jenggala. Waktu telah sore hari ketika mereka tiba. Maka wanita ayu yang mengembara itu, cepat-cepat masuk ke dalam kota; di sepanjang jalan diikuti orang banyak. Mereka kini telah sampai di geladagan, yaitu pintu untuk masuk ke dalam istana.

19. Ni Ken Wadon Asmara berkain cinde merah, memakai kampuh, sinder di tengah bertepi tumpal, rambutnya kelihatan sangat kusut. Subang yang dikenakan dihiasi dengan permata berwarna hijau gemerlap, seperti emas disepuh . Memakai selendang grinsing bergambar wayang; yang dulu dihadiahkan oleh Sang Kuda Panolih.

20. Ributlah orang-orang di pasar Jenggala, ketika melihat mereka yang baru datang, seorang lelaki tua dan wanita muda. Semua menjadi sangat keheran-heranan, dikira orang dua itu bukanlah manusia sebenarnya. Mereka semuanya telah mengira sedang melihat dua makluk jin.

21. Bahkan ada beberapa orang-orang laki-laki yang berkelahi dengan temannya sendiri, berebutan wanita yang cantik itu;

pikirannya, merekalah yang dikehendaki sang ayu itu. Ada yang mendekat dari depan, ada yang dari belakang. Ni Wadon Asmara menjadi takut melihatnya, lalu berkata kepada pengikutnya,

22. "Marilah Uyang, mari kami pergi saja, ke mana saja, asal tidak diikuti." Mereka berjalan pergi dengan kepala tertunduk, dan mata penuh dengan air mata. Mau kembali melalui jalan yang tadi, terhalang oleh orang-orang lelaki, yang masih saja tetap menghadang .

23. Uyang Kalurung berkata sambil menangis, "Aduh, pergilah ke sana sedikit , penglihatan saya sudah hampir tak tahan." Tetapi mereka yang menghadang menjawab, "Kami tidak akan pergi dari tempat ini kalau belum diajak berbicara oleh wanita yang ayu-manis itu .

24. E, Ki tua yang mengikutinya , suruhlah sang manis itu bersenyum dulu , buat obat cinta-asmaraku." Sambil berkata demikian , orang itu tak segan-segan melepaskan kain sabuk, lalu disampirkan di bahunya, seakan-akan segera mau menggendong.

25. Kemudian datanglah seorang mantri muda, memeriksa mereka yang kurang sopan itu , Dan berkatalah mantri muda itu , " Ayo Iekas, katakan cepat kepadaku, aku diperintahkan gustiku memeriksa, siapa sebenarnya yang kalian kerumuni itu. Dari sana tidak jelas kelihatan ."

26. Jawab mereka, "Ya , Kyan Mantri ,ada wanita yaitg rupanya seperti sinar bulan pumama . Itu dia sedang lberduduk-duduk di bawah pohon besar yang rindang." Setelah jelas, utusan lalu kembali, memberitahukannya kepada Kuda Pamekas. Kemudian wanita itu disuruh datang.

27. Tak lama kemudian Ni Asmara datang, diiring oleh utusan yang disuruh dan kini telah menghadap dengan hormat. Sang Pangeran Raja Pamekas bersenyum; sambil mendekati Sang Raja Pamenang, katanya, "Adimas, tanyakan kepadanya, dia itu asalnya dari mana."

28. Yang disuruh menanyai lalu berkata, "Ni Rara, anda ini orang dari mana?" Dan Ni Wadon Asmara jawabnya, "Hamba ini orang berasal dari Telukmina." Dan Pangeran Raja Pamenang senyumnya disembunyikan. Melihat Ni Wadon Asmara yang menghadap itu, ia ingat rasanya di dalam hati.

29. Ni Wadon Asmara lalu mengdongak; maka kelihatan oleh Pangeran Kediri itu, mukanya sarigat layu, hatinya sedih. Dan berkatalah Sang Pangeran di dalam hati, "Melihat wajah ini, aku mempunyai keyakinan, pantasnya wanita .ini telah didekati oleh Ki Pangeran Kuda Panolih.

30. Menurut kata-katanya, Ki Panolih itu, orang berasal dari negara Kediri; tetapi hal itu tidak benar, sebab ia adalah orang dari Jenggala." Berbicaralah Raja Pamenang dengan kata lembut, "Ni Rara, silakan anda kemari, duduk di dekatku sini.

31. Menurut kata-kata Sang Pangeran, anda tidak perlu kembali pulang lagi, and a diminta supaya tetap di sini." Dan Ni Wadon Asmara menyembah honnat; oleh Sang Pangeran Raja Pamekas ia lalu disuruh di bawa ke gedung agung, dan disuruh dibawai pesanan.

32. "Kajenar, sampaikanlah sembah-baktinya, kepada lbu Suri Sang Permaisuri; aku menitipkan anak ini kepadanya. Makannya supaya dijaga baik-baik, dan supaya disuruh tidur di tempat adikku. Juga diberikan kepada adikku Rajadi . bahwa ia kuberi kawan anak ini."

33. Dan Kajenar menjawab sambil menyembah, "Apakah sudah tidak ada lagi pesan lain, yang bersana ini harus hamba sampaikan kepada Sang lbu Permaisuri?" Dan Sang Pangeran Pamekas berkata lirih , "Hanya itu saja yang ingin kusampaikan." Berpamitlah Kajenar dan segera pergi.

34. Kemudian Ni Wadon Asmara dibawa masuk ke dalam gedung Sang Permaisuri. Sang Pangeran Raja Pamenang melihat wanita itu, terasa sangat kasihan di dalam hatinya . Ia sangat besar penyesalannya terhadap saudaranya di Jenggala, tetapi hal itu tidak diperlihatkan .

35 . Tersusul ada orang yang datang, seorang lurah menghadap memberitahukan , bahwa Pangeran Raja Kelana telah tiba, datang dari negara Madenda. Mendengar itu , segera diperintahkan, supaya memberikan penghormatan dengan gamelan, dan menyiapkan barisan lengkap.

36. Yang diutus cepat-cepat pergi keluar, akan menemui Sang Rakyan Patih. Setelah bertemu dengan yang dicari, utusan lalu berkata dengan hormat, "Rakyan Patih, Pangeran Raja Kelana datang, kami semua disuruh menjemputnya. Ada lagi perintah dari gusti pangeran.

3 7. Diperintahkan menyajikan gam elan, dan orang-orang yang akan membawa barisan. Pangeran sendiri nanti yang akan menjemput kakaknya, yaitu Sang Pangeran Raja Kelana, yang segera akan datang kemari. Kabarnya mereka sudah di perjalanan." Lalu berkatalah Sang Rakyan Patih.

38. Urusan disusruh pergi kembali, untuk mengambil gamelan, dan selain itu diminta memanggil mantri tertua, supaya siap melengkapkan segala senjata . Dan Rakyan Patih lalu berjalan cepat-cepat, iangin menemui Sang Panger an Raja Pamekas; dan pergilah utusan dengan segera.

39. Setelah Kyan Patih tiba dan menghadap, berkatalah Sang Pangeran Raja Pameksa , "Paman Patih, silakanlah duduk!" Kyan Patih menyembah dengan hormat, "Baik gusti, dan terima kasih!" Dan duduklah ia menghadap Sang Pangeran. Berkatalah Sang Raja Pamekas dengan lirih,

40. Paduka oleh paduka ramanda Sang Raja, ditunggu-tunggu untuk bersantap, bersama-sama.dengan adik paduka;

pesan Sang Raja jangan sampai tidak., Dan pergilah segera kedua pangeran itu dan masuk ke dalam gedung istana. Sang Raja ditemui telah berduduk.

41. Sang Raja duduk bersama Sang Permaisuri, dan datanglah Pangeran Pamekas bersama adiknya. Yang diutus cepat-cepat memberi tahu, "Paduka Raja, ini kedua putranda telah datang, . Dan kedua putranya dipanggil sambil berkata, "Mari, putra-putraku, lekaslah duduk, di tempat duduk yang terhias bagus ini."

42. Dan Sang putra Raja kini menyadari, apa maksud Sang Raja mendesak untuk datang. Kata Sang Raja, "Ya, anakku dengarkanlah, dengarkan kata-kataku ini dengan baik, dan dengan ini terimalah janjiku. Ketika kalian berdua sedang mengembara, dulu aku mengeluarkan janji.

43. Nanti kalau kalian berdua sudah datang, negara ini akan kuserahkan kepadamu. Dalam pada itu aku menginginkan agar engkau sekarang mau menurut. Betapa besar gembiranya hatiku ini, bila anakku telah manjadi raja. Dan ramanda ingin menjadi pandita-petapa.

44. Memang kerajaan ini adalah milikmu, !agi pula, kini telah tiba waktunya, engkau bertahta sebagai raja . Walaupun engkau ini masih muda, ayahanda sanggup sebagai yang dititipi saja. Dan selama engkau belum mampu menyendiri, ramandalah yang akan mendampingimu.

45. Kini ayahmu ini sudah tua, sudah ken yang bertallta menjadi raja," Pangeran Raja Pamekas menundukkan kepala , sambil mengusap-usap air mata. Ia menangis, merasa sangat menyesal, dan menjawab sambil tersedu-sedu, "Hamba belum sanggup, Ramanda Raja.

46". Hamba mohon maaf sebesar-besamya, Andaikata hamba menjadi raja, selama ayahanda Sang Raja masih hidup, hamba tentu akan ditentang rakyat, didakwa, karena paduka masih ada, hamba ini ingin mendahului waktu; hamba takut melampau paduka.

47: Maka itu, kasihanilah putra paduka ini." Dan bekatalah Sang Raja dengan lembut, "Pangeran , engkau ini adalah anakku, walaupun kepadaku ada permintaan dari gustiku kakanda Sang Prabu, supaya ayahanda ini menuruti agar engkau tidak menjadi raja.

48. Jika hatimu sampai merasa khawatir, karena kata-kata kakakku Sang Prabu itu, itu seluruhnya menjadi tanggung jawabku, andaikata sampai ada kutukan, karena engkau melanggar perintahnya. Dan jika engkau nanti menjadi raja, bukankah itu aku yang menghendakinya.

49. Kalau hal itu sampai tidak dapat diampuni oleh kakakku Sang Prabu, amarhnya nanti, akulah yang menghadapi Nah, sekarang pergilah ke belakang. Para ramamu tak urung akan datang, menghadiri penobatanmu sebagai raja, sebab mereka semuanya sudah diundang.

50. Andaikan nanti engkau menyadari, bahwa ayahanda ini dicibir-cibir , apalagi sampai ditertawakan , biarlah semua itu didiamkan saja. Sebab lebih malu lagi aku terkenal sebagai raja yang tak menepati janji . Itu adalah hal yang lebih jelek lagi.

51. Dan engkaulah, anakku, hanya engkau yang dapat menutupi, yang dapat memberi air jernih ." Berkata demikian itu Sang Raja sambil mengelus-elus kepala putranya . Sang Pangeran itu dianggap oleh Raja, yahg sangat besar kasih-sayangnya , tak ubah putranya pribadi.

52. Selama Sang Raja membujuk-bujuk itu , putranya sangat ditenangkan hatinya. Lalu Sang Ibu Permaisuri berkata, "Begini anakku, Raja Pamekas, turutilah yang menjadi keinginan ayahanda . Tak akan baiklah jadinya nanti , kalau engkau sampai tidak mau menuruti.

53. Kalau tidak mau menurut kepada ayah, anakku, siapa lagi yang akan kauturuti; maka itu janganlah engkau menolak. Dan anakku sayang, raja Pamekas , kini sudah pantas engkau menjadi raja, dan memerintah seluruh kerajaan . Ini mumpung ibumu masih dapat mengalami.

54. Alangkah bahagianya rasa hatiku , engkau menuruti kehendak ayahmu." Dan berkatalah Sang Raja lemah-lembut kepada putranya, Sang Raja Pamekas,

,.Maka itu, anakku yang kusayangi, janganlah sampai menolak keinginan ayah ; ibumu pun telah mengatakah demikian. "

Perpus Jende