rektorat ciayaan ..,
DIA AH PATI
Marga Sulaksana
men Pendidikan dan Kebudayaan
DIARAH PATI I i .) I
DIARAH PATI
karanpn MARGASULAKSANA
DEP ARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDA Y AAN PENERBIT AN BUKU BACAAN DAN SASTRA INDONESIA DAN DAERAH JAKARTA 1978
Diterbitkan kembali seijin PN Ba1ai Pustaka BP No. 921 Hak pengarang dilindungi Undang-Undang
Cetakan pertama th. 19 30 kedua th. 1979
KATA PENGANTAR
...._ ___ .........__ .. v
Pembangonan di bidang tebodayaan adalah bagian integral daripada pembangonan Nasional. Pembangonan bidang tebodayaan tidak terlepas dari pemitiran dan osaha pengembangan dalam bidang sastra.
Karya sastra merupakan manifestasi tehidopan jiwa bangsa dari abad ke abad akan menjadi peninggalan kebodayaan yang sangat tinggi nilainya. Karena ito karya sastra perlo digali dan digarap ontuk diresapi dan dinikmati isinya.
Karya sastra memberikan thasanah sejarah ilmo pengetahoan yangberaneka macam ragamnya. Hasil penggalian dan penggarapan karya sastra atan memberikan rasa tepoasan rohani dan tecintaan pada tebodayaan sendiri yang selanjotnya atan meropatan alat ampuh untuk membendong arus masutnya pengaruh tebodayaan asing yang tidak sesoai dengan tepribadian dan tepentingan pembangunan bangsa Indonesia.
Penghayatan basil tarya sastra atan memberi teseimbangan antara kemajoan ilmo pengetahoan dan tetnologi modem di satu pihat dan pembangonan jiwa di lain pihak. Kedoa hal ini sampai masa tini masih dirasakan belom dapat saling isi-mengisi, padahal teseimbangan atao keselarasan antara kedoa masalah ini besar setali peranannya bagi pembangonan dan pembinaan lahir dan batin. Melaloi sastra diperoleh nilai-nilai, tata hidop dan sarana kebodayaan sebagai saran kominikasi masa lalo, masa kini dan masa depan.
Para pematai dan peminat bahasa sastra Daerah, thososnya bahasa dan sastra Sonda, baik di dalam masyaratat maopon di setolah dan di pergoroan tinggi, sodah lama merasatan tekorangan atan boto Sonda sebagai bacaan maopon sebagai penonjang pengajaran bahasa dan sastra
Selain ito sesoai dengan semboyan 'Bhinneta Tunggal Ita' sepatutnya kita memelihara segala ragam kebudayaan dan bahasa . daerah yang hidup dan digonatan dalam masyaratat kita, agar teanekaragaman kebudayaan dan bahasa di negara kita ito tetap terpelihara dengan segala keindahan dan telincahannya. Bahtan peda disebarloastan te seloruh pelosot Nusantara tita sehingga dfteaal, dlterima dan dirasatan sebagai milit tita bersama.
Dengan tujuan itulab clan untuk mengisi teturangan tersebut di atas, proyet penerbitan Bata Bec:a•n clan Sastra Indonesia dan Daerah Departemen P dan K betelja sama dengan PN Dalai Pustab sebagai penerbit butu sastra yang telah ditenal sejat sebelum perang Donia ke-II, menerbitkan kembali butu-buku sastra Sunda. Bagi yang tidak menguasai bahasa Sunda, tetapi ingin memahami isinya, telah kami susun ringkasan ceritanya dalam bahasa Indonesia.
Semoga dengan terbitan ini kekayaan sastra bangsa kita yang sudah begitu lama terpendam itu dapat dikenal oleh khalayak yang lebih luas serta dapat menambah pengertian dan apresiasi terhadapnya.
Jakarta, 1978
Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Sastra Indonesia dan Daerah
EUSINA
kaca Kata Pengantar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v Ringkasan Cerita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I I. Karesep . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 II. Sobat heubeul . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Ill. Jalma ngubara . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . 24 IV. Kajadian aneh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3S V. Nu anyar pinanggih . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6S VL Surat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 VII. Kajadian di warung 77 VIII. Balik ti Karawang 90 IX. Potret Enden Ruhaeni 98 107 X. Di imah rencang juragan Sepuh ............... . XI. Rencangan juragan Bara . •.. ..........•..••••. Ill XII. Dua semah ...................... .. .. .... . 118 XIII. Juragan Bara maot 124 XIV . Mapay laratan 133 164 XV. Katerangan XVI. Panutup 179
DIARAB PATI
(Dikehendati kematiannya/jiwanya)
Dab I. Karesep [kesenangan]
Sarudin adalah seorang anak Yatim yang tinggal bersama bibinya di dusun Pasirluhur dan kerjanya bertani, ia ditinggal oleh ayahnya, l!llu oleh ibunya pada umur muda, kurang lebih enam tahun.
Pemuda Sarudin ini badannya tinggi berisi dan kulitnya kuning. Ia suka sekali menolong orang yang dalam kesusahan, juga baik budi bahasanya dan tidak sombong. Kalau hendak mengerjakan sesuatu, ditimbangnya dahulu masak-masak. Dahulu pada waktu ayahnya masih ada, dia bersekolah. Ayahnya seorang guru ngaji yang sangat dihormati.
Sarudin (disingkat Udin) ini sangat suka kepada burung perkutut. Banyak kurung dengan burung-burung pilihan bergantungan di sekeliling rumahnya. Dia juga pandai sekali memikat burung dengan pikatan, dan jarang tidak mengena. Udin mempunyai ternan sekampungnya bernama Juarta (disingkat Ata).
Dab n. heabeal [aobat lama]
Agan Amir, putra Juragan Pensiun adalah ternan Udin pada wattu masih sekolah dan juga Agan Amir ini masih ada hubungan keluarga dengan Sarudin. Agan Amir masih meneruskan sekolahnya ke Jakarta. Sesungguhnya Sarudin juga ingin meneruskan sekolahnya, karena dia termasuk seorang murid yang pandai dan sangat disenangi oleh gurunya karena dia seorang anak yang tekun.
Agan Amir datang bertamu ke Sarudin ka'rena sedang libur. W alaupun Agan Amir betas ternan sekolah dan masih keluarga tapi Udin tetap hormat padanya. Berdua mereka duduk di bagian tengah rumah menceritakan masa mereta masih sama-sama bersetolab. AgaD Amir juga membawa pesan dari ayahnya, yaitu balnra ayalmya iDaiD membeli seekor burung petkutut dari Sarudin, dan Agan Amir menceritakan bahwa menurut tabu, di daerah Krawang ada seekor burung perkutut liar yang sangat indah bunyinya. Banyak sudah orang ahli pikat datang untuk dapat menangtapnya, iapi tidak ada yang dapat. Juragan pensiun ingin sekali supaya Sarudin mencoba untuk menangtapnya.
a.b m. Jlllma N.......,_. [mauflr]
Udin pergi ke kota ke rumah Juragan Pensiun.Juragan Pensiun sangat senang pada Sarudin karena budi bahasanya baik. Ketika Udin sedang mengobrol dengan Juragan Pensiun, datanglah dua orang, seorang haji dan seorang yang gagah, berumur kurang lebih tiga puluh tahun dan bemama Bara. Bara kenai pada Sarudin, tapi Sarudin tidak kenai padanya. Tamu-tamu itu Asyik mengobrol dengan Juragan Pensiun sampai jam setengah dua belas (tapi di jam tangan Bara, waktu itu jam setengah dua. Setelah pak haji dan tamu yang seorang lagi pergi, Sarudin menanyakan kepada Juragan Pensiun, siapakah tamutamu tadi. Dijawab, bahwa Bara itu seorang kaya di Cilegok dan haji itu adalah pamannya. Bara pernah menikah, tapi karena dia sangat percaya kepada dukun, maka istrinya yang baru dinikahinya tiga bulan, dia ceraikan, karena dukun mengatakan bahwa istrinya itu tidak akan membawa kebahagiaan kepada Bara, bahkan membawa mala petaka. Tiga bulan kemudian, bekas istri Bara itu dikawin oleh seorang yang taya juga di Cilegok yaitu Raden Nata. Menurut kabar, dukun dan teman Bara yang membawa Bara kepada dukun itu dan Raden Nata bekerja sama untuk bisa memisahkan Bara dengan istrinya, karena Raden Nata ingin mengawini istri Bara itu. Bara sering datang te rumah Juragan Pensiun, tarena dia mengingini keponakan Juragan Pensiun bernama En den Ruhaeni yang tinggal bersama J Pensiun. Tapi Enden Ruhaeni tidak tertarik kepada Bara, demikian pula Juragan Pensiun tidak senang kepada Bara.
Juragan Pe9lsiun berbicara tentang burung perkutut yang di Krawang
itu dan beliau minta pada Sarudin supaya mencoba memikatnya. Saru2 din menyanggupinya, hanya dia minta seorang untuk menemaninya karena daerah Krawang merupakan daerah asing baginya. Ini disetujui oleh Juragan Pensiun, maka Sarudin menulis surat ke Pasirluhur kepada temannya Juarta, supaya datang ke kota serta membawa segala alat-alat yang diperlukan untuk memikat burung. Surat ini dibawa oleh pesuruh Juragan Pensiun ke Pasirluhur.
Dab IV. aneh [kejadlan yang aneh]
Esot harinya, ketika Juragan Pensiun dengan Sarudin sedang berbicara lagi tentang burung di Krawang yang menurut berita sangat bagus suaranya, datanglah Agen Amir dengan temannya seorang. Mereta baru datang dari berdarma-wisata dengan ternan-ternan sesetolahnya, sebagai kenang-kenangan penutup tahun. Juragan Pensiun bertanya mengapa sampai Agan Amir menginap segala di rumah Juragan Mantri Polisi. Mula-mula Agan Amir agak segan untut menceritakannya, tetapi setelah ayahnya mendesak, maka mulailah dia bercerita : bahwa waktu kemarin sore pulang bersepeda berdua dengan temannya dari tempat mereka berdarma-wisata, hari makin lama makin gelap juga. Mereka harus melewati hutan-hutan yang sangat sepi. Mereta berdua sudah Ielah dan takut, tapi karena tidak ada tempat untuk berhenti berupa warung atau sebagainya, terpaksa mereta meneruskan perjalanan mereka. Di tengah jalan bertemu dengan Juragan Mantri Polisi dan tuan Komisaris, juga bersepeda. Mereka melihat sesosok tubuh menggeletak di kebon bambu dan sempat melihat seorang lari terbirit-birit menjauhi. Setelah Juragan Mantri Polisi menerangi tubuh yang tergeletak tadi, maka Agan Amir mengenalinya sebagai Raden Nata dari Cilegok.
Di dadanya ada luka bekas tusutan senjata tajam. Juragan Mantri Polisi dan tuan Komisaris mengejar orang yang lari dan tertangkap. Di dalam kantong mayat ditemukan sehelai surat yang ditujukan tepada Raden Nata, tapi penulisnya tidak jelas. Dalam surat dikabartan, bahwa rakyat di desa Neundeut akan menjual singkongnya tepada seorang Cina,sedangkan biasanya mereka itu singtongnya tepada Raden Nata yang mempunyai pabrik kanji. Penulis surat mengharap beDar aupaya Raden Nata segera datang, walaupun hari sudah maJam 1IJltak mengurus hal ini. Menurut Agan Amir tejadian ini terjadl taraa lebih jam dua betas malam. Setelah Juragan Mantri Polisi mengambil dobr untuk membawa mayat dan pencu.ri ke kota, Apn Amir daD teawmya disuruh pergi ke rumah Juragan Mantri Polisi daD ...,....., di sana. Inilah sebab, mengapa Agan Amir baru palana te e.,tan bariaya. Sarudin dengan Juarta pergi ke Krawang untnt men•np•p bunmg perkutut. Mereka menginap di sebuah warung. Pada malam hari, pada waktu orang-orang sedang tidiu nyenyak, terdengar oleh Juarta di luar warung ada yang berbisik-bisik tentang "dompet hilang" dan "apakah orang yang dimaksud itu benar tidur di warung".
Esok paginya Sarudin dan Juarta menemukan dompet berisi uang banyak, lalu mereka berdua pergi untuk memikat burung. Mereka bertemu dengan dua orang yang bercelana pangsi (semacam celana panjang yang biasa dipakai oleh jago-jago silat) dan seorang lagi memakai kain Samarinda, malahan yang berkain Samarinda sempat menawarkan segulung uang kertas kepada Sarudin untuk pembeli burung perkutut yang sedang dipikatnya.
Dab V. Na anyar plnangglh [yang bara bertema]
Setelah kedua orang , yaitu yang bercelana pangsi dan berkain Samarinda pergi, datanglah seorang yang sangat baik terhadap Sarudin dan memperkenalkan dirinya sebagai Nari. Sarudin pulang ke warung membawa basil pikatan berupa beberapa burung perkutut.
Dab VI. Sarat [sarat]
Setelah Sarudin dan Juarta pulang ke warung, tukang warung menyampaikan dua helai surat kepada Sarudin. Sebuah isinya tentang permohonan untuk mengembalikan dompet itu ke asal ditemukan tadi, pada malam itu juga, dan yang sebuah yang berisi larangan untuk keluar malam (ke luar dari warung), walaupun apa yang terjadi di luar warung. Surat terakhir ini dari Nari.
Pada malam itu terjadilah sesuatu yang menjaditan urat-urat tegang. Dimulai dengan terbutanya pinto dapur dan teluarnya seseorang, diikuti oleh langkah-langtah orang. Sarudin dan Juarta memang sudah tidak dapat memejamtan matanya, karena ingat tepada dua helai surat itu. Tidak lama kemudian terdengar ada orang minta tolong dan diikuti oleh orang yang keluar dari_ warung, temudian terdengar suara wanita ' menjerit, lalu menangis. Juarta tidat tahan mendengar jeritan wanita tadi dan teluar warung. Sarudin tidat mengikutinya. Terdengar lagi lati-lati berteriat. Beberapa orang yang ada di warung ke luar dari warung. Karena Juarta tidat kembali saja, mata Sarudin pun bemiat untut te luar dari warung, tapi begitu dia membuka pinto dapur, ada yang memegang tedua tangannya dengan erat dan menyeretnya ke dalam dapur yang gelap-gulita. Ternyata orang ini Nari. Tidat lama kemudian orang-orang datang menggotong seorang lelati dan diikuti oleh seorang wanita. Temyata orang lati-lati itu tutang warung dan wanita itu istrinya. Selang berapa lama datanglah Juarta dengan pataian yang basah kuyup dan tangan yang dibebat. Juarta telah bergumul dengan orang-orang jahat, tapi orang-orang jahat itu dapat dikalahkannya malahan mereta telah lari tunggang-langgang .
.. vm. Balik d Karawang [kemball clad KrawanaJ
Sarudin sangat prihatin melihat Juarta sakit dan badannya panas setali. Rupanya pergulatan lawan tiga orang penjahat itu melelahkan Juarta, ditambah lagi tangan Juarta kena tikam oleh salah seorang dari mereta. Juarta ingin pulang saja. Sarudin bersiap-siap untut pulang dengan mengemasi alat-alat untuk memikat dan burung-burung yang sempat ditangtapnya. Di antara burung-burung yang ditangkapnya itu ada yang memang dicarinya, yaitu burung yang sangat diidam-idamkan oleh Juragan Pension. Rupanya sangat jelek dengan bulu yang agat kusut dan kakinya juga kurang sempuma. Sarudin sangat gembira. Ia pulang ke Pasirluhur, tapi mampir dulu ke Juragan Pension untuk menghaturkan burung pikatannya itu .
Joarta makin lama makin teadaannya. Sarudin sering menemaninya. Bibi Sarudin menerima dua helai surat dari seorang yang belum ditenalnya. Setelah Sarudin membaca alamatnya mab ditetahoinya bahwa yang sehelai dari Joragan Pension dan sehelai lagi dari Nari. Hanya sangat mengherantan, mengapa Nari memasutkan potret (foto) Enden Ruhaeni te dalamnya disertai pesan sopaya disimpan bait-baik dan dibawa te tota talao Sarudin dipanggil oleh Juragan Pension. Sarudin sangat bingong, tarena dia mengira babwa Nari menaruh hati pada Enden Ruhaeni, padahal hati Sarudin sodab lama tertambat tepada Enden Ruhaeni, hanya tidat berani memperliyang membawa tedoa sorat ito tidat jelas, tarena bibi memang belom pemab bertemo dengan pembantu Joragan Pension.
Sarudin berangkat te tota , ke rumah Juragan Pension (joragan sepuh). Ia bertemo dengan pembantonya di loar dan menanyatan, siapa yang mengantartan surat-surat itu. Dijawab, babwa memang pembantu Juragan Pension yang mengantartannya ke Pasirluhur. Menjadi pertanyaan bagi Sarudin, di mana pembantu itu bertenalan dengan Nari. Pada wattu Juragan Pension sedang te mesjid, Nari membawa Sarudin te _rumahnya. Di sana telah menonggu Nari yang berpesan. bahwa Sarudin harus membawa foto Enden Ruhaeni di dalam bntong bajonya talao nanti pergi te pesta yang atan diadatan oleh Bara. Sarudin benar teterangan mengapa segala ini berjalan serba rabasia, tapi Nad menjawab bahwa wattunya nanti atan tiba, c:li mana segala sesuatu atan jelas bagi Sarudin .
..... D. ........... Janpa Bara [pembata Jarapa Bara]
Sarudin menerima surat ondangan dari Bara, yang atan menyelamati
rumahnya yang baru dengan menanggap wayang semalam sontuk. Sa6 rudin ingat akan pesan Nari. Foto Enden Ruhaeni dibawa. Sarudin melihat seorang pembantu Bara, yang rupanya sama benar dengan Nari hanya lebih kotor. Tapi pembantu ini seperti tidak kenai dengan Sarudin . Sarudin heran. Foto Enden Ruhaeni hilang dari kantong bajunya pada waktu dia gantungtan di tempat gantungan baju yang tersedia. Sarudin sedih dan pulang te rumah Juragan Pensiun.
Bab XD. Dua semah [dua tamu]
Waktu Sarudin pulang dari tota, datanglah dua orang laki-laki te rumah Sarudin di Pasirluhur. Dua tamu ini, yalah Nari dan orang yang dahulu di Krawang mematai kain Samarinda. Pada waktu itu bibi Sarudin sedang sakit. Nari dan temannya itu minta izin kepada Sarudin, apatah mereta diizinkan numpang sementara dua atau tiga bulan di rumah Sarudin, tarena mereta tidat mempunyai rumah. Mereta berasal dari Sumatra, walaupun asal-mulanya dari daerah Priangan juga. Bibi Sarudin mengizintan. Nari dan Rasidin (yaitu orang yang mematai kain S<. rnarinda) bersama istri-istri mereta tinggal di rumah Sarudin. Bibi senang, Sarudin demikian juga, tarena Nari dan Rasidin dan juga istri-istri mereta sangat baik.
Bab xm. Juragan Ban maot [Juragan Ban mad]
Datang surat dari Agan Amir yang bahwa dia ada di rumah ayahnya, tarena libur. Tapi tarena libumya tidat lama dan tidat atan sempat te Pasirluhur maka dia mohon dengan sangat supaya Sarudin saja yang datang. Di tota Sarudin mendengar, bahwa Bara meninggal mendadat. Kata orang diracun orang atau meracun dirinya sendiri. Sudah beberapa lama di tota Sarudin pulang te Pasirluhur, tetapi tetap menjadi teta-teki baginya, siapakah Nari sebenamya.
Bab XIV. Mapay luataa [meacarl aul-uaul]
Pada suatu malam seluruh penghuni rum,.b Sarudin dudut.bertampd di ruangan tengah, sambil minum-minum. Suasananya sungala ...
nyenangkan. Rasidin yang mulai bertanya tepada bibi Rasudin. Dia ingin tabu dari mana bibi berasal dan dari mana Rasidin. Diterangtan bahwa ibunya Rasidin sudah meninggal, demitian pula bapatnya yang bemama Ahmad Bahrudin (masih saudara istri Juragan Pensiun). Bibi juga bercerita, bahwa ibunya Rasudin sebelumnya sudah menikah dan mempunyai seorang putra, tapi meninggal karena terbakar dan umumya kurang lebih sembilan tahun. Suaminya yang pertama meninggal karena sedih, tidat lama setelah terjadi kebakaran.
Nari meriwayatkan tentang suatu keluarga yang hidup rukun dan damai sampai terjadi kebakaran karena seorang anak yang dilarang membeli mercon pada Lebaran, toh membelinya dan merconnya ini yang penyebab kebakaran besar. Anat lelati yang memasang mercon itu lari bersama seorang temannya.
Akhimya sampai di suatu desa, di mana tinggal seorang paman dari Kardi (anak yang turut berlari dengan yang membakar petasan). ldin (anak yang membakar mercon) oleh paman Kardi dibohongi dan diberikan kepada Mas Suta yang tidat mempunyai anak . Sebagai imbalan paman Kardi ini mendapat uang banyak dari Mas Suta. Mas Suta beserta istri sangat sa yang pada ldin walaupun dia tidak tabu siapa Idin ini sebenamya. Mas Suta pun tidat mau bertanya ltepada ldin takut menyedihkan hatinya, karena menurut teterangan paman Kardi, ldin ini seorang anak yang terlantar, tidat diurus oleh orang tuanya. Idin di Sumatra disekolahtan dan termasut anak yang pandai. ldin sering menulis ke Kardi menanyatan teadaan ayah-ibunya. ldin juga sering mengirimkan uang ke Kardi untut disampaitan ke ibunya, tapi ibunya tidak usah diberi tabu dari mana uang itu. Pat Suta meninggal. Idin dan ibu angkatnya pulang te Priangan . Ternan atrabnya, yaitu Iran sudah pulang lebih dahulu. Setarang jelaslah sudah, bahwa Rasidin itu tatatnya Sarudin seibu, yaitu anat yang ditabarltan mati terbakar. Haru bercampur gembira memenuhi rumah bibi Sarudin .Nari ialah Iran ternan atrab ldin di Sumatra. Nari setarang menjadi pembantu Bara yaitu ingin mengetahui rahasia Bara yang sebenarnya.
lbunya Kardi saudara Mas Suta, tapi ltarena menitah dengan orang Arab, Mas Suta tidat pemah mencampuri urusan aditnya. Paman
Kardi yang menyerahtan Kardi kepada Mas Suta adalah suami dari saudara Mas Suta juga. Jadi Kardi itu keponakan Mas Suta. Kardi (alias Bara) sangat iri kepada Rasidin tarena segala harta kekayaan Mas Suta diberikan kepada Idin. Lagi pula waktu Mas Suta masih hidup pernah menulis surat kepada Kardi menyatakan bahwa adik Rasidin masih ada, harta kekayaan Mas Suta akan diturunkan kepada dua kakak beradik ini. Sangat benci Bara kepada Rasidin dan ingin membunuhnya tapi Nari mengetahui segala niat jahat Bara dan berusaha untuk mencegahnya. Itu sebabnya pada waktu Sarudin akan keluar dari warung pada malam hari pada waktu ada kejadian yang mengejutkan itu, Nari menarik Sarudin ke dalam dapur. Memang yang akan dibunuh itu Sarudin.
Dab XVI. Panutup
Bahagialah seluruh rumah mendengarkan segala keterangan yang selama ini menjadi teka-teki bagi Sarudin dan Juarta. Althirnya Sarudin menikah dengan Enden Ruhaeni, karena memang kedua remaja ini tidak bertepuk tangan sebelah.
TAMAT
. DIABAH PATI
I.KA.RFSEP
DiDa hiji pu pasosore tira-tira putul lima lewat, wattuna , ....... jalma orang pilemburan caricing di saimah-imahna, ngareuteahteun cape mentas popohoan digawe ti isut nepi ta sore, Sarudin diut dina bangtu tai di tepas imahna, ngadengeteun titiran teur ngelat, panonna mencrong ta beulah tulon, melong layung anu ngempur, mega-mega gugundutan, mutuh matat waas.
Kasugemaan Sarudin wattu harita teu aya papadana, euteur mah dedengean anu satitu matat sutana, turug-turug tetenjoan satitu matat waasna. Ku manehna teu tarasaeun yen harita teh geus liwat putullima sore, panonpoe geus ret surup.
Keur jongjon-jongjon manehna titu, jol aya hiji jelema asup tapataranganana, tuluy abus ta tepas leumpang lalaunan nyampeurteun manehanana.
"Keur naon, Din?" omongna.
Sarudin ngarenjag, malit ta nu nanya bari ngajawab, "Henteu, Ta, puguh ieu keur ngadengekeun si Impon keur ngelat."
Eta jelema bangun anu geus lorna tacida ta Sarudin teh, get manehna diuk dina bangku nu didiutan tu Sarudin tea, pahareup-hareup jeung pribumi bari pot nanya deui, "Si Impon teh lain nu beunang mitat ti Bagendit tea?"
"Rib lain," jawab Sarudin, "ieu mah nu ti Karanggenclang, ari nu ti Bagendit mah si Teor atuh."
"Ari si Ingtan anu dipitapalay tu juragan Pangsiun tea, ti mana?"
"Eta mah ti Limbangan, lain-lain acan beunang mitat, pamere ti Astawana, ngan manehna menta si Niar, anu beunang mitat ti Pasawahan."
"Atuh lain pamere ari titu mah, panuteuran."
Rasa turing mah asa dibere bae, da si Niar mah sorana tacan jadi, ari si lngkan geus bisa nyutateun hate dunungan, sorana gede, wangsakutuk. Malah cek Wiraparaja mah eta manut teh "Kusumawisnu carita" ngaranna, da dadana bodas, watetna cenah dipitasih tu menat.''
Juarta ngadenge omongan Sarudin titu teh ngan imut bae, teu nembalan teu naon.
"Naha Ta, mate imut?" cet Sarudin.
"Teu sing, Din. eta bae bet aya ngaran manuk panjang-panjang teuing, jeung make nyabit-nyabit kana ngaran jelema sagala rupa."
"Teu nyaho teuing atuh, da kuring oge teu ngarti seutik-eutik acan kana omongan Wiraparaja teh; dasar Wiraparaja tea bae ari geus ngawangkongkeun perkara manuk teh, mani uplek bangun anu resep • naker. Manuk anu kieu, ngaranna anu, watekna kieu, anu kitu ngaranna anu, watekna kitu, jiga nu teu kagokeun nyebutan. Kuring mah enya oge pangabogoh kana manuk leuwih ti batur, ari kana ngaran-ngaranna jeung watek-watekna mah luput, teu nyaho; miara soteh manuk, lain rek ngalap watek-watekna, ngan awahing ku resep kana sorana bae."
"Nya kitu ari urang mah," jawab Juarta, "tapi geuning batur mah, dibelaan ngaluarkeun duit puluh-puluh dipake meulian manuk, sok mun manukna boga watek hade. Pajarkeun teh,duit sakitu mah moal burung gancang mulang, malah nikel terkadang, asal manukna bae nu rek dipiara tea hade watekna.''
"Ih, da kuring mah, boga manuk sakieu reana, euweuh hiji-hiJi acan nu beunang meuli, rereana mah nya beunang mikat bae, aya oge anu lain beunang mikat, pamere."
"Enya," walon Juarta, semu teu pati ngaregepkeun tana omongan Sarudin. "Boga sabaraha kabehna, Din, bet asa rea-rea teuing? Kurung manuk sakieu rantuyna mani euweuh hiji-hiji acan nu kosong.''
"Ari reana mah rea ngukut manuk teh, tapi ari nu kaitung geus harade sorana mah, ngan anu geus heubeul dipiarana bae, kabehna aya lima: si Impon, si Teor, si Ingkan, si Neot, jeung si Gating."
"Ari si Pacar kumaha?"
"Eta mah tacan kaasup hade, malah manuk anu bangsa kitu ·mah rea, aya sawelas mah, jaba si Pacar, saperti : si Argot, si Randeg, si Catur, si Anting jeung rea-rea deui, babakuna manuk-manuk anu tacan lila dipiarana.''
"Can lila kumaha?" cek Juarta, "kapan geus heubeul pisan Udin teu katembong mikat teh."
"Bener, ari geus heubeul tea mah, kuring teu mikat-mikat, tapi lamun ditimbang jeung kalilaanana miara nu lima, nu geus kacoo tea, miara nu rea, nu ngagendeng jeung si Pacar teh, masih jauh keneh pisan. Malah kuring mah saenyana ku ngabogaan nu lima tea oge geus cukup, teu perlu boga rea-rea.''
"Euh, kitu," cek Juarta.
Sawatara lilana. Sarudin jeung Juarta ngabaretem bae, euweuh nu ngomong sakemet-temet acan. Geus kitu Juarta malik ka Sarudin, bari pot manehna ngomong kieu, "Lain kitu, Din, saenyana mah anu matak turina datang b dieu teh aya perlu b Udin."
"Perlu naon kitu, Ta, bet asa rareuwas teuing?"
"Puguh kuring teh isukan ret nyaba ka dayeuh ........... "
"Ke, te, te," cet Sarudin, ngeureunkeun omongan Juarta, bari nepak tour Juarta ku leungeunna anu katuhu. "Bet kuring teh ua dibejaan, pedah ngadenge Ata· nyebut dayeuh."
"Dibejaan naon, Din?" cet Juarta semu heran.
''Puguh turing teh peuting tadi ngimpi. • •
-"Ngimpi naon, Din?"
"Ngimpi nyaba ka dayeuh duaan jeung Ata, beunang ngaginding sataker tanaga. Ari geus di dayeuh, teur jongjon-jongjon urang pelesir, jol aya budak nyampeurteun ka urang. Eta budak teh teuing ku kasep, tapi henteu ginding, dangdananana basajan bae; get manehna teh diuk hareupeun urang. Ku kuring gancang ditanya, naon pikarepeunana anu matak kitu. Demi jawabna, magar manehna teh hayangeun jadi bujang di turing, basana kajeun dibere pagawean beurat, asaJ diurus dahar jeung pake bae. Pamentana kitu teh ku kuring teu gancang disanggupan, dumeh ceut ingetan, asa teu perlu boga bujang, da puguh euweuh pigaweeunana mungguh di turing mah. Sabot turing mikir kitu, pot eta budak teh nyarita deui, "Maksad soteh bubujang di juragan, sanes kanggo salamina, upami parantos tenging deui dunungan mah, tangtos abdi pindah."
Sanggeus eta budat ngomong kitu, takara tu turing disanggupan, sarta harita teneh tuluy bae manehna milu ta urang."
"Kumaha tuluyna?" omong Juarta. -
"Euweuh deui tuluyna, sabab turing kaburu lilir, ngorejat hudang. Harita tu turing karasa awak tesangan."
Nu ngawangkong jep jarempe deui, euweuh anu tadenge ngomong, ngaharuleng bae, bangun aya nu teur dipikiran.
Heuleut sawatara lilana. Juarta cengkat bari ngomong lalaunan, potna, "Alamat naon ari impian kitu, nya?"
"Ah, duka atuh." walon Sarudin, "ngan bareto bapa jumeneng keneh, turing tungsi ngadenge ti anjeunna, yen impian budak-budat kitu teh alamat anu hade tacida, tapi duta hade tulh&ha. ••
Tab, geuning tembal Juarta "sugan bae enya alamatna blla tahadean; da sasarina tasauran jenatna mang Dira mah, ar&Dg nyalahan."
"Nya, muga-muga bae." omong Sarudin bari nyot ududna cliseuseup. Heuleut sapanyeupahan, pok manehna nanya ka Juarta, "Lain kitu, naon pimaksudeun Ata ka kuring teh? Pok ayeuna mah geura caritakeunl"
Juarta pok nyaritakeun pamaksudanana, omongna, "Puguh kuring teh isukan rek nyaba ka dayeuh, ditalatahkeun ku Asta, basana, dununganana mundut dikintunan buah, tapi kuring teh teu boga piongkoseun. Cing sugan Udin boga peperenian kuring ngeclok saongkoseun." "Hade, da aya ari saongkoseun ka dayeuh bae mah." omong Sarudin, bari jung indit, nepungan bibina di dapur. Teu kungsi sabaraha lilana geus datang deui ka tepas bari mawa rajut duit, gek diuk deui dina urutna tadi, bari pok nanya ka Juarta, "Sabaraha perluna Ata make duit teh?"
Tembal Juarta, "Ah tilu ringgit bae, da ngan keur ongkos dokar jeung keur babalanja saperluna baris ngirim ema jeung bapa. ''
Geus kitu kusiwel Sarudin nyokot duit ringgit tilu tina rajut, tuluy dibikeun ka Juarta.
Juarta bangun anu bungaheun kabina-bina, nganuhunkeun bari nampanan eta duit. Geus kitu pok manehna amitan ka Sarudin, jut turun, Ieos balik. Sarudin oge jut turun ti imah rek masigit, sabab harita geus wattuna salat magrib.
"Ari Sarudin teh hiji jalma keur meujeuhna buta tulang buta daging, dedeg pangadegna jangkung gede, pakulitanana koneng, kumisna dikurud. Ditinggalkeunana maot ku indungbapana keur leutik keneh pisan. Ti leuleutik manehna diatik ku binina, malah tuluy nepi ka gede, ka nu ngukut teh henteu asa ka bibi, asa ka indungna teges bae; bibina nya kitu keneh, ka Sarudin teh geus henteu asa ka alo, asa ka anakna pribadi bae.
Demi adat tabeat Sarudin teh, sok ahli ngarampa angen sorangan, ahli tulung-tinulungan jeung babaturan. Kalakuanana beunang disebutkeun basajan pisan. Paromanana manis jeung amis budi, akur sarta akuan, mun ngaku semah gepyak, budina marahmay bear, someah pikaconggaheun. Mun nyarita salawasna handap-asor, teu adigung adiguna jeung sok daek ngelehan maneh deuih, sok mun matak ngangeunahkeun ka nu dibawa nyarita. Mun rek ngalampahkeun hiji pagawean sok dipikir heula dibulak-balik, dibeuweung diutahkeun, kumaha pihadeeunana; tara buru-buru nurutkeun pangajak napsu pitima SQk kajeun kendor dapon ngagembol, najan gancang ari piDc:aDg, matak kaduhung di ahir.
Cindekna salampah saparipolahna Sarudin teh estu picontoeun wungtul. Ari ku kitu tea mah, anak merak kukuncungan, da jenatna bapana oge jalma begeur kacida, tukang ngawuruk ngaji.
Tapi bubuhan manusa henteu aya nu sampurna, nya sot aya bae cawadeunana teh, saperti kana kaayaan Sarudin, meh sakabeh tatanggana pada manghanjakalkeun, ari lantaranana, eta cenah dumeh Sarudin teh geus sakitu kagedeanana, bet teo daekeun boga pamajikan. Ku bibina mindeng pisan manehna diomongan tina perkara eta, tapi saban-saban diomongan, jawabna teh pondok pisan , "Waktos ieu mah teo acan purun."
Saenyana, manehna pribadi oge bogaeun pikiran, yen lalaki teh perlu boga pamajikan, kudo hirup jeung pamajikan; tapi dina waktuwaktu ieu, kawasna bae manehna teh tacan diparengkeun boga kahayang kana perkara eta .
Dianggapna ku bator satatanggana, Sarudin teh jalma hina kacida, lantaran cenah jiga anu henteu payu ka awewe. Ngan bubuhan Sarudin jalma sabar bae, omongan-omongan anu sakitu ngahinakeunana teh, sanajan kadengeeun oge tara dipake nyeri. Cek dina pikiranana, Iamon ku manehna diterangkeun, yen eta anggapan teh salah, tangtu matakjadi papaseaan, lantaran jalma di lembur eta sakitu reana, moal aya anu sapikiran jeung manehanana. temahna matak iadi tagorengan, maklum adat orang kampung, rereana sot asa bener sorangan.
Ari pagaweanana anu biasa , makaya , ngurus sawah jeung kebon titinggal kolotna. Sakapeung-kapeungeun, Iamon lain musim ngagarap sawah atawa kebon, manehna sot rajeun oge mikat titiran . Pangabisana tina perkara mikat, beunang disebutkeun punjul ti bator. Lamon manehna mikat, tara pisan batik lengoh, kudu bae beubeunangan.
Pagaweanana jeung pangabisana kitu teh, kajurung ku pangabogohna kana titiran, sabab pikeun manehanana mah euweuh deui kaulinan sejen, anu pangdipikaresepna jaba ti titiran. Kurang sugema jeung kurang ngeunah pipikiranana, Iamon lila teo ngadenge sora cocoanana. Sabalikna jadi kasugemaan gede kacida Iamon cocoanana baleger, disarada.
D. SOBAT BEUBEUL
Dina hiji peuting, sabada isa, Sarudin diuk dina samak di tengah imahna, beunang dangdan setelan piama make kopeah Batawi. Ulatna hegar sabiasa sasari.
Di hareupeunana, teu sakumaha jauhna tina panto ka tepas, aya hiji nonoman keur calik, bari pananganana nu kiwa nyepeng sesep. Udengna rereng Banyumas, dibendokeun modelna kaayeunaan, raksukan bodas tutup, sinjangna gerusan peupeus.
Ari eta nonoman teh Agan Amir, putrana juragan Pangsiun. Anjeun dalitna jeung Sarudin teh lain anyar-anyar ieu bae, tapi ti mumurangkalihna keneh oge geus jadi hiji. Demi lantaranana jenatna bapa kukut Sarudin (pamanna) ngahiji pisan jeung juragan Pangsiun teh, kawantu laer-laer oge manehna teh masih wargina juragan istri. Waktu harita Agan Amir jeung Sarudin geus sarakola, sarta dalit beida lir adi jeung lanceuk bae, mun ti beurang tara pisan papisah, sumawonna jauh-jauh, sakalieun ingkah deukeut oge kudu bae babarengan. Sanggeus pada kaluar ti sakola handap, Agan Amir sakolana diteruskeun, demi Sarudin dibawa pindah ku bapa kukutna ka pasisian anu anggang ti kota.
Saenyana Sarudin oge waktu harita, kabitaeun pisan ku Agan Amir teh sarta hayangeun pisan neruskeun sakolana saperti Agan Amir : Parandena kitu manehna teu wanieun nyarita naon-naon ka bapa kukutna, sabab saperkara kataksir ku manehna , yen bapa kukutna moal pibiseun ngongkosan sakolana; kaduana cek pikiranana, sapiraning bapa kukut, moat enya soson-soson mupujuhkeun sakola saperti bapa sorangan; katiluna manehna geus ngadenge omongan bibina, anu nyebutkeun yen bapa kukutna moat pati ngajurung Sarudin kana sakola. Ari pamanna tea kaasup kana golongan jelema kaum tuna. Jadi munasabah pisan lamun teu pati ngajurung ka nu jadi anak kukutanana kana sakola teh. Ku sabab eta Sarudin teh ngan bati ati bae, kahayang gede, tapi kapegung. Ari tani cara batur, teu acan bisa , da puguh beateu diajar.
Nya ti waktu harita, eta dua sobat papisah jauh, tapi najan kitu oge ari kana sosobatanana mah teu matak pegat, dumeh duanana sok merelukeun silih suratan, jeung lamun bisa, dina pakanci, sot silih anjangan. Harita oge Agan Amir sumpingna ka Sarudin teh maksadna taya ban ngan palayeun tepang, sambian ngararaoskeun anjeun, ngarah hawa anu nyegerteun salira.
"Tabuh sabaraba .Apn teb jellgbr ti bumi?" cet Sarudin ka Agan Amir.
"Tabuh sawelas," saur Agan Amir bari malit ta Sarudin. "Lamon kuda teu mogok mah, tadi ge beurang keneh taksiran geus datang ka dieu."
"Mogok kumaha, Agan?"
"Teu daekeun maju, tayohna mah mopo, da kamari ku Ama dianggo ka Pasir, ningali kebon enteh."
"Kutan rama teh sok ngersakeun jengkar ka kebon enteh ku anjeun?" cek Sarudin bari imut leutit.
"Babakuna ari ama mah lain ningali-ningali teuing kaayaan kebon enteh, saurna dimana hayang ngeunah dahar, kudu ngadon ka kebon, lalab-lalaban bisa diala didadak."
"Euh, percanten upami kitu mah," omong Sarudin, "da sayaktosna kitu, Agan, tuang di kebon atanapi di sawah mah, opadi upami parantos ponyo, nikmatna sok langkong batao di imah."
Agan Amir lila naker cacariosna jeong Sarudin, kawanto lawas teo tepang, papariksana seoeor, cariosanana pikaresepeon anu ngadengekeon, eokeor mah ano dicarioskeonana araneh, turog-torug no nyarioskeonana iasa, sorup dina mapantesna.
Tapi satemenna, mamanahan Agan Amir teh rada heran, ningali olat pasemon pribomi sajeroning nyanghareop ka anjeunna. Kaayaanana Sarudin ayeuna beda jeung bareto, keur masih sagulung-sagalang. Bareto Iamon Sarudin nyarita ka anjeonna, tara aya ano dirasiahkeun, tapi ayeona jigana nyaritana teh sapereluna jeong rea ano teo dikedalkeon, teo saadat biasa no nyobat dalit. Bener ari pikaconggaheonana tea mah bodina bear teo aya pikaeraenana, tapi srekna kana manah Agan Amir keokeoh beda, teo laloasa saperti bareto. Anjeunna nyarios dina manahna, ''Naha naon ano ngarobahkeon hate Sarudin, asa beda jeong bareto. Naha manehna teh eraeon kitu ko aing, atawa naha geos karesepan adat-adat orang pasisian, dumeh geos heubeul ayana di pasisian?"
Eokeor ngamanah-manah kitu pok Sarudin nyarita, "Agan, raksokan teh sae gantongkeon bae dina kakait."
Ti dinya sok Agan Amir nunda sesepna, jong ngadeg nyuculan panganggona, geos kitu bray anjeona muka tas candakna, llyaDdM piama jeung halesduk, rap dianggo, tuluy calik bari nyandak deui sesepna, sauma, "Lah, aya tiris, mani fl$& nyecep kana tulang-tulang"
"Tangtos bae Agan mah ku tiris kieu oge ngaraos nyecep, kawantos ayeuna mah meh salamina calik di Batawi, anu sakitu panasna. leu teh, Agan, ku urang dieu mah henteu kasebat tiris, malah kaetang rada haneut. Upami din-a musim katiga, tirisna teh sababaraha tikel ti ieu, malah nya dina musim kadga sok aya ibun anu ngaresak pepelakan teh."
"Ngaruksak kumaha?" saur Agan Amir semu heran.
"Upami teu paraeh pepelakan teh sok rarugul, teu aya daunan, kantun tangkal sareng dahan bae, namung ka jantenan kitu teh arang pisan, sareng ancal-ancalan hiji-dua tangkal."
"Euh, anu sok disarebut ibun bajra tea, meureun," saur Agan Amir, nyariosna lalaunan, bari nyot sesepna disesep.
"Sumuhun," tembal Sarudin.
Anu ngawarangkong beuki peuting jiga tambah-tambah raresep, tungtungna jol wangkonganana kana hal manuk. Lebah dieu mungguhing anu resep kana manu mah, sanajan tunduh oge, tangtu buringas deui, da resep ngawayangkeun anu jadi kasukaanana. Omong Sarudin, "Teu nginten sacongo rambut, Agan, yen abdi bakal gaduh karesep kana titiran." "Enya," saur Agan Amir bari ngagalenyu, "da bareto Udin teh jiga pijenengeun, pangarti aya pajukeuneunana, ku guru dipikanyaah, lantaran katembong unggul ti babaturan, tur Udin mah kawas boga bakat dipiasih tu dunungan."
Sarudin ngadengeteun anu muji teh, teu nembal naon-naon repeh bae bari tungtul, lain tu sabab euweuh piomongeun ngan manehna kasuat, rusras inget kana jaman anu geus tasorang. Ras deui inget kana pakarepanana hayang sakola teu kalaksanakeun. Ari ras kana hal eta teh manehna mani asa ngarakacak, lantaran handeueul anu teu aya papadana, cek pikiranana, ayeuna mah Iamon hayang neruskeun pangarti teh taya petana pibisaeun. Manehna nyoba-nyoba ngaleungitkeun eta ingetan tina pikiranana, negerteun maneh nyarita, "Rupina bae, Agan, parantos milik abdi tedah kieu, da ari hoyongna sareng kabitana mah tu babaturan cacap, namung ......... " Sarudin teu bisaeun kebat nyaritana, lantaran ngomongna jadi arapap-eureupeup, pipikiranana teu pararuguh.
Agan Amir ningali bubudenna jeung omonganana Sarudin kitu teb, pobara welaseunana manahna, ku anjeunna oge kasurti, yen
Sarudin teh kasuat hatena. Anjeunna uningaeun pisan yen Sarudin teh bareto gede pisan napsuna kana diajar lantaran anjeunna mindeng ngadangu caritaan Sarudin basa masih sagulung-sagalang.
Ku lantaran kacida welaseunana, cariosanana teu diteraskeun kana perkara eta, tuluy disalimpangkeun bae kana hal titiran tea, sauma, "Lain kitu, Din, bejana ama rek ngagaleuh titiran ti Udin. Enya?"
Sarudin anu keur sakitu teu pararuguhna, rarasaanana, barang ngadenge kasauran Agan Amir kitu berag deui, omongna, ''Y aktos, malah kapalayna mah kedah enggal-enggal ku abdi disanggakeun."
Naha atuh ku Udin tacan dianteurkeun?"
"Kumaha atuh Agan, da henteu weleh repot. Bade ngadeuheus ka rama teh aya-aya bae pambenganana, kieu tea kitu tea."
Agan Amir teras miceun sesepna kana wadah calacah, kek nyandak cacangkir anu satengahna dieusi · citeh, rot anjeunna ngarot. Heuleut sawatara lilana pok deui anjeunna sasauran lalaunan, "Puguh ama teh ngadangu wartos ti orang Karawang yen di lembuma ayeuna aya
titiran, sorana gede jeung ngareunah, tapi teuing ku lingas, sakitu anu mikat rabulna, saban poe taya towongna, tacan aya nu bisa meunangkeun."
"Yaktos, Agan?"
'' Ari cek beja mah sidik cenah aya, malah ama oge teu kira-kira papalayeunana uninga, kumaha manukna."
"Sanes kitu, rama teh parantos lami kengingna wartos?"
"Kakara kamari, basa anjeunna rek jengkar ka Pasir. Malah anjeunna teh samulihna ti Pasir, rek miwarangan neang Udin, ka dieu, sabab ilenganana ngan Udin anu pibisaeun meunangkeun eta titiran teh. kuring ka dieu, sauma dimana batik kudo bareng jeung Udin." '
"lraha Agan pimuliheun ti dieu teh?"
"Ari kahayang mah pageto."
"Naha geuning enggal-enggalan teuing? Atuh cekap bae lima dinten mah calik di, dieu teh, da ayeuna mah tepang sareng abdi teh arang pisan, sareng ongkoh kapan pakanci teh lami keneh."
"Ari sosona mah ka Udin teh beak karep, malah ari kahayang mah, hayang salilana pakanci, sosonoan jeung Udin teh, ngan hanjakal pisan, reb pageto teh pasos.ore, bakal .aya babaturan anu nyampeur ulm. . " '
"Leuh, hanjakal," omong Sarudin, "jadi Agan teh bade cios dinten pageto mulih teh?"
"Puguh."
"Dupi abdi mah moal tiasa mios dinten pageto, panginten pageto amat, dinten Senen. Jadi moal tiasa nyarengan Agan."
"Teu naon-naon teu bareng oge, ari moal bisa mah, asal utah salah bae."
"Moal" jawab Sarudin. Ngomongna kitu teh bari ngareret kana beker dina meja, ti dinya pok ngomong feui, "Geuning ieu teh parantos wengi naker, Agan, parantos pukul satu langkung lima menit."
Agan Amir malik ningali kana beker, tuluy ngadeg nyandak erloji kagunganana tina pesak raksukanana anu ngagantung tea. Sanggeus ningalian erloji, gek deui calik, saurna, "Dina erloji mah kakara pukul satu kurang lima menit."
"Jadi beker enggal teuing sapuluh menit?"
"Taksiran kitu," saur Agan Amir.
Watara sajongjongan, semah jeung pribumi teu kadenge nyararita deui, Sarudin gawena nyoo kayu api, demi Agan Amir ningalian potret · bapa Sarudin, indungna, pamanna anu geus teu araya, jeung potret bibina. Saur Agan Amir, "Ari ngilikan potret mang Jayasudira teh, sok ua beh jelemana di hareupeun, kacipta sarengkak-rengkakna, gumujengna, imutna, nyariosna; jeung sok ras bae inget kana dongengdongengna anu sakitu matak pikaresepeunana, piwurukna anu sakitu aralusna. ''
"Yaktos nya kitu pisan, Agan, upami ret ningal potret anu parantos teu araya teh, sok asa gok bae tepang sareng jalmana. Malah aya anehna menggah karaosna ku abdi mah, upami abdi nuju bingung, hulang-huleng ngahurun balung ku tulang, ret ningal potret pun biang, sok asa les bae kasesah teh laleungitan, duka kumaha margina, abdi mah poekeun. Padahal waktos abdi budak keneh pisan maotna pun biang teh, abdi ge inget-inget poho ngan ukur emut yen sok dicandak angkat-angkatan tebih, bari sajajalan papariksa ka abdi, mariksakeun naon-naon anu katingal."
"Perkara eta, henteu gampang dipikiranana, lantaran jero. Kaayaan saperti Udin teh memang meh di saban jelema ayana. Mungguh watetnajeung pangaruhna anu jadi "ibu", Iamon bisa ngalampahkeun jeung nyumponan "kaibuanana" sok bisa neguhkeun tali gaib.
Lebah dieu susah pinerangkeuneunana, lantaran perkara eta teh, hese digambarteunana lamun utur tu tecap bae mah, da tudu jeang dirarasakeunana.
Kapan turing oge sarua bae jeung Udin, leu tungsi nyaho di indung. Malah kuring mah bejana leuwih leutik manan Udin, waktu ditinggalkeun pupus tu lbu teh. Geura pikir bael Udin mah make inget yen sot dicandak tu embi, da turing mah nyaho rupana oge indung teh ngan dina potretna.
Kuring geus manggihan hiji budak ana teur diasuh ku hiji awewe. Duka tumaha Iantaranana, eta budak teh ajag-ajag ceurik bae gogoakan, tea repeh tu diupah-apeh, teu beunang dibebenjokeun, malah dikitu teh ceurikna kalah tambah rosa, bari teterejelan tina akeapan, Ieungeanna daanana roroesan. Keuheuleunana ana ngasuh geus lain dikieana bae, lantaran akalna sangkan asuhanana repeh hentea mental.
Keur kitu jol indungna datang. Budak tea disambat, dicombo kn omongan ana maranis jeung Iemah-Iembut, Eta budak ana tadina ceurik sakitu poharana teh, jep bae ayeuna mah repeh teu kecet-kecet.
Sarudin saregep pisan ngadengekeunana cariosan Agan Amir, tapi manehna can ngartieun, naon sababna pang eta budak sanggeas dina akeapan indungna tea bet jadi repeh.
"Tah," saar Agan Amir, neraskeun cariosanana, "eta hiji tanda yen "pangaruh ibu" teh bisa mepes hate "patrana". Tadi mah basa keur diakeup tu pangasuhna, eta budak teh ceurikna sakitu poharana, teu beunang dikiea-tieu. Tapi sanggeus dina akeupan indungna, tea kungsi diupah-apeh deai , jep bae repeh ku maneh."
Agan Amir liren sakeudeung nyariosna, diselang ku ngarot citeh, ti dinya pok deai nyarios, "Jaba ti papanggihan ana biea, rea deui conto-conto ana katenjo, ana netelakean kakawasaanana pangaruh "iba". Laman kadu ngawangkongkeun bae perkara eta, moal tamat kn sakeudeung-keadeang."
Sarudin tea nembalan sakecap-kecap acan, tungkul bari mikiran kaahenganana eta hal. Kira-kira pakul daa peating, Agan Amir kn Sarudin dipemahkean dina hiji kamar, na beunang nyadiakeun pikeun pangtulemanana.
Pribumi oge sanggeas sagala tarapti bus arabus ka saenggon-enggonna.
m. JALMA NGUMBARA
Dina biji peuting, juragan Pangsiun calik dina korsi di kamar payun, majunan dua semab , nu saurang budak ngora, dedeganana jangkung gede, saurang deui biji baji geus tengab tuwub, dedeganana pendek gede, pakulitan bideung, panonna rada jero jeung seukeut , irungna bangir, kumisna meujeubna.
Juragan Pangsiun calikna mayun pisan kana meja, papayun-payun jeung haji tea. Demi semab nu saurang deui diukna dina korsi teb sila bari nyakupkeun leungeunna duamina tanda bormat ka nu mayunan, pasemonna bangun anu arisin alajrih pisan.
"leu teb anak dulur embina, ngaranna Sarudin," saur juragan Pangsiun ka biji bari nunjuk ka semab budak 'ngora tea.
"Euh, kutan ieu teb putra saderek juragan istri, putra saba tea?" cek eta baji, bari ngareret ka Sarudin.
"Dupi diurusna ti wangkid eta ku saba?"
'' Anak Ahmad Babrudin, tapi keur waktu ieu budak leutik keneb pisan, bapana maot, beuleut genep taun ti barita indungna oge maot."
"Ku kapi-paman ti indungna, ngaranna Jayasudira, baraya embina teneb, tapi ayeuna geus teu aya, maotna geus dua taun nepi ta ayeuna, malah manebna teb basa keur masib aya mab kacida guletna jeung ama ."
"Dupi ayeuna, ieu teb sareng saba atub?"
"Jeung kapi-bibina bae, pamajikan Jayasudira tea."
"Di mana calitna?"
"Di Pasirlubur."
"Euh , Pasirlubur nu caket tontrak teb Kancana tea panginten."
" Enya eta."
Sarudin ngadengekeun cariosan juragan Pangsiun teh, komo dumeh disebatkeun anak dulur embina, rada kalamas-kelemes, lantaran eraeun.
"Jadi ieu teh raka sabrayna ka Agan Amir?" omong haji.
"Lain," saur juragan Pangsiun, "ari Amir mah ti pamajikan nu ti beula, da ari ti embina mab ama teh teu boga anak."
"Euh jadi kitu."
"Punten,'' sora ti luar.
"Saba?" saur juragan Pangsiun bari ngadeg tina torsi, negesteun sora anu pupuntenan.
Bray panto tamar anu ta tepas muta, bus hiji nonoman abus. "Aeh, geuning bet Ujang," saur juragan Pangsiun.
"Mangga calit I "
Eta tatamu anu nembe sumping tea, dedeganana bangbang, toneng, socana cekas beresih, rumbahna dicukuran, so,otna sorot menat Priangan. Dangdosanana teur ginding teh surup, dilamban rereng Probolinggo, nyawit sareng udengna anu dianggo, raksuk.an bodas tutup. Barang ret eta nonoman ningali ta Sarudin, sorot pameunteuna rada beda, bangun anu reuwas, tapi taayaanana kitu teh ngan sakolepat pisan geus robah deui, nepi ta anu araya di dinya euweuh anu bisa nganyahoankeun. Get eta nonoman calit dina torsi, bari sauma, "Karah Sarudin di dieu. lraha ta dieu, Din?"
Anu diparitsa ngembang kadu, olohok mata simeuteun, sabab henteu ngira yen eta jalma baris nanya, gawena mencrong bae ta eta nonoman teh, pikima asa-asa. Ari papanggih asa enggeus, tapi ari wawuh mah asa henteu. Heuleut sawatara lilana pot manehn .a nembalan, "Nembe bieu, tinten tabuh dalapan."
Jeung saba deui ka dieu teh?" saur eta nonoman.
"Abdi bae, "Jawab Sarudin.
"Kumaha embi damang?"
Dina waktos ieu mah, aya hibar."
Sajeroning nembalan pamaritsa teh, teu petot-petot Sarudin mikir nginget-nginget eta jelema, ngomong dina hatena, "Saba, ieu jelema teh? Di mana aing papanggih jeung manehna? Da geuning ari manehna mah ka aing jeung ka bibi aing. Naha ieu teh baraja atawa sobatna bibi aing kitu? Ah, mustahil, da lamun baraja atawa nyobat mah jeung bibi aing, meureun manehna nganjang ta Pasirluhur. Ari ieu, asa tacan sakali-kali acan ku aing kapanggih nganjang ka bibi aing. Di mana aing papanggih jeung manehna?''
Sarudin mitirna kitu teh bari rada terung, sirahna tungkul. Ku bawaning uleng manehna mitir hal eta, nepi ta teu nyahoeun kana naon-naon anu dicariosteun tu juragan Pangsiun jeung nonoi:nan tea.
"Dupi putra, Agan Amir angkat ta mana?" saur tamu.
'' Ari nyaritana mah ret nganteur babaturanana, nu hayangngeun nyaho jeung hayangeun lalayaran di talaga. ''
"lraha angkatna ti dieu?"
"Tadi isuk-isuk pukul tujuh."
"Edas, ari marurangkalih jaman ayeuna," saur tamu bari rada imut, "pepelesiranana teh, parantos sanes deui bae sareng jaman kapungkur.''
"Da estu kitu," saur juragan Pangsiun. "Ari ku kitu tea mah atuh da kumaha atikanana. Kahayang jeung karesep jelema teh, rea anu gumantung kana atikanana. Barudakjaman ka tukang, sumawonna anu sajaman jeung ama mah, najan anu kasebut luhur sarakolana oge, arang anu meunang atikan kakulonan cara barudak jaman ayeuna.''
"Sumuhun, kitu. Manahoreng wuwuh lami teh, kaayaan jaman, wuwuh seueur anu robah. Tampolana mah kaayaan kapungkur-pungkur teh, sanes mung ukur robah bae, nanging seueur oge anu leungit samasakali, kagentos ku taayaan anyar.
Sameureun teuing saur sepuh, jelema teh kudu ngindung ka waktu, ngabapa ka mangsa, da geuning upama aya jalma anu masih gugon tuhon teh, sok teu weleh pada nyarioskeun, pajarkeun teh jalma kitu mah kaom buhun atanapi kaom kuna, teu nyaho di adat kaayeunaan, malah dugi ka aya anu nyebatkeun nyembahna ge boa-boa masih ka Dewa lain ka Pangeran. Jadi tungtungna pisan mah, jalma anu kitu teh sok jadi gogonjakan jelema rea.
Ana ditilik-tilik, pantes pisan, adat-adat bangsa urang anu kapungtur, nungtut laleungitan oge, da jelemana wuwuh dieu teh wuwuh seueur anu kenging atikan ti jelema taayeunaan, hartosna jelema anu tacida kaserepanana takulonan. Jadi, hal kabuhunan mah sanajan anu saena oge, kaluli-Iuli bae, teu aya anu kagugat."
Juragan Pangsiun, gumujeng bae ngadangu cariosan tamuna teh.
Sanggeus rada lila mindelna, takara anjeunna sasauran, "Lamun di inget-inget mah, tawas enya, kitu. Ngan hanjakalna nonoman kiwari teh, ku sok aya anu gampang bae nyebut goreng kana adat buhun, teu kalawan dipikir heula. Tab jelema anu kitu nyempadna kana adat kaum buhun teh, ngan ukur pipiluun ka batur; meureun sieuneun teu disebut taom muda, da ari sabab-sababna anu bener mah tacan puguh bogaeun. Jeung deui leuheung lamun eta jelema anu kitu teh bener taom mudana, kumaha lamun teu acan surup diseout kaom muda?. Hanas kana kaom tuna mojot, ari manehna kapalang, kaom buhun luput, kana l 10m muda teu kabawa. Jadi jelema kamanjon."
"Rupi::.a yaktos titu."
Salirena tina nyarios, sot juragan Pangsiun nunda sesepna.
"Mangga Ujang bari ngaleueut," sauma bari ngasorkeun gelas cikopi ka tatamuna. "Hayu, Din, Haji, sarerea urang bari ngaropi."
Ti dinya brak juragan Pangsiun katut tatamuna ngaraleueut, bari silih tempas cacarios, neraskeun cariosan bab jaman kamajuan. Saur juragan Pangsiun, "Jaman ayeuna mab geuning lain lalaki bae, anu soson-soson barayang maju teb, dalab awewe oge teu beda jeung lalaki, buktina geus rea awewe anu digarawe, bob di Gupememen bob di partikulir, tur kapangkatanana rea anu luhur jeung gajihna gede, mapakan gajih lalaki, sumawonna dina golongan guru mah geus sakitu reana. Dugdeg pakumpulan-pakumpulan awewe anu diayakeunana ku kakuatan tanaga awewe. Culcel awewe-awewe anu nyoba-nyoba arek ngaluarkeun surat kabar keur awewe. Tab kitu robah-robahna jarnan teb."
"Sumubun, kitu. Malab menggahing emutan abdi mah, kalintang saena upami seueuma istri anu jaradi guru ngawuwuhan."
"Naha kumaha, Ujang?"
"Eta bae, sarehna guru teh tukang ngatik, padamelanana satujuan sareng anu jadi "ibu". Jadi sae pisan upami anungatik barudak di sakola oge istri."
''Euh enya. Lamun kitu mah ama oge kacida cocogna. Bener kacida eta cariosan Ujang teh."
Sarudin jeung haji gawena naranggap bae, ka nu keur silih tempas cacarios teh. Sarudin oge lain euweuh ari omongkeuneun mah, ngan manehna eraeun ngedalkeun, lantaran nurutkeun pamanggihna, goreng kacida, lamun manehna ilu biung ngomong jeung kolot, sumawonna tina perkara ieu, lain pikiraneun budak. Jadi manehna mah ngan ukur tukang nyumuhunkeun wungkul da ari ngomong mah teu wani.
Sabot juragan Pangsiun gorgar keneh, manehna ngareret kana beker dina meja leutik di juru tamar, sarta ku manebna katenjoeun yen barita geus pukul satu. Demi juragan Pangsiun katut tatamuna nu duaan deui, euweub anu merduli kana beker teh, ongkoh-ongkoh bae ngalobrol. Omong Sarudin di jero atina.
"Sameureun teuing jarempe ari geus peuting mah."
Sakitu geus peutingna teh, ari anu araya di kamar patamon mab, euweuh saurang-saurang acan anu katembong tunduh, malah jigana beuki peuting teh, ngalobrolna beuki rea, jeung beuki raresep. Kadengena sakapeung saleuseurian mani ager-ageran, sakapeung jempe, ngan ukur kadenge gerendengna anu teur nyarios bae, bari diselang-selang tu ngaraleueut.
Pukul satengah dua peuting, tamu nu duaan tea takara aramitan mulang.
"Naha atuh, Ujang, bet enggal-enggalan teuing?" saur juragan Pangsiun.
"leu parantos wengi teuing," saur eta nonoman, nu harita geus ngadeg tina torsina. Juragan Pangsiun nyandat erloji tina saku raksukanana, tuluy ditingalian bari sauma:
"Nembe tabuh satengah dua welas geuning, Ujang."
Dua tamu nu geus pada ngadeg tina torsi, tingharuleng semu anu tarageteun kana tasauran juragan Pangsiun. Tamu nonoman tea teras nyandat erlojina tina pesak, bari ditingalian, geus titu sauma, "Dupi dina erloji gagaduhan mah parantos sateng&h dua."
Juragan Pangsiun ngahuleng sajongjongan, tidinya erlojina dicatetteun kana cepilna, tuluy ditingali deui sauma, ''Tapi ............. naha ari dina erloji ama taret pukul satengah dua welas, tur erlojina hirup?"
"Dina beter tagungan oge parantos satengah dua, " omong Haji bari ngareret kana beter anu dina luhur meja leutit nu di juru tamar tea. Juragan Pangsiun tatut tamuna nu duaan deui oge, rutret naringali kana eta beter. Saur juragan Pangsiun, "lih, bet enya geuning."
Geus titu bray Haji muta panto, tuluy taluar ti tamar patamon, dituturteun tu tamu nonoman tea, bari ngamanggakeun ta nu tarantun, nya eta juragan Pangsiun jeung Sarudin.
Watara sajongjongan, juragan Pangsiun teu sasauran, Sarudin nya titu teneh. Kadengena di jero tamar teh estu jempe combret pisan, nu tadenge ngan tuttetna sora beter.
"Geus tunduh, Din?" saur juragan Pangsiun ka Sarudin. "Ke heulaanan, entong wara sare, ama sono jeung aya badamiteuneun."
"Sumuhun," omong Sarudin "sareng eta abdi teh bade tumaros."
"Naon?"
"Dupi nonoman anu bieu teh saha tea?"
"Naha maneh nanya? Geuning manehna mah nyahoeun ta maaeh, tadi basa datang teh nanya, lain?"
"Nu mawi abdi teh asa-asa."
"Eta teh Sara, orang Cilegot, jelema taya pisan, taturug-turug atur. Ku bat11r salembuma pada mitaera pada mitaserab."
"Putra saha tea?"
Ari kana turunana mah, ama teh teo nyaho, sabab satemenna manehna teh 1 lain orang dieo, indung-bapana orang Katresnan, jauh pisan ti dieo. Ari manehna ngumbarana di dieo teh, geos tawas pisan, meureon geos aya doa puluh taon mah. Wattu datangna ta dieo bodak keneh, kira-kira omur sapuluh taun. Di dieona jeung Haji no tadi tea.''
Sarudin ngaregepkeunana cariosan juragan Pangsiun teh saregep pisan, diokna rada tongkul bari kerung, semo aya no keur dipitiran. Heuleot sajongjongan sirahna cengbt bari pok nyarita, "Ayana di dieo, parantos sakitu lamina. Atuh panginten waktos anjeunna ngalih ti Katresnan ka dieo teh, abdi mah alit keneh pisan."
Juragan Pangsiun ngaholeng sakedap, geos kitu tuloy sasauran deoi, "Malah Iamon teo salah mah, maneh teh tacan aya, kieo geura sababna; Bara pindahna ka dieo teh patuturut bontut bae jeong bapa maneh. W akto indung-bapa maneh parindah ka dieo teh, indung maneh keor ngandong maneh, geos lima bulan."
"Percanten opami kitu mah," cek Sarudin. Sajeroning ngomong kitu teh, saenyana ari pikirna mah inget kana perkara-perkara sejen.
"Bara teh mindeng pisan ka dieuna," saur juragan Pangsiun.
"Dupi maksadna?"
"Ari maksodna mah, maklom tea bae bodak ngora, meureun aya tetenjoanana.''
"Naon?" cek Sarudin, ngomongna gancang.
'' Ari beja ano kadenge ko ama mah, manehna teh hayangeun ka anak kokot ama Nyi. ............ "
"Enden Rohaeni?" omong Sarudin megat kasauran joragan Pangsiun bari hatena rada ............ nyeblak. Tapi ari pikiranana mah rada reowas jeong kaduhung, malah rada era, domeh manehna geus ngomong kito teh. Pikirna naha matak naon mun dikajeunkeun bae juragan Pangsiun sina nyarios teras nepi ka tamatna.
"Enya," saur joragan Pangsiun, "tapi Nyi Eni bangunna teo puruneon."
"Komaha margina?"
"Ah, teo nyaho; jeung saenyana mah ama oge kurang cocog.
Sarudin ngabetem bae, teo nembalan naon-naon. Manehna teo pati ngaregepkeon kana kasaoran juragan Pangsiun teh, da pipitiranana malaweong, inget kana hal no lain-lain. Cek dina hatena, "Saur juragan Pangsiun, Bara teh jalma beunghar. Ditilik deui ku aing, bener oge meureun umuma geus nincak kana tilu puluh taun, tapi sakitu kasepna, legegna legeg menak; parandene kitu ku Enden Ruhaeni ditampik ......... ... ' '
Sanggeus mikir kitu, Sarudin pok nanya deui, "Dupi tadina Bara teh parantos gaduh bojo atanapi teu acan?"
Saur juragan Pangsiun , "Enggeus, tapi henteu awet, lantaran ngarandel teuing omongan dukun, dumeh cek dukun goreng repok, lain pipamajikaneunana, hayoh diserahkeun .''
"Ih," omong Sarudin dina hatena, "sugan teh "kaom muda " manahoreng percaya keneh kana omongar. dukun."
Sanggeus mikir kitu Sarudin miunjuk, "Menggah emutan abdi , utah sok percanten teuing kana omongan dukun mah, margi seuseueuma nu jaradi dukun teh, maksadna mung ngilari kahirupan wungkul, sanes bade ngalampahkeun tulung-tinulungan sareng sasama hirup."
"Enya kitu," saur juragan Pangsiun. "Tapi sakitu geus kanyarahoan kagorenganana teh, teu weleh rea bae jelema anu malercaya enya-enya . Nya ari anu boga pikir kadua leutik onaman, sanggeus karasaeun karipuhanana, kapercayaanana sok leungit; saperti Bara ayeuna, sanggeus manehna ngarasaeun yen ditipu mah ku dukun, jaba ti leungit kapercayaanana teh , katambah jeung dukunna oge satengah mumusuhan.''
"Katipu kumaha , katipu artos?"
"Ih lain, ari katipu duit onaman. Geura kieu caritana: Keur waktu Bara anyaran keneh kawin, kabeneran dina hiji sore manehna diajakan ku sobatna nganjang ka hiji dukun anu geus kasebut lepus, awas tingal, nyaho ka nu bakal kasorang . Gancangna Bara daekeun, sarta harita keneh terus babarengan jeung eta sobat nganjang ka dukun tea. Barang datang ka imah dukun, nyampak dua jelema anu keur calacarita, nyaritakeun perkara repok . Bara katut sobatna ku dukun didiukkeun dina samak. Ku Bara kadengeeun yen eta semah anu duaan tea cek dukun sabagja, hirupna sajeroning laki-rabi teh bakal nyorang karahayuan bae, moal pinanggih jeung kalaraan .
Sanggeus dukun tamat notahna semah nu duaan , sobat Bara tea oge bet nyarita ka dukun, yen manehna hayang ditorah, kumaha milik dirina anu bakal kasorang ka hareup. Kabeneran ieu oge hade , hirupna teh bakal manggih kasenangan bae, asal kuat merangan gogoda, sabab cenah bakal va gogoda anu datangna moal kanyahoan."
saregep pisan ngabandunganana carlos juragan Pangsiun hal lalampahan Bara teh, malah tu tina resepeunana, korsina oge dipajuteun ta hareup, nepi ta deuteut pisan kana meja.
"Sanggeus tutup sobat Bara ditorahna," saur juragan Pangsiun, " "bet jorojoj bae Bara oge hayangeun ditorah, nurutan batur, Manehna pok nyaritakeun pamaksudanana tea ka eta dukun. Pamentana ku dutun gancang dilampahteun sakumaha biasa anu enggeus-engeus, tapi ayeuna mah norahna kacida lilana, nepi ka Bara ngarasa kesel ngadagoan, jeung hatena rada salempang sok sieun repotna goreng, mangtaning ............. anyar keneh nikahna.
Sanggeus sababaraha lilana, kakara dukun teh nyarita ka Bara bari nembongkeun pasemon anu hanjakal kabina-bina, potna, "Lab, abah teh heurin ku letah."
Bara hatena beuki salempang, ngadenge omongan dukun kitu teh, tuluy nanya, "Naha kumaha titu, abah, repok abdi sareng pun bojo teh, awon?"
Dukun mesum, ngadenge anu nanya teh, omongna bari rada humandeuar, "Nya eta atuh, cek abah ge heurin ku letah. Biasana Iamon repok goreng, sok beunang ditaretahan, bob ku puasa atawa matigeni, ari ieu ................ "
"Ari ieu kumaha, abah? Cing, carioskeun bae sing sabalakana, supados abdi terang." omong Bara, pacampur jeung sieun, lantaran ku nilik omongan dukun tea oge, geus katoong yen repotna goreng, malah leuwih ti goreng, nepi ka moal beunang ditaretahan.
Omong dukun, "Repok Ujang sareng tuang rai anu ayeuna teh, ninggang dina pati, hartosna lamun diteraskeun garwaan ka nu ayeuna, bakal nemahan pati salah saurang, atawa nepi kaduanana pisan, sarta teu beunang ditarekahan, sabab ieu mah pasti."
Bara teu lemek teu nyarek, ngabetem bae, beungeutna pias, angenna ratug, pikiranana kalangkabut, ari ka pamajikan teuing ku bogoh, maklum anyaran tea, ari ngingetkeun kana repok, sakitu gorengna, datang ka matak maruringkak sabulu-bulu. Sobatna oge harita pasemonna teu kira-kira milu sedih prihatinna nenjo bubuden Bara teh, omongna, "Kumaha, bet asa bangga teuing."
"Taya deui piluluseunana, ngan kudu ........... pipisahan," omong Bara bari rada ngadegdeg, sarta nyaritana arapap-eureupeup.
Sakur anu araya di dinya arolohok bae kabeh, heran ku caritaan Bara, bet asa luluasan-luluasan teuing.''
Juragan Pangsiun liren nyariosna. Sarudin hatena sedih, mangse31 .
dihkeun ka nu keur dilalal:onkeun, lantaran ku manehna kacipta, kahanjal:alan Bara anu masih keneh papanganten kapaksa kudu pipisahan jeung pamajikanana, bongan percaya ka dukun. Cek pikiranana lamun seug wal:tu harita Bara aya di hareupeunana, tangtu ku manehanana dipapatahan, sangkan ulah tulus pipisahanana.
Juragan Pangsiun neraskeun deui cariosanana, sauma, "Heuleut sawatara pu ti harita, Bara jeung pamajikanana geus pipisahan teu karana aya sababna anu goreng, malah duanana pada gede duriat.
Popotongan bara ngan meunang tilu bulan satengah lelengohanana geus boga deui salal:i, ka Raden nata, tatangga Bara anu boga pabrik sampeu tea. Panasna hate Bara wal:tu harita geus lain dikieuna bae, lantaran popotonganana meunangkeun batur salembuma, tur kabeungharanana sababaraha tikel ti kabeungharan manehna. Komo, beuki tambah panasna, barang ku manehna kanyahoan yen sobatna anu bareto ngajal: babarengan nganjang ka dukun tea, ayeuna dipikanyaah ku Raden Nata . Teu mangkuk dua bulan ti waktu popotonganana kawin ka Raden Nata, ku manehna katalungtik, yen Raden Nata, dukun jeung sobatna tea sarasiah. Demi rasiahna ku ama moal didadar, lantaran meureun ku maneh oge kaharti.''
Sarudin ngahuleng sal:eudeung, ngadengekeun kasauran juragan Pangsiun kitu teh, beungeutna kerung bangun aya anu dipikiran. Geus kitu bray deui pasemonna marahmay, bari pok nyarita, "Euh, yaktos, kahartos; eta anu tilu jalma parantos ngahiji yen baris sasarengan ngal:alan bojo pun Bara sangkan pipisahan sareng salakina; nu dipalar nya eta supados bojo pun Bara kenging ku Raden Nata."
Bener, kitu. Tapi aneh, malah ama mah kaget, lantaran ayeuna Bara jeung Raden Nata beida guletna, nyobat dalit."
Sarudin ngadenge saur juragan Pangsiun kitu teh olohok bae, lantaran manehna ge pikima heran, sabab cek ingetanana asa mustail lamun pangkituna henteu bogaeun maksud sejen teh, da biasana ari jalma anu meunang kanyeri mah sok ngewaeun atawa ngamusuh cara ka dukun tea, lain sosobatan kitu, sumawonna lamun geus nyaho kana kajahatanana mah. Lamun dalitna tea lantaran ku kabersihan atina, aing wajib kacida miconto ka manehna, sabab arang langka jelema anu bisa kitu teh."
Piunjukna ka juragan Pangsiun, "Sumuhun, kalintang anehna teh, margi p .. ntesna mah pun Bara nganggap satru ka Raden Nata teh, dupi ieu bet sawangsulna."
"Nya eta atuh, tu tituna, anu matat ama kaget tea oge," saur juragan Pangsiun bari lung ngalungkeun sesepna kana tampolong anu teu jauh tina torsi pangcalitanana. Tidinya ret anjeunna ningali beker anu dina meja leutik tea, teu tira-kira ngaranjugna manahna, lantaran harita teh geus pukul tilu.
"Euleuh-euleuh," sauma "bet geus peuting naker ieu teh geuning."
"Sumuhun," jawab Sarudin.
''Puguh da enya, resep ngobrol teb, komo lamun ngawangtongkeun hal karesep urang mah, tayohna sanajan nepi isut oge, moal karasa lilana."
"Rupina, kitu," jawab Sarudin bari tunglml nungkupan heuay tu leungeun kencana, lantaran manehna geus rada tunduheun, panonna oge beuki lila beuti ceuleuyeu. Kaayaanana titu teh katingalieun tu juragan Pangsiun, sarta geus tasurti yen Sarudin geus tunduheun. Tapi kersana sanajan tunduheun oge, moal wara disina sare, sabab wangkonganana tacan nepi kana matsud anu ditandung dina manahna. Ku lantaran eta, enggal bae nyimpangkeun cariosanana kana hal maksadna tea, bari ngawayahna-wayahna, sauma, "Wayahna tahan heula bae tunduh ge Din, sabab wangkongan urang teh katungkulkeun teuing tu perkara sejen, ari maksud nu saenyana tacan kacaritateun. ''
Sarudin rada cenghar deui, lantaran cet pangirana, tangtu juragan Pangsiun rek nyarioskeun pertara manut. Sangkaanana titu teh teu nyalahan. Saur juragan Pangsiun, "Ama teh, ari kana manut beulieun tea mah teu pati ngarep-ngarep, lantaran karunya ka maneh, sieun euweuh deui pigantieunana, mangtaning eta manut anu dipitahayang ku ama teh, sakitu dipitanyaahna tu maneh. Ari sababna anu matat maneh diteang ka dieu, tieu: Ama meunang beja, yen ayeuna di Karawang aya titiran, sorana gede jeung ngareunah, tapi teuing ku lingas. Anu mikat satitu reana, tacan aya anu bisa meunangkeun. Ku lantaran eta, cing isutan maneh indit ka ditu, ilubiung jeung batur, naruhkeun milit, malak mandar bae aya bagja eta titiran beunang ku maneh."
Sarudin ngahuleng, mikir heula kauntup-henteuna. Sanggeus meunang sajongjongan, kakara manehna nyarita, "Nya bade nyobi-nyobi bae, manawi aya milit, eta titiran tiasa kenging ku abdi. Namung abdi bade wangsul heula, ngabantun pamitatanana sareng neangan pibatu·
Diarah pati 3 33 reun, margi emutan abdi, mibt anu sarupi tieu mah, tedah gadub batur."
Juragan Pangsiun henteu sasauran, manahna banget henteu ngartoseun kana piunjuk Sarudin. Sanggeus sawatara lilana kakara anjeunna mariksa ka Sarudin, saurna, "Naha kumaha ldtu, Din, make disebut mikat anu sarupi ldeu?"
Piunjuk Sarudin, "Numutkeun kasauran gamparan tadi, anu marikat saldtu seueuma, teu acan aya anu tiasa ngengingkeun eta titiran, namung kumaha upami eta titiran kenging ku jalma nu dongkapna sapandeurieun maranehanana?''
Sanggeus juragan Pangsiun ngadangu piunjuk Sarudin ldtu, kakara ngartoseun kana maksudna omongan Sarudin tadi, sauma dina manahna, "Sahanteuna bae, meureun tukang-tukang mikat teh ngarewa ka anu meunangkeun eta titiran. Komo lamun beunang ku Sarudin mah, budak ngora, tur jauh ka lemburna, terkadang matak aya naon-naon .............. "
Sanggeus ngamana.r. ldtu anyeunna sasauran ka Sarudin, saurna, "Euh, enya, ayeuna mah kaharti ku ama oge, tapi saba pibatureun teh?"
"Batur tatangga abdi bae, pun Juarta."
"Kumaha lamun urang nitahan bae atuh, nyokot parabot jeung _ neang pibatureun mah, da ari titaheun ka Pasirluhur mah aya, si Sartiam.''
"Ngiringan bae, "omong Sarudin, "namung ka pun Juarta mah kedah nganggo serat ti abdi, supados manehna henteu cangcaya, sareng tiasa enggal dongkap ka dieu''.
"Hade, geura tulis bae suratna, supaya isuk si Sartiam bisa indit isuk-isuk, moal kungsi ngadagoan deui surat." saur juragan Pangsiun bari nyandak keretas, wadah mangsi jeung gagang kalam tina laci meja, tuluy dipasihkeun ka Sarudin. Deker Sarudin nulis.
Teu sabaraha lilana suratna geus anggeus.
"Geus anggeus, Din?" saur juragan Pangsiun.
"Parantos," jawab Sarudin.
Geus ldtu Sarudin ku juragan ? angsiun dipemahkeun dina hiji tamar anu beunang nyadiakeun pikeun pangsareanana.
IV. KAJADIAN ANEH
Kacaturkeun pu isukna isuk-isuk sabada ti masigit, juragan Pangsiun Iinggih dina korsi males panglinggihanana di tepas pungkur, ngadangukeun titiran keur ngelak, bari ngaleueut, dideuheusan ku Sarudin, diukna dina bale-bale beunang ngamparan samak.
Anu keur dicarioskeun ku juragan Pangsiun taya lian ti anjeunna keur kasengsrem ku wartos hal titiran di Karawang tea, jeung manahn2: rada risi sieun eta manuk beunang ku nu lian, mangkaning ari nurutkeun beja mah, anu marikat saban poe taya pisan towongna.
Keur kitu jebul Agan Amir sumping, sasarengan sareng hiji nonoman rencangna sakola tea. Barang Agan Amir ningali Sarudin nyeh imut, bari sauma, "Tab, geuning Udin, geus di dieu. Iraha datang ka dieu, Din?"
Jawab Sarudin, "Wengi tadi, Agan."
Barang eta dua nonoman geus caralik dina korsi, ku juragan Pangsiun dipariksa, sauma, "Di mana peuting tadi marondok?"
Agan Amir jeung nonoman tea, sakedapan mah patingali-tingali bae, teu salasauran, kawas anu ngarandung rasiah. Heuleut sawatara lilana, kakara Agan Amir ngawaleran pamariksa ramana, sauma, "Di juragan Mantri Pulisi."
Pepetan eta dua nonoman kitu teh, nimbulkeun timburu dina manah juragan Pangsiun, nginten yen putrana wengi tadi samulihna ti talaga, milampah kaawonan. Anjeunna ngahuleng bae, bari socana teu petot-petot ningali kana raray putrana. Putrana tungtul bae, pasemonna bangun anu isineun pisan, dumeh ditingali teh. Heuleut sawatara lilana juragan Pangsiun mariksa deui, "Naha di Mantri Pulisi?"
Sajongjongan mah Aglll; Amir teu ngawaler, ngahuleng bae, tina heran ningali taayaan rama semu-semu rada bendu, jeung teu nginten, yen ramana bakal mariksa panjang. Sanggeus lila kakara anjeunna ngawaler, sauma, "Ku margi kapaksa."
"Kapaksa kumaha?" saur juragan Pangsiun.
Agan Amir ret ningali deui ka rencangna nonoman tea; mamanahanana bangun anu aboteun pisan arek ngawaler pamariksa rama teh. Ari ngawaleran sabalakana sok sieun aya matakna, kawantu anu dikandung dina manahna, anu kudu didadar ka ramana teh, rasiah gede. Ari rek ngawadul. .... : .. .lalaworal beg ieu mah ka ramana pisan. Ngabetem bae, moal pihadeeun, mangkaning rama anu sakitu nyedek-nyedekna mariksana. Mamanahanana pohara ewedeunana, mana anu kudu dilampahkeun nu matak salamet sarerea. Sanggeus kira-kira tilu menit ngamanah-manahna, kakara anjeunna malik ningali ka ramana, nyarios bari rada ngadaregdeg, tapi pasemonna nembongkeun yen anjeunna teh tetekadan, karl kumaha geletuk batuna, kecebur caina bae, sauma, "Samemeh abdi nyanggemkeun pependakan abdi, sumeja nyanggakeun heula panuhun, supados satamatna abdi nyanggem, ama ulah seueur saur ka nu sanes, margi sayaktosna ieu anu bade diunjukkeun ku abdi teh, dina waktos ieu mah masih teneh dirasiahkeun.''
Juragan Pangsiun ningali pepetaan jeung ngadangu cariosan putrana teh, wuwuh heraneun, sauma, "Moal, moal, pot omongteun bae."
Geus kitu ret Agan Amir ningali ka Sarudin, bangun anu ret nyarioskeun pamundutna, saperti pamundut ka ramana. Ku Sarudin tapikir, yen pikeun manehna pribadi mah, leuwih hade turon tina eta riungan, ti batao ngadengeteun rasiah bator. Komo deui ieu mah, nilik pepetaan Agan Amir, anu sakitu bangun mandeg-mayongna, aret nyarioskeun anu dikandung dina manahna teh. Tuluy manehna permios hayang ta luar, basana bade bubuang, tapi ku Agan Amir kasurti, yen omonganana teh ekol, anjeunna lungsur tina korsina, muru ka Sarudin, nyepeng peupeuteuyanana, miwarang diuk deui. Atuh gek deui bae Sarudin diuk, teu meunang unjukan deui.
Geus kitu derekdek Agan Amir nyarios, sauma, "Awahing ku resep, abdi sabatur-batur lalayaran di talaga kawuwuh betah sosonoan sareng babaturan anu nembe kalaluar ti sakola, dugi ka teu emut kana wangsul, hoyong teras bae layaran bari sukan-sukan. Mendak soteh hanjat tina tajang 1) parantos langkung tina surup panonpoe, kinten
1) paranti la.!1yaran di talaga (dano).
tabuh satengah tujuh. Saparurtos sadaya pada haranjat, teo enggal · enggal wangsul, blah teru deui bae sosonoan, sasalaman silih hampura, tina tilu sagulung-sagalang, soka-soka ririongan, silih pikanyaah, silih pibdeodeuh, sapapait-samamanis, silih kanyeri sareng kangeunah tapi sok rajeun kalepasan omong, ari ayeona bakal papisah, lir opami sapunyere pegat simpay, teo acan kantenan pitepangeun deoi.
K.inten taboh dalapan , nembe silih pileoleoyankeun, babatoran sadayana paburencay, ano ngidul ano ngaler, nomotkeon ka mana ano bade dibojengna. Ano sajalan sareng abdi, kinten aya opat welas jalmi, sajajalan nungtutan nyimpang kana sajalanna-sajalanna, tongtongna kanton abdi bae dogaan, tompak kareta mesin ngarendeng teo pisan patebih tina ngaraos teo kinten keoeongna, margi jalan sapanjangna kalintang tiiseonana, no kasorang sapapanjangna kebon awi, sakapeong-kapeongeon paselang sareng leoweung.
Barang dongkap kana caringin di pengkolan Neundeot tea, abdi liren sakedap; ti katebihan abdi ningal cahaya Iampo doa, majuna nojo ka abdi.
Ko margi ngaraos tebih keneh ka no dijogjog, nya eta pikeun pamondokan, clak deoi abdi doaan kana kareta mesin. Cahya Iampo tea wuwuh lami wowoh caket bae ka abdi. Heuleot sajam lamina ku abdi direret deoi, bet parantos di tukangeon abdi, anggangna kantun sawatara tumbak deoi. Barang parantos caket pisan ku abdi direret deoi, bet eta teh ano tarumpak kareta mesin. Di antawis eta jelema aya no ngagero, nyebat ngaran abdi, ko abdi direret deui doa-tilo kali, hoyong sidik saba jelemana, namong weleh bae henteo sidik, jalaran silo ko cahya lantera kareta mesinna. Tidinya kareta mesin abdi dikendorkeon, sopados ko maranehanana enggal kasosul. Barang kareta mesinna parantos ngarendeng sareng kareta mesin abdi, pek ku abdi ditingal deoi disidik-sidik, manahoreng eta teh juragan Mantri polisi sareng toan Commissaris. Tidinya teras tompak kareta mesin teh sasarengan. Sajajalan joragan Mantri Pulisi papariksa ka abdi, mariksakeun kaayaan abdi sareng batur-batur.
Kaayaan di jalan waktos harita, estu simpe teu aya ano ngaliwat-ngaliwat acan, no kakoping ngan masih sora cihcir sareng jangkrik, kakupingna esto pikakeueungeun pisan. Angin leotik ngahiliwir, karaosna tiis asrep kana saluar badan.
Kinten tabuh dua welas langkung saparapat, abdi sadaya dongkap ka Panundan, ama oge panginten uninga, yen jalan leresan dinya teh, teu kinten paroekna, kawantos kenca-katuhueunana kebon awi wungkul. Harita mah pukna parantos sanes deui, margi bulan oge nuju poek. Kinten parantos saparapat jam dina eta jalan suni, keur jongjon-jongjon andi tumpak kareta mesin alon-alon, ujug-ujug gero bae juragan Mantri Pulisi ngagero bari nunjuk kana kebon awi, sauma, "Naon itu?"
Abdi duaan, kitu deui tuan Commissaris, pada ngareret ka nu dituduhkeun ku juragan Mantri Pulisi. Teu karaos deui ngan gebeg bae abdi ngagebeg, reb ningal tina hiji dapuran awi aya anu lumpat ka nu poek, teras ka lebet kebon awi.
Bari ngeleper hate turter kaletir pacampur sieun, abdi sadaya pada turun tina kareta mesin, ngabujeng kana dapuran awi tea, bari ngotretkeun kayo a pi.. ................ .
Ana ret, gebeg bae abdi ngagebeg, reuwas langkung ti tadi, awak ngadegdeg, sareng maruringkak sabulu-bulu, reb abdi ningal aya jalma ngajolopong, caket eta dapuran awi, parantos teu empes-empes. Ana ditingal dina dadana leresan angenna pisan, aya tatu, sapertos tapak peso, mani dewang, bajuna soeh saagengna tatuna tea. Awakna baloboran ku getih, beungeutna nya kitu keneh; papakeanana oge teu puguh rupina. Getih-getih anu dina saluar awakna masih keneh baraseuh, teu acan kimpel-kimpel acan, rupina teu acan lami kaluama tina tatu eta jalma.
Juragan mantri Pulisi sareng tuan Commissaris teu ngengkekeun deui berebet lalumpat bari nyandak lantera kareta mesin ka lebet kebon awi, nyusul jelema nu lumpat tea, bari sasauran ka abdi duaan miwarang nungguan eta mlijit nepi ka sarumping aranjeunna.
Saparantos tebih ngarudagna, ku abdi katingal, lantera kareta mesin teh pareum, duka dipareuman duka pareum ku maneh, jalaran dicandak lumpat."
Sarudin saregep pisan ngabandunganana cariosan Agan Amir teh. Juragan pangsiun oge nya kitu, malah anjeunna mah bangun anu katarik kacida manahna ku cariosan putrana teh, pameunteuna rada kerung, socana muruleng, neuteup. Agan Amir, pananganana duanana numpang dina meja, nu sabeulah nyepeng sesep, haseupna ngebul, ngelun rungkal-rengkol ka luhur; sabeulah deui nyepeng kayo api. Demi n.Jnoman rencang Agan Amir tea, calikna estu ampuh, ngabandungan kasauran Agan Amir.
"Kinten parant()s sajam satengah lamina," saur Agan Amir nerasteun tasaura:Dana "juragan Mantri Pulisi sareng tuan Commissaria parantos tingtorojol sarumping tina lebet tebon awi, bari nungtun tangtepanana tea. Panganggo tuan Commissaris sareng juragan Mantri Pulisi, titu deui papatean tangtepanana sadayana ran_cucut, margi juragan Mantri Pulisi eta jalma tengingna tina walungan -Cipanundan, nuju roroesan tengah-tengah cai umpalan bade meumas, tu arajeunna dikojayan.
Sasumping-sumping ka tempat abdi ngantosan tea, teras tuan Commissaris ningalian eta majit, bajuna dibuta, tatuna diutur. Abdi oge ngiring ningalian, malah harita mah mate wantun neges-neges, nyidikkeun saha jelemana. Barang ret beungeutna tu abdi tatingal, gebeg abdi ngagebeg deui, reh asa-asa wawuh, ret deui kana tarang dina gadona, ras bae abdi emut, yen eta mayit teh Raden Nata orang Cilegok."
"Raden Nata ........ ?" saur juragan Pangsiun, bari terung, socana neuteup Agan Amir. jiga anu satengah teu percanten kana cariosan putrana. Sarudin oge ngan olohot bae nu aya, tina banget pitirna heran, jeung inget kana cariosan juragan Pangsiun peuting tadi tea.
"Sumuhun, Raden Nata," saur Agan Amir.
Juragan Pangsiun gogodeg bari nyebat innalilahi wainna Uaihi roji'un. Sauma ka Agan Amir, "Geus titu kumaha tuluyna?"
"Saparantos kitu, clat juragan Mantri Pulisi tunggang tareta mesinna, bade ngilari dotar anggoeun ngabantun eta mayit ta tota. Dupi tuan Commissaris ongtoh-ongtoh bae, ningalian mayit. Abdi duaan ku anjeunna dipiwarang ngajagi tangtepan tea.
Tina pesak baju mayit tea tu Tuan Commissaris kapendat aya sababaraha lambar teretas. Eta teretas-teretas tea tu anjeunna dicandak kana catet lantera tareta mesin, ditingalian dipapay salambar-salambar kalayan taliti pisan. Abdi oge ku anjeunna tawidian ningalan eta keretas-keretas. Seuseueuma rekening-rekening sareng sababaraha lambar serat-serat hutang. Jabi ti eta seueur deui serat-serat kulir, malah aya hiji serat anu unggelna ngawartoskeun ta Raden Nata, yen anu baroga tebon sampeu di Neundeut, bade ngajarual sampeuna ka kongsi bangsa Tionghoa, bade ngajadikeun jual-beulina dina dinten tamari sonten. Terasna dina eta serat taunggel tieu, "Ku margi teu aya deui wattos, tabujeng ku jual-beulina nu garaduh sampeu sareng bangsa Tionghoa dijadikeun; sonten-sonten oge dina dinten ieu teh tapaksa orang kedah mios ta Neundeut nepangan nu garaduh kebon sampeu. Ayeuna gamparan diantosan ku abdi di rorompok abdi. Upami gamparan teu sumping dugi ta pukul opat sonten, abdi bade mios ti payun bae, supados ulah tapiheulaan ku Tionghoa. Gamparan diantos di rorompok Bapa Onon di Neundeut."
Saparantos eta serat tamat diaosna ku tuan Commissaris, teras ditingalian alamatna. Ti dinya anjeunna mariksa ka abdi, mariksakeun wawuh-henteuna sareng eta mayit nalika hirupna. Ku abdi diterangkeun yen wawuh, sarta disebatkeun ngaranna. Saparantos kitu ret deui anjeunna ningali alamat serat nu tadi tea.''
"Ke, ke," saur juragan Pangsiun megat cariosan putrana, "maneh nyaho, ti saba jeung keur ta saba eta surat teh?"
"Keur ka Raden Nata, namung kana saha-sabana eta anu nyuratan, abdi teu terang, malah tuan Commissaris oge teu uningaeun, margi dina eta serat teu diterangkeun wastana nu ngintun serat. Ditingal deui tawisna, teu eces, sesah dihartoskeunana.
Saparantos sadayana serat-serat ku tuan Commissaris ditingalian, teu aya nu kalangkung, anjeunna sasauran ka abdi duaan ku basa Walanda, nyarioskeun yen ieu pertawis saayeuna kedah di rasiahkeun, namung teu nyarioskeun kumaha margi-margina.
Keur kitu, jol juragan Mantri Pulisi sumping, pungkureunana aya hiji dokar nuturkeun, dikusiran ku hiji jelema dikopeah wol anu nuruban ceuli tea.
Enggalna eta mayit digotong dikana-dokarkeun, tangkepan tea ditumpalleun kana dokar, sina diuk ngarendeg bari ngagondeng mayit. Juragan Mantri Pulisi oge clak kana dokar, ngajagi tangkepan sareng mayit.
Saparantos sagala tarapti, gurudug dokar maju, diiringkeun ku tuan Commissaris, sareng abdi duaan, tarumpak kareta mesin.
Dupi kareta mesin tagungan juragan Mantri Pulisi, dibantun ku abdi duaan, dicekelan ku leungeun sabeulah sewang.
Teu sakumaha lamina parantos dugi ka dayeuh. Tangkepan tea teras dikerem dina kamar alit caket kantor pulisi, malah mayit tea ge harita mah dibantun ta kantor pulisi bae. Dupi abdi duaan ku juragan Mantri pulisi dipiwarang mondok di bumina."
Agan Amir liren nyariosna. Saur juragan Pangsiun ka anjeunna, "Ari mayit tu terus dikumahakeun di kantor Pulisina?"
"Dupi saur juragan Mantri Pulisi mah, bade dika-rumah-sakitkeun namung duka harita teneh dita-rumah-satitteunana, dub nembe ayeuna parantos siang, abdi teo terang.
Tadi enjing-enjing saur Agan Amir nerasteun cariosanana "juragan Mantri Pulisi sumping ta bumina, namung ayana di bumina teh teu tantos lami, saparantos ngagentos panganggona sareng parantos barang tuang mah, jut deui bae lungsur, sauma bade angtat ta Cilegot, teras ta Neundeut. Wattos harita, abdi oge duaan teras bae amitan wangsul."
Reg Agan Amir cariosna liren, tuluy ngarot. Juragan Pangsiun damelna ngahuleng bae, Sarudin nya titu teneh. Heuleut sawatara Iii ana juragan Pangsiun maritsa ta putrana, sauma, ''Putul sabaraha tapanggihna mayit di Panundan teh?"
Tabuh satengah satu," waleran putrana.
"Keur meujeuhna jumempe."
"Sumuhun," saur Agan Amir "tawuwuhan di leresan eta teh, tebih ta ditu ta dieu. Jadi, nu tirang-tirang ludeungna mah, semet magrib oge, parantos teu wantuneun ngalangtung ta leresan eta.''
"Komo baheula mah, jaman ama budat teneh, di dinya teb leuweung luwang-liwung, jalanna ge masih teneh jalan satapat, estu lain deui pi san jeung taayaan ayeuna. ''
Geus titu, jep jarempe, henteu aya anu cacarios deui, bangun aya nu teur dimaranahan.
Keur titu jol Enden Ruhaeni ti jero bumi sumping ta tepas, ngunjulleun tuangeun parantos sayagi. Tidinya tuluy sarerea lebet ta bumi, brat taruang ngariung. Sanggeus beres bararang tuangna, seredanana geus diatutan tu gandet, tuluy salasauran deui, nerasteun tasauran anu tadi. Kitu bae damelna juragan Pangsiun, tamuna btut putrana nepi ta pasosore.
Wanci magrib jebul Sartiam, piwarangan tea, jeung Juarta daratang, marawa parabot mitat, manut pamitatna jeung jontrotna. Tuluy maranehanana ta dalapur.
Teu tacaritateun ti peutingna, tacatur poe isutna, subuh-subuh Sarudin jeung J uarta geus jut tarurun ti bumi juragan Pangsiun, clat kana dotar nu geus ngajagrag di jalan, beunang ngajangjian juragan Pangsiun poe kamarina. Sanggeus tarapti, gurudug dotar maju, nyorang jalan nu batuna taringgul, matlum jalan rondaan. Wattu barita teh, masih subuh teneh, di wetan taret balebat, beu.ti lila beuki bray-brayan. Hayam raong tongtorongot, patembalan di saban tolong.
Teu llla bganti ku sora manuk, ricit pada disarada, matak nyebitan ati anu rek hm1ampah jauh . Sarudin jeung Juarta, kitu deui kusir dobr, teu aya anu nyarita, ngabaretem bae, bangun anu jararauh pipikiran, tagagas ku sora saeran. Sarudin diukna dina dokar teh ngarendeng jeung Juarta.
Kira pukul genep isuk-isuk, dokar geus nyorang jalan padesan; kusir mareuman lanterana, sabab geus caang, beulah wetan enggeus hibar tangara mimiti beurang, panonpoe arek bijil. Teu lila jol maranehanana daratang ka hiji helteu nu pangdeukeutna; kabeneran kareta api tereh datang, malah geus ngajual karcis. Heuleut sapuluh menit jol kareta nu rek ditumpakan ku Sarudin teh datang, kalacat Sarudin jeung Juarta arunggah, sanggeus marerenah diukna, geleser kareta teh maju deui.
Jauh hamo burung cunduk, anggang moal burung datang, henteu kocap di jalanna caturkeun gancangna bae, wanci ling sir, kakara Sarudin jeung Juarta narepi ka lembur anu dijugjug bawahan Karawang, kira-kira lalakon dua jam ti setatsion ku delman, ngarereb di hiji warung, nu ngabaku pamondokan jalma nu rek nyaraba jauh. Ku tukang warung Sarudin jeung Juarta diaku kalawan budi manis.
Jaba ti maranehanana aya <1eui sababaraha tukang mikat anu pada ngarereb di eta warung, babakuna anu lembuma rada jarauh. Tapi ari anu jauh pisan saperti maranehanana mah teu aya. Barang eta tukang-tukang mikat narenjo ka Sarudin, kacida karageteunana, lantaran teu kakira lru maranehanana, hiji budak ngora anu kitu tagogna bet resep kana mikat, da kewesna ari jalma patut kitu mah diukna ge dina korsi, nyanghareupan meja nu pinuh ku tumpukan buku-buku. Malah aya anu nanya ka menahna, semu rada ngahinakeun, nanyakeun meunang pangasilan sabaraha tina mikat, nepi ka jauh-jauh dijugjug, dibelaan ngarereb di warung. Demi jawab Sarudin, "Abdi mah dongkap ka dieu soteh, sanes bade mikat-mikat teuing, sambian bae etang-etang pelesir.''
Padahal saenyana mah manehna ngajawab kitu soteh, ngan awahing era bae, dumeh ditanya meunang pangasilan sabaraha tina mikat, asa disangka boga kahirupan tina perkara eta. Sanggeus ngadenge walonan Sarudin kitu, nu nanya teh ngabalieur, miceun beungeut, jiga anu lrurang percaya. Pasemonna tawas nu nyacampah beida. Di antara jalma-jalma anu araya di dinya, ngan jelema eta, anu DgOIDODIIl& ka Sarudin heuras, teu aya tatakramana teh; da ari nu rea mah, enya ge ngaromongna daruson, tapi handap, semo era.
Kocapkeon dina poe eta, ko lantaran geos sore, Sarudin teo terus mikat, olin bae bari ngilik-ngilik titiran ano kabejakeon hade sorana tea. Katenjona ko manehna, di dinya teh enya ari titiran tea mah rea, tapi ari ano hade sorana mah manehna teo manggih; salilana manehna olin, teo ngadenge titiran ano sorana gede. Nya kitu deoi ano mikat, sakitu hantem diilik-ilik teh, weleh bae teo Manehna kacida heraneunana, beja teh bet sulaya jeong buktina.
Peutingna manehna nanya ka tukang warung, di mana ayana titiran anu keur diarakalan ku sarerea. Tukang warung ngawalon ka Sarudin kalawan rendah, yen eta manuk teh teo sakomaha jauhna ti eta warung, ayana di sisi Citarum peontas ti ditu, sakapeong-kapeongeun osok oge hihiberan di lebah dinya, deokeot warung. Sarta diterangkeun ku manehna, yen sakabeh ano marikat euweuh ano teo jengkel, dumeb teo barisaeun meonangkeon eta titiran, malah sawareh mah balikna oge bari kokolutos, pajarkeon teh, eta mah lain titiran piaraeon manosa cenah; demi cek sawareh deui, pantes bae eta titiran teo beonang oge, da lain samanuk-manukna, lain titiran samanea, moat beunang ku sambarangan jelema. Ngadenge katerangan tukang warung kitu, Sarudin imut bae, omongna dina jero atina,"Nya pageub kacida ieo tukang warung nyekelna kapercayaan kana katahayulan, ngadenge kecap bator kitu teh, dipercaya."
Tidinya pok deoi manehna nanya, "Eta manuk teh parantos lami kapendakna ko emang sareng ko tukang mikat?''
Walon tokang warung, "Teo acan; panginten nembe aya doa sasih mah."
"Komaha emang uninga, ti mana datangna eta manuk teh?"
"Pancariosan mah, sanes manuk ti mana-mana, manuk matub di dieu bae, teu tembong ti kapungkur soteh, teo acan dogi kana ugana, samalah ayeuna oge tembong soteh, minangka nangtang anu baris meunangkeun, nya eta hiji nonoman, tedak menak parahiang, nu Ieber wawenenna, nenggang ti sasama manusa; margi eta manuk teh pijimateun anjeunna. Dopi ayeuna, samemeh sumping eta nonoman tea, titiran teh aya dina cep<,ngan anu ngageugeub Citarum."
Omong Sarudin bari imut rada ngabayolan,' "Bangsa naon nu ngageugeuh Citarum teh? Leuh tada teuing pigagaheunana, hayang teuing tepang, hoyong terang."
Tukang warung teu nembal deui, ngahuleng bae bari mencrong b
Sarudin bangun anu heran bbina-bina. Kawas saumurna tatara manggih jelema anu ngomongkeun hayang papanggih jeung nu ngageugeuh Citarum, da rereana mah tu ngedenge tecap "nu ngaaeugeuh" oge geus ruyrey sabulu-bulu, meureun tomo papanggih jeung buktina mah.
Ku nu araya di dinya teu tahalartieun, yen Sarudin ngomong kitu teh ngabanyolan.
Jalma nu haseum budi tea oge harita aya di dinya, diukna di tukangeun tukang warung. Manehna jebi, ngadenge omong Sarudin teh, meureun maksudna mah ngeyehteun ka Sarudin, dumeh ngomongna kitu, jiga anu ieu aing uyah kidul, satria lalanang jagat.
Sarerea meureun maklum, yen urang pasisian teh, rea teneh pisan anu percaya kana pamohalan. Jelema nu araya di warung tea ge nya kitu. Pangira maranehanana, eta nu ngageugeuh walungan teh, bukti ngan teu ngajirim. Rajeun nembongan, tapi sot nyamur, ngajadikeun aki-aki, tukang ngarit atawa lian ti eta, sabab cenah sakti bisa mancala putrana mancala putri. Omongan Sarudin tea oge dianggapna tu maranehanana beida sompralna dibasakeun ngomong lamo ngagoblot, hayang papanggih jeung dedemit, manan bisa mah, kalah cilaka, kasambet.
Luang lumbrahna lamun urang aret boga pagawean anu arang dipigawena sarta tatimbang model, sumawonna mun eta pagawean tea taresep atawa tasutaan urang, urang sot ngarasa hayang buru-buru cunduk kana waktuna, hayang geura-geura prak ngalampahteun eta pagawean, nepi ka ti peuting ngadak-ngadak resep nyaring, henteu aya pituduheun, da nyileuk bae, nyipta naon-naon anu bakal kajadian.
Demi Sarudin mah sabalikna ti titu I Satitu isukan reb mikat teh, ret ngalakonan tasukaanana, sarta geus tawas pisan, takara manehna ret ngarandapan deui kasukaanana, bet teu nyileut naon anu baris kajadian dina poe isut. Ti peuting tibra bae sarena cacakan pangsareanana teu dihade-hade, maklum di warung. Anggelna dua tareuasjeung kalotor, mani taruleuheu, turug-turug teu dikasuran, sare dina samak bae. Demi simbutna, simbut bawana. Sakitu teh, ari di warung eta mah geus kaitung pangdihade-hadena jeung pangalusna, da bator mah euweuh anu dibere anggel dua, malah aya nu hiji tu duaan. Taksiran bae tukang warung teh, ari ka Sarudin mah rada ngajenan, da nenjo tagogna.
Si Surasik, jalma tecut, haseum budi tea, barang nenjo enggon
Sarudin, poliara panaseunana hatena, boga rasa disapirakeun ku tukang warung, da manehna mah anggel hiji ku duaan, turug-turug teu bogaeun simbut, sabumi-bumina ku samping hiji. Sapeuting manehna kukulisikan bae, tayohna tiriseun jeung dicongcongan reungit, da di dinya teh rea pisan reungit. Omongna bari rada gegelendeng, "Ari kahayang teh tukang warung entong sok cucuk mata. Saruakeun bae mere anggel teh hiji ku duaan, entong aya nu ku sorangan, sumawonna nepi ka dua ku sorangan mah, katambah samakna ge pangalusna."
Kabeneran kana omong si Surasik kitu teh, euweuh nu ngadengekeun, da geus sarare, wantoning geus peuting.
keur sumedeng jempling, jalma-jalma geus talibra, nu kerek pating salegrek, sawareh pating salegor, jung si Surasik cengkat lalaunan, pet luak-lieuk, ngilik-ngilik bisi aya anu nyaring. Sanggeus tetela, jalma kabeh talibra, taya saurang-urang acan nu nyaring, jung manehna nangtung, keteyep leumpang ati-ati pisan, sukuna dijengkekeun, ngajugjug kana damar, pes dipareuman. Atuh dijero imah teh ngadak-ngadak reup bae poek mani meredong, teu bisa nenjo naon-naon. Sanggeus mareuman damar, keteyep deui Surasik leumpang lalaunan, nyampurkeun enggon Sarudin, bari uyup-ayap, lantaran poek. Ragamang leungeunna ngarongkong simbut nu dipake ku Sarudin, teu tungsi lila geus beunang. Anu kapalingan ongkoh-ongkoh bae sare, teu ngulisik-ngulisik acan, tinggal calana komprang jeung baju kutung.
Ari geus meunang simbut mah, gancang Surasik teh balik deui ka enggonna, dug ngedeng, rap disimbut, tu simbut batur, teu lila reup hees, bangun anu tibra kabina-bina, terekna oge mani segar-segor.
Kana lalampahanana kitu teh, euweuh nu nangenan, sabab sarerea keur meujeuhna ngeunah sare, turug-turug poek mongtleng; malah bias nepi ka isuk deui euweuh anu boga' sangkaan goreng ta manehna.
Kacaritakeun isukna, Surasik nyaringna pangheulana, torejat hudang, porosot simbutna diporosotkeun, tuluy leumpang keteteyepan, simbut dibawa disimbutkeun deui ka nu bogana.
Kabeneran, anu boga teu leungiteun," omongna lalaunan, bari tuluy balik deui ka enggonna, ngedeng api-api bees tibra.
Hayam raong kongkorongok, patembalan di unggal tolong, warnawama tadengena, aya anu putri diut, cacag lauk, lingkung lembur, nu sawareh teukeur deukeut, lir ngageuingkeun nu masih jempling sare tibra tajongjonan, mangtaning enggeus ret beurang. Manuk-manut nu galede tingkoreak, anu leutik tingciricit, atoh pedah bakal beurang, mangsana ihtiar pikeun nyiar pihakaneun, muji sukur ka Nu Agung.
Sarudin oge lilir, kageuingkeun ku nu recok, nu geus nyararing ti heula, nya eta anu rek lumampah jauh . Manehna sama sakali teu nyahoeun kana kajadian peuting tadi teh, da sarena tibra leuwih ti biasa, jadi teu boga sangkaan naon-naon ka Surasik teh, komo ieu mah, da simbutna dipake keneh ku manehanana. Wanci carangcang tihang, korejat manehna hudang, jut turun ti imah , dituturkeun ku Juarta, nu harita kabeneran geus lila nyaringna ngadagoan Sarudin hudang. Juarta teh sarena campur jeung jalma nu rea , teu daekeun jeung Sarudin, ragabeun meureun.
Sarudinjeung Juarta terus babarengan ka carai , bru s mar andi. Entas marandi bus arabus ka tajug, rek sarambeang subuh .
Sabada salat, bray Sarudin muka panto, rek kaluar ti taj ug , tap i ku Juarta diburu bari diengke-engke. Atuh nu rek turon teh kacida heraneunana, ngajanteng deukeut pant o, bari mencrong ka Juarta , pok nanya, "Rek naon?"
"Hih, ulah tarik teuing ngomong teh bisi aya nu ngadenge I"
Sarudin beuki kacida heraneunana , ngahuleng bari teu petot mencrong ka Juarta.Teu lila pok Juarta ngomong , "Ka dieu heula sakeudeung, aya picaritaeun. ' '
Sarudin nangtungna ngesed ngadeukeutan Juarta , nepi ka deukeut pisan, tarangna meh adek kana tarang Juarta. Ti dinya pok J uarta nanya rada ngaharewos, "Sabaraha kali Udin peuting tadi lilir?"
Ditanya kitu teh Sarudin bengong, heraneun, bet Juarta nanya kitu, asa dibanyolan, omongna, "Ih, panyana kuring rek nyaritakeun perkara nu perlu." Ngomongna kitu bari Ieos deui ka panto rek ka luar. Ku Juarta diburu bari dicekel peupeuteuyanana, omongna, " Eng - ke heula, Din! leu nu rek dicaritakeun ku kuring ka Udin teh, lain aheng lulumayanan."
Sarudin malik nyanghareup deui ka Juarta bari nanya, "Enya, naon perluna Ata nanyakeun lilir, kawas budak?"
"Maksud kuring sugan Udin peuting tadi lilir, sugan boga papanggihan saperti turing.''
Walon Sarudin, "Puguh turing mah sare teh kajongjonan teuing, nepi ka dicongcongan reungit teu tarasa. Geura ieu ragap tapak nyongcongna, saluar awak mani barentol kieu."
Pet Juarta ngaragap pipi Sarudin, da harita teh rada puk keneh; ku manehna bragap dina pipi Sarudin barentol, pok naomong; Enya bae geuning, cacakan Udin mah disimbut."
Nya eta ku kituna, nu matak teo ngarti tea oge," omong Sarudin. "Pangdenge kuring Ata teh papanggihan, manggih naon?"
Omong Joarta, "Kieo geora dengekeonl
Duka teoing pukol sabaraha-sabarahana mah, ieo papanggihan kuring kajadianana teh.
Keur meujeuhna jumempe, kuring lilir. Barang bray koring beunta, teo kira-kira kuring eungapna, sabab di jero imah teh puk mani meredong, kawasna bae damarna pareum. Harita pohara kuring keoeungna, dedengean sararimpe, wantoning somedeng jempling, eusi waruog euweuh deoi ano nyaring jaba ti kuring. Keur kitu teu karasa deui gebeg bae koring ngagebeg, sabab aya dedengean, sada sora anu tinggerendeng nyararita. Tuloy kuring cengkat, negeskeun eta dedengean, bisi lain sabenema, maklum keor lulungu. Teo lila gerendeng deoi eta sora teh kadenge, sarta leowih tetela manan tadi. Sanggeus rada lila hate geos teo pati togteg, jorojoy datang kapanasaran, hayang nyaho di mana lebah-lebahna eta ano keur nyararita. Atuh pek deui ku kuring didedengekeun, gerendeng deoi kadenge, sarta sidik yen lain di jero imah, tapi di luar lebah pongpokna.
Kuring beuki kacida panasaranana, pek esod-esodan ngadeukeutan bilik lebah sora tea, bari oyup-ayap lantaran puk, sieun aya nu keur sare kadopak. Tapi gagal, jep nu ngaromong teh repeh, tayohna kadarengeeun di imah aya ou ngaromong teh repeh, tayohna kadarengeeun di imah aya nu rereketan, nya eta sora kuring keur esod-esodan. Atuh tuluy kuring eoreon, bari ngadedengekeon deoi. Heuleut sawatara lilalla gerendeng deui ka denge, sarta leowih tetela batao tadi, kawasna bae caricingna pindah kana pongok deukeut tempat kuring.
"Kabeneran," cek hate kuring "bet tambah deukeut."
Sanajan kuring hayang kacida deukeotna ka maranehanana sangkan leowih tetela ngadengekeunana, tapi kuring teu wani ngesod deui ngadeukeutan bilik, sabab sieon ngareket deui, jeung ongkoh sakitu oge geus ngarasa cukup pikeun ngadengekeun no keur ngaromong di luar teh ................. "
"Repehl" omong Sarudin, megat omongan Juarta, bari mas•ng ceuli, "teh, dengekeun di tepas tajug, sada aya nu leumpang."
Bray panto muka, jol hiji jalma geus kolot, asop ka jero tajug rek sambeang sobuh. Geus kitu jol deui ano sejen. Atuh Juarta teh teu bisaeun nerusteun omonganana, da sieuneun aya nu ngadenge. 0- mongna rada ngaharewos, "Hayu, urang turon bae, teun engte nyarita mah urang terusteun."
"Ah , entong diengte-engte, turing panasaran," omong Sarudin, bari bray muta panto, jut turun ti tajug. "Bisi aya nu ngadengekeun mah , di ditu bae nyaritana , dina batu, handapeun tangkal tihujan . Geura di dinya mah jongjon, moal aya nu ngagokan."
Tuluy duaanana laleumpang, nuju kana hiji tangkal kai, nu aya dina tambatan balong, rada jauh ti warung. Handapeunana aya batu lengsar jiga pangsalatan, lalenang teu aya runtah salambar, jeung beresih lir beunang ngahaja nyeka . Sadatang-datang, gek Sarudin jeung Juarta dariut dina eta batu, ditilaman ku saputangan, sabab tiis wani nyenyep .
Omong Sarudin, "Cing, geura pok nuluyteun carita teh, turing panasaran, hayang geura nyaho tungtungna."
Barabat Juarta nuluyteun caritana:
"Satabeh omongan anu di luar teh, satur anu henteu di harewosteun mah, tu turing tedenge tetela pisan. Malah tacida turing atohna barang ngadenge omongan kieu, "Ah, sageuy wayah kiwari tur sakieu jemplingna aya nu nyaring. Geura danguteun tab, teretna oge mani pating salegor."
"Enya," tembal nu saurang deui, "ngan ulah tarit teuing bae, nyaritana, sanajan jarempe oge."
"Atuh tantenan bae, gamparan, teu diemutan oge, abdi moal burung atos-atos, tawantos rasiah ageng. "
Jep deui eta jalma teh rarepeh. Heuleut sapanyeupahan lilana, gerendeng deui tadenge, potna, "Sanes kitu, tumaha ayeuna matsad gamparan teh; bade teras ngajalanteun ieu pertawis atanapi bade ngilari heula lotet anu ical tea?"
"Ah teu nyaho teuing atuh, da ieu pipikiran tami teu pararuguh. Ari ret neangan heula lotet, ta mana neanganana, da teu puguh di mana ragragna, tatambah-tambah tapan ayeuna teh peuting . Keun bae ah, entong dipikir panjang pertara eta mah, ayeuna tami ret nanya sakali deui. Sidit eta Jelema teh marondotna di warung ieu?"
"Gamparan teh teu percanten?" tembal nu saurang.
"tiin , ari teu percaya onaman, ngan hayang tetela bae."
"Abdi nanggel yen moal lepat, margi tadi siang tu abdi tatingal, marenehanana araya di dieu ."
"Sukur atuh ari bener mah. Tapi tumaha peuting isuk tira-tirana batal marondot deui di dieu?"
Nu ditanya nembalanana tu ngaharewos, nepi ta tu turing samasakali teu tadenge. Ti dinya mah jep bae teu tadenge deui, tawasna bae ngaromongna diterusteun tu tingharewos. Nu masih tadenge tu turing ngan "eum" atawa "his", nandateun yen nu nyaritana aya tateuheul atawa tateu-panuju. Malah tu turing tadenge aya nu ngenjrag taneuh, tatsiran bae pohara keuheuleunana. Kuring tacida panasaranana, hayang nyaho naon maksudna eta jelema, tapi estu hanjatal pisan, reh omonganana teu tadenge tabeh."
Reg Juarta nyaritana eureun, tuluy ngaluarteun dompet wadah ududeun jeung tayu api tina satu bajuna, nyot udud. Demi Sarudin gawena ngahuleng bae, tawas aya nu teur dipitir. Heuleut sawatara lilana, pot manehna ngomong lalaunan, cara nu nanya kana dirina pribadi, potna, "Naha saba jelemana jeung naon pamatsudanana, bet tumulampreng ti peuting, tawas anu goreng tetad."
Geus kitu tuluy Sarudin malik ka Juarta bari ngomong, potna, "Nilik kana caritaanana nu tu Ata dicaritateun bieu, tawas-'bwasna eta jelema teh lain urang dieu. Jeung deui sangtaan turing di antara eta jelema, tangtu aya nu biasa di sebut, "gamparan", nya eta nu jeneng atawa beunghar."
"Bener," jawab Juarta, malah turing pribadi boga sangtaan yen eta teh pulisi anu teur ngintip tangtepeunana."
Omong Sarudin, "Nu saurang nerangteun, malah mananggung yen tangkepeunana teh mondot di warung, lain?"
"Tangkepeunana atawa batur pulisi, mun enya tea mah pulisi."
"Baruk batur pulisi?" cet Sarudin semu taget.
"Sugan sepion nu nyamur, milu ulubiung di warung."
"Ah, kuring mah teu pati ngandel, mate aya sepion-sepion titu. Mun tangkepeunana mah pantes bae, tieu geura sababna: Ti barang urang datang ta dieu, turing nenjo hiji jelema anu sarangkak-rengkakna ngahudang cangcaya hate turing. Kamari tu turing ditanyakeun ta tukang warung ngaranna jeung lembuma eta jelema. Ku manehna dicaritateun ta turing, yen eta jelema ngaranna Surasik, lembuma rada jauh ti dieu; sarta turing meunang tatrangan ti sababaraha jelema, yen manehna teh jelema jahat, malah dibuina oge cenah geus sababaraha tali, Iantaran ngabongtar."
Cek Juarta bari unggut-unggutan, "Euh tutan eta teh jelema
Diarah pati 4 49 jahat. Sameureun teuing sakitu matak teu resepna, keur goreng patut teh jeung kecut, haseum budi, tungi sagala aya."
Omong Sarudin bari rada imut, "Bener pisan kitu, nya nu kitu nu asup kana paribasa teu jauh ti tihang juru, teu anggang ti tihang tengah teh, estu ninggang kana kekecrak. Coba bae geuning omonganana oge anu kadenge ku urang kamari, sakitu ngahinana ka urang, tayohna bae pedah urang boga karep hayang mikat titiran nu geus ngajengkelkeun ka tukang mikat nu ti hareula, malah bisa jadi ka manehna pribadi, turug-turug urang mah meureun kataksirna ku eta jelema, euweuh ulat pibisaeun meunangkeun, da puguh teu jiga bakuna kana mikat.''
"Enya," jawab Juarta, "nu matak turing mah teu kendat-kendat neneda ka Nu Kawasa, muga-muga eta manuk sing beunang ku urang.''
"Paneda turing oge nya kitu. Jeung deui mun beunang tea mah ku urang, tada teuing bae urang dieu karageteunana.''
Naha karageteun?"
"Kapan geuning, ari cek kapercayaanana mah, eta titiran teh moal beunang ku sambarangan jelema."
"Euh enya," jawab Juarta bari imut.
Ti dinya jung Sarudin nangtung. Barang manehna ngalengkah, rek nyarande kana tangkal kihujan, bet aya nu katincak, tuluy dikoreh-koreh ku suku, gorehel bae aya loket nyusup dina jukut, kop dicokot bari diilikan dibulak-balik. Sajeroning nitenan loket teh, ari angenna mah teu weleh ratug, reuwas pacampur jeung kaget, sarta inget kana caritaan Juarta.
Ku Juarta katenjoeun tuluy disampeurkeun bari ngomong, "Naon, Din?"
Sarudin teu nembalan naon-naon, ongkoh-ongkoh bae ngajanteng bari mulak-malik loket, tuluy dibuka saeutik, jepret deui ditutup bari bangun tambah reuwas, ret nenjo ka Juarta. Sakedapan eta anu dua jelema pahuleng-huleng bae bari sili pencrong. Sanggeus lila kakara Juarta nanya, "Naon eusina, Din?"
"Duit," jawabna bari nyamp<:urkeun ka Juarta, jepret loket dibuka, ditembongkeun eusina, pek ditutupkeun deui, pok ngomong lalaunan, "Boa-boa loket ieu, nu disebut-sebut ku jelema peuting tadi teh, nya?"
Juarta ngahuleng sakeudeung, geus kitu pok ngajawab, "Enya, boa eta, heug loketna ge sakitu alusna.''
"Mun enya teh ieu, loket nu leungit tea, kumaha mikeunna ka nu bogana, heug orang mah teu nyaho jelemana."
"Lain kitu, ayeuna mah kieu bae geura. leu perkara ulah waka · digeruhkeun, rasiahkeun bae heulaanan. lngetan kuring tangtu orang bakal papanggih jeung nu bogana, sarta dimana geus amprok, orang gancang bikeun. Demi ayeuna eta loket katut eusina pesakan bae ku Udin, tapi mangkahade, masing ati-ati jeung ulah mindeng teuing ngalaan baju."
Sarudin bangun anu kurang rem pug kana kahayang Juarta teh, pot. manehna nyarita, "Ari kahayang turing mah lain kitu."
"Kumaha?"
''Rasa turing Iamon ieu loket dibabawa ku turing, matak rea kahariwang, moal jongjon. Salilana ieu barang aya di kuring, tangtu turing moal ngeunah pipikiran, moal tibra sare, damelang jeung sumoreang kana barang bator. Leuheung meueus Iamon nu leungiteun teh gancang papanggih jeung orang, kumaha lamun henteu, meureun matak ridu. Turug-turug ari nyekel duit tea gede pisan pibahyaeunana, darareukeut kana picilakaeun. Mending mun duit orang onaman, cilaka ge moal aya nu majar kumaha. Ku lantaran eta leuwih hade, orang titipkeun bae ka nu wajibna nyekel ieu loket katut eusina di dayeuh."
"Ih atuh ari kitu mah teu rem pug jeung turing."
Ngadenge omongan Juarta kitu, Sarudin gogodeg, lantaran kaget, sangkaanana tangtu Juarta hayangeun miboga kana eta eusi loket, tuluy nanya, "Naha kumaha maksud Ata teh?"
"Ari kahayang turing, anu matak eta duit kudu dicekel ku Udin teh, sangkan orang nyaho saba jelemana anu boga. Eta anu boga, tangtu jelema anu cacarita di pongpok warung peuting tadi tea. Engke samemeh orang arindit mikat, orang nyarita heula ka tukang warung, menta dipangngawaskeun, bisi aya jelema datang ka lebah dieu, ku manehna kudu dijangjian, supaya engke pasosore datang ka warung, aya nu boga badamikeuneun perkara penting, kituh."
"Kumaha Iamon aya jelema anu ngalantung ka lebah dieu, tapi lain anu dimaksud ku orang, tuluy ku tukang warung dijangjian, beg engke sore datang ka warung, rek kumaha pilampaheun?"
"Ah, gampang, kumaha engke bae."
Jadi Ata teh mananggung yen moal ngerakeun mtm kajadian anu sarupa kitu?"
Nanggung." ·
Arl kitu onaman nya karl kumaha behna bae."
Padahal Sarudin ngomong kitu soteh ngan ngayunkeun ka Juarta bae, da ari dina pikirna mah, moal nurutkeun kahayang batuma, rek teras ngalampahkeun sakumaha pamanggihna tea bae.
Cet Juarta, "Tangtu pisan urang kudu pada nyaho kana eusina eta lotet, mun duit kudu pada nyaho sabaraha-sabarahana.''
Ngadenge omongan kitu, jot deui hate Sarudin timburu ka Juarta, cek pikirna, "Naon maksudna Juarta?"
"Ta," cenah, "rasa kuring ieu loket teu kudu dibuka, sumawonna dibUang eusina, eta kurang hade."
Dicaritaan kitu teh, Juarta bangun kacida teu ngeunaheunana, ngahuleng bae bari mencrong ka Sarudin. Ku Sarudin oge kajudi, yen omongan manehna teh pikateungeunaheun. Manehanana pohara kaduhungeunana, dumeh geus muka eta loket jeung nganyahokeun eusina. Tadina estu rasa mokaha pisan, teu ngira dieusi duit, paingan teuing saur guru, "utah sok mokahaan." Pamikirna, da lamun ku manehna teu dibuka mah, moal enya Juarta nanyakeun eusina, sumawonna hayangeun milang. Ngomong di jero atina, '' Ah, keun bae da geus salah aing, bongan tadi wani-wani muka eta loket, jeung bongan aing ngomong teh nyogok, pikanyerieun batur, heug bae Juarta teu ngeunaheun hatena. Ayeuna mah rek dibikeun bae ieu loket teh, sina dibilang eusina da kitu kahayangna; bisi katutuluyan nyerieunana."
Geus kitu song eta loket diasongkeun ka Juarta bari ngomong Jumah-lameh ngalap hatena, pokna, "Parandene kitu, ari katimbang perlu mah, nya hade bilang bae ku Ata, kuring nu nyaksianana. Heh, ieu loketna, geura bukal"
Ku Juarta gancang ditampanan, tuluy dibuka, eusina kabeh dikaluarkeun, bet uang keretas jeung hiji bungkusan leutik, dirapet dihade-hade, bangunna jiga amplop surat, ngan ieu mah kacida leutikna, ukur asup kana loket. Pek uang keretasna ku Juarta dibilang aya salapan lambar nu f 50; genep lambar nu f 25. sawelas lambar nu f 10 jeung tujuh lambar nu f 5,-
0mong Juarta, "Kawas-kawas jelema beunghar nu boga ieu loket teh, nya? Jumlahna ieu duit teu kurang teu Jeuwih f 745."
"Enya, walon Sarudin.
Deml bungkus nu jiga amplop tea mah, ku Juarta teu dikieu-kieu, uaaaeus diiJthn mah terus bae diasupkeun deui jeung uang keretasna kana lotet. Sanggeus eta lotet ditutupteun, geus retep saperti tadi, song diasongteun deui ka Sarudin. Mimitina mah tu Sarudin teu ditampanan, basana, "Hadena mah terus bae ampihan tu Ata."
Kadengeeun oge tu Juarta, teu pati dihartiteun, omongan Sarudin teh, hantem bae ngasong-ngasong eta loket, nya tungtungna mah daeteun Sarudin nampanan.
Kacaritateun dina eta tambatan balong, teu jauh tina batu tempat Sarudin jeung Juarta tea, aya sababaraha dapuran tiwu jeung dapuran cau. Harita aya hiji budat ngadedempes di balit dapuran tiwu anu pangdeuteutna kana tangkal tihujan, nu di handapeunana aya batu tea; ulatna bangun anu sieuneun katembong tu nu teur ngawarangtong. Cicingna di dinya teh geus pirang-pirang lilana, nya eta ti barang manehna nenjo Sarudin jeung Juarta araya dina batu. Datangna b dinya sapandeurieun anu duaan, sarta bari riritipan, salungtar-salingter antara dapuran-dapuran cau. Ku Sarudin jeung Juarta teu katarangen, yen di dinya aya budat, sarta teu nyarahoeun yen ta maranehanana aya nu ngintip jeung omonganana aya nu ngadengekeun. Rarasanana mah asa ngan duaan bae di dinya teh. Ku lantaran eta ongtoh-ongtoh bae silih · tempas cacarita, da teu boga sangb tea. Sanggeus beurang, geus ret bijil panonpoe, tatara maranehanana eureun ngawarangtongna. Sarudin ngajanteng nyanghareup ngetan, bari nangteup harigu, nyarande kana tangtal tihujan; demi Juarta ngadaweung ngabangbang areuy dina luhur batu tea.
Waas telar pacampur jeung sedih, titingalan caraang lalenglang, langit ngagulimeng ngemplong, biru pangirut talbu, narit resmi ngahudang sari, di wetan cahya hibar, tanda surya lungsur, meletet aret ta luar, tingarendat udat cahya tatingali, waas lir dina gam bar.
Ujang Udin pikirna kaseuit, ningal sawah upluk-aplak lega, hunyuma pating arenclok, barang ningal ka kidul, gunung luhur nanjeur ka langit, Gunung Burangrang tea, jeung Tangkubanprahu, ngajega estu tohaga, jauh pisan jeung hunyur anu laleutik, parentul tengah sawah.
Bet ras inget ka omongan aki, paribasa bangsa pamohalan, anu ngandung maksud hade, hunyur mandean gunung, estu bangga reujeung mustail, tina jauh bedana, nya teguh nya luhur, hunyur teu ngarampa awak, Udin maiik ngalirik diri pribadi, malindes ka sorangan.
"Hayu, Din orang baralik ka warung, bisi beurang teuing indit mikat," omong Juarta.
Sarudin ngarenjag, lantaran harita teh manehna mah teur jararauh pikiran, nyipta nu anggang ti dinya, surup kana sisindiran pikir piit bati seuri, toleang ta lebah jurang, pikir ngait ti pandeuri, nyoreang ta nu saurang.
"Hayu atuh," jawabna.
Geus kitu Ieos baralik. Barang daratang ka warung, geus tiiseun, nu ret marikat geus arindit, nu ret nyaraba nya kitu teneh. Nu aya di dinya ngan tutang warung awewe-lalakina jeung sababaraha orang nu teur dalahar. Sarudin ngagupayan tutang warung lalaki ka nu singkur, ret dibadamian dititah ngawasteun jelema nu datang kana lebah tangkal kihujan tea, nurutkeun tahayangna Juarta; bari sakalian menta disadiakeun pibeteleun mikat, da ari dahar heula mah, teu tuman mumulut isut-isut, biasana oge dahar teh sok tengah poe,ari iaut-isut mah ngan utur nginum.
Gancangna sanggeus sadia, jung Sarudin jeung Juarta arindit. Kabeneran gok di jalan amprok jeung nu rek ka kebon. Pok Sarudin nanya ka eta jelema, nanyakeun lebah-lebahna titiran nu jadi huron. Demi jawabna eta jelema, lamun rek ngajugjug ka tempat manuk mah leuwih hade bareng bae jeung manehna, sabab eta tempat teh cenah jauh tina kebonna. Atuh terus bae Sarudin jeung Juarta bareng jeung eta jalma. Teu lila laleumpangna geus anjog ka Citarum, tuluy mareuntas. Panonpoe beuki lila, beuki luhur. Sarudin jeung Juarta nyarimpang kana jalan satapak, panuduhan jalma anu tadi tea. Kenca-katuhueunana kebon-kebon, sakapeung-kapeungeun meuntas wahangan, anu cukangna awi beunang ngarangkepkeun dua - tilu leunjeur. ·
Pikiran Sarudin teu weleh-weleh kaget, lantaran cek tukang warung mah tempat manuk teh teu sakumaha anggangna ti warung, ari buktina ti walungan oge geus pirang-pirang jauhna, leumpangna geus meh sajam. Pok manehna nanya ka nu bareng tea, "Kang, tebih keneh ti dieu?"
Tembalna, ''Ti dieu mah parantos caket. Tab di tonggoh simpanganana.''
Heuleut sawatara menit lilana, jol maranehanana daratang kana hiji tegal nu pohara legana wani ngaplak. Nu jadi dina eta tegal, ngan jukut jeung jarong, tangkal kaina mah teu sakumaha reana, tingarentang hiji dua, kitu ge teu galede.
Di beulah kalerna, katenjoeun ku Sarudin aya kebon awi. Nurutkeuncaritaan eta jalma, nya di kebon awi eta ayana titiran huron teh, malah cenah ayeuna oge moat boa geus aya tukang mikat nu geus masangkeun pamikatanana di dinya .
Sanggeus nuduhkeun kitu mah, Ieos eta jalma teh indit ti dinya, rek ka kebonna. Demi Sarudin jeung Juarta, ku manehna ditinggalkeun di tegal, sabab jalanna nu bakal disorang ku maranehanana mah, mengkol ka beulah katuhu mapay-mapay sisi tegal .
Barang keur jongjon Sarudin leumpang, ret ngareret ka lebak kana lebah jalan nu kasorang tadi, reg bae ngarandeg, kabengbat · ku tetenjoan, ngemplong teu aya aling-alingna, tegesing pikawaaseun. Walungan katembong atra, rungkal-ringkel siga oray eukeur meuntas, caina pating gurilap, ruak-reok ririakan, katojo ku panonpu. Sisi-sisina jaregjeg tangkal kai gedeleutik; sawareh dahanna nu gomplok pinuh ku daun, ngaroyom kana cai, mun mungguh katingali ku nu keur birabi, jiga pisan putri mandi, btembong tetela pisan, lantaraD siga deuteut di hareupeun, padabalmab tembonggelor.
Keur titu soloyong aya parabu, ti girang maju ka hilir, culak-celak di tengab cal nu pating rariak tea, nu tarumpakna henteu katingal rupana tina bawaning jauhna.
Ka hilirna Citarum teh ngaliwatan pasawahan anu pohara legana ngiplit-ngaplak satungtung tenjo parena sumedeng koneng, tengah-tengahna tingarenclo hunyur-hunyur, tingrunggunuk lembur-lembur jiga di tengah-tengah sagara emas.
Sarudin estu anteng pisan nenjona ka lebak, katenjona mani teu beda jeung area, ngajengjen teu usik-usik, leungeun nanangkeup barigu, beungeut kerung, panonna teu ngiceup-ngiceup, olohok matasimeuteun. Pipikiranana mah duka teuing geus di mana.
Manehna ngarenjag, barang ngadenge nu nyeluk-nyeluk ti kajauhan. Ari dilieuk manahoreng Juarta, leumpangna geus jauh. Atuh terus manehna leumpang gesat-gesut, nyusul batuma, teu nolih kana tetenjoan anu sakitu narikna kana hatena, da sieuneun katinggaleun.
Beuki lila laleumpangna beuki deukeut kana tegal awi tea. Ti kajauhan dina handapeun awi katarenjuun aya hiji jalma keur cinutrung, bari ngawas-ngawas tataheunanana. Manuk pamikatna nya teu wudu beger , teu eureun-eureun disada, jontrotna teu kendat-kendat nototan.
Sarudin telik pisan ngilik-ngilik manuk anu dipikatna, sabab ingetanana tangtu titiran anu kabejakeun gede sorana tea. Ari titiran mah nya rea, dina puncak gombong anu pangjangkungna mani reuteum nu keur areunteup, dihantem didedengekeun, sugan aya anu gede sorana, bet euweuh. Tuluy maranehanana arasup kana eta kebon awi, beuki tengah, beuki tengah, bari dangdak-dengdek ngadengekeun sora titiran. Sakur anu kadenge mah euweuh nu kataksir hade sorana, sarua bae jeung titiran biasa.
Omong Sarudin , "Ta , kunng mah kacida salempangna hate, inggis sieun beja teh bohong, pantesna manuk teh taya buktina, da geuning nu mikat oge ari cek beja mah pohara reana, buktina ngan ukur saurang duaan bae, nya eta anu ngarereb di warung tea . Katurug-turug geus satieu lilana urang ngintip-ngintip, bet titiranana mah can kapanggih kelleb bae. ,,
Walon Juarta, "Enya_ Tapi urang utah gampang ngabohongkeun W. beja, bisi engke manukna kapanggih ku urang. Jeung deui moal boa, euweub soteh nu maritat, dumeh jengkel tea, beg bae leeh, balikna Iengoh, embungeun malikan deui. Ayeuna mah hayu anggur orang ngider, sugan moal sakqmaha legana ieu kebon teh, malak mandar bae bpanggih.''
"Tapi," omong Sarudin, "cing teges-teges, tub, nu cinutrung deukeut dapuran awt teh saba? Gawena ngan tatanggahan bae, bari alak-alik kana taheunanana.''
Sarudin jeung Juarta tingtarempo neges-neges anu keur cinutrung, tuluy rada tnranggah, narenjo manuk anu keur diawas-awas ku eta jelema.
Juarta ngadeukeutan ka Sarudin, tuluy noel bari ngaharewos, "Surasik keur ngawas-ngawas pikatanana."
Jawab Sarudin, "Moal salah itu, manuk nu hade sorana teb ..••..... tub geuning hihiberan lubureun tataheunanana Surasik."
"Enya," walon Juarta bari imut semu atoh.
"Tub, nyirorot ayeuna mah hibema," omong Sarudin bari Ulpll· na ratug, marubnana eta titiran ret eunteup kana Ieugeut plbtaD Surasik, padahal kana puncak awi tali, bari tuluy disada.
"Tab dengekeun soranal sadana mah "langketekung" aeaaJDI, omong Juarta .
Cek Sarudin, "Enya. Jeong sidik sorana gede, teu salah beja teb; turing mah saumur dumelah, kabra ayeuna manggih titiran ana IOnDA sakitu gedena jeung sakitu ngareunahna.''
"Komo kuring mah, anu arang pisan manggih manuk nu rada bade oge," omong Juarta. "Lain kitu, dimana orang naheunkeun leugeut teh? Cing haju atuh, orang buru-buru."
"Uiah gurunggusub teu puguh, "jawab Sarudin, "kudo dipitir heula pihadeeunana, tempatna kudo milihan anu mindeng kaliwatann• ku eta manuk."
Geus kitu tuluy maraju deui, beuki nengah.Teu lila geus IDUlggih tempatna nu hade; prak masangkeun pikatanana terus ditabeunkeun. Geus kitu terus Sarudin jeung Juarta nyaringkah, ret ngarawuteun ti nu rada jaub.
Pamikatna estu beger, kawantu bakuna dipake pamikat jontNtna ngeoran, bangun ngahatean nu bogana
Sarudin jeung Juarta tingtarempo. narempoan sugan titiraD buroD teh hiber deukeut-deukeut ka dinya, tapi kalah nyeri beubeuaa sosonggeteun, dihantem diilik-ilik teh teu aya bae. Deredeg Sarudill lumpat kana hiji bunyur nu teu jaub ti dinya. Eta bunyur nya rada lubur oge, nepi b Iamon nangtung di luburna teh bisa awas b lebab Surasik, tapi ngan lebab-lebabna bae, da ari jelemana mab bhalangan.
Sanggeus Sarudin aya dina hunyur, beh bae manuk titiran teh btenjo celak-celak, eunteup keneb dina puncak awi tali, deukeut tatabeunan Surasik tea. Disadana kawas taya kendatna, da ku Sarudin oge kadengeeun, tapi tiap bawar-hawar, maklum rada jaub.
Juarta lumpat kana hunyur nyampeurkeun Sarudin bari nanya, pokna, "Ti dinya teh awas kana tatabeunan urang?"
"St," cek Sarudin, bari curukna diantelkeun kana biwir, ny..-ek ngomong ka Juarta, panonna mureleng mencrong manuk nu keur hiber. Manaboreng titiran nu tadi eunteup dina awi tali tea, hiber nuju ka lebab manehanana, sarta beuki lila beuki deukeut.
Geus lain dikieuna bae ratugna angen Juarta, komo barang katenjoeun eunteupna eta manuk dina puncak awi deukeut pikatanana mah. P&mikatdisadana beuki beger, jontrotna nya kitu keneh, tegesing matat reugreug kana hate dunungan.
Juarta geus teu ngeunabeun cicing, sukuna mindeng nenjrag taneub, leungeun duanana dipeureupkeun, buntuna kekereketan, panonna teu ngiceup-ngieeup, hatena pobara salempangeunana, sieun eta manuk "nu ngageugeub Citarum" tea hiber deui jaub ti dinya.
Demi Sarudin mab sabalikna ti kitu, teger bae ayem teu aya robab-robabna, sumawonna mun dipake teu ngeunab cicing, lantaran hal anu sarupa kitu teh, pikeun manehna mab lain perkara aneh, dumeh geus mindeng ngarandapan, ngan ieu mah aya leuwihna saeutik, pedab titiran anu geus kasebut ngajengkelkeun, ngabosenkeun jeung nurutkeun omongan tukang warung magar moal beunang ku sambarangan jelema. Tapi eta oge matak robah kana kaayaan hate Sarudin.
Keur kitu geleber titiran teh hiber . Panenjona Sarudin jeung Juarta terus nuturkeun hibema titiran . Nya kitu deui pipikiranana, gulung, kumpul jadi hiji kana eta titiran. Mimitina mah maranehanana rada harandeueuleun, tapi barang katarenjoeun, yen eta titiran eunteup deu_i dina puncak awi nu leuwih deukeut kana tatabeunanana, bray bae budina calenghar deui.
Teu sakumaba lilana, geleber deui eta titiran hiber. Angenna Juarta beuki ratug, manf tawas tutunggulan, nenjo titiran hibema nyirorot lempeng b.-a leugeut; beuki deukeut, beuki deukeut, tungtungna teup bae euatecp dina leugeut. Garapakl garapakl geleberl eta titiran hiber boa, euweub soteh nu marikat, dumeh jengtel tea, beg bae leeh, balitna lengoh, embungeun matitan deui. Ayeuna mah hayu anggur orang ngider, sugan moat satumaha legana ieu tebon teh, matat mandar bae kapanggih."
"Tapi," omong Sarudin, "cing teges-teges, tub, nu cinutrung deuteut dapuran awt teh saba? Gawena ngan tatanggahan bae, bari atat-alit kana taheunanana.''
Sarudin jeung Juarta tingtarempo neges-neges anu teor cinutrung, tuluy rada taranggah, narenjo manut anu teor diawas-awas tu eta jelema.
Juarta ngadeuteutan ta Sarudin, tuluy noel bari ngaharewos, ''Surasit teor ngawas-ngawas pitatanana."
Jawab Sarudin, "Moat satah itu, manut nu hade sorana teb •..•••••• tub geuning hihiberan lubureun tataheunanana Sorasit."
"Enya," waton Juarta bari imut semu atoh.
"Tub, nyirorot ayeuna mah hiberna," omong Sarudin but anaeana ratug, marutanana eta titiran ret eunteup kana leugeut plbtaD Sorasit, padahat kana puncat awi tali, bari tuluy disada.
"Tab dengeteun soranal sadana mah "langketetung'' aeaaJaa, omong Juarta.
Cet Sarudin, "Enya. Jeong sidit sorana gede, teu salah beja teh: turing mah saumur dumelah, tatara ayeuna manggih titiran ana IOI'Uia satitu gedena jeung satitu ngareunahna. ''
"Komo turing mah, anu arang pisan manggih manuk nu rada bade oge," omong Juarta. "Lain titu, dimana orang naheunkeun leugeut teh? Cing haju atuh, orang buru-buru."
"utah gurunggusub teu puguh, "jawab Sarudin, "kudu dipikir heula pihadeeunana, tempatna tudu milihan anu mindeng taliwatenana tu eta manut."
Geus titu tuluy maraju deui, beuti nengah .Teu lila geus manggih tempatna nu hade; prat masangteun pitatanana terus ditaheuDkeun. Geus titu terus Sarudin jeung Juarta nyaringkah, ret ngarawuteun ti nu rada jaub.
Pamitatna estu beger, tawantu batuna dipate pamitat joatlotn& ngeoran, bangun ngahatean nu bogana
Sarudin jeung Juarta tingtarempo, narempoan sugan titiraD barall teh hiber deuteut-deuteut ta dinya, tapi tatah nyeri beubeaaa sosonggeteun, dihantem diilit-ilit teb teu aya bae. Deredeg s.adiD lumpat kana hiji hunyur nu teu jauh ti dinya. Eta hunyur nya rada luhur oge, nepi b Iamon nangtung di luhurna teh bisa awas b lebah Surasik, tapi ngan lebah-lebahna bae, da ari jelemana mah bhalangan.
Sanggeus Sarudin aya dina hunyur, beh bae manut titiran teh katenjo celak-celak, eunteup keneh dina puncak awi tali, deuteut tataheunan Surasit tea. Disadana bwas taya kendatna, da tu Sarudin oge tadengeeun, tapi tiap hawar-hawar, matlum rada jauh.
Juarta lumpat kana hunyur nyampeurkeun Sarudin bari nanya, potna, "Ti dinya teh awas kana tataheunan orang?"
"St," cek Sarudin, bari curutna diantelkeun kana biwir, nyarek ngomong b Juarta, panonna mureleng mencrong manut nu keur hiber. Manahoreng titiran nu tadi eunteup dina awi tali tea, hiber nuju b lebah manehanana, sarta beuti lila beuti deuteut.
Geus lain ditieuna bae ratugna angen Juarta, komo barang btenjoeun eunteupna eta manut dina puncak awi deuteut pitatanana nuah. Pamitat disadana beuti beger, jontrotna nya titu keneh, tegesing matak reugreug kana hate dunungan.
Juarta geus teu ngeunaheun cicing, sutuna mindeng nenjrag taneuh, leungeun duanana dipeureupkeun, huntuna kekereketan, panonna teu ngiceup-ngiceup, hatena pohara salempangeunana, sieun eta manut "nu ngageugeuh Citarum" tea hiber deui jauh ti dinya.
Demj Sarudin mah sabalitna ti titu, teger bae ayem · teu aya robah-robahna, sumawonna mun dipake teu ngeunah cicing, lantaran hal anu sarupa kitu teh, piteun manehna mah lain perkara aneh, dumeh geus mindeng ngarandapan, ngan ieu mah aya leuwihna saeutit, pedah titiran anu geus kasebut ngajengkelkeun, ngabosenteun jeung nurutkeun omongan tutang warung magar moat beunang ku sambarangan jelema. Tapi eta oge matat robah kana kaayaan hate Sarudin.
Keur kitu geleber titiran teh hiber. Panenjona Sarudin jeung Juarta terus nuturkeun hibema titiran. Nya kitu deui pipitiranana, gulung, kumpul jadi hiji kana eta titiran. Mimitina mah maranehanana rada harandeueuleun, tapi barang katarenjoeun, yen eta titiran eunteup deui dina puncak awi nu leuwih deukeut kana tataheunanana, bray bae budina calenghar deui.
Teu sakumaha lilana, geleber deui eta titiran hiber. Angenna Juarta beuti ratug, mani tawas tutunggulan, nenjo titiran hibema nyirorot lempeng ka.,a leugeut; beuti deuteut, beuti deuteut, tungtungna teup bae euntecp dina leugeut. Garapatl garapatl geleberl eta titiran hiber deui, rada ngajauhan. Buluna aya sababaraha lamber nu tingaleun dina leugeut.
"Aduuhl" omong Juarta bari meubeutkeunmaneh kana taneuh, lantaran handeueul anu taya babandinganana.
Sarudin ngembang kadu, olohok mata simeuteun, tina rarasaanana asa geus kop bae manehna nyokot eta manuk tina leugeutna, kari-kari leupas deui, asa aya bagja teu daulat.
Hiberna eta titiran rada ngajauhan, tapi henteu ari jauh pisan mah.
Heuleut sawatara lilana, geleber aya deui titiran sejen hiber Ita lebah dinya. leu mah estu dolog pisan, cle bae eunteup kana leugeut, gurawil ngagurawil, teu bisaeun leupas deui sanajan gaguapakan oge. Gancang ku Juarta diburu, dilaan tina leugeutna. Demi Sarudin mah teu pipilueun, da ongkoh-ongkoh bae ngawaskeun titiran nu tadi tea, nu geus eunteup dina puncak awi.
Pikatanana ku J uarta geus ditaheunkeun deui.
Pirang-pirang lilana eta titiran teu daekeun nyampeurkeun deui. Sakitu pamikat nu Sarudin teu pisan eureun disada teh, ari titiran eta mah cicing bae dina puncak awi tea.
Taheunan Sarudin teh ari kana manuk biasa mah teu wudu bangen. Harita oge gampang naker meunangkeun opat bae mah.
Keur kitu geleber manuk titiran anu tadi teh hiber tina tempat eunteupna, nyampeurkeun kana lebah taheunan Sarudin, teup eunteup dina awi nu deukeut pisan kana tataheunan. Juarta geus lain dikieuna bae bungaheunana, tapi baur geregetun, hayang geura nyaho kumaha tungtungna, jeung kacida keuheuleunana pedah tadi dipangleupaskeun teh.
Teu kanyahoan deui, ujug-ujug geleber bae eta titiran teh hiber tina tempat eunteupna, tawas aya kasieunna.
Sarudin jeung Juarta tingtarempo kana handapeun awi, beh bae katarenjoeun, Surasik keur naheunkeun pikatanana, direndengkeun jeung tataheunan Sarudin.
Nenjo lalampahan Surasik kitu, rey Juarta bijil amarahna, geus teu aya kasabaranana, ceulina asak lir digelang, panonna beureum tawas beusi · atah beuleum, huntuna kekereketan, tuluy nyampeurkeun Ita Surasik bari ngomong sugal, cara nu kausap setan. Nu keur napsu, ngambek ka nu dugal, atuh kukuk sumpung dilawanan dada leway, itu burung ieu palung, ger bae pasea parea-rea omong, silih cacarekan tawas budak.
Ngan hadena bae euweuh anu marawa pakarang, jadi teu pati hariwang.
Demi Sarudin mimitina mah olohok bae nenjo nu pasea teh. Manehna ge teu kira-kira handeueuleunana nenjo titiranana hiber deui, ngajauhan tataheunanana teh, sarta teu kurang-kurang keuheuleunana ka Surasik, asa di pegatkeun kasukan, tapi ari nepi ka nyarekah mah henteu, sanajan aya pinapsueun oge, sabisa-bisa ditahan bae, henteu dikedalkeun. Jeung ongkoh, manehna mah tawas teu tuman papaseaan teh, da adatna sot daet eleh sungtan meunang, ngukuhan paribasa "eleh moal paeh, meunang moal beunghar." Tuluy manehna nyampeurteun ta nu teur pasea tea, budina bear, teu nembongteun semu tecut atawa tateuheul. Pet Juarta ditoel dititah nyingtah, ari manehna terus nurunteun taheunanana prat dicuculan, bari teu ngomong satemet.
Gemeseunana Surasik geus lain dikieuna bae.
Manehna teu eureun-eureun gegelendeng, nyaretan latlat dasar. Juarta aret males nyaretan, tapi tu Sarudin gancang diisarahan tu ticeup, nyaret ngalawan atawa nyaretan. Bubuhan Juarta tu Sarudin teh sieuneun jeung eraeun, jep bae repeh teu ngomong naon-naon, amarahna rada lempes, napsuna Ieier, awatna teu ngagidir teuing, da percayajeung nurut ta Sarudin. Dicarekan teh api-api teu tadenge bae.
Tayoh titu, ari watet jelema turang saeundan; diantep teh lain repeh, talah beuti ngecebret, nyaretan beat tadaet, tapi ayeuna mah lain nyaretan Juarta, jadi malik Ita nu nyapih.
Demi Sarudin tea, bener oge lain anat menat, turug-turug manehna pribadi oge ngan ukur tutang ulin, tutang nganteur tasutaanana, tapi harkatna mah euweuh bedana jeung anak pangkat atawa anat nu beunghar; di lembuma diarajenan jeung pada mitaera. Geus puguh tu sasamana, dalah tu saluhureunana oge nya titu bae. Tara aya nu ngabaeudan, sumawonna nu nyaretan.
Ku lantaran eta, ngadenge panyaretan Surasik anu satitu latlat-dasarna teh, teu aya bedana jeung ngadenge sora gelap. Leng bae manehna tapoetan, ngadadak teu pararuguh dedengean, teu pararuguh tetenjoan. Parabot mikat anu beunang nyuculan tea, kabeh ragragan tina leungeunna. Leuleus lungse, taya daya.
Katenjoeun tu Juarta geuwat diburu, pelt dicetelan leungeunna, ta-pi Sarudin gancang muntang kana tangkal awi, pikeun nahan bisi labuh, ari Juarta terus meresan parabot mikat.
Eukeur mah nenjo Sarudin geus teo bisa walataya, ngajengjen saperti area, katambah-tambah ngadenge Surasik nyaretan satitu nistana, atuh pudigdig bae Juarta bijil deui napsu, panas ngentab lir direrab, tapi ngan bati hate bae, da dikedalkeun mah era ku kagedean, sieun tu Sarudin disebut bubudateun. Ret manehna ngareret ka Surasik, bari ngadilat, bangun ijid liwat sating, pok ngomong lalaunan, tapi tawas lain dihaja, "Ey, sugan silaingmahjalma kurang saeundan."
Nenjo dilatna Juarta jeung ngadenge omonganana anu satitu matak peureusna, geus teo aya babandinganana bae ambekeunana Surasik teh, teo tata pasini deui, sirintil bae narajang ka Juarta. Tapi aneh, bet lain rek ngarontok, manahoreng ngarebut jontrot jeung susumpitan, tina leungeun Juarta. Sanggeus karebut, lung susumpitanana dialung-alungkeun ka nu rada jauh, ari jontrot tea dicekelan pageuh pisan.
Sarudin geus inget deui tina kapoekanana, pet ngagisik panon, ngusap beungeut sababaraha kali bari 'maca istigpar, terus luat-lieuk ngenca-ngatuhu, kawas anu hudang sare. Ret tu manehna tatenjo, Surasik keur ngeuteuweukjontrot anu manehna, ret deui ka Juarta, anu teur ngumpulkeun susumpitan. Sanggeus kumpul kabeh, pet Juarta nyampeurkeun ka Surasik, menta jontrot tea, tapi ku Surasit teo dibikeun, kalah tuluy diabuskeun kana kurung leutikna.
Hatena Sarudin rada salempangeun, inggis sieun tuluy garelut, turug-turug manehna nyahoeun pisan, yen adatna Juarta teh, teo paya manggih kangewa, babarian bujil napsu, gampang pisan amarahna. Tuluy nu keur ado hareupan teh disampeurteun, Juarta diisarahan sangkan nyingkah, ari manehna terus maju, nyampeurkeun ka Surasik, rek menta jontrot. Kahartina ku Surasik, Sarudin teh rek ngalawan, hayangeun gelut patutunggalan, nu matak nyingtahkeun Juarta oge. Atuh kop bae nyokot susumpitanana anu teo kapake, rek diteunggeulkeun ka Sarudin. Kabeneran ku Sarudin katewak, jeung bangun gampangeun naker ngarebutna oge, lung dialungkeun ka Juarta sina dicokot. Kop deui Surasik nyokot susumpitan sejen, terus diulangkeun deui, rek diteunggeulkeun ka Sarudin, tapi gagal, katewak deui bae ku nu rek diteunggeul teh.
Kitu bae gawena eta nu dua jelema teh, nepi ka susumpitan Surasit beat kabeh. Ari Sarudin mah samasatali euweuh pikiranana hayang males, da karepna ge ret menta jontrot anu manehna, lain ret gelut.
Juarta gawena ngan nenjokeun bae ti tajauhan, nganggap nu jangkung nu teu ngalawan, jeung nu dugal nu gede ambet.
Sanggeus euweuh piparaboteun, geus euweuh pisan cokoteun, sirintil bae Surasit narajang ta Sarudin, ret ngarontok, tapi Sarudin ritat pisan nyingcet ta gigir, atuh Surasit milepas, sukuna titajong kana tunggul awi, blit nangkuban, tarangna keuna kana biwirna jantowor, jeung pinuh tu taneuh.
Juarta ngagorowok, semu mupuas pokna, "Eh, ujang Asik, anu tasep, ulah tulem di dinya, eta panganggo bilih kotor.''
Sarudin mebmehan seuri ngadenge omongan Juarta kitu teh, terus malit bari nembongkeun tateu-panujuna jeung nyaret tu isarah, sangtan Juarta ulah ngomong deui kitu.
Sabot Surasik teur nyuuh keneh, gancang Sarudin muta turung leutit tea, nyokot jontrot anuna, tuluy dibiteun ta Juarta, sina diasupkeun kana turung leutit anu manehna. Ti dinya tuluy nyampeurkeun anu keur nyuuh, angtananana rek dihudangkeun, tapi Surasit taburu hudang manteo, nangtung bari rumanggieung, tawas anu hudang gering, leumpangna jumarigjeug jeung ingkud-ingkudan, nyerieun sutu nu titajong kana tunggul awi tea.
Ari geus kitu mah Sarudin teh bet watireun, gawena ngajanteng bae, melong nu teur leumpang rumanggieung jeung meus-meus brek diut bari nyetel suku, udah-aduh jeung humaregung nahan kanyeri. Tarangna diusap-usap, da bancunur kana batu tea, getih dina biwima disusutan. Watirl
Ku lantaran witireun tea, mimitina mah Sarudin hayangeun pisan nulungan Surasit, tapi barang disampeurkeun, Surasik bangun nguat-nguat maneh nyingtah, ngajauhan Sarudin. Ku sabab kitu, pobara handeueuleunana Sarudin teh. Geus kitu mah terus bae manehna nyampeurteun Juarta bari ngomong, "Ta, bikeun eta susumpitan Surasit teh, urang mah hayu anggur urang arindit. Entong diterusteun naheun pika tan di dieu.''
"Indit ka mana, Din?" omong Juarta.
''Tuturteun turing bae.''
n' dinya terus Juarta mikeun susumpita 1 .ea, ka nu bogana. Geus kitu jung arindit, ngajugjug kana tempat anu deukeut pisan ka tegal. Harita, nu dicaritakeun ku maranehanana, taya deui, ngan lalampahanana Sur&!':\, tabasangkalanana, kadugalanana, jeung katakaburan omongans ·.a, ari ayeuna ngaringkuk sorangan di handapeun awi, da bongan ret ditulungan teu daeteun.
Teu satumaha lilana, Sarudin jeung Juarta geus calinutrung deui, ngarawasteun tataheunanana ti kajauhan, bari murat bebetelan, da harita teh geus liwat tengah poe. Keur jongjon-jongjon dalahar, Jar Surasik ngaliwat ka deukeuteunana, taksiran rek batik, da parabot mikatna dipanggul. Leumpangna cingkud keneh, sirahna dibeber tu totopongna.
Heuleut sajam ti harita, jol aya dua jelema, datangna patuturut buntut, nyalampeurkeun nn teur calinutrung tea. Nu saurang dicalana pangsi hideung, dikampret, leungeunna gobroh, didudukuy Iaten jeung nyampaykeun totopong dina taktakna. Mun ditilik disidik-sidik jiga pisan pamaenan atawa palanturan, tukang "ngabuaya". Dedeganana teu jangkung teuing teu pendet teuing, pakulitanana hideung . Panon jero sarta beureum, tawas anu turang sare.
Demi nu saurang deui, sampingna samarenda, dikopeah buludru hideung, model pendet. Dedeg-pangadegna dedepe leutik, irung bangir, tumis ngajepret, halis ngajeler paeh. Mun ditilik dina pasemon jeung ulatna kawas jalma sabar, tapi gede wawanen.
Barang datang ka hareupeun Sarudin, nu dicalana pangsi tea hariweusweus ngomong ka Sarudin, ngomongkeun Surasik buru-buru batik, padahal can asar-asar acan, tawas aya burueun di lembur, atawa manehna katarajang gering.
Sarudin jeung Juarta teu nembalan naon-naon, ngaberetem bae, bari api-api nu teu pati ngadengekeun kana omongan eta jelema.
"Lain kitu, Jang," omong nu disamping Samarenda, sanggeus diut di hareupeun Sarudin, "Iamon eta titiran beunang tu Ujang, ical bae ka akang nyal Ku akang rek dikontanan moal dianjuk."
Omong nu dicalana pangsi, "Ketah, ulah, Jang, ulah dikabaturkeun, ari beunang ku Ujang mah, anggur ka akangkeun. Tah, duitnal Bisi teu percaya mah, kop cekel ku Ujangl" Bari ngomong kitu, eta jelema ngaluarkeun uang keretas dua lambar nu salambarna f 25, tina pasekna, dialungkeun ka hareupeun Sarudin, bangun anu mapanas ka nu disamping Samarenda.
Nu disamping Samarenda tea, selesep ngodot pesak, tuluy ngaluarkeun loket, jepret dibuka, pek ditonggengkeun, pluk tawas galede pisan pangajina, da m: katara ku Sarudin oge nu pangluarna, uang keretas f 40,-
Eta duit ku Sarudin ngan ukur direret tu juru panon, Sanajan hatena rada reuwas, nenjo gulungan uang keretas anu sakitu reana, tapi manebna embungeun nembongkeun pasemon anu ngaranjug atawa kaget. Omongna di jero atina, "leu jelema teh panas hate, kitu? Atawa bawaning ku bogoh kana manuk? Jeung enyaan maksudna teh, kitu? Atawa lulucon bae? Jeung deui da aing mah, najan butuh ku duit ge, moal ngajual manuk, mun beunang tea mah."
Geus kitu ret manehna ngareret ka nu ngaluarkeun gulungan uang keretas terus dipelong meunang sawatara jongjongan.
Ari anu dicalana pangsi, geuwat nyokot uang keretasna nu dua lambar tea, jung nangtung, Ieos indit ti dinya, teu puguh ka mana losna. Demi nu saurang deui, sanggeus nu dicalana pangsi tea euweuh, tuluy nyokot gulungan uang keretasna, diasongkeun ka Sarudin bari ngomong anca sarta matak kaharti pokna, '' J ang, kumaha ieu duit teh rek ditampa atawa moal?"
Jawab Sarudin, "Moal, M_argi eta titiran teu acan tangtos pikengingeun-henteuna ku abdi; sareng di kengingna oge, moal diical, da abdi hoyong miara.''
"Kajeun atuh ari moal mah," jawabna, bari terus duitna diabuskeun deui kana loketna, Ieos eta jelema nyingkah ti dinya.
Me ,....,.. uwatara lilaa, eta jelema clipelong bae tu Saadba. Y.erhu pollara Ilea•• r•••. latuaa c:ek puaikima, pang eta jelema · ...... b-,.. ................... Umbah lata, lain datana tampa ...., ....... .,. .......... - dinsi•hkean. Komo ieu mall bet .., • .,... tda .-dl balaa Je-a biji jelema au tagogna teu becla jeana t.aaB-.,.. Jaaa cbi. c:ek,.......... ayata eta jelema au daua, cia••• pa b dillJa tela. W. .S npnb manuk, tapi taData aya =+zvl.:jal.
Ke.r jMpa jo=ajrw tibl, bet jolt.e aya hiji jalma ayunF•'na b s..&a. tal ...,.._. ti - cletugna.Sanulin npreret b s--. ..... -.,. Upi tu manehna btenjoeun, JeD ........ --........... bm ........ beta jelema, banpaheaa ... illa!oiu
Ela jelmDa .... - .. poba, •• ADjean taagtos heran nillpli eta jdala- ..._tela, __ , SayUtaaa bdag oge, barana lliDpl • ...._ ¥"C Swwrmdia ..a. nda hena, bet siga jelema U1.J11r pis .....
Nan' • --...- eta jrlnu, Sanulin teu gancana-gncena ........... lauialaabar..Upitimahena, mWran jelema au duaan tea, ••· .............. .,a jdautea bnpboan ti mana dataniM ....--. ......,. •• tibL Alllh tambab-tambah bae henewMNl
tdafu..-lla, bbta Suadin nyarita b eta jelema,basana lema ada ay•il••• au dibawa nyarita, poba. ''Ta ........ W ,,_ -.;ean tda, npa tu ningali nu disampiDa Sew esda bee. Aaa tila, ajean mall tea hena ningali nu saurana deal ......... ,....;·· _
""& Hew."" ,;...a... '"-.P tariaa taaDa b manebna."
"s.lla...._ara&._ mebedu au mawi manehnadatanab ... , ..
"A,...a _. tal _.. tiua. aaanawi b payun aya wUioall au -11'•81i,i. ,._. aer• ... ea W iea b ajean.''
s 65
"Naha kinten-kintenna urang baris tepang deui, kituh?"
"Upami diparengkeun ku Allah pada aya umur mah, tangtos tiasa."
"Nuhun atuh upami kitu mah. Ari jenengan anjeun saba tea?"
"Ngaran turing?" cek eta jelema. "Eta oge satadina mah ku kuring moat diterangkeun; nanging upami katimbang perlu pisan mah, nya tiasa oge, asal ku anjeun dirasiahkeun heula. Ka payun, tangtos teu perlu dirasiahkeun, margi parantos sanes rasiah deui pangintenl Ngaran turing .............. Nari."
"Nari?" omong Sarudin bari kerung.
"Sumuhun .............. Nari," jawab etajelema bari rada imut. "Aeh kumaha, anjeun teresa nganteur turing sakedap?"
"Ka mana?"
"Ka dinya, ka lebak."
"Bade ngersakeun naon?"
"Henteu, aya perlu bae saeutik."
"Sae."
Geus kitu Ieos Sarudin jeung Nari arindit ti dinya maju ka lebat, leumpangna ngarendeng, cara anu geus loma bae. Samemeh indit, Sarudin ngomong heula ka Juarta, nitah nungguan tataheunanana jeung nyubayaan sangkan utah dijauhan teuing.
Teu sakumaha lilana, reg Sarudin jeung Nari ngarandeg, sabab di lebak aya hiji jelema keur leumpang, maju ka ditu, nukang ka maranehanana. Sihoreng eta jelema teh bet nu di samping Samarenda tea, leumpangna katara nepi ka legok, rundag-randeg henteu jongjon, jeung teu weleh luat-lieuk ngenca-ngatuhu, tawas aya nu diteangan, ata)V.a aya nu didagoan. _
Sarudin ditungtun ku Nari, dibawa nyalingker kana batik dapuran awi bari diharewosan, "Moallepat deui, engke urang batal ningal hiji kajadian di lebak."
Ditungtun teh Sarudin nurut bae, tapi papada kitu oge ari hatena mah banget heran, ngomong di jero pikima, "Kaanehan naon anu bakal kajadian di lebak teh? Pu ieu hate aing estu pinuh ku kaheranan. Mimitina tadi isuk-isuk aing ngadenge caritaan Juarta hal jelema nu pating gerendeng di pongpok warung, katumbu ku titimuan tina deukeut batu, handapeun tangkal kihujan . Cikeneh aing disampeurteun ku dua jeJema anyar pnanggih. Ayeuna aing dibawa ku ieu jalma, dititah nenjo kajadian aneh. Eta kajadian, kabeh pikaheraneun jeung teu matak pikahartieun. Dalah ka ieu jelema, hate aing masih cangcaya wantoning kakara ayeuna aing panggih jeung manehna; jeung deu1 aing kaget ku omonganana, bet tawas ngandung rasiah gede ............ "
Sarudin ngagebeg, sabab ku Nari ditoel, dititah nenjo lebat. Harita tatenjoeun tu Sarudin, yen nu leumpang teh teur nyubng luhureun wahangan, dina cutang tangtal kawung dua tangkal.
Barang leumpangna geus ngaliwat cutang, ujug-ujug lol bae aya sirah nolol tina gawir handapeun cutang, bari luat-lieut, tawas sieuneun aya nu nenjo. Heuleut sawatara lilana, nu nolol sirahna teh bijil tina panumputanana, terus ta jalan bari teu eureun-eureun luat-lieuk.
"Astagah," omong Sarudin dina atina, "geuning itu jelema teh, nu dicalana pangsi hideung tea, nu citeneh pahareup-hareup jeung aing. Naha naon atuh matsudna teh?"
Eta jelema terus leumpang nyusul nu disamping Samarenda tea, nepi ka deuteut pisan satutangeunana. Kabeneran nu ti heula teh ngalieut ta tutang, reg eureun, terus malit, jadi adu hareupan jeung nu dicalana pangsi tea.
Duta kumaha alatanana, sanggeus rada lila pahareup-hareupna, ujug-ujug sarepet bae nu dicalana pangsi teh mesat sekin, mani ngagurilap bawaning herang.
Sarudin awatna ngageter jeung angenna tegtegan, nenjoteun eta kajadian teh. Pikirailana tangtu batal aya rajapati, matat ruyrey bulu punduk, sabab geus moal salah deui eta dua jelema teh salah sahiji bakal aya nu paeh.
"utah dianggo rempan," omong Nari "tingaliteun bae sing telek, kumaha kajadianana."
Sarudin ngalieut ka Nari, bet ngadegdeg, teu beda ti manehna. Tuluy ngalieuk ka lebat, sabab aya dedengean sada sora suralit, tapi tadengena tiap hawar-hawar. Sihoreng nu disamping Samarenda tea nu niup suralit teh. Teu lila jot bae jelema pating turunyung ti nu bala kencaeun jalan, terus gagancangan nyalampeurkeun ta nu keur adu hareupan tea. Teu tata pasini deui berengbeng bae nu dicalana pangsi teh lumpat ka lebah panyumputan Sarudin jeung Nari, diudag ku nu duaan nu bijil ti nu bala tea.
"Pegat?" omong Sarudin bari noel ka Nari.
"Entongl" jawab Nari ngaharewos. "Keun bae antep."
Barang nu dicalana pangsi tea lumpatna geus ngaliwat panyumput67 an Sarudin, nu ngarudag teh baralik deui b lebak, nyalampeurteun b nu disamping Samarenda tea, terus calacarita sakeudeung, ti dinya tuluy laleumpang; nu disamping sutra leumpangna ti heula, dituturkeun k:u nu duaan. Dina jalan cagak, eta jelema papisah, nu duaan deui b kenca. Ari geus nyarimpang mah les bae teu btembong deui, da kahalangan k:u tatangkalan.
bnalangan k:u tatangkalan.
Caturkeun nu keur nyanunput, sanggeus nu diintipna teu katembong deui, watara sajongjongan mah caricing bae dina panyumputanana teu nyaringkah.
Omong Sarudin, "leu kajadian estuning aneh."
Jawab nari, "Henteu aneh. leu kajadian kenging disebatkeun perkawis rampog, margi tetela aya hiji jalma rek dibegal.''
"Y aktos, nanging maha bet kawas geus terangeun ti tadina yen bade dirampog, da iatna, make mawa bator sagala. Sareng eta anehna teh bet baturna disumputkeun di nu bala, ulah sina katembong ku begal."
Nari teu nembalan naon-naon, Sarudin mencrong ka manehna, semu anu heran kabina-bina, tapi teu wani terus nanyakeun sagala kapanasaranana. Nya pok manehna nanyakeun perbra sejen, "Kumaha, anjeun iasa nginten-nginten, rek teras ka mana eta jalma-jalma teh?"
Jawab Nari, "Duka, teu terang ."
"Dupi jalan itu, nu disorang ku nu disamping Samarenda teh, ka mana brasna?"
"Ka pilemburan. Malah dituna mah tepung sareng jalan nu ti tegal ka Citarum tea."
"Euh, kitu."
Saenyana, rea keneh pisan tanyakeuneun Sarudin ka Nari teh, da karepna mah hayang ngajugjugan hatena, hayang nyaho rasiahna, tapi teu kungsi katanyakeun, da Nari kaburu ngaleos manteo ka lebak, bari menta pangampura ka Sarudin, dumeh geus wani-wani menta dianteur, ngagok-ngagok pagaweanana . ·
Sarudin teu buru-buru nyingkah, gawena ngajengjen bae, bari teu lemek teu nyarek, panonna mencrong ka nu keur mudun .
Nari leumpangna beuki lila beuki gancang, sirahna tungkul, sarta leumpangna jongjon, teu luak-lieuk, beuki jauh, beuki jauh, nepi ka ngaliwat cukang, enggeus nincak kana lebah urut pahareup-hareupna nu disamping Samarenda jeung nu dicalana pangsi tea. Barang nepi kana jalan cagat, Nari malit ta tukang nenjo ta Sarudin bari gugupay ku saputangan. Ku Sarudin dibales digugupayan deui. Geus titu tuluy Nari nyimpang ka jalan tatuhu les bae teu tembong deui.
VLSURAT
Sigeugkeun lampah Sarudin, tocap lampahna Juarta anu teur mikat. TI sajungna ditinggalkeun ku Sarudin, pikirna pohara salempangeunana sieun aya kajadian anu turang hade, bob tumiba ka dirina atawa ka diri Sarudin, mangka-mangka aya di tempat no jaub ka ditu jaub ka dieu, mun aya naon-naon tea mah ret ngagero, ngagero ka saba, da pogub aya oge tukang mikat no tacan balik, anggang ti manehna.
Saenyana ti waktu kadatangan jelema nu duaan tea oge, pikirna geus aya timburu jeung juljol sangkaan anu garoreng sarta ari tarepna mah ka Sarudin ge hayang nyarek, sangkan utah milo ka jalma nu ngaku-ngaku ngaran Nari tea.
Pirang-pirang lilana cinutrung ngadagoan Sarudin datang bari _ lieuk deui-lieuk deui ka tempat inditna Sarudin, susuganan geus katembong, tapi weleh teu aya bae. Tuluy manehna leumpang, ninggalkeun tataheunan, maju mapay jalan nu tadi disorang ku Sarudin, bari teu weleh-weleh tempa-tempo, alak-ilik jeung meusmeus pek dongko, tawas aya nu ngahalangan panenjona.
Cek dina pikirna, "Naha aing ieub, bet paeh-poso teuing ngabelaan kasukaan teh, ari bator aing geus sakieu lilana teu datang-datang, naha rek diantep bae, moat diteangan? Rek ngabelaan kasukaan atawa rek ngabelaan sobat?''
Sanggeus kitu, Ieos manehna batik deui nyampeurkeun tatabeunan, tarepna ret diturunkeun, sarta manehna ret terus neangan Sarudin, tapi barang ditenjo, bet aya titiran gegerepekan dina leogeot. Gancang ku Joarta diburu, dilaan tina leugeutna, diasupkeun kana kurung leutik, bari sakalian parabotna dicuculan, terus diberesan .
Keur kitu, jebul Sarudin datang, nyampeurteun ka Juarta, pasemonna teu pati hegar, da pipikiranana keur tumalayang kana rupa-rupa bjadian nu araneh tea. Ku Juarta dilieuk bari ditanya, pokna, "Naha, Din kajongjonan teuing? Jeong naha, ka mana ari jelema nu tadi bet teu babarengan deui?"
Sanidin teu nembalan, api-api teu kadenge bae, tuluy mencrong kana kurung leutik, kop dicotot, diilikan manuk-manukna, omongna, "Meunang sabaraha kabehna titiran teh, Ta? Jigana mah rea, geuning, make aya titiran leutik nanaon. Jeong eta mah no leotik teh, sokona oge beda jeung nu sejen, nya lembut nya bengkung; turug-turug gonyel jeung buluna kusut."
Jawab Juarta, "Eta mah beunang bieu, basa parabot rek dicuculan, diasupkeun soteh kana kurung, lumayan bae tamba balik lengoh teuing. Geus datang ka lembur onaman, peuncit-peunciteun atuh, da ari diarah sorana mah, taya ulat pingeunaheun."
"Enya," tembal Sarudin bari imut, "papalayeun teuing dahar karo uyah."
Sanggeus sagala tarapti, juang arindit, rek baralik. Sajajalan galecok bae calacarita, nyararitakeun hal kagirasanana titiran huron, disambung ku perkara papanggihan nu tadi tea.
Barang rek mudun tina tegal, rek Sarudin ngarandeg, nenjo ka lebak kana lebah walungan, ngawas-ngawas kabeungharan alam, kakawasaan Pangeran. Kana tetenjoan di dinya teh, manehna mah kawas teu boseneun nenjo, moho deui-moho deui. Komo deui ari harita mah, da puguh hade sorena, panonpoe geus teu panas, wantoning geus handap pisan. Langit bersih, cekas bengras, teu aya aling-alingna, henteu ceudeum, teu haleungheum, taya reueuk pihujaneun. Gununggunung nu jarauh ngalamuk paul, bangun anu banget ngungun, laliwung rea kabingung. Sawareh mah puncakna kaliputan mega bados, tegesing matak kagagas. Gunung patumbu jeung pasir, ngembat jeg tambakan biro, diadu manis jeung langit.
Sarudin pohara hanjakaleunana, dumeh teu bisa lila-lila cicing di dinya, kaburu digeroan ku Juarta, basana aya burueun, nya eta nu dijangjikeun ka tukang warung tea. Atuh terus bae leumpang rususuhan, hayang geura datang ka warung, hayang nyaho ayaeuweuhna jelema nu diarep-arep tea, katambah-tambah sieun poekeun di jalan, kawantu jauh keneh ka pamondokan, turug-turug panonpoe geus tunggang gunung.
Wanci magrib maranehanana daratang ka warung. Dina cipataanana geus moal salah deui, nu dijangjikeun ka tukang warung teh, jelemana tangtu geus nvamoak di oamondokan. n2ada2oan manehna daratang. Taoi ari buktina bet sulaya jeung panyangka. Barang jot teh maranehanana daratang, gancang ku tukang warung diburu, bari omongna, "Kumaha, Ujang, mikat teh basil?"
· "Mung henteu dugi ka lepat bae," jawab Sarudin, "titiran awon-awon bae mah kenging. Sareng kuDUlha perkawis nu disanggemkeun tadi teh, basil atanapi henteu?"
''Teu aya bae geuning, Ujang. Mung itu emang teh kaweratan serat keur ka Ujang." Ngomongna kitu teh bari bus abus ka pangtengna; ari·bijil deui, bari mawa surat dua tilep, song diasongteun ka Sarudin.
Gancang Sarudin nampanan eta surat, bari nanya ti saba. Demi jawab tukang warung, "Eta teh ti jelema anyar pinanggih."
'' Anyar pinanggih?'' omong Sarudin bari mencrong ta tutang warung, -bangun anu heran tabina-bina.
Sumuhun, jalma anyar pinanggih," cet tukang warung, "margi titingalan emang mah eta jalma sanes urang dieu, sarta emang oge asa nembe tepang jeung manehna. ''
Eta surat tu Sarudin teu gancang-gancang dibuka, tuluy bae diteundeun dina pamondokanana, ari manehna Ieos ka cai, ret bebersih. Tidinya bus ka tajug ret sambeang, Juarta nya kitu teneh.
Bada isa, sasalsena tina dahar, surat teh tu Sarudin dibuka, eusina diilo. Kabeneran euweuh nu nangenan, da Juarta jeung tukang warung, nya kitu deui semah-semah nu sejen, teur ngawarangkong bari saliduru di dapur. Atuh laluasa pisan, Sarudin ngilona teh. Nu hiji, unina kieu:
Udinl
Perkara lotet katut eusina, tu Udin tudu diteundeun deui dina urutna, gigireun batu, handapeun tangtal kihujan. Neundeunna mah, ti peuting atawa ti beurang oge hade bae, asal tudu ririkipan, ulah aya nu nganyahoankeun, jeung sabisa-bisa ulah liwat ti malem Jumaah.
Udin utah heran, jeung ulah dipake teu ngeunah hate, pedah pamenta turing ka Udin teu munasabah. Taya deui jalan sejen nu katimbang hade pikeun turing menta eta lotet ka Udin, jaba ti ku jalan tieu. Kuring percaya yen Udin teh jalma hade hate, lempeng bener satemenna, tara serong goreng tetad, sarta turing percaya, yen Udin bakal nurutkeun tahayang turing nu kasebut di luhur.
Kuring
Eta surat dibacana ku Sarudin teu cutup tu sabalitan bae, tapi dibalitan deui, dibalitan deui, meunang sababaraha tali. Pamitirna Sarudin, eta nu nyuratan teh, tangtu nyahoeun ta manehna, da buktina dina suratna pot deui, pot deui nyebut ngaran manehna. Tapi banget manehna teu ngarti, naon sababna nu matak eta lotet tudu diteundeun deui dina urutna? Naha henteu dipenta bae tu nu boga pribadi ka nu manggihanana? Omongna dina pitirna, "leu jelema, moal enya milampah pagawean anu sarupa kieu, lamun henteu aya matsudna atawa tasieunna, sarta lalampabanana kieu teh geus tangtu beunang mitir. Jeung moat salah deui, ieujelema teh embungeun nembongan ta aing, mana milih jalan anu sarupa kieu oge. Tapi naon atuh maksudna teh? Jeung deui, naha saba ngaranna eta jelema teh? da ari tandana dina ieu surat mah, ngan tilu atsara sarta sanajan dibulat-beulit oge, tu aing taharti pisan, tetela S.s.B. Pondokna naon eta teh?"
Tidinya leng Sarudin nginget-nginget sakabeh sobat-sobat ieung tawawuhanana, dipilihan ngaranna anu mimitina make atsara S. sarta saterusna make deui aksara s.jeung B. Dihanten di inget-inget, weleh bae teu manggih, sabab aya oge tawawuhanana anu ngaranna Sastra. Sura, Suta, Suma, da terusna teu make atsara s. sumawonna B.
Tungtungna Sarudin mitir kieu, "leu jelema teh, musuh atawa sobat? Ah, lain musuh .............. sa'Jab aing tara mumusuhan, aing embung boga musuh, teu rumasa aing ngalampahteun kasalahan ....... . Tapi da jelema mah biasana sot tara rumasa kana kasalahan sorangan, boa-boa aing oge kitu. Ke atuh rek dipitiran heula, naon tasalahan aing teh?"
Pirang-pirang lilana Sarudin mitir, tapi poet bae, teu ngarti saeutit-eutit acan. Bawaning ulengna mitir, nepi ka ngarasa rada lieur.
Geus kitu, top kana surat anu hiji deui, bray dibuka.
Tulisanana ieu surat teu pati terang, ditulisna tu patlot jeung nulisna bangun rusuh. Aksara nangtung sarta bangunna kacida bedana jeung bangun atsara dina surat nu ti heula. Unina:
Dina wengi engte (malem Jumaah), utah pisan anjeun bijil ti jero warung, sanajan di luar aya naon-naon oge.
Pang turing wanton ngawartosan ta anjeun, lantaran turing bela ta anjeun jeung ta sobat turing nu belana jeung nyaahna ta anjeun sarua jeung kanyaah turing ta anjeun.
Kuring
Nari
"Tab, tab," omong Sarudin dina hatena, "ieu surat teh ti Nari. Moat salah deui, nu babarengan jeung . aing tea tadi di tegal. Ayeuna aing bisa netepteun, yen nu miteun ieu surat ta tukang warung oge manehna. Sarta nya manehna nu tu tukang warung disebut jalma anyar pinanggih teh. Nurutteun eusina .ieu surat, manehna teh ngabelaan aing, sarta manehna nyaret ta aing, dina peuting ieu (malem Jumaah) utah bijil ti ieu warung. Lebah dieu aing poekeun, naha naon sababna, anu matat utah taluar ti ieu warung? Naha batal aya bahya nu tumiba ta diri .aing?"
Ti dinya kop deui surat teh dicotot, terus diilo, dibalitan deui, pitirna, "Jaba ti aing, aya deui nu dibelaan tu Nari teh, nya eta sobatna, nu nyaaheunana ta aing saperti manehanana. Saba sobatna teh? Jeung enya eta jelema teh nyaaheun ka aing? Di mana ayana eta jelema teh? Babarengan jeung Nari? Naon sababna pang ku Nari dibelaan?"
Kitu bae gawena Sarudin teh meunang sababaraha lilana. Juljol rupa-rupa pitiran jeung pertanyaan dina atina.
Ku lantaran aya nu nyaret bijil tea, tatambah-tambah inget kana papanggihanana ti beurang, anu satitu matat teu tahartina, manehna boga tereteging hate, nyangta yen manehna teh ditutur-tuturkeun jeung diintip-intip tu musuhna. Eta sangtaanana bisa jadi benerl Tapi cet pipitiranana estuning aneh, bet manehna mah teu nyaho-nyaho jeung teu boga rasa yen titu, da saumuma tara pasea, tara paoogregan, sumawonna mumusuhan. Harita ras manehna inget kana lalampahanana tadi basa teur di tegal , ras deui inget ta Surasit, pot manehnangomong sorangan, ''Da rarasaan aing mah, Surasit teh moal ngamusuh jeung moal balata ta babaturanana. Di bebejana oge, moal enya nyabit-nyabit ta aing jeung ta Juarta, sabab tu aing taharti, yen manehna eraeun, nu matat balit ti dieu ta lembuma oge ."
Keur kitu, reket panto ka dapur ngareket, bray muka, sup juarta asup, tuluy nyampeurteun ka Sarudin. Juarta teo ngomong naon-naon, gek bae dink dina samak rada anggang ti Sarudin-Sanggeus lila, kakara manehna nanya ka Sarudin bari nunjuk kana surat nu pating galoler dina samak, pokna, "Surat ti saba eta teh, Din? Jeong aya naon cenah?"
Sarudin teo nembalan naon-naon, tayohna bae bawaning lendeng balas mikiran hal anu tadi.
"Cit turing ngilikan," omong Juarta . Sarudin ongtoh-ongkoh bae ngabetem, minangka nembalanana teh ngan ukur unggeuk, tapi teo puguh pimaksudeunana. Juarta heraneun pisan nenjo peta Sarudin k:itu. Top nyokot eta surat, terns diilo hiji-hiji, taliti pisan. Sanggeus tamat Juarta macana surat, katara ngartieun, naon sababna nu matak Sarudin semu ngandung kabingung. Ari ku k:itu tea mah, kumaha teo ret dipikiranana, da ku Juarta oge kahartieun, yen surat nu hiji, nitah neundeun loket dina urutna, elat-elatna malem Jumaah, mangkaning kapan malem Jumaah teh peuting harita. Jadi kudo dilampahkeun peuting harita pisan, mun ret digugu tea mah. Tapi, ari diquutkeun eta
pamenta teh, kumaha, da cek surat nu ti Nari mah nu bisa jadi sakecap-kecapna bener, Sarudin teh dina peuting eta ulah turon ti warung. Juarta pribadi, ayeuna mah geus boga sangkaan anu sarua jeung sangkaan Sarudin.
Ku lantaran manehna ka Sarudin teh, geus teo asa jeung jiga, rarasaanana geus teo beda jeung ka dolor pet ku hinis, bet jol bae bijil wawanenna ! hayangeun ngabelaan Sarudin, katara dina pasemonna, omongna ka Sarudin, bangun anu ngabeberah, ngagedean hate nu keur susah.
"Sanajan ku Udin teo dicaritakeun ka turing, tapt turing ngarti, yen Udin teh keur baluweng, mikiran kajadian anu geus kapanggih tu Udin tadi, katambah-tambah nampa surat, anu eusina sakieu matak poeteunana.
Nilik kana omongan-omongan dina ieu surat anu dua, meureun Udin ngira yen Udin teh, bisa jadi bakal meunang bahya, tapi kitu soteh, Iamon kurang iatna. Sangkaan turing oge nya k:itu pisan. Tapi rasa turing teo kudo dipake susah, sumawonna mun dipake rempan mah, eta ulah pisan, sabab perkara bobor karahayuan teh, jadina, rea anu gumantung kana kategeran jeung kasabaran hate. Ayeuna mah anggur sing hegar bae, ulah nembongteun pasemon nu keur nganduq kabingung, sabalikna kudo api-api anu senang, taya karisi, brillarang".
Sarudin siga ngaregepkeun oge kana omongan Juarta teh, sarta mun ditilik pasemonna mah, kawas longsong meueusan hatena, pok ngajawab, "Sanajan kuring oge ari sieun mah henteu, malah hate mah teu keder-keder acan, teu gedag bulu salambar; kieu soteh, banget ku henteu ngarti, kumaha alatanana anu matak aya kajadian anu sakieu arahengna jeung datangna henteu kanyahoan, turug-turug sakitu dihantem dipikiran oge, bisi kuring boga lampah anu matak teu ngeunah matak nyeri ka nu lian, weleh bae teu kapmr. Jadi rarasaan kuring tetep yen henteu boga kasalahan anu pama, anu nepi ka matak teu ngeunah kanu lian. Tapi duka karasana ku kuring bae kitu soteh, da geus biasa kasalahan mah tara karasa ku sorangan, katembongna sok ku bator."
Omong Juarta, "Hih, Udin, ari jelema goreng mah, teu kudu dijalanan ku kasalahan gede, tampolana mah sanajan teu aya pisan kasalahan oge, ari dikira matak ngalaksanakeun kana kahayangna mah, sarua bae jeung dijalanan ku aya kasalahan gede tea.''
"Dub atuh ari kitu mah. jeung eta kuring mah teu ngarti teh, ku jelemana susulumputan, nepi ka kuring oge teu nyaho saha-sahana, sumawonna nyoho rupana atawa wawuh tea."
"Hih, sasat atuh, ari nembongkeun maneh mah, meureun lain jalma goreng hate. Beuki pinter jelemana, beuki bisa susulumputanana."
"Tangtu," omong Sarudin.
'' Ayeuna mah cek kuring oge, mending api-api anu senang bae, entong dipake karingrang teuing. Perkara loket tea, keun bae entong diteundeun deui ayeuna."
Hatena Sarudin, rada copong meueusan, ngadenge omongan Juarta kitu teh, asa aya anu baris nulungan.
Keur kitu· reket panto ti dapur ngareket. Sarudin jeung Juarta tinglalieuk ·, nenjo anu asup, sihoreng tukang warung rek ngampar keur semah-semahna. Teu rna basbus jelema-jelema arabus ka dinya, rek sarare, wantoning harita teh geus peuting. Heuleut sajam satengah ti harita, jep di warung teh jarempe, taya sora nu kadenge, lir gaang katinca.k bae.
VB. KAJADIAN Dl W AllUNG
Perbawaning peuting anu jempling, ngahudangkeun kanikmatan rasa, rasa tibra jeung jarongjon, tapusing asa suwung, ngancik dina panggalih wening, kasirnan mamanahan, karumpul ngagulung, nanging ninggang ta nu rempan, peuting jempling nambahan tatetir pikir, ngahudangkeun taringrang.
Dina peuting harita mah, Juarta teh ngedengna teo jauh ti Sarudin, ngan siritna teu saanggel bae.
Nepi ta peuting pisan Sarudin teu daekeun sare, gawena ngan nyileuk bae. Pipikiranana pohara kareueung kaletima, teu aya bedana jeung cicing di jero guha, tengah leuweung luwang-liwung, dedengean sararimpe. Jalma-jalma anu keur sarare tibra, sakitu"reana, teu matat jadi reugreug kana hatena, henteu matak ngaleungitkeun takeueunpa. Dedengean teu matak paler nya hate, talah nambahan rentag, sora jangkrik nambahan ngerik nya ati, sora cicir matak ketir.
Cahaya damar kurang terang reyem-reyem wantu melempem, tawas anu kurang minyat. Kapitirna tu Sarudin, damar teh milu surem, da puguh manehna anu teur aya dina alam surem teh, pipikiran pararuk, kalangtabut teu paruguh.
Beuki peuting teh, lain wuwuh tunduh, tateueungna lain euweuh, nu puguh mah kalah nambahan karisi, beuki rea pipikiran. Rasaanana mah ngan manehna bae sorangan anu masih keneh nyaring teh, da batur mah, kabeh ge, sakur nu aya di dinya, jiga talibra taya saurang nu nyaring, omongna di jero atina, "Lamun hate aing, ayeuna keur aya dina kasugemaan, teu boga kasusah, taya karisi-karempan, meureun moal nyileuk, moal nyaring, sare ge taksiran tibra tawas no sejen."
Geus kitu pek nyoba-nyoba ngaleungitkeun kaingetna kana hal anu garoreng, diganti ku kainget anu manteng ka Pangeran, sasambat jeroning ati, neda-neda sangkan dipasihan obor, nyuhunkeun caang padang, ulah pararoek teuing.
Kersaning Nu Mahasuci, bet leng bae manehna tunduh, tuluy heuay, sarta beuki lila panonna beuki ceuleuyeu. Barang keur leleyepan, korejat manehna ngorejat deui, ngadenge sora palupuh di dapur rukat-reket, sada aya nu leumpang. Teu lila Sarudin ngadenge nu ngalaan tulak ngolotrak, ditumbu ku reketna sora panto nu dibuka, ceuk pitirna, "Geus tangtu aya nu turon ti warung."
Keur kitu gebeg Sarudin ngagebeg,sabab ngadenge nugeblag-geblig di pipir eta warong, kadengena sada anu leumpang gancang, muru ka nu turon ti warong tea. Manehna rada cengkat, pek masang ceuli, ngadengekeun. Angenna ratug, hatena pating seredet. Ceuk pitirna, "Beu, beu nyata aya jelema jahat . Ayeuna mah aing teu hamham deui kana omongan Juarta teh, sidik yen dina peuting bmari, di pipir warung aya jalma jahat teh, ayeuna aing pribadi anu nganyahoankeun teu salah deui.''
Sajongjongan Sarudin teu ngadenge naon-naon, diluar simpe, di jero warung nya kitu teneh. Jalrua nu turon ti warung tea ku manehna tacan tadengeeun unggah deui. Hatena beuki panasaran, simbutna diporosotkeun, jung cengkat, teros diuk, bari naleukeuman anggel.
Teu tanyahoan deui, jung bae Juarta oge cengkat. Sarodin rada reuwaseun, nenjo Juarta hudang teh, tina teu di sangka-sangka yen nyaring keneh.
Juarta malik nenjo ka Sarudin, bari teu ngomong sakemek. Sarodin nya kitu teneh.
Keur kitu ujug-ujug gorowok bae aya anu ngagorowok, mimiti kadengena tacit, beuki lila beuki lalaunan tungtungna jep teu tadenge deui.
Ti dapur warong aya nu ngagurudug lumpat, jut turon tuturubun ka luar, bari ngagebrogkeun panto, karasana munggah eundeur, tawas aya 1ini bae, teu lila, jerit aya nu ngajerit tarik pisan, sidik sora awewe.
Juarta geus teu sabar deui, porosot harudumna diporosotkeun, tuluy lumpat, ngaliwat dapur, muru ka panto luar , jut turon, les bae.
Nu ngajerit tadi tea, teros ceurik mani ngabangingik, bangun nyeri-nyeri teuing. Mun aya nu ngadenge, asa sageuy teu ngahelas hatena, milu nyeri, milu ngerik, moal boa matak nyurocut cipanon.
Demi Sarudin mah teu pisan kaleungitan akal, teu kabawakeun, ayem bae, teger bae, jung nangtung bangun antare, teu rurusuhan kawas Juarta. Sukuna geus rek ngalengkah, ras inget kana eusi surat nu ti Nari, lebah ............... ulah pisan anjeun bijil ti jero warung, sanajan di luar aya naon-naon oge." Atuh reg Sarudin ngarandeg deui, pikirna pohara mandeg-mayongna, aya hayang turon, aya rek nurutkeun eusi surat.
Teu ku hanteu, ari ras ka nu ceurik bari midangdam, sakitu matak ngahelasna, hayangna nulungan beuki kacida, ras deui inget kana surat , reg dcui ngarandeg.
Keur kitu ret Sarudin nenjo aya nu hudang, kawasna bae kageuingkeun ku gebrugna sora panto tea. Ret eta nu anyar hudang ngareret ka Sarudin. Pasemonna bangun heran kabina-bina nenjo nu keur ngajengjen teh, jeung kawas kadengeeun oge ku manehna, yen di luar aya nu keur ceurik kanyenyerian, da buktina eta jelema tuluy rungah-ringeuh, kawas neges-neges dedengean. Gancang eta jelema ku Sarudin disampeurkeun, bari diomongan, pokna, "tang, cing tulungan eta nu keur ceurik teh, boa-boa aya kacilakaan."
Eta jelema bangun hemar-hemir naker dititah nulungan teh, tayohna bae rada borangan, rek turon ti warung, sieuneun; tidinya pek ngageuingkeun batuma duaan. Sanggeus harudang, sarta geus bener ingetanana, jut tarurun ti warung.
Sanggeus eta nu tiluan tarurun, Sarudin beuki ngahelas hatena ngadengekeun nu midangdam; katambah-tambah, melangeun ka Juarta, sieun kitu tea sieun kieu tea, babakuna mah pikiranana salempangeun, sieun enya yen eta jelema jahat teh musuhna, beg bae Juarta dikaniaya .............. Bener ge manehna jalma kuat, sarta ari cek nu nyarebut mah bisa menca, mun manggih musuh najan nu tumaha bae oge tara mundur, ku nu sakti tara gimir, teu miris ku nenjo keris tara ngejat ku nenjo pedang, gelut hayu, jogol hayoh, beurang wani, peuting wani. Parandene kitu, ari hatena Sarudin mah teu kalis ku kitu, keukeuh melang jeung salempang, sieun sobatna kataranjang bahya, da cek pamikirna, najan Ieber wawanenna, gagah rongkah, sakti manggulang-mangguling oge, ari keur dikersakeun apes mah ku Pangeran, nya angger bae matak cilaka. Leuheung mun musuh teh ngan saurang, kumaha mun duaan atawa tiluan, sumawonna mun rea mah, meureun pada ngahurup.
"Ah," cek dina pikirna, bari leumpang ka panto "karl kumaha
........... iaelw .... t.e.da• ,,. ...... ,(*SA ...
Ad di d8pu tda poc:k ...- w:n Mwg. da tal c&a auc Mw ....... Ka SuadiD hft»joam Jal palo b ..... ..u. di .... ca-. ...... ICjUIHC)UIL ..... a apliwat palo- JDab tea, bu:wek lcageca s.ndia lebU pewpewleaJ-- .,a - aydl:l PW .. ....... tiiJ.:y diJdM baa .... .....
s.ndia poharanpbebeaN .............. , - ....... lea- ... IIIia Armae ..... .n bietl- ........... -"'* .............. 8alla ....... tJipi amwat beta jelema .mwewwaa., paba. ""'Jaaa wwasICWWU. ............. kariaa tda Naii.. ............ .iek JDCPl lllljc:laa ....,. ......................... .-. .,. PI- - -- ........... .. ajr a.""
Sewjen eta jelel&a pepl-pepl, tJipi b s..dia beida ................ tm ........ - deai JCil eta tdl C8Ja "-I - ....... jeaa .......... di tepl awijeaa- ., ...... .. --·---..*1-'* .... ti ..... tea.
Lieaww s..1ia, ldr:t deai. ..-..tal p 1 s'eg. •?RII_ae-• tal--.. pipiliiaaD jd .... leawila ... - Wi Plpqza jemta Nui Ida._,_ Fie We, ...... ·•eaa hi a ps.- ........ jeaa- ........ .. ... - piaywibtaalilla ..... Lpeu:a- ,....-bdaPI-abeatica,a.beatiaJUCPballliaa. ........ ya .r--6- ....... _.. _.,_ ._____,; -.--- ..... -,. a . tea. p....ikjna iea .... .ieJe-a tda .................. ;.• '· .iemt8 sis£Ra bew•na cJipetcaya, ..,. ..._ ca,a w.-. ......_ ayeaaa OF I• ab-a pisaa bay t . ciiP-'11• II _.. 811 IMc ••"'lp'l•• .............. .,. - •• • • .... u-. tela. P'-·- - Senldia. tap .......... I p - ·-
S.I •• s.ndia .U tal q •lieaa m Y4•-elllilt -=-. - .......__..aakl••wp*bpeacay-hc:taPI-. ..... ..._ - diperal*eaa siaa pacaJajeaa siaa _. btu • ..._.,. ....................... s..Jia tda llij PI- - tal ..... hpmabh+••. tep1a ayeblaa bpeacayua bD 6iu. t&ia ... c:ua wcaya b - liaa. ....._ t-=- ayaboeaa eaya-mya bD fabeatna. jeana .......... penda .. pupawh jeaa ......-- .....
Ka ,.... OF _ _._ ... waka, JCil .... R)€+4• ,;ea. _ _._ ...... ....., pendt bDa ........ -. tJipi .,. ..... .._ _ _.,jeaa.._._ ........ ._...,.... damba..W jeung tabeatna mah ka Juarta teh rea henteu panujuna .
Sarudin tu Nari ditungtun tina balik panto, dibawa ta juru dapur, anu teu kira-kira poekna, laleumpangna oge bari uyup-ayap sieun aya nu kadupak atawa tatincak, maklum di dapur, parabot paranti olah patulayah, seeng, J. gerengseng, tatel, tawali, pariuk jenny sabangsana
Nu ceurik tawas geus repeh, da henteu kadenge deui.
Heuleut sawatara lUana jol aya tilu lalaki, ngarereyang hiji jalma dituturkeun tu awewe saurang, ngaliwat dapur terus ta jero imah, tempat pamondokan semah-semah tea. Anu dipayang teh, bangun euweuh pisan dayana, leungeunna ngulapes duanana, sukuna ngambay munggah ngangsar kana palupuh. Sarudin ngarenjag, nenjo eta jelema teh, da ari kanu mayangna mah manehna nyahoeun, nya eta anu tarurun tadi tea. Ngan hatena banget nya heran, mikiran Juarta kamana losna, bet teu milu ngarereyang.
Cacak lamun teu dicekel ku Nari mah, taksiran geus los manehna ngaleos tina juru dapur, rek nenjo saba sahana anu dipayang, jeung naon sababna pang kitu, katambah hayang nanyakeun Juarta ta no ngarereyang tea, sugan aya nu nangenan ta mana losna.
Manehna pok ngaharewos ka Nari mani nompo kana ceulina, "Kumaha ari Juarta? Ka mana losna ?"
Jawab Nari, "Entong salempang, da nu diintip-intip tu si jahat teh sanes manehna, nanging anjeun. Jadi sanajan taparanggih oge tu si jahat tea, manehna mah tawas moal dikieu-kieu, da sanes manehna nu diarah."
Ari keur kitu, ujug-ujug gorowok bae aya anu ngagorowok, tawas dicekek, ti dinya jep deui repeh.
Sarudin pohara reuwaseunana jeung inget bae ta sobatna, sieun kitu tea, sieun kieu tea, malah boga sangka yen nu ngagorowok teh Juarta.
Teu lila sup hiji lalaki jangkung gede asup ta dapur, leumpangna terus ka panto jero. Sanggeus eta jelema aya di hareupeun panto, beungeutna kasorot ku damar ti jero, manahoreng bet Juarta, papakeanana baraseuh, mani rancucut, tawas mentas kahujanan, leungeun na anu kenca dirimbunan ku baju. Ku Sarudin katenjoeun sakolepat , yen leungeun na nu dibunian teh dibeber tu lamak bodas, kawas-kawas tatu.
mondok, teu puguh dengekeunana, taturug-turug anu urate oge nyararing kabeh, tageuingkeun tu nu ngaromong.
Diarah pati 6 81
Keurkitu lol Juarta nolol ti panto ka dapur, tuluy bijil, leumpangna nuju ka panto luar, tawas rek ka buruan, tapi sanggeus deukeut pisan kana panto, ganjang ku Nari diburu, dicekel leungeunna. Atuh reg eureun, bari malik ka Nari neges-neges beungeutna nu ngan ukur kacaangan tina panto nu muka. Geus kitu maranehna calacarita sakeudeung, tapi teu puguh kadengena, da rada haharewosan, tawas nyararitakeun rasiah.
Ti dinya Juarta ditungtun ku Nari, dibawa ka Juru dapur, ditepungkeun jeung Sarudin. Sanggeus aya di juru, Sarudin ngaharewos ta Juarta, lalaunan pisan, bangun sieun aya nu ngadenge, pokna, "Ti mana, Ta? Jeong aya naon di luar teh?"
Tembal Juarta, ngomongna tarik, "Ah, teu perlu haharewosan, ayeuna mah Din, da sijarahatna ge geus areuweuh di dieu, kalabur. Aya oge anu tingaleun ku turing geus dilelepkeun kana bolong. Untung bet bisaeun keneh walakaya, nepi ka bisaeun hanjat deui, teu tuluy titeuleum.''
Sarudin nanya, deui pokna, ''Naha sabaraha urang tabehna teh, Ta?"
"Kabehna mah tiluan, nu duaan kalabur, dihantem diudag-udag, tapi lapur teu kasusul, atuh terus bae balik deui. Barang nepi kana tambakan, gok amprok jeung nu saurang deui. leu mah tawas wanieun naker ka turing teh, da terus nangtung gelut. Meureun tarepna mah hayangeun motongkeun iga burung kuring, atawa hayang nibakeun sekinna kana angen atawa beungeut turing.
Kuring kungsi tabeunangan, leungeun kenca kakut ku sekinna. Tapi, nya kaitung basajan bae sakitu mah, sabab Iamon leungeun kuring teu dipake nakis sekin, meureun dina beungeut turing atawa dina angen kuring aya tatu, terkadang matak leuwih bahya batao eta, lantaran si musuh geus satengah edan, ngamuk mani nguwakngawik.''
Sarudin ngabiridig ngadenge omongan Juarta teh, pok nanya deui, "Naha kumaha mimitina, anu matak kitu?"
"Kieu geura, ari mimitina pisan mah: Barang turing turun ti warung, hate kuring rada alamat papanggih jeung musuh atawa bakal tatibanan bahya anu teu disangta-sangta. Kuring leumpang ngajugjug anu keur ceurik tea, manahore11g di sisi susukan, sarta ku kuring kasangka yen eta teh awewe, keur ngagugulung biji lalaki nu ngagoler dina jukut sisi susukan. Tuluy eta anu ngagoler teh ku kuring diteges-teges, tetela yen tukang warung. Ari awewe tea, pamajikanana.
Eta awewe mencrong kana beungeut kuring bari ngomong, kitu ge mehmehan teu kaharti, bawaning teu puguh, maklum ngomong bari ceurik, nengterewelang ge kurang terang. Anu kaharti teh ngan peta-petana bae, nuduhkeun ka mana losna jelema anu nganiaya _ salakina tea, sarta rada oge kaharti sawareh-wareheun omonganana. Manehna nyebutkeun, yen sijahat teh tacan lila lumpatna ti dinya. Atuh teu panjang-panjang nya mikir, berebet bae kuring I urn pat, ngajugjug ka nu dituduhkeun ku eta awewe. Demi nu keur ngagoler tea mah ku kuring teu ditolih, da ingetan teh, aya anu nungguan, nya eta pamajikanana.
Keur jongjon-jongjon kuring lumpat, teu kanyahoan deui, ujugujug bek bae aya paneunggeul keuna kana sirah, datangna ti nu poek di sisi jalan.Leng kuring kapoekan, rarasaan dadak sakala jadi linglung, teu nyaho dikaler-kidul, tungtungna les teu inget kana naon-naon. Duka sakumaha lilana kuring kapeokan teh, ngan barang ras inget deui, bet kuring keur ditalikung leungeun duanana dikatukangkeun ditalian pageuh pisan. Kenca-katuhueun kuring, rajeg tilu jelema narangtung, bangun anu puas nenjo kuring geus teu bisa walakaya.
Nu saurang ngadeukeutan ka kuring, ngomong bengis bari curukna nunjuk-nunjuk kana tungtung irung kuring, pokna, "Karasa ayeuna mah ku sia? Tab, eta hukuman bagian sia teh, bongan wani-wani ngagokan kana karep batur. Pek ayeuna mah masing rek tetejeh ogel"
Ku Udin meureun kacipta, kumaha kaayaan hate kuring harita, ditunjuk-tujuk tungtung irung, katambah disia-sia.
Tapi sanajan napsu kuring ngagugudug, hate panas munggah ngentab, beungeut asa direrab, ku lantaran leungeun ditalian tea, ambek nyedek tanaga midek, napsu nguwung amarah teu kabudalkeun. Kesang tina saluar awak mani ngucur. Ngan henteu nepi ka nyurucud cipanon bae, bubuhan geus boga pikir, era ku kagedean.
Sanggeus repeh nyarekanana, nu saurang teh, malik ka nu duaan deui, bari ngomong, pokna, "Euy, pek geura rarangket ieu mangkeluk teh, ku duaan, jeung mangkahade ngarangketna ulah kurang ti salawekali sewang, tuman, bisi ngahalangan deui maksud urang."
Nu duaan teh, kawas geus saradia, pada mawa pecut hiji sewang, terus nyalampeurkeun ka kuring, bari ngaromong meh bareng, "Heh, ieu geura tampananl"
"Jepretl jepretl pecut teh dirangketkeun kana awak turing bari marilang, nurutkeun keunana pecut tea.
Nyerina geus taya papadana bae. Parandene kitu, kuring teu bisa kumaha, sumawonna ngalawan mah, da puguh geus taya daya, taya peta pibisaeun; leungeun ditalian, pipikiran kalangkabut. Cindekna kuring teh, geus nyamarkeun maneh kana bisa hirup.
Kuring tanggah nenjo ka langit, muntang ka Pangeran , bari sasambat jeroning ati, neda-neda supaya ditangtayungan, dipanjangkeun nya umur jeung nyuhunkeun dipasihan kuat ku pangrangket.
Sirah karasana beurat, tayohna pedah tadi keuna ku paneunggeul tea; eukeur mah sakitu tarikna, turug-turug paneunggeulna gede. Ayeuna katambahan ku pada ngarangket, ngan hadena bae teu aya anu keuna beungeut .
Kuring teu petot-petot muntang ka Pangeran, sabab ngan Anjeunna anu piiasaeun maparin pitulung, da jalma mah taya pipetaeunana. Barang keur kitu ras turing inget kana atal paranti morosotkeun banda, tuluy dicoba dipetakeun, henteu lila porosot bae udar. Kabeneran harita turing teh tatara nampa dua tali opatwelas parangket.
Sanggeus leungeun turing lesot, plong hate turing ngemplong, bungangang henteu aya papadana, sarta turing muji sukur ka Nu Agung, dumeh Anjeunna geus maparin pitulung, pijalaneun bisa ngalawan, males nyeri ta jurujana nu tekadna geus taluar tina ugeran rasa tamanusaan, tabeatna teu beda jeung sato-hewan.
Sanajan awak turing ripuh, tapi tanaga turing aya teneh, masih beunang dipate ngalawan musuh, malah sanggup teneh ngarubuhteun jelema saurang bae mah.
Jalma jalma anu teur ngarangtet turing tea geus ngarulangteun deui pecutna baris ngajebred anu kagenepwelaskalina, kabeneran kuring bisa newat eta pecut, terus direbut dirangtepteun duanana. Atuh teu kira-tira bae harooteunana nu duaali teh; cacatan henteu kagebah ku kapalana mah nu nunjut tungtung irung jeung nyisia tadi tea, meureun baris ngajaranteng bae. Manahna ngambet, nyaretan latlat dasar, majarteun turang pageuh nalian leungeun turing, datang ta lesot deui. Anu duaan tea, sanggeus narenjo tapalana ambet, geuwat maruru ka kuring, ret nalian deui leungeun, tapi turing sorangan harita mah henteu ctcmgeun, geus pasang baris ngalawan. Barang maranehanana rek maruju oge, geuwat tu turing dipiheulaan, beungeutna dibabukan tu pecut.
Gaur bae duanana ngagalaur, bari mareungpeunan beungeut ku leungeunna. Ku turing teu dibere tempo dihantem disabetan dibabut lalaykeun. Barang tapalana nenjo nu duaan, mareungpeunan beungeut, tawas tambah ambeteunana, sirintil narajang bari omongila, ''Bangtawarah, siahl Kurang ajar siahl Tadahan ieu peureup aingl"
Harita turing nangtung teh di sisi jalan deuteut tamalir. Atuh barang nu narajang tea tu turing dicingcetteun, sutuna titosewad kana eta tamalir, bru bae nambru. Geus titu, lung turing miceun pecut, terus muru nu nambru, heat hariguna dibere peureup, bari ngomong sababaraha tali, nurutan omonganana tadi tea, "Bangtawarah siahl Kurang ajar siahl Tadahan ieu peureup aingl" ceut turing teh.
Demi nu duaan deui, barang leungeuna dilalesotteun tina beungeutna sarta geus tatarenjoeun yen tapalana nambru, berengbeng bae lalumpatan, teu nolih kana naon-naon. Ku turing dihantem diudag-udag, tapi teu tasusul, lantaran turing teu bisa lumpat tarit, da saluar awat rarengteng, sirah tarasana leuwih beurat manan tadi.
Geus titu tuluy turing balit deui ta tempat musuh nu nambru tea. Barang nepi ta dinya, bet geus teu tasampat, geus teu aya naon-naon. Atuh Ieos bae turing indit ti dinya, ret nyampeurteun tutang warung, nu ngagoler dina jutut, sisi susukan, ditungguan tu pamajitanana tea. Tapi barang dihantem didedengeteun, nu ceurit teh bet geus repeh, sarta barang datang kana tempatna, di dinya oge geus euweuh naon-naon.
Cek sangkaan turing, moat salah deui nu cilata teh geus aya nu ngagotong ta warung. Ti dinya terus bae turing maju deui ret balit b dieu.
Barang datang kana tambatan balong, geus ret aya dina handapeun tihujan, reg turing ngarandeg, dumeh nenjo reuwas, dumeh eta nu ngajanteng teh nyampeurteun ta turing. Sanggeus deuteut pisan tatara turing bisa nganyahoankeun yen eta nu nambru tadi tea.
Ku sabab eta gancang turing tati-tati, bisi eta jelema narajang.
Sangtaan turing titu teh teu salah, ujug-ujug serepet bae eta jelema mesat setin, terus diulangteun, ret ditewetkeun b turing. Lamun teu ditatis tu leungeun tenca mah geus moal salah deui eta sekin teh asup kana angen atawa iga turing, meureun ayeuna kuring teh ngan karl ngaran.
Teu sakumaha lilana, sekinna geus karebut ku kuring, lung dialungkeun ka nu rada jauh, ari jelemana kerewek ku turing dicekel. Gorowok manehna ngagorowok, meureun kadenge ku Udin oge, da pohara tarikna, nepi ka turing oge asa katorekan
Jelemana teu sakumaha jangtungna, pangawakanana bangbang, atuh gampang pisan dipangpengteunana ka balong teh.
Papakean turing baraseuh munggah rancucut, kaceretan tina balong.
Tab, Din, kitu lalampahan turing tadi teh."
Sarudin saregep pisan ngadengekeunana omongan Juarta teh. Ku bawaning kajongjonan, pipikiranana gulung ka nu dicaritakeun, nepi b teu nyahoeun, yen Nari geus lila euweuh ti dinya, ngaleos henteu bebeja. Nya kitu deui Juarta, ku lantaran kicida resepeunana nomongkeun lalampahanana, nepi ka les bae pohoeun ka Nari teh. Kanyarahoan soteh, sanggeus Juarta tamat nyaritana.
Manehna pohara heraneunana, dumeh aya jelema titu panatana, pot nanya b Sarudin, "Ti mana datangna eta jelema anu bieu teh, Din?"
Sanggeus ngahuleng sakeudeung, tuluy Sarudin ngawalon, "Saenyana mah turing oge teu nyaho, ti mana jolna eta jelema teh, sabab bnyahoan soteh geus aya dina deukeut panto, nyekel kana Ieungeun turing, nyarek bijil. Jadi, tawas geus ti tadi bae ayana di dieu teh."
Juarta ngahuleng meunang sawatara lilana. Dedengean di dapur warung sararimpe, ngan di jero, anu masih keneh tadenge sora ngaromong teh, pating gerendeng.
Sanggeus meunang sabaraha lilana, juarta malik ka Sarudin bari ngomong, pokna, "Udin, kumaha ayeuna pipikiran Udin tina pertara ieu geus ngarti atawa tacan?"
"Ngarti kana naonana?"
"Kana sagalana bae, saperti: lulugu maksud nu ngaributkeun, nu ret diarah ku eta jelema, jeung saterusna.''
Sarudin ngahuleng bae, bangun pohara bingungeunana ret ngajawab pertanyaan Juarta teh. Sanggeus sawatara jongjongan, btara manehna nembalan bari rada humandeuar, ''Lab, duka atuh, kuring mah teu weleh pateun."
Omong Juarta, "Ari turing, pohara timburuna hate, sot sieun enya eta jalma teh musuh orang, bturug-turug omongan-omonganana tawas ngandung maksud anu pohara dirasiahkeunana.''
"Naha, make disebut musuh orang? Lain ngan turing bae anu dimusuh ku eta jelema teh?"
"Naha kumaha, kitu?"
"Tadi kuring ngadenge omongan Nari, basana nu teur diintip-intip ku eta jelema jahat teh, lain Ata, tapi turing sorangan. Jadi ayeuna, turing geus sidit, yen boga musuh, musuh turing, lain musuh Ata."
"Tadina bisa jadi, kitu; tapi ayeuna, ku lantaran turing ngalawan ta maranehanana, sarta maranehanana geus nyarita, yen turing ngahalang-halang kana tarepna, bisa jadi maranehanana ayeuna ngaranggap musuh ka turing oge. Jeung deui, najan teu kitu oge, ku lantaran eta jalma teh musuh Udin, sarua bae jeung musuh turing. Kuring moal tega nenjo Udin aya nu ngagunasika, sumawonna mun aya nu nganiaya mah. Ku sabab eta sabisa-bisa turing aret ngaping Udin, moal alang kumapalang, najan nepi b nemahan pati oge moal burung dibelaan."
"Nuhun atuh ari kitu mah. Jadi tu urang teh, teu diadu-renyomteun deui pertara eta mah. Ngan ayeuna turing ret nanya, kumaha ku Ata tungsi kabireungeuh paroman beungeutna eta tilu jalma anu nyiksa Ata teh? Moal poho deui Iamon Ata pareng amprot jeung maranehanana?''
"Ka nu duaan, turing teu bisa nyidit-nyidit, kaburu papisah manteo, ngan ka nu saurang, bpalana tea sanajan manehna diteregos hideung, katambah poet, maklum bulan cahyana caang reyem-reyem, tapi kana paroman beungeutna, turing moal poho deui, masing saumur hirup ge."
''Kumaha piumureunana?''
"Ku pangira turing aya di antara 28 jeung 30 taun."
''Budak ngora,'' omong Sarudin dina atina.
Meunang sawatara lilana Sarudin jeung Juarta pahuleng-huleng bae bangun aya anu dipalikiran.
Sanggeus kitu, tuluy Sarudin jeung Juarta arasup b jero, myampeurteun jalma rea, nyampak tukang warung teur ngagoler dina samak dianggelan dua, djriung-riung ku jelema sababaraha orang.
Eta jelema-jelema teh tinglalieuk b panto, nenjo anu tatara arasup tea. Get Sarudin jeung Juarta dariuk di gigireun anu ngagoler. Pot Sarudin nanya bari nyingtabteun simbutna lalaunan. "Naonana nu tatu?"
"Teu aya anu tatu,' jawab pamajikan tukang warung; harita keur diut tunjangeun salakina, bangun ngenes ngangres pisan. "Mung dina saluar awakna bae ngagaralang sareng gareuneuk, sapertos tapak ngarangketan .''
I I I f I I r I
"Teu bget," omong Juarta.
"Sanes kitu, turing tumaros bade naon nu mawi taluar tengah wengi?"
"Sanggemna mah hoyong miceun. Namung barang manehna turon ti golodog, abdi nguping anu geblig-geblig di pipir. Teu tantos saknmaha lamina bet nguping deui anu ngagorowot. Saparantos sidit yen eta teh sora salaki abdi, teras abdi tuturubun ti imah, ngabujeng kana susubn pamiceunan. Ana dongbp ta dinya bet kasondong keur ngagoler dina jukut sisi susubn, teu tiasa walabya sareng henteu tecet-tecet, manahoreng aya nu nalikung leungeunna duanana, ditalian pageuh pisan, katambih sungutna diwewelan lamak, rupina supados utah tiasa gegeroan menta tulung.''
"Tatsiran titu, maksudna." jawab Juarta.
Keur kitu bray tutang warung teh beunta,bari leungeunna nu katuhu morosotkeun simbutna nu nuruban irungna taksiran eungapeun.
"laseun sasauran?" cek Sarudin ta pamajikan tukang warung.
"Kantenan,'' tembalna.
Geus titu pet Sarudin malit, pot nanya lalaunan, "aon anu karaos teh, emang?"
Walon tukang warung, ngomongna pegat-pegat jeung rada ngadaregdeg, "Dina saluar awak ................ sareng dina sirah."
Ku Sarudin tapitir, yen nu gering teh, leuwih hade utah sina rea teuing dedengean, jeung utah sina rea teuing ngomong. Ku sabab eta manehna jep bae repeh, teu barangtanya deui. Tapi teu ku hanteu, pot bae Juarta nanya, "Ditumaha emang ku si jarahat teh?"
Nu gering tea, bangun nu embongeun pisan nyaritateun panyitsana si hianat b manehna, da gawena ngabetem bae, teu nembalan naon-naon, ta nu nanya teh ngan ukur ngareret ku juru panon. Tapi pot de\li bae Juarta nanya, malah make ku omongan lemah-lembut, ngolo sangkan nyarita sabalatana.
Ku sabab titu, pot tukang warung teh ngomong, tapi sapereluna bae, "Dicetet .............. teras diwewelan lamak .......... .leungeun ditalitung .••...•...•.. tidinya dirangketan ........ ... .. ;bru nambru ........• leuteus lungse, taya tangan pa ••• pangawasa ... ... .. bukbet pada narajongan •••... sirah dit:inaang tu gegendir .......... .les abdi teu emut."
Omong Juarta, "Ari kuring, pohara timburuna hate, sot sieun enya eta jalma teh musuh orang, omongan-omonganana tawas ngandung matsud anu pohara dirasiahteunana."
"Naha, make disebut musuh orang? Lain ngan kuring bae anu dimusuh to eta jelema teh?"
"Naha tumaha, titu?" .
''Tadi turing ngadenge omongan Nari, basana nu teor diintip-intip to eta jelema jahat teh, lain Ata, tapi turing sorangan. Jadi ayeuna, turitlg geus sidit, yen boga musuh, musuh turing, lain musuh Ata."
"Tadina bisa jadi, titu; tapi ayeuna, tu lantaran .kuring ngalawan ta maranehanana, sarta maranehanana geus nyarita, yen turing ngahalang-halang kana tarepna, bisa jadi maranehanana ayeuna ngaranggap musuh ta turing oge. Jeong deui, najan oge, to lantaran eta jalma teh musuh Udin, sarua bae jeung ·musuh kuring. Kuring moal tega nenjo Udin aya nu sumawonna mun aya nu nganiaya mah. Ku sabab eta sabisa-bisa turing aret ngaping Udin, moal alang tumapalang, najan nepi ta nemahan pati oge moal burung dibelaan."
"Nuhun atuh ari titu mah. Jadi to orang teh, teo teun deui pertara eta mah . Ngan ayeuna turing ret nanya, tumaha to Ata kungsi kabireungeuh paroman beungeutna eta tilu jalma anunyitsa Ata teh? Moat poho deui Iamon Ata pareng amprok jeung maranehanana?"
''Ka nu duaan, turing · teo bisa nyidit-nyidit, taburu papisah manten, ngan ta nu saurang, tapalana tea sanajan manehna diteregos · hideung, tatambah poet, maklum bulan ,cahyana caang reyem-reyem, tapi kana paroriian beungeutna, kuring moal poho deui, masing saumor hirup ge."
''Kumaha piumureunana?''
"Ku pangira turing aya di antara 28 jeung 30 taun."
"Budak ngora," omong Sarudin dina atina.
Meunang sawatara lilana Sarudin jeung Juarta pahuleng-huleng bae bangun aya anu dipalikiran.
Sanggeus titu, tuluy Sarudin jeung Juarta arasup ta jero, jalma rea, nyampak tutang warung teor ngagoler dina samak dianggelan dua, diriung-riung to jelema sababaraha orang.
Eta jelema-jelema teh tinglalieut ta panto, nenjo anu tatara arasup tea. Get Sarudin jeung Juarta dariut di gigireun anu ngagoler. Pot Sarudin nanya bari llyingtabteun simbutna lalaunan. "NIOIWla nu tatu?"
"Teu aya anu jawab pamajikan tukang warung; harita keur diut tunjangeun salakina, bangun ngenes ngangres pisan. "Mung dina saluar awakna bae ngagaralang sareng gareuneuk, sapertos tapak ngarangketan. ''
"Teu bget," omong Juarta.
"Sanes kitu, kuring tumaros bade naon nu mawi kaluar tengah wengi?"
"Sanggemna mah hoyong miceun. Namung barang manehna turun ti golodog, abdi nguping anu geblig-geblig eli pipir. Teu bntos satumaha lamina bet nguping deui anu ngagorowok. Saparantos sidik yen eta teh sora salaki abdi, teras abdi tuturubun ti imah, ngabujeng kana susutan pamiceunan. Ana dongbp b dinya bet kasondong keur ngagoler dina jukut sisi susukan, teu tiasa walakaya sareng henteu kecet-kecet, manahoreng aya nu nalikung leungeunna duanana, ditalian pageuh pisan, btambih sungutna diwewelan lamak, rupina supados utah tiasa gegeroan menta tulung.''
''Taksiran kitu, maksudna.'' jawab Juarta.
K.eur kitu bray tubng warung teh beunta,bari leungeunna nu katuhu morosotkeun simbutna nu nuruban irungna taksiran eungapeun.
"Iaseun sasauran?" cek Sarudin ka pamajibn tukang warung.
''Kantenan,'' tembalna.
Geus kitu pek Sarudin malik, pok nanya lalaunan, "aon anu karaos teh, emang?"
Walon tukang warung, ngomongna pegat-pegat jeung rada ngadaregdeg, "Dina saluar awak ................ sareng dina sirah."
Ku Sarudin kapikir, yen nu gering teh, leuwih hade utah sina rea teuing dedengean, jeung utah sina rea teuing ngomong. Ku sabab eta manehna jep bae repeh, teu barangtanya deui. Tapi teu ku hanteu, pot bae Juarta nanya, "Dikumaha emang ku si jarahat teh?"
Nu gering tea, bangun nu embongeun pisan nyaritakeun panyitsana si hianat ka manehna, da gawena ngabetem bae, teu nembalan naon-naon, ka nu nanya teh ngan ukur ngareret ku juru panon. Tapi pok de\li bae Juarta nanya, malah make ditambahan ku omongan lemah-lembut, ngolo sangkan nyarita sabalatana.
Ku sabab kitu, pot tukang warung teh ngomong, tapi sapereluna bae, "Dicetet .............. teras diwewelan lamat .......... .leungeun ditalitung ••......•.•.• tidinya dirangketan .............. bru nambru ........ .Ieuteus lungse, taya tangan pa •.. pangawasa ........ bukbet pada narajongan .... .. sJrF ditinagang ku gegendir ........... les abdi teu emut."
"ly" omong Sarudin bari ngabirigidig.
Celt Juarta, "Beu, nya nista nyiltsana si hianat teh."
jalma-jalma nu ngarariung tea, euweuh anu henteu nyebut "teungteuingeun." Sarerea pada ltarageteun, tina teu ltahalartieun naon sababna anu matalt tultang warung aya anu nganiaya. maranehanana teu nyarahoeun yen Juarta oge mehmehan cilalta cara tultang warung, ngan bubuhan teu dirasa bae teu humaregung soteh, da ari nyarerieunana mah dina saluar awalt geus lain dikieUDa bae, karasana munggah sumaut, sirah beulti lila tambah beurat teteDjoan ltaroneng. Lila-lila ltu tina geus teu ltawawa, dug bae manehna ngeclellg dina enggonna.
Katenjoeun Ku Sarudin, terus disampeurlteun ditanya lalaunan, poltna, "Ku naon, Ta? Nyareri awalt?"
Henteu ............. henteu ltu nanaon ........... Kuring mah Dgecleng soteh tunduh bae, tembalna.
Sanajan Juarta ltitu omonganana, tapi ltu lantaran Sarudin Delljo ltaayaan awaltna, turug-turug ngomongna rada ngadaregdeg, teras tarangna dirampa, bet panas tawas direrab. Atuh pohara SaradiD reuwaseunana, jeung inggis sieun sobatna ltatutuluyan, manpa-JDUIIIta aya di lembur batur, jauh Ita lembur sorangan.
VID. BALIK 11 KARA WANG
Dina peutingan di warung aya kajadian tea. Sarudin mah teu sare sakerejep-kerejep acan, da katumbu ku ngemitan Juarta jeung nu gering.
Beuki lila Juarta beuki payah. lsukna isuk-isuk teu bisaeun hudang-hudang acan, gawena ngalempreh bae dina enggonna. Peuting tadi mah beunang dirasasakeun soteh, dumeh baal keneh bae.
Sarudin teu kira-kira ngeneseunana hatena, nenjo sobatna kitu teh. Manehna teu wanieun ngajauhan enggon sobatna, sieuneun matak kuma onam.
Nu aya di warung, ngan nu garering jeung nu karemit, nya eta Sarudin jeung pribumi awewe, da nu sejen mah geus areuwedh di dinya. Nu rek nyaraba nareruskeun lalampahanana, nu rek marikat geus arindit ka tegal pamikatan.
Tingkeban warung oge, harita mah ditutup bae.
Kira-kira geus pukul 10 beurang, keur jongjon-jongjon Sarudin ngemitan anu garering, ujug-ujug renjag bae ngarenjag dumeh ngadenge ·aya titiran disada, sorana langketekung cara sora titiran huron, anu mehmehan beunang ku manehna tea. Mimitina mah manehna teu percayaeun kana dedengeanana teh, sabab teu kataksir ku manehna yen titiran huron kumalayang ka lebah dinya. Tapi teu kungsi sakumaha lilana, eta sora teh kadengeeun deui sidik sora titiran huron tea, Jung man\;;hna nangtung, jut turun ti imah ka buruan, pek alak-ilik sugan eta titiran katenjo. Tapi pirang-pirang lilana teu kapanggih bae.
Keur kitu kung deui kadenge; bet sada di jero imah.
Sarudin ngahuleng bae, tina teu ngarti jeung asa dibobodo, dibawa ulin ku manuk, tadi sada di luar, ari diilikan di luar, kadenge di imah. Ari manuk-manuk manehna anu beunang mikat kamari tea, diampihanana di warung teh henteu disakurungkeun, tapi dipisah-pisah jadi sababaraha kurung. Kurungna beunang kamari manehna nginjeum ti tukang warung.
Tidinya cat Sarudin unggah deui ka imah, terus ngilikan manuk-manukna tea. Barang keur rarat-reret, manuk teh disada deui, barang diilik-Uit tutan nu di hareupeunana. Atuh geus taya papadana bae bungaheUD&Da teb.
Get manebna diuk kana bUit. Teu lila eta manuk teb disada deui. Atuh ngan siritna benteu ngigel bae, bawaning ku &tab jeung teu disangta ti tadina, yen si buron teh geus tajiret tu pitatanana. Ngan manehna pohara hanjataleunana, dumeb Juuta ayeuna gering, moat beunang dibawa carita pertara tabungaban jeaDg kaatohan; . tasutaan turing tacocokan, najan nu dimatsud jeaDg diteda-teda geus latsana oge. Jadi sanajan suta-bungab oge da ngan karasa ku sorangan, tungtungna bet teu jadi tabungaban gecle. Ngomong di jero atina, "Tada teuing bae Juarta bungabeunana, lamun seug ayeuna cageur, bisa nenjo manut alus."
Geus kitu pek manuk nu disada teh disampeurteun, diilibn ditelet-telet, manahoreng titiran nu lembut tea, nu buluna kusut jeung sutuna bengkung. Meunang sawatara lUana Sarudin olohot bae, tina teu nyangka satungtung buuk, yen manut anu sakitu goreng patutna, nya gonyel nya bujil, ari sorana sakitu hadena. Dina pitima, "Kamari mah ieu titiran teh ku Juarta dUumayankeun nater, dumeh euweub alat pihadeeun sorana, malah diasupkeun kana turung soteh cenab peunciteun, lain piaraeun. Ari ayeuna, nyata yen ieu titiran teh lain lumayankeuneun.Boa-boa nya titiran ieu, anu geus ngajengkelteun tukang-tutang mikat teh, nu geus kasebut titiran buron, nu nelab kututan jurig Citarum teh.''
K.itu bae pikiranana Sarudin meunang sababaraba lUana.
Kira-kira wanci lohor, nu marikat teh geus rajol daratang ti tegal pamikatan. Sadatang-datang ka warung recok calacarita, nyararitateun titiran buron tea, ditareangan ti isuk jeput nepi ka tengah poe, weleh teu kapanggih bae, teu kadenge sorana-sorana acan.
Ngadenge omongan kitu teh, Sarudin mah beuki tambab bungab bae, sabab pamitima ayeuna mah geus tetela yen titiran buron teh, nya eta titiran anuna tea, sarta pamitima geus teu hamham deui yen kututan jurig Citarum teh sasat geus kateupeul ku manehna. Tidinya pok nyarita ka nu ngaromong tadi teh bari rada imut, bangun ngaheureuyan, pokna, "Boa-boa geus dicandak tu nu ngageugeub."
Jelema-jelema teh kabeh tiqlalieut ka Sarudin, bari teu ngaromong naon-naon, bangun anu bareraneun.
Keur kitu kabeneran titiran bujU teh disada, langketebungl Atuh teu kira ngararenjagna jelema-jelema teh, tingraringeub, ngadarede- .
ngekeun titiran disada deui, malah aya anu tuluy nangtung, karepna rek turon, rek ngilik-ngilik nu disada tea, susuganan enya kumalayang ka lebah dinya.
Omong nu saurang, "Sameureun teuing diteangan di tegal pamikatan teu kapanggih, ari aya di dieu mah."
Omong nu saurang deui bari ulak-ilik, neangan parabot mikatna, "Mana parabot nu dewek? Cing orang coba-coba taheunkeunl"
Di dapur jadi ribut ku nu ngaromong bari taluturobun turon ka buroanjeung ku nu nareangan parabot mikatna.Sawareh mah bawaning ku gugup, nepi ka pohoeun deui yen parabot mikatna teu jauh ti gigireunana, ari neangan ka manamendi. Ngan Sarodin anu cicing bae teh, teu gugup saperti batur. Manehna mah imut bae ngagelenyu, nanggap anu keur pahibut. Sanggeus meunang sawatara jongjongan nanggapna, bus abus ka jero, nyampeurkeun anu garering tea, tea nolih anu keur ribut. Juarta kasampak keur nyileuk bae, bari teu lemek teu nyarek. Ret ngareret ka Sarodin, didituna mah hayangeun nanyakeun naon sababna anu matak di dapur ngadak-ngadak jadi ribut. Tapi . pangreretnajeung karepna kitu teh, ku Sarudin teu kahartieun, gek bae diuk digigireunana.
Ku lantaran kagandengan ku nu recok tea, titiran teh teu daekeun disada deui, repeh bae meunang sababaraha lilana.
Jalma-jalma tea geus rea anu di laluar, tingtaranggah kana dahan-dahan kai, ngilik-ngilik nu tadi tea, tapi pirang-pirang lilana teu kaparanggih bae; atuh teu kira-kira bae kareuheuleumana teh.
Sanggeus wareleheun, kakara arasup deui ka imah.
Cek nu saurang, "Sanajan dihantem diteangan oge, moal enya kapanggih, da puguh disumputkeun ku nu ngajaringna.".
Tembal nu saurang deui, "Bener kitu. Jeong deui najan kapanggih oge, moal enya beunang dipikat, ari teu ditapaan heula mah."
Carek hiji kolot, ngomongna bari humandeuar, "Lab, hayang teh disada deui sakali mah, asa gantung denge. Kajeun teuing teu bisa meunangkeun oge, asal geus ngadenge deui sorana bae, meureun moal panasaran.,,
Omongan tukang-tukang mikat ropa-ropa pisan malah ditambahan ku pamohalan, cek itu kitu, cek ieu kieu; sarerea pada boga piomongeun, nepi ka di dapur teh recok henteu puguh dengekeunana, asup kana b:-basan cara jogjog mondok.
Sarudin gawena ngan ngajentul bae, nyanghareupan sobatna,pipi92 kinDaDa aya atoh aya sedib. Atobna dumeh geus labana bhayang, tlnet•••• upueja. WQme dumeh sobatna meunang cocoba. Nu aeriDa teh meusmeus pet dipencrong beungeutna, bangun anu cleudeuh teuing.
Ti sabarang manehna sosobatan jeung Juarta anu geus satitu lawasna, katara harita ngarasa deudeuh ka sobat tanpa wangenan.
Ret Juarta ngareret kujuru panon ka Sarudin, pok nyarita lalaunan, "Din, cokot surat paningalan Nari dina saku turing, baca geura."
Jung Sarudin nangtung, terus kadak-kodok kana saku baju Juarta, anu ngagantung dina kakait, beh bae manehna manggih keretas sacewir, nya eta nu ku Juarta disebut surat tea. Geus kitu gek manehna diuk deui, tuluy surat teh diilikan. Ditulisna ku patlot bungur, jeung bangun pohara rusuhna, aksarana tiap beunang dibaca. Eusina henteu panjang-panjang, ngan sawatara kecap bae:
Perkawis loket sarawuh eusina, pacuan pisan ulah dikamana-manakeun, kedah disimpen bae sing sae. Ka payun dimana ku kuring ditaroskeun, ulah dugi ka teu aya.
Sanggeus tamat macana surat, Sarudin ngomong dina pikirna, '' Jadi ana kitu naha anu saba atuh loket teh? Ih, bet jol deui bae hal anu teu pikahartieun teh! Tapi, coba bae ku aing rek diturutkeun, lantaran pohara aing percayana ka nu nyuratan."
Teu panjang dipikir deui, sup bae eta surat teh diasupkeun kana saku bajuna nu jero dicampurkeun jeung loketna tea.
Ayeuna anu dipikiran ku manehanana taya lian, ngan hayang buru-buru balik, lantaran ingetanana ulah lila-lila aya di dinya, bisi Juarta geringna katutuluyan jeung kolotna bisi kuma onam.
Pikiran Sarudin geus gilig, yen rek terus bae balik ka Pasirluhur. sindang heula kajuragan Pangsiun, nyanggakeun beubeunangan mikat.
Ti dinya prak Sarudin beberes, sasadiaan sakur anu arek dibawa batik isukan. Sasalsena, terus nyampeurkeun pamajikan tukang warung tea, bro mayar urut dahar jeung urut kaperluan sejen-sejen salilana ngarereb di dinya.
Ti peutingna di warung teh jempe-jempe bae, teo aya deui kaributan, saperti peutingan nu enggeus-enggeus.
Kacaritakeun isukna subuh-subuh Sarudin geus sadia, babawaan kabeh geus dikaluarkeun ti imah, dijagragkeun di sisi jalan ngadagoan delman pesenan, kawantu rek moro kareta nu pangisukna. Teo sakumaha lilana geus gurudug angkaribung mawa kurung, pamikatan jeung sapuratina, ngajugjug stasiun.
Sanggeus meuli breis, tuluy merenahkeun maneh dina dareksi lowong.
Juarta diukna nyangtorah nyarande kana panyarandean, ngahenen bari ngararasateun tasatitna.
Teu tacatur di jalanna, tocapteun gancangna bae, tira wanci lohor ahir marenehanana geus tarurun di halteu anu dijugjug. Ti dinya clat tarumpat tahar, tira wanci asar dokar teh geus reg eureun di hareupeun bumijuragan Pangsiun . Jut Sarudin turon, top kana turung nu dieusi manut-manut tea, terus leumpang asup ta patarangan bumi juragan Pangsiun.
Ti jero norojol hiji mujang mapagkeun. Sok kurung teh tu eta Sarudin dibiteun ta manehna.
Pot eta bujang nyarita ta Sarudin, nyaritateun yen juragan Pangsiun jeung garwana nuju seweng, arangkat ta Cilegot, ari Agan Amir angtat ta dayeuh. Nu aya di bumi ngan Enden Ruhaeni, tadua manehna.
Barang Sarudin ngadenge omongan bujang titu, pohara susaheunana, ari ret menta dipangngunjutteun tu bujang ta juragan Pangsiun, yen manehna teu bisa ngadagoan, tawas moal pihadeeun, asa turang hormat, ari ret didagoan da puguh geus satitu sorena.
Tungtungna ngahuleng bae bawaning bingung.
Sanggeus sawatara lilana, tatara manehna tapitir, nya eta ret ningalan surat, tapi ti mana teretas jeung para bot nulisna?
Omongna ta bujang tea, "Lain titu, cing turing tuluiigan, pangnyiarteun teretas, ret nyieun surat.''
Jawab bujang, "Atuh teretas mah, urang nyuhunteun bae ta Enden Eni, da moal burung maparin."
Sarudin mencrong ta eta bujang, tawas jero pisan pimatsudeunana jeung pihartieunana. Sanggeus lila tatara manehna nembalan potna, "Jig atuh, ta Enden E ............ E ...... : ..... Eni oge, bari satalian bae nambrut talam jeung mangsina tituh."
Bus eta bujang abus ta dapur neundeun kurung tea. Ana bijil deui bet ti tepas hareup, tapi lengoh bae teu mawa naon-naon. Gancang tu Sarudin ditanya, "Mana teretas teh? Teu meunang?"
Jawabna, "Saur Enden, upami bade nyerat mah, sae lebet bae ta tamar patanon. Margi di dinya parantos sayagi parabot nyerat upwatlua sareng teretasna.''
Sarudin rada mandeg-mayong, ret nurutteun eta omongaa teb, aya ret digugu aya moal, talakuan beida rusuhna.
"Tapi," cet pamikima, "tapatsa tu aing tudu diturut ubeb aiDa tudu ningalan surat teur ta juragan Sepuh, jeung ongtob tawaaleawlb alus, ti batan nulis di buruan."
Ti dinya cat manehna unggah ta tepas, leumpang sapaadeadeaD bujang ngajugjug ta tamar patamon. Bray panto dipeundeutkeuD deui, ari bujang Ieos ka dapur, ret ngilikan manut-manut tea.
Sarudin munggah ngarenjag, ningal Enden Ruhaeni, teu nyangta aya di tamar, singer nyayagikeun torsi, sareng parabot tulis, pakeput bangun nu gugup, jiga nu samar polah, diawasteun ku Sarudin, bari jongjon ngajengjen teu obah-obah.
Kersaning Anu Kawasa, ret Enden Eni ningali, ka nu keur ngajengjen tea, atuh patepung tingali, itu ieu teu muni, bati angen bae ratug, tugteg lir tutunggulan, tingali terus jeung ati, anteb lebeb sumerep saluar badan.
Reret rindat jeung pamolah, ngadak-ngadak jadi salin, jadi beda rarasaan, kalindih ku rasa gaib, gaib kersaning Gusti, teu tanyahoan mecenghul, medal tina pangrasa, pangrasa jasmani suci, teu dihaja jeung henteu disangta-sangta.
Enden Ruhaeni rada tungkul, jeana socana ningali ka bandap, tiDa manabna rada tampinos, maklum adat parawan.
Sarudin gawena ngajengjen bae, bari ten ngomoaa sakemek, biwir tarasana beurat, ret ngomong henteu wani pot, dub tumaba sababna.
Sanggeus sawatara lilana Enden Ruhaeni cengkat deui, negerteun anjeun nyarios, titu ge rada ararap-eureupeup, saurna, "Mangga atuh geura calit da parantos sayagi bade nyerat mah. Abdi mah permios bae, bade ta pungtur.''
Leos anjeunna angkat ta lebet, nutupteun panto, ngantunteun Sarudin anu rarasaanana asa dina pangimpian. Manehna ongtoh-ongtoh bae ngajanteng, henteu usit henteu malit teu beda jeung wongwongan. Ret nenjo kana meja, parabot nulis geus sadia, beunang nyadiateun nu citeneh papelong-pelong jeung manehna tea.
Pipitiran asa dadat satala talangkabut, asa tabetot ta lebet, tu nu angkat hade ulat.
Keur titu panto tamar ngaretet, renjag Sarudin ngarenjag, ret dilieut, sihoreng bujang nu tadi tea asup ta tamar. Eta bujang nyarita, yen pang manehna datang ta dinya teh, ret ngalayanan Sarudin. Ku Sarudin dititah ngadagoan di tepas bae, lamun aya perlu dicalutan, sabab Sarudin hayangeun cicing di eta tamar nyorangan bae, ulah aya nu ngabaturan.
Leos eta bujang taluar deui.
"Aduuuh ........ " omong Sarudin bari rumahu, sarta sanggeus lila get diut dina torsi, nyanghareupan tertas tuliseun jeung wadah mangsi. Kop leungeunna nu tatuhu kana gagang talam, tret nulis.
Eusina eta surat henteu panjang-panjang, ditulis ringkesna bae, dijojo anu perluna, nya eta unjut uninga ka juragan pangsiun, yen manehna geus bisa meunangteun titiran huron tea, malah titiranana oge ditinggalteun jeung satabeh beubeunangan mitat ti Karawang. Jaba ti eta diunjukteun oge yen manehna henteu bisa ngantosan nepi ta sumpingnajuragan Pangsiun, lantaran Juarta tatarajang gering payah.
Sanajan eta surat henteu panjang, henteu jero pitiraneunana, tapi ditulisna ku Sarudin teu burung lila,lantaran keur teu pararuguh pipitiran tea, malah sajeroning nulis oge, mungguhing panciptana mah tumalayang bae ta mana-mendi.
Sanggeus anggeus nulisna, tuluy suratna ditilepan, Ieos ka luar ti tamar patan-on. Di tepas nyampat bujang tea. Sot eta surat dibiteun ka manehna sina disanggateun b juragan Sepuh, dimana geus sumping.
Geus kiti jut SarucliD turon ti tepas, muru b jalaa, dat taa dabr, gurudug dobrna maju, ngajugjug ka Pasirluhur.
Jauh moal burung cunduk, anggang moal burung ctataaa .... kendor tangtu anjog; kira-kira wanci isa, maranehanana ••••.- ...,t ka Pasirluhur.
Sadatang-datang, terus bae Juarta dianterkeun ka kolot......_, tapi ku Sarudin teu dicaritakeun, kumaha sabab-sababna aaa ....U Juarta meunang bahya, basana engke bae dimana manehna aeas caa-r diterangkeun. Padahal saenyana mah henteu diterangteaa IOtela, dumeh manehna can ngartikeun tea bae .
IX. POTRET ENDEN RUHAENI
Kacaritakeun Sarudin ayana di lemburna teh geus rek saminggu. Di jero sakitu lilana teh meh teu aya kendatna manehna pulang-anting ka imah mang Sumirna, ngalongok sobatna nu gering tea.
Harita mah panyakitna Juarta teh geus meh leungit, ngan karl leungeunna bae nu tacan cageur pisan teh, masih keneh diaais, tayohna bawaning raheutna gede jeung jero. Parandene kitu mindeng pisan manehna dibabawa u1in ku Sarudin ka tempat nu rada anggang ti lemburna, ngadon niis nyegerkeun awak; sarta tara pisan manehna ngabantah kana kahayang Sarudin kitu teh, dianteur bae sakarepna.
Saenyana eta adat Sarudin kitu teh, beunang disebutkeun adat anyar, adat anu dadak-dadakan, henteu aya ti tadina. Ti bubudak oge Sarudin mah teu pati resepeun kana ulin, sumawonna ari ulin teu puguh mah.
Naha atuh ari ayeuna, manehna teh bet kitu?
Kana ieu pertanyaan, boro-boro jalma lian, dalah nu ngalamanana oge susaheun pisan, kumaha pingajawabeunana, buktina Sarudin pribadi ngan ukur bisa ngararasakeun, yen manehna ayeuna nincak kana alam anyar, kadatangan rasa anyar, tingkah polahna singsarwa alanyar, rasa oge bet teu kanyahoan jadi salin, diganti ku rasa anyar.
Mindeng pisan manehna ngajentul ngahurun balung, ngalamun henteu karuhan, ngadaweung ngabangbang areuy, teu puguh nu dipikiran, ciciptaan kumalayang ka nu anggang.
Ngan hadena bae ari Sarudin mah geus boga dasar kana kateguhan, kapengkuhan hate, jadi teu kadalon-dalon teuing Iampahna kitu teh, beunang oge dipegat, ditarekahan ku rupa-rupa akal jeung rupa-rupa pitiran, sabab kalemesan pikiranana tacan sakumaha ruksakna.
Dina hij1 peuting, kabeneran bulan caang mani ngebrak, langit leDglang teu aya aling-alingna, taya reueuk pihujaneun, taya halimun nu mendung sabudeuma wungkul biro. Bentang-bentang baranang, nu leutik pating keretip, nu gede nyorot munggah moncorong, lir mencrong ka nu keur linglung, ngajaring bari ngalingling. Tatangtalan anu daunna garomplok, pating jarumpluk, arendagjiga aroyag. Angin leutik humiliwir, tirisna karasa asrep,nyerep nyerepsep saluar badan. Sawamaning kekembangan kasilir angin sondari, seungitna sumebar kamana-mana ngadalingding angin-anginan.
Harita Sarudin ngalantung di buruan imahna, niis bari ngawawaas pikir.
Ku bibina geus sababaraha tali digeroan, dititah asup ka imah. Tapi kalah boseneun nu ngageroan, da Sarudin mah ongkoh-ongkoh bae, bangun nu betah keneh nyorangan di buruan,nembalanana ngan ukur "engke sakedap deui". Atuh terus bae ku bibina diantep sakarepna, · henteu digeroan deui.
Sanggeus pirang-pirang lilana Sarudin lumantungna, get diuk dina bangku kai nu aya di sisi pager bari sup leungeunna nu katuhu ngodok pesak piamana, nyokot wadah ududeun jeung kayuapi, nyot manehna udud bari senang-senang sidengdang, numpangkeun suku katuhu kana tuur anu kenca. Haseup ududna mani ngelun ka luhur.
Keur jongjon-jongjon kitu, nengl nengl manehna ngadenge sora jam di imah bet geus pukul duawelas, ceuk pikima, "Aeh-aeh bet geus pukul duawelas. Kajongjonan teuing aing niis teh, nepi ka teu karasa, yen geus lila. Padahal naon pikaresepeunana? Naon gunana lampah kikieuan teh? Samasakali euweuhl Ngan anu ka rasa ku aing, pang aing daek lumantung kieu teh, lantaran aing nurut kana pangajakna ati, anu karasana ku aing tacan sakumaha lilana, nya eta ti sabarang aing datang nyaba ............. Beu, lamun kay a kieu aing cilaka, sarua bae jeung nu ngalajur napsu, ngumbar amarah. Lamun aing ngantep maneh, tangtu ieu kalakuan teh beuki hese dipiceunna. Ayeuna aing ulah cicingeun, ulah kangeungeunahan, sabalikna kudu narekahan maneh, kudu ngubaran maneh, kudu bisa buru-buru ngabasmi ieu kalakuan, sing nepi ka leungitna pisan, ulah aya saeutik-eutik acan anu nyangkaruk dina badan jeung lelembutan aing. Aing embung kaancikan tabe at anu sarupa kieu, aing teu resep kana hal anu sakieu ngaruksakna kana ati aing."
Ras manehna inget kana lalampahanana sok daek ulin kaluareun lembur, nepi ka bawaning hayang aya batur dibelaan sok mamawa anu gering. Padahal eta kalakuan teh, henteu matak ngadatangkeun buntungan saeutik-eutik acan, cindekna lampah teu guna. Cet pamikima, "Pang tituna teh taya lian ngan kabetot ku panarikna jeung pangajakna rasa anu anyar tea. Ayeuna aing geus eleh ku pangawasana rasa anyar, aing geus teu bisa ngalawan, nepi ka cara nu teu daya teu upaya, diajak kieu, diajak kieu teh aing nurut bae, ngagugu bae, mun bukti mah aing teh teu pisan nyebut embung, sanajan nu rek disorang teh jalan kana jurang oge. Ku lantaran kitu aing kudu bisa numpes ieu rasa anyar, sarta malikkeun deui rasa heubeul kana jasmani aingl"
Sanggeus mikir kitu, jung manehna nangtung tina bangku, tuluy leumpang gagancangan asup ka imah.
Di imah nyampak bibina keur diuk dina samak, nyanghareupan wadah seupaheun jeung tampolong kuningan.
Barang sup Sarudin asup ka imah, gancang ku bibina dihiaphiap dititah diuk deukeut manehna. Gek Sarudin diuk bari rada tungkul, bangun anu eraeun.
Saenyana pang ku bibina dicalukan teh, karepna rek dipapatahan, lantaran katilik yen Sarudin teh ti sadatang nyaba, tingkah polahna jadi beda. Malah upamaSarudin keur euweuh di imah, keur ulin ka luareun lembur, manehna sok ngomong kieu dina pikirna, "Naha bet Sarudin teh saperti nu salin jinis, Sarudin anu bareto diganti ku Sarudin ayeuna. Sarudin nu karesepna ulukutek di imah, diganti ku Sarudin nu anclongan, resep ulin jalan-jalan, teu betah cicing di imah. Naha di mana ditundana adat Sarudin anu bareto teh? Jeung ti mana nimuna adat anyar?"
Cindekna estu rupa-rupa kacida pipikiran bibina tina perkara robahna kalakuan Sarudin teh, nepi ka mindeng pisan manehna ngira yen Sarudin beger. Ongkoh ari dina atina mah, pohara atoheunana, sugan enya Sarudin menter. Memang kitu nu diarep-arep jeung dipikahayang ku bibina ti bareto teh, sugan bae geus aya karepna kana rarabi, da ari ditaragal mah dititah boga pamajikan, nu enggeus-enggeus oge sok mugen bae. Tapi papada bungah oge ari ngantep mah, kana lampah Sarudin ayeuna teh, moal.
Kira-kira geus saparapat jam, Sarudin diuk deukeut bibina, pok ku bibina dipapatahan, tapi henteu ujug-ujug digeplakkeun, dibalibirkeun heula kana perkara sejen, supaya malapah gedang, ulah siga mapatahan.
Mimiti l.Jibina nyaritakeun sawahna aya sababaraha kotak anu rabat tadupak caah, tacan kaburu diomean, lantaran rea deui uruseun anu leuwih perlu cliheuiUeun, jaba ti eta, ditumbu tu nyaritakeun taributan jeung bripuhanana manehna tina perbra ngurus pabyana, salilana Sarudin di panyabaan. .
Katara semet eta caritaan bibina, geus pot Sarudin aembal, "Keun enjing atanapi pageto tu abdi bade dileresteon da ngilari au dipigaweeonana mah moal sesah. Papalayeun teuing abdi henteu paauh gawe, mung legag-legig bae, ti batan titu mah, r bade digawe, da pigaweeun mah teu tirang."
Ngadenge tembal Sarudin titu teh, beat tarep bibina r.!oheonana, teu kongsi papatah deui, da tadina oge nu matat ret mapatahan teh, itung-itung ngangeuing, sangkan Sarudin ulah kadalon-dalon, ari ayeuna bet Sarudin pribadi anu ret miceun kalatuanana nu kurang hade, diganti tu digawe. Omongna, "Sutor atuh ari boga karep sorangan mah hayang nguruskeun pakaya. Bener, kudu titu, da ari geus kaala hasilna mah, moal keur bator, tapi keur maneh sorangan. Embi mah ngan sakadar nurut dahar jeong make.
Jeong deui da maneh teh bakal kolot, jeong bakal rarabi, malah mun dipasihan tu Pangeran meureon baris boga anak. Jadi, geus tangtu batal sagala beda jeong ayeona keur nyorangan. Ayeuna uruseon maneh teh, ngan awak sakujur, tapi jaga mah lamun geus rarabi aya leuwihna, terkadang jadi sababaraha tikel ti keur masih lelengohan.
Ku sabab eta, ti ayeona geura diajar makaya, nyawah, ngebon geura legaan, da ngan sakitu kaboga teh, peupeuriheun jeneng cara bator moal, da nu titu mah tudu kacumponan ku sarat-saratna, nya eta pangarti.
Lamon ti ayeona dipitumanan daek usaha sarta diajar rikrik apik kana pangasilanana, najan saeutik Iamon orang perecit bisa ngampihan duit, geus tangtu jagana dimana geus rarabi moat sakumaha susahna, lantaran usaha, nyiar tipayah keur anat rabi bisa, da biasa, betel geus boga, beunang ngapik-ngapik basa keur lelengohan tea.
Tapi mangkade bisi maneh salah harti, dumeh tadi cek embi keur lelengohan teh tudu perecit, maksud embi lain nitah koret atawa nitah megatkeon bsutaan, malah sabalikna hal eta mah, sagala kasutaan dijujurna tudu keur lelengohan, asal kalawan angger-angger, ulah ngalanggar larangan Pangeran anu ditetepkeon tu sara. Nya kitu deui sagala kahayang anu satira bdada mah, nya ayeuoa b4u dilaksanakeonana. ''
Sarudin dipapatahan kitu teh tungtul bae, bangun anu anti'IP pisan. Manehna jangji yen eta papatah bibina , rek dilampahkeun sarta manehna neda-neda ka Pangeran muga-muga sing bisa ngalakonanana.
Sanggeus peuting pisan samemeh Sarudin sare, pek meresan heula buku-buku jeung sagala parabot anu pasolengkrah dina mejana.
Tma sesela buku, beh manehna manggih surat dua amplop, kop dicokot terus adresna dibaca, bet duanana keur ka manehna. Gancang ditembongkeun ka bibina, bari nanya, "Embi, serat ti mana ieu teh?"
Tembal bibina, "Aeh, enya aya surat. Na aya poho kabina-bina teuing. Ari cek nu nganteurkeunana mah ti juragan Pangsiun."
"Duanana, ti juragan Pangsiun?"
"Sugan, embi mah teu pati nyaho."
"Iraha dongkapna?"
"Tadi, ti beurang, basa maneh keur euweuh. Malah nu nganteurkeunana oge lila pisan di dieuna, ngadagoan maneh datang, basana hayang papanggih, aya caritakeuneun perkara penting. Balik-balik soteh geus ret. bedug asar."
Sakedapan mah Sarudin ngahuleng bae, ngadenge caritaan bibina kitu teh. Omongna di jero atina, "Naha saba anu nganteurkeunana ieu surat teh?"
Geus kitu sup Sarudin asup ka enggonna, surat tea duanana dibawa.
Sanggeus aya di enggonna, tret ngotretkeun kayuapi, nyeungeut damar anu geus ngabaku paranti di dinya. Surat nu hiji wek amplopna disoekeun, terus eusina dikaluarkeun, na ana beh teh ........... potret jeung surat sacewir.
Potretna ku Sarudin teu gancang-gancang diilikan, duka dumeh teu resepeun, duka dumeh Ieuwih perlu nganyahokeun heula eusi suratna, da ngaheulakeun ngilikan surat nu sacewir tea. Kieu unina:
Sarengan ieu serat kuring ngintunkeun hiji potret. Kuring titip (ngaweweratan) ka anjeun, muga anjeun kersa nyimpen ieu potret, saheulaanan, samemeh kuring tiasa nepangan ka anjeun. Ka payun, dimana anjeun ngadeuheus ka juragan Pangsiun, ieu potret ulah lepat kedah dicandak.
leu teh, estu kenging kuring hese-cape, ngakal-ngakal sangkan brebut ti nu kagunganana (E.R.).
Dina eta surat euweuh tandana, jadi teu puguh ti sahasahana. Ngan Sarudin ingeteun keneh, yen anu sok ngabasakeun kuring, anjeun teh, bob diDa surat bob dina nyarita nya eta Nari. Jadi geus moal salah deui,
. . yen eta surat ti Nari, sarta anu mihapekeun potret b manehanana oge tangtu Nari. Tapi naon sababna bet nu kitu-kitu bae dipihapekeun? Jeung potret saba eta teh?
Top Sarudin nyokot potretna tea, pek dideukeutkeun kana damar, beh bae tu manehna tatenjoeun, sihoreng potret ... · . .. Enden Ruhaeni. Atuh gebeg bae manehna ngagebeg, anggenna ngadat-ngadat ratug, cara tutunggulan, saluar awak ngageter, aya keuheul, aya ......•..... atoh.
Kaanehanana taayaan hate Sarudin wattu barita hese digambarteunana mungguhing tu tecap mah.
Rarasaanana teu beda jeung rarasaan basa keur tepung tingal adu hareupan jeung jelemana di kamar patamon tea.
Potret dihantem dipeleng, dipencrong taya kendatna, ditilik disidik-sidik, dipapay tina mastakana kana salirana, terus kana sampeanana tatut ta panganggona jeung dedeg pao,gadegna, Sarudin tatara harita bisa nenjo sidik kana salirana Enden Ruhaeni, da basa eli kamar patamon mah, enya ge amprot jeung bungkeuleukanaua, kurallg tetela, ngan kana pameunteuna bae anu sidik pisan teb, nepi b bwas moal poho deui.
Keur jongjon-jongjon Sarudin nelet-nelek potret, reket panto ngareket, bray muta, sup bibina asup bari nanya, "Keur maca surat au tadi tea, Din?"
Tadina mah potret teh tu Sarudin rek disumputkeun , sangkan ulah kanyahoan tu bibina, tapi taburu bibina jot manteo. Atuh teu tulus disumputkeunana, ongkoh-ongkoh bae dicecetel. Dina jero atina, "Naha ieu potret tu aing make rek disumputkeun, ongkoh ieu teh pihape batur, lain anu aing''. Tidinya pot manehna ngajawab pananya . bibina tadi, bari rada ngagelenyu, imut bangun bisinan, poba, "Sumubun."
Watara sajongjongan mah, bibina mencrong bae kUla potret teh, semu anu hayang tetela, saba auu aya dina potret.
· Sarudin bangun tampiraos, dumeh bibina mureleng bae kana potret, pot manehna nyarita, ''leu teh potretna Enden Rubaeni, putra tukut juragan Pangsiun. Pangayana di abdi, diweratkeun tu hiji jalma, duta saha-sahana. Tab ieu seratnal"
Bari ngomong kitu, song Sarudin ngasongkeun surat tea jeung potretna b bibina. Geuwat tu bibina ditampanan, terus pot:retna diilikau, suratna diDo, da •ya ae manehna taasup awewe bom bma, tapi ariJUCa jeaDa Dalla .U biueua, henD•"' cliaj8r teama leatit., wantuDillg awe perceb otre·
Heuleut sawatra lllaaa, ret ngareret b Sarudin bari nanya poba, "Saba tira-tirana anu mihapeteun ieu potret ta maneh teh, Din? Caritakeuo bae sing sabalatana, ulah ret dipinding-pinding."
Ditanya titu teh Sarudin teu gancang-gancang nembalan, tina pitima bingung da puguh manehna oge teu nyaho, saba anu mihapeteun eta potret. Ari ret nyebutteuo Nari, sakumaha paoyaogtana tea, inggis sieun lain. Tungtungna ngajawabna teh tieu, ''Duta, abdi oge teu terang."
Bibina mencrong, semu anu heran tabina-bina. Saoggeus sajongjongan takara nyarita, potna, "Mustahil maoeh nepi tateu nyaho, geuning maoehna mah nyahoeun ka maneh, nu matak waoieun puhupa-pihape oge."
Sarudin teu nembalan naon-naon, ngan sajeronong atina keuteuh nyangta, yen aou mihapekeun eta potret teh Nari. Manehna hayaogeun pisan saba aou mawana eta surat, naha Nari atawa lain?
Ku sabab eta pot maoehna nanya ka bibina, "Kumaha embi uninga, saba ngaranna anu ngabantun ieu serat?"
"Nya eta embi oge teu nyaho."
"Kumaha dedengaoana?"
"Jangtung begang, paogkulitanana koneng. Ari jelemana mah ngora keneh, tawas-tawas badega."
Omong Sarudin dina pitima, "Euh, ari anu dedeg-paogadegna titu mah, bujang juragao Pangsiun, lain Nari. Tapi saur embi tadi, eta jelema teh, lila pisan di dieuna, ngadagoan aing, lantaran aya carltaten--.eun perkara penting. Perkara naon?"
Omong bibina deui bari imut, "Ari sangkaan embi mah, Iamon lain papacangan Enden Eni, tangtu Enden Enina anu ngirimteun ieu surat jeung potret ka maoeh teh."
Sarudin ngahuleng bae ngadenge caritaan bibina teh, pipikiranana aya sedih aya atoh. Sedihna dumeh bibina nyebut-nyebut papacangan Enden Eni atohna dumeh bibina boga sangka yen anu ngirimkeun potret b manehna teh Enden Eni.
Aneh, bet bogaeun rasa kitul
Tembaln .1, "Dupi Enden E ...... E ...... Eni ba anjeun mah anu ngintunteun ieu potret teh, taya panginten, margi dina seratna ka unggel tieu, "Eta teh, estu kenging kuring hese cape, ngabl-ngakal sangbn brebut ti nu kagunganana (E.R.)." Eta hiji tawis yen diablanana eta potret ku ieu jalma (nu ngaweratkeun ka abdi) ti Enden ......... Ruhaeni teh, kalayan hese beleke pisan. Sarengna deui emutan abdi, naon maksadna Enden En ............ ni ngintunkeun potretna ka abdi?
Upami papacanganana mah, percanten bae, sareng tiasa jadi sobat abdi, mana ieu potret diweratkeun ka abdi oge."
Bibina bengong bae ngadenge omongan Sarudin kitu teh, tina teu ngartieun saeutik-eutik acan, bet aya kikiriman teu puguh nu ngirimna. Sanajan cek Sarudin, eta teh ti papacangan Enden Ruhaeni nu nyobat jeung manehna, tapi cek ingetan bibina mah mustahil, sabab naon pambrihna ngirimkeun potret papacangan ka sobat?
Cindekna pikeun bibina mah, perkara eta potret teh, jadi rea pikiraneunana, jadi hiji hal anu aneh kabina-bina.
Demi Sarudin mah teu pisan kaget, dati tadi keneh oge, atina tetep nyangka ka Nari bae. Ngan ayeuna manehna .............. ..
Boga keretegning ati,
rada nyangka boa-boa,
boa nu dina potret teh,
jeung nu mihapekeunana,
geus aya patilana,
rasa gaib geus pasambung,
geus saniat sapikiran.
Sanggeus bibina kaluar ti dinya, kop Sarudin nyokot surat nu hiji deui, wek amplopna disoehkeun, pelt eusina dikaluarkeun, sidik ieu mah ti juragan Pangsiun, terus diilo. Maksudna eta surat nyaur Sarudin, supaya buru-buru datang ka bumina.
"Tab," omong Sarudin dina jero atina "isuk atawa pageto tangtu aing kudu indit ka buminajuragan Pangsiun, sarta tangtu potret tea oge moal tingaleun ku aing rek dibawa, sugan bae meunang katerangan anu tetela."
Ku lantara geus peuting pisan, sup surat-surat jeung potret teh ku Sarudin diasupkeun deui kana amplopna, terus diteundeun dina peti dicampurkeun jeung loket nu timu ti karawang katut surat-suratna anu araneh tea. Ari manehna terus ka enggonna, dug ngedeng, tapi mehmehan teu bisa reup, lantaran ltagoda ku rupa-rupa pikiran, jeung meusmeus torejat manebna ngorejat, lantaran inget kana blatuanana di jero opat-lima poe ka tukang, kalakuan anu beunang disebutkeun anyar tea. Ari ras manehna inget kana adat anyarna, jaba ti rumanjug teb, pobara kaduhungeunana jeung pobara keuheuleunana kana dirina pribadi, pedah geus milampah kalakuan kitu.
Juljol sangka-sangka jeung pananya kana pikiranana, nepi ka antukna mah ngomong kieu jeroning atina, "Anebl Upama aing ngadenge ngaran anu saurang, hate aing sok nyeblak, jeung beida teu kahartina, bet aing teb asa sagala robah, bob rasa bob lampah. Naon sababna?"
Manahoreng bet kitu ari anu kakara ngalaman rasa teresnal
X DI 1MAH RENCANG JURAGAN SEPUH
Dina hiji poe isuk-isuk keneh pisan, Sarudin geus sadia beunang dangdan, rek indit ngadeuheus ka Juragan Pangsiun tea.
Kira-kira pukul genep jut manehna turun ti imah, bari meusmeus pek ngodok saku bajuna, kawas sieuneun aya nu katinggaleun. Sanggeus sagala tarapti, clak kana kuda jalu dawuk, beunang ngararahaban tatanggana anu ngahaja dititah ku bibina. Berengbeng kudana dilumpatkeun.
Gancangna carita, ku lantaran kudana ditegarkeun ti barang mangkat, wanci pecat sawed teh Sarudin geus datang ka hareupeun bumi juragan Pangsiun. Jot bujang juragan pangsiun norojol ti buruan, muru ka nu karek datang rek mangnyekelankeun kuduna. Jut Sarudin turun bari rumenghap lantaran cape.
Sarudin nanya ka eta bujang, pokna, "Maneh anu dipiwarang ku juragan Sepuh nganteurkeun surat ka Pasirluhur teh?"
Jawabna, "Sumuhun."
Sabaraha amplop kabehna?"
"Duanana ti juragan Sepuh?"
"Dua."
Bujang teu buru-buru nembalan, kalah terus rarat-reret, ngencangatuhu kawas ngalieukan bisi aya jalma deukeut-deukeut ka dinya. Geus kitu terus 'malik deui ka Sarudin, omongna, "Nu ti juragan Sepuh mah mung hiji."
"Nu hiji deui ti saba?"
Bujang semu bingungeun arek ngajawab pananya Sarudin teh, gawena ngabetem bae, bari panonna mencrong kana beungeut Sarudin.
Sarudin bangun teu sabar ngadagoan pangjawab eta bujang teh, terus nyarita deui, pokna, "Cing, caritakeun sing satarabasna, utah aya anu dipinding-pinding, karana ieu perkara lain rasiah batur, tapi rasiah kuring pribadi. Malah beida handeueulna, dumeh basa maneh datana ka Pasirluhur tea, teu kungsi papanggih heula, lantaran keur euweuh eli imah. Ari ayeuna bet diparengkeun urang papanggih, tur paduduaan, taya anu baris ngagokan, sanajan rek nyaritakeun perkara rasiah oge."
Bujang jongjon bae ngabetem, teu daekeun nembalan, ngajengjen tawas tuturus diceblokt.eun.
Sarudin bangun rada keuheuleun, pedah pananyana teu ditembalan, pot. nanya deui, tapi tawas satengah teu dihaja, "Ti Enden Ruhaeni? Ti jelema pendet? l) Ti saba atuh?"
Jawabna, "Upami ieu perkawis tu abdi tedah dipiunjut satarabasna, sae engte deui bae, upami parantos aya wattosna anu mustari, margi perkawis rasiah sareng moal cetap tu wattos satedap."
Sarudin semu teuheuleun dumeh asa tapegat pingomongeun tu caritaan bujang tea.
Keur titu jol juragan Pangsiun taluar ti bumi ka tepas payun, tawas geus ngaraos tesel, ngantosan ti tadi teneh, tuluy ngagentraan ta Sarudin.
Sarudin cui ninggalteun tuda jeung bujang, gagancangan muru t.a nu ngagentraan tea.
Cariosan-cariosanana juragan Sepuh jeung Sarudin moal dicaritateun di dieu, bisi t.apanjangan teuing, urang buru gancangna bae.
Sabada magrib, sabot juragan Sepuh maos teneh wiridan, Sarudin buru-buru turun ti masigit, t.abeneran di luar got tepung jeung bujang tea, tawas nu ngahaja megat. 'lmongna, "Mangga urang ka rorompot abdi, urang ngabarempangkeun perkawis anu tadi tea."
Di mana pemahna imah maneh teh ?"
"Sapungkureun bumi juragan Sepuh."
Nam atuh, ti heula, t.a mana jalanna?"
Tuluy eta bujang leumpang, dituturteun tu Sarudin, mipir-mipir bumi juragan Pangsiun.Di pipir beh manggih jalan leutit, sisina dipager tu wera. Ari eta jalan teh nepungteun patarangan bumi juragan Sepuh jeung patarangan sejen anu di tengahna aya hiji imah leutit tapi langgong, hateupna tenteng. Diburuanana lalindut, kalindukan tu tangtal t.ai.
Barang bujang tea nepi ta dinya, cat kana golodogna, bray mukateun panto nitah asup ta Sarudin. Di jero imah munggah ngagempray caang, tu lampu.
Sarudin memeh asup teh hulang-huleng heula, lantaran boga pitir ua-ua jeung rada aringgis sieun matat kuma onam. Tapi talah tu clibantem dimangga-mangga tu pribumi sup bae manehna asup. Eta imah teb henteu satumaha legana, nepi ta diamparan samat Jamblang sabeulay oge btutup tabeh. Di sisi bilik deukeut lawang ta dapur aya hijijalma teur andekat sila nyanghareupan wadah ududeun. Barang ret eta jelema ngareret ka Sarudin, jung nangtung tuluy nyampeurteun bari ngabageakeun, budina manis, pikaresepeun semah.
Sarudin hooteun, reb eta jelema teh ............. Nari, ngan ayeuna mah rupana jadi tegep, leuwih kasep jeung leuwih bareresih manan basa panggih di tegal awi tea.
Sanajan Sarudin tacida heraneunana, tapi manehna teu nanyakeun naon-naon, gek bae diuk pahareup-hareup jeung Nari.
Demi bujang tea mah jut turun deui ti eta iJnah. Panto-panto tabeh ditutupkeun. Di imah tinggal duaan.
Sabot Sarudin hulang-huleng, pot Nari nyarita lalaunan, "Anjeun tangtos parantos nampi serat anu disarengan ku potret En den Ruhaeni .''
"Parantos," jawab Sarudin . "Malah potretna oge dibantun ka dieu, numutkeun kana ungeling serat. Jadi, eta teh pangintunan anjeun?"
"Sumuhun," tembal Nari. "Kuring teh puguh aya picarioseun ka anjeun teh, nya eta tina pertawis anu aya patalina sareng eta potret; ku margi eta teu kinten nuhunna anjeun parantos kersa sumping ta dieu."
Reg Nari eureun nyaritana, kop leungeunna nyotot ududeun tina wadahna anu geus ngajagrag di hareupeunana, nyot manehna udud. Geus kitu pot deui Nari nerusteun caritaanana, "Samemeh kuring nyanggemkeun ieu hal, bade naros heula ta anjeun, kumaha anjeun keresa numutkeun kana panuhun turing?"
Cobi bae carioskeun heula naon anu tedah dipilampah ku kuring teh, supados tiasa nimbang-nimbang pikauntupeun-henteuna.''
'' Anjeun kedah uninga, yen ieu pertawis teh wungtul pikeun tasalametan kana salira anjeun, sareng turing nanggel yen ieu perkawis moal matat ngaebteun kana salira anjeun, tur sanes padamelan abot. Geura mangga danguteun:
Sapertawis anjeun ulah curuas-carios ta nu sanes, indung suku oge caret wiwilanganana, ulah pisan diwartosan, yen anjeun parantos tepang sareng kuring.
Kadua perkawis kuring unjuk uninga ka anjeun, yen dina dinten enjing tangtos aya serat pangondang ta anjeun. Eta pangondang pacuan ku anjeun ulah ditolak, tedah ditumutkeun, hartosna tedah teresa ngaluuhan.
Engke di ditu, upami anjeun nyuculan panganggo, raksukan anjeun tedah digantungken dina kakaitan nu parantos sayagi anggoeun ngagantung-gantungkeun panganggo tatamu. Kalihna ti eta ulah pisan anjeun nembongkeun manah heran, umpami di ditu mendak anu . aneh-aneh. Mung sakitu anu kaetang perlu ku turing disanggemkeun ayeuna mah."
"Ke" omong Sarudin, "dupi eta serat pangondang teh ti saba, ti mana sareng naon maksadna anu mawi ngondang?"
"Kana eta pamariksa, moal tiasa ngawaler ayeuna, margi emutan kuring enjing oge tangtos uninga ku anjeun moal kantos diwartosan tu nu sanes."
''Tadi saur anjeun perkawis potret magar aya patalina sareng ieu perkawis, namung di leresan mana kasabitna?"
"Euh, eta mah kieu, "Upami bade dicandak bae ka ditu atuh nuhun henteu bae teu naon-naon, mung upami dicandak kedah disimpen dina pesat raksukan anu digantungkeun tea.''
Jep di tamar teh jempe. Sarudin jeung Nari pahuleng-huleng bae euweuh anu nyarita.
Keur kitu reket panto dapur ngareket. Sarudin jeung Nari tinglalieuk ka panto. Sup hiji budak ngora asup bari nanggeuy baki dieusi lumur cikopi. Sanggeus babawaanana diteundeun di hareupeun Sarudin jeung Nari, sup eta budak asup deui ka dapur. Teu lila geus jol deui datang bari nanggeuy baki dieusi keler parinuh ku deungeun ngopi, sanggeusna diteundeun, Ieos manehna ka dapur deui.
Nari ngasorkeun baki nu dieusi keler tea bari ngamanggakeun ngajak ngopi babarengan. Atuh prak ngopi bari diselang-selang ku nyarita.
Kacaritakeun Sarudin ayana di dinya teh henteu bisa lila-lila, lantaran inggis bisi juragan Pangsiun kabujeng lungsur ti masjid mulih ta bumina. Sanggeus amitan, jut manehna turun, tuluy leumpang gagancangan ngajugjug ka masjid ret sambeang isa. Kabeneran juragan Sepuh teu acan mulih.
(1) )labudna "Nari."
XI RENCANGNA JURAGAN BARA
Isukna isuk-isuk saperti biasa sasari, juragan Pangsiun calik di tepas pungkur dina korsi pangcalikanana. Sarudin oge teu jauh ti anjeunna, diukna dina dipan.
Anu keur di saurkeun ku juragan Pangsiun, taya lian ngan titiran anu beunang mikat ti Karawang tea , kagorenganana rupana jeung kahadeanana sorana, malah harita oge keur ngelak bae disada dina pangelatan, didangukeun ku nu kagungan jeung nu mikatna.
Tina bawaning bingah manahna juragan Sepuh, pedah palayeun kagungan manuk hade, ayeuna geus kalaksanakeun, nepi ka aya saurna rek maparin peresen ka nu mikatna, nya eta ka Sarudin jeung ka Juarta. Tapi ari Sarudin mah, sanajan dihantem dikeukeuhan oge, weleh bae teu daekeun nampa kana eta pameresen teh, basana, "Atuh upami kitu mah, teu aya pisan tawisna abdi satuhu; sawangsulna gamparan nya kitu keneh, ngangken ka abdi teh sami bae sareng ngangken ka nu sanes."
Ku lantaran eta, beuki deudeuh bae juragan pangsiun ka Sarudin teh. Eukeur mah kanyaah jeung kaasih anu ti tadina geus sakitu gedena, katambah ku satingkah-saparipolahna anu sakitu pikayungyuneunana. Komo barang kauninga miconggahna mah, sarua bae deudeuhna asihna teh jeung ka putra kukutna nu istri tea.
Kersana juragan Pangsiun harita, Sarudin teh moat disina gancang-gancang batik, rek diandeng bae luhur dua minggu handap sapuluh pu mah sina cicing di dinya. Geus lain dikieuna bae atoheunana Sarudin teh, puguh ti kamari keneh manehna geus mikir-mikir hayang rada lila nganjrek di juragan Pangsiun, ari ayeuna diandeg, atuh lir nu mobok manggih gorowong bae, gancang pisan nyumanggakeunana ka nu ngandeg teh.
Ari ku kitu tea mah meureun nya eta tea bae aya nu keur ditihang pondok, panarik kana atina, matak betah cicing di dinya.
Ti isuk-isuk nepi ka beurang teh, juragan Pangsiun teu liren-liren cacarios. Mimiti nyaurkeun perkara titiran, maklum eta anu jadi kalangenanana, disambungkeun kana perkara-perkara sejen anu rea pulunganeunana, pieunteungeun, picontoeun jeung piluangeun ka budak ngora.
Kira-kira geus putul sapuluh beurang, jebul aya hiji jelema datang.
Sanggeus diuk, kusiwel eta jelepta teh ngaluarkeun amplop surat, reana dua tina sakuna, song disanggakeun ka Juragan Pangsiun.
"Surat ti saba?" saur juragan Pangsiun ka eta jelema.
"TI juragan Bara, ti Cilegok, "jawabna. "Satadina anu hiji mah bade dib-Pasirluhurkeun, namung panyariosan anu bade diseratanana nuju di dieu."
"Saba tea? Udin?"
"Sumuhun dawuh."
"Enya di dieu, tab eta," saur juragan Pangsiun bari nunjuk ka Sarudin.
Eta surat ku juragan Pangsiun diaos adresna. Geus kitu song nu hiji dipaparinkeun ka Sarudin, bari sasauran, "leu geuning keur ka Udin teh." Ari nu hiji deui wek amplopna ku anjeunna disoehkeun, suratna dikaluarkeun terus diaos.
Sarudin oge henteu talangke, terus bae maca surat anu keur ka manehna tea.
Sanggeus juragan pangsiun tamat maosna surat, nya kitu deui Sarudin, song juragan Pangsiun maparinkeun surat anu diaos ku anjeunna tea bari sasauran, "Cing, surat ieu ito ku Udinl"
Geuwat ku Sarudin ditampanan, terus diilo; sanggeus tamat, song suratna disanggakeun deui ka Juragan Sepuh.
"Kumaha eusina sarua jeung nu ka Udin?"
Sami pisan," jawab Sarudin.
Juragan Pangsiun malik ka nu mawa surat tea, sauma, "Dunungan maneh teh peuting isuk nanggap wayangna?"
"Sumuhun dawuh," jawabna.
"Kumaha Udin rek indit ka ditu?" saur juragan Sepuh ka Sarudin.
"Upami kawidian mah, bade mios, hoyong terang bumina juragan Bara anu bade diruat tea ."
Saur juragan Pangsiun, "Sukur ari rek indit mah, peupeuriheun ama moa1 bisa, da puguh batan sakieu . Ari hayangna mah panteg.''
Nu mawa surat tea ku juragan Pangsiun dipiwarang ngadagoan sakeudeung, ari anjeunna bus lebet ka jero bumi.
Sabot juragan Pangsiun di jero, Sarudin talete tatanya kaeta jelema, nanyakeun jalanna ka Cilegok jeung perenahna bumi juragan Bara anu rek diruat tea.
Teu sabaraha mana geus jot juragan Pangsiun sumping deui bari nyandat surat waleranana teur b juragan Bara. Saurna b piwarangan: "lea sarat saagakeun b juragan maneh, ari badaratna mah utah jadi beDdn bae, moal tiasa kituh, nyal Ngan anu ti Pasitluhur tea mah tangtu b ditu."
"Unjut sumangga."
Sanggeus waleran tea tatampa, jut eta jelema turon, Ieos mulang.
Heuleut sawatara lilana, juragan Pangsiun sasauran ta Sarudin, sauma: "Geura isut, dimana Udin geus datang b Cilegot, tangtu bisa nganyahoanteun kagedeanana jeung taagrenganana imah Bara anu anyar, anu ret diruat tea."
"Naha gamparan parantos uninga, kituh?"
"Puguh, kapan basa Bara gering ama ka ditu, geuning harita teh Udin ninggalteun surat di dieu teur ka ama, da ama di ditu teneh."
"Sumuhun. Waktos abdi wangsul ti Karawang tea, gamparan nuju seweng, jengkar ka Cilegot. Naon tasawatna juragan Bara teh?"
"Panyakitna mah teo pama, ngan nyareri saluar awak bae jeung dina parindikan cenah. Ari nyaritana mah manehna teh bret datang ti panyabaan. Malah meunangna panyakit oge ti ditu cenah."
"Mulih ti mana?"
"Anu matat, teo tungsi ditanyakeun."
Sanggeus waktu tuang, brakjuragan Pangsiun tuang disarengan ku Sarudin. Kitu bae damelna juragan Pangsiun poeta teh. Sanggeus tuang tuluy salasauran deui.
Kacaritateun dina poe isukna kira-kira putul dua beurang. Sarudin geus jung indit ka Cilegot tea. Manehna teo poho-poho kana omongan Nari teh.
Datangna ka Cilegot teo kungsi nanyateun deui perenahna anu dijugjug, sabab barang nepi ta lawang lembur oge geus aya bujang, tawas anu ngahaja mapagteun ondangan juragan Bara.
Barang jol ka hareupeun imah nu ret diruat tea, kakara Sarudin bisa negesteun taalusanana eta imah, nya gede nya langgong turug-turug agreng. Eta, hiji tanda yen Bara teh jalma kaya, sugih mutti beurat beunghar. Di hareupeun imahna aya balandongan beunang mapaesan tu daun camara jeung daun caringin. Jalma-jalma tolot-budat, awewe-lalaki balawiri, maklum di nu hajat.
Kaributan hajat, taramean wayang, reana jelema jeung tektet-benget, unak-anitna perkara hajat, moal dicaritakeun di dieu, orang liwat bae perkara eta mah, da sanajan ditulis oge, bwasna henteu matat jadi banehan, nu puguh mah blah nambahan panjang lalakon. Ayeuna orang nyaritakeun anu kajadian, sanggeus Sarudin datang b dinya.
Manehna diaku ku pribumi blawan budi manis,pikaresepeun jeung pibconggaheun, teu matak pitaeraeun.
Sajeroning nyemah teh, Sarudin teu tendat-tendat, muji dina atina b pribumi, cacatan budat ngora mah, bet toloteun nater, bisa ngatuna bsemah.
Dina waktu dahar, semah-semah teh dipupujuhteun tu bdaharan nu ngareunah, tomo Sarudin mah, tawasna dienya-enya pisan.
Aneh bet ujug-ujug gebeg bae manehna ngagebeg nenjo bujang anu ngalalayanan dahar.
Sanajan peuting tamari manehna dipapatahan tu Nari, supaya ulah heran, upama di nu hajat manggih nu aneh-aneh; tapi teu burung manehna taget, teu burung heran, lantaran anu peuting tamari mapatahan titu teh ayeuna aya di dinya, ulubiung jeung jalma rea .
Rupana beda pisan jeung basa papanggih di imah rencang juragan Pangsiun tea, leuwih goreng jeung leuwih tolotor ti batao basa papanggih di tebon awi di Karawang.
Sarudin api-api teu nyaho, pot nanya ta semah nu diut deuteut manehna, nanyateun eta jelema.
Demi tembalna, eta teh bujang juragan Bara, anu panglilana tumawulana jeung anu pangdipitanyaahna.
Sarudin beuti tam bah bae heraneunana, lantaran tu henteu ngarti.
Saban-saban eta jelema datang atawa ngaliwat ta deuteut manehna, beungeutna sot dipelong, sugan aya semu-semu anu geus waw.uh ta manehna, tapi eta jelema jongjon bae, tawas teu wawuheun. Omong Sarudin dina pitirna, "Ah sugan ieu mah lain Nari, ngan ·bbeneran bae rupana sarimbag; jeung ongtoh, sageur ari enya mah Nari nepi b teu semu-semu acan, nu wawuh sumawonna nanya mah ta aing. Tapi ........... mustahil, aya jelema anu sarimbang pisan, bwas beubeulahan terong, nepi b teu dipiceun sasieur, estuning ceples dina sagala-galana."
Ku sabab papanggihanana anu satitu anehna, bet jorojoy bae manehna hayangeun balit, ngadat-ngadat teu betah aya di dinya. Tapi tapitir cteui tu manehna, yen moal pihadeeun ari nepi b balit harita onaman, wantoning di dinyana teh bret sateudeuna pisan, tatambah-tambah brunya b pribumi, dumeh bangun kacida atoheunana didatangan ku manehna teh jeung ongtoh mun balit barita tangtu poekeun di jalan da puguh geus deukeut ka burit. Jadi teu aya deui ngan kudu matsakeun maneh bae, sapeuting eta mah, teu betah ge wayahna.
Pentingna kira-kira pukul satengah salapan, Sarudin ngalaan baju bedahanana, sot digantungkeun dina tatait, terus diilikan satabeh saku-sakuna, tawas aya anu dititenan. Geus kitu jut manehna turon ti imah , tuluy leumpang ret ta masigit, ret sambeang isa. Di masigitna kacida lilana , entas sambeang isa, pet sambeang sunat, meunang sababaraha salaman. Sanggeusna, terus maca wiridan, disambung tu ngadua neda-neda ta Pangeran nyuhunkeun ditangtayungan. W allahu'- alam tumaha sababna, bet ujug-ujug ngarasa teueung, manehna nyemah di dinya teh; lain pedah euweuh tawawuhan pangkituna teh, da ari tawawuhan mah rea, anu sarua pada diondang, malah make amprok jeung babaturanana satola nanann. Ngan geus kitu bae meureun tersana Nu Mahasuci.
Jelema di luar kacida reana, komo di saturiling balandongan mah mani pasedek-sedek pada hayang awas ta nu keur dilalatonteun .
Demi Sarudin mah samasatali bet teu tabongroy ku lalajoaneun teh. Sajutna ti masigit, cat unggah deui ta imah, terus ngilitan baju bedahanana anu digantungkeun tea, dititenan saban-saban pesatna kalawan taliti pisan, mani tawu aya papaton bae dina pesat teh, memeh jut turon diparitsa heula, ....,..._ cat unggah diilitan deui.
Barang ngarampa kana pesat jero, gebeg manehna ngagebeg, sabab geus kosong, potret Enden Ruhaeni anu ngahaja diteundeun eli dinya, geus euweuh. Manehna teu tira-tira handeueuleunana, potret anu sakitu dipusti-pustina, dianggap jimat paripih, cocoan saban poe saban peuting, ayeona euweuh. Tungtungna keuheul sajeroning ati, geregeteun, hayang papanggih jeung nu maokna
X Gek manehna diut, ngariung jeung semah-semah nu rea, tapi samasakali teu nembongkeun bubuden anu teur aya tateuheul atawa aya kareuwas, bisa pisan nyumputkeunana budi. Dina jero atina, "Aing pang datang ka dieu teh, saenyana ngan awahing nurut kana omongan Nari. Nya kitu deui potret, pang ku aing dibabawa ta dieu teh, lantaran nurutkeun pamentana. Ana datang ta dieu aing nenjo bujang nu sarimbang jeung manehna.
Boa-boa eta oge manehna pribadi. Ayeuna aing ngarti kana atalna. Pangmanehna nitah mawa potret ta dieu teh, sarta nitah diteundeun dina pesat baju aing, matsudna taya lian ngan sangkan karl nyokot bae, teu hese neangan deui di mana diteundeunna. Sangkaan aing anu bareto teb ayeuna bukti, yen manehna hahadean jeung EndeD Rnlaaeni Sameureun teuiDg basa eli imah rencana juragan Sepuh, manehu ngaginding jeung tumasep, da meureun hayang ditatsir ku nu geulis. Ari battiDa •••..... manahoreng badega ............ Humayua teuing hayang b Eaden Eni.''
Abong tena teur satengah napsu, estu teu ku hanteu, gancang pilan nyangtana goreng ta batur teh. Ras manehna inget kana piwurut aanma. mun teur aya kakeuheul ulah dicicingkeun, matat tutuluyan baa rupa-rupa pitiran anu garoreng, jalan-jalan kana mangprung.
Eta piwuruk ku manehna diturut; jut turun ti imah, luntang-lantung di buruan, tapi teu nyampeurkeun ka nu keur lalajo, di nu tiis bae, nu teu bgiridig tu jelema. Bet enya kapusingna teh leungit, sangka-sangta anu garoreng musna, diganti ku pitiran anu lantip, anu mawa kana jalan tasalametan.
Sajeroning lumantung bari ngangin teh, manehna mitir, malah ayeuna mah mate ngarasa taduhung, pedah geus nyangta goreng ka batur, teu talawan dipitir heula. Kahartina ku manehna, anu geus puguh peng tea mah nya manehna pribadi, taasup jalma goreng sangta. Dina pitima, "Na aing ieuh bet gampang nater nyangta goreng ta batur. Padahal jalma anu disangka goreng tu aing teh can puguh boga dosa, malah geus bukti pisan kanyaahna jeung kabelaanana ta aing, basa di Karawang tea. Komo deui ieu mah, kapan nu ngirimteun eta potret ta aing teh nya manehna. Mustahil ku manehna dicotot deui ."
Ras manehna inget kana tasauran juragan Pangsiun,basa memeh indit ta Karawang tea, yen anu mikapalay ka Enden Ruhaeni teh, juragan Bara.
Gebeg manehna ngagebeg, reuwas pacampur jeung risi, sieun eta potret pang euweuhna tina pesat banjuna, kapendak ku juragan Bara, sarta terus tu anjeunna dicandat. Lamun kitu tangtu sabagian tina rasiahna anu dikemu, dibuni-buni dina atina kabitur. Tapi jol deui pikiran sejen. Ngomong dina hatena, "Lamun eta potret dicandak ku juragan Bara, tangtu anjeunna aya semu anu goreng ka aing, maklum eta teh potret papacanganana, tur kapendat tina pesat baju batur. Ari ieu sakitu manisna, sakitu saresehna ngangkenna ka aing, sakitu someahna, malah leuwih dipupujuhkeun ti batao ka nu sejen anu leuwih tolot batao aing. Jadi ana titu, anjeunna mah, tawas teu uningaeun-uningaeun acan, yen aing mamawa potret Enden Ruhaeni ka dieu."
Ti dinya cat manehna unggah deui ka imah, gek ngariung, milu ngobrol jeung semah-semah nu rea. Tapi sajeroning kitu teh atina mah teu kendat-kendat inget kana potret.Rajeun oge kapopohokeun, tapi tara lila, lantaran bujang anu siga Nari tea mindeng pisan katenjoeun ku manehna.Saban-saban ret nenjo eta jelema, seredet hatena nyeredet, ras inget deui kana potret.
Kitu bae Sarudin satungtung nyemah di dinya teh.
DI.DUASEMAB
Kacaritakeun Sarudin, samulangna ti Cilegok, sanajan tadina geus nangtuteun bakallila ayana dijuragan Pangsiun, tapi kapaksa manehna kudu buru-buru batik, lantaran aya anu neang ti lembuma, dumeh bibina gering.
Ari jeung Enden Ruhaeni mah, manehna teh geus wawuh; ngan tacan wawuh pisan bae, wantuning amprokna ngan sakeudeung-sakeudeung.
Disebut wawuh di dieu, lain wawuh cara jeung batur ulin atawa jeung batur sakola, tapi wawuh anu lumbrah aya di jalma anu geus baleg. Malah waktu Sarudin indit ti bumijuragan Pangsiun, rek balik ka Pasirluhur, Enden Ruhaeni teh make nyerangkeun tina jandela tamarna. Sarudin nya titu keneh, rek inditna ti dinya teh, hatena make aya sumoreangna, tawas aya kabeungbeurat.
Teu kalawan dihaja, eta dua jelema geus silih beungbeuratan ku rasa anu gaib, karasa sumarambah kana sajeroning ati. Teu kalawan dihaja maranehna geus silih pikainget, silih pikamelang, tapi ngan dina jeroning ati sanubari bae. Nu dikantun boga rasa sabagian tina lelembutanana kabawa ku anu mulang. Nu lalaki henteu kendat pikir ny9reang ka tukang, asa aya puputon nu katinggaleun.
Barang Sarudin datang ka imahna, enya bibina teh gering, kasampak keur ngagoler bae dina kasur di tengah imah, diriung-riung ku tatangga-tatanggana awewe-lalaki, malah Juarta oge kasampak aya di dinya.
Eta jelema-jelema kabeh tinglalieuk ka nu kakara datang, komo Juarta mah ngan sirikna teu ngarontok bae.
Waktu harita Juarta teh raheutna geus cageur pisan, ngan tapakna bae mani tiwed. Eta tiwed teh, ku manehna ditembongkeun ka Sarudin, bari rada imut.
Sarudin gancang muru ka bibina nu gering tea, get diuk di gigireunana. Bray panon bibina beunta, mencrong ka Sarudin, terus ngomong lalaunan, pokna, "Udin, iraha datang? Cing ka dieu ngeser diut teh, jeung cing embi menta heula pel kina. Ti kamari aya oge anu ret mangnyototteun, teu bisaeun, da lomarina ditonci, toncina ku maneh teu puguh diteundeunna, ditareangan teu kapanggih."
Teu talangke deui, jung Sarudin nangtung, kop nyotot konci tina dus nu dina mejana, jepret koncina dipuntirkeun, bray lomarina dibuka, tuluy ngaluarkeun pies dieusi pel kina, sok dibikeun ka bibina.
Keur kitu di buruan aya anu pupuntenan. Gancang ku Sarudin dirampeskeun bari diburu ka tepas. Manahoreng anu pupuntenan teh ....... Nari jeung hiji jelema kasep.
Sakedapan mah Sarudin olohok bae, nenjo eta jelema teh, pikirna rada samar, asa-asa geus papanggih jeung jelema anu kitu dedeganana teh.
Manehna pek mener-menerkeun torsi, anu pasolengkrah, tawasna bae kadupakan ku tatanggana anu ngaralayad.
Ti dinya pek eta semah dicalikkeun. Abong-abong keur baluweng, mikiran bibina anu keur gering tea, nepi ka ampir kawiwirangan, semah teh teu dibere budi anu manis, tapi ari tucem mah henteu, ngan eta bae, sakumaha ngahegar-hegar maneh ge teu weleh tembong pasemonna alum.
Samemeh get kana torsi, semah teh duanana sasalaman heula jeung Sarudin. Nu saurang tea lila pisan nyetelna leungeun Sarudin, bari panonna teu petot mencrong kana beungeut Sarudin, tawas anu jero pisan pihartieunana. Dina bubudenna katara, yen eta jelema nahan pangajak hatena ku kasabaranana. Ku Sarudin teu tahartieun, naon sababna pang kitu, ngan angenna karasaeun turter, tawas bakal aya kajadian anu aneh-aneh, saperti nu geus kasorang ta tukang-tutang.
Sanggeus semah merenah dariukna dina korsi, sup Sarudin asup heula ka imah rek nyokot ududeun. Barang jol ka jero, Juarta nyampeurkeun ka manehna bari nanya rada ngaharewos; ''Din inget keneh, saba itu jelema nu duaan teh?"
Jawab Sarudin: "Ari ka nu saurang mah turing teu poho. Kapan nu papanggih jeung orang tea basa keur di Karawang, ngaranna Nari."
"Enya Nari," jawab Juarta. "Ari anu saurang deui?"
"Nya eta, kuring teh asa-asa."
"Kapan eta oge anu nyampeurteun ta orang basa teur mikat tea. Geuning harita teh aya nu disamping Samarenda, datangna buena jeung nu dicalana pangsi. Malah make ngabibita, ta uralll nembongkeun gulungan uang keretas, sarta ari basana mah keur nimpahan titiran. Pantes bae Udin rek pangling oge, da ayeuna mah eta jelema teu kumisan, dicukuran meureun. Ari basa papanggih jeung orang di kebon awi tea mah kumisan, sarta kumisna alus pisan mani ngajepret."
Sarudin ngahuleng nginget-nginget eta jelema. Teu lila nyeh imut bari ngomong lalaunan, "Euh, enya, inget ayeuna mah. Bener, kuring teh geus adu-hareupan jetJng eta jelema. Sameureun teuing kuring asa-asa.''
Geus kitu tuluy Sarudin nyampeurkeun bibini nu keur pada ngariung-riung tea. Ti dinya kop kana wadah ududeun, terus balik deui ka tepas.
Sanggeus Sarudin diuk pahareup-hareup jeung semahna, pok Nari nyarita ka manehna, "Panginten, anjeun parantos uninga ka ieu anu sasarengan sareng kuring." Ngomongna kitu teh bari nunjuk ka baturna.
Jawab Sarudin: "Dupi tepang mah asa parantos, namung kana jenenganana kuring teu acan terang."
"Rasidin," jawab Nari.
"Euh, Rasidin," cek Saru;iin bari nenjo ka bator Nari tea.
Eta jelema ingguk bari rada imut, ngaenyakeun kana omongan Nari.
Sarudin nanya ka eta semah, nanyakeun ti mana nya lembur matuh.
Demi jawabna, ti nu jauh pisan nya eta ti peuntas, tapi ari asalna pisan mah, nya ti Priangan keneh, di peuntas soteh aya anu dituturkeun, ari ayeuna pang aya di Pulo Jawa, lantaran aya uruskeuneun anu kacida pentingna, nu moal putus ku sabulan.
Sarudin nanyakeun deui naon maraksudna, anu matak daratang ka manehna, tara-tara ti sasari.
Nari ngajawab, pokna: "Dupi maksad kuring duaan, pangdongkap ka dieu teh kieu."
Sayaktosna, kuring duaan dina waktos ieu nuju kalintang sesahna, tina di dieu teu gaduh pisan kawawuh. Parantos sababaraha lamina, estu pinuh ku kabalangsakan, mondok di mana dugna, neda dimana mendakna. Cacak upami teu emut kana kawajiban mah, kapungkur oge panginten parantos wangsul deui ka peuntas. Ku margi ngaraos teu acan cunduk kanu dimaksud, teu aya deui mung kedah wayahna ngajalankeun sabar tawekal, sangsara-sangsara oge ngeureuyeuh bae.
Ku margi sakitu, manawi teu jadi taabotan kana salira anjeun, sareng manawi teu aya pambenganana, turing duaan bade ngarereb di dieu, luhur tilu sasih, handap dua sasih mah; malak mandar dilebet sakitu lamina pamaksadan kuring duaan tinekan."
Sakedapan mah, Sarudin ngahuleng bae, tawas aya nu dipikir. Ceut pikima, "Naha naon karepna ieu jelema teh? Jeung naha bet omonganana teu nyabit-nyabit kana lalampahanana ka tutang-tutang, ongtoh asana aya pasanggupanana rek nyaritakeun rasiahna ka aing."
Geus kitu pot manehna ngajawab, "Menggahing turing mah teu aya pisan pambengan, malah sawangsulna, bingah nu aya, wirehing aranjeun parantos kagungan jorojoy manah palay caralik di rorompok anu sakieu hinana, sakieu taayaanana.
Namung kalintang hanjakalna, reh ieu rorompot teh sanes gaduh turing, kagungan pun bibi. Jadi anjeunna anu tedah dipundutan paidinna teh. Dupi ayeuna moat tiasa dicandak cacarios, margi udur."
"Kasawat naon?" omong Rasidin.
"Kasawatna mah, kitu bae kasawat lumbrah jaman ayeuna."
"Yaktos, upami kitu mah kalintang hanjakalna."
Sarudin gawena ngahuleng bae, pikirna kacida bingungeunana, ari teu ditampa eta nu rek ngarereb teh karunya, ari ditampa tumaha. Tuluy manehna nyarita deui. "Parandene kitu, saheulaanan mah, samemeh pun bibi sae, nya tiasa bae kuring oge nampi kana eta kapalang teh. Namung panginteun pun bibi udur mah, sagala perkawis oge kirang peryoga, margi anu pinguruseun imah-tangga, sareng kaperluan sadidinten kapaksa kedah milari istri sanes, da di dieu teu gaduh lanjang atanapi bujang anu matuh."
Jawab Nari, "Pertawis istri anu pinguruseun kaperluan sadidinten sareng urusan di pawon, teu tedah dianggo sesah sareng teu kedah ngilari deui, margi parantos aya dua istri anu perceka pigajiheunana turing duaan, parantos dibayar, ditimpahan, ayeuna maranehna aya dt dayeuh, ngantos-ngantos panyambat kuring.
Kalihna ti eta, parabot bumi anu kaetang perlu, pakeeun kuring salamina di dieu, parantos sayagi di dayeuh, kantun ngakutan bae."
Sarudin teu gancang-gancang nembalan; ceuk pikirna, "Geus teu kaget deui, lamun caritaan Nari sabenema teh, da kawasna Rasidin teh jalma nu kacida beungharna, buktina basa nyampeurteun ka aing di tebon awi tea, manehna ngaluarteun gulungan uang teretas sakitu lobana."
Omongna ka Nari, "Atuh nuhun upami parantos aya mah, istri anggoeun ngagentenan pun bibi salamina udur
"Sanajan tuang ibu parantos damang pisan oge, satungtung turing duaan aya di dieu mah, teu aya pambcnganana eta istri-istri disina teras cicing di dieu, ngabantu-bantu padamelan tuang ibu da maranehanana oge moat baraha, malah boa anggur aratoheun, tina salamina dibabantun ngajajah tanah Priangan , nembe ayeuna bade puguh padumukan, da kapungkur-pungkur mah ku kuring teh wungkul dikakaya, teu acan pisan disenangkeun, dupi ayeuna upami dibantun ka dieu, moat lepat baretaheun.''
Sarudin heraneun pisan ngadenge omongan Nari kitu teh, pamikirna, ana kitu mah lain lanjangna anu rek dibawa ka dieu teh. Tuluy nanya, "Jadi upami kitu mah .............. saha atuh eta istri-istri teh?"
Nari jeung Rasidin arimut bae ngadenge pananya Sarudin teh.
"Garwa omong Sarudin, beuki tambah heran.
Rasidin ngaluarkeun buku catetanana tina pesak calana, terus ngaluarkeun dua potret, song diasongkeun ka Sarudin.
Ku Sarudin gancang ditampanan , pek diilikan. Nu hiji potret Nari nu hiji deui potret Rasidin. Duanana pada ngagigirkeun awewe hiji sewang, bangun taregep jeung ngarora keneh . Papakeanana euweuh saurang-urang acan anu jiga papakean ka-Sundaan.
Omong Sarudin ka Nari, " Anu bade dicarandak ka dieu teh istri-istri ieu?"
"Sumuhun," jawab Nari.
"Teu lepat deui, yen ieu teh garwa, sanes?"
"Yaktos," tembal Nari bari imut .
Ti dinya song potret teh ku Sarudin dibikeun deui ka Rasidin .
Saenyana mah Sarudin teh pikima rada era sorangan, lantaran geus sababaraha kali manehna nyangka, yen Nari hahadean jeung Enden Ruhaeni. Teu nyaho yen eta jelema bongaeun pamajikan.
Rasidin ngaluarkeun deui hiji potret anu leuwih gede tina buku catetanana tea, tuluy dibikeun ka Sarudin bari omongna, "Geura mangga tingalian deui I Dina potret ieu mah, katingalna langkung tetela."
Gancang ku Sarudin ditampanan, pek diilikan. Di dieu mah awewe anu duaan teh dariuk dina torsi, tukangeunana, Rasidin jeung Nari narangtung. Dina ieu potret kabeh katenjona leuwih parantes batao dina potret nu tadi tea, tayohna bae dumeh papakeanana ka Sundaan, surup dipatena tu orang Sunda.
Sanggeus diilitan, sot eta potret dibikeun ta nu bogana.
Gancangna carita, maksud Nari jeung Rasidin teh tu Sarudin geus ditampa. Jadi ayeuna geus ditangtuteun, yen sawatara poe deui Sarudin bakal saimah jeung Nari, Rasidin katut pamajikan-pamajikanana.
Samemeh marulang, semah teh ka jarero heula, ngarilikan panyakit bibi Sarudin, malah Rasidin mah make mapatahan sagala Ita Sarudin. kumaha nu gering kuduna di mumule, jeung naon piubareunana. ·
XDL .JUtiGAN BAti MAOT
Heuleut sawatara poe ti waktu tasemahan tu Nari jeung Rasidin tea, dina hiji poe kira-kira pukullima sore, Saridin nampa surat ti Agan Amir. Eusina nyaritakeun yen dinapoeeta Agan Amir mulih ti Batawi, lantaran pakanci. Tapi ku sabab pakancina ngan sakeudeung, anjeunna moal iasa nepungan Sarudin ka Pasirluhur, leuwih hade manehna bae datang ka bumi ramana. Atuh teu kira-kira bae Sarudin bingungeunana, ari teu indit nepungan ka Agan Amir tada teuing teu raoseunana manahna, jeung ongkoh manehna oge kacida hayangeunana papanggih teh, tapi 1\ri indit kumaha, da puguh bibina gering, moal pihadeeun lamun ditinggal-tinggalkeun.
Ari panyakitna mah, bibina teh maju kana senang, geus bisaeun hudang jeung geus daekeun dahar. Manehna geus nyahoeun, yen baris aya urang peuntas anu marilu cicing di imahna. Kacida atoheunana teh dumeh asa boga pibatureun anu bakal sagulung-sagalang. Ngan manehna neda-neda ka Pangeran, muga-muga eta jelema-jelema teh balageur bareresih ati. Geus biasa pisan, lamun kanyahoan Sarudin nampa surat, bibina sot nanyakeun ti saba jeung naon eusina. Harita oge ku bibina katenjoeun Sarudin nampa surat teh. Tuluy nanya lalaunan, "Surat ti saba, Din?"
Jawab Sarudin, "Ti Agan Amir."
"Aya naon?"
Barabat ku Sarudin diterangkeun maksudna eta surat.
Cek bibina, '' Ari kitu mah, atuh jig bae indit, tepungan Agan Amir. Embi mah keun bae entong dipikamelang teuing, dageus mending jeung moal keueung ongkoh, da rea pibatureun; nu ngalongokan geuning mani taya petotna, ngan ulah kajongjonan teuing bae di dituna, bisi di dieu aya naon-naon."
Sanajan ku bibina dijujurung, tapi pikiran Sarudin, pohara mandeg-mayongna, aya ret indit, aya moal. Tapi ari lila-lila mah bubuhan di juragan Pangsiun teh sasat beusi purasani anu narik kana atina, tutungna beuki lila mah, pikirna beuki gilig, yen ret maksakeun maneh indit nepungan Agan Amir.
Peutingna tuluy manehna manggihan Juarta ka imahna, mihape124 teun bibina jeung nyubayaan, bisi sabot manehna euweuh, Nari jeung R•sidin dantana. tu Juarta tudu gancang diburu dipangatuteun. GanrMpa tu Jaarta aeus clisanggupan, lamun aya naon-naon manelma man•nuuna baris ngurusteun.
Isutna, isut-isut teneh pisan geus jung Sarudin indit ti imahna.
Teu kacatur di jalanna, kocapkeun gancangna bae, tira-tira putul satengah sawelas beurang, Sarudin geus datang ka bumi juragan pangsiun. Kabeneran Agan Amir kasampat keur di buruan.
Barang ku anjeunna katingalieun yen Sarudin datang, geuwat diburu bari dibageakeun, bangun sono liwat sating. ·
Ti dinya tuluy Agan Amir angkat jeung Sarudin ka bumi. Anjeunna seueur pisan paparitsana ka Sarudin, maritsateun naon kaanehan jeung kajadian-kajadian salilana papisah jeung anjeunna .
Barang geus deukeut pisan kana emper payun, 1\gan Amir nyarios kieu, "Kana kajadian di dieu, anu anyar keneh mah anu teur rame jadi kembang carita jalma-jalma di pilemburan, kawasna Udin tacan nyaho.''
"Kajadian naon tea, Agan?" omong Sarudin semu heran.
"Nyaho Udin, yen Bara urang Cilegok, hilangna ngadadat?"
Sarudin ngarandeg, panonna mencrong ta Agan Amir, tawas anu satengah teu percaya.
Agan Amir maritsa deui , "Naha Udin can ngadenge? Tub, da teu salah sangkaan turing teh . Sanajan ieu beja geus nyebar ta mana-mendi, tapi tangtu Udin tacan nyaho, eleh tu turing nu tatara datang kamari."
"Anu mawi, abdi mah nembe nguping ayeuna pisan. Iraha maotna?"
"Kamari," saur Agan Amir.
Sarudin gogodeg, omongna, "Naon tasitatna?"
"Euweuh saurang-urang acan anu nyaho, naon da ujug·ujug kelepek bae hilang. Bejana mah teu gering heula, da puguh jelema jagjag waringkas pisan. Nya hal ieu anu matak kaget tea oge."
Emh," omong Sarudin di jero atina "paingan teuing saur guru, hirup katungkul ku pati, paeh teu nyaho di mangsa. Kamari ieu eta jelema teh sukan-sukan, hajat ngaruat imahna, ari ayeuna ......... hilang, heug keur meujeuhna bebencah tatambah-tambah sugih mutti beurat beunghar. Manahoreng titu, ari pangersaning Anu Maha Suci, tajeun ngora kajeun kaya, mun geus dipastikeun tu Pangeran, teu meunang embung, teu meunang melang kana banda, teu meunang lebar ku kangoraan, kabeh kudu ditinggalkeun, kabeh kudu papisah. Kabeungharan teu beunang dipikabeurat, kangoraan teu beunang dipake umangkeuh kana panjang kumelendang di alam ·dunya, tasenangan teu beunang dipake pamuntangan ......... ....... Sabab eta kabeh pangersaning Pangeran, eta kabeh dadamelan pangeran, kakawasaan Pangeran. Moat aya anu nyaho, naon anu bakal dikersakeun ku pangeran."
Mikirna kitu teh, Sarudin bari ngajengjen, pahuleng-huleng jeung Agan Amir, da anjeunna oge damelna ngahuleng bae, bangun aya anu dimanahan.
Keur } ltu, jol juragan Pangsiun sumping ka tepas, tuluy ngagentraan ka Sarudin jeung ka putrana. Geuwat Agan Amir mancat ka tepas, dituturkeun ku Sarudin. Bus sarerea ka kamar patamon.
Saur juragan Pangsiun, sanggeus aya di kamar, "Nyararitakeun naon bieu teh, patinggerendeng di buruan?"
Wangsul Sarudin, "Eta, putra nyarioskeun juragan Bara maot. Abdi mah kalintang teu ngintenna, tina margi anom keneh anjeunna teh."
Saur juragan Pangsiun, "Hih, atuh da teu kudu ku kakolotan, ari pastina Pangeran mah.''
"Sumuhun. Sareng eta anehna teh, ku teu udur heula ngadadak .pisan," omong Sarudin.
"Nya eta, ku kituna anu matak ayeuna jadi omongan jelema oge, malah rea pisan anu nyangka, yen Bara teh aya anu ngaburuang atawa ngaburuang maneh. Ari pangira ama mah, meureun dumeh geus nepi kana pastina bae. "
"Sumuhun, panginten parantos dugi kana pastina bae . Tetela yen pasti teh teu kenging dipungkir. Juragan Bara oge, menggahing emutan abdi mah, sageuy teu palayeun panjang keneh yuswa, sageuy teu tibelat kana banda, namung ari parantos dugi kana pastina mah, bet teu kenging em bung teu kenging aya anu dipikaabot, kedah bae dikantun."
"Bener kitul Anu matak jelema teh, ulah sok rasa maneh keur hirup, keur jagjag waringkas, poho kana Ulah bungah pedah beunghar, utah ria pedah mulya, ulah angkuh dumeh agung, kudu inget yen mahluk teh tara langgeng, salawasna robah-robah, sakersana Anu Murba. Jeung kudu rumasa yen mahluk teh henteu daya . teu upaya, hirup dihirupkeun, obah diobahkeun, usik malik, galar-gilir kalawan iersaning Gusti. Tegesna sagala perkarana aya anu ngatur, mahluk aya
f nu ngasuh, nu ngajaring beurang-peuting.
Kagenahan, tangeunahan teu beunang dipikahayang. Kalaraan, kateu-ngeunahan teu beunang dipitaembung, mun geus dipaparinkeun ku Nu Mahasuci ka mahluk, teu meunang henteu, kudu kasorang.
Eta tandana yen Pangeran teh kawasa, wenang ngayakeun jeung ngeuweuhkeun sagala rupa anu teu katepi ku akal urang. Ku kersaning Pangeran mah, kapan teu mustahil aya jalma jagjag waringkas paeh ngadadak atawa jalma kaya ngadak-ngadak jadi miskin, jalma mulya jadi hina, asal agung turun harkat jadi handap. Nya kitu deui sabalikna, jalma miskin teu mustahil jadi sugih, tina hina jadi mulya, asal handap jadi agung. Jelema anu salawasna inget kana perkara eta, estu untung kabina-bina , hirupna sik iatna, tara jongjon kangeungeunahan jeung salampah-saparlpolahna tara kaluar tina jeujeuhan, da pikirna teu weleh inggis, salawasna rempan, sieun "salah tincak."
Tapi kumaha atuh, da jelema teh, karereaanana mah lain kitu. Geura pek tilik masing telikl Beunghar ku beunghama, sok takabur, sok asa beunghar sorangan, senang aing henteu batur, teu merduli ka nu miskin jeung teu daek nganuhunkeun kana pangasih Pangeran, dumeh geus dipaparlnan kabeungharan, banda sasampiran." Mulaya ku mulyana sok angkuh, ieu aing uyah kidul, teu beunang dipake panyaluuhan nu hina. Malah gorengna pisan mah, nepi ka aya anu kabeungharanana dipake pakarang; geusan nindes atawa meres anu marlskin ku jalan ngarentenkeun duit atawa lian ti eta. Tapi sabalikna lamun eta kamulyaan jeung kaagungan ayana di jelema pinter sarta mutus hate, sok tambah mulyana wuwuh agungna matak senang ka sahandapeunana.''
"Yaktos kitu," wangsul Sarudin "anu mawi abdi mah teu kendat-kendat nyuhunkeun dipiwejang teh, isin-isin ge maksakeun maneh, tina rumaos kirang luang, kawuwuh teu aya katerang, inggis bilih hirup katungkulkeun teuing ku pangajakna hawa dunya, henteu emut ka nu bakal kasorang ka payun.''
"Hih , arl hal nanyakeun piluangeun mah, ulah sok aya basa era, matak tonggoy bodo. Kudu soteh era nanya, arl ka nu tungi, nu ku urang kakira mun ditanya moal resepeun; ama mah kacida bungahna nenjo maneh sonagar. Bener kudu kitu, meungpeung ngora keneh, nyiar harti teh kudu ti kiwarl, nyiar luang ti ayeuna, jaga mah geus kolot karl makena, karl ngalarapkeun. Ama mah arl ditanya ku barudak teh, banget nya atoh, ngan hanjakalna ama mah, kolot oge dina beuheung munding, teu rea luang jeung kurang daluang."
"Sumuhun dawuh sahenteuna, lebet kana paripaos legok tapak genteng kadek."
Juragan Pangsiun lila pisan silih tempas cacarios jeung Sarudin nepi ka pasosore. Ari ku titu tea mah, atuh da Sarudin teh geus baleg, pitirna geus rea koloteunana. Ngobrolna jeung juragan Sepuh teh estu pantes jeung bisa, taya pisan tumamuna. Juragan Pangstun nya titu keneh, sasauranana jeung Sarudin teh raos mendak layan, teu kagungan raos sasauran jeung sahandapeun.
Pasosorena sabada sambeang magrip, Sarudin dicandak ngalantung ku Agan Amir ka kebon kern bang gigireun bumi. Kabeneran harita teh bulan geus bijil, kawantu tanggal 14, caangna munggah ngagempray.
Sinar bulan nu kakara bijil, ngempur hurung lir emas sanglingan, di beulah wetan moncorong, jeg mencrong tabeh mahluk,
mahlut Allah anu kumelip, nu hirup kajongjonan, henteu emut ta pusaka, katungkulkeun kana perbawaning bumi, gerakna pajamanan.
Mutuh estu matak resmi galih, sawarnaning kembang narembongan, bangun abot mitasono, kembang tongkeng jeung bakung, randamidang jeung kacapiring, ranggeuyan ros ermawar, rantuy matak lucu, dalia jeung kembang dewa, kembang aster, sundelmalem jeung malati, aroyag kaanginan.
Kasorotan cahya putri wengi, anu gading nambahan panghudang, hayang metik inya bae, nu beureum semu alum, bangun ngungun teu aya sari. nu bungur ku bunguma, bet matak kairut, kasumba jeg nu ngalimba, kayas bodas tegesing nambahan manis , nyacas matak kagagas.
Seungit manis leleb ngadalingding, sumeleber seungitna nyambuang, kebek mabek jero kebon, kebon tempat lumantung , panglayungan nu gering pikir, geusan ngabangbrang-bangbrang, hate liwung wuyung, panglejar manah sungkawa, angkat alon raos niis bari ngangin, ngaraoskeun salira.
Harita anu dicarioskeun ku Agan Amir ka Sarudin, taya lian ngan juragan Bara, sauma: "Pantes pisan rek jadi omongan jelema oge, perkara kajadian di Cilegok teh, da enya aneh! Geura bae ku Udin pikirl Jaba ti hilangna Bara ngadadak, aya deui anehna teh, nya eta dina peutingan Bara hilang, bapa-bapaanana kabur ti Cilegok, taya nu nganyahoankeun ka mana losna.''
Omong Sarudin : "Saba bapa-bapaanana teh?"
"Teu nyaho ari ngaranna mah."
"Sanes haji?"
"Enya eta."
"Euh, atuh eta mah abdi ge terang. Mung kalintang teu kahartosna , naon margina anu mawi kabur?"
"Nya eta atuh, ku euweuh anu nyaho naon sabab-sababna . Malah ayeuna teh, rumah-tanggana Bara terus bae baruntak, bujang-bujangna
Diarah pat1 9 129 oge geus euweuh saurang-urang acan anu di dinya, ltabeh baralit ka salembur-lembuma. ''
Ngadenge ltasauran Agan Amir kitu, tas Sarudin inget kana papanggihanana jeung kana potret Enden Ruhaeni anu leungit basa keur kondangan tea. Ngomong di jero atina: "Ari bujang nu siga Nari tea, di mana lembuma, Ita mana balitna? Jeong kumaha ari Nari anu sabenema, anu wawuh jeung aing, ayeuna aya di imah rencangna juragan Pangsiun? Ari Rasidin ..... ?"
Pirang-pirang lilana Sarudin jeung Agan Amir tingjaranteng bae bari pahuleng-huleng, taya nu lemek nu nyarek.
Sanggeus lila, sarta geus kareseleun tingjarantengna, gek duanana dariuk ngarendeng dina bangku kai, nu aya di sisi eta kebon kembang. Pok deui Agan Amir cacarios, dibandungan ku Sarudin.
Keur jongjon-jongjon tinggerendeng, jol Enden Ruhaeni sumping Ita dinya.
Sarudin olohok bae, mata simeuteun, mencrong Enden Ruhaeni. Katenjona ku manehna Enden Ruhaeni teh mani jiga ngempur cahyana. Cek pamikima, meureun nya kitu anu disebut siga widadari turon ti langit teh. Atuh eukeur mah anu sakitu geulisna, katambah-tambah rarayna anu ngadaun seureuh jeung enay cara kulit cau asak, katojo ku cahya bulan, beuki tambah endahna, wuwuh lucuna.
Agan Amir liren nyariosna, ret ningali ka nu kakara sumping, tuluy mariksa sauma, "Rek ka mana Eni?"
Saur Enden Ruhaeni, "Bade ka dieu, dipiwarang ku ama nyaur engkang sareng kang Udin."
Gentra anu sakitu halimpuna, turug-turug dikedalkeun ku istri anu sakitu geulisna, ana kadenge ku Sarudin, mani terus asup kana ati sanubarina, estu matak dedengeeun, asup kana kulit, terus kana daging.
Agan Amir ngahuleng bae, semu heran, sauma sanggeus rada lila, "Ama teh geus mulih ti masigitna?"
"Parantos," saur Enden Ruhaeni.
"Aeh-aeh, atuh meureun ieu teh geus liwat isa, naha bet teu ngadenge pisan sora bedug."
Omong Sarudin, "Sumuhun, abdi oge lepat pisan teu nguping sora bedug atanapi kohkol; sihoreng parantos lami urang ngalantung teh."
Ti dinya jung Agan Amir ngadeg, Sarudin nya kitu keneh, tuluy leumpang ngarendeng lalaunan, ngiringkeun Enden Ruhaeni ngajugjug ka bumi. .
Kocapteun Sarudin ayana di juragan Pangsiun, teu bisa lila-lila, sanggeus Agan Amir mulih deui ka Batawi mah, sarta sanggeus amitan, buru-buru bae manehna balit ta Pasirtuhur, sabab kacida metangeunana ka bibina, inggis bisi aya kuma onam. ·sanajan geus dipihapekeun oge ka Juarta, pikirna teu weteh sumelang.
Barang datang ka Pasirluhur, manehna heraneun, nenjo ka tukang. Ayeuna mah paparabotanana jadi rea, papaesna jadi aralus jeung parantes. Meja jeung korsina jadi dua pasang, nu sapasang nya eta nu heubeut tea, ari nu sapasang deui, kawas weuteuh teneh pisan. Bilik nu tadina botongor teu dipapaesan atawa di ayana oge papaes teu rea jeung kurang pantes, ayeuna mah jadi euyeub, jadi rea papaesna gambar-gambar nu aralus.
Saking dumadak bet di dinya teh euweuh jelema saurang-urang acan.
Sajongjongan mah Sarudin ngajengjen bae di buruan, ngahuleng · bari teu petot-petot mencrong ka tepas. Rek unggah ka imah teh manehna rada asa-asa, da hatena kumaregkeg, asa rek unggah ka bumi menak. Tuluy manehna ka pongpok, kuliwed ka pipir, jot ka tepas tukang, bet loba jelema geuning, awewe jeung lalaki, sarta kabeh dariut dina kaorsi. Ari anu manehna wawuh, ngan Juarta, Nari jeung Rasidin.
Manehna ngomong jeroning ati, "Sameureun teuing di tepas hareup jadi euyeub jeung rea paparabotanana, da Nari jeung Rasidin geus araya di dieu. ltu oge, korsi anu keur didariutan teh, moat salah bawana.''
Barang katerenjoeun yen Sarudin datang, raong anu ngabarageakeun, kawas ka nu datang nyaba jauh bae.
Rasidin turun ti tepas, muru ka manehna bari alewoh ngomong, pokna, '' Akang teh parantos sababaraha din ten aya di dieu, da barang Ujang angkat ka Luarkota, akang sareng sarerea dongkap ka dieu, bari sakalian bae ngabantun paparabotan. Dupi satadina mah, akang teh di dieu moat waka beberes, moat waka pepeta, bade ngantosan heula Ujang sumping.Namung ku tuang ibu sareng Juarta akang diangken, sareng dicariosan, yen Ujang moat kitu-kieu. Ayeuna tuang ibu teh parantos damang, kantun tungsena bae."
Mimitina mah Sarudin ngajengjen bae bari mencrong · ka nu ngomong. Pikima pohara heraneunana ngadenge capetangna Rasidin nyarita, jeung make nyebut ujang, ngabasakeun "akang", kawas
Ianceuk ka adina. Peta Rasidin harita beda pisan jeung basa datang ti heula. Sanggeus lila kakara manehna nembalan, pokna, "Perkawis eta mah teu kedah paos dipisaur, sana jan abdi nuju teu aya oge, da parantos ngajangjian ka Juarta. Anggur sawangsulna mugi henteu jadi rengat galih, reh abdi cidra tina jangji, teu tiasa ngantosan anu bade sarumping, jalaran teu kinten perluna, kedah enggal-enggal mios ka Luarkota.''
.. . - -· -7·-'
Ti dinya tuluy Sarudin leumpang ngarendeng jeung Rasidin, cat arunggah ka tepas, gek dariuk dina torsi ngariung jeung anu rea.
Ari anu aya di dinya teh, Ialaki nu teu wawuh jeung Sarudin aya duaan. Ku Rasidin dicaritakeun ka Sarudin, yen eta teh duanana babaturanana ti peuntas, nu ngahaja milu ka manehna, harayangeun nyaho kaayaan di Priangan. Ari caricingna nya di Pasirluhur keneh, nyewa imah di sisi Iembur beulah kidul.
Jaba ti eta, di dinya teh aya awewe duaan. Eta oge ku Rasidin · dibejakeun ka Sarudin, nu saurang pamajikan manehna, ngaranna Resmala, ari nu saurang deui pamajikan Nari, ngaranna Armilah.
Saenyana ti barang ret oge ku Sarudin katenjo, ujug-ujug kacipta bae, yen eta awewe nu duaan teh, nya eta nu ku manehna geus katenjo dina potret Rasidin jeung Nari tea. Manahoreng ari buktina mah, bet leuwih taregep, leuwih gareulis ti batao potretna. Dedeganana duanana meh sarua, umuma oge kawas henteu sakumaha bedana, taksiran pakokolot supa.
Budina maranis jeung kawas serewel pisan, teu aya pikaeraeunana. Nyarebutna ka Sarudin duanana Ujang, ngabasakeunana aceuk.
Pasosorena, lalaki anu duaan teh, aramitan marulang ka panganjrekanana.
DV. MAPAY LARATAN
Di luhur geus clicaritakeun. Ayeuna Sarudin boga deui batur saimah opatan, nya eta: Nari, Rasidin, Nyi Armilah jeung Resmala. Jadi, nu asal saimah gulak-gilut duaan teh, alo jeung bibi, ayeuna mah ngareaan jadi genepan. Atuh teu kira-kira bae haneuteunana.
Rasidin jeung Nari, kitu deui pamajikan-pamajikanana pohara nyaraaheunana ka Sarudin teh. Ari adatna kacida raroyalna, dahar kudu nu ngareunah, make kudu nu aralus. Sarudin jeung bibina oge ku maranehanana pohara diarugung-ugungna, dipangmareutikeun papakean nu aralus sababaraha potong .Malah Sarudin mah mindeng pisan pada nanya, bisi aya kahayangna, naon bae moal burung dipangmeulikeun.
Lamun ulin atawa lumantung ngadon niis ka luareun lembur, salawasna sot babarengan; Rasidin, Nari jeung Sarudin,sakapeung-kapeungeun katambahan ku Juarta, tapi tampolana mah mani ngabrul, da Nyi Armilah jeung Resmala marilu; di imah mah ngan tinggal bibi Sarudin bae sorangan, bubuhan kolot, teu kabawakeun.
Mun ti peuting, sarerea ngariung di tengah imah, ngaropi ban gorgar calacarita dibarung saleuseurian. Komo Iamon aya buku anu rame lalakonna mah, Sarudin tutang macana, nu limaan deui nu ngadarengekeunana.
Kitu bae gawena Sarudin jeung bibina katut batur-batur saimahna anu alanyar teh. Saban poe saban peuting arang pisan papisah .
Beuki lila Sarudin jeung nu opatan beuki leket,beuki conggah, cara jeung dulur pet ku hinis bae. Malah sanggeus lila mah, nu opatan teh nyarebutna ka Sarudin jadi "Udin" bae, ari ngabasakeunana tetep sabareto, nu awewe ngaceukkeun nu lalaki ngakangkeun. Ngan Nari bae sorangan anu rada nilam dina nyebut "Udin" jeung ngabasateun "akang" teh, kawasna bae dumeh tadina geus meh biasa nyebnt "anjeun", ngabasakeun "turing". Kitu ge ari kalilanakeun mah leungit nilamna teh, Sarudin nya kitu keneh, nyebutna akang atawa aceut teh estuning leleb , teu aya pisan nilamna.
Sanajan geus lila, sababaraha lilana ka tutang, tapi hatena Sarudin teu poho-poho kana sakabeh kajadian anu geus kasorang ku manehna jeuq Juarta, bua tear lllibt di Karawana mah, aya kitu deui baa papnal"aaaaa di bub ,....... jllnpa pess•• a..t .._ • CIJeaot. Maaelma ...,...._ ,.._ ayuitUea ,. ... eta b Nllri jeuna Residin. Jeuq baJMr= plla IIWldma _,tl:IE b Nllri, saha-sahaaa aDU bteajo bl mtnefma di bumi jurapa a.ra, aaba Nllri atawa lain? Cet ptmikirna moal Stlth deui, anu nyaretel rasltb-rasiabna tina eta kajadian-tajadian teh nya maranehanana, babtkuna Nari.
Ku lantaran eta pitirna beuti gilig bae, dimana aya waktu anu alus, atawa Iamon Nari kapanggih keur nyorangan, manehna rek dagdagan, nanyakeun sabagian tina perkara eta, tapi karepna moat ujug-ujug digeplakkeun rek dibalibirkeun heula bae, sina malapah gedang, sabab inggis bisi nyalahan tina panyangka jeung sieun matak kuma onam, wantoning Nari teh beunang disebutkeun jelema aheng.
Kabeneran dina hiji poe waktu sambeang Iohor, Nari unggahna ka masigit pangpandeurina, atuh balikna oge manehna mah henteu bareng jeung bator. Waktu nu rea budal, tarurun ti masigit, Nari mah masih keneh sambeang. Atoheunana Sarudin geus lain ditieuna bae, asa aya jalan geusan ngedalkeun pamaksudanana ka eta jelema. Turunna ti masigit, manehna mandeurikeun maneh ngadagoan Nari heula. Di masigit ngan tinggal duaan; Sarudin diuk tukangeun nu sambeang.
Sanggeus Nari tutup sambeangna, sarta barang ret ka tukang, beh manehna nenjo Sarudin, pok nanya, ''Naha, Din mandeurikeun maneh?"
Jawab Sarudin, "Puguh abdi teh aya pisanggemeun ka akang anu kalintang pentingna, sarta mung ka akang bae ieu perkawis kedahna disanggemkeun teh."
"Ka akang sorangan?" omong Nari bari semu heran.
"Sumuhun," tembal Sarudin.
Nari mencrong ka Sarudin meunang sababaraha lilana. Geus titu pok ngomong, "Euh, moal salah deui hal kajadian-kajadian anu ka tukang, anu rek dicaritakeun ku Udin ka akang teh, lain?"
Cek Sarudin, "Sumuhun." Padahal sajeroning nembalan teh, ari atina mah pohara heraneunana, bet Nari bisaeun ngira-ngira kana pakarepan manehanana, tawas tukang nujum bae.
Omong Nari, "Atuh perkara eta mah, ulah dicaritakeun ayeuna, Ieuwih hade engke deui bae, dimana geus nepi kana waktuna."
"Iraha atuh waktosna teh?"
Nari ngahuleng, bangun aya nu dipitiran. Ti dinya pok ngomong,
"Moal sakumaha lilana deui oge datang wattuna anu mustari. Ayeuna mah sagala hal oge datang waktuna anu mustari. Ayeuna mah sagala hal oge rasiahkeun bae heulaanan."
Sarudin teu ngomong deui, tina asa kapegat ku omongan Nari. Ti dinya jut duanana tarurun ti masigit, Ieos marulang ka imahna.
Kacaturkeun dina hiji peuting, sabada sarambeang isa, sarerea ngariung di tengah imah, malah Juarta oge aya di dinya, da ngahaja ku Rasidin dibawa ti masigit ka imah di hareupeun maranehanana, deungeun ngopi munggah ngalayah, sawareh ti toko, sawareh deui kaolahan beunang Nyi Armilah jeung Resmala.
Mun ditilik-tilik ulat pasemonna; taya saurang-urang acan anu katembong nguyung atawa teu hegar, kabeh bangun gerah, suka ati, sukan-sukan ngaropi bari diselang-selang ku calacarita, rame patempastempas, pabisa-bisa ngabojeg, paalus-alus ngabodor, nu teu bisa, wungkul tukang seurina bae. Kitu bae nepi ka peuting.
Sanggeus kira-kira pukul sapuluh, Rasidin nyarita ka bibi Sarudin, pokpokanana leuleuy, nyaritana lalaunan jeung anca,netelakeun yen lain rek nyaritakeun perkara guguyon, pokna, "Embi, abdi teh parantos lami naker gaduh maksad bade tumaros ka embi, kapungkur mah teu wantun pok soteh, awahing ku isin bae. Nembe ayeuna abdi tiasa ngedalkeun ieu pamaksadan, kitu ge muga bae teu jadi rejag manah."
Bibi Sarudin mencrong ka Rasidin kawas anu heraneun, tuluy nanya, pokna, "Naha rek mariksakeun naon, ujang?"
"Dupi embi teh ti mana awit palinggihan? Naha pituin urang dieu atanapi sanes?"
"Embi mah urang dieu asli, indung-bapa asal turunan urang dieu, ngan emangna anu lain urang dieu teh. Ari imah-imah embi teh asalna mah di Luarkota deukeut bumi juragan Pangsiun, ngariung bae jeung imah kolot-kolot Udin. Ti dinya nya pindah ka dieu."
"Ti mana ngawitanana caroge embi teh?"
Asalna mah urang bawahan Cianjur. Pangna datang ta dieu, mimitina nuturkeun pilanceukanana awewe, nya eta indungna Udin. Ana jol ka dieu bet kajodokeun ka embi, sarta terus nepi ta maotna."
"Dupi eta ibuna Udin teh, naha ti bawahan Cianjur awitna?"
"Enya."
"Kumaha margina anu mawi aya di dieu?"
"Dibawa ku salakina. Malah wattu parindahna ta Luarkota teh indung Udin keur ngandung Udin, karek lima bulan."
"Saba carogena teh?"
Ngaranna mah Ahmad Bahrudin, nya eta saderetna garwa juragan Pangsiun nu ayeuna.''
"Eta teh ramana Udin, sanes?"
"Enya."
Rasidin nyaritana eureun sakeudeung, nu sejen naranggap bae ka nu teur talete tatanya teh,euweuh saurang-urang acan anu milu ngomong. Watara sapanyeupahan lilana, pok deui Rasidin nyarita ka bibi Sarudin , "Manawi Embi kenging katerangan, kumaha ibuna Udin samemeh carogean ta ramana Udin teh parantos carogean ka nu sanes,atanapi teu acan?"
"Ari saur jenatna emangna mah, parantos. Carogeanana ta tunggal wargina keneh bae. Malah ti dinya oge kagungan putra pameget hiji, ngan maot, Iantaran basa kahuruan, eta budak teu tatulungan."
Jadi, eta budak teh tadurut?" omong Rasidin semu heran.
"Kitu bejana mah."
Nu araya di dinya tabeh ngahelas hatena, ngadarenge eta caritaan. Komo pamajitan Rasidin mah, bulu pundukna munggah pating sariak.
Omong Rasidin, "Umur· sabaraha taun wartosna eta budak maotna?"
"Salapan taun leuwih saeutit."
"Saba ngaranna?"
"Embi oge teu nyaho ari kana ngaranna mah."
Jep di imah teh jempe henteu aya kecet-kecet. heuleut sawatara lilana Rasidin ngomong deui, potna, "Jadi Udin teh boga dulur lalaki anu saindung, mung dina umur salapan taun maot, lantaran kadurut."
"Enya kitu bejana mah."
"Dupi bapana budat anu kaduruk tea, ayeuna aya teneh? Dimana cicingna, sareng naon margina anu mawi pisah ibuna Udin?"
"Euh, ayeuna mah geus teu aya, malah embi oge tungsi nyaho, da maotna geus heubeul pisan, nya eta anyaran kahuruan, patuturut buntut bae jeung budatna tea. Malah saur emangna mah, pangna pisah jeung indung Udin teh, lantaran kapegat tu ajal."
"Euh tutan kitu, tahartos atuh ayeuna mah."
Ngomongna kitu teh bari top Rasidin nyokot saputangan tina pesak bajuna, terus dipate nyusutan paDOD, tapi sarerea oge euweuh nu nyahoeun yen saenyana mah manehna teh nyusutan cipanon, da ti tadi keneb oge cipanonna rembes bae barijil, kawas anu nandangan kanalangsaan, bangun ngenes ngailgres pisan .
Naon sababna?
Engke di bandap tangtu bakal kanyaboan.
Meunang sababaraba lilana nu ngalingkung teh jarempe bae, teu aya nu nyarita sakecap-kecap acan, pating baruleng bae.
Sarudin ngarahuh bari nyusutan kesang dina tarangna ku saputangan, kancing bajuna dibuka, da rarasaanana ujug-ujug barareudang bae, baju rangkepna munggab cipruk ku kesang.
Sanggeus rada lila pot Nari nyarita bari humandeuar, "Lab, ari ngadenge perkara kaburuan-kaburuan kitu teh, sot ras bae inget kana papanggihan anu geus kapanggih ka tukang. Hate sot sumeblak, lumenyap, sagala kacipta sagala karasa."
Cek bibi Sarudin, "Naha kumaba kitu. Ujang? Cing carioskeun kumaba pependakan Ujang tehl embi hayang ngupingkeun."
Barabat Nari Nyarita, kieu pokna:
"Kira-kira geus 20 taun katukang, aya dua jelema awewe jeung lalaki, maranehna geus tawas pisan laki-rabina, malab geus barogaeun anak lalaki hiji, teu kira-kira bae dipikanyaabna , maklum anak ngan hiji-hijina. Kahayangna arang pisan aya anu dipungpang, menta kieu menta kieu teh sakur anu kadada mab, tara teu di pangmeulikeun tara teo dilaksanakeun. Ngan aya sarupa bae kabayangna anu tara diturutkeun teh. nya eta merecon. Budak-budak nu sejen meh manggih bulan Puasa teh, sumawonna dina mamaleman jeung poean lebaran, teu kira-kira bae raroyalna, aya nu meuli pepetasan, nu meuli cacabean, nu meuli bebeledogan, malab rea anu dipangmeulikeun rerentengan ku kolot-kolotna.Ari budak nu tadi tea, saban-saban bulan Puasa atawa lebaran teh, ngan ukur nenjokeun bae, da ku kolotna tara dipangmeulikeun tea . Kawasna ari hayangeunana mab geus lain dikieuna bae, ngan dalab dikumaba atuh, datu tolotna dicaram, teu meunang pisan nyeungeut merecon.
Tambah lila, eta budak tambah gede, tu tolotna tambah dipikanyaah.
Dina hiji mangsa, meneran bulan Puasa, sabiasa sasari anu geus kalampab, saban-saban bulan eta, sakabeh barudak paroyal-royal mareuli merecon. Budak nu tadi tea teu kira-kira bae kabitaeunana ku nu rea.
Mimitina mab nya bisa oge nahan kabayangna, tapi tumaba dina mamaleman? Nenjo batur sakitu raroyalna, sakitu saruka atina,nyeulfgeutan pepetasan bari alajrag-ajragan, jijingklak sarusurakan, bet manehna teh kasundut atina, nepi ka boga karep goreng, ngomong di jero pikirna, "Teu meunang-meunang ge ku kolot, engte mah dina piisutaneun lebaran ret maksa bae, aing meuli merecon, da duit boga keur meulina teu k:udu menta ka kolot. Ari sieun dicarekan mah, aing entong waka bebeja, jeung meulina kudu maling-maling, ulah aya nu nangenan, bisi aya bejana ka kolot. Bebeja-bebeja geus poe isikna, nya eta poean lebaran, waktuna eta pepetasan diseungeutan. Papada dicarekan oge, ari geus kalakon mah teu panasaran. Ah, enya kitu bae, ah."
Karepna kitu teh terus dilampahkeun.
Dina tanggal 30 bulan Puasa, isuk-isuk keneh pisan, manehna muka cengcelenganana ririkipan, meureun sieuneun katangen ku kolot-kolotna. Kabeneran duit tina cengcelengan teh rea, aya ringgitna.
Harita keneh jung manehna indit ti imahna rek ka toko, tapi ari bebejana ka kolotna mah rek ulin bae, teu nyaritakeun rek meuli merecon. Teu sakumaha lilana, manehna geus datang deui, bari ngagembol merecon beunang meuli ti toko tea, rea pisan .
Sadatang-datang geuwat disumputkeun di gedogan. Ari geus kitu cat manehna unggah ka imahna. Kabeneran kolot-kolotna teu nyarahoeun jeung teu baroga sangka yen anakna entas meuli merecon.
Peutingna, nya eta wattu takbir, lalaki-lalaki salembur eta, sakur anu kasebut kolot mah, kabeh karumpul di masigit. Ari budak-budakna, sawareh caricing di imah jeung indungna , sawareh deui gawena nyareungeutan merecon di buruan, jeung rea oge anu marilu ka masigit jeung bapana. Budak anu tadi tea oge milu jeung bapana ka masigit, rek ngadon takbiran. Tapi sajeroning di masigit teh, ari pikirna mah teu aya pisan pohona, estuning inget bae kana mereconna, anu disumputkeun di istal tea, sarta kacida kabitaeunana ku barudak sejen, nu harita keur sarutan-sukan bari nyareungeutan merecon di buruan imahna jeung di buruan masjgit, sorana pating borobot. Tapi manehna teh teu wanieun kukumaha ka bapana, da sieuneun diambek, ngan bati ati bae ngageremet.
Kabeneran barang geus peuting pisan, manehna dititah balit tu bapana, pokna, "Ujang, ari geus tunduh mah, jig bae geura balitl"
Atuh eukeur mah hayang balik ti tatadi, ari ayeuna dijurungkeun,
ngan sirikna teu ngigel manehna teh. Gancang pisan nyumanggateuna138 nab bapana.
Ku bawaning atoh, nepi ka ret dianteurkeun oge ku bapana .,lnl••a-entong, daongkoh ari celt pikirna mah mending nyorangan ..
Jut manehna turun ti masigit, tapi henteu terus balik ka imahna, loaa b gedogan, neang tutundaanana tea.
Keur jongjon-jongjon manehna di gedogan, ujug-ujug jol bae aya batur ulinna nyampeurkeun bari ngomong pokna, "Naha sisinarieun teuing, silaing make meuli merecon, tara-tara ti sasari."
Eta budak, ditanya kitu teh mimitina mah ngahuleng, lantaran teu nyana, yen aya nu nangenkeun kana lalampahanana, ti dinya pot nembalan , "Naha da dewek mah teu meuli merecon."
"Henteu meuli merecon, ngan pepetasan bae atawa cacabean jeung bebeledogan meureun , nya?" omong batuma bari rada imut. "Entong ngangles euy da dewek oge nyaho, geuning tadi silaing ka toto, balik ngagembol. Naha marukan teu diawaskeun kitu ku dewek?"
"Boa ku salaing geus diuar-uarkeun Ita nu sejen, yen dewek meuli merecon.''
"Naha ari kitu, matak naon , euy?"
"Puguh dewek teh teu weleh risi sieun aya bejana ka ema jeung ka bapa, yen dewek meuli merecon, beg bae engke dewek dicarekan, da geuning indung-bapa dewek mah, pohara nyaramna meuli merecon teh. Komo deui ieu mah, beg duitna oge tina cengcelengan dewek, da ku dewek dibobok tur teu bebeja heula ka indung-bapa dewek."
''Naha kira-kirana mun teu dibejakeun ka indung-bapa silaing moal kanyahoan? Da meureun merecon teh bakal diseungeut, bakal kadenge jeung katenjo ku sarerea. Jadi geus tangtu ku indung-bapa silaing oge bakal kanyahoan. Tapi aya akalna, sangkan jongjon teu katangen jeung salaing salamet moal diambek, eta merecon kabeh kudu diseungeutan ayeuna, peuting, ulah dikarikeun."
Kumaha, da meureun isukan dewek kabita ku batur, hayang nyeungeutan pepetasan cara nu sejen."
"Hih, ari isukan hayang nyeungeutan mah, keun ku dewek dibere pepetasan, masih hayang rerentengan age di dewek mah rea."
"Atuh tinimbang jeung menta ka silaing mah, leuwih hade merecon dewek bae weuteuhkeun, entong diseungeutan ayeuna."
"Hih, silaing mah bodo, lamun ieu pepetasan diseungeutan isukan, tangtu kanyahoan ku indung-bapa silaing, sarta tangtu silaing dicarekan, da teuheuleunana induog-bapa silaing ku dua tu tilu, nya tu lantaran silaing mub celengan teu bebeja heula, nya teu beunang dicaret, wani-wani meuli merecon. Geura Iamon pepetasanana dibere ti dewet mah, indung-bapa silaing moat nganyanaan yen silaing geus mobot cengcelengan. Paling ngambet oge ngan lantaran silaing nyeungeutan pepetasan pamere ti dewet tea, meureun."
Omongan baturna teh tu eta budat kahartieun, sarta lila-lila mah kapitir, yen enya pepetasanana teh mending diseungeutan dibeatkeun harita. Tuluy ngomong, pokna, "Enya, tawas alus eta atal silaing teh. Ah, hayu bae ayeuna mah orang sareungeutan."
Geus titu pet pepetasan teh dicarotot.
Baturna tea semu tageteun, pot ngomong, ''Geuning rea nater ieu teh, sabaraha hiji rerentenganana?"
"Ngan tilu, tapi paranjang, da dewet mah teu meuli nu pondot." Gancangna, pet eta barudat tati-tati, ret nyareungeutan.
Abong-abong barudat, bet teu baroga wiwaha, teu nyawang picilataeun, rerentengan nu tilu teh, pet digarantungkeun dina taso-kaso gedogan tea, ret diseungeut disataliteun tiluanana.
Sanggeus tarapti sut disundut, sorana pating borobot, pating jalaledor dibarung tu sora bebeledoganana.
Ari eta gedogan teh hateupna eurih, di luhurna ditumpangan injut sababaraha tatab. Atuh ana borobot teh bubulanan rerentengan tea disarada, ger bae seuneuna hurung dina eurih, terus kana injut, ger gedokan teh tahuruan, ti dinya ngalentab kana adegan-adegan anu deuteut ta dinya. Seuneuna beuti lila beuti gede, beuti tutel kana saban-saban adegan, tatalepa tina hiji adegan kana adegan sejen, nepi ta tungtungna mah tutel kana imah, ger tahuruan gede.
Teu sakumaha lilana jelema geus pabaliut, awewe-lalati, tolot-budat, ti nu jauh ti nu deuteut pada daratang ret-narulungan. Nu teur takbiran di masigit, taluturubun tarurun, terus lalumpatan maruru ta nu tahuruan.
Caturkeun barudat nu tadi tea, barang narenjo seuneu geus ngalentab kana imah, pohara rareuwaseunana, sarta tacida baringungeunana, kumaha nya pipetaeun. Nu saurang teu kaleungitan atal, geuwat baturna diajabn minggat, nyingtah ti dinya, bbeneran nu diajabn teh daekeun. Atuh teu panjang-panjang malikir, berebet bae lalampatan, kaluar .ti eta lembur, teu nolih nu bhuruan.
ICu sabab di jalan rea jelema anu daratang ti lembur-lembur sejen, ftlk urulwaaan nu bhuruan tea, lalumpatna teu mapay jalan, tapi terua mengkol ka sawah, mapay-mapay galengan, teu puguh anu dijugjug.
Sanggeus lila lalumpatna, sarta geus jauh ti I em bur, reg maranehna areureun, dariuk dina galeng, ngareureunan cape mentas lumpat sakitu jauhna, bari narenjo ka lembuma anu kahuruan tea. Pikima teu kira-kira kaletireunana, narenjo seuneu lain ngaleutikan, kalah tambah ngagedean, beuki lila beuki tambah muntab-muntab.
Geus kitu tuluy maranehna laleumpang deui kalawan sedih prihatin, kaduhupg kabina-bina, tapi teu nyarahoeun ka mana bakal anjogna, da laleumpangna estu sakaparan-paran, nalaturkeun indung suku.
Bentang di langit baranang, nyaangan anu maringgat, tingkariceup tingkaretip, nambahan prihatin; sora bancet jeung bangkong dina kotakan recet; sora cai · dina kokocoran ngerelek. Guruh-guruh sora curug, sada nu ngajurung-juruag, nitah nyingkah ka nu anggang. Gunung-gunung nu jarauh ngalamuk jiga nu bendu, nundung ka budak basangkal, teu nurut papatah kolot, ngarempak laranganana.
Sajeroning leumpang teh, budak nu saurang mah, nu ngarempak panyaram kolotna tea, saheulaanan urang Iandi "ldin", pohara ngenes ngangresna, pikirna sedih ku dua ku tilu, nya ku lantaran boga dosa migawe pagawean picilakaeun, nya inget ka indung-bapana jeung ka lembuma, katambah-tambah kaduhung dumeh geus ngalajur napsuna, wani-wani ngarempak larangan kolot.
Beuki lila laleumpangna, beuki jauh ti lembuma; seuneu dina kahuruan tea harita mah masih keneh katembong.
Beak sawah kaganti ku kebon, leumpang turut-turut sisi pager pakebonan kayaning; kebon jagong, kebon kacang, sampeu paselang jeung suuk, sawareh aya oge kebon kacang, sampeu paselang hareup, maranehna narenjo gunung, puncakna nanjeur ka langit, leuweungna bangun geueuman, pantes pisan munrea sato galakna, Leumpang beuki lila asa tambah nanjak.
Maranehna teu nyarahoeun, geus wayah kumaha harita teh; geus sakumaha lilana laleumpangna, di mana harita arayana, da nincak oge lebah dinya asa kakara harita, turug-turug kawas jauh b lembur. Jeung teu barisaeun ngira-ngira sakumaha jauhna ti lemburna, da seuneu dina kahuruan tea oge geus teu katara-katara acan, wallahualam geus pareum, atawa dumeh jauh.
Teu lila beh maranehna manggih jalan satapak, kawas-kawas jalan ka pakebonan, atuh terus laleumpangna mapay eta jalan.
Angin leotik homiliwir, tirisna monggah nyecep, someletet, - sumarambah kana salar awat, nandateon yen geos janari.
Teu tongsi satumaha lilana jalan teh asup kana tebon awi, jeong nanjatna beuti lila beoti netet.
Mon seug orang mah sageuy teu hemar-hemir, nyanghareupan tebon awi anu satito paroet mongtlengna. Tapi ari maranehanana mah tawas teu aya pisan tarisi, sup bae arasup kana eta tebon awi, reup poet, leumpang oge bari aruyup-ayap. Saenyana, !pani tawas aya nu ditutorteun bae tu maranehna teh.
Kira-tira geos saparapat jam maranehna mopoek di jero kebon awi, beh manggih wahangan dicukangan, bray di dinya mah caang meueosan, tuluy nyarukang meuntas eta wahangan. Di peuntas, beh · maranehna manggih tangkal kai gede ngarunggunuk. Tuluy maju deui ka hareup, beh narenjo kaca-kaca jeung kikis awi wani ngelir. Teu karasa deoi, ujug-ujug gebeg bae hate Idin ngagebeg, bulo pondutna munggah ruyrey tingsariat, ·angenna ratog cara no tutunggulan; leungeonna nyekelan pageuh kana leungeun baturna. Manahoreng bet jalan teh jolna ka astana, eta kaca-kaca awi teh nya eta lawang astana, saturilingna dipager tu kikis tea.
Bator I din mencrong bae ka jero astana teh, tapi ari hatena mah tawas teu keder-keder acan sumawonna sieun. Toloy leungeun Idin ku manehna dicetel bari rada dibebetot ret dibawa asup ta jero bari diharewosan pokna: "Hayo urang arasup, orang ngarilikan pijaleun, susoganan bae aya terusna.''
Diharewosan titu teh kalah beuti pageuh Idin nyekelan kana leungeon baturna, tawas enya sieoneunana.
Ari to tito tea mah, atuh da tarep baturna teh teo umum, naha mate hayang terus asup k:a astana, tur anu satito paroetna, tawas anu digusur jurig atawa tatemat tu setan bae; matat naon lamun balit deui.
Kalab tu dihantem diajat, tungtungna ldin daeteun ditungtun dibawa neangan jalan. Kitu oge, henteu asup ka astana, leompang saluareun tikis bae, bari aruyup-ayap, lantaran poet.
Abong titu ari watek nu keur apes, pipikiran talangtabot teu paruguh, lalampahan tieu lain, tieo lain, neangan jalan geusan leumpang, talah beh manggih leoweung geledegan, da eta astana teh dina sisi leuweung. Turug-turug ari teur tito teh ngan torosatl korosatl bae aya sora totorosatan di nu bala jero rarambuleuweung, sada sora anu leumpang nincat kana talatay anu gararing.
Teu tata pasini deui berengbeng bae barudak teh lalumpatan, balik deui mapay jalan anu tadi, tapi ngan ukur dibebener bae, da puguh poet.
Panyangka maranehanana, moal salah deui, eta teh sora sato galak nu teur leumpang, ngider neangan mamangsana, padahal ari saenyana mah sora hiji jelema jahat, anu takara taluar tina panyumputanana, leumpang mapay-mapay anu bala, da di beh ditueun astana teh nya eta di jero leuweung, aya hiji tempat panyumputan bangsat, juru jana nu jaradug, nu geus tawentar tajahatanana.
Barudak lalunipatna teu aya pisan eureunna, geus teu ngarasakeun dikacapean, poho kana naon-naon, lumpat satengah teu inget, suku titatarajong, awat tidadalagor, nepi ta taluar deui tina tebon awi, bray di dinya mah rada caang, teu poet teuing cara dina tebon awi.
Ku lantaran carapeeun, letah ngelel, ambetan ngahegak, kesang mani luut-leet, lalumpatna beuti lila beuti tendor, tungtungna tuluy bae laleumpang biasa, pairing-iring.
Omong ldin ta batuma rada nyindiran, "Naha, geuning, anu ka bejakeun tukang ludeungan teh, ari aya pikasieuneun mah milu ngabecir lumpat."
Jawab batuma, "Bane lumpat soteh tabawakeun ku bapa Satar."
Barang ret maranehna narenjo ka beulah wetan, bet geus balebat, tangara geus tereh beurang. Manuk-manuk geus mimiti disarada, nu laleutik tingkarecit nu galede munggah recet, pada ngabageakeun ka beurang.
Nu laleumpang terus mapay-mapay sisi kebon awi, henteu balik deui kana jalan anu tadi, ari kencaeunana kebon jeung palawija rupa-rupa.
Maranehna teu barogaeun sangta saeutik-eutik acan, yen anu ngagorobas tadi deukeut astana teh nutur-nuturkeun. Gawena salungkar-salingker bae dina dapuran-dapuran awi, tawas sieuneun kanyahoan.
Barang geus meunang sawatara lilana laleumpangna, sarta poe geus bray-brayan rek caang, maranehna narenjo haseup ngebul.
Tuluy ditarempoan ti nu rada luhur, harayangeun nyaho ti mana datangna eta heseup. Beh tu maranehna katarenjo, dina legok di tengah-tengah kebon sampeu, teu satumaha jauhna ti dinya, aya saung hateupna eurih.
Ti dinya tuluy maranehna laleumpang deui, ngajugjug ka eta saung, ret. ngaradon ngareureuhkeun cape, sugan bae nu bogana jalma bageur.
Kabeneran, barang daratang ka buruanana, nu boga saung norojol ti jero, bet sihoreng hiji lalaki geus kolot, tapi bangun jagjag keneh. Papakeanana kacida aralusna, kawas nu ret. nyaba jauh.
Mimitina mah manehna melong bae ka barudak teh, kawas anu heran. Sanggeus lila, kakara nanya, pokna: "Rek ka marana,Jang, wayah kiwari geus araya di dieu? Jeung naha poean lebaran udar-ador teu puguh."
Idin gancang nyampeurkeun bari nembalan pokna: "Henteu, bade ka dieu bae ka bapa. Upami kawidian hayang ngiring ngarereb sakedap di saung, bade ngareureuhkeun cape."
"Heug, Jang, hiap bae geura arabus jeung bisi tiris pet. saliduru, da seuneu mah ruhay beunang bapa mirun."
Bari ngomong kitu, bus eta jelema abus deui ka saung, dituturkeun ku barudak tea. Sanggeus araya di jero, gek ldin jeung batuma dariuk di hareupeun hawu, saliduru bari marencetan sukuna, lantaran nyererieun urut lumpat jeung titatarajong tea.
Idin gawena alak-ilik bae, nenjoan kaayaan di jero saung, bet asa di jero imah, make aya tempat sare jeung tempat hawu sagala, minangka enggon jeung dapur. Be dana jeung di jero imah teh ngan hareurin bae ari di dieu mah, nepi ka diayaan pago hiji oge asa sarundek pisan.
Nu boga saung nanya pokna: "Ti mana, Jang, lembur jeung ret. nyaraba ka mana wayah kiwari geus di darieu? Di mana marondok?"
Barabat ku ldin dicaritakeun, sakabeh lalampahanana ti mimiti muka cengcelengan teu bebeja heula ka kolot, nepi ka datangna ka dinya ditetek taya pisan nu kaliwat.
Nu boga saung saregep ptsan ngabandunganana caritaan ldin ti awal nepi ka ahima. Omongna: "Tah, Ujang, sing kahalarti ku maraneh. Ku lantaran maraneh geus kumawani ngalanggar larangan kolot, lalampahan maraneh tijalikeuh, nepi ka matak kahuruan, ngaruksak kasarerea, jeung maraneh geus di hukum ku Pangeran, dipaparinan linglung datang ka kasarung, usrak-asruk ka leuweung. Kabeneran bae ti leuweung maraneh barisa baralik deui ka dieu, turug-turug diparengkeun am prot. jeung bapa. Bisi maraneh teu nyaho, eta astana nu di sisi leuweung teh teu kira-kira bae sangetna. Arang langk.a pisan aya jelema nu ludeung ngalanto ka lebah dinya sosoranganan, sumawonna ti peuting. Rajeun oge aya anu ka dinya, ngan ari ret. ngubur nu maot bae.
Ayeuna mah entong ditareruskeun maraneh maringgat teh. Isuk atawa pageto kudu baralik deui ka lembur, sarta sadatang-datang kudu geuwat diterangkeun sakumaha lalampahan maraneh ka kolot-kolot maraneh, sing satarabasna, ulah aya nu didingding kelir, da moal kitu kieu kolot-kolot maraneh oge. Jeung deui maraneh kudu marenta dihampura, lantaran teu nurut kana piwurukna, nepi ka kajadian ltahuruan."
Reg eta jelema nyaritana eureun.
Barudak tarungkul bae, dipapatahan teh. Sanggeus aya sajongjongan, pot deui nu boga saung nyarita, "Bapa teh ayeuna ret indit ka lembur, meungpeung isuk ret ngadon sambeang sunat idilfitri. Demi barudak anu sot marilu jeung bapa mah geus ti kamari ka darituna lantaran peutingna ltudu takbiran. Ari maraneh caricing bae di dieu entong ka mana-mana, da bapa oge moal lila. Bisi harayang dahar da sangu karl ngahaneutkeun, deungeunna rea. Bisi harayang sampeu, hui tub di pago, aya beunang meuleum. Bonteng jeung samangka mah, ari hayang, ngarala bae ku maneh."
Sanggeus beak papatah, Ieos eta jelema indit.
Idin jeung batuma tingjarentul bae di hareupeun hawu, semoe sarusah.
Teu kungsi saparapat jam ti sajungna nu boga saung, jol aya hiji jelema datang Ita buruan, beunang diteteregos hideung jeung diharudum sarung. Eta teh nya eta nu ngagorobas di nu bala deukeut astana tea, nu nutur-nuturkeun Ita barudak bari salungkar-salingker dina dapuran-dapuran awi.
Sanggeus lajag-lejeg sakeudeung di buruan, sup manehna asup Ita saurang, tapi barang ret nenjo ka barudak nu dua tea, terus manehna ngajanteng bari melong, tawas anu heran jeung rada reuwas. Batur Idin nangtung, tuluy nyampeurkeun Ita eta jelema, bari ngomong pokna, "Aeh, aeh, bet emang, geuning aya di dieu. Keur darnel naon emang teh di dieu?"
Eta jelema teu gancang-gancang nembalan kana pananya batur ldin teh, kalah malik nanya deui bari rada luak-lieuk, semu anu salempangeun, sieun di dinya aya deui jelema, pokna, "Jeung saba maneh di dieu teh? Euweuh deui jelema di saung, jaba ti maraneh duaan?"
Jawab batur ldin, "Teu aya, da nu bogana, bieu parantos indit Ita lembuma, bade ngadon lebaran, cenah."
Diarah pati 10 145
Tidinya gek eta jelema milu diuk di hareupeun hawu bari omongna, "Puguh emang teh, satemenna mah keur aya anu di susul, nepi ka teu bisa lebaran-lebaran acan, lantaran perkara gede. Ari maraneh keur naraon araya di dieu?"
Ku bator Idin diterangkeun ti asal-asalna anu matak nepi ka loslos ka dinya. Dina lebah bator Idin nyaritakeun jurig anu gogorobasan deukeut astana, eta jelema imut. Tapi pura-pura nu teu nyaho bae.
Barudak teu araya pisan sangkaan yen manehna teh jelema jahat. Jeong ongkoh ari bator Idin mah, kacida sonueunana, lantaran eta jelema teh pamanna, tur geus lawas pisan teu papanggih.
Eta jelema nitah ngala samangka ka ldin. Mimitina mah nu dititah teh teu daekeun. Tapi eta jelema pok ngomong, "Uiah salempang, Jang, lantaran anu boga ieu palawija teh bapa-bapaan emang. Jig ngala samangka jeung bonteng, orang ngaropi bari saliduru."
Geus kitu jung Idin nangtung, tuluy kaluar ti saung, leumpangna rada cingkud, da sukuna nyerieun.
Sanggeus Idin kaluar ti saung, udar-ider neangan samangka nu kolot, jelema teh ngomong ka alona, pokna, '' Ayeuna maraneh entong ka mana-mana deui, ka ditu bae ka I em bur emang, bareng jeung emang, Engke ku emang dianteurkeun ka lembur maneh. Jeong deui saenyana emang teh ngarasa kacida untungna. Kieu geura sababna, Meureun maneh nyaho Yen paman maneh, mang Suta, ayeuna aya di dieu, lantaran ngadon lebaran ka dieu. Engke tanggal 3 bulan ieu Sawal, anjeunna rek mulih deui ka padamelanana di peuntas. Anjeunna pohara butuheunana ku pibujangeun. Ku sabab eta, kumaha Iamon itu bae bator maneh orang bikeun, sina dicandak ka peuntas?"
Bator Idin pohara reuwaseunana ngadenge omongan pamanna kitu teh, gawena nghuleng bae teu nembalan naon-naon.
Pamanna nyarita deui pokna, ''Lamon emang bisa mere pibujangeun ka anjeunna, tangtu emang bakal diperesen duit gede. Peresenanana emang mah moal nyoro, kop bae keur maneh kabeh."
Batur ldin jongjon bae ngabetem teu daekeun nembalan naon-naon. Pikirna pohara susaheunana milih-milih "bikeun" jeung "ulah". Ari ras ka ldin anu sakitu geus guletna, hatena teu tega, sina dibawa ka peuntas.
Tapi bubuhan budak, kalah ku dihantem diolo jeung dibibitaan ku duit gede, nya lila-lila mah mikeun.
Ku pamanna diomongan yen eta perkara kudu dianggap rasiah gede, teu mcunang pisan dicaritakeun ka nu sejen, sumawonna ka jisnisna.
Jadi ayeuna geus ditangtukeun yen ldin bakal aya anu mawa meuntas, pikeun pibujangeun. Tapi ari Idin-na mah teu nyahoeun, da teu dibejaan tea. Barang datang deui oge ka saung, hatena tetep bae teu aya sangkaan naon-naon. Babawaanana nya eta jeung bonteng beunang ngala tea, sok dibikeun ka paman batuma tea, pek didahar, ari manehna mah cicing bae, teu milu ngadahar, da boro-boro hayang ngopi tea, ngararasakeun awak oge, sakitu nyerina jeung teu kendat-kendat inget bae ka lembuma, ras ka indung ras ka bapa, anu ayeuna keur katarajang tunggara, nya imah beak kaduruk, nya ku anak anu ngan hiji-hijina dipangminggatkeun. Ngomong jeroning atina, "Emh, batur-batur mah ayeuna teh sarukan-sukan, da lebaran, meureun dahar ngareunah balakecrakan, make dangdan pagandang-gandang, pelesir sakarep-karep, nutu·glteun kasdkaanana.
Ari heug teh aing, ngajentul di saung bator, ka lembur jauh, ka indung ka bapa anggang, awak asa pasiksak, pikiran sedih-prihatin. Le\lheung aing, najan sakieu sipatna oge da geus puguh karasa kabalangsakanana turug-turug aing mah, pantes pisan, najan tunggara sapuluh tikel ti kieu oge, da puguh aing nu salah, aing anu boga dosa. katunggaraan anu tumiba kana diri aing, ku aing kudu ditarimakeun, da bongan aing sorangan. Kumaha ari bapa jeung ema? Kanyeri aing, kapeurih aing, katunggaraan aing, najan gede najan rosa, teu acan puguh aya sapersapuluhna tina katunggaran indung-bapa aing ayeuna. Emh kaduhung teuing minggat. Aduh Gusti Anu Mahasuci, hampunten sadayana kalelepatan abdi. Aduh bapa, aduh ema, nya abdi anu nyesahkeun ka bapa ka ema teh, nya abdi budak anu pangdorakana ti indung ti bapa teh. Hampunten abdi hampuntenl"
Tungtungna teu katahaneun, curucud bae cipanonna nyurucud kana lahunanana, calanana munggah cipruk.
Meunang sababaraha lilana Idin tungkul bae, bari diuk nyanghareup ka hawu. Ku baturna dihantem dibeberah, sangkan ulah nguluwut teuing bari dihayoh-hayoh dititah ngopi, tapi manehna mah mugen bae, pura-pura teu tadenge.
Cek batuma, "Din, ayeuna mah ulah dipake susah-susah teuing, da geus puguh tuturkeuneun nya eta emang, sanes kitu mang?"
"Enya, jawab pamanna bari ngaweswes ngadahar samangta.
"Din, sing reugreug hate, sabab anjeunna babl satuat-tuat naabelaan ta urang sangtan urang salamet teu aya nu nyisitudi di lembur. Ayeuna orang tudu indit ti dieu mllu jeung anjeunna ta bumlna. Engte ti ditu urang babl dianteurteun tu anjeunna talembur uraDI·''
ldin teu nembalan naon-naon, jongjon bae tungtul. Tapi ari atina mah oopong meueusan, ngadenge omongan baturna titu teh, susuganan saenyana, ngan cet pamitirna ari tudu indit harita pisan mah, moal pihadeeun, tudu ngadagoan heula nu boga saung, heg tadi manehna nyubayaan ulah nyingtah ka mana-mana. Tapi tumaha da cet paman baturna tea tudu indit harita pisan teu meunang ngaengteteun deui, nya tapatsa bae tudu nurut, teu bisa tutumaha.
Kira-tira putul satengah dalapan, jung sarerea arindit ti saung, laleumpang pairing-iring tiluan, mapay tebon jeung palawija. Idin leumpangna pangpandeurina, da pangtendoma, leumpangna oge ingtud-ingtudan. Euteur mah sutuna nyerieun, turug-turug nuturteun lengtah tolot anu satitu gancangna jeung satitu paranjangna.
Batuma oge leumpangna rada cingtud, ngan henteu beida saperti manehna bae, tayohna sukuna henteu satumaha nyerieunana.
Barang tira-tira wanci lohor ahir, maranehna daratang ka hiji lembur, nya eta lembur paman baturna ldi1l tea.
Jelema-jelema urang lembur eta, rereana taret jot daratang ti matam, entas nyetar. Durdor barudat anu nyareungeutan pepetasan, pasesaan tadi basa turon imbar jeung di matam. Idin jeung batuma, liwat sating atina sumeblatna, ngadenge sora pepetasan teh, inget kana lalampahanana.
Tidinya cat sarerea arunggah kana hiji imah. Di dinya nyampat hiji awewe teur diut dina samat handapeun jandela.
Barang ret eta awewe nenjo salatina datang bari mawa budat dua, teu tira-tira bae heraneunana, jung nangtung, tuluy nyampeurkeun bari ngomong, potna, "Aeh-aeh, bet si Ujang. Bagea Ujangl Geus tawas nater teu papanggih jeung embi. Ari ieu nu saurang deui budat saba, Kang?"
Ngomongna titu bari ngareret ta salatina jeung nunjut ka ldin.
Jawab salatina: "Batur ulin si Ujang."
Hatena barudat pohara hareraneunana, bet di jero imah teh tacida tiiseunana, teu haneuteun saperti biasa anu talampah dina poean lebann. Parabot-parabot pangeusi imah pabalatat, teu puguh cicingna.
lsukna pasosore tanggal 2 bulan Sawal, ldin dibawa nganjang ku paman baturna tea ka hiji imah tatanggana, ari batur ldin mah teu dibawa, cicing bae di imah pamanna, ari basana mah nyareri awak.
Tina teu aya pisan tereta kana kagorengan, nurut bae ldin dibabawa nganjang teh, padahal ari eraeunana mah nianehna teh geus lain dikieuna bae, lantaran papakeanana geus kacida kalotoma, turug-turug euweuh deui keur disalin, da puguh ngan saraket di awak anu dibawa minggat teh, baju calana ngan hiji-hijina.
Barang cat oge manehna unggah ka imah panganjangan tea, ujug-ujug kataksir bae, yen anu bogana eta imah teh jelema taya. Di jero imah munggah heurin ku paparabotan, tur tawas euweuh barang murah, lomari kaca, lomari biasa, meja-korsi sapasang-sapasang jeung aya erak hiji.
Dina erak keler munggah paragpag, tampolong-tampolong kuningan mani ngagarenclang; luhur meja, buku-buku munggah numpuk.
ldin pohara tageteunana, nenjo toper jeung tingkem sababaraha hiji numpuk di juru, tawas beunang ngahaja nyadiakeun, jiga-jiga bawaeun nyaba jauh. Komo barang nenjo pribumi awewe meres-mereskeun papakean mah, terus diwadahan kana toper leutik, beuki tambah-tambah bae heraneunana.
ldin dibawa nyemahna di dinya geus tacida lilana, diukna geus sababaraha kali malik sila, lantaran kaseleun. Ari nenjo ka nu mawa, bangun resepeun keneh pisan ngobrol jeung pribumi, teu aya semu-semu kana hayang buru-buru balik.
Tungtungna Idin nundutan, leungeunna geus pek deui, pek deui dipake nutupan heuay, panonna beuki ceuleuyeu.
Katenjo ku pribumi, tuluy diomongan, "Ujang, ari geus tunduh mah geura sare bae, da emangna oge rek kulem di dieu moal mulih deui ayeuna.''
Ku pribumi awewe geuwat ldin ditungtun, dipemahkeun dina hiji tamer nu geus sadia parabot sarena beunang ngampar. Sajeroning ditungtun teh, ari hatena mah banget nya kaget, naha bet teu disangka-sangta kudu mondok di dinya, da tadi mah cek nu mawa, moal lila nganjang teh.
Tapi najan boga pikiran kitu oge, teu ngomong naon-naon, tuluy bae nurutkeun kahayang nu boga imah; cek ingetanana, da keur aya di lembur batur, wayahna bae kudu ngagugu, jeung deui da sare mah di ditu di dieu ge taya pibahyaeunana, ngan utah nepi ka teu di imah bae. Dug manehna ngedeng, reup sare.
Kacaritakeun isutna isut-isut keneh pisan manehna geus nyaring, da kagandengan ku nu recot, manahoreng nu ngarakutan toper jeung tingtem. Ayeuna Idin bisa ngira-ngira yen pribumi teh ret nyaba jauh. Manehna hantem alak-ilik, ngilikan paman batuma anu mawa ta dinya tea, bet teu aya. Jung manehna nangtung, tuluy ta pancuran, bet di dinya oge teu aya.
Ari eta pancuran teh teu jauh, di dinya bae di golodog. Brus manehna mandi. Entas mandi cat unggah deui ta imah.
Ribumi lalaki nyampeurteun ta manehna bari maan papatean, omongna, "Ujang, geura dangdan, urang nyaba."
Idin olohot bae bari mencrong, bangun teu ngartieun naon-naon.
Pribumi nyarita deui: "Utah kaget-kaget, da tu emang oge lain ret dibawa ta mana-mana, urang pelesir bae, kapan ayeuna teh lebaran."
Abong geus watekna eta budak sot tara daekeun rea omong; rap bae dangdan tu papakean ti pribumi tea. Ngan di sajeroning atina teu weleh-weleh taget, saperkara nginget-nginget paman batuma tea, naha ka mana losna, bet euweuh di dinya, da ari cek pribumi mah basa peutipg tea, ret mondot di dinya; tadua perkarana mikir-mikir naon anu baris tasorang tu manehna kahareup, bet asa beda rarasaan, hate sumeblak, rusras inget ta lembur, tawas gara-gara kana tunggara hate deui.
Ana rap teh manehna dangdan , tamejana rada logor, ngan calana bae anu taitung meujeuhna teh. Eta papatean tawas beunang ngahaja, meuli beunang nyieun ti toto.
Kira-tira putul genep, jut sarerea tarurun ti imah, pangheulana pribumi lalaki, dituturteun tu pribumi awewe jeung Idin.
Sanggeus aya di buruan, samemeh indit, ldin luat-lieut heula, ngalieutan sugan paman batuma tea katenjo , tapi weleh teu aya bae. Dina pitirna: "Naha eta jelema bet leungit, tawas anu embungeun nembongan ta aing. Ret dibawa Ita mana atawa ret dikumahakeun aing teh?"
Kira-tira pukul 10 beurang, maranehna daratang ta palabuan Batawi. Putul 12 tengah poe, sarerea arunggah kana kapal. Barang-barang babawaan nya titu teneh, tabeh geus diakutan, diunggahteun tu tuli.
Sanggeus aya dina kapal, katara ldin ngartieun, yen manehna teh rek dibawa Ita peuntas.
Nalangsana hatena geus lain dikieuna bae, tina teu nyangka saeutik-eutik acan yen rek dibawa meuntas. Lamun teu era mah meureun ceurik manehna teh. Ngan hadena bae aya geusan ngabangbrangkeun, nya eta tetenjoan. Jadi , kelama jeung nalangsana teh lila-lila mah meh leungit, tinggal resepna bae.
Keur kitu, teu karasaeun deui yen kapal anu ditumpakan teh geus maju, mimitina alon, tambah lila tambah ngagancangan, ngajauhan palabuan.
Nu ditinggalkeun di palabuan tinggarupay, ngagarupayan ku saputangan, nu di kapal nya kitu keneh.
Satungtung katenjo keneh mah, teu petot-petot Idin mencrong ka palabuan. Kapal beuki tengah, beuki tengah, palabuan katembongna beuki leutik, beuki leutik, lila-lila ngan ukur lapat-lapat, tungtungna les teu katembong pisan, ngan tinggal daratah bae ngendat jiga gurat, ngawatesan cai jeung langit . leu ge ari geus lila mah teu katenjo. Sakuriling bungking ngan cai jeung langit.
Sanggeus meunang opat poe-opat peuting kapal nganclangna di laut, palabuan nu dituju geus katembong. Pasosore pukul opat kapal geus balabuh. Nu narumpang geus jatjut tarurun ti kapal, tuluy mancat ka palabuan.
Mang Suta jeung sabatuma geus arunggah kana mobil, geleser mobilna maju. Teu kungsi 3 jam lilana sarerea salamet narepi ka nu dijugjug, nya eta bumina mang Suta.
Ti harita tuluy Idin tetep renggenek cicing di mang Suta.
Anu untungna manehna teh, nya eta anu tadina pang dibikeun ku paman batuma teh pibujangeun, ari ayeuna bet lain kitu. Lantaran mang Suta teu kagunganeun putra, bet tuluy bae ldin teh diangken putra, dipikanyaah, dipikaasih, make disakolakeun nanaon, neruskeun pangajaranana anu keur dipaju basa masih di lembuma.
Manehna boga sobat, babaturanana sakola saurang, anak jurutulis kontrak, tunggal urang Priangan keneh. Atuh beuki betaheun bae ayana di parigumbaraan teh. Eukeur mah ku mang Sutajeung garwana, sagala dipupujuhkeun, sagala dienya-enya, katambah-tambah, boga sobat anu sakitu dalitna tur sarua pada urang Priangan. Anu tadina sok inget bae oge ka lembuma, beuki lila mah beuki kapopohokeun ngan ukur sakali-kalieun bae ingetna teh.
Sanggeus sataun ayana di peuntas, dina hiji poe nampa surat ti
Priangan ti babaturanana anu babarengan minggat tea, nyaritakeun yen sanggeusna reres kahuruan di lembuma tea, sakabeh jelema pada ngira aya dua budak anu paeh kaduruk teu katulungan, sarta moal salah deui geus tangtu anu disangka titu teh maranehna duaan. Jaba ti eta nyaritakeun deui yen manehna, teu balik deui ka lembuma, tuluy tetep tumetep bae di pamanna, sabab batik deui oge cenah euweuh buru-burueun, da pugu h geus teu indung geus teu bapa, karl toa saurang, titu ge ari geus kahuruan mah, henteu ngadegkeun deui imah di lembur eta, jeung lamun balik deui teh basana tangtu kasalahanana kanyahoan, rasiahna kabuka. Jadi mending saterusna bae di sangka paeh.
Nilik kana maksudna eta surat, pohara Idin reuwaseunana, lantaran manehna pada nyangka geus euweuh di kieuna, padahal masih keneh gumelar.
Ku sabab kitu, matak ngahudang oge kana hatena, hayang buru-buru nyuratan ka indung-bapana, ngabejakeun yen manehna hirup keneh, aya di peuntas jeung hayangeun nerangkeun sakabeh tasalahanana anu datang ka matak uru-ara ngajadikeun kahuruan, sarta hayangeun pisan menta dihampura.
"Tapi, ari ieu satilep deui surat naon?" omangna di jero atina bari ngaluarteun surat hiji deui, tina jero amplop anu tadi tea. Bray eta oge dibuta, terus diilo.
Teu tungsi lila ujug-ujug pluk bae eta surat teh ragrag, blug manehna ninggangkeun maneh kana latar, goak ceurik bari midangdam bangun nyeri-nyeri teuing.
Mas Suta jeung garwana, anu harita keur araya di pipir, teu tira-kira rareuwaseunana ngadarangu Idin ngagoak teh, geuwat dibarujeng ka bumi, kasampak teh ldin teur gogoleran bae, ceurit bari midangdam.
Garwana Mas Suta gugup, tuluy ldin dihudangkeun bari ditanya ku naon ceurik. ldin teu nembalan naon-naon, ngan nunjuk bae kana surat anu dibaca bieu tea. Geuwat eta surat tu Mas Suta dicandak tina latar, terus diaos. Pentingna tieu:
Anu rek dicaritakeun ku turing dina ieu surat, saenyana gegedena mah lain tajadian anyar, tapi kajadian anu geus lila.
Sanajan leungeun kuring kacida beuratna aret nulis ieu surat, sanajan turing kacida embungna ngabejakeun hal anu pitasediheun kana hate Idin, tapi ku sabab ku kuring katimbang yen ldin kudu nyaho, turug-turug teu aya deui anu baris ngabejaan jaba ti kuraing, maksakeun maneh bae kuring nulis, tapi ulah pisan ku ldin dipake leutik ati, sababalikna anggur kudu pasrah sumerah ka Nu Kawasa.
Tanggal 16 bulan Sawal 13 ... , jadi heuleut 15 poe ti bua karuhuan tea, mamang Aleh pupus. Demi kasawatna mah tea pama, sabiasa sasari bae gohhoy, ngan cek nu nyararita anjeunna teh kaleleban.
Heuleut opat bulan ti harita, lbu Enden kagungan deui caroge sarta teu kungsi lila anjeunna ngadeg. Kamari ieu samemeh kuring nulis ieu surat, anjeunna dicandak ngalih ka pakuwon carogena.
Din, kuring nulis teh teu bisa panjang-panjang estu diringkeskeus pisan, jeung diburu sakur nu kaitung perlu, susugunan bae ku sakieu oge ldin ngarti.
Barang geus tamat Mas Suta maosna eta surat, tuluy malik ka garwana bari nyarios sauma, "Mun teu palsu, ieu nu nyuratan teh alo urang, taksiran bae nyobat jeung si Ujang. Eusina ieu surat, babakuna mere nyaho yen mamang Aleh maot, tapi geus lila. Saba anu disebut mamang Aleh teh?"
Saur garwana bari semu rada reuwas, "Maot?"
"Enya," saur Mas Suta.
"Moat lepat deui anu disebut kitu teh bapana si Ujang, kapan geuning cek nu mikeunna ka urang, si Ujang teh anak Muhamad Saleh."
"Euh enya. Paingan teuing atuh si Ujang gogoleran ceurik bari midangdam ari bapana maot mah." Nyariosna kitu bari kop Mas Suta nyandak surat hiji deui nu dibaca ku ldin tiheula tea, teus siaos. Teu lia tam at.
Geus kitu anjeunna nyarios deui ka garwana, sauma, "Akang mah kacida teu ngartina maca ieu surat nu dua teh, lantaran mun maksudna dipikir enya-enya kawas aya hiji hal anu kasabit-sabit nu karimbUDUl, teu katara ku saliwat, jeung jigana sakabeh caritaan nu mikeun si Ujang ka urang bareto teh bohong atawa sakurang-kurangna sulaya ti nu sabenema. Keun engke mah dimana si Ujang geus repeh deui, rek ditanyakeun ka manehna, kumaha lalakonna samemeh ku urang dibawa ka dieu."
Walonan guwaaa, "Abdi mah ka nu miteun ieu budak teh, ti barang nguping caritaanana oge, wattos nyerenteun b arang, parantos gaduh hate cangcaya. Cet manehna ieu budak teh tu tolotna teu pisan diurus, nanging naha bet aya budat teu diurus satitu bereresihna, satitu pitaresepeunana, papateanana yattos ge wattos harita rada talotor, namung teu hina, teu jiga budat aburan. Sareng deui geuning cet manehna ieu budat teh tenging menta ti tolotna, sarta tu tolotna dibiteun tur parantos clit putih clat herang, jalaran aya dimaranehanana oge karunya bae, dumeh teu taurus tea, sarta cenah nyandatna ta peuntas tedah talawan ati-ati tacida, bilih aya batur tatangga tolotna anu nangenan, titu deui jinisna basana ulah pisan dicariosan yen bade dicandat meuntas. Kaemutna tu abdi naha aya pamere anu parantos clit putih clat herang tedah disumput-sumput, ulah aya nu nangenan, sareng naha bet budatna ulah diwartosan yen bade dibantun ta peuntas?''
Mas Suta ngahuleng bae ngadangu cariosan garwana teh, bangun aya nu dimanah. Idin ceuritna geus repeh, ngan masih teneh inghat-inghatan bae.
Sanggeus lila, pot Mas Suta nyarios ta garwana bari rada humandeuar, "Lab, gagal kacida adi atang bogana salati teh bet ta jelema teu puguh . Tab titu, ari lati-rabi teu talawan pamilih teh, beg bae teu ujur. Saenyana, salilana urang aya ditu teh, rea pisan tetenjoan jeung dedengean atang tina pertara eta jelema, anu ngahudang kateu-percayaan.
Garwa Mas Suta miwarang sibeungeut ta ldin, IUta saentasna tudu buru-buru balit deui.
Heuleut sawatara lilana ldin geus datang deui ti sumur, get sila digigireun bapa pulungna.
Saur Mas Suta, "Ujang, surat nu tadi teh ti babaturan maneh, nya?"
Jawab ldin, "Sumuhun."
"Ari eta anu dina surat disebutteun maot teh, saha?"
"Pun bapa," tembal Idin bari dumareuda.
"Ari anu disebut lbu Enden?"
"Pun biang."
"Ari maneh wawuh jeung paman batur maneh anu bareto babarengan jeung maneh datang ta imah emang teh ?"
"Henteu. Malah terang oge mung waktos harita tea bae."
"Kumaba sababDa anu matat harita bisa babarengan?"
"Ngawitanana mah tepang di pakebonan, waktos abdi minggat, teras ku anjemma dic:andU b bumina. Dupi cariosna mah abdi teh bade dianteurteun. ••
"Minggat? Saba nu minggat teh?"
'' Abdi sareng Kardi anu nyeratan ka dieu tea. '
"Naha tumaha asalna nu matak minggat?"
Barabat ku ldin dicaritakeon sakabeh lalampahanana bareto ti awal nepi ka ahir, ditetet taya pisan nu kaliwat.
Mas Suta jeong garwana saregep pisan ngadarangukeunana.
Sanggeus tamat Idin nyaritana, sakedapan mah aranjeunna pahuleng-huleng bae, teu aya anu nyarios. Saur Mas Suta dina manahna, "Lamon aing bareto nyaho yen titu asal-asalna, piraku aing daek narima ieu budak. Mon kieu mah atuh aing teh sarua bae jeung nyiksa jelema, misahkeon hiji budak ti kolot-tolotna, tur tolot-tolotna teh teu bogaeon deui anak. Tetela palsona jeong piduitna salaki adi aing teh."
Harita bet jol bae Mas Suta teh bijil manah teuheul jeung ngewa ka nu mikeon Idin. Cacak Iamon eta jelema aya di payuneonana mah, geus moal salah deui ujug-ujug haot ku anjeunna diseuseul. Tuluy sasauran ka ldin sauma: "Ujang, tina emang ka maneh geus asa ka anak pribadi, emang tacida nyaahna, beak karep emang nya deudeuh, sarta kacida emang salempangna, sieon aya tahayang maneh anu tu emang teu dilaksanakeon, sabab emang teu nyaho, turug-turug maneh tara daet nyarita ka emang jeung ka embi. Ayeona emang ret nanya, tapi maneh ulah salah paham, ulah boga tereka naon-naon ka emang, sabab karep emang monggah mikanyaah ka maneh teh hayang terus nepi ka paeh ulah aya pegatna. Kumaha maneh, henteu boga tereteg hate hayang deui ka PuJo Jawa?"
Idin teu gancang-gancang nembalan, mencrong bae ka bapa pulungna semu rada heran. Dina pitirna: "Naon sababna nu matak emang mariksa kitu?"
Tidinya Mas Suta nyarios deui: "Bisi ldin hayang balik deui ka Pulo Jawa, tangtu tu emang gancang dianteurteon, sabalikna Iamon hayang a.ep di dieu, tangtu emang oge atoh. Ku sabab kitu, pot ayeona geura ...... anu terus terang, supaya emang nyaho kahayang maneh."
ldiD ngajawab semu anu nalangsa bbina-bina: ''Sana jan abdi
......... deal ote b Palo Jawa. emataa abel t.de ... --a t.de IUitadwa ....., da pall ...,. ,........ - .,.. ........ ,.. 0. 4oWUIJe• deal, bwuwaba apad ••••dreu _.- _. .... ,_ blaa tell aaju t.apDpn deal tabadaapa. s.re.e ._. ...... ... ........ b pun bimg, paagiDtea tedah sareaa ...,. tele. LeUenna apami ayaaheun, tamaha upami heateu, maloem bapa tere tea seueur-seueur bwartosteunana.
K.u margi eta, abdi teh moal kapambeng nya mihapekeun maneh, mibapa sareng miindung b emang ka embi, upami teresa keneh • ngangken mah, sanajan b mana-mana ogt: abdi sumeja ngiring."
"Hih, ari emang mah tadi oge nanya soteh kitu, lain geus embung ngaku atawa bosen tacicingan, ngan bisi maneh hayang balit seui ka Pulo Jawa, makloem tapan maneh ka dieu teh, lain kahayang sorangan, • tapi satengah pamaksa, lantaran tadina emang teu nyaho kana lalakon maaeh. Ayeuna, ari betah mah didieu, atuh sutur, emang kaeida bungahna.
Perbra bapa maot, entong dipake leutit ati, sumawonna dipitasusah, sabab nya emang gantina anu baris mitanyaah, nrihdeu deuh b maneh ."
Idin tungkul bae ngadengekeun saur Mas Suta teh.
TI semet harita, Idin teh beuki tambah bae dipitanyaahna tu Mas Suta katut garwana. Di sakolana kaeida majuna, tu guruna dipitaasih, tu babaturanana pada mitaresep. Dina waktu kaluar ti sakolana, maaehna meunang diploma anu beida hadena, sobatna nya kitu teneh, da bluarna teh bareng, wantoning satolana sakelas.
Atuh beuki tambah beida bae betaheunana ayana di pangumbaraan teh.
Piteun tilam sono b K.ardi, babaturanana anu di Pulo Jawa tea, IBUldma taya elatna saban bulan nyuratan, malah satapeung mah sot dlbarengan jeung duit, sabab cet ingetanana euweuh deui ngan Kardi aaa baris ngabejaan b manehna, lamun di lembuma aya naon-naon atawa indungna tatarajang bobor tarahayuan. Manehna mindeng pisan aampa surat ti K.ardi, malah aya hiji surat anu beida pitabungaheunaaa baa hate ldin, dumeh eusina nyaritakeun yen Kardi nuturteun ka pabwon lbu EndeD sarta tabeneran anjeunna jeung carogena .,.. 11eun ngangtea, atuh tuluy bae mihapeteun maneh ta ....... ana. Ari paagna nuturkeun lbu Enden, lantaran di lembuma - t&Ja salindunganeun.
Ku sabab titu, basana, tapatsa rasiabna ku maaebDa dibabtean, tapi samasatali teu nerangteun yen mingat bdua ldill, da lleaD ,.a nempuhteun, dumeh manehna nu jadi lantaran dlata.
Cek pikiran I din, kacida tabeneranana Kardi aya di indunpa teb, sabab Iamon aya kajadian naon-naon, tangtu gancang ngabejuaaa.
Ti harita Idin beuti remen bae nyuratanana jeung ngirimanana duit, nu dipalar supaya indungna tu Kardi diurus dienya-enya. Tapi ldin jangji jeung beida ngipat-ngipatanana ta Kardi, supaya utah curuta-carita ka indungna, yen manehna hirup keneh. Sabab manehna hayang ngabotong indungna, hayang jol-jol gurudag datang ta indungna. Sot tada teuing pibungaheunana nu jadi indung.
Dina hiji poe pasosore, teur wattu Idin jeung Iran arulin, ldin nampa deui hiji surat, terus dibaraca tu duaan; eusina ngabejakeun, yen indung Idin ngajuru, budatna lalaki. lsutna ldin ngirimkeun duit gede, ta nu nyuratan tea, basana pangmiteunkeun ta indunpa, minangta panyeumpal ta nu tatara gumelar ta dunya. Tapi bisl indungna nanyateun ti saha-sahana mah sebutteun bae ti sobatna ana ngumbara di peuntas.
Heuleut lima bulan, tagenepna Idin nampa deui surat, ngabejakeun yen caroge Ibu Enden teh maot.
Ku sabab eta, pohara Idin melangeunana ta indungna, sieun titu tea, sieun tieu tea, matlum ta indung, tawuwuh aya dilembur bator jeung boga uruseun, nya eta anat. Tapi cet pitiran ldin, Kapan aya Kardi anu beunang dipercaya. Atuh terus bae tu ldin dipihapeteun ta manehna, basana utah pisan Kardi lalawora ngurusna, dimana aya naon-naon, tudu buru-buru nyuratan.
Geus teo tudu dicaritateun deui, yen ayeuna mah ldin leawib . mindeng ngirimkeunana duit, sabab indungna jadi tangungan manehanana, malah tua-tua mah, nitah ta Kardi. supaya rasiabna dibuta, dibejateun ta indungna yen manehna hirup teneh henteu paeh kaduruk satumaha sangtaan jelema-jelema.
Cet ciptaan ldin, geus moal salah deui indungna teh datang ta peuntu atawa nyuratan nitah buru-buru batik. Tapi aneh bet ciptaanana teh teo meneran. Ngadago-dago indungna sagan jol datang, teo aya bae, ngadago-dago surat nitah balik, lebeng. Saban-saban aya surat ti Kardi, bet teu nyabit-nyabit acan kana pertara eta mah. Atuh geus tea aya papadana bae heraneunana ldin teh.
Kabeneran dina hiji poe, ldin ngadenge beja, yen indungbapa Iran dina tutup bulan hareup rek baralik ka Pulo Jawa. Tuluy ku ldin ditanyakeun ka Iran, bet enya.
Ku sabab eta, pok ldin ngomong ka Iran, menta dipangnyaritakeun ka kolotna, yen manehna rek menta tulung, nya eta dimana bapa Iran datang ka Priangan, menta dipangmanggihankeun indungna jf;ung adina tea, sarta pangnyaritakeun yen manehna hirup keneh, ayeuna aya di peuntas.
Sukur-sukur lamun bapa Iran daek nganteurkeun eta dua jelema ti Priangan ka Batawi. Ku Idin rek dipapagkeun ka Batawi. Oilgkos-ongkos sakur anu dikaluarkeun ku bapa Iran rek digantian.
Kabeneran barang eta maksud ldin ku Iran dicaritakeun ta ku kolotna disanggupan, sarta daek nganteurkeun ka Batawi. - '
Kasanggupan kolotna kitu, geuwat ku Iran dicaritakeun ka Jdtni
Ku lantaran kacida bungaheunana, dina waktu .1fai! mangkat, ldin nganteurkeun ka palabuan, malah make mekelan minangka panarima, dumeh eta jelema geus aya kasanggupanana.
Ti sajungna kolot-kolot Iran indit, ldin meh saban poe bae datang ka imah Irari, nanyakeun sugan aya surat ti bapana, anu nyaritakeun hal babadamianana tea. Tapi gagal, lantaran Iran oge teu nampa surat hiji-hiji acan. Geus sababaraha kali nyuratan, teu aya bae walonanana.
Pikiran Idin pohara teu pararuguhna, asa repot cape hate, balas mikiran indungna. Jeung Kardi, naon sababna anu matak dina suratna teu nerangkeun kaayaan indungna.
Ari keur sakitu baluwengna teh, katambah-tambah brek deui Mas Suta teu damang. Ku sabab kasawatna ujug-ujug repot, geuwat dika-rumahsakitkeun. Ayana di rumah-sakit ngan satengah bulan, Mas Suta tilar dunya.
Atuh pikiran Idin teh, beuki tambah kalangkabut bae, lantaran katinggal ku Mas Suta teh sarua bae jeung katinggal ku bapana teges. Sanajan aya batur duaan deui, nya eta garwa Mas Suta jeung Iran, anu dipake gede hate, tapi ldin ayana dipeuntas asa nunggelis, asa euweuh geusan panyalindungan, lieuk leuweung lieuk Iamping, turug-turug ayeuna mah kudu bisa ngurus maneh, malah kapaksa kudu ngurus batur anu jadi tanggunganana, nya eta garwa Mas Suta. Repotna geus lain deui bae, tina asalna tuman gambalang-gembeleng, sagala disenangteun, ari ayeuna teu meunang henteu kudu digawe sorangan, nuluyteun p. iamelan Mas Suta.
Awab: .. tambah lila tambah begang. Tapi papada kitu oge, teu pisan dipake aral subaha, sumawonna ngarasula, estu disanghareupeun bae kasusahna jeung tanggunganana anu sakitu gadena teh, abot didogong beurat dikawawakeun.
Ka Kardi, meh taya elatna saban bulan manehna ngirimkeun duit, jeung nyuratan menta supaya indungna jeung adina tea dipanganteurkeun ka Sumatra. Tapi pirang-pirang lilana teu aya bae.
Abong Idin eukeur apes, aya-aya bae pitasusaheunana teh, ari geusan pakumaha-tumaha ngan aya duaan nya eta garwa Mas Suta jeung Iran. Heuleut dua taun ti waktu Mas Suta maot atawa genep taun ti waktu carogena Ibu Enden hilang, Idin nampa surat tawat ti Kardi, ngabejakeun yen indung ldin btut adina anu saindung tea mariOt bareng.
Sanajan satumaha wedelna, satumaha sabama oge, ari hantem dipuuk tu tabingung, ditarajang tu tasusah mah, geus tangtu beat tasabaranana. Komo deui lamun teunana ta jelema leeh mah, tabingung jeung baluweng ana nista teh, nepi ta matak pondot ingetan atawa sarundet pipitiran, rea anu ta datangan tu tasatit "bosen hirup."
Meunang sababaraha Iilana ldin teu digawe. Kalatuanana beurang-peuting taya deui ngan huleng-jentul, ngadaweung ngabangbang areuy, ati asa digerihan, nyeri tu dua tu tilu, nya nyeri tu lantaran indung jeung bapa maot teu bisa manggihan heula, nya nyeri dumeh tasalahanana nu satitu gedena teu menta dihampura heula, dosana bakal tetep beurat saumur hirup, da nu pingahampuraeunana geus teu araya, turug-turug anu mitanyaah-mitaasih ayeuna karl jenenganana.
Mun ti peuting gawena ngan gulang-guling, mun ti beurang lalamunan, bangun jauh pipikiran. Sare henteu daet tibra, hate sumeredet sumeblat rea ka inget, rumanjug jeung gegebegan. Dahar nginum teu mirasa, kejo asa catang bobo, cai asa tuak bari. Bumi alam asa sundek, langit asa adek kana bumi.
Beuki awakna beuki tambah begang, iga ragas panon carelong, tulang-tulang katarembong, katambah-tambah jeung jadi malaweung, pasemonna alum henteu hegar, kurang sinar, ilang rupa nu baheula.
Harita mah takara manehna ngarasa kaduhung sagede gunung, hanjakal ku lampahanana baheula teu kalawan di pikir heula, geus wani-wani minggat, nyingkah ti lembur sorang!lll, ngajauhan indungbapa. Padahal mata naon Iamun bareto waktu kahuruan tea cicing, entong make udar-ider, jeung ku kolot entong boga rasa sieun, dumeh aeus milampah salah, da geuning aya paribasa "saaalat-galakna macaD, tara nyatu anat".
Guwa Mas Suta jeung Iran teu tira-tira Dillpli panaawatan Idin geus sakitu ruksakna, sot *- bllduluyan.
l[u lrUl mindeng pisan Idin dibabawa ngalantuaa llawa ulin ka tota. nenjoan nu aneh-aneh, susugunan matat jadi pnahberah kana hatena, ngaleungitteun bbingungna jeung supaya .... nguluwut teuing pitirna.
Di dunya teh sagala oge tara aya anu langgeng, nya titu deui Idin, ku sabab rea keur ngabangbrangkeun, lila-lila mah kaingetna ka nu geus teu araya teh ngurangan, awakna geus ret pulih deui.
Indung kukutna jeung sobatna teu tira-tira aratoheunana. Heuleut sawatara bulan ti harita, ldin geus bisa ngajalankeun deui pagaweanana sabiasa bareto. Hirupna geus senang deui saperti baheula-bihari.
Nyobatna jeung Iran beuki lila beuki gulet, beuki silih pikanyaah sapapait-samamanis, mun salah saurang meunang kasusah sot silih tulungan, sabalikna mun meunang kabungahan silih bejaan.
Sobatna ldin teh jaba ti Iran aya deui, nya eta Kardi, babaturanana di Priangan, anu bareto dipihapean indungna jeung adina tea.
Sanajan 'indung jeung adi ldin teh geus teu araya, tapi Idin taya elatna, saban bulan nyuratan jeung ngiriman duit ka Kardi, lantaran cek ingetanana ayeuna mah taya deui atueun dulur geusan paheuyeukheuyeuk leungeun teh ngan tinggal manehna.
Kacaritakeun sanggeus pirang-pirang lawasna ti basa ldin katarajang tunggara tea, dina hiji poe pasosore waktu Idin jeung Iran jalan-jalan niis bari ngareureuhkeun cape urut digawe, Iran nyarita ka ldin, nyaritateun yen manehna opat bulan deui baris eureun tina pagaweanana, lantaran kudu indit ka Priangan ret boga pamajikan, sarta moat balik deui ka Sumatra, ret terus matuh bae di ditu.
Atuh teu tira-tira bae Idin reuwaseunana, tina teu disangka-sangka jeung sobatna anu sakitu dalitna tereh papisah.
Iran oge saenyana kacida beurateunana hatena arek papisah jeung Idin teh, tina rarasaanana geus asa jeung dulur pet ku hinis, sarta henteu tega ninggalkeun Idin kadua indung-kukutna di pangumbaraan.
Poe asa nyerelek, tutup minggu ganti minggu, beak bulan tanggal bulan, wattu anu opat bulan ayeuna tinggal saminggu deui. Saminggu deui Idin jc ·mg Iran batal pajauh, saminggu deui dua sobat batal paturay, .,.. AI ulin babarengan, moat babadamian duaan.
Mindeng pisan Iran datang ta imah ldin, ldin ta imah Iran, minangka sosonoan, mangpana-meungpeung masih deukeut, masih bisa reureujeungan. Rea pisan omongan-omongan jeung jangji-jangji eta dua sobat, geusan neguhteun tali pasobatanana dimana enggeus paanggang. Duanana pada sumpah, yen maranehanana nepi ta paeh moal pegat sosobatan, niat jadi sobat lahir-batin. Najan jauh ret silih teang atawa silih suratan.
Iran jangji yen dimana geus datang ka Priangan, manehna ret nepungan Ita sobat ldin anu di ditu tea, nya eta Kardi.
Caturkeun sanggeus cundoet kana waktuna, Iran mangtat ta palabuan. Nu ngalanteurkeun babaturan-babaturanana digawe, jeung sobat-sobatna teu kira-kira reana. Ngan ldin bae sorangan anu cicing di imah teh,lantaran manehna mah tu Iran dicarek nganteurteun, basana bisi matak jadi kasakit Ita nu indit jeung ka nu ditinggalkeun, maklum rek papisah jauh tea sot rea takelar pikir.
Gawena ldin ngerem maneh bae di kamarna, diuk bari nyuuh kana samak, leungeunna nyetelan saputangan, jeung cipanonna teu eureun-eureun murubut, pikirna liwat saking teueung, ret papisab jeung sobat anu sakitu belana.
Dalapan poe ti sajung Iran mangtat, ldin geus nampa surat ti sobatna tea, nyaritakeun yen salamet geus datang ta lemburna.
Teu mangtuk sabulan ti harita, nampa deui surat, ngabejakeun yen Iran gens bwin, dibarengan tu hiji surat nyaritakeun hal papanggihna jeung J[atdl tea.
IW JIPIDggihna Iran jeung Kardi, jadi hiji lalakon anu panjang. Engke bumpeur di hareup.
ldin gancang ngawalonan Ita sobatna, nyalametteun ta nu anyar papanganten.
Kocapteun ldin jeung indung kukutna, ku lantaran qarasa nunggelis, ayana di peuntas teh henteu lana . Kebon taretna titinggal Mas Suta dijual Ita tongsi bangsa Tionghoa, satabeh kakayaanana diduitkeun, ari maranehanana terns marulang bae ta Priangan.
Sadatang-datang Ita Priangan, teu ngengteteUD bae ldin boga pamajikan Ita wargina indung pulung, nialab wattu bajat walimahna oge, sobatna anu ngaran Iran tea, nungkulaa, da Jllabaja diondang. Ngan Kardi bae nu teo diondang teh. Engke ta hareup dimana ngadongengteun papanggihna Iran jeung Kardl, batal kanyahoan sabab-sababna anu matak eta jelema teu kungsi diondang.
ldin teh tug nepi ta kiwari pada nyangka geus euweuh di kieuna, malah sanajan anu baretona wawuh atawa nyaho oge ta ldin, ari ka dieunateun mah, terus parohoeun bae.
Tab satitu lalatonna Idin anu lunta tadalon-daJon, lantaran lampahna anu ngajaditeun tahuruan teh."
Nu ngalingtung, nya eta: bibi Sarudin, pamajitan Rasidin, pamajitan Nari, Sarudin, Rasidin jeung Juarta; saregep pisan ngabarandunganana nu ngadongeng teh.
Barang geus tamat Nari ngadongengna, tatara sarerea carengltat bari narungtupan heuay, lantaran geus tanmduheun, wantoning geus peuting. Rarasaanana asa teo beda jeung hudang tina sare tibra, entas ngimpi ngalalaton milo ta Idin. Angot anu geus nyaho mah kana eta lalaton, asa batik deui tajaman ta tukang, rusras sagala lampah tacipta, tadeuleu tu rasa.
Bibi Sarudin nanya ta Nari, potna: "Panginten Ujang mah uninga ta Idin teh, da sering meuntas, tumaha ayeuna, manehna teh masih teneh hirup?"
"Kantenan bae hirup keneh mah, da sanes dongeng, ieu mah cariosna jaman ayeuna, tur jalmana oge ayeuna aya dieu, milo ngariung sareng orang. Dupi ldin teh nyatana Rasidin. Tab ieu jalmanal"
bari nyarita kitu, Nari nunjuk ka Rasidin.
Nu araya di dinya kabeh ngalalieuk ka Rasidin semu karageteun. Nyi Resmala imut bari ngareret ta salatina.
Rasidin ngodot satu ngaluarteun hiji potret, tuluy diasongkeun ka bibi Sarudin bari ngomong potna: "Tab ieu potretna jenatna pun biang anu to Kardi disebatkeun maotna sasarengan sareng pun adi teh. Da sayaktosna mah geuning pqn adi teh hirup teneh."
Eta potret to bibi Sarudin dicokot, tuluy diilitan.
Sarudin gawena ngan rarat-reret bae, ret Ita Rasidin, ret kana potret anu teur diilitan to bibina tea, hayangeun geura pek ngilikan.
Barang ret bibi Sarudin nenjo eta potret, gebeg hatena ngagebeg, tuluy mencrong ta Rasidin mani mureleng.
Sanggeus potret tea ku bibi Sarudin digolerteun deui dina samak, gancang ku Sarudin dicoltot terus diilikan, manahoreng potret ..... indungna, sarua pisan jeung potret-potret anu diampihan ku manehna.
Teu tata pasini deui, sot eta potret dilesotteun, gabrug Sarudin ngarontot ta Rasidin, nyuuh kana lahunanana, bari nyarita rada lumengis, "Kutan akang teh dulur abdi. Abdi, rai akang anu saibu teh.
Tea Dyutell abdiMbl tepaa ure118 abllg.''
S.klbeb na araya dl dlDya, pweaa aroholok bae, malencrong ta Sarudin jeung b R111cftn aaa tear sarosonoan.
Sanggeus Wa, Sarudin geus diuk deui, tuluy Rasidin munjungan ta bibina. Sarudin oge geawat sasalaman jeung Nyi Resmala, Nari katut pamajitanana.
Nepi ta peuting di imah bibi Sarudin terus bae ager-ageran saleuseurian. Anu tadina geus hareay bae teh ayeuna mah baruringas deui.
Bibina nanya ta Saridin: "Ari eta tilas garwa Mas Suta teh ayeuna di mana calitna?"
''Di pakuwonna bae. Dupi saurna mah ta abdi waktos bade mios ta dieu, upami ieu rasiah parantos dibuka, lalakon abdi parantos didadar, anjeunna kedah dihaturanan ta dieu. Enjing atanapi pageto tangtos abdi ngajurungan jalma nganteurkeun serat ta ditu."
"Enya, titu bae, da embi oge hayang terang. Kumaha ari sobat Ujang nu duaan tea, Kardi jeung Iran, ayeuna di mana arayana?"
''Kardi parantos tilar dunya. Kapayun tu Nari tangtos didadar deui lalakonna eta jalma. Dupi Iran mah sae paritsateun bae ta Nyimas Armilah atanapi ka carogena. '' Nyaritana titu Rasidin bari malik ta Nari jeung rada imut.
Nyi Armilah ngareret ta Nari bari mesem.
"Abdi, Iran teh," omong Nari ta bibi Sarudin.
Sakedapan mah bibi Sarudin bengong bae bari mencrong ta Nari. Sarudin jeung Juarta nya kitu teneh, tingharuleng bae bari teu petot-petot mencrong ta Nari. Tapi tungtungna ger sarerea sareuri bangun saruka ati.
Bibina rea pisan barangtanyana ta Rasidin jeung ta Nari, nepi ta peuting pisan. Jadi ayeuna tanyahoan, yen Rasidin teh lanceut Sarudin saindung.
Kuntung geus patumpuk-tumpuk, calacah pinuh saasbak, deungeun ngopi karl piringna. Ana ret nenjo beker, geus pukul tilu janari.
Juarta amitan mulang ka imalma.
Sokllbeh pan,awe ala, ka tungal ptJdo kawulll, najan rapot dibwnian, laun-lllun kanyahotln.
Dina biji pu pasosore, Rasidin, Sarudin, Iran jeung Juarta dariuk ngariung dina dipan di tepas tub.ng, ngaropi bari ngadarengeteun titiran ctiselang-selang tu nyarita. Rasidin jeung Iran oge bangun raresepeun nater kana titiran teh.
Omong Sarudin, "Na. eta mah si Encrang, titiran tagungan juragan Pangsiun, aya hade sorana. • •
Cet Juarta, "Ari tu titu tea mah, atuh ayeuna tomo hade da geus dipiara, cacatan waktu dipitatna oge, sorana geuning satitu pitaresepeunana. • •
"Enya titu, malah tu tina ngareunah-ngareunahna sorana, nepi ta tacan beunang oge, geus aya nu nimpahan tu uang teretas sagulung."
Sarudin nyaritana titu rada imut bari ngareret ta lanceutna.
Rasidin ngagelenyu bari omongna, ''Lamon seug eta duit anu sabeungteut tea tu Udin harita ditampa,meureun ayeuna teh atang tacida senangna jeung tacida ngeunahna hate, da boga si Encrang."
"Rupina bae eta mah titiran teh parantos pastina tedah tapimilit tu juragan Pangsiun, da taimpina oge, ayana di abdi mah mung saheulaanan, samemeh tengina deui dunungan."
"Hat, tutan mate t.implteun nanaon?"
"Kantenan," jawab Sarudin bari imut.
"Naha tumaha taimpina, Din?" cet Juarta.
"Naha Ata geus poho deui? Geuning bareto, turing geus nyarita, yen ngimpi aya budat anu hayangeun bubujang di turing.''
Juarta ngahuleng nginget-nginget eta hal. Teo IUa imut bari omongna, "Euh enya, inget ayeuna mah turing oge. Asana basa turing aya pangabutuh ka Udin Nyaritakeun impian kitu teh."
"Enya meureun harita. Tab, eta teh, Ta, rasa turing mah alamat kana eta titiran tea."
"Pantes bae kitu oge."
Omong Iran, "Lain kitu, Din, akang rek nanya, ari Udin kumaha asalna matak resep kana titiran? Akang mah rada kaget, lantaran anu sok mikaresep ka nu kitu teh biasana mah kolot."
Mirnitina rnah Sarudin ngahuleng bae, bangun rada susah arek ngajawab eta pananya teh. Sanggeus lila kakara rnanehna nernbalan pokna, ''Da kapungkur mah samasakali abdi oge teu resep miara rnanuk teh. Dupi ngawitanana pang aya pangabogoh, kieu: Kapungkur, sakaluar abdi ti sakola, ku rnargi kirang sarat, abdi teu tiasa neraskeun sakola. Dupi napsu sareng karesep kana diajar mah teu kinten bae agengna.
Jalaran teu tiasa neraskeun tea, abdi teh dongkap ka kagegeringan. Pangajaran ku abdi kasasarkeun, kagundarnkeun. Tidinya teras abdi ngilari kasukaan anu sakinten matak paler kana hate, sareng ngaleungitkeun. ka emut kana eta karesep 1 nya teras ngiring-ngiring mikat ka hiji tukang mikat anu parantos kasohor. Ku tina seringna ngiring-ngiring, abdi jadi tiasa rnikat. Saparantos tiasa, jol aya hate resep kana mikat sareng kana titiran, tug dumugi ka kiwari. Namung sayaktosna ayeuna mah karesep abdi kana titiran teh parantos ngirangan, kana rnikat nya kitu keneh, kagentos ku karesep ka nu sanes. alah rupina kapayun rnah tiasa oge dongkap hate teu resep sareng teras nunda kana ieu pangabogoh."
"Kitu?"
"Ku kinten-kinten kitu."
Ornong Juarta, "Rupina bae, pang Udin bade nunda pangabogoh kana titiran sareng kana mikat teh, sanes kagentos-gentos teuing ku pangabogoh ka nu sanes, namung anu kaemut ku abdi rnah, kapok waktos rnikat di Karawang.
"Naha kumaha basa rnikat di Karawang teh?"
Sarudin jeung Juatta tingbiridig.
Ornong Sarudin, "ly, da eta mah waktos rnikat si Encrang, ti ngawitan mios dongkap ka wangsulna deui teh, hate pinuh ku kareuwas bae, ceuli seueur kukupingan, panon teu aya petotna ningal anu aneh-aneh, anu seueur pikiraneunana, namung sanajan hantem dipikiran oge, weleh bae teu kahartos, kalah matak bosen ngemutkeun.
Ngawitanana di bumi Juragan Pangsiun, abdi nguping cariosan Agan Amir, hal Raden Nata aya nu maehan. Eta parantos teu kinten pikareuwaseunana. Ana dongkap ka Karawang, dina hiji enjing, abdi nguping deui caritaan Juarta, Yen wengina aya anu pating gerendeng di pongpok warung, anu dipondokan ku abdi. Harita keneh abdi mendak hiji loket pinuh ku artos, tina jukut sisi batu handapeun tangkal kihujan, dina tambakan balong, teu sakumaha tebihna ti warung tea. Teras mios ka tegal awi pamikatan. Nuju jongjon-jongjon mikat, abdi kadongkapan duajalma, anu saurang dicalana pangsi, dupi nu saurang deui disinjang sutra Samarenda. Sajungna eta anu duaan, jot deui aya hiji jalma nyampeurkeun, tapi teu katingal ti mana datangna, da ujug-ujug aya di hareupeun abdi bae. Etajalma ngahaja ngajak ningal anu bade dibegal. "Ngomongna kitu, Sarudin bari rada imut jeung ngareret ka lanceukna jeung ka Iran.
"Kumaha terusna?" omong Iran.
"Wangsul ti tegal pamikatan, dongkap ka warung disampakkeun dua serat, anu maksudna estuning patonggong-tonggong. Nu hiji sasat nitah, supados abdi dina wengi ita bijil ti warung, dupi nu hiji deui nyarek. Wengina tukang warung aya anu nganiaya, Juarta gelut ngalawan jalma jarahat tiluan.
Tah sakitu pependakan abdi salamina di Karawang teh. Eta sadayana estu teu matak pikahartoseun. Malah panyariosan mah waktos harita teh, abdi ditutur-tuturkeun sareng diintip-intip ku musuh. Menggah anu henteu tuman mumusuhan mah, sapertos abdi, kalintang ngaranjugna nguping eta wartos teh, kawuwuh teu kinten poekeunana, saba eta musuh abdi teh, sareng naon margina anu mawi manehna ngamusuh."
Omong Iran, "Saenyana, eta kajadian-kajadian teh, ti mimiti Raden Nata aya nu maehan terus nepi ka kajadian-kajadian di Karawang tea, kabeh patali sarta kabeh dilampahkeunana ku hiji jelema jahat jeung sababaraha urang babaturanana, nu ngahaja diongkos.''
Jadi anu hianat ka Raden Nata sareng anu ngaributkeun di Karawang teh jalmana eta keneh?"
"Enya lrltu."
Sarudin ngahuleng bangun mikir. Teu lila pok naomong deui,
"Abell mah bUataDa tea aprtosna, margi, numutkeaa saar Apn Amir, anu maehan Raden Nata mah, waktos mayitna Dll n1d1hea .,.e. batoa btangkep."
"Euh, lain eta, anu maehanana mah. Eta mah ngan tabeneran bae, barang si hianat tea nyaringtah, ninggalteun mayit, jot aya bangsat Ngaliwat ka dinya. Kabeneran mayit teh katenjoeun, terus dirampaan saluar awakna, susuganan aya palingeunana."
Sarudin olohok bae, ngadenge omongan Iran teh. Komo Juarta mah, da puguh teu nyahoeun-nyahoeun acan kana hal Raden Nata aya nu maehan teh.
Iran nyarita deui, pokna, "Ari asal-asalna mah nu matak aya kajadian-kajadian kitu teh kieu:
Jangji akang ka Rasidin waktu rek papisah dipeuntas tea, nya eta dimana atang geus datang ta Priangan, rek nepungan ta Kardi sobat Rasidin, tu akang geuwat ditohonan, tapi estu susah pisan akang neangan eta jelema teh, lantaranana euteur mah geus pindah ti lembur pamanna, turug-turug geus dilandi ngaranna geus lain Kardi, jeung deui pamanna oge geus jadi haji.
Akang amprot jeung sobatna ldin teh, lain matat jadi tabungahan ati, kalah matat sedih matat nalangsa nya pikir. Sabab-sababna engte tapanggih.
Kardi teh ti barang papisah jeung ldin terus cicing di pamanna, sarta diatik tu pamanna, tapi lain diwarah kana kabageuran, diwarahna nya sakumaha adat-tabeatna tea bae, nuju kana jalan sasar, matlum kapan pamanna teh jalma jahat.
Barang pamanna pindah, lantaran nyerahkeun pamajitanana, Kardi nuturkeun. Padahal manehna ta eta jelema teh, ukur paman nurut ti bibina tea bae, da ta manehna mah teu baraya. Ana pindah nya ta Cilegok. ''
"Cilegok patuwon juragan Bara tea, kitu?" cek Sarudin.
"Enya, jawab Iran bari rada imut. "Ari nyuratanana ka peuntas mah, ka Rasidin, manehna teh cenah nuturkeun ibu Enden, padahal henteu. Malah jeung Ibu Enden teh saenyana mah tara papanggih-papanggih acan. Ibu Enden mah komo, kana lampah Kardi jeung pindahna ka Cilegok teh teu uningaeun-uningaeun acan, da dina manahna oge percanten kana satumaha sangtaan jelema-jelema bareto tea, nya eta Kardi jeung ldin teh paraeh kaduruk.
Ku Rasidin manehna hantem ditiriman duit. Ari maksud Rasidin mab kapan eta duit teh, lain kabeh keor Kardi, tapi menta dipanguruskeun lbo Enden, atawa dibikeon doitna. Ana datang ta dieo, eta duit teh bet kabeh dipimilik ko Kardi, teo nohonan kana pamenta Rasidin.
Saterusna kitu bae, saban-saban aya kiriman doit ti Rasidin, sok dipimilik ko manehna, nepi ka lila-lila mah manehna teh jadi jelema beunghar.
Sanggeos beonghar , ngaranna dilandi jadi Bara. ' '
"Bara?" omong Sarodin, bari diokna rada cengkat, awahing ko heran.
"Enya Bara. Malah ku lantaran beunghar, rea anu nyebut juragan bara .''
Omong Sarudin, "Abdi oge nyebat soteh juragan Bara , mungkabeh dieunakeun bae, da kapongkur mah basa ngawitan terang , biasa bae Bara, teo nganggo joragan. Jadi eta teh Kardi tea?"
"Enya Kardi. Ano matak dilandi jadi Bara, sabab bapana lain bangsa orang, tapi orang Arab. Kecap Arab ana dibalikkeon jadi Bara. Malah kituna teh ko hiji jelema ano ngahaja bobojang di manehna, hayangeun nyaho rasiahna, kahirupanana jeong kalakoanana. Asal ngaranna Iran ari geos jadi bojang di dinya jadi Nari." Nyaritana kitu, Iran bari rada imut, ban gun dibauran heureuy.
Sarudin mencrong ka Iran bari teu ngomong sakemek. Ngan pikima inget kana papanggihanana basa di imah Bara tea. Sarta geus teu cangcaya deui yen enya bujang Bara anu pikaheraneun manehna teh Nari, nya Iran tea.
Sanggeos lila, pok Iran neruskeon deui omonganana, "Ku lantaran bapana lain bangsa orang tea, pamanna teges ti indung, nya eta Mas Sota, teo kersaeun ngangken ka manehna.
Tma teo aya elatna manehna dikiriman duit ku Rasidin, katambah-tambah bisa pertikel, beuki tambah beunghar bae. Anu ngungkulan kana kabeungharanana di Cilegok mah ngan Raden Nata .
Ku tina kaungkulan tea, manehna teu kira-kira sirikna ka Raden Nata. Pikeun jelema jahat saperti Bara jeung pamanna, ko boga hate sirik oge, geos matak boga tekad goreng.
Ari Raden Nata tea kacida hayangeunana ka pamajikan Bara. Toloy satait jeung hiji dukun, baris ngakal-ngakal sangkan Bara jeong pamajikanana papisah. Pikeun maan Bara ka eta dokon, Raden Nata qait deui hiji jelema beunang milih ano kacida ruketna jeong Bara.
Bubuhan pangaruh duit jeung Raden Nata keur dipareng jaya, dua jelema anu dikait ku Raden Nata gancang pisan nyumanggakeunana.
Gancangna pamaksudan Raden Nata laksana. Teu sakumaha lilana Bara jeung pamajikanana pipisahan. Sanggeus lobar idah, prot popotongan Bara kawin jeung Raden Nata."
Ngadenge caritaan Iran kitu, ras Sarudin ingeteun kana cariosan juragan Pangsion bareto tea, basa manehna ret indit ta Karawang, tapi teo ngomong naon-naon terus bae ngabandongan no ugadongeng.
Sirikna jeong ngewaeunana Bara ta Raden Nata, ano tadina geus sakito rosana ayeona katambahan deoi to perkara popotonganana dikawin to eta jelema. Komo beoki tambah bae sirikna teh barang rasiah Raden Nata jeong bator sakaitna tea ko Bara kaboker. Tapi bobohan "boaya enya", bisa pisan Bara nyompotkeonana boboden; samasakali teo nembongteon pasemon gede kangewa, malah sabalikna, terus Raden Nata dipisobat.
Ari Raden Nata tea bogaeon pabrik aci, sarta geos biasa pisan dimana aya no boga kebon sampeo, sampeona ko manebna sok ditimpahan.
Dina hiji poe, pasosore, Raden Nata nampa surat di bujangan, nyaritakeun orang Neundeot calidra tina jangjina, sampeona sabaraha tebonan ano geos ditimpahan ko Raden Nata rek dijoal ka bangsa Tionghoa, sarta bojangna ngabejateon yen sanajan harita geos kacida sorena, manehna ret maksa bae indit ta Neondeot, jeong menta sopaya Raden Nata oge somping. Barang Raden Nata maca eta sorat podigdig bae bijil napso, lantaran pikirna asa dicoo gado, dijieon cara ka bodat rodet bolo ko orang Neundeot, domeh sampeona no geos ditimpahan ko manehna tea, ret dijarual ta bangsa Tionghoa. Manehna teo mikirkeon yen eta sorat teh palso.
·t
Harita keneh, geos liwat magrib, gejlig manehna indit ka Neundeot, datang ka ditu geus pukul 9 peuting, da di jalan sindang heula ta imah bujangna ano nyuratan tea, angtananana mah sugan bujangna can indit ta Neundeutna, tapi tabeneran imahna oge dikonci, atuh leumpang nyorangan bae.
Ana datang ta Neundeot bet bojangna teh teo tasampak, terus manehna manggihan sakabeh ielema anu disebotkeun cidra tea, bet teu aya naon-naon jeung henteo baroga tetad ret ngajual sampeuna ka bangsa Tionghoa.
Atuh rey bae Raden Nata malik DapSU, jadi ambet b bajulp•. Leo.IIUUlelma balK deui; ambeteunana geus teu aya papadana bae.
ICu lantaran leumpangna tabawa ku amarah tea, geus teu namgetteun kana kasieun jeung kacape, ongkoh harita teh geus peuting pisan, wantuning Raden Nata di Neundeutna aya jamna jeung deui jalanna anu rek disorang teh sakitu jauhna jeung sakitu sarunina. Nepi b Panundan pukul dua welas leuwih saparapat. Di dinya geus aya tilu jelema, nya eta Bara, haji jeung hiji jelema jahat, anu ngintip-ngintip ngaliwatna Raden Nata k.a dinya.''
"Ke, ke," omong Sarudin ngeureunkeun caritaan Iran. "Pukul 12 langtung saparapat mah, atuh Bara sareng haji teh, masih keneh nyemah di bumi juragan Pangsiun, da wengi harita teh warangsulna oge ti bumi juragan Pangsiun parantos pukul satengah dua wengi."
"Cek saba pukul satengah dua? Puguh sabenerna mah karek pukul satengah dua welas."
"Sayaktosna pukul satengah dua."
"Bener kitu. Tapi ngan dina erloji Bara bae, pukul satengah dua teh, lain?"
"Dina beker juragan Pangsiun oge pukul satengah dua."
"Hih, sing kaharti bae hal eta mah. Ari beker tea ayana di tamar patamon. Anu pangheulana asup ka dinya, juragan Pangsiun jeung haji, tapi ari juragan Pangsiun mah kungsi kaluar deui."
Dijero 3 - 4 menit oge, lilana geus cutup, pikeun eta haji majukeun jarumna eta beker, komo deui harita mah, dajuragan Pangsiun di luama aya saparapat jamna, turug-turug waktu juragan pangsiun lebet deui ka dinya, teu ningali kana beker. lsuk-isukna bujangna juragan Pangsiun teu gujrud, terus bae beker teb dibenerkeun deui.''
"Euh percanten upami titu mah. Paingan teuing eta beter teb, ari aareng erloji juragan Pangsiun mah teu atur; panginten erloji juragan Puapiun nu leres."
"Enya kitu. Malah satemenna mah sajutna tururun ti bumi juragan Papiun, Bara jeung haji teh, henteu ka Cilegok heula, terus bae .wit ka Panundan, nyalampeurkeun hiji jelema jahat, anu ngahaja •w'•teun dititah ngintip Raden Nata. Kawas-kawasna mah, - aaehna teh marate tutumpakan, da kacida garancangna, jalan ti bumi juragan pangsiun ta Panundan teh ngan dilampahan dina satengah jam.
Barang jol Raden Nata ngaliwat ta deukeut panyumputanana, teu tata pasini deui kerewek bae pada nyekel, wei diwewelan tayu gabus, durugdug digalusur kana deukeut dapuran awi, bles angenna ditewek ku sekin, cui bae ditaringgalkeun.
Saperti nu geus dicaritateun tadi, jol aya hiji bangsat datang b dinya, tuluy ngarampaan mayit sugan aya palingeun.
Kira-kira pukul satengah satu, jol tuan Commissaris disarengan ku juragan Mantri Pulisi jeung dua nonoman. Ku aranjeunna eta mayit teh tapendat sarta bangsat tea oge tatangkep.
Ku ciptaan ab.ng geus moal salah deui, lampahna Bara kitu teh ku pulisi batal gancang tanyahoan, da juragan Mantri Pulisi oge mindeng pisan sumpingna ta imah Bara. Tapi aneh, nepi ta paehna Bara teh, teu dikieu-kieu. Tatsiran bae juragan Mantrl Pulisi miDdens sumpingna b dinya soteh, aya deui bperluan .ejen, lain ret damel mulisi, da meureun manahna henteu aya timburu boa tagorengan.
Tab kitu halna Raden Nata aya nu maehan teh."
"Upami kitu mah atuh Bara teh parantos "buhaya jadi".
"Puguh bae."
Sarudin ngahuleng bae, tina pikirna teu nganyanaan yen eta jelelu teh jahat, buhaya jadi, bisa nyumput di nn caang jeung blsa ngalieurkeunana jelema, nepi ta rapat teu kasangka jalma jahat.
Keur kitu tloDg mhtol di masigit ditatol, nandateun geus magrib. Nu araya di tepas, jut sarerea tarurun, terus b marasigit ret sarambeang.
Peutingna, sabada saralat isa, gek Rasidin jeung sabatuma dariuk di tengah imah. Barabat Iran nyaritateun deui lalakon Bara.
'' Anu ret diarah pati ku Bara teh saenyana tadina mah dua jelerr<a, tapi untung bet nu saurang mah salamet, teu nepi ka beunangna, padahal nya jelema eta anu ku Bara dianggap satru tabuyutanana ti barang manehna pindah b Cilegok teh. Ari sababna kieu:
Samemeh paman Kardi, haji tea, pindah ka Cilegok, ma,..._ nampa surat ti paman Kardi nu di peuntas, nya eta Mas Sata. nyarioskeun yen anjeunna aya manahna arek mikanyaan ka adi ldba saindung tea, nya eta Udin. Malab sabbeh njataya anjeunna saurna rek diragragkeunana nya ka eta dua jelema, ldin jeWII adina.
Paman Kardi teu kira-kira geregeteunana banng maca eta surat teh sarta beida sirikna ka adina Idin teh . Manehna ngomong ka alona, pokna, "Mistina mah anu kudu ngamilik rajakaya paman silaing teh nya silaing. Tapi ari buktina ku paman silaing bet rek dibikeun ka ldin jeung ka adina. Kumaha pikiran silaing, ngeunah paman silaing aya karepna kitu?"
Jawab Kardi, "Dimana pingeunaheunana, abdi mah asa karebut milik. Pimilikeun abdi kop ku nu lian."
"Tab, sukur ari kitu mah, ayeuna mah asal daek nurutkeun ka emang bae, tangtu maneh jadi untung.''
Nya ti semet harita Kardi nutur-nuturkeunana eta jelema teh, dibelaan pegat baraya jeung bibina, sarta nya ti semet harita manehna ngahantem nipu ka ldin .
Ku sabab gemes jeung sirik tea, katambah-tambah teu weleh ngarep-ngarep sugan Mas Suta aya kanyaahna ka Kardi, nepi ka aya karepna arek nganiaya ka adina Idin tea. Cek pamikir paman Kardi sugan bae ari adi ldin geus euweuh di kieuna mah, Mas Suta mikaheman Kardi.
Mimitina mah karepna kitu teh teu sakumaha gedena. Tapi sanggeus Mas Suta maot, sarta sakabeh bandana jadi milik ldin, geuleuheunana Bara jeung pamanna ka adi ldin teh beuki kacida bae, jeung beuki enya hayangeunana nganiaya. Lamun adi ldin tacaa ngagoler nyangirah ngaler, basana tacan tibra pipikiran, tacan jongjon jempe hate.
Waktu Ibu Enden maot, ku Kardi dibejakeun yen maotna bareng jeung adi ldin tea. Pang disebutkeun kitu, nya eta supaya kanyaah Idin tamplok ka Kardi, jeung lamun geus katepi pamaksudanana adina ldin geus taya di kieuna, teu hese deui ngabejakeun ka Idin.
Kabeneran bet enya, sanggeus dibejaan adina maot teh, ldin jadi mikanyaah ka Kardi, malah make midolur sagala. Ti semet harita taya elatna ldin nyuratan jeung ngiriman duit ka Kardi , minangka tandana mikanyaah :eung midulur.
Heuleut sababaraha taun lawasna, dina hiji pu Kardi, sanggeus dilandi Bara, nampa surat ti ldin, nyaritakeun yen Idin teh, moal lila deal ret bdt b bali geusan ngaj1dina, suta JDOII. balik deui b rs•u
U.C. eta sant, teo kira·kira ble Blra jeung puunu rareawa- -·•, ...,.., punitima, lamtm ldiD dataag b ctieu b Priallgan Dyampak ldiDa birup keneh, jaba ti blbl leungit bnyuhna b Kardi teh, geus tangtu ID.IIlehna nganggap musuh atawa sakurang-kurangna ngabejakeun b pulisi yen maranehanana tubng nipu.
Ku sabab kitu, maranehna geus nangtukeun, yen baris gancang nekanan pamaksudanana nu rek dilampahkeun ti bareto keneh tea. Tapi kudo bisa ngaheulakeun Raden Nata. Saentasna bbra adi Idin.
Lantaran kudo buru-buru tea, maksudna · Bara hayang maptnu heula oge ka Raden Nata, teu dijadikeun."
"Hayang mapanas kumaha?"
"Baretona Raden Nata teh hayangeun b Enden Ruhaeni, tapl ku Enden Ruhaeni ditampik. Jadi cek ingetan Bara, supaya bisa mapaou Raden Nata, manehna kudo bisa meunangkeun Enden Ruhaeni. Tolay manehna ngalilindeuk eta istri, tapi teu nyaho dilayanan teu nyaho henteu."
Ngadenge omongan Iran kitu teh Sarudin mah hatena mani sumeredet, tapi teu nyaho teuing naon sababna.
Iran neruskeun deui omonganana, pokna, "Sanggeus maranehanana bisa ngabudalkeun napsuna ka Raden Nata, terus ngarintip-ngintip adina ldin, nya eta Udin. Kabeneran bet Udin indit ka Karawang. Atuh terus bae ditaluturkeun, bari sakalian mawa dua jelema jahat, pikeun ngabantu-bantu. Harita teh ldin geus di dieu di Priangan, tapi ID.IIlehna henteu buru-baru manggihan sobatna anu ngaran Kardi atawa Bara tea, da ti bareto keneh oge akang geus nyuratan ka ldin, dimana ID.IIlebna geus datang ka Priangan, ulah buru-buru nembongan ka Kardi, lantaran aya rasiahna anu teu kira-kira pentingna, malah ku akang disebutkeun, yen akang oge ayeuna teh keur bubujang di eta jelema, hayang nyaho rasiahna anu pangpentingna. Hanjakal pisan akang nyieun eta· surat teh, teu kalawan dipikir enya-enya, reb ku akang wara dibejakeun ka ldin, yen adina nya eta Udin, hirup keneh, tacan maot sakumaha caritaan Kardi. Atuh barang datang oge b dieu, buru-buru bae Idin nanyakeun Udin, sarta sanggeus dibejaan ku akang, terus Udin ku manehna dipanggihan, tapi ku akang dicarek diwawuhan, asal panggih jeung nyaho bae heulaan. Nya manehna api-api rek nimpahan titiran anu keur dipikat ku Udin tea. Geuning harita teh sajungna ldin jeang jelema nu dicalana pangsi arindit, akang datang nyampeurteun ta Udin, nyebutteun yen atang oge heran, barang nenjo nu disamping sutra Samarenda mah, bet jiga jelema anyar pinanggih. Padahal akang JliOIDODg kitu soteh, maksudna taya lian ngan ngajugjugan hate Udin wawuh-henteuna jeung Idin.
Pentingna lteur waktu Bara jeung sabatuma tingltulinting di pipir warung, ngintip-ngintip jeung miltir-miltir ltumaha altalna geusan ngalaksanakeun pamaksudanana , ltabeneran tultang warung nu lalaki turon ret Ita susultan. Tuluy ltu Bara dituturlteun. Sanggeus amprolt, pot Bara nyarita Ita eta jelema, maksudna nitah ngabaruang Udin, basana Iamon dina poe isult Sarudin masih hirup keneh, tangtu tultang warung baltal meunang susah gede, sarta entong ngareplteun lila hirup, Sabaliltna lamun bisa ngabaruang Udin sing nepi Ita paehna, tultang warung baltal untung, dibere duit gede.
Kabeneran tultang warung jalma bersih ati, tara beunang dibawa serong, ltu eta jelema dititah ngabaruang Udin teh gancang pisan nyebutteunana embung .
Ku Bara dihantem dilteulteuhan sangltan daelteun, malah lila-lila mah nepi Ita dibengisan jeung diancam ret disiltsa, tapi jongjon mugen bae, bangun teu pisan sieun ltu ancaman. Tungtungna Bara ambelt, terus nyalultan batuma, pelt eta tultang warung teh disiltsa satengah paeh.
Ari kana gelutna Juarta ngalawan Bara jeung sabatuma tea mah, akang teu ltungsi nyaho, da ltapan harita teh, akang Udin dina balilt panto warung, bisi Udin bijil. Ngan celt sangltaan akang, moal salah deui, geus tangtu kitu, sabab Bara jeung sabatuma lteur nareangan lawan, ana manggih pilawaneun, nya eta Juarta. Untung bae Juarta teu cilaka, da meureun disiltsana teu ltacida cara tultang waruna.''
"Mung leungeun bae ayeuna ceda, tilas raheut tapalt seltin."
"Sakitu mah jamak bae da lalaki. Lawan Ata oge meunang sababuaba poe teu bisaeun turun-turun acan, da geringna rada payah. Ad datuna mah, manehna teh entas nyaba jauh, sarta ltatarajangna peayekit oge, cenah eli panyabaan. Malah asana, waktuna gering teh, janpa Pangsiun oge sumping ngalayad, maksakeun anjeun .
Suaeus Bara cageur tina geringna, aya nu nyarita Ita manehna Jeaa b punanna, yen panpa Bara ltatarajang gering teh, sabab cenah lmahnaaaa dlddnpn Ucall dlruat. Jadi ltudu buru-buru diruat.
Ngadenge eta omongan teh, ari akang mah ngan seuri bae dina sajeroning ati. Tapi ari Bara jeung pamanna mah diomongan kitu teh, kacida aratoheunana, rasana, lampahna rek jail nganiaya tea teu aya anu nganyahoanteun. Gancang bae eta caritaan teh diturutkeun, imahna diruat, Udin oge harita teh diondang, lain?"
"Sumuhun. Malah sayaktosna mah harita teh abdi leuleungiteun. Namung teu kaget , margi numutkeun kasauran akang tadi, Bara teh keur ngalilindeuk Enden Ruhaeni. Jadi upami manehna nenjo potret buah hatena aya dina pesak baju batur, tangtos bae keuheuleun. Mung abdi mah teu ngartos, naon margina anu mawi akang miwarang ka abdi ngabantun eta potret kana kaondangan."
Jawab Iran semu rada ngangres, "Emh, Din, saenyana mah akang harita teh geus samar polah, nepi ka kumawani nitah kitu ka Udin. Ari kuduna mah akang teh menta dihampuran ka Udin. Tapi cek ingetan akang sanajan akang teu nyarita oge ka Udin, tangtu Udin ngahampura kana sakabeh kasalahan akang. Satemenna dina waktu harita teh, Udin kacida nulunganana kana pagawean akang, sarta kacida ngahampangkeunana kana kabeungbeurat akang. Perkara ieu mah, kakara bisa dicaritakeun ku akang ka Udin, lamun Udin geus kurenan. Satungtung Udin lelengohan keneh mah, akang moal weleh beurat arek nyaritakeunana. ''
Sarudin teu nembalan, tapi kacida panasaraneunana, naon maksudna atawa kumaha sababna anu matak Iran kitu caritaanana. Ongkoh ari pikirna mah manehna teh rada tampiraos, ngadenge omongan Iran teh, asa ngadenge omongan-omongan jelema rea, anu nganggap ka manehna jalma hina, pedah henteu boga pamajikan.
Ku sabab eta, tuluy bae manehna nanyakeun perkara sejen, pokna, "Dupi loket anu kapendak ku abdi tea kagungan saba, sareng kedah dikamanakeun ayeuna ku abdi?"
Iran ngajawabna pondok pisan pokna, "Anu boga eta duit Rasidin, tapi ari leungiteun mah Bara, ayeuna bagian Udin."
Mimitina mah Sarudin olohok bae, Juarta nya kitu keneh.
Iran imut bari ngareret ka Rasidin, omongna, "Eta teh, kieu ari asalna mah.
Ari I din teh sadatangna ka dieu, kana sakabeh omongan akang teu pati ngandel. Akang nyarita yen Kardi atawa Bara, sobatna tea, jadi jelema jahat, ku ldin teu dipercaya, terus dibuktikeun ku sorangan, akalna kieu: Idin muruhteun ka hiji jelema, nukeurkeun uang teretas f
1000 ka Bara, dituteurkeunana tudu kana duit receh, saperti: rupia, ringgit, ringgit teretas jeung salianna. Tapi eta anu nuteurkeun, ku ldin dijangjian, upama Bara nanyakeun duit saba, ulah disebutteun duit batur, kudu diaku tu manehna bae.
Dina hiji peuting ldin datang ka Cilegot, asup ka hiji imah, nu bogana kacida miskinna. Sadatang-datang pot manehna nyaritakeun patarepanana tea ka nu boga imah, sarta kabeneran anu boga imah daeteun dititah nuteurkeun eta duit, sarta jangji yen rek nurutkeun kana sakabeh omongan ldin. Gancangna sok uang keretas anu pangaji f 1000 teh ku ldin dibikeun ka eta jelema. Ku manehna geuwat ditampanan, malah nampananana oge bari rada ngadaregdeg, tina kakara meureun nenjo uang keretas pangaji f 1000. Sabot eta jelema nuteurkeun duit, ldin kaluar ti imah, terus nyumput di kolong.
Teu sakumaha lilana nu entas nukeurkeun duit teh geus turun deui ti imah Bara, cat unggah ka imahna. Ku sabab Idin geus teu kasampak di imahna, terus bae duit receh beunang nukeurkeun teh diampihan dihade-hade dina peti, pet petina diteundeun di enggon, sarta kacida dibuni-bunina.
Harita tu nu di tolong teh katenjoeun, yen saluareun eta imah leutik aya dua jelema tingkulinting, ngadago jempena nu boga imah. Ana diteges-teges eta nu pating tulinting teh bet Bara jeung haji.
Kira-kira geus putul 12 peuting, geus mimiti maranehanana nurihan bilik lebah enggon nu diteundeunan peti duit tea, nyieun lawang pijalaneun asup k.a jero eta imah. Teu sabaraha lilana anggeus. Nu boga imah ongtoh-ongkoh bae sare. Sup jelema jahat teh nu saurang asup kajero, ari nu saurang deui ngadagoan di luar. Heuleut sawatara menit, jelema jahat nu dijero imah teh nyodorkeun peti duit tea ka nu di luar, tuluy manehna bijil ti jero. Gancangna eta peti duit dibarawa ka im.ahna, ku ldin terus dituturkeun, diintip tina lebah pongpok imahna.
Omongan nu di jero imah, kabeh ku ldin kadengeeun sarta kahartieun. Paman Bara, nyaritakeun yen ti bareto keneh maranehna ret ngongkos dua jelema, baris ngalaksanakeun pamaksudanana, ari ayeuna bet kabeneran meunang duit gede.
Ku sabab eta, pikeun muruhan jeung pikeun ongkos-ongkos jalma jahat teh, teu kudu ngaluarkeun duit sorangan, duit eta bae cenah urang pate. Sangkan rikip dibabawana eta duit, ku Bara ditukeurkeun deui kana uang teretas anu laleutik pangajina, tuluy dilotetan.
Peuting harita keneh, anu dititah nukeurteun duit teh, tu Idin dicaritaan, yen ulah pisan gareuwah, dumeh duit beunang nuteurkeun tea aya anu mating. Eta jelema nurut bae kana satabeh omongan ldin teh. Bilik nu gorowong, tapak nurihan tea, geuwat ditutupan tu bilik sejen, sangtan teu matat gujrud bator.
Wattu Bara jeung pamanna ret ngalampahteun pabrepanana di Karawang tea, dina peuting tahiji oge geus pugag, teu bisa ngalajuteun eta paniatan, sabab loketna anu pinuh ku duit tea leungit.
Isukna isuk-isuk, ku maranehna kanyahoan, yen anu mangihan eta barang teh Udin jeung Ata, sabab bisi Udin teu nyaho, waktu jeung Ata ngawarangkong dina batu handapeun tangkal kihujan teh, diintip-intip ku hiji budat titahan Bara.
Harita keneh Bara nyuratan ka Udin, nitah neundeun deui eta loket dina urutna. Malah eta surat teh ditandana oge S.s.B. meureun ari karepna mah mere nyaho yen Sarudin teh satruna Bara.
Ku lantaran atang salempang, sieun Udin turon ti warung peuting, tuluy akang oge nyieun surat, sarta dianteurkeunana ka warung ku &tang sorangan, dibarengkeun jeung surat nu ti Bara tea, da eta surat teh ku atang dipenta kalawan pangoloan ti nu rek nganteurkeunana, pet ku akang dibaca heula.
Tab kitu ari halna duit tea mah. Jadi tetela yen eta duit teh nu Rasidin, tapi Rasidin geus nyarita ka atang, yen manehna mah geus teu inget-inget acan kana eta duit teh, lamun aya tea mah sesana kop bae keur Udin."
Rasidin jeung Sarudin kitu deui Juarta ngadarengekeun omongan Iran teh, rarepeh bae teu kecet-kecet.
Iran nyarita deui, "Sanggeus ngabuktikeun ku sorangan mah, kakara Rasidin percayaeun kana omongan-omongan &tang. Malah ku sabab Bara boga karep arek nganiaya tea, tur anu rek dikaniaya teh adina pisan, ka Bara teh jadi malik ngewa. Dina mangsa harita. Bara can nyahoeun yen Idin aya di Priangan. Tpi kamari ieu Idin jeung atang ngahaja babarengan datang ka imah Bara. Ku ldin dicaritateun Ita bara, yen manehna nyaho kana satabeh rasiahna jeung patarepanana eta dua jelema hianat, lantaran Nari bubujangna di manehna teh, satemenna lain hayang duit, tapi dititah ku ldin ngintip-ngintip kalatuan Bara jeung nganyahokeun satabeh rasiahna.
Matsud Idin nyarita kitu teh, sugan bae Bara aya karepna hayang menta dihampura, tapi ari buktina bet lain kitu.
Tma ngarasa yen satabeh rasiahna ayeuna kabuta, kajadianana pamanna tabur, nepi ta ayeuna tacan katangkep , ari Bara ngabaruang maneh sarta ninggalkeun surat pangakuan, nerangkeun sakabeh lampahna nu hianat tea, babakuna mere terang yen anu maehan Raden Nata teh, taya lian ti manehna.
Barang juragan mantri Pulisi ningali eusina eta surat pangakuan, ngan olohok bae nu aya, tina anjeunna teu kagungan tereka kana tagorengan, malah kapan anjeunna teh tacida guletna jeung Bara. sarta mindeng sumping ka imahna."
XVI. PANUTUP
Heuleut dua tabun ti waktu rasiah-rasiah Bara tea ku Iran dibuka, Sarudin geus imah-imab sorangan. Imabna pabareup-bareup jeung imab bibina, leutik tapi katenjona pantes, wantoning anu pepetana istri perceka.
Saba?
Moal saba deui tangtu Enden Ruhaeini.
Sawatara bulan ka tukang, nya eta waktu Sarudin kawin ka Enden Rubaeni, Rasidin jeung juragan Pangsiun pada turun kaul, nyieun kasukaan anu leuwih ti biasa, wantoning sarua pada doa, katurug-turug jinis pada jinis batu turun keusik naek. Ibu-rama Enden Ruhaeni mah geus komo deui sarukana manabna geus teu aya pibandingeunana bae, tina putra ngan biji-bijina, turug-turug meunangkeun lalaki pinilib. Disebut pinilih di dieu, lain kabeungbaranana atawa kapangkatanana, tapi kalakuanana.
Tadina kahariwang ibu-rama Enden Ruhaeni teb, sieun putrana ko Juragan Pangsiun dipasihkeun ka Bara, da cek mamanahanana najan beungbar luhur kuta gede dunya atawa turunan menak pisan oge, ari teu kasawang piluluseunana mab, laki-rabina jeong potrana percomah bae. Komo deui ieu mah, da bukti pisan yen jelema jahat, tor ahirna maeban maneb.
Ku Rasidin, Sarudin dipangmeulikeun tanah sababraha baho, nya eta sawab jeung kebon, tempatna teo sakomaha jauhna ti Pasirluhor.
Sarudin jeung Enden Robaeni teb, cacakan pada bodak ngora mah, tur kakara barita arek narincak kana laki-rabi, esto pikaresepeon ano nenjo, lulus-runtut repeb-rapih, ka caijadi saleuwi ka daratjadi salebak, birupna senang teu aya pisan kakurang, estuning salieuk beb teh saenyana, asup kana kacapangan: sawab ledok bojo denok.
Lamun eukeur senang-senang, benteu aya pigaweeon, Sarudin jeung pamajikanana sok merelukeun nyaba, ngadareuheusan ka juragan Sepub jeung Raden Haji Jenal Arip, rama Enden Ruhaeni. Sakapeung-kapeongeun Rasidin jeong pamajikanana oge osok marengan. Dina biji poe pasosore Sarudin dibawa ngalantung ku Rasidin ka sisi lembur, tapi teu maan batur, ulin padudoaan bae.
Ari dina sisi lembur teh aya hiji balong, di sisina aya tajug. Geus biasa pisan saban-saban Rasidin jeung baturna arulin, sok muru-muru kana eta tajug, ngadon niis, nyirnakeun hate, jeung resep ku tetenjoan plungplong ka mana-mana. Harita oge Rasidin jeung Sarudin gancang bae maruru ka dinya, gek dariuk ngarendeng dina tepasna.
Cek Sarudin, "Kang, naon margina anu mawi akang palay amengan paduduaan sareng abdi, tara-tara ti sasari, kang Iran sareng .Juarta teu diajakan? Da adi mah teu kinten resepna, upami ngalayung seueur bator teh. Upadi puna sakieu saena."
Jawab Rasidin, "Hih, ari Udin. Anu matak akang nyarek maan bator teh, ari saenyana mah, akang boga picaritaeun ka Udin, anu utah pisan kadengeeun ku nu sejen. Malah nya eta sababna anu matak Udin ku akang dibawa ngalantung tea oge, da ari dicaritakeun di imah mah sahenteuna bae meureun pamajikan orang ngadarenge."
"Naha kumaha kitu, kang?"
"Kieu geura, Din! Meureun Udin tacan ngadenge hal potret Enden Ruhaeni, anu leungit di kaondangan teh, nya?"
"Teu acan," jawab Sarudin.
"Bareto Iran geus jangji, rek nyaritakeun perkara eta ka Udin, dimana Udin geus kurenan. Tapi, Din, saenyana teu kira-kira manehna beurateunana, arek nyaritakeun hal eta ka Udin teh. Ku sabab kitu, ayeuna rek dagdagan bae ku akang dicaritakeun ka Udin.
Sakumaha anu geus dicaritakeun ku Iran, Bara teh, baretona ngalilindeuk Enden Ruhaeni. Ari Iran sabisa-bisa kudu bisa megatkeun eta karep Bara, samemeh rasiah-rasiahna dibuka.
Ku sabab keur kacida repoteunana, katambah-tambab rea pWraneun anu parenting, manehna susaheun pisan, neangan piakaleunana geusan megatkeun karepna Bara teh. Tma geus euweuh waktu, kapaksa Udin ku manehna kudu dipake parabot. Tapi, Din, utah kurang-kurang nya ngahampura ka manehna lantaran geus wani-wani manehna milampah kitu."
Sarudin ngabetem teu nembalan.
Cek Rasidin, "Ku Nari bareto diomongkeun ka dununganana, yen Enden Ruhaeni teh hahadean jeung ............. Udin."
Sarudin ngarenjag. Ku Rasidin dicekel tuurna bari diomongan ulah reuwas-reuwas, sabab ieu caritaan tacan tamat. Omonganana diteruskeun.
''Basa Udin datang ka Cilegok, dioandang ku Bara tea, kabeneran pamenta Iran b Udin diturutteun, potret Enden Ruhaeni tea elibabawa ctiaaub .
..... UdiD aeus aya eli imah Bara, terus Bara ngilikan baju Udin - dipDtaDateun dina bkait tea, bet tina pesatna potret Baden Rubaeni.
Euteur mah Bara teh tu Enden Ruhaeni teu dilayanan, saban-saban nyuratan tara pisan diwalonan, jeung deui Nari geus nyarita ta manehna yen Enden Ruhaeini teh papacangan Udin, katambah-tambah harita bet manehna sorangan manggihan potret Enden Ruhaeni tina pesak baju Udin. Atuh beuki tambah jiga enya bae yen Udin teh papacangan Enden Ruhaeni.
Tab titu sababna anu matak Iran pohara bareurateunana aret nyaritakeun eta pertara ka Udin teh."
Sarudin ngahuleng bae. Sanggeus lila, takara nyarita, pokna, "Padahal, ari emutan abeli mah, naon pikaaboteunana upami tang Iran nyarios sabalakana ka abeli.
Hanas eta abeli tu anjeunna elidamel parabot, kawuwuh-wuwuh bet kabuktian abdi kajodoteun ka Eni, atuh teu aya pisan anu jadi pambengan.
Mung akang sareng kang Iran kedah aruninga, yen abdi rangkep sareng Eni teh sanes pangreremo bator, estu suka pada suka, pada kahayang sorangan, cinta sami pada cinta, nanging kana cinta abdi ka Eni atanapi Eni ka abdi, sadayana moat aya anu terang, jalaran henteu tembong, dikemu di jero ati."
"Sanajan akang oge samasakali teu boga sangkaan, yen Udin meunangteun En den Ruhaeni teh pangreremo bator."
Sarudin teu nembalan, Rasidin nerusteun omonganana. "Engke sadatang-datang ti dieu, akang ret terus nepungan Iran, ku akang ret dicaritakeun ka manehna, yen ieu perkara tu akang geus diterangkeun ka Udin. Hayu ayeuna mah orang baralikl"
Tuluy Sarudin jeung lanceukna baralik.
W aktu anu dua tahun, Iamon ukur diinget-inget ku saliwat bae mah, asa teu sakumaha lilana. Padahal eli jero sakitu lilana teh rea pisan kaayaan-taayaan anu barobah jeung rea kajadian-bjadian anu teu kacaturteun di dieu.
Iran jeung pamajikanana geus teu saimah jeung bibi Sarudin, sabab geus leuwih ti sataun parindah ka imahna pribadi eli lisl lembur Pasirluhur. Tapi imah lulumayanan bae, tamba nyewa teuJDa, JIIUl raresik jeung rarasmi, tawantu Nyi Armilah jelema rajin.
Anu masih keneh saimah jeung bibi Sarudin ngan Rasidin jeung pamajikanana, sabab ku bibina dicarek nyingkah deui ti dinya, jeung ongkoh Rasidin oge hatena tacida melangeunana jeung henteu tega, ninggalteun bibina.
Ku lantaran geus nangtukeun yen Rasidin teh bakal terus matuh di Pasirluhur, pek meulian tanah sababaraha luwuk, pikeun kahuripan. Dijero dua tahun teh tt:u kira-kira bae Rasidin ributeunana ku rupa-rupa pagawean, katambah-tambah meh teu aya pisan elatna manehna pulang-anting ngalongokan indung kukutna, nya eta urut garwa Mas Suta tea.
Tina kacida Rasidin ripuheunana, lila-lila mah indung pulungna teh dibawa bae ka Pasirluhur, sarta kalawan kahayang bibi Sarudin, anjeunna calikna di dinya bae di imah bibi Sarudin.
Eta anu dua jelema terus nepi ka parupusna ku Rasidin jeung Sarudin diurus dihade-hade, dianggap indung bener.
Dina ieu buku teu kungsi dicaritakeun yen bapa Juarta geus sababaraha bulan ka tukang maot. Rasidin jeung Sarudin kitu deui Iran teu kira-kira marilu sedih-prihatinna, dumeh Juarta teh ayana di Pasirluhur ngan ku lantaran nuturkeun indung-bapana. Di dinyana teu boga pisan baraya. Ari aytuna bapana ninggalkeun maot, atuh nunggelis. Pamanna ti indung, orang Mojokerto, ayeuna aya d1 Pasirluhur, baris nulung-nulung kasusah Juarta jeung indungna .
Rasidin, adina jeung Iran, selang-selang tina gawe baku sok babarengan ngaranjang ka imah Juarta, ngabeberah hatena anu keur susah.
Paman Juarta kacida resepeunana nenjo sobat-sobat Juarta sakitu alakurna, bisa silih pikanyaah sakanyeri sakapeurih.
Dina hiji poe Sarudin jeung pamajikanana nyaraba ka Luarkota, ngadareuheusan ka juragan Sepuh. Nyaremahna di bumi juragan Sepuh teh, teu wudu lila, make aya opat pentingna. Ku sabab di lembur keur euweuh pagawean, da pakaya aya anu miara, nya eta kapercayaan Sarudin, sabalikna ti juragan Sepuh terus ka Raden Haji Jenal Arip. Di dinya oge lila, maklum di sepuh teges. Salilana aya di dinya, kacida dipupujuhkeunana, wantuning sagala aya, teu kudu ngadadak nyiar.
Kasapuluh poena kakara baralik deui ka Pasirluhur.
Barang datang ka Pasirluhur, jol Rasidin manggihan, tapi katara pisan dina pasemonna yen manehna teh keur ngandung kabingung jeung kasedih, paromanana henteu hegar, alum kurang sari, omongna,
"Din, tamari Iran jeung Juarta arindit ti dieu."
Sarudin ngarenjag, pot nanya, "Arindit ka mana?"
"Iran ret balik ka Banten, da tahayang pamajikanana tudu terus matuh di ditu. Ari Juarta jeung indungna dibawa tu pamanna ta Mojokerto, deukeut Surabaya, da meureun sanajan matuh di dieu oge, rek nuturkeun saba, teu sanak teu kadang."
/ Hariringkeun. 183
Sarudin teu gancang-gancang nembalan, pikirna banget nya keueung, jeung nineung ka sobatna anu sakitu dalitna, ari ayeuna paturay. Omongna sanggeus sababaraha lilana, "Emh, abdi mah, tang, nyeri teh mung ku henteu papendak heula bae, mangkaning Juarta teh, sobat abdi ti barang pindah ka dieu. Kang Iran pon nya kitu keneh, sanajan teu lami sosobatanana sareng abdi, namung karaos pisan kanyaahna sareng kabelaanana.''
"Maranehanana oge kacida harayangeunana manggihan heula, tapi didago-dago teh, Udin lila teu datang bae. Malah naringgalan surat keur ka Udin. Tah ieu suratnal"
Bari nyarita kitu Rasidin mikeun surat dua tilep ka Sarudin, geuwat ditampanan, pek dibaraca ku duaan jeung pamajikanana. Surat anu ti Iran henteu sakumaha panjangna, ngan manehna beak-beak menta dihampura, lantaran kalakuanana anu ka tukang-tukang.
Maca eta surat teh Sarudin mah mani asa ngarakacak hatena, omongna dina pikima, "Mistina mah aing anu kudu menta dihampura teh ka manehna, sabab manehna geus kacida ngabelaanana ta aina, sasat manehna anu ngajait aing tina bahya anu sakitu gedena teh."
Demi surat anu ti Juarta, uninga kieu: 1)
Udin rawuh Enden Ruhaeni.
Beak karep kuring nya nalangsa, ngenes ngangres telar hate, nulis ge meh teu laju, ku bawaning sedih prihatin, geus henteu bisa nahan, cipanon murubut, teu aya pisan saatna, surat ciprut aksara meh teu uni, baseuh kacipanonan.
Horeng kitu geuning ari pasti najan banget hate mikabeurat, ka Udin sarawuh Enden, tapi teu meunang embung, henteu bisa sumingkir deui, kapaksa ayeuna mah, urang teh pajauh, sapunyere peg at simpay, urut urang rerentetan beurang-peuting, ayeuna jadi anggang.
Ngan paneda ka Nu Mahasuci, najan orang ayeuna paangang, sing awet pacantel hate, nyobat sing lambat lambu.t, manteng langgeng nepi ka ahir, jeung deui muga-muga, pada panjang umur, pinareng kasalametan, sugan jaga bisa babarengan deui, cara ka tukang-tukang.
Panutupna dina ieu tulis, banget kuring menta dihampura, ka Udin sarawuh Enden, tina sok langsung saur, bahe carek kurang paniti, banyol jeung gogonjakan, ti barang patepung, nepi ka urang paturay. Pileuleuyan nu kantun sing raos calik, nu ngantun mendak betah.
BALAI PUSTA KA - JAKAR TA \ 0 899.2 : MAl d