Baca PDF (OCR): Titis Basa: Majalah umum berbahasa Jawa Krama Edisi ke-14, Januari-Juni 2018

rssN 2088 0812

BERBAHASA JAWA KRAMA

NGGAYUH U], :UHURING PAKARTI rssN 2088 0812

TITIS Dfl6.fl MAJALAH UMUN{ BERBAHASA JAWA KRAN{A

PENANGGUNG JAWAB Mustakim

REDAKTUR Dalwiningsih

DBWAN REDAKSI Damlono Saputro (Javanologi Surabaya) Dhanu Priyo Prabowo (Balai Bahasa Yogyakarla) Amir Mahrnud (Balai Bahasa Jawa Timur) JFX Hoery ( Pamarsudi Sastra Jawi Bojonegoro) Sunardi ( SMPN Tarik, Sidoarjo)

DESAIN GRAFIS Okky N Arif lzzak

SEKRETARIAT Rahmidi

ALAMAT REDAKSI Balai Bahasa Provinsi Jawa Timur Jalan Siwalanpanji II, Buduran, Sidoarjo 61252 Telepon/Faksimile 03 I -805 1 752 Pos elektronik:

Majalah Titis Sasa nar-npi seratan arupi cariyos, pangarsa, gegujengan, tetembungan, geguritan,lan maneka warna seni budaya Jawa. Redhaksi sampun sarujuk kaliyan isrnipun lan kantun nerbitaken kdmawon.

A-fUE SAPATA

Assalama'alaikum wr. wb.

ugeng pinanggih malih para maos. Kados pundi pawartosipun para kadhang, mugi tansah pinaringan karahayon sarta karaharjan, aamiin. Alhamdulillah awal taun 2018, majalah Titis Basa menika sampun ngantos edhisi sekawan welas. Redhaksi boten kirangkirang ngaturaken agenging panuwun kaliyan para panyerat saha para maos sadaya ingkang sampun satya lan ikhlas nguri-uri majalah punika tetep gesang lan terbit saben semesteripun.

Redhaksi tansah nluwun donga lan restu saking para sadherek ing angka pitung taun saking lairipun majalah Titis Basa punika mugi saged ndadosaken semarakipun majalah ingkang badhe nglestantunaken basa daerah. Redhaksi tansah ngaturaken agenging panur/un dhumateng Bapak saha Ibu ingkang sampun kintun naskah kagem majalah punika. Edhisi sekawan welas punika wonten sewelas rubrik kados edhisi sakdherengipun.

Sumangga para maos saged kintun seratan dateng redhaksi kanggd edhisi saklajengipun. Pangajengipun redhaksi, mugi majalah punika saged mbekta manfaatkanggd kita sadaya. Nu

Atur Sapala Kabudayan Upacara Adat Nlasyarakat Budiono Dayak WERDINIPUN GESANG ING MADYANING SUSASTRAJAWI Dhanu Priyo Prabowo Pangarsa Ki Ageng Buwono Keling ' Cikal bakal Tlatah Wengker Kidul (Pacitan) ' Jasadipun kakubur ing tigang panggenan J.EX.Hoery 72 Pawartos MONUMEN JAYANDARU, SIDOARJO Dwi Putri 15 PERESMIAN BALAT BACA Amir Mahmud 77 Cariyos JURUMARTANI, PANANGSAN G (2) (Serat Babad Tanah Jawi) 19 M.A. Sudi Yatmana. B.A Cerkak PACOBAN Ibune Dhenok 20 KORBANIPUN KANTRESNAN. Cantrik 25 Irma lan Pengalaman Anyare Zuly Krislctnto 29 Geguritan. PEPELING / KARAHAYON. J.F.X.Hoery. 32 PANAKAWAN / SANDHIWARA St Sri Enyani 33 Ndakdhadhagi / Suwung Sr. Sri Enyani 3t Gonjing / Surem Bondan Ardiansvah 34 Papan Wisata GROJOGAN SONGGOLANGIT St Sn Emyani 35 Tetembungan TUWA - Dr Rama Sudi Yatmana 40 Gegujengan Sak lsine 42 Daharan Saplak Sri Narjati 43 Wawancara SUHARMONO KASIYUN SASTRAWAN BERDEDIKASI 45 upac ar aAd at Masyar akat

Dening: Bu liono Dayak

mawa cara kamangka tujuwanipun sami.

'Etika' utawi sopan santun sesambetan kaliyan pangandikan, lumindak, busana lan sapanunggalanipu tiyang 'edukasi' taksih kathah isin

daya wau dipun donga, ubarampe tatatrasilanipun

Pramila pata winasis kagungan punika dipun perang - Material, kadosta griyi, unggalane, (2) ,Budaya keyakinan, utawi oro", jir,Llori tad o s an utawi

Musik, sae punika suwanten alat musikipun saha suwanten sindenanipun (vokal).

IJpacara adat ugi sinebat upacara tradhisi, dipun tindakaken masyarakat mliginipun wonten ingkang nyipta,saha sedaya titah gesang ugi *oni." ingkang anggesangaken. piyantun Jawi nyebat Gusti Allah, Gusti Ingkang Hakarya Gesang malah wonten ingkang nyebat 'Tan Kena Kinaya Ngapa' awit boten saged dipun gambaraken. Saha taksih kathah -sebatan_seiatan sanes ,1Tprg masyarakat ugi pitados bilih Gusti Allah namung satunggal.

. Menggah kapitadosan masyarakat Jawi ugi pitados bilih tiyang (manungsa) asal_ usulipun saking Gusti All;h lan badh"e wangsul dhateng Ngarsanipun, pramila kathah ingkang nyebat 'Sangkan Paraning Dumadi', gandheng yusu,anipun tiyang namung winates dipun gambarakcn'pindhanirig mampir ngombe'. Kanthi punika tiyang Jawi tansah emut lan ngemuti bilih manungsa namung saderma nglakoni scdaya sampun wontcn ingkang ngatur pramila sabarang lir turnindak sumarah saha sumendhe dedepe mring Hyang Murbeng Dumadi.

Lelandhesan ing nginggil tuwuh budining cipta tiyang Jawi inggih punika upacara-upacara tradhisi sesambetan kaliyan dhiri pribadhinipun ugi kaliyan gesang bebrayanipun, kadosta: upacara adat ingkang dipun tindakaken pribadi/individu kawiwitan saking wUi kakung ingkang dipun tampi pawestri punika saged katitik wanita sampun kendel anggenipun nggarapsari (mentruasi). Dipun adani upacara adat 'Ngebor-bori' kanthi srana wanita wau saben dinten Selasa lan Setu ngunjuk toya pethak angit irrgkang dipun paringi kunir satunggal iris, menggah tujuwanipun njagi kesehatanipun ibu saha calon ponang jabang bayi, ugi ngirangi nyambut damel ingkang awrat saha ibu lan ramanipun njagi tumindak lan pangandikan ingkang sae. Awit masyarakat pitados, bilih yen nyikara dhumateng sesamaning gesang samangke ingkang nandhang ponang jabang bayi ingkang taksih wontcn guwa garbane ibu lair cacat utawi saged nandhang cilaka.

Salajengipr.rn'Ngloroni', Neloni, Ngapati. Kuniripun dipr,rn tambah laras kaliyan wulanipun, menggah'Nglirnani' wonten ingkang ngadani Llpacara namung sapcrangan ageng dipun dadosaken serunggal rnbenjang yen 'Mitoni', bilih sarnpun nern u,ulan, sami upacara saderengipun.

Upacara Adat Tingkeban utawi Mitoni rnenika satung_ealing tataran upacara Daur Hidup (Siklus Hidup) ingkang palrng ageng linan-qkung bilih ckonon-rinipun tiyang punika kiyat. Sinartan ropyan-ropyan. Kejawi Upacara Adat Siraman. Kendhuri, Slametan ugingagem wun-qon utau'i lek-lckan kanthi ngaturi sanak

kadang utawi tangga tcpalih. Makaten salajengipun dumugi Ngwoloni, Nyangani, Brokohan, Puputan, Selapanan, durnugi tiyang nindakakcn palakrarna engga seda wiwit surtanah durnugi sewu dintenipun sedaya wonten upacara adatipun.

Upacara Adat Masyarakat inggih punika upacara tradhisi ingkang dipun tindakaken kanthi manunggal dados setunggal dhusun utawi kclornpok ingkang tebanipun linangkung wiyar. Wosipun ugi sarni kaliyan ingkang dipun tindakaken upacara adat pribadhi. Babagan wekdal panindakipun ubarampe utawi srananipun saha donganipun, menggah papan upacara adat pribadhi wonten dalemipun piyambak-piyambak. Bilih upacara adat masyarakat panindakipun saha papanipun wontcn papan ingkang sampun katemtokaken masyarakat. Saumpami kados jaman sapunika wontcn ing tlatah Tulungagung wonten upacara adat ingkang sampun kawentar inggih punika Manten Kucing, papanipun wonten Desa Pelem, Kecamatan Campurdarat. Ulur-Ulur, papanipun wonten Desa Sawo, Kecarnatan Campurdarat. Harip-Harip, papanipun wonten Pesisir Sine Kecamatan Kalidawir. Buceng Robyong, papanipun wonten Candhi Perrampihan Kccamatan Sendang..Larung Sembonyo, papanipun wontcr.r Pesisir Popoh Kccamatan Bcsuki.

Triwida, 6 Nopember 2011 Budiono Dayak Gilang RT 0l RW 03 Ngunut Tulungagung

WERDINIPT]N GESANG ING MADYANING SUSASTRA JA\ryI

Dhanu Priyo Prabowo

Purwaka

Kasusastran Jawi punika umuripun sampun atusan taun, kawiwitan saking Jaman Jawi Kina, Jawi Tengahan, Jawi Enggal, tuwin ingkang pungkasan Gagrak Anyar utawi populdripun Sastra Jawi Modhdren.

Kathah yasan sastra Jawi ingkang dipunsinau arnargi saged dados dilah tumrap manungsa ingkang saweg kapetengan. Sastra Jawi punika mboten "minteri". Bilih tiyang pinter menika, sadnipun mboten suka umuk kapinteranipun. Ingkang prayogi tiyang pinter menika mboten gampil dmosi menawi dipunina. Tegesipun dipunina ing mriku inggih menika dipunkritik, dipunsaruwd. Menawi tiyang pinter gampil nesu utawi duka amargi namung kdnging kritik utawi dipunina menika tegesipun mboten bdnten kaliyan tiyang salimrah. Cethanipun, tiyang ingkang pinter menika kedah saged nyingidaken raos kurningsun utawi dhiri murih saged netepi drajating manungsa ingkang andhap asor. Tiyang pinter kepara malah remen menawi dipunkritik dipunsaruwe amargi piyambakipun mboten sisah-sisah mdtani awakipun piyambak awit saking sadaya prekawis ingkang sampun dipuntindakaken, nanging malah sampun didunungaken dening tiyang sands menapa ingkang dados kekiranganipun. Kanthi mekaten, lumantar kritik wau, piyambakipun lajeng saged ngleresaken prekawis ingkang mboten leres.

"'4 -

Sastra Jawi minangka asil olahing kabudayan tansah pikantuk kawigatosan

ingkang mirunggan ddning bebrayan agung Jawi. Prakawis rnenika saged kadumugdn inggih jalaran sastra Jawi tansah ngemot babbab ingkang rnagepokan kaliyan tepa-palupi ingkang rnigunani sanget dhumateng gesanging manungsa.

outcditUtttd

Sampun kauningan bilih geguritan Jawi tansah ngemot bab-bab ingkang magepokan kaliyan tepa palupi ingkang migunani sanget dhumateng gesanging mar.rungsa. Sanajan cakrikipun (gayanipun) samp*n benten kaliyan yasan sastra Jawi ingkang mawi sekar, 6wa semanten geguritan Jarvi tansah ngengkoki kaliya prakawis dulce dt utile (mucal saha migunani). Semanten ugi ing babagan piwucal ingkang ndlakaken prakawis katentrentoning gesanging manungsa. Amargi karya sastra punika sawendhing kagunan, mila anggdnipun nggambaraken bab katentreman punika marupirupi caranipun.

Manungsa punika ing madyaning gesangipun mboten saged uwal saking katentreman. Liripun, manungsa anggdnipun mecaki gesangipun ingkang kaudi mboten sands namung katentreman, amargi tanpa kantentreman manungsa mboten saged gesang kanthi sakdca. Tanpa katentreman, manungsa namung badh6 mangu-mangu gesangipun jalaran ing salebeting gesangipun namung badhd bingung.

Pramila prakawis katentreman ugi dados salah satunggaling underan ingkang dipunrumpaka ddning para panggurit. Jalaran, panggurit punika "tugasipun" mboten namung ngroncd ukara ingkang pinilih, nanging ugi asung seserapan bab gegarnbaraning manungsa ing babagan katentreman.

Estunipun bab katentreman punika dados prakawis ingkang wigatos ngantos panggurit kdmawon ugi nggatosaken wigatosing tembung katentreman. Nanging, inggih makaten sej ato sipun, tanpakaten treman, manungsa pancen mboten badhd ngraosaken dndahing gesang, Sanadyan gesang punika paribasanipun mendhak-mendhukul, kala-kala ufl, ananging ugi irg .wonten remenipun. Gesang ipun. Prakawis katentreman ingkang ginambar ing geguritan "Ajining Jawa,, anggitan ipun Ustadj i Pantj a Wibiarsa minangka salah satunggaling tuladha.

AJINING JAWA Ustadj i Pantj a Wibi arsa

Jawabusanamu mula gawanen ajining raga ora mungwinates badan wadhag nanging uga ngasah rasapangrasa ngrangkul tepa slira nyebarbudi utama

Jawabasamu mula jaganen wetuning wicaramu tembung lan ukara alus bakal gawd tentrem ydn mung gawd tatu bakal nemu satru malahbisa dadi dahuru

Jawawewatakanmu mula miliha dalan lempeng kanggo lumaku tumuju urip padhang tinrdtdsan lintang rembulan bisa kanggo ndeleng lan ngambu gandand diyu

banjur netepakd dadi sinatriya rneper hawa nepsu

Sanggar Kalimasada Kutoarjo, 2005 (antologi geguritan Sesotya Prabangkara, 20I4:)

Geguritan "Ajining Jawa" asung pawaftos kasadnan dhumateng panjenengankula sami, bilih ajining tiyang Jawi punika badhd nuwuhaken katentreman menawi saged nggegulang raos/rasa amargi tiyang Jawi punika mboten namung katingal saking cara kawadhagan kdmawon, ananging ingkang pokok wonten ing "lebetipun", kabatosanipun. Liripun, tiyang Jawi tansah kedah njagi larasing kawadhagan kaliyan karohandn. Basa Jawi minangka salah sawendhing piranti kanggd nedahaken kasalarasan kalau wau ing satemah dados pepucuking katentreman. Liripun, soksintena kdmawon menawi anggdnipun mbabarakan raos-pangraosipun lumantar basa ingkang nuju prana, sad, ngenut kaliyan undhakusuk mesthi badhe nuwuhaken katentreman ing madyaning gesaning manungsa.

Basa Jawi menggahing bebrayan agung Jawi mboten namung minar;gka sarana komunikasi, nanging inggih sawendhing piwucal ngdngingi katentreman. Katentreman tibakipun kawiwitan saking panganggdning basa. Basa Jawi minangka makuthanipun kabudayan Jawi kedah dipunluhurken utawi dipuginakaken kanthi laras nut jaman kelampahanipun.

S astra Jawi mboten namung nggambaraken bab kadndahan, nanging saking sastra Jawi saged dipunonceki prakawis dwoning lelampahaning manungsa gesang salebetipun mecaki gesangipun. Saking lelampahan-lelampahaning manungsa punika, satemenipun kacakup piwucal-piwucal bab luhuring gegayuhan tuwin dhedhasaring manungsa anggdnipun nampi gesangipun minangka titahing Gusti IngkangAkarya Jagad,.

rssN 2088 0812

BERBAHASA JAWA KRAMA

NGGAYUH U], :UHURING PAKARTI

Lelampahaning manungsa ingkang ginelar ing susastra Jawi punikakacihna ing geguritan.

Salah satunggaling lelampahan ingkang sinerat inggih punika prakawis lelampahanipun tiyang ingkang nedha gesang kanthi pakaryan minangka tukang mbarang. Lelampahaning tiyang mbarang punika "unik", utawi mboten kathah (kepara mboten wonten) sandsipun. Lelampahaning tiyang mbarang menika arang sanget kaserat ing geguritan. Kamangka, saking madyaning lelampahaning tiyang mbarang punika wonten sauntawis bab ingkang 6ndah tuwin nengsemaken jalaran ing ngriku pinanggih pitutur luhur. Tiyang ingkang nglampahi pakaryan punika sanajan katingal prasaja, nanging sadstunipun tiyang-tiyang makaten wau, ing sejarah kabudayan Jawi, inggih tiyang ingkang luhur bebuddnipun. Jalaran, tiyang mbarang punika sadstunipun mboten namung ngupados tedha (nyambut damel) nyekapi gesangipun. nanging tiyang alampah mbarang punika sadstunipun paraga ingkang sampun purun nalurekaken tfiawi nglestantunaken wujuding kagunan/kesenian. Kanthi cara mbarang, piyambakipun purun nepangaken (kanthi cara mboten blaka-suta) bab ajining kesenian. Sanajan ubaramp6nipun sarwa cumpdn, ananging kaprigelanipun nalika nggelar kesenianipun tetep nengsemaken. Awit kagunan ingkang dipunbarangaken ngemu pitedah bab gesang ingkang sa6. Upamanipun, nalika mbarang nyiter nyekaraken sekar macapat pethilan saking Serat Wedhatama, Wulangreh,lsp.

Malah ing madyaning kabudayan Jawi, tiyang ambarang punika sampun kalebet sepuh sanget. Wonten ing Pustaka Panji, kacariyos bilih Raddn Panji samargi-margi ambarang sa"perlu madosi Ddwi Sekartaji ingkang lolos saking kraton. Lumantar ambarang punika, ing tembenipun Raddn Panji lajeng saged manggihaken Ddwi Sekarlaji. Semanten ugi wonten ing jaman Mataram, kacihna wonten lelampahan rombonganipun Putri Pambayun ambarang saperlu kangge nelukaken Ki Ageng

Mangir, lsp. Dados, ydn sapunika wonten tiyang ambarang sacara pribadi utawi rombongan, inggih namung nerasaken ingkang sampun lumampah rumiyin. Eman ddn6, sapunika sauntawis tiyang ambarang samangkd ingkang namung kanggd pados arta kdmawon, dene nilai kesenianipun mboten dipungatosaken.

TukangMbarang Suling Prijanggana

lelagon sedhih liwat driji wuta tinangisan suling dumeling sambatsambat urut pasar ngruj i t-ngruj it j iwa sen i

jerite arang kang ngrungu kepalang kumeling sandhangan

6man-dman inten ora kawruhan inten6 emas orakawruhan emas6 kldldran sadalan-dalan ora ana kang ngrumati

ydn akua sing dadi{<emasan dakimpun dakgaw6 dandanan

Jaya Baya, Minggu Legi,9 feb \964, no.24 th XVIII

Geguritan "Tukang Mbarang Suling" ingkang nembe kawaos suwau dstunipun prasaja kdmawon. Nyariosaken bab paitgetiripun lelampahanipun tiyang ambarang ngupakara sabin kanggd gesangipun. Namung, lumantar sulingipun, tiyang ambarang punika saged angambaraken lelampahanipun tiyang gesang : 6ndah seninipun nanging kirang kaos an, ngantos samanten kawontenanipun (memelas), lsp.

Ing suwaliking wosing gati ingkang prasaja ing guritanipun sadhdrdk Prijanggana punika kinandhut raos ingkang nandhes ing manah. Ing satengah-tengahing sedaya pangupados ingkang kadhasaran sumanggem ing Gusti Ingkang Akarya Jagad kepara malah lajeng kalunta-lunta gesangipun. Liripun, sanaj an makaten lelampahanipun, nanging nilai seninipun mboten ical, kepara ndayani dhumateng ingkang mirengaken sulinganipun kepengin sanget badh6 kadamelan dandanan ingkang dndah. Pigunanipun karya seni punika mboten namung asung panglipur, nanging ugi caos pepdnget lan pangatak dhumateng sok sintena k6mawon bilih gesang punika mendhakmendhukul, kala-kala ing ngandhap, kala-kala ing nginggil. Lelampahanipun tiyang ambarang irrg geguritan "Tukang Mbarang Suling" ngemutaken dhumateng kita bilih kesenian punika luhur sanajan katingal mripat ingkang nggelaraken tiyang kes r akat.

Conto sanesipun, taksih kapethikaken saking majalah Jaya Baya, nanging benten pangguritipun. Judhulipun "Wiramaing Suling", anggitanipun J.M. Krisna.

Wiramaning Suling J.M. Krisna

lamatlamat anglangut nothol sajroning dhadha ndhodhogi krenteging ati ati kang lagi kayungy.ung

dhuh satriya kang ngumbara ing pangumbaran toh jiwa toh pati lawas temen tanp awarlta adhuh kakang, adhuh kakang

lamat-lamat anglangut wiramaning suling sasmitand ati wuyung kang lagi nandhang kasmaran

Jaya Baya, Minggu legi 9 feb 1964, no.24 th XVIII

Kagambaraken bilih suling ingkang diungelaken d6ning tiyang ambarang menika 6ndah sanget, kepara ngantos saged ngrerujit

raos, ngdmutaken dhumateng raos tresna ingkang sakalung nunjem ing pulung ati jalaran kasmaranutawi wuyung.

Sulinganipun tiyang ambarang punika s aged mbekta tiy angingkang mirengaken laj eng katut ing uleganing kawontenan pribadi. Cetha bilih kagunan ingkang dndah ingkang dipungelar ddning tiyang mbarang punika mboten kawon ka6ndahanipun menawi katandhingaken kaliyan seniman sandsipun, sauger nuhoni dhumateng paugering kesenian.

Kagunan/kesenian pramila saged kanggd cagak gesang. Kados ingkang sinerat ing geguritan "Lddhdk Cilik", yasanipun Soekadi Tnd, makaten j ldntrdhipun.

LedhekCilik SoekadiTnd

Lddhek cilik keloyongan turut marga

kidunge si lddhdkcilik uripku sambi dolanan

gendhingd si paman kendhang kapanbayauripmulya t

lddhdkcilik kelap-kelip sulukrra kl enang-klening kang wirama klenak-klenik larasnya: bangsakutinggalana

JayaBaya, MingguLegi l Des 1963, no.14 th XVIII

"Lddhdk Cilik" ingkang dipunserat dening Soekadi Tnd punika nggambaraken kawontenan ingkang melas sanget, langkunglangkung kaliyan kawontenanipun tiyang ambarang ingkang taksih alit (1ar6). Geguritan ingkang kaanggit gegayutan kaliyan tiyang mbarang kebak kasedhihan.

Geguritan minangka 6woning kagunan ingkang ngemu pitutur luhur, kacihna mboten namung saged nggambaraken bab kadndahan kdmawon, nanging ugi satemenipun dados cathetan sejarah kemanusiaan menggahing kabudayan. Geguritan-geguritan kasebat kaserat ing taun 1960-an, dasawarsa ingkang kebak ing kawontenan ingkang mboten tentrem, ekonomi ddrdng tumata kados samangk6, saha ddrdng dangu mentas saking karnardikan. Mesthi kdmawon, prakawis kemiskinan dados gegambaran ingkang pinanggih sadintendinten. Pramila, geguritan ugi lajeng saged nedahaken masalah sosial ingkang dumados ing jamanipun.

Sedaya ingkang pinanggih ing kasusastran punika kebak irrg bab pitedah kasa6nan dhumateng para ingkang maos. Lelampahaning pata tiyang ambarang nedahaken kawontenaning masyarakat, pramila sedaya pambudidayanipun dstunipun ugi kepengin nglestantunaken kesenian, mboten namung pados pangupa jiwa. Pramila profesi tiyang ambarang prayo gi dipunaprd siasi.

Geguritan, minangka salah satunggaling jinis sastra Jawi, anggdnipun macak piwucal punika pancdn mboten cara blaka suta, nanging kanthi cata sinandhi utawi mawi cara pralambang-pralambang. Wonddnd piwucal ing salebeting geguritan kawedharaken lumantar basa-basa ingkang pinilih (dhiksi). Awit saking punika, babaraning basa ing geguritan lajeng katingal bdnten kaliyan basa gancaran. Adhakanipun, basa gancaran punika langkung b6bas saha panjang-panjang, suwalikipun basanipun basa geguritan cekak-cekak ananging mranani.

Ing alaming bebrayan Jawi Mataram, pribadi ingkang sampun parTa irg ngdlmu kasunyatan punika dipunwujudaken wonten ing pribadinipun Panembahan S6napati ratugung ing Nagri Mataram. Panjenenganipun adreng irg lelana brata amargi saged necep lan nggegulang samukawis bab alam raya ingkang gumelar. Alam gumelar punika dstunipun suka

wewarah dhumateng manungsa, upamanipun prakawis wikananing ruos (kepekaan batin), ingkang ing tembenipun mangaribawani alusing budi.

Tiyang ingkang alus budinipun ing lampahing brata mboten nggumunaken menawi badhd kataman ingwahyu. Jalaranbudi ingkang alus punika saged mahanani dhumateng sawendhing gegayuhan luhur. Ing Serat Wedhatama, sacara simbolik, gegayuhan ingkang kawujudan amargi sampun alusing budi dipungambaraken lumantar pepanggihanipun Panembahan Senapati kaliyan Kanjeng Ratu Kidul. Dados, Kanjeng Ratu Kidul punika sawijining perlambang dhumateng budi ingkang alus. Amargi, Panembahan Sdnapati sampun saged ngrasuk ngelmu kasunyatan amargi saking wikaning raos, lajeng saged kapandukan wahy.u. Wahyu jatmika ingkang turumurun sakalangkung adi jalaran ugi kadhasaran pangajab sadereningipun ddning Panembahan Sdnapati: inggih supados tedhakturunipun sageda pikantuk kamulyan. Piwucal punika suka pitedah dhumateng kita sami bilih prihatosing tiyang sepuh dhumateng turunipun inggih namung kanggd mulyaning jantraning lampah ing mbdnj angipun.

Awit saking punika, kita sami kaprayogdkaken supados mboten sami kesupdn irrg samubarang karya. Menapa ingkang katindakaken d6ning Wong Agung ing Ngdksiganda inggih Panembahan Sdnapati anggenipun lelana bt ata suka pitedah dhumateng kula panjen&ngan sami menawi wewadinipun alam raya sadstu saged saya nglandhepaken panggaraita, ingkang irrg tembdnipun badhd mbikakaken warananing gesang.

Piwucal sad ingkang tansah kumandhang ing saben jaman saking Serat Wulangreh magepokan kaliyan tetuladhan saking Panembahan Sdnapati ing Mataram. Wonten i.rg pupuh sinom makaten pethikanipun: Panembahan Sdnapati/kang jumeneng ing Matawis/iku kapareng lan mangs a/dh a w*u h nu grah ani ng Wi d dh i/s atu ru n e lestari/saking brekating luluhtn'/mrih tulusing n u gr a h a /in gkan g kar i -kari iki/w aj ib u ga an i r u a lakunira//

Piwucal saking Serat Wulangreh menawi kaecakaken ing brayat sadstu badhe ndayani. Mucal supados kedah prihatos lan mrihatosaken dhumateng kluwarga, putra tuwin bangsa. Ugi suka pepdnget dhumateng pemimpin bangsa supados mboten namung saged micara ngojahaken program-program, nanging ugi kedah saestu mrihatosaken lan mbudidaya supados estu lumampah mboten namung nggunem. Prihatos ing ngriki saged dipuntegesi, kados pundi pemimpin bangsa utawi ingkang mbdnjang badhe mimpin bangsa saged mujudaken bangsa luwar saking bebendu dkonomi tuwin keamanan. Pemimpin kluwarga utawi pemimpin bangsa mboten kepareng namung saged mikiraken kepentinganipun piyambak, nanging ugi kedah saged prihatosaken dhumateng putra wayah dalasan bangsanipun. Pemimpin menika kedah saged ntati sajroning ngaurip (mboten mburu karemenanipun piyambak) menawi lestantunipun putra wayah lan bangsa dados perangan ingkang utami. Gesang ngenut raos Jawi mboten saged kapisahaken saking prihatos, awit saking prihatos punika badhe kabikak wewenganjembar ingkang sarwa tentrem.

Sumengka Pangarvak Braj a

Katentreman minangka tetalesing manungsa salebeting gesang prayogi menawi dipunjagi supados bebrayan agung utawi masarakat ugi lajeng kasawaban bedhamdn. Bedhamdn ingkang tumus ing satengahing brayat tuu,in satengahing masarakat badhd ndayani manungsa sami manggih kekiyataning batos.

Kasusastran Jawi punika wonten mandka r,varni jinisipun. Mboten namung ingkang jinis babad, crita cekak, geguritan, lan sandiwara kdmawon, nanging wonten ugi

ingkang awujud bebasan, paribasan, sandpa, 1sp. Susastra Jawi jinisan bebasan utawi paribasan punika, sanaj an lan gkung alit/cekak tinimbang jinis sastra Jawi sandsipun, nanging rnboten ateges langkung asor/awon. Kepara, malah ing bebasan utawi paribasan punika kathah pinanggih piwucal-piwucal cespleng ingkang sad tuwin langsung karaosaken suraosipun.

Biyasanipun, bebasan paribasan punika rak namung cekak kdmawon. Ananging. bebasan utawi paribasan wonten ugi mawi cariyos. Supados bebasan/paribasan punika saged katampi lan kasuraos kanthi sekdca, wonten ingkang kacariyosaken. Bebasan/paribasan ingkang kadamel cariyos punika supados saged kagem bahan pasionan dhumateng sok-sitena kdmawon. Langkunglangkung wonten ing rnadyaning pawiyatan utawi irg sekolah-sekolah. Kejawi punika, bebasan/paribasan punika, amargi puitis saha sinandhi, adhakanipun kathah dipunagem ing jagading padhalangan utawi ringgit putwa, lsp.

Susastra punika sawijining "rnustakaning" budaya sawendhing bangsa, kalebet bangsa Jawi. Menawi mustaka kados makaten wau sampun mboten dipunmangertosi ddning tiyang Jawi ateges tiyang Jawi sampun mboten malih ngaosi dhumateng awakipun pribadi. Menawi tiyang sampun makaten, saged dipunwastani masarakat ingkang tuna budaya. Pramila bebasan/paribasen minangka satunggaling dwoning susastra Jawi wigatos dipunsinau malih.

Ddnd buku ingkang sae saha sampun wonten inggih punika buku anggitanipun Mas Merta Senjaya ingkang mawi irah-irahan Lay an g B eba s an lan Sal oka (1921).

" S amengka pungawak braj a"

Ana lurah sugih sarta onjo ing samubarang, ing atase lurah duwe anak lanang sii. Bocahe iku dhik biydn isih cilik, dilebokakd sinau ing pamulangan, barang uwis rada pinter, mbanjur disaosaké munakawan ing bupatiné. Sarèhné lurah mau sugih, bocah mau sadina-dina menganggo kaya putrané sarta kaanggep ing samubarang gawé.

Bareng bocah mau diwasa, lurah mau arembugan lan sanak saduluré, yèn anaké lanang iku, arep kasuwunaké putrané bupatine. Sanak-saduluré padha ora rembug, wangsulané, "O, iku aku ora rembug, iya teka bener kowé lurah sugih, ananging atasé lurah nyuwun putrané bupati, iku sumengka pangawak braja, iya yèn pareng, balik yèn ora dadi parengé, mundhak ndadekaké susah."

Mungguh rembugé sanaksaduluré mau, ora pisan-pisan dipaèlu. Ing sawijining dina, lurah mau sowan ing ngarsane bupatiné, sumeja nuruti pikarepané. Bareng duwé atur yèn nyenyuwun putra putri, arep katemokaké lan anaké iku, bupati kagèt ing galih, sarta ora karsa paring wangsulan pangandika.

Bareng suwé ora kaparingan wangsulan, lurah banjur nyuwun mundur. Déné ora antara dina bocah kang munakawan mau, mbanjur diwetokaké. Bareng bocah iku mari munakawan, sanak-saduluré padha ngira, yèn lurah mau sida nandukaké "sumengka pangawak braja".

Bebasan punika kraos sanget ta Jawinipun, Jawi ingkang mengku pamelèh, panyendhu, kritik, gojègan, nanging kréatif. Kanthi caranipun ingkang kréatif, Mas Merta

Senjaya minangka anyariosaken bebasan menika dados karya ingkang nengsemaken. Jawi jaman abad ka-19 éngga awaling abad ka- 20. Ing ngriku liripun badhé suka pitutur bilih tetiyang menika kedah tansah empan papan, nglarasaken kaliyan kawontenan. Sampun ngantos gadhah panjangka ananging mboten laras kaliyan kawontenanipun utawi kalenggahanipun. Kajawi punika, sampun ngedir-ediraken dumèh dados tiyang sugih lajeng menapa kémawon saged dipunkélun, dipuntumbas. Kamangka, mboten sedaya prakawis ing ngalam ndonya punika mboten mesthi saged karampungaken mawi sarana bandha. Bandha ingkang kathah mboten kagem umuk-umukan, ananging satemenipun badha ingkang kathah saged kanggé sarana mawasdhiri bilih gesangipun manungsa sampun kaparingan kalangkungan déning Gusti Allah. Éwa semanten, lumantar bebasan "Sumengka pangawak braja" panjenengan-kula sami sami dipunèngetaken bilih ing ngalam donya punika wonten tataran-tataraning kemasarakatan. Tataran wau mboten kanggé mbédak-bédaken, nanging kanggé sarana tetimbangan.

Malih bebasan mawi cariyos "Ngempukaké watu item" makaten wedharanipun.

Ana grema loro, aran si Sura lan si Parta, karoné padha ngrungu warta, yèn ing sawijining alas ana menjangan akèh. Si Sura anuli ngajak si Parta, tembungé, "Parta, ayo padha mbeburu menyang alas kang akèh menjangané iku."

Parta mangsuli, "Iya, ayo, ananging sarèhné adoh, mangka lagi ora duwé dhuwir, digawé sangu apa?" Sura sumaur, "Sangu ngono gampang, mbésuk manawa ana ing kana padha mondhok ing warung kang cedhak

.rDlDqru DStq Dn ouulBut DL1D asDM,DlDS auDSuDLuDd l!,tD 'nDut 8un,nu 3uot1n1 ?pplilp D,LaS ts ?llqpaq Su8urcuo ,ry!ruLu tnfuoqru nw o"rol nrua"r8 o8n ru11 outp EuJ

. aal! nl D rfi alDlndaa8 Lr ,, los o[o asD,trDlDS atol LtDl tDlD ,t.tnlnlr ttnur uo1ttofirry\ 'tTttsBuou t)t.tDd 1s ,, a a.\io! tlDqpa.tLr ?u?p ndn Dul1 iii.-tL

uo8uofuaw,Dl,tDd,,,a1unquo7 'DuDd rs Bunnru uopl Dl,tDS 'unqpnu,t tnfunqu,t DmS ls ,uo1ny Dto stl\n uo8uofuaru Buatog 'aoq o8unl "mfuoqru Buguouo Dt,tDd l,r 8uotoru ryoqpalu tcBn unBuo{uapJ ,11oru Buou'o[ny qDqo-qDqo Dro ,aDq Buodrurl7Bu ,rnfunqru aunsnsal Buiqos DuDd ls ?u?p ,?qpa8 uototlatl But l^?u?ru "tn[uoqru DtnS rc ouotlBuoru Sua.tnq 'oruatB Buptour npuotu urc8uo[uaru ,ydry oq2cod noru oruat7 Vyqprqu,od oui'ror11 .ruo^ of,pau 'uodoru p7&ua uoBuofuaar 'ltDat o.tol nruat7 ryzqpa)tp 3 uatnq ,uoytlu ! !! s ?qpa'B uo8uo[uaw DuD atu,ts DtO .qauDLLt solo Suotuaw oqpod rutru Buoun 'Du!p Sututhu.ns BuJ

'ryn8ntuBuntomBuo4ttl ,,'uo8uofuaru n?uns auatodad otl!: "rotnqru Dlrul 3ui,4[uaqur 'o88uos rry1p 1t17t&u But ualuo.tt autaolos 'rylu WtDl Buotitl olrt:1 Dlat',lLl_pD )toqtug,,,nl0qpuodtp 3uot1 Sun"rou Buoqnl Ero.ro,iu nqtDp) DtnS !S 'lntlBuotu datn DltlDu Vuoldlt ryop Buo:1 o.io1 ot1 'Vurcyoqpuod auap ,tsDSas Llau't ls8uoq Suntnp Bu8tn:tuy.

atlpaB_atlpaB .q?:lu uoBuo[uaru qn"D,x oLlpncl pEEin 'sDlD 3u! DuD Buatog.t!Lpaq ote.o88u otlpod auo.tnl .n:llrlutit oqpod ttfttquL nDut o.tol nuLatE LtD snla Jt' a tro datntlal B ua. Lp n n.u t g ls Strtuqatos ButBunLty-

Pasujarahqn.

KiAgeng Buwono Keling

o Cikal bakal Tlatah Wengker Kidul (Pacitan)

o Jasadipun kakubur ing tigang panggenan.

Kontplik Makamipun Ki Ageng Buwono Keling

aben tlatah utawi kitha mesthi wonten para ingkang dados pepundhdnipun, ingkang tansah kinormatan d6ning warganipun kepara malah kathah ingkang dados papan pasuj arahan. Kathah-kathahipun ingkang dados pepundhdn makaten inggih paruga ingkang bebadra sepisanan utawi ingkang babat wana kinarya padunungan.

Kados ing tlatah Pacitan, kala rumiyin kasebat Wengker Kidul, ingkang dipunpercados pinangka cikal bakal bebadra sepisanan inggih punika Ki Ageng Buwono Keling. Sugengipun sa jaman kaliyan Bethara Katong, Adipati Ponorogo utawi Wengker Eler. Inggih sakiwa tengenipun warsa 1500 Masehi. Amargi Bathara Katong jumenengAdipati Ponorogo warsa 1496 Masdhi, pasipun tanggal 11 Agustus 1496 Masdhi utawi 1 Besar 1418 Saka. Ddnten Ki Ageng Buwono Keling ddrdng kapanggihaken wiwitipun bebadra ing Wengker Kidul, ingkang mapan ing dhusun/Desa Jati, Kecamatan Kebonagung (sapunika).

F

Dedonginganipun KiAgeng Buwono Keling.

Miturut cariyos, kiAgeng Buwono Keling punika asli saking Pajajaran, kapundhut mantu Raj a Majapahit, Brawijaya Pamungkas, Mboten wonten keterangan ingkang kaprinci, kados pundi sagedipun Buwono Keling daup kaliyan putri Majapahit, Ni Toh Gati. Sawatawis wekdal sabibaripun daup, Rahadian Buwono Keling dhinawuhan babad wana ing tlatah Wengker Kidul (Pacitan sapunika) awit ing tlatah Wengker Eler (Ponorogo sapunika) sampun kaparingaken dhatheng Bathrara Katong inggih putra Brawij aya Pamungkas ugi.

Raddn Buwono Keling dalah sawatawis pendhdrdk manggihaken papan ingkang sek6ca kinarya bebadra, mapan wonten drdngdrdngipun redi Napas, celak ldpdn , kawastanan dhusun Jati. Mbokbilih rumiyinipun ing rnriku pinanggihaken wit Jati utawi tlatah penika kalasemanten awujud wana jati , lajeng dipun babat.

\r@Ae4 pangarsa yc6ps,

Saya dangu padhusunan Jati saya reja, as'it kathah tetiyang ingkang sami sumusul, bebadra ing sakiwa tengenipun dhusun Jati. Ki -\,eeng sanget sinujudan ddning para kawula. Saleresipun kajawi Ki Ageng Buwana Keling, putra Msajapahit inggih wonten ingkang bebadraa ing sisih kilen, ing dhusun Kalak in_s_eih punika Raden Prawirayrda, ingkang ing tembdnipun sinebat Ki Ageng Kalak, amargi man,e-udn ing dhusun Kal ak.

Sasampunipun sawatawis warsa Ki -\gen_u Buwono Keling mangun tlatah Jati, laladan sakiwa tengenipun dados reja, Sesarengan mekaripun kraton Demak, wonten prir anrun mubalig tiga ingkang saking Demak ingkang angsal palilahipun Adipati Ponorogo, Bathara Katong, mbabat wana ing pesisir kidul. Paraea kalarvau inggih punika Kyai Siti Geseng inskans mbabat wana ing Rejasa. Amargi sadumuginiun Rej asa piyambakipun nacepaken teken sakin-e deling Petung ingkang salajeneipun teken kalawau semi saha gesang nsrembu\'ung. pramila Kyai Siti Geseng lajeng kasebat Kyai Ageng Petung dening paru pandhirekrpun.

Lajen-u Sdh Maulana Mahgrigi mapan '*'ana sakeldripun wana Rejasa, lajeng kadhudhuh (dipunbabat) tlatah punika lajeng kasebat Dhudhuhan. Ing sisih kildn Kyai \mpokbol'o mbabat wana ing Posong saha mansun pan_egdnan ing mriku, ingkang sala-j engipun kasebat Kyai Ageng Posong.

Inggih pri.v-anrun tiga punika igkang nr etrarken a_sami Islam ing tlatah Wengker kidul. Ddnten Kr A_eeng Buwono Keling dalah pandhirikipun taksih ngueemi agami Buda. flatah-tlatah kala \\'au san_sasaya dangu tansaya reia as it dhatengipun para bebara in-ekang sami bebadra ing talatah \\'engker Kidul

Keling puguh, netepi agami Buda.

Krai Agen_u Perung salajen_eipun _sadhah mr at nedr-a nr-embaraken agami Islam ing tlatah -Iaii. Pramila ki Aqenu Perun_e manegihi Kr -\reng Buri ono Keirng. supados kersa nsrasuk :.qami Islam. \angine Ki Ageng Bus'ono

Pungkasanipun dados dredah, andon yuda antawisipun Jati kaliyan Ngrejasa. Kyai Ageng Petung sinengkuyung KyaiAgeng Posong dalah Sydh Maulana Mahgribi. Wongsal wangsul Ki Ageng Buwono Keling kapupuh ing yuda, ngantos seda. Sumerep sddanipun ki Ageng Buwono Keling, wadyabala Rejasa sami suraksurakgumuruh.

Nanging mboten antawis dangu KiAgeng Buwono Keling saged wungu malih kaombyong pata wadya Jati ngadhepi wadyabalanipun Kyai Ageng Petung. Makaten, saben-saben kapupuh s6da, Ki Buwono Keling saged wungu malih, awit ginadhuhan aji Pancasona.

Punteg manahipun Kyai Ageng Petung, Kyai Ageng Posong dalah Syeh Maulana Mahgribi. KyaiAgeng Petung lajeng mesubrata, nyuwun pepadhanging Gusti amrih saged nyampurnakake Ki Ageng Buwono Keling. Kyai Ageng Petung angsal wangsit bilih Ki Ageng Buwono Keling saged sampurna sddanuipun karuna pusakanipun Syeh Maulana Mahgribi, Kyai Crubuk saha jasadipun kedah kapeteg kapisah ilining ldpdn.

Mudar semadinipun, ki Ageng Petung ngirid wadya bala lumarap dhateng Jati. Wadya Jati sampun samaptaingkdwuh. Perang campuh dumados malih, ngantos Ki Ageng Buwono Keling kapikut. Pirsa menawi titiwancinipun sampun dumugi pungkasing lelampahan, Ki Ageng Buwono Keling dhawuh dhateng putranipun Ki Ageng Durbdngkara dalah wayahipun Jatikumelar, supados ngunduri pa1.udan.

Ki Ageng Buwono Keling kapupuh ing rana, katigas jangganipun, badan (gembung ) kapeteg Jati, mustaka kapeteg irg Nglaos ingkang kapisahaken ilining lepen Kebonagung. Ddnten panggenan ngrukti \\-onten ing Sampang, erahipun ugi kapeteg kados satatanipunj asat.

Saddrgipun j asad kausung badhe kakubur, wonten suwanten tanpa rupi, ngemutaken dhateng Kyai Ageng Petung.

"Kyai Ageng Petung, ingsung wis narima marang pepesthind Hyang Widi, ydn titmangsu iki uku kudu sowan ing ngayunanE. Nanging aja mbokganggu anak putuku nganti turun kuping papat, kareben nerusakd keyakinand, mbesuk titimungsane turunku kaping lima bakal ngetutake prdntah piwulangmu, lan mbesuk turunku kang kaping rolas bakal nyekel lan nguwasani tlatahWengker Kidul."

Punika suwantenipun Ki Ageng Buwono Keling ingkang makayang. Sadaya piwelinguipun Ki Ageng Buwono Keling makaten wau kaleksanan sadstu. Inggih punika lajer, utawi turunipun KiAgeng Buwono Keling ingkang kapireng wau kados kacetha i.rg turasipun ing ngandhap punika.

1. KiAgengBuwonoKeling(Buda)

2. KiAgengDurbengkara(Buda)

3. KiAgengJatikumelar(Buda)

6. KyaiAgengMedole(Islam) 7 . Puring Bayirakas (Islam) 8. Samudin(Islam) 9. Gabarudin(Islam)\ 10. Rajudin(Islam) 11. Jayanudin'(Islam) 12. Jayaniman(Islam)

4. KiAgeng Sambikumelar(Buda)

5. KyaiAgengPuringtoya(Islam)

Inggih Jayaniman punika ingkang kasebat dados panguwaos ing Wengker Kidul. ingkang sampun gantos nami Pacitan. Jayaniman dados Bupati Pacitan ingkang kaping 5 kanthi asma Mas Tumenggung Djogokaryo I inggih Kanjeng Jimat.

Pusaranipun Ki Ageng Buwono Keling ing Jati saha ing Nglaos pinangka leluhur ingkang dados cikal bakalipun tlatah Pacitan, ngantos sakpunika dipun pepundhi saha dados papan pasujarahan, mliginipun ingkang wonten Jati, keleres kelangkungan magi JLS (Jalan

Lingkar Selatan) ingkang nyambung Pacitan - Trenggalek. Pusaanipun Ki Ageng Buwono Keling medal pundhungipun, kala rumiyin ngatos setunggal meter langkung, sakpunikia langkung andhap. Makam Ki Ageng buwana Keling minangka salah setunggalipun papan wisatareligi.

Ingkang ngiyataken Ki Ageng Buwono Keling pinangka panguwaos ing tlatah mriku (Wengker Kidul), natos pinaggihaken prasasti Jawi Kino, ingkang ungelipun makaten

JA PURA PURAKSARA E RE S THA B H U WANA KE L I N G A B H I YA NA YU I,I/A NA S I D D H I M S AMA GA NAYA B H I J NA TA B H A M I N I G VA Z A H RAT NA KARA P RAMA NA A{ T U.

Artosipun : Ramiyin wonten pendltekar nami Buwono Keling ingkang sampun manggih kasumpurnan ngelmunipun kebatosan saha kunuragan. Pinangka guru kawicaksanan ingkang dados cikul bakalipun tlatah mriku

Namung kemawon mboten kasebataken prasasti punika kapanggihaken wonten pundi lan sak punika wonten pundi dunungipun. Punika namung kula tedhak saking sawatawis seratan ingkang nyebataken wontenipun prasasti ingkang sesambetan kaliyan Ki Ageng Buwono Keling pepundhen bumi Wengker Kidul. Nuwun. ( J.EX.Hoey)

Pusaranipun Ki Ageng Buu-ono Keling linuruban ntot'i

MONT]MEN JAYANDART] SIDOARJO

orlurren Jayandaru rrcnika salah sattrn_ugaline ikon kr"rtha Sidoarjo. \{onumen rncnika man_q_gcr-r \\/ontcn ,r .\lLrn-alun Sidoa{o. Narri Jayandaru _- - -,.ilrah i artos inggi h rrenika y' u hr t r kaj c4t.rr rt t t. i-.:..'nnrah kabupaten Sidoar-jo ka_{ungan -.:,-.=.i.'i.11{-0.lel1Q supados Sidoarjo n_ugayuh '.. =:-r keiaraatr \\ontcn ing rnangsa ngajcng. '..:::-. :lu'nika dipunpcndhct sakin-u car.iyos - , ,-. .ItSalt. sakin_e tl it Jatitvascsa ingkang -,-. ,,:t: sekar Deu'andaru. Sckar Dcwandaru

sagcd dipun wasrani kanthi simbol ganda arumin-e jati dhiri. Sekar Dewandaru mcnika sckar in-ukan-t langka san_eet lan rckaos ang-genipun dipunpanggihi. Kejarvi r.nekaten sekar menika gandanipult arunt sangct, ugantos sagcd dipunarnbet kanthi jarak ingkang rebih. Wit Jatiwasesa sa_r{cd gadhahi woh Jayandaru. Woh menika asalipun sakin-q ken-rbang. prantila rvoh in_ekan-e badlie dipunpethik mcnika n,oh Jayandaru. Jayandaru menika sagerJ dipunsebat kaliyan keiul'uatt.

( gtn.l rmq)'e:u1-e-rey e33ue1 LrreurJeq u?tu€] rue,(rpesundrp uBI oqazed un8uequndrp undutes'e3;e,trn1e>1 ue,(t1e1 retups Bueres e33ue1 de>18ueI r8n oireoptg unlp-unlV'oireoprg lelereKsutu e,{epas e33ue1 e88uuq soBJ uelupninru po8es ellueur ruepuer(u1 eureu tSuuedundrp 3ue>13ur oLeopt5 unlE-unlV 3ul uoluo,t\ Suapueq uel Suern uerrnuorl 1qtuel qrpq SueieSuud rqeqpeSSu olreoprg rledng gl0z IoN 6e 1e33ue1 qpll InJIuS 'g rledng Suruep ua>lueuse:undtp elruoru unlB-unlV 3ul uotuo,^A Suapueq ue1 Suern uerunuol4J '-Ioleur gg 3un13ue18ue-rr>1 e{rueu nrepue,{e1 uelunuotu undrp88u1

'lndnre 1 ueIIBIUo ue]uo,t\ qr33ur mepuer(e1 ue[rnuotu 3ul ueuteuJo 8ur1u33un1es qulES e{Iueu EIlhl '1ndnrs1 rrtsnpur 3ul uotuo,tr qBqo 3ue13ur qeqtel o[opls 3ur ueluo,tt N)l ln 'nryI^trn n4u1ed ered undrqpqle{ IqILIB>1 }e{ere,(seLl DltluDLttp ua>le.reqrueB ]sqosE{ n.repue,(e1 ueurnuol4l 'N)I^ln uqlnl sopEp 3ue13ur o[-reoprg uolednqu;1 3ur1us reseLlpeqpe !3n BIIuoLtt ruepuer(e1 uo[unuotu un8uequl undrueSSuy 'rnr.urJ B,r\e[ 3ul uo]LIo,tr quqte{ 3ur1ed 3uu13ur Suapueq ue1 8ue;n pseSued 3uo1o8e1

ofteoprg'e;eSouecueur t8nlunp ndssla-undrp undures Blrueu ofteoprg lese 4ndrue)t Inpord '4ndn-re1 ue4ulrse8u 3ue43ur ualudnqzl sopep undrseues Bqln{ uBI LleJoBp leuelundrp undues oftuoprg pqtn) 'ofteoptg Eqlnl uolr sopep ualeeurEundrp rmeueut qnqurn lundtrtes Blrueur Snapuuq uPI Suern e)re Suequrel

'o ireopr g eqin{ Suuquel e33ue1 leuelundrp undues 3ue>13ur 'Suepueq ue1 3ue;n ureln BJoJ ue,(r1e1 solue8undrp uul re>lSuoqundrp u>yuaru uo[Inuo[I'leluruXseur e33ue>1 tueJluel uta,(e uaqpe 3ue>1 upu€qe{ uelepnlnru lr{lue1 eqes Isuelelol r8elu I{IJLre e>lruoru elruuJd 'oheoprg EqIn>I 8ut ueSSueu Jeluo,tte{ undrues 3ue13ur ueluesad 4opuod -4opuod qeqlu{ 'rrlu€s BqtnI IWue) }nqese{ undurus oireoprg uelednqe; 'uIBISI tue8e uerele Lre,{r1e1 qnqruni uetoq deSSueundrp ne,tt plel pooJ pnln,Lre 3ue13ur uerrtnuotu 'rsES ueSunlr sr,l.releA\lps n8uep Suercq 'uer(e1au u€l tuel ec:e pnln,ttu e8ues undrqecec 3uu13ur eurndtttes esBunueru BOe-I 3ur1es undrlnlueq BIrucw uaunuolN 'r"re,(e1au UBI ruel rures r{Bqtel 3ue13ur olreopr5 1e>1e:u,(suu SuescB ueuBqBI ue>1e:eque33u e)Iuout n;upuur(e1 ua(.rtnuoru'undtueltrrrtl6

1-s.t?lgg_al setunggal Maret 201g Kepala Balai Bahasa Jawa Tmur ingkang ,u-pu, purna tugas, Bapak Amir Mahmud ngresmiaken Balai Baca ing tingkat rukun :angga (RT) wonten Perum Gading Fajar, Siri alanpani, Buduran, Sidoarjo kanthl tema ., Den_san Membaca Kita Bisa Melihat Dunia,,. Balai Baca menika dipunbangun dening warga RT l4lRW 05, ingkang dipunsponsori :n ambakipun Bapak Amir. Masyarakat -.aklenika sampun milai sadar dene babagan -i,erasi (maos-nulis) pentrng sanget amirgi .:-sed ningkataken wawasan, kepinteran, --r.'ati vitas. lan inovasi manungsa.

:r-:er perse-qi lan rak kangge buku ukuran 3x3 r:-.-'rer persegi. Wiwitanipun ide Balai Baca

PERESMIAN BALAI BACA

menika saking obrolan ing andhapipLrn .-, . nangka, nanging ide menika teras dipunsalt_: _-. antusias kaliyan kanca-kanc a RT 24. \arlu:: itungan jam mawon, pengukuran lokasr kanl:_. fasum lan penggalian calon tiang dipun.,. i,-] .- tanpa ngrantos tukang watu. Wonien r,\;:.,j ingkang ny,umbang wesi, semen. bata. r".-_ kanthi ikhlas.

Saklajengipun pak Amir nsarurri,_r_ bilih Balai Baca menika mugiya ,u-n.-d ka:r:=_ :aran3L menghijrahkan pikiran lan manah-p..l lare. Pikiran lare meniki saksampunipun rr,r _. buku saged langkung lantip, kreatif. lan rn..,, :.- - Manahipun lare saged langkung lokus ,:l tenang sahingga lare saged gadah cir;_..., ingkang logis. Mila mekateir, buku_1..:_. waosan ingkang kita cepakkaken kedah 'ou.--- buku ingkang bermutu sarta nunrun tr,.- : pemikiran lare menika.

"Sakmenika sampun wonten buku cariyos lare kirang langkung 150 judul saking sumbangan Balai Bahasa Jawa Timur, ugi wonten majalah-majalah sumbangan saking para warga RT 24. pengurus perpustakaan sampun kabentuk, lan penguru meniku taksih siswa sekolah dasar. Kita kapurih pados sumbangan buku utawi tumbas supados materi waosan kangge lare langkung kathah lan vzriatif. Bangunan menika dipunparingi nami "Balai Baca" supados talingan lare wiwit alit sampun paharn lan mangertos kaliyan istilah 'lbaca" lengkap sakbukunipun. Kedahipun nami Balai RT, Balai RW, Balai Desa menika saged dipungantos dados Balai Baca,,, ngendikanipun BapakAmirMahmud.

Sakjatosipun Balai Baca menika mbantu mujudaken program pemerintah. Negara kita sakmenika saweg gencar ningkatakJn minat maca-nulis masyarakat kanthi program literasi (baca-tulis) utawi Gerakan Literasi Nasional (GLN) Kabupaten Sidoarjo sampun wonten Peraturan Bupati Nomor lO4 Tahun 2016

babagan Pedoman pelaksanaan Literasi. Suka citanipun gerakan menika dipunsambut sae deling masyarakat milai tingkatrukun tetangga (RT). Badan Pengembangan dan pembinian Bahasa, Kemendikbud sampun dados ketua GLN. Mila makaten sampun wajar menawi Balai Bahasa Jawa Timur, Kemendikbud sarana kepala Balai ingkang sampun purna nggerakaken minat maca-nulis ing lingkungan lan sekitaripun.

Kaleresan kaliyan bab menika, Balai Bahasa Jawa Timur wajib ngawal lan teras nggerakaken GLN supados program maca-nulis dipunlajengaken dening sedaya lapisan masyarakat, khususipun ing Jawa Timur milai tingkat RT ngantosi tingkat provinsi. Sedaya pambudi ing saklajengipun saged nuwuhaken generasi emas ingkang lantip, kreatif, inovatif. santun, lan kompetitif ing tingkat nasional, regional, lan intemasional. Waiana, menika ingkang dados makna tema peresmian Balai Baca "Dengan Membaca Kiia Bisa Melihat Dunia".

Amir Mahmud

JURUMARTANI, PANANGSANG (2) (Serat Baba J Tanah Jawi) \ .

Jipang marur alon. ..Ukumanipun ^,_^,^t?-u plneJahan. sarehning kulo dereng sumerep. sinten ingkang gadhah lampah mut ut", p-rritui,..

Arya Panansang sareng -i..ng dhawuhipun Sunan Kudus lajeng sagah ladh" u-rn";ufri Sunan Prar.vata, nunten angutus abdinipun "koiin"*or, anama Rangkud, andikakqken nyidra Sunan Prarvata. Rangkud inggih Iajeig mangkat. awata, inggih sampun em. Sunan prawata pinuju ng garwa, sareng ningali Sunan prawata pitakin, *rusanipunAryapanansanr,lXl-,*f,#:Hf .;f,X,! .ainpevan."

Sunan prawata ngandika, .,Iya, ing sakarepmu, i.rngln_s ngamungna aku lhewe kang kokpat eni, aja -;,:silok-ilokafte marang wong liyane. Rangkud :-eng nyuduk ing sarosanipin. Sunan prawata _''.tenipun butul tents ing_gigir, rr"rr, .yu;uriprn -r_rr3r1g garu)ct. Sunan-priwita rur.rg ningali I narik dhuwung dhatengRangkud. bang kacang ing eng pejah. Sunan n inggih sampun seda.

\lilanipun Arya .#;:'J:'"r'r0."'; aken :: -.: rr=..,. ng utusaniPun Sunan -t:

\a.-arir os Sunan prawata wau kagungan ::_,-rrii' esrri. anama Ratu Kalinyamat. punika ::r:1. :ne_eenipun boten narimah menggah ing : --i-.l.rn. in_ukang raka, lajeng mangkat"ihaten! :--: : kaliran _garwanipun, sumedya-nyuwun adil

ing Sunan Kudus. Inggih sampun kepanggih sarta nyuwun adil.

Wangsulanipun Sunan Kudus, ,.Kakangmu iku wrs utang pati marang Arya panan sang. santengko dadi s umu rup nyaur bae.,,

"...^ITr,Kalinyamat mireng wangsulanipun Junan Kudus makaten punika, ,ung.t sakit ing manahip.un. Lajeng murgkut mantuk] wonten ing ltargi dipunbegal utusanipun Arya pinansang. Gar"wanipun Ratu Kalinyainat dipunr.drl. Rur, Kalinyamat sakalangkung m"melus, .utuU rn"r,u, Keseoan raka, nunten kesedan garwa, dados sanget anggerupun prihatos. lajeng martapa awewuda wonten ing Redi Danaraja.Ingturg minangka tapih, remanipunkaore.r.at.tKalinlamaiaprar";;,;;;;; purun Arya ffiil',T"::"To?,;,t1i, sinten Ratu amejahi Arya Jipang, gegadhahanipunkasukao^;?:r\:?^.lansabarang

M.A. Sudi yatmana, n.a. @mnnet<a)

Katrangan tegesing te l. ngalap do gur.tr : mbung:

mendhet kalih guru,

ngrangkep guru 2. kajineman pulisi sandi. pulisi kapetengan

andikakaken nyidrra kadhawuhan mejahi

asesendhen alelendhehan

gigir geger garwq semah dhuwung keris kabeser : kabeler kembang kacang peranganing keris sinengkalan dipunsukani tandha taun Jumungahan Jumuwahan, sembahyang Jemuwah 14. samengko saiki dados, kangge 18. apraseea aprajanji 19. apunagi aprajanji 20. ngawula ngabdi,ngenger

angilok-ilokake angatut-ngatutake

butul bolong, tekan,jebul

15. sumurup dipunganggep, minangka 16. minangka

17. kaore kawudhar

PACOBAN

dening : Ibune Dhenok

5y l?qijudheg, dhadha iki rasane kaya jebol-jebola mikirake nasib kang i-agr dak sandhang. Mas Bimo U8;"f.-, . kepeksa mlebu tah-anan ^i;-;; ;l'd; mandhore kans k.ahananan. ,ui?i durung karuan. Embuh "-utl upu u*-*, .ir"ah sakit kana. .perkarane sing jelas''rd -;;; ngerti, bojoku ora njirag'. alebu wong kang sabaa |kg g1du Apa mane! ix.Txxlrr.ff T,llJ: diajeni kaya mandhor Kafta. fuf.rif, unu apa ta mas Bimo kelangan Yar_r,to, tangga lan uga andhor anyar siji ki rada sms ngsenah, dhewek. Tr"r'Uf, iJ;::'iHl; Bimo. Ananging apa _ lah lan bener. ,r=ng krd, lebu bui, gara_garu kerangannyawa! korbane meh wae

ngu aku mlebu kantor apan ing j alan pro_toko1 ntng u.anita mudha semanak.

*Mangga bu pinarak, ngersakaken menapa?" takone karo -.r... ik, urlri ambegan, bingung anggonku miwiti.

"Menapa saged pinanggih pak Hermansyah?" takonkr seret. c (

arepku mandeng aku dak goleki dudu wons aku wis nekad aku kudi

isih al anjl?" takone bab_bab lii. Kang D

, Aku.gedheg alon, rumangsa ora nare an; cecala sakdurunge. Kanth i alus lan u iiar r IT11 u11-iru ngarepku njlentrehake k;;;.,: Kuoune ketemu pak Hermansyah. Uga' l_. jadwale, kanggo ketemu dheweke. Aku :- ngarepe rasane kaya wong goblok kans c,.. ngerti apa-apa. Edan ,;;._.--;t;;;: i._ mangkel tenan rasane. Embuh ,unnlJ l.lsapa. u'on_s ki nek mlarat ketemu kanci \\ ac -i. .. va angel. Hermansvah iku kancaku ri is it S_\L ^. sakjane ] a ora pLnrer. nanqrng nasit e :: . \\on_q tu\\ane lumaran:ugrh. lan ra p3t1.;._._ kilurrnat \ en saiki ,ihe.^ Jk: ,1.J,- " :;= ;_.:,.

ki yawispantes.

entreng jumangkah r cekli iku menyang ilap mandheg, persii

A .ikat sumingkir, karo mbatin: ., *.ae kok lek mlarat arep mlaku dupeh ap *.*"::il:o[.*,#J: kaya sing ngadeg neng ngarep ratan ki ra nduwe nYawawae.

"Laras,....Laras,.....awakmu bener Laras kan?,, suwara i kupingku. Lon_lonan .\\ on_e lanang bregas ten_ekap ngadeg ora ad r,\ anr maspadakake ka rahananku dhewe. :inganggoku kang lak anggo, adoh b tranthengkang saiki

"Iki Laras kan? piye kabarmu? Mosok ,.1: karo aku?,, kandhane sepisan;ffi .

_-_-^_*O,y lagi wani ndengengek, apa bener iki . r,r illdt.l . NanCaKU WIW ::trane pak _: - *r-\iltDIOI1$. '- .-rI3 Sing d :^:]iLrre. Senajan rupane sa ,...1ih adoh, nanging suwarane aku orapangling. -:rnansyah saiki. katon luwih ngjurtt "rr[, r- -::as lan saka netrane katon keba'k'wibawa. -.:ih ban_qet karo H..-urryutr*-io tahun , --.].-tlgkur kang ngloyet, rambute u.urg_ururg ':. --,acamata minuse marahi bocah wadon aras_ :. i_.-r nglirik dheweke. Aku isih Uonto nalika - :'.., r.ke mesem karo. ngulungake tun[ur". lng :, r... ana perang antarane iru .rrEtan lan = ::3rep-arep kang kaya_kayakaton siya cetha _. r:rg n_earepku. pengarep_a..p. *org uro. . : _=--,\ is tanpa daya!

Hermansyah ngajak aku mlebu kantore , : .:-isemanak. pegawaine stng ayu_ayu katon

ngene. Tangkepe bi ... Gusti Allah panc pantes wong apik kay papan sarta nduw Senajan nalika sekola

Sawise kabar kinabaran sakperlune, lan ngobrol bab kanca_kanca biyen, aneirlte takon.

"Awakmu saiki kuliah kae trus ilang or sida rabi karo Bimo?,, ngrasakake aku sing , kecipuhan. Tibake Hermansyah ora ngerti critaku.biyen, apa na nbong ethok_etnok ora ngerti. Ach,. . . aku uga kelinga'n y., tiy"" ngono ll:::':ll.[irc mambu,ii Lu.o uLJ. Nanging aKu ya mesthi wae milih mas Bimo. fu if-l ngganrheng. modhis lan ya f r*il, piri";;*; :ll.g,prliT p.enring kesanne Iuwih giul, istilatr sarkrne. Beda karo. Hermansyah sing kuru ngloy:1, masiya kulite ..rlt ,urginf ora pati menarik.

Aku manthuk nggiyani, karo mesem ampang.

"Anakku siji Her lanang,, kandhaku njangkepi.

"Kalah no karo aku, anakku telu Ras, wadone siii rasil.,, kandhane t u.o--rgguy, banter.

"Piye, kabare Bimo, rak sehat_sehatta?,, pitakone entheng.

. Aku unjal ambegan dhadhaku rasane tambah seseg. Hermanslyaf, ,Vr*"rg tajem, ua{e< cgrkak }stD$,

mungkin katon banget owah_ owahanku.

"Hemh,...jare bocah_bocah awakmu 3au m11ta; nggoleki aku, apa sing bisa tak bantu ?" kandhane Hermansyah laro isih .Ya ging saya kondisine gak tepak ..J;::;;* -T;lf"#" l:l kepenak. Awak yer lagi upi oru kok kaya ngene. Bareng wis ketemu aku malah bingung, kudupiye.

,,Her, maaf nek tekaku ora mbok , karepke, " kandhaku mbukane rembug.

"Ora...ora... aja ngomong ngono....,,, kandhane lirih, munggel olehku o-"orgl

"Kandhaa sapa ngerti aku bisa mbantu,,, kandhane maneh, sikepe tetep ramah lan sumanak. Kaya-kaya menehi kesempatan kanggoku kanggo nglairake apa sing dadi uneg_ p.gq. Aku banjur crita. Senajanladhang fa karo mbrebes mili.

Aku akhire kanthi lancar bisa nyritakake lelakonku. Mari kru lenger-lenger lan bol Ora usah dikandhaake kepriyea wae kondhisine salah. Soale korbane jelas ana lan ya bener-bener dheweke 'melakukan tindak pidana' kang uga diakoni karo mas Bimo. Nangingperkaraie aia, nek wis ngene khan ora penting, paling_paiing mung kepriye

ngurangi ukuman yen bebas jelas ora mungkin.

"Ras,...awakmu kira_kira rak ya wis Pi:u. -!.uyangne apa sing bakal kedadean, "kandhane Hermansyah ngiti_ati.

Aku manthuk angles.

"Neng ngendi dheweke ditahan?,, pitakonemaneh.

"Polsek cedhake papane nyambut,uau,e. " kandhaku al on .

"Oke, saiki awakmu mulih dhisik, ayo dak terke," kandhane lirih tanpa ngenteni pasetuj onku dheweke ngadeg.

Neng dalan aku meneng wae. bingung _ apa kang kudu dak omongke. Hermansyah dhewe yaotatakon apa-apangenani aku. Kaya_ kayawong loro keli ing angen_angene dhewe.

"Leren kene dhisik,,, kandhane Hermansyah alus, nanging cukup ngagetake ggokake mobile ing rumangsaku wiwit akku sekolah SMp aku Trrg krungu critane thok. Hermansyah langsung pesen panganan tanpa ngenteni pilihanku. Aku dhewe kaya_kaya ora duu,e pilihan, apa nikmate mangan enak yen in-e ngomah anakku lanang mulih sekolah iki -"19k9 mufg ngadhep sega karo sambel kecap. nye,l! Apa bisa aku ngraiakke mangan kanthi enak, lan jenjem, yen bojoku ngadhelpi prakara kang ora sepele.

"Ayo Ras. .. ayampanggange didhahar gak enak nek adhem,,,kandhaie Iiermansr.ah karo nyruput es rumputlaut.

Aku mung manthuk karo imbuh sesa. . bayangane_ Yrj-urg, anakku lanan g kum f eU at ii_s ngarepku_. Ngulu sega rasane serei. Jus jeruk dal: sruput sithik kanggo ngendhoni pangrasaku.

"Anakmu umur pira Ras?,, pitakon; Hermansyah ngagetake ukr, kaya_kaya nser:- apa sing dakpikirke.

"Limalas taun. Saiki kelas loro S\Ip.. kandhaku nyoba sareh.

"Wahhh wis gedhe no? Kok ora tamt,.: Ras?" kandhane mesem.

Aku mung ndhingkluk karo njas a:.. Wong siji wae bingun_e Her. khan sine ker. pung mas Bimo.... tur maneh ).a mung ieke.= kasar gek pen_ehas i lane pira ? ",sur.rrk,;ti"i-, sekolahan," kandhane karo njupuk gelas ing ngarepe dientekke.

"Nanging kan panggah pinteran awakmu Her," kandhaku karo mungkasi anggonku mangan. Hermansyah dhewe sajake rvis rampung kawitmau.

Hermansyah ngenggokake sedhane ing plataran omah tuwa kang kahanane isih kaya l6 tahun kepungkur nalika kanca-kancaku dolan kalebu Hemansyah iki. Ibuku katon ing emper nalika Hermansyah nyedhaki panjenengane, uga anakku lanang sing isih nganggo seragam sekolah.

"Le,...iki kancane ibu biyen, asmane Pak Hermansyah. Kene salim dhisik," kandhaku ngenalke. Anakku mara salaman. Hermansyah :-ge1us-elus pundhake karo ngelungke :,rnskusan kang mau dicangking. Aku ..:mitenggengen. Ora ngira yen tas isi dhos mau =rep dirvenehne anakku.

Apa dheweke krasa sing dakpikirake ya, ': embuhlAku enggal-enggal ngipatake angen- -:renku lan ngacarani lungguh. Hermansyah -. :k alus kanthi pawadan isih akeh kang kudu - ,r ahi lan ngelingake mengko udakara jam 4 : - .: dheu-eke ngejak tilik Mas Bimo.

Sarvise Hermansyah mungkur, anakku --:-lge mlebu omah karo nggawa wungkusan _: ntero tas kresek kang diulungke -'-'.--raflS\'0h mau. Simbahe wedok ngetutke '.:.: lrburi. Rampung ganti klambi lan wisuh -',. lelen_e ibuku karo anakku wis themel- - - r-eL mangan ayam panggang sajak --,-::lenake. Aku nelangsa banget. Rasane, .:: -':. cile iki, ya lagi saiki aku nyawang anakku -': ,::n kanthi ndhemenake.

\ku lan Hermansyah jumangkah mlebu - - r ::,tran Polsek kang ora sepiraa amba. Saka . ,--:g krangkeng katon wong lanang kang -:, . :srani ungak-ungak Atiku angluh. Aku ---:::kah nyedhak krangkeng dene - r - ::t>\'ah ngener papane panjagan. Tangisku . , . :r:sik. Sapa sing tega ndeleng bojo kanthi

kahanan kaya ngono.

Patemon antaraning Mas Bimo lan Hermansyah katon amem. Mas Bimo ketara down banget. Senajan Hermansyah ora lerenleren anggone mbombong. Dak akoni Hermansyah apik banget. Senajan bojoku wong tahanan lan biyen ora sepiraa cedhak, ngonowa tangkepe tetep ndemuluri. Apa merga kalungguhane sing lagi "diatas angin" njur dheweke enjoy wae. Embuh ahhh. . .

Montor sedhan abang tleser-tleser ninggalake Polsek ing pinggir kutha iku. Aku nyawang ngarep tumlawung adoh. Apa maneh yen ngelingi kahanane mbojoku. Atiku tambah nelangsa. Hermansyah meneng wae, kaya-kaya melu katut ing uleging pangangenku. Aku lagi sadhar nalika montor mandheg ing sawijining rumah makan kang tumata peni, ora jembar nanging asri. Aku kaya kebo dituntun, nalika Hermansyah nggandheng tanganku. Aku mung manutwae.

"Awakmu kena susah Ras, nanging aja kedlarung-dlarung," kandhane Hermansyah alus lan krasa cedhak banget.

Aku kaget, ruda njingkat. Tanganku digegem kenceng. Aku isih durung sadhar, kudu kepriye ngadhepi sikepe Hermansyah. Panyawangku muter ndeleng kahanane rumah makan kang tinata peni. Lan lagi sadar yen palungguhan ing kene ditata artistik banget lan nuwuhake suasana kang romantis. Geneya aku dijak rene, apa bener karepe mung nyenengnyenengake atiku. Kepriye yen bojone cemburu, dumadakan aku ngrasa miris, wedi lan bingung kang tanpa upama.

Pesenane panganan teka. Hermansyah rada ngadoh lungguhe. Aku unjal ambegan lega. Nanging durung kober aku mingset dheweke wis mbalik mepetake lungguhe ing sandhingku.

"Awakmu ki ayu 1o Ras, mbok dandan cik ben ketok seger. Aja suntrut ngono." kandhane katon asih, karo ngrangkulake tangane ing sendenan kursi.

6G+4 cgrkak >sE'E\y

Dhuh,...rnrindhing rasane. Kelingan bojoku nang tahanan, kelingan anakku. uga kelingan biyen Hermansyah kang nduweni rasa seneng marang aku, ah apa aku sing GR.

"Pikiren Ras, ora adil yen awakmu uga kudu melu menderita, merga kahanane bojomu" kandhane Herman alus.

"Apa karepmu Her," ucapku ngati-ati, aku isih sadharnasibe bojoku. Tanganku dicekel Hermansyah diremet alus, nanging kanthi ati-ati akungeculke.

Aku wol1g loro meneng-menengan, Hermansyah ngentekake ombene. Chinese food ing ngarepku mung kalong separo. Mlebu gorokan kang rasane saya krasa seret. Semono uga juice apokat sing dipesenake Hermansyah. Nalika arep pesen cap jay aku nulak kanthi alasan sing mau isih ana. Kluntrung-klunrtung wong loro mlebu mobil, ninggalake restoran iku. Langit katon saya peteng. Kaya pengareparepku. Dhuh. .. apa kabebasane Mas Bimo kudu dak tuku nganggo ajining diriku? Abot banget pitukone?! Aku bingung, kudu kepriye. Panyawange Hermansyah kang mesra lan kadhang nakal, apa aku cukup kuat iman ngadhepi sakabehe?

"Sorry aja dipikir banget-banget sing mau," kandhane Hermansyah a1on.

"Aku mung gak kepingin awakmu kedlarung-darung susah. Yeach,.... realistislah kanggo anakmu, awakmu lan uga kanggo Bimo," bacute kaya tanpa sanggan.

Aku manthuk mlakune montor saya laju. Wong loro mung meneng-menengan, aku uga bingung. Kanggo mas Bimo aku kudu nyepakake apa? Kanggo urip saben dina wae pas-pasan. Trus tak nggo mbayar pengacara apa? Realistis,....apa sing dikarepake Hermansyah kanthi tembung realistis !?

Sadalan-dalan nganti plataran omahku, aku lan Hermansyah mung meneng. Akeh kang kudu dak pikirake, nasibe mas Bimo, anakku. Trus piye sak teruse nasibku sak suwene mas

Bimo nang ing penjara mengkone. Aku kang ora cekel gawe, kandha-kandhane Hermansyah sing kebek teges, nggembuleng ngebaki pikirku. Abot temen nasibku. Apa iya kanggo nylametake bojo, aku kudu ngurbanke awakku? Trus apa aku cukup kuwat ngadhepi dina-dina mburi tanpa pengasilan sing cukup. Lan apa atiku cukup tatag kanggo ngadhepi panggodhane Hermansyah. Aku gedheg-gedheg miris. Dhuh Gusti, kawula ny.uwun kekiyatan !

Wengi iki aku ora bisa turu. Ora ngerti apa kang kudu dak lakoni. Kanthi pasrah lan ati kang rada semplah aku njupuk banyu wudhu. Jam rolas wis kliwat, mataku blas ora krasa ngantuk. Tangisku dak suntak ing ngarsaning Gusti. Ora ana kang bisa tak tangisi kajaba Panjenengane. Kabeh dosa lan salahku gumawang cetha. Kabeh dak suntak tapis.

Sawise aring lan ngrasa lerem ana saplethik tekad, kang dak regem. Kanthi cara apa wae aku kudu miwiti uripku dhewe. Kanggo aku, anakku, ugamas Bimo. Akunyambutgau,el Apa wae pokok halal. Masalah mas Bimo dak pikir karo mlaku. Apa wae bakal tak tempuh angger ora sasar. Aku uga wis nduwe tekad kudr-r piye marang Herman.

Kaya ora kanthen dak ungak jam ing tembok omah. Setengah telu. Alon - alon tak lukar rukuh lan dak lempit sajadahku. Aku ngglethak ngeremake mripat kang mara-mara krasa ngantuk.

Jeneng sesinglor: Ibune dhenok Jeneng asli: Wiwik indrir ati d/a Perum Puri Permata blokJ-22SEMBL\G TULUNGACU\G Anggota Sanggar Trin ida

Jr

KORBANIPUN KANTRE SNAN.

ENAWI sampun ngadhep komputer, sedaya sampun mboten wonten ingkang wantun ngganggu. Awit saking anggdnipun katungkul pendamelan rngkang sesambetan kaliyan perangkat komputer, sok ngantos kesupdn maem.

,ll, t'

"Mbok mangan dhisik, jaga awakd. Kae ngendikane pak mantri kesdhatan, telat :ran_qan sok njalari lara mag," ngendikanipun .:uipun.

Nanging ingkang dipun elikaken ;lrnpun mboten ngrdken babarpisan, ketungkul =rueenipun mencdti tuts komputer. Duka, .-:endikanipun ibuipun dipunmirengaken :r.napa mboten. Punapa malih adhikipun, :--.gser sumerep mbakipun sampun ngadhep ,.. rmpunter, mboten wantun babarpisan nyelak.

Dalah kanca-kancanipun ingkang raket .. _:sih sampun nyumerepi wewateganipun. ?..mila. menawi kancanipun wonten ingkang ::lten,q. kleresan piyambakipun ngadhep :- - irlputer, ibu utawi rayinipun ingkang : =rssihi langsung dipuncriyosi menawi nembe ..:.rk ngetik. Kancanipun ingkang mertamu :-- lsung nyuwun pamit, amargi saddrdngipun :::-pun dipuncriyosi wanti-wanti ampun ::;rtos nggangu, liripun manggihi, rikala :. . :nbakipun nembd ngetik.

Kados ingkang kedadosan ing dinten = =::ka. Winda kanca raketipun kepara kenging r :-.:.3-i[!flflfl sedhdrdk sinara wadi, ingkang :.. :-:un mdh kalih taunan mboten pinanggih, - -1:3n menika dugi. Kepengin nyuntak isining -=r:h kados nalika tasih reruntungan kala

"Kula nuwun," ucapipun ingkang -:: le dhateng.

" jawabipun Ucik, mbikak

konten. Sumerep ingkang nembd dhateng, Ucik njengkerutaken alisipun, pratandha bilih piyambakipun kesupdn.

"DhikUcik, nggih? Kesupdn? "

"Mbak Winda?' ingkang katebak naminipun mdsem.

" Oo, nggih mdh kesupdn. dangu mboten pinanggih. Mangga mlebet Mbak, pripun kabaripun,?" ucapipun Ucik nggandhdng astanipunWinda.

"Pangdstunipun, "

"Njenengan sampun dangu mboten tindakmriki, Mbak."

" Repot Dhik, Bapak Ibu tindak?

"Nika wonten wingking," ingkang dipun criyosi langsung dhateng dalem wingking dipuntutaken Ucik. Sasampunipun bage binagd kawilujengan, Winda kaliyan Ucik wangsul dhateng ruang tamu,.

"Mbak Dia wonten, Dhik Ucik?"

"Wonten, nika nernbe nggethu ngetik.,,

Winda sareng mireng bilih Diana ingkang badhd dipunpanggihi nembe ketungkul ngetik, manahipun rangu-rangu. Piyambakipun sampun ngertos wewateganipun mitra sinarawadinipun punika. Mboten kenging dipunganggu menawi nembd ngetik. Menika sampun katindakake wiwit kekalihipun taksih runtang-runtungrumiyin.

"Pripun nggih, Dhik. Mbak Dia purun kula panggihi mboten, nggih. "

"Mangga, dipunpanggihi kdmawon, sampun dangu mboten pinanggih, mosok mboten kapang," ucapipun Ucik .

Winda lajeng tumuju dhateng kamar kerjanipun Diana. Sumerep mitranipun nembd ketungkul anggdnipun ngetik, Winda gojaggajeg.

"Mbak Dia, nembd sibuk?,, semantanipunWinda.

Ingkang dipun undang mboten ngleg6wa, tetep anggdnipun ngetik. Nolih ragu-ragu, ka, menapa sadaya ruweting pikiranipun ,tfiilX?ffl nggdndhong sesanggan ingkang mboten dnthdng. Sesanggan ingkang angel pados kerampungan. Sesanggan ingkang nemb6 badhd kaudal ing ngajengipun mitra sinarawadi. Menggah sesanggan menapa ingkang kasandhang Winda, tiyang sepuhipun kemawaon ddrdng dipunaturi, nanging malah mitranipun ingkang sepisanan badh6 dipuncriyosi.

"Mbak Dia, nyuwun pangapunten nggih, menawi kula ngganggu. Kula kepengin curhat kados rumiyin. Sampun dangu kita mboten pinanggih, mdh kalih taun, sasampunipun kula pindhah saking mriki."

Mireng suwantenipun Winda kalawau, Diana rumaos kados natos tepang kaliyan suwanten punika. nanging wonten pundi, saha kala menapa? Suwanten ingkang dipunanggep ngganggu konsdntrasinipun. Ingkang wicanten criyos bilih mdh kalih taun mboten pinanggih. Ing manahipun Diana nliti, sinten mitranipun ingkang dangu mboten pinanggih. Sinten ingkang gadhah suwanten, menika. Sedaya pitakdn namung wonten ing manahipun, piyambakipun tanpa nolih. Drryipun taksih pencolotan ing ngginggilipun aksaraaksara keyboard, kala-kala tanganipun tengen nyandhakmose.

"Mbak Dia, kula ngertos menawi Mbak Dia pinuju ngetik mboten purun kaganggu. Kula ngertos lan tansah emut piwelingipun Mbak Dia rumiyin, bilih Mbak

Dia nemb6 ngetik sinten kemawon mboten angsal ngganggu. Wekal menika kula mbetahaken sanget pamanggihipun Mbak Dia. Nanging, menawi njenengan mboten purun lan tetep ngugemi paugeran panejenengan piyambak, kula badhd wangsul, namung kemawon ampun getun menawi mboten pinanggih kula malih."

Diana taksih ddrdng nanggapi, taksih manther anggdnipun ngetik. Nanging sejatosipun irg manah wonten campuh, antawisipun ngugemi kekaj eganipun piyambak, menapa nanggapi tamunipun, ingkang pancdn sampun dangu sanget mboten pinanggih. Punapa malih Winda nembe ngucap kados panggiri - giri, bilih piyambakipun mboten purun nampi dhatengipun, saged kelampahan mboten pinanggih malih. Saupami, Winda lajeng wangsul saddrdngipun piyambakipun manggihi, iba kuciwanipun. Manahipun wiwit kabikak, saupami piyambakipun mboten manggihi rak ateges kajawi ndamel kuciwa inggih kalebet dosa.

Diana kdndel anggdnipun ngetik, lajeng nolih arahipun suwanten. Sumerep Diana nyawang, Winda nubruk mitranipun wau kanthi paningal kekembeng luh.

"Mbak Dia, kula nyuwun pangapunten, ngganggu Mbak Dia. "

"Oh, Dhik Win, mboten Dhik Win. Sami kasugengan?" Diana ngulungaken astanipun aj ak salaman.

"Matur nuwun, Mbak Dia. Njenengan kersa kula panggihi,' Winda muwun kaliyan ngruketDiana.

"Mangga Dhik, matgga lenggah mrika. Kula inggih kapang kaliyan Dhik Winda. Leres meh kalih taun mboten kepanggih. "

Diana kaliyan Windha kekanthdn, tumuju ing kursi tamu.

"Pripun Bapak Ibu, adhik-adhik sami kasugengan, Dhik?" pitakdnipun Diana

\tGAc4 cgrkak NEp\y

ngabaraken.

"Inggih, pangestunipun, Mbak. Mbak Diana sehat nggih, katingal seger."

Tiyang kalih sami kabar-kinabaran. Diana migatosaken kawontenanipun Winda, ingkang katingal badanipoun kera, praupanipun kados nandhang pikiran ingkang awrat. Mila lal' eng kawedal wicantenipun Diana.

"Dhik Win kok katingal radi pucet, :unapa bibar sakit?"

Dipun takdni makaten, Winda r-\ a\\ ang Diana, lajeng nguket kaliyan muwun .;sensrukan. Anggdnipun muwun ngantos :r,ngseg-mlngseg.

"Dhik Win, Dhik Win, wonten menapa r-:'k iaj eng mular?"

"Mbak Dia,... Mbak Dia....."

"Sardh, Dhik, sejatosipun wonten - -rJPq.

''Mbak Dia,... Mbak.. ku... kula...." J,.:'Ja mboten saged nglajengaken ; :r:llenipun, namung ngelus padaranipun. l.-: n\awang Winda, kanthi rangu-rangu : " =:rbakipunngucap pitakdn

"Dhik Winda....mbobot?" ingkang -- : -:-.:keni namung manthuk

"Lharakanipun?"

"\ lbak Dia, ku... kula ddrdng nikah."

\lreng jawabanipun Winda, Diana : - -:-ak kaget, paningalipun manther f',;; -lg\\-inda.

" Lajeng...." pitakdnipun Diana tr,.Lr, -: i : ::iboten saged nglajengaken.

tanggung "\Ias. Mas Wahyu mboten ililr* I l

"Srnten niku Mas Wahyu?"

wulanan kapengker, kula pasrah. Criyosipun piyambakipun badh6 tanggel jawab, ning sakmenika mboten saget kula hubungi. "

"\Ias Wahyudiono, pacar kula. i,urr .e;unggal taun kula pacaran. Tigang --

Mireng nami Wahyudiono, Diana kaget. Ing batosipun Diana. mugi-mugi namung naminipun ingkang sami. Ewasemanten piyambakipun kepengin ngertos langkung kathah ngdngingi nami punika.

"Lah ngastanipum wonten pundi, Dhik?"

"Wonten kantor pajak, ing kitha M, Mbak."

"Pegawaipajak?"

"Inggih, Mbak. Sajakipun Mbak Dia kok sampunpirsa?"

"Dhik Win, gadhah potonipun?"

"Wonten Mbak," jawabipun kaliyan mbikak HP . Lajeng mbikak poto-potonipun ingkang sesarengan kaliyan Wahludiyono.

"Menika Mbak, tiyangipun," ucapipun Winda kaliyan mbikak potonipun Wahyu ingkang piyambakan. Lajeng mbikak poto sands ingkang sesarengan piyambakipun, kaliyanngucap:

"Menika poto sesarengan nalika dolan dhateng Sarangan."

Diana kaget nalika sumerep poto-poto wau. Mboten kldntu lan mboten tiyang sanes., bilih Wahyudiono wau pranyata inggih calon tunanganipunDiana.

"Dados Dhik Winda sesambetan kaliyan menika sampun dangu?"

"Sampun setunggal taun Mbak. Menapa Mbak Dia, tepang?"

Gantos Diana ingkang mboten saged gineman. Praupanipun dados mbrabak, ketingal anggdnipun bingung. Diana nggeget lambe, lajeng kawedal wicantenipun :

"Leres piyambakipun ingkang ngisi

€Gae4 egrkak FFBY

dhikWin."

"sadstu Mbak' Nembe Njenengan la mboten ngertos' kula kados wonten os MbakDia ingkang ak kemawon ddrng' kulabingung."

Mirena keteranganipun Winda' gantos Diana ingkang "g'u"fk"l kaliyan lajeng muwun.

"Mbak Dia, njenengan kok malah muwun. Kula *'iti badh6- nyur^un eguh p."iil."f, njenenuan malah kados tiyang bingung. Wonten ti""u'u Mbak? Menapa mbak Dia wonten tt'u*bttu ip"' kaiityan Mas WahYu?"

"Dhik Win'"' Dhik W'in'"'" suwantenipun Diana kados kandheg 1ng ;;;;;;;i.;f, angdl anggdnipun badh6 wicanten kangg6 njelasaken'

"PrimPun,Mbak?"

piYamb piyamb dangun kondur piyambakiPun wulan malih b nsinten babar Pisan t idos mekaten"'

TiYang kekalih tambah raket ngesok perihing anggdnipun "?u"gtt"tutt' manah, tetanglsan'

Dumadakan wonten mobil Avansa menawi dhateng lan s nglakson.

"Mbak Dia' menika rak mobilipun Mas Wahyu? "

menawi "Inggih, Dhik' Saben mriki parkir laj eng ngungelaken klakson'"

menika "Oo, inggih, leres Mbak' tiyangiPunmedal'"

Diana nYandhak astaniPun .Winda' kagdrdt medal *upug ingkang ne1-b^1,dhatene' laieng ngadeg *onln'nguling kori. tengah' iti*r.hg i#e dhateng iangsung mnlebet teras' ;B;i; migatosaken rngkang saml methukaken.

S areng Wahludiono ndengdngdk saiba g kagdtipun, in g-ngaj enqipul .t "'"p:l ]1*enen Winda kaliyan p'u"u,itunthi soroting piltigl nsendhem raos pangigit-igit' Wahy'tt nJegreg *"*1." ,rrahuk ' rt'it] mboten saget wicanten ilht"rd;k;dos kagembok' praupanipun dados pucet. ))

*Oiu'u "Bangsat""' ming gat" "' ingkang ndamel oambengokipun "t"g.irp"" w;hyu saha Winda' Semanten ug1' bapak ibuniPu kagdt mireng sami medai ;;fu^i'ffitpun Diana ddrdng ngantos dumugt panggenanan, tt;;; kasusui panjeritipuin Winda,

"Mbak Dia" " "Mbak Dia" "'"

Diana lemes,lajeng ambruk semaPut' Winda jerirjerit ftuf'yu"--"*un' Wahyrdiono Diana Pirsa PutriniPun sem ielih-jelih. kapireng tangga tempalih" laieng Sanr ika kawontenan dados gdgdr'

"#;;*dugdhateng'

J.F,X, Hoery (Cantrik) Ji.Diponegoro 59-B PuaT911 Bojonegoro 62161

1E4-{e4 cgrkak }sDA\y ,t ! t;, .4

>::11\\'L-ne liburan lan nginep ing -. -: simbahe. hma oleh pengalaman ' , : .: :'rkeh banget. ya, merga liburan ing

Pen g eile[rr ern AtngerFe,

Dening : Zuly Kristanto

\r@Ac< cgrkak NDA"y

kampunge simbahe iki kang ndadekake Irrna ngerti kepriye carane mancing yuy'u lan kena ngapa tanduran pring suwe ngono modote ing taun-taun awale. Saka pengalamane mancing yuyu, hma diajab dening simbahe supaya ora dadi bocah sugetan kaya dene yuyu.

"Ndhuk, mbesuk yen gedhe aja nganti sugetan utawa gampang nesu kaya ).uyu. Merga nesune wong kuwi akeh-akehe mbebayani tumrap sing ngawaki. Iki bisa dumadi jalaran wong nesu mesthi kelangan kawaspadane saengga cedhak cilakane. Becike mbesuk yen wis gedhe dadia kaya pring ya, nduk!" ngendikane mbahe hma ing sawijining wektu.

"Nggih, mbah. Nanging kados Pring niku pripun, mbah?" wangsulane Itma.

Simbahemeserl.

"Ngene, saiki melu simbah menyang tegalan dhisik. Mengko bakal simbah jelaske urip kaya pring iku kepriye I ."

Inna mung manthuk tandha sarujuk marang pangajake simbahe.

Kalane diajak menyang tegalane simbahe Irma kaget banget. Ing dina kuwi Irma ngerti ana tanduran pring wis dheweke tandur udakara rong taun kepungkur. Senajan anggene nandur wis udakara rong taun, nanging pring kasebut kaya ora modot-modot. Dhuwure bisa dikandhakake pancet wae. Ing kalane ngerli tanduran pringe ola modhot iku mau Itma tansah mikir ing njero ati, "Hla, iki pring sing tak tandur rong taun kepungkur ora modhot, kok malah simbah ngakon aku supaya dadi kaya dene pring. Gekpiye maksude simbah iki, ya? Mosok aku ora oleh tuwuh?" batine Itma.

Dening simbahe Itma ora oleh melu mlebu menyang papringan. Dheweke diutus ngenteni ing omah-omahan cilik sacedhake papringan. Sauntara menit sabanjure simbahe metu saka njero papringan karo nggawa bunge pring cacah loro. Bung cacahloro iku mau rencanane siji bakal dimasak mbahe wedok. Lan sing sijibakal diwenehke hmakanggo oleh-oleh

sedulure kang manggon ing kutha.

"Kung, kung. Lma pareng nyuwun pirsa?" takone hma.

"Oleh wae, nduk? Arep takon babagan apa?" wangsulane simbahe sinambi ganti takob.

"Anu kung. Irma badhe nyuwun pirsa maksude tuwuh kados pring menika kados pundi. Awit pring ingkang kula tandur nika, senajan umure sampun kalih taun. Nanging dhuwure mboten nambah-nambah. Menapa ingkang kakung ajab dados kados pring menika tegese tuwuh kanthi mboten wonten owahowahan?" takone Itma.

Mireng apa sing ditakonake putune iku mbahe Irma guyu kepingkel-pingke1. Piyambake ora ngira yen putune bakal nafsirake apa sing nate piyambake kandhake, kanthi tafsiran sing kaya mangkono. Weruh simbahe nggu).u, Irrna dadi tansaya bingung.

"Menapa ingkang lucu, Kung?"

"Ya, tafsiranrtu iku hlo ndhuk sing nggarai simbah ngguyu."

"Menawi tafsiran ingkang kados mekaten lepat. Lajeng kados pundi tegese tuwuh kados pring?"

"Ya cetha wae kliru, ndhuk. Merga sing simbah karepae ora kaya mangkono."

"Lajeng pripun ingkang leres, Kung?"

Sawise unjal ambegan rada landhung simbahe banjur njelasake menyang Irma ngenani maksud tuwuh kaya dene pring. Sadurunge njelasake luwih adoh simbahe ngendikan, "Ndhuk, bedane pring sing kae lan kae apa?" takone simbahe sinambi nudingake drijine menyang rerengkutan pring ing ngarepe.

"Ingkang setunggal dhuwur, setunggale malih cendhek, Kung," wangsulane Itma.

Simbahemanthuk.

"Awakmu ngerti apa ora ndhuk Yen sejatine bedane umur antarane pring sing t,,G+< csrkak >stp$,

dhuwur lan sing cendhek kae ora akeh?,,

"Mila ta', Kung? Lajenge kenging menapa saged benten?,,

Sakalakune pring sing kaya mangkene bisa dadi pepiling lan piwulang kanggone awake dhewe.,,

^-"Piwulang ingkang kados pundi, Kung?"

Irma manthukake sirahe tandha ngeftr marang pangandikane simbahe.

"Hla, iku ngerti wisan.,,

"Hehehehe. Niku wau namung kebeneran kok."

"Napamenika, kung?',

"Coba sawangen pring dhuwur sing

Irma godheg tandha ora ngerti.

"Pring sing mentelung kae mujudake carane pring ora ceklek kalane katiyup angin. Mentelunge pring rnujudake piwulang supaya awake dhewe tansah dadi pu*ongun ora gampang kuwi gam sing diadh

"Inggih, Kung.,,

Biodhata penulis

Zuly Kristanto

RT 02 RW 06 Ds. Mirigambar Kec. Sumbergempol Kab. Tulungagung

085707088247

€@qc< gfguritan >sED$,

PEPELING

( J.EX. Hoery )

Rasa kapang kesangsarrg ing pang gapuk Nglacak playund pangangen ngetut angin sumribit Saupama ing kana kembang asar mekar Langit sumamburat ru-abas awang awang Nguyak rasa kang ambyar sumebar Gilar-gilar.

Mripat kucem owah ing sadhengah wektu Sikil kadhung jimpd jumangkah wegah Marga pangrasa cengkah karo krenteging ati Papan iki wis ora ngangeni mandh Ternlawung ing dhadha pragal kapunggel Ngregel

Kedhut mripat sasmita tekane pratandha Ngdlingakd getering karep rerambatan cipta Pandulu temlawung suwung Apa tlatah iki wis kelangan paugeran? Kang dumadi padha nerak wewaler suci Tan pinuji

Turnindak sumangkdyan aji pumpung Aja kathik blawur kuwur ndhedher eri kemadhuh Urip kudu bisa milah lan milih Uwalna sakalir panindak nistha kadurakan Muhung larasing kidung adi ngumndhang Gumawang

Pepdling bali durneling dipadha dling lan waspada Pangkat semat panguwasa tan pinasthi langgeng Ora bisa s6lak lamun wis tekan titiwanci Jer kabdh gadhuhan kang kudu bali Tumandhuk ing purba wasdsaning Gusti Pinesthi (@

Padangan-Bojonegoro Bakdamulud-Dal-1 95 1 (201 8)

KARAHAYON.

( J.EX. Hoery )

Lereging pangauban kang ginantha bagya mulya

dadi panujune karep ngangeni lumarap saka tlatah-tlatah rineksa, saka parimarmane sasmita rikala mendhung munggel thathit nrengga swasana dhuhkita

Gesang nggayuh pukasing pituwas kairing ilining banyu benrng saplenik warta saka tlatah pangumbaran awit jangka isih nyengker warana pratelakla lamun ana rasa pinendhem karana tresna asih pinenthang tekad

Kang ngumandhang ujub donga pasrah amrih dadi pangembating kawiluj engan. tekad kang kinarya kupiya pinundhi urip wus sinandhi ing sengkeraning Gusti kalbuning rasa batin sinangga budi dadi sunggingan ing kanvas panguripan

Angin kang nepusi telenging panguripan, tumapak ndungkap lunguring kawiryan ngumandhang ing sungapane swasana rinesepan endah asrining pagelaran suwara gegeter sumengka delahan rnbukak korining pangudasmara

Kang jinunjung panujuning batin keblating rasa wutuhing pangarep andayani panjangka milang leladi fumaruntun mantra pangreksa sumangga Paduka ingkang amurba wasesa saliring reh karahayon

PANAICAWAN

dening: .SL ,Sri Emyani

\bdi satriyatama nggawe gu).u ngusadani tatu laku klawu mecaki dalan gronjalan :emar eseme samar semu kebak wewadi n ebar wewarah kangge putu wayah

Gareng raga garing nala kenthel makna :kon prihatin perih ing ati ,-:.Lrs ngudi bagusing nurani Jr-rsti

?..rns_sung Jiwan loro tanggung sryi kedawan :::ruk kanthong bolong :;':kether : ekr kabagi ahi

j:..rns ulah rasa sumendhe jiwa .-sqahne pikir nut ilining takdir : ,:'.kf u an ngronce crita . --;ins kautaman - -i_:3satl_q mapan

--"Partggrtl - Trenggalek 0ll20lB

SANDHIWARA

dening.. Sr. Sri Emyani

Paraga mlaku nurut lakon sanjerone tobong ngruntut aluring crita kadhapuk bala kiwa onar nguripi wawa candhala ginaris nguyah asem kalbu tatu mung kari nglakoni

Kadhapuk paraga tengen slaga mugen budi tulus alus lurus ngesti astuti mung kari nglakoni

Ngiwa apa nengen ukeling dalan lakuning sandhiwara madyaning panggung bawana mung kari nglakoni t^<-ac< ggguritan )€tD$,

ING TLATAH IKI, SAWIJINING WEKTU

aJa rnung rneneng bae ' '-' kalane wengi rgir"p_u..p jumedhule rembulan kene. kene dolanan ing tengah lurul bar e ora ana bedane ela di sawangan

srengenge an klasa endahe crita k gunung ing tlatah iki ing isih njembrung ikebaki ri rnarung buleng saurute wlnci

ke srengenge p jumedhule rembulan taha-taha ngambah tlatah

enggal kalungana roncenan lnawar mlathi ng plataran en mlebu omah atah sing ora nate owah ong cilik

ing tlatah iki, sawrjining wektu pengarep-arep kekiter ing langit biru

ELUH KUWI

apa sliramu wis lali anakku fHX;;t:,l,lti::Xf* *,e d i nyawal, i*: il.'.' :: *:ffi; awan lan bengi ora ana bedine

nga langit ucuke akake pawol.gal-pawongan wahan marang t"'r?rff; nggugat kahanan sing n |logu, n afuran sasuwene iki kandheg ing slorokan

senaJan ese ing kekerane wekt -,,"oTiX*H:il,Tti:I disanak

eluh kuu,i yen wls wancine bakal njilma glathi rnbeset raine sapi r,r ae . srng wis lali karo janjine

2015

t it L

1g4qc4 papan Wisata >.EA$,

GROIOGAT sonccolf,ilclr

St. Sri Emyani

6G+4 papan Wisata >sEC$,

Grojogan ingkang endah nuju prana punika 1r,uogS., wonten ing desa Jornbok keiamatan pule rI pa1'rwlsata aJam grojogan Songgolangit ngriku. raKsln tumut wewengk_on kabupaten Trenggalek Jawi Wetan. Menawi kasangkanan sat<ing titha kabupaten Trenggalek arahiprin ,gil"" ;;,uwis 27 km, nglangkungi kalih kecamatan] il;gil punika: Karangan dalah Suruh. Dumugi t prt" marginipun inggih sampun asp "cir?rutu, urnpami mboten ngasta titiyan urnum inggih sampun karhih. Rp. 15.000.-. Lha menawipara remaja biyasanipun :l:f1l-.,r"ien. sepedhah montoran.'-Syrlu Uug., lrenawl saget sesarengan kaliyan sang kekaJih, pepujaning ati. Ho o o jagad ,ua p.u-rJiiya menika kados gadhahipun - p-iyambak. ---CJri."ogun

d] ; I I I

sesarengan. Napa malih nte-nika pegunungan, ingkang: minggah -rJt,rr, Nanan kiringing margi. :dhum taneman pinus Perhutani ingkang taksih rgrembuyung ledhung_ -'Jhung. Mranani nurani san,eet. Menapa malih r:enawt ngepasi wekdal =rgrn semilir nyenggolaken : !.rpuspupus pinus, saget :charnel wirama ingkang r:nten. Swasana ingtan! :akaten menika, watawis .rn 8O-an natos kariptakaken ... ,ir dalah katembangaken r:n1ng Ebiet C.aOe :.'. ambak.

\{enawi sampun dumugi ,,-ramatan Pule nuju dhateng . r-r-logilfl Songgolangit , :rau is taksih 1.5 km. 1-.nau i panjenengan , =:ingin pados tiying _-ilns nyukani pirsa margi _..inros dumugi lokasi, -.r arakar ngriku ugi kathah -r.rng kanthi lernbah manah , -radiva ngeteraken ngantos - -,:.iusi papan panggenan

lryf1g sampun-sampun, menawi adhik adhik PRAMUKA, grup Camping, pecinta itam lan sapinun-ggalanipun kabiaysinipun inlgih namung I.T.., dhampyak_ dharnpyak hrmampihl Wisata r.ia kalih ngiras-ngirus jantung sehat. Malah menawa satnpun mlampah wonten margi, wonten kenya a njur inggih kagodha. kagodha nanggapi. Ah, inggih makaten merdika. Kadhang .rp. tiffi3"r1+;;ffiffi1 pados arta.

GEGAYUHAN SAGET KASEMBADAN

Wonten saweneh masyarakat ingkang mitayani menawi siram wonten ing grojogan Songgolangit ngriku nggadhahi gegayuhan, gegayuhanipun badhe kasembadan. Awit, miturtut kapitayan grojogan ingkang endah ngresepi nurani menika rurniyin natos damel miwisuda para tledhek utawi tandhak lelangen Tayub. Sasampunipun calon tandhak gladhi swanten ugi gladhi beksan, menawi badhene jejer dados tandhak winisuda jamas siram wonten grojogan Songgolangit rnenika saget laris rnanis. Ngantos dugi samenika wonten kecamatan Pule taksih wonten desa ingkang taksih nglestarekaken kabudayan tradisi Tandhak Tay,ub, inggih menika desa Puyung.

Mboten namung para tandhak utawi tledhek jaman rumiyin kemawon ingkang pitaya siram wonten ngriku saget nggayuh sedya. Ananging

samenika inggih wonten ingkang percados, sok sintena kemawon ingkang siram wonten grojogan ngriki, napa ingkang ginal.uh kadhang kala saget kasembadan. wonten salah satunggaling carios, remaja putri sampun sawetawis dangu njomblo (ewet pados jodho).Syukur alhandulillah, sasampunipun rnantun siram saking grojogan ngriku, dumugindalemlhakok dipunlamarpriya. Wusanane inggih dados jatukaramanipun. Malah saget atut runtut, kados dene Kaken-kaken lan Ninen-ninen. Semanten ugi, wekdal taksih wonten tombokan SDSB, Wonten saweneh pedhagang saking kitha ingkang dhawah kapitunan. Awit, dipun apusi dening kancanipun dhagang. Ngantos sedanten modalipun dhagang telas. Nyobi siram teng grojogan ngriku, wangsule tumbas SDSB. Lha dallah, kok saget nembus ngantos angsal ntilyctran Anaging menika wau inggih namung dedongengan, ingkang menawi dipun paido inggih mboten

mengeng. Pitados dalah rnboten, inggih namung nyumanggakaken Ingkang maton, siram wonten grojogan ngriku seger sanget . Amergi, toyane taksih bening ugi kathah ogsigen sumilir saking ron ronan kekayon. Pramila menawi pikiran nembe kenceng ngiyeng-ngiyeng saget kendhor. semanten ugi. menawi panggalih nembe mongah-mongah, dipun damel siram wonten grojogan Songgolangit ngriku saget asrep, kasiram gemricik toya bening gemnnlng.

UWOHNAGA

Grojogan Songgolangit ingkang nggadhahi inggil watawis 700 m ngantos dumugi 1000 m saking lumahing seganten. kejawi sae damel taneman Pinus, ugi subur sanget damel ulah taneman uwoh Naga. Salaj engipun masyarakat ngrika nyobi nanem taneman uwoh Naga. Masyarakat budidayamenika kabantu saking para penyuluh perlanian dalah perkebunan. Asilipun, inggih mboten nguciwakaken. Sareng sampun ketawis nguwoh sae, para tengkulak uwoh Naga saking kecamatan Pule

.yajodOun. ngl ethik.B arokah. ingkang bakJ, xfrufui.

i iXX'#11, *o! xugu *o',*, ,T hlngipuu kecarnatan --.'vlq,rctdll PuIo , . :. krtr'') ngriku ,_,..1^,lllakaken dening l):lTg. purun grmr--rl,' rvusanantpul. rng-eih taksih ::,s:t :3r)lah NuPu irrggih tgoten?*xx Srr nt (t_n g g ct.

-,ri.- ngantos j00.- kasade = :r pekenan njawi, ngantos duel ,00 . Sakirig I Dada taneman r- \aga menika, .. . -n ipun ugi saged : -::lhaken taru/ ,Jrninipun ,., :r.t.\ot petani saha . gk ulak ngriku ' ^ k. Sekedh ik

TT'I[A

Dr. Rama Sudi Yatmana

uwa, untu rowa. Karepe wong tuwa kuwi untune wis rowa. Rowa tegese ora ringkes, ora trep, pada owah. Ana sing gripis, grepes, gropos. Ana sing modod moloi. Ana sing ogak, oglak,aglak-aglik meh copotl pothol. Ana sing krowak banjur krowok, tugel separo, ana sing jan copot tenan dadi ompong. Malah ana sing diwiwiti nganggo rasa ngeres, linu, njarem, cekut-cekut lan cekot-Cekot. Nganti ana sing kandha, amarga laru (lara banget), tinimbang lara untu luwih becik laraati.

Tuwa, metu hawa. Jalarun kondhisi lan ora wicaksana, ora sabar, ora kuwawa nanggapi swasana kanthi trep. Wose wong tuwa muspra, ora ana gunane, rnalah ngabot-aboti kulawargane. Kerep diarani tuwa tiwas aliyas cilaka.

Tuwa tembunge krama sepuh. Karepe duwe asep ampuh, duwe daya linuwih. Ana sing negesi anggone nesep nganti apuh (wis akeh pengalamane, kawruh, ngelmune). Tuwa mangkono iku tuwa sing fungsi sosial lan

indhividuale isih ganep. Wose tuwa sing migunani, tuwa sing nduwe tuwas (asil) akeh. Tembung sing tegese diothak-athik gathuk, dikira-kira, dikerata, didhosok kaya mangkono kuwi diarani kerata basa utawa jarwa dliosok. Conto liyane: cangkem, yen dicancang mingkern; kuping, kaku tur njepiping; bokong, yen tiba mekongkong.

Kanggo selingan, ana tembung kang wis kasebut ing dhuwur bisa kanggo cangkriman, cethane dadi batangane cangkriman. Cangkrimane mangkene: barange ora ana, ya kuwi untune ora ana, nanging omonge ketok. Srji engkas cangkrimane: gawene mangaaaan bae, ora tau krasa wareg. Apahara? Batangane ya wes ana ing dhuwur ya kuwi cangkem. Nek cangkem apataukrasa wareg. Sing krasa wareg kuwi rak weteng. Yapara.

Tuwa, ing basa Sansekerla uga basa Jawa Kuna tembunge wreddha tegese wis wredhh, wis tuwuh mekar ngrembaka, wis dadi cukup/ akeh pengalamane, kawruh, ngelmune. Kosok baline muddha, islh muddh, isih lugu ndluju ndlejer kaku kaya geger. Mula diarani punggung. Tembunge liya pingging, jugul, bodho, yen banget jenenge the gob aliyas goblog. Ing bebr Danger. diarani pi ngerti. Bubar ma ngombe njaluk weda rng ditakokake padha. Tembung arti lawa

Dadi, ana tuwa fuwase. gunane). tlwas. akeh tiwase klebu sing dismeo stng ora ngerti rasa, tebu; yen ana ing gonyak_ganyuk, tlun

jinejer ing Wedhatama

'#: : ;t: ::;i;r;1:7 i::i n g p. n b u d i

yen tan ntikani rasa

yekti sepi asepa lir sepah scnnun

samangsonepasamuwqn

go nyak_ ganyuk nge I in gs em i

S1 s m 'ut,wulan ikuwarga longan lanjutumur.

umurepanjul saka saabad. Prakara Umur asus Rusia' akeh sing

-Lrro taun, tumbuk ra gan e. a "r. ; i *ur. rt35i'.1r? r'.I;#',rT:i:i rgrembaka. Won s u ri i d ak o ;0" ffi i,#Tff ,J.: Ll j,r_# :rantep i.x: utawa isih me rJgane rvis utawa saya _iangan_q windu, sepulu ..rro roufl. wolung puluh

saya mungkret, ananglng yen jiwane, taqwane, iman isih kuwi jenene d kuwi yen filng saya mungkret. M

ora mung mundhak bo gerontologjs: not only a odd life to years,,. Dj ngapaa kae pepesthen

bisa :::rg3 Awet urip 4. Akeh amale,. dl_un" arum angambar.

SAK ISINE

wan iku Sardot mlaku mlaku neng mall niate arak golek "sesuatu".

Pas lewat ngarep konter parfum, dekne ditawani karo bakule,"monggo pinarak mas.. niki wonten parfum impor.. wangi tur murahki tho mas.."

Sardot: "murahe sepiro mbak.?"

Bakul : "50 ewu perbotol SAKISINE mas.."

Sardot:"Emoh Mbak.. larang kuwi.. aku biasa nganggo minvak kayu putih.. murah tur sehat mbak"

Njuk Sardot mlaku maneh,. tekan ngarep Konter Kebab (roti arab) Sardot takon, "Opo kuwi Mbak?"

Bakul : "Niki kebab mas.. 10 ewu siji SAK ISINE.. milih dewe isine mas.. Monggo pinarak.."

Sardot : "larang menl Enak sego endog.. wareg.. Emoh aku.."

.t ! \t ,t

Trus Sardot mlaku maneh,. Pas lewat ngarep konter hp, dekne takon, "hape daganganmu kuwi sing paling murah piroanMas?"

Bakul : "Ooh niki hape Cino murah mas,. 200 ewu SAK " ISINE perdana lan pulsa. . monggo milih. .

Sardot : "Wah larang Mas,. tak kiro 50 ewuan,. suwun"

Ora suwe Sardot mlaku metu mall amargo bingung campur wedi.. trus ngomong neng njero atine,

"Neng mall iki nek tuku barang kok SAK ISINE yo?? Aku wegah tuku neng kene ah.. aku wedi.. mending golek SEMPAK neng pasar \ /ae.."

Dhaharan Tradhisional

(Sri Narjati)

\t@Ac4 daharan NtA$,

Bahanipun:

Glepunggapldk.

Kacangtholo.

Parutanklapa.

Pandamelipun.

Glepung gapldk dipun paringi toya lajeng kaulet radi akas kemawon, kados menawi badhd dipundang (dipun masak), ampun kelemesen. Kacang tholo dipun kum, sedalu.

Kacang tholo ingkang sampun dipun kum dipun tus, lajeng kacampur kaliyan glepung gapldk. Ukuran antawisipun glepung kaliyan kacang tholo 2 : 1. Menawi sampun campur rata, lajeng dipun dang Kados adang sekul thiwul. Langkung prayogi ngedangipun nganggd kukusan ing dadang,

Kinten-kinten setengah jam sampun mateng lajeng dipun entas. Salajengipun katetel utawi dipun jojoh kersanipun pulen, kacang tholonipun ampun ngantos ajur. Karatakaken wonten tampah saha kapadhetaken, kados ndamelwajik.

Menawi badhe kasegahaken dipun irisi alit-alit lajeng dipun paringi parutan klapa. Padatanipun saplak punika menawi dipun sadd wonten peken, nyaddnipun mboten mligi saplak nanging kacampur kaliyan cenil, ketan , gethuk alus, saha gendar lajeng dipun paringi parutan klapa. Nyamleng dipun dhahar wanci enJmg.

Bahannya:

Saplak ugi saged dipun gordng kanggd camilan sareng ngunjuk kopi utawi tdh. Saplak gordng nam ipun Ka ni n g ay a.

Tepung gaplek

Kacang tholo

Mangga dipun cobi. ndamel

Kelapa diparut.

Membuatnya;

Tepung gaplek diberi air lalu diadukaduk jangan terlalu encer. Sebelumnya kacang thoio direndam sernalam. Kemudian kacang tholo ditiriskan lalu dicapur dengan tepung gaplek yang sudah diberi air, diaduk sampai campur. Ukuran tepung dan kacang 3 : 1

Adonan tepung dan kacang kemudian ditanak, sebaiknya menanaknya memakai kukusan dalam dandang. Sekitar setengah jam sudah masak, lalu diangkat, lalu ditumbuk pelan-pelan, kacang tholo jangan sampai hancur. Dipadatkan seperti membuat wajik.

Kalau mau menyaj ikan dipotong-potong segi emp kecil, , lalu diberi kelapa yang sudah diparut. Saplak ini kalau dijual dipasar, biasanya dicampur dengan ketan, getuk halus, cenil, dan gendar lalu diberi kelapa yang diparut.

Saplak juga bisa digoreng, nikmat untuk menemani minum kopi atau teh. Saplak yang digoreng dinamak an Kaning ay a.

Nah silakan mencoba untuk membuat.

SUHARMONO Ii{SI}ruN SASTRAWAN BERDEDIKASI

uhararmono Kasiyun miyos wonten ing kutha Ponorogo wanci 19 Maret 1953. ll-.f Panjenenganipun putra ingkang wragil saking l1 sadherek saking pasangan Sumiyatin kaliyan Kasiyun Atmo Sukarto. Suharmono Kasiyun krama kaliyan Zukrowati wonten ing taun 1983 lan kagungan putra tiga, inggih menika Lalita Jiwanti (1984), Aji parama Jiwangga (1985), lan Manggala Nindita Jiwangga (1990). Samenika panjenenganipun lenggah wonten ing kawasan Pondok Candra Indah, Surabaya.

Suharmono lulus SR (1960-1966), nglajengaken SMP (1967-1969) wonren ing Ponorogo, lan SMA-nipun (1970-1973) dipunrampungaken wonten irg kutha Ponorogo, Madiun, lan Surabaya. Taun 1978 ngrampungaken sarjana mudha wonten IKIp Surabaya dipunlajengaken nempuh program S 1 wonten ing IKIP Malang. Panjenenganipun ngrampungaken 53 wonten Unesa.

Suharmono Kasiyun aktif anggenipun nyerat novel, celpen, puisi, lan esai mawi ngginakaken basa Indoncsia lan basa Jawi. Kawitanipun, Suharmono Kasiyun menika siswa ingkan_e remen nyerat wonten ing majalah dhindhing sekolahanrpun taun 1972. Salajengipun taun I9l4 karyanipun menika kaamot wonten ing koran Sinor Kota, lan ingkang sepisan karyanipun dipunmuat wonten ing koran. Panjenenganipun kadang nggangge nama samaran Anam Rabus, sanadyan boten asring dipunginaaken.

Novelipun ingkang dipunmuat arupi cariyos bersambung utawi cerbung wonten ing majalah basa Jawi kadosta Katresnan (panjebat" Semangat, 1986), Gu'w'ing (Jat,a Baya, l9g9), Pupus Kang Pepes (Pan jebat- Sentangat,l gg l ), lan Edan (Ja1,ct Bo1ta, 1997). Salinrunipun menika, celita cekak utawi cerkak karyanipun

mawi buku wonten ing tahun 1998 ugipikantuk hadiah Rancage ingkang dipunserahaken taun 1999. Salaj bit kumpulan geguritanipun, Wengi (2013) lan kunrpulan cerk v,ah Adhi Ari-at.i (2017). Dhosen Unesa jurusan Bahasa dan Sastra Indonesia menika taksih aktif nyerat dumugisamenika.

Mbahas Suhannono Kasiyun boten jangkep menawi botcn nyebat organisasi ppSJS. Kaliyan Suripan Sadi Hutomo panjenenganipun jumenengaken Paguyuban pengarang Sastra Jawa Surabaya (PPSJS) wonten ing tanggal 3l

Jdi 1977 lan ngasta sekretaris dumugi tahun 1990. Tahun 1990-1994 panjenenganipun dados ketua lan kapilih malih daos ketua PPSJS periode 2001-2005 sarta ketua ingkang kaping ti ganipun (20 1 4-20 I 8).

Perjuanganipun Suharmono Kasiyun anggenipun nguri-uri lan ngrembakaaken basa Jawi dipunlampahi kanthi maneka cara kadosta: 1) jalur akadernisi kanthi tumut ngrintis dipunbikak jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa wonten ing IKIP Surabaya (sakmenika Unesa), 2) kanthi jalur karya kanthi ngasilaken karya-karya ingkang anggadhahi bobot, 3) jalur organisasi kanthi tumut jumenengaken lan ngurus Paguyuban Pengarang Sasra Jawa Surabaya, lan 4) jalur udhara kanthi siaran ngrembag basa lan sastra Jawi lewat RRI Surabaya.

Suhamo Kasil'un pikanthuk pangaj i-aji Anugerah Sutasoma saking Balai Bahasa Jawa Timur tahun 2011. Panjenenganipun dipunpilih kanthi kategori Sastrawan Berdedikasi.

r.8.5,i., I .&\{.}\1"\ \\E 'r.:l',1* :

Pangaji-aji menika dipunparingaken minangka usahanipun ingkang dangu ing bidang sastra Jawa lan dhedhikasinipun tumrap lestantunipun sastra Jawa sarta usahanipun lan semangatipun minangka rodha kang saged ngobahaken organisasi kangge kegiyatan-kegiyatan sastra Jawa.