Baca PDF (OCR): Késah lajaran dateng Poelo Papoewah / anggitanipoen Jitnasastra

Wason

Serie B 405 Reqif0,45

DU744

J61

ASIA KÉSAH LAJARAN

DATENG POELO PAPOEWAH

ANGGITANIPOEN

:: JITNASASTRA ::

MAWI GAMBAR SARTA KAR

UITGAVE VAN DE COMMISSIE

VOOR DE VOLKSLECTUUR

WEDALAN

BALÉ POESTAKA

PDUCRO. UITV.

Wasón DU744 J61

CORNELL UNIVERSITY

LIBRARY

RNELLUNIVERS AL

BY UNDED EZRA CORNELI

Cornell University Library DU 744.J61 Késah lajaran dateng Poelo Papoewah/

3 1924 021 923 895 ech

OUN DATE DUE

GAYLORO PRINTEDINU.S.A.

E

KÉSAH LAJARAN DATENG

POELO PAPOEWAH

ANGGITANIPOEN

JITNASASTRA

Z TIJANG MARDIKA ING

SOERAKARTA

WEDALAN

BALÉ POESTAKA

KAETJAP ING PANGETJAPANIPOEN „EVOLUTIE " WELTEVREDEN 1919

PDUCRO. UITV.

$ 74516

!!!

Isinipoen serat poenika.

Beboeka katja1

I. " 2 Saking Soerakarta dateng Soerabaja II.Saking Soerabaja dateng Makasar nglangkoengi Banjoewangi, Boelèlèng (Bali) toewing Ampenan
"8 (Lombok), " 18 III. Saking Makasar dateng Ambon 31 IV. Saking Ambon dateng Saparoewa

V. Saking Saparoewa dateng Banda " 32 VI. Saking Banda dateng Gisser " 36 Saking dateng Fak-fak."36 VII. Sekar IX.Kawontenipoen tanah Papoewah (Nieuw Guinea)99 41
" 43 Bab pawedaling siti toewin toja " 44 Bab tetijang siti " 47 Babagami Bakoening tida " 48 Kasarasaning tijang " 49 Tatatjara bab bal grija" 49 " 51 Bab tijang gadah anak Bab salaki rabi " 51 " 54 Bab tijang sakit Bab tijang pedjah " 55 Bab kéwan " 56 Tatatjara sanèsipoen " 57

Χ. Lampahan koela sobebetipoen wonten tanah

Papoewah " 59 Késahan toemoet Dokter kalijan noempak sekotji " 59 Papriksa noempak baita ageng (kapalapi)" 61 Kawontenan ing daratan " 69 71 Bab lampahipoen tijang dagang Bab pasamoean ing kita : "72 ΧΙ. Wangoet datengtanahDjawi "72

BEBOEKA.

koela sedya koela nalika koela ing poelo Nieuw Guinea " poelo Papoewah), déning

b.lih karangan waoe badé boten wonten damelipoen golonganing kawroeh ingkang maédahi Ana-
koela waoe ing toewin warni -warni oegi wonten perloenipoen dipoen ing

Mila -mangoe sarwa ing kawroeh. Ing bjat koemasaged owel Tjarijos poenika koela nalika ing kala koela toewi salèrèk koela Radèn Dokter Djawi wonten Fak-fak (Nieuw Guinea) kita ing poelo Papoewah Kangdjeng Goepermèn kilèn Déné wigatosing ingkang koela soemerepi wiwit bidal ing Papoewah wangsoel koela Tjarijos poenika koela namakaken Késah lajaran Jateng poelo Papoewah Boten langkoeng koela njoewoen para maos wontenipoen tjarijos sarwa boten wonten

Ingkang

I

Saking Soerakarta dateng Soerabaja.

dinten waoe noedjoe tanggal kaping 10 woelan April ing taoen sirna Ing wantji bidal saking grija dateng setatsijoen Balapan Sala) kalijan mbekta koela ing boten bikak kartjis koela ladjeng ing Soerabaja kotta regif poengipoen koela kartjis, saking Ngajogja lateng mawa soewanten boeg ladjeng pados koela kaping kalih lokomotip kabikak lontjèng kaping lèng ladjeng pangkat rikat kados woeloehing koela aningali tatanipoen tijang toja ketingal sampoen bibar, tojanipoen mili saré- wéhan manah Ingkang katingal angilak- ilak pandoeloe bera ketingal mirah ridjeki katingal tilar wonten Dados oewos badé anjekapi ing wiwit wana katingal Énggaling koela

Soerabaja

kotta dilah-dilah pinda raina Koela sepoer teroes dokar ing grijanipoen pawong mitra koela-binagé wiloedjeng koela amargi ketjepoet men-

Éndjingipoen-oemoen koela sampoen waradinan koela ing margi pating sariwet sadjak perloe, saben tram langkoeng kebak waoe boten béda perloe Sareng 9 koela kantor poelisi perloe njoewoen laoet koela dipoen dangoe koela poelo Papoewah ndjoe- djoeg ing kita Fak-fak koela ladjeng dipoen paringi serat pas koela saking kantor ngrikoe ladjeng kantor kapal badé prah Lampah koela ningali kawontenanipoen kila toko-wonten tijang pating krengkot sadjak katok kalèt koeli -koeli waoe tijang Madoera Dados ing kita Soerabaja waoe koelinipoen pikoel tijang Madoera tijangipoen Soerabaja toko -toko toewin limrahipoen tijang ing ngrikoe manawi koeli pikoel temboengipoen kapoerih tijang Madoera boten koeli Tijang Soerabaja poenika goendoel kalah tjoekoer ingkang wonten dipoen tingali adamel sengseming pradja.Lampah koela kantor kapal koela ladjeng toembas

Fak-fak f27.50 Koela tingali Japara angkatipoen wonten tanggal kaping woelan April djam 4 koela wonten taksih kalih dinten Manah koela, perloe tetedan wonten ing margi perloe, ngrikoe ladjeng awit saking kalahing Ardjaning kila Soerabaja ing Soerakarta kalijan koela ing peken wowohan koela wonten ing kapal tijang ingkang, poenika radi lajaran Keketjoet poenika laoet wowohan koela ladjeng Éndjingipoen koela sowan ing Ngampèl ( Ngampèldenta) inggih wali ing djaman kina wonten ing Babad djawi Katelahipoen doemoegi sapriki ngrikoe poenika dados Arab Kampoeng Ngampèl poenika saking boten patos koela ing djoeroe koentji koela dipoen panggihi wonten grija Wonten ingrikoe koela peți kalahipoen doepa koela koela ladjeny dipoen irid ;lebet koela konten konten Ingrikoe waoe tjepoerining Sinoehoen ing Ngampèldenta, ingkang ngirid koela Sinoehoen ingkang pinantjak mawi kidjing) mawi-entak won Koela ladjeng ngobong ingkang ngirid

amini ingkang koela. Tijang waoe sasam- pating ndonga ladjeng tjarijos koela koela koela boten pakèwet ladjeng koela arta dipoen tijang waoe inggih boten koela raosaken Koela ladjeng koela ing djawi wonten laré arta kados tijang koela inggih ladjeng anjoekani laré oegi laré-laré ingkang dolan inggih Koela roemaos koela mangsoeli Wonten laré-laré waoe Dangoe-dangoe inggih ladjeng koela poendi ingkang koela koela kémawon kakening koela ladjeng koela toewin-membek koela kémawon koela ngantos doemoegi pondokan laré-laré waoe saweg wangsoel Ingkang koela O waoe aloewoeng poenika laré-laré ingriki witikna laré-laré ingkang wonten ing Giri (Gresik) menawi boten dipoen poeroen memi- " Ing Ngampèl poenika dados padjiarahan taoen noedjoe ing woelan Roewah saking kraton Soerakarta toewin Ngajogjakarta para Islam ingkang ing djiarah mrikoe pijandelipoen bar- kahipoen ingkang. Kawontenanipoen ing kila Soerabaja kados boten perloe

koela kalah ingkang priksa Éndjingipoen wantji djam sijang koela kapal koela bantal tetelan toewin wonten ing tromol; koela baita lèpèn Mas baita anoedjoe Mas poenika lèpèn kita Soerabaja tijang ing ngrikoe, kanggé oetawi Ananging boten kanggé toja saking Kasri bening akintjlong-kintjlong Lèpèn Mas waoe toewin wijar pinggiripoen ing wiwit kita ing Toeroet pinggir goelangipoen toko ingkang ageng -ageng bilih dipoen tingali saking lèpèn itjal sipating kita katingal kados lepèn wonten lodji baita alit -alit ingkang wonten ing lèpèn ngrikoe katah pating sliri kados kentir ing toja Lampahing ingkang koela ladjeng andjog ing soengapaning Mas ingrikoe Oedjoeng, boten pinijak Ingrikoe wonten baita wira-wiri Madoera Madoera Stoom- ing Madoera ing Kamal wonten malih baita ingkang Gresik Lampahing baita ingkang koela Oedjoeng dipoen ing ngrikoe perloe koela kapriksa teroes ,wonten ingrikoe lepèn tojanipoen katingal katingal toja tawa kalijan toja asin toja Lampahing baita wiwit kraos dipoen ojog inggih poenika wiwit kénging ing Ingrikoe katingal kalah kapal -kapal laboeh, toewin kapal ingkang djagi

kita wétan katingal loemahing poelo Madoera grija-grijanipoen katingal-ageng, koela ningali kita grija-grijanipoen katingal menaranipoen katingal ing wit tjemara katingal kados panggoeng wonten sanginggiling Lampahing baita sareng kapalapi ingkang Kapalapi ingkang badé koela toempaki wonten ing wétan pijambak pating, inggih poenika ing kapal oetawi Woesana kapal ingkang koela toempaki ing laboehipoen kapalapi Japara ladjeng dipoen wonten ing kapal Koela ladjeng

koela wonten daloe bilih bilih laboeh dipoen bikak Manah koela koela koela gelaran koela tromol koela koela ngranggèh kèmawon 3 wonten ingkang dalah bebektanipoen wangsoel dangoe beba- kapal ladjeng bidal

II

Saking Soerabaja dateng Makasar nglangkoengi Banjoewangi, Boelèlèng (Bali) toewin Ampenan (Lombok ).

Djam 4 sonten para bebaoening kapal iboet sami roemagang

ing damel,anda -anda pasang wonten kapal sampoen sami dipoen inggahaken kabikak sami lajar pajoning oegi dipoen ladjeng wiwit mbikak baita toewin djangkaring kapal ploewiting bilih djangkar baita kaping wiwit tojaning wiwit pijak, kapal rikat ing palangipoen kita kapal katingal wonten kapal ing kados koemlawéning wiloedjeng ing ardjanipoen poelo Djawi. Lelangening daloe, dilah katingal abjor limrahipoen winastan dilah élèktris 2 daloe katingal abjoripoen dilah ing inggih poenika kita ing Banjoewangi Kapal ingkang ladjeng laboeh ingrikoe saking toewin laboehipoen wantji daloe oegi katingal amargi wonten kapal laboeh baita alit -alit kapal, perloe barang toewin

bilih wonten tijang ingkang ing daratan Wantji bjar éndjing loemahing kita Banjoewangi katingal katingal semoe atis mrentoel kaprabawan daloe. Sawedaling katingal tijang, woedjoeding kita Tetijang ing kapal saja kalah ingkang Para poelisi katingal wira-wiri ndjagi Sareng djam kapal rikat poelo Djawi namoeng warninipoen wonten ingkang katingal dilah-dilahipoen katingal abjor kitanipoen ardja kita ing Boelèlèng Kita Boelèlèng poenika kitaning Bali-Lombok kitanipoen kalebet toko-toko kalah, wonten wonten ingkang Bali toewin kalah, kalah tijang Bali ingkang Kangdjeng Goepermèn Tjetaning ing Bali Poerwatjarita Bali karanganipoen Radèn Sasrawidjaja ing kantor Goepermèn Laboehing kapal wonten ingrikoe tan pinten-pinten dasa Lemboe ingrikoe ing bokong pélak nipoen ing poelo Bali kalah wedalipoen ingkang jan daloe kapal bidal Bali wiwit ngrikoe ten wiwit baita kidoel Koela bok daja ombak

laboeh wonten ing Ampenan Lombok), laboehing boten Ing ngrikoe wonten kapal perang Walandi kakalih sami laboeh pradjoerit Marine ingkang dolan kapal Japara Palaboehan waoe ketingal ngilak- ilak, pasir pelak ketingal Ing kita Ampenan waoe oegi kita parésidénan kita Boelèlèng Bali-Lombok) ardjanipoen irib -iriban kalijan kita ing Boelèlèng, oegi Bali djaler naratjak dojan nginang katah ingkang ing baita wowohan, pelem koewèni ( wani -wani nanging warninipoen gilig, ingkang dipoen toempaki waoe alit-alit ing kiwa kados soewiwi bok manawi amargi ingrikoe inggih namoeng dipoen tingali pinda peksi meliwis ing toja. Laboehipoen wonten ingrikoe kalah sanget mo- ingkang dipoen kalah momotan ladjeng bedol bidalipoen wantji 9 ing kita katingal dilah kapal perang ingkang laboeh wonten ing Am- katingal pating dilah Wiwit bidal saking ngrikoe gondjinging kapal ngantos

Noedjoe wantji daloe, boten wonten tijang koemetjap tening ingkang ranté arta Koela

wonten ing hèk,dilah-dilah ing kapal katingal abjoranjoenari

tojaning saganten, tojanipoen katingal moelak-moelak, pijaking katingal kala -kala katingal wonten oelamipoen kati- gilap kesorot ing dilah kilat ing langit lintangipoen abjor kados inten soemawoer pating karelip, ing batos koela ing lampah Djawi ing langit gebjaring lintang boten wonten in- ing akasa kalijan wonten Wantji koela tangi,- tengoek wonten koela, rerengganing langit katingal kados kasor sinerang itjal babar rina wedaling katingal pinda mripat oedjwalanipoen katingal hing toja katingal anglangoet tanpa tepi Ing wekdal waoe katingal ing toja lan langit ing kéblat katingal awang oewoeng weninging toja katingal ingkang katradjang asring katingal wonten lamboenging kapal kawontenan waoe lam laming Djam éndjing koki ing kapal ingkang Wonten ing kapal poenika ing dalem kaping tiga, sapisan éndjing kaping kalih oegi mawi kaping tiga 4 mawi djangan, wedang wédang tanpa

boten sapinten waoe adatipoen tijang noempak baita ing klas I. II wonten ing manawi ing klas III telanipoen kalijan ingkang ing ngelek toewin limrahipoen ing klas IIIpoenika soeldadoe Déné ingkang ing ngedèk ing ngadjeng ing poendi ingkang ing klasIII kaot Toemrap ing klas I. IIpepela-. ning mawi oeroet pinggir kalih pispot toewin kenți wadah toja. Ing kapal poenika Kapitan, ladjeng galah bebaoenipoen djoeroemoeli toewin gego- longanipoen masinis wonten ingkang 2 toewin 3 ladjeng koki koki dalah djongos Toemandangipoen ing ing kapal poenika sami sami kijat-kijat kapal sami giliran, kemoeli ndjedjer wonten ing = brug boten toewin ningali poenapa ningali kar djagi Djam ing kapal kalijan ing daratan djam dipoen loeloek kaping terangipoen

/ = 12. / =3.2= / =5.3-6 =

/ =1.5= / =3.6=4 =5.7 = / =7.8-8

/ = 1.9 = / = = /211=5.11=6.1/212=7.12=8

Miladjam kapal

boten toemboek ing boten damel ing Dados mireng wantjinipoen kraos bilih

sijang djam jèn Perloenipoen tijang kapal noedjoe djagi nglilira sawantji -wantji bilih

djam9-2 noedjoe nglilir dipoen kaping inggih djam wontenipoen katoetoek kalih 5 sampoen gagat bangoen Bènten kalijan djam ing daratan nglilir sawantji-wantji dipoen boten bilih noedjoe djam djam1/22,tiga Makaten ing kapal inggih, tijang gampil= panoeloekipoen kalih -kalih Panoeloek makaten waoe kalijan sakedap kémawon tjela bilih ×langkoeng tjela X Lampahing kapal 3 dinten 3 daloe ngelangoet tanpa kèndel boten wonten poelo ingkang katingal kedjawi toja kalijan langit wewarnen ing ketingal warninipoen kados

ing toja peksi mliwis kala-kala wonten ingkang toja toewin wonten kekalangan ladjeng ing toja warninipoen pelak pinda sarah Saja dangoe njempjok dateng ngelèk kalah klotjoet koela kraos (maboek tijang baita kirang

weteng sampoen

mila raosipoen dateng badan lesoe loengkrah boten kanten-kantenan.Sareng sampoen angsal lampahan3 dinten 3 daloe badan koela kraos ragi wonten sakétjanipoen, wantji gagat bangoen wedaling remboelan sampoen tanggal sepoeh katingal ndjlirit boten sapintena padangipoen,wewa- janganipoen katingal wonten salebeting toja, katingal mawa praba kados memaniking saganten.Lintang pandjer rina ndjèdjèri remboelan ngléla oedjwalanipoen,manter kados tetoeloeng dana sorot, woesana mérang kesoek pepa- danging raina.Wedaling srengéngé tjahjanipoen njilakaken pepetenging pedoet temah sirna tilasipoen.Bjar katingal poelo alit-alit meripit kados sekaring saganten, toewin wonten daratan katingal, grija-grijanipoen bebandjengan sami pager témbok waradin oeroet pasisir, katingal djedjel pipit pinda pepagering pradja, inggih poenika palaboehanipoen kita ing Makasar (Celebes ). Lampahing kapal wiwit anglon-loni, ingrikoe kalah laré-laré apepariman sami nglangi wonten ing toja toewin ènggak, ladjéng nemboeng pepariman, saben dipoen bjoeri arta ladjeng dipoen saloeloepi,men- toengoelipoen sampoen mbekta arta ingkang dipoen saloeloepi saha dipoen tedahaken, ingkang papariman waoe ngantos kemrojok wonten kiwa tengening kapal,woesana kapal ladjeng laboeh saged mèpèt ing daratan.Laboehipoen kapal wonten ingrikoe 3 dinten 2 daloe, koela ladjeng tata-tata badé mentas dateng ing daratan saha badé pados pasipengan, ngiras ngasokaken badan, amargi kraos loengkrah sanget manggèn wonten ing kapal,awit mentas mendem.Sareng koela mandap dateng daratan, wiwit ngantjik siti sampoen ladjeng kraos saras boten wonten tabetipoen mentas sakit. Palaboehanipoen nagari Makasar poenika saé, laboehipoen kapal saged mèpèt, kilanipoen redja sanget,mila ing palaboehan ngrikoe oentapipoen tijang ngantos nggabag kados boten kénging pinijak. Koela ladjeng mlampah dateng peken, pekenipoen ageng, ingkang sesadéan sami manggèn ing ambèn-ambènan inggil,koela kagèt sanget soemerep arta ing

rikoe arta gobangan toewin loewitan poenika ingkang roemijin wonten ing Djawi arta Wonten ing peken ngrikoe koela tijang Djawi asli saking Djawi dipoen wonten ingrikoe Koela won- -ningali kawontenan-kita ingrikoe toer saé-saé Margi sapinggiring andjog toewin andjog ing marginipoen mawi konten pantjak ngrikoe kalah para toewan toewan opsir wonten para toewan toewan opsir djengan waoe wijar oeroet pinggir wonten marginipoen oeroet pinggir awarni wit toewin-prangkoel let 50 tindak wonten dipoen windoe ing Ing kita Makasar

tawa bening akintjlong -kintjlong mila pinggiring inggih narilik kalah awoh kirang wowohan manawi wantji ing Makasar boten ingkang wonten sangandaping pajon hawanipoen mila wijar nginggil doenoenging toewan Goepernoer, inggih poenika pradja warnining ngrikoe ladjerg kantor pos kantoripoen télépoen kantor grija bolah, grijanipoen kita Makasar Walandinipoen.Lampah koela andjog margi sapinggir

toko-toko Walandi andjog ing peken tijang waradin pepager wilah oegi klapa, atarik-tarik katingal waradin grijanipoen mingklik-mingklik kados ing grija mawi grija pinageran rapet perloe kanggé tamtoe

koela ladjeng Ing kila Makasar Goepernoer kita radja galah siti dipoen Daèng toewin loh waradin toja lijan kapal ngan-kapal wanan Ingkang lijan pradja ing ngrikoe awarni adi ing wonten regif ftijang ingrikoe djaler ingkang akalok mawi keloe bobat alit ngelaplik ing wonten ingkang mawi tinepi ing kémawon njeng- kelit warangkanipoen alit ingkang lading blați kémawon, boten akatok wonten ingkang iket- iketan wonten

adjeg sami koeloeng awarni abrit mawi ing moté toewin djali wonten ing margi ngitjalakan sipating ingrikoe djaler dojan nginang Tetijang ingrik winastan bangsa Boegis pawak- anipoen alit -alit nanging kengkeng kentjeng wewatekanipoen brangasan kerep wonten prakawis parapaben tijang wonten tijang pasoelajan, temboengipoen Apa kowé wani " Manawi sampoen tijang kekalih mlebet kolonganing saroeng, inggih balang kawanteranipoen bangsa Boegis Wonten Boegis. lajaran kalijan baita alit kémawon poeroen lajaran toewin sanès-Tetijang Boegis poenika kagolong wijar-djadjahan poelo Moloken wonten tijangipoen Boegis, sanadyan tijang pados manawi inggih

Koela wonten ing Makasar ngan kalijan Djawi kalah wonten ingrikoe. Sareng 3 dinten kalih daloe djam 12 sijang koela para ing kapal iboet

kalah amargi ing kita Makasar poenika baboking toko-toko golonganing kapoeloan ngrikoe kados Ambon Ternaté

Menado toewin alit-alit Mila barang barang ingkang dipoen waoe kalah ingkang kopi,,tetelan toewin prabot ingkang boten wonten kedjawi kapal wangsoel Soerabaja

III Saking Makasar dateng Ambon.

anggèning tampi bidal Para ing lajar -lajar ingkang kabikak sampoen dipoen benakaken wiwit dipoen pedjahi pandjang Sareng djangkep kaping tiga djangkaring kapal wiwit dipoen bidal, lampahipoen doel Lampahing kapal wiwit mlipir pinggiring poelo Nalika wewengkoning kita Makasar katingal ațarik-tarik grija wonten-oendakanipoen ing saganten pageripoen awis-awis katingal

katingal wonten andjog ing Manawi ningali wantjining srengéngé ing toja ingkang mbleringi tawar, kantoen katingal atjahja djené sinangling. Poelo alit -alit katingal

katingal djené ngléla pinda poelo alit wonten mregil toewin wonten poelo alit

katingal anengsemaken

kapal ladjeng bablas wiwit ngambah poelo paloesoenan, wantji Klapanipoen katingal ndendeng wohipoen Dangoe dangoe ladjeng satjelaking bebondotaning wit -witan ingkang toewoeh ing toja, ojodipoen ketel katingal benang Warnining, wonten wawarnèn katingal Wekasan wawarnèn waoe ladjeng ing Saweradining boten wonten wawarnèn katingal kedjawi kala-kala soemerep dilah ing kelip -kelip kados konang, ladjeng boten katingal Sareng daloe koela ladjeng tijang ingkang noempak koela tilem Ombakipoen wiwit nanging wiwit waoe koela mila koela ladjeng Bjar boten wonten katingal malih, kadjawi namoeng toja kalijan langit Lampahing kapal rikat sadjawining langit wantji 5 sakidoel poelo Boeton kapal ingkang boten laboeh ingrikoe, poelo Boeton poenika manggèn ing lèr Ing Boeton poenika wonten nanging Tetijang ingrikoe poenika ing wiwitan mawi la ta; Laodo Lamoeroe Lakabon ingrikoe

redi Tanemanipoen awarni krowodan waloeh sakiwa ngrikoe tijang gadah ing

Boeton Poelo ingkang waoe awarni katingal oewi-oewi katingal anggogrogi golongipoen ngantawisi jèn wantji badé ndoedoek katingal wonten grijanipoen alit age'ik- gelik katingal totor, koekoesipoen Sapinggiring wonten baitanipoen alit tjinantjang ojoding ingkang waoe katingal sepi mamring galah damel sengseming boten kekirangan toewin ing papan adilipoen ingkang koewaos boten apilih sih Lampahing kapal rinten daloe tampa kèndel poelo waoe boten wonten daratan ingkang kadjawi namoeng ningali aloening pinda redi toja was- ing ombak ingkang pinda angelem djagat kapal sampoen angsal 2 dinten 3 daloe, noedjoe wantji para bebaoening kapal sampoen wiwit tata -tata toemapaking damel pajon inginggil dipoen bikaki wiwit katjobi nggoegah Sawedaling poen djagat ingrikoe katingal wonten poelo pangawak warninipoen waradin awak- awakaning redi djlarèh warni-warni dipoen tata grijanipoen katingal kalih wonten Lampahing kapal kraos gondjing amargi poelo waoe-ladjeng

Palaboehan ing Ambon.

nolèh itjal dados lampahing kapal ing katingal wonten kita ingkang wonten poenika kita ing Ambon Koela boten njana bilih soengil djeboel wonten kitanipoen kita ing waradin katingal pipit wonten wit-witanipoen ingkang inggil inggil katingal katah wit koewèni toewin kenari ing waoe noedjoe warninipoen abrit kita njengkrèk doemoegi ing paredèn abrit, kalijan ingkang warninipoen dahat pinda kita Salebitipoen kapal lon-lonan boten koela njawang asrining kita waoe kapal rindik ladjeng laboeh wonten kreteging palaboehan kapal laboeh koela ladjeng ing ladjeng kița kițanipoen ing nagari Ambon poenika waradin wonten boten wonten pasitènipoen ingkang kadjawi ingkang toewin ingkang manggèn wonten soekoening Palaboehanipoen ragi nglodjok sakelik badé kapal mawi ing ingkang dipoen Papan ingkang kapal wonten ingkang kinoebeng ing boten katingal Waradinan ing kita pinggir sapinggiring wonten kalènipoen alit tojanipoen bening, kalèn waoe mawi waradinan wit kenari Ing kita dèrèng wonten oegi wonten karéta

awis ing, ingkang sesadéan ingkang kalah Kristen peken ngrikoe kalah tokonipoen toko Walandi Tjina Arab toewin Grija-grija ingrikoe ingkang pajon golong ingkang grija wonten kalih ingkang pajon sèng Wontenipoen godong waoe awit ing kita Ambon karisakan djalaran wonten lindoe lindoe oegi katah grija-grija ingkang apajon wonten grija -grija waoe ambioek; grija ingkang pajon broeki tijang ingkang tijang pinten-pinten ingkang kasangsaran Ing kita Ambon poenika grija-grijanipoen welit golong boten wonten welit perloe ndjagi Lampah koela

grijanipoen-ageng, salong wonten tilasing toewin kantoen kémawon Ing ngrikoe boten wonten langkoeng koela ing ing Militer ing Ambon ngrikoe ingkang mlebet Kadjawi kalah ingkang ing Ambon pijambak karan waoe Ambon ladjeng Lampah koela ladjeng andjog Batoe Gadjah Batoe Gadjah poenika ingkang kadaleman inggih poenika Residèn,toewin padalemanipoen para prajagoeng Djawi ing

sami mrikoe -ageng, toewin ingrikoe tilas kedatondalem Ingkang Sinoehoen Kangdjeng Soesoehoe-Pakoe-Boewana kapingVITapa) sasoeroet oegi wonten ingrikoe; koela oegi langkoeng waoe koela ladjeng ing Batoe Gadjah waoe wonten Walandi,toewin ing Ambon oegi wonten Kweekschool andjog ing koela ing kapal raosing dèrèng ing koela Lampah koela sareng Djawi -tinakèn ngandika trah sinatrija ing Ngajogja wonten ing Batoe Gadjah para sadèrèk -sadèrèk wonten ing Batoe Gadjah waoe Ingkang Sinoehoen Ambangoen Tapa.Wontenipoen ing Batoe Gadjah wonten ing grija lodji Kangdjeng Goepermèn para waoe wajahipoen soewargi Kangdjeng Pangeran Arja Dipanagara Koela dipoen ampiraken koela ing Batoe Gadjah dipoen panggihi para sadèrèkipoen bagé-binagé wiloedjeng ladjeng sami pitakèn kawontenanipoen ing Djawi koela inggih koela njipeng wonten ingrikoe Éndjingipoen koela sowan Ingkang Sinoehoen Ambangoen Tapa, dipoen irid Papaning poenika manggèn wonten waoe, wewengkoning kinoebeng ing tembok kontenipoeng doemoenoeng wonten ing konten wonten sarambinipoen sadjawi toewin dipoen wit golongipoen

ngajomi sangandapipoen, bebasan ngantos boten katingal bentèring srengéngé, salebeting tjepoeri ngrikoe ander isi pakoeboeranipoen para sentana ingkang roemijin sami ndèrèk ingkang Sinoehoen wonten ing Ambon, sisih lèr sakedik sampoen pantog kamaring pasarèan dalem,kinoebeng ing témbok apajon sèng, ingèmpèr sangadjenging kamar wonten koeboeranipoen amergil, inggih poenika koeboeripoen Radèn Ngabèi Tjakradipoera, kekasihipoen ingkang Sinoehoen. Koela kèndel wonten ingèmpèr ngrikoe sasampoenipoen kontening pasaréan kabikak,koela ladjeng mlebet, ingkang soemaré ingrikoe namoeng ingkang Sinoehoen sakalijan Kangdjeng Ratoe, wijaring kamar boten sapintena,pasaréanipoen namoeng dipoen témbok kémawon,dados sanès sekaran séla toewin sanès-sanèsipoen, inginggil mawi kalowahan katingal siti kémawon,toewin wonten isinipoen awarni koe- woekan,damar, doepa, poenapa déné wonten tabeting sekar tjampoer bawoer.Saantawising sampéjan dalem sikil ()sakalijan pinasangan songsong gilap mingkoep,pamasangipoen dandaning songsong toemantjep ing mestèr sampoen dipoen lépa,wonten ingrikoe kraos manah koela, angèngeti ing Goesti koela déné soemaré wonten ingrikoe.Sareng anggèn koela sowan sampoen sawatawis dangoe ladjeng medal,sadoemoegining djawi kèndel linggihan wonten sangandaping wit pala,wohipoen ingkang sampoen sepoeh sami mleļėk, isinipoen sami dawah ing siti mblader, warninipoen abrit sepoeh, inggih poenika warninipoen sekar boentel ing nglebet, limrahipoen ingrikoe dipoen wastani kembang pala. Sasampoenipoen kéndel sawatawis ladjeng medal saking tjepoerining pasaréan.Sadjawining pasaréan ngrikoe awarni patamanan, tinaneman sesekaran, klapa géndjah, djambé pol,toewin sanès-sanèsipoen.Koela ladjeng mlampah angoebengi sakiwa tengening pasaréan,sakilèn pasaréan tjaket wonten marginipoen alit andjog dateng lèpèn.Salebeting pakarangan ajom sanget, soemoeripoen tjelèk-tjelèk,manawi mendet toja namoeng dipoen tjidoek kémawon.Sawingkingipoen pakarangan waoe wonten lepènipoen,tojanipoen bening toer tjelèk,

sélanipoen pating djanggeleg ageng-ageng, tetijang ingkang

sami adoes namoeng séla kémawon pinda akekelir sapinggiring lepèn ngrikoe kalah ingkang gegrija wonten alit angongkang ingkang gegrija ingrikoe poenika kalah ingkang Djawi ing roemijinipoen ingrikoe para abdinipoen ingkang Ambangoen Tapa sawatawis dangoe wangsoel tjapoerining kèndel wonten ing wonten ingrikoe ragi sijang koela dolan ing Batoe Gantoeng, saking kita kinten-kinten wonten kalih pal Ing Batoe Gantoeng poenika wonten

kita Lampah koela oeroet margi koela nanging ingkang dahat ardja katingal sami djala toewak jèn tetijang ingrikoe-mandjeng ing Margi ingkang koela langkoengi waoe ajom koela njengkrèk saha margi waoe oeroet labet saking siti tojaning lèpèn waoe goemrodjog sanget woetah saking talang Lampah koela ladjeng ing waoe inggih wonten sapinggiring ananging tojaning lepèn boten katingal ing bleg ilining toja waoe Séla waoe warninipoen petak pating kados wonten sanginggiling kawontenan waoe mila ngrikoe Batoe Gantoeng Ilining ngrikoe

• lémbaking toja ingkang toemempoeh ing
  katingal petak-moentjrat

patileman kalah toewin dipoen tingali katebihan kados nipoen para widadari Wonten ingrikoe koela ngantos dangoe, lam-lamen ningali kawontenan waoe Sareng itjal koela koela

ladjeng ndjodjog wiwit ingrikoe sakiwa margi dipoen kroton warninipoen asri ladjeng oedalaning toja inggih sirahing waoe wonten boten wijar wedaling toja deres sanget Wiwitladjeng kinoelah ing lompongan ing oeroeng-oeroeng tosan ing kita Wedaling pipa djoerang andjogipoen ing kita ladjeng pinara-para dados dipoen dėkėki toewin wonten ingkang dipoen djogaken ing ingrikoe kapal-kapal Satjelaking toek poenika dipoen degi grija alit mawi koela kèndel ingrikoe koela ningali manginggil ngiwa katingal katingal ndjlarèh oeroet redi Kroton -kroton ingkang dipoen wonten sapinggiring katingal pinda koela tojanipoen bening badan lakar dinten boten koela ladjeng kraos koela njengkrèk minggah, koela inginggil koela aningali loemahipoen kita Ambon katingal awéla- wéla ingrikoe wonten witipoen koewèni kebak warninipoen abrit mberanang

Prenah katingal kebak katingal asri wonten ing ngandjang andjang, wonten ingkang nlosor ing siti wonten awarni tojanipoen awit wontenipoen wewarnèn waoe mila ingrikoe karan Batoe Gadjah Oetah -oetahaning toja ladjeng pinara -para kinalèn andjog kalénan ingkang kita ilinipoen katjarijos ing redi waoe roemijin kerep Ingkang Amba-Tapa jèn pinoedjoe wonten ingrikoe pentèr manawi ingrikoe, amargi kawontenanipoen Ningali katingal alarik- tarik wonten ing waradin grijanipoen soemamar kaling -kalingan gegolonganing ing sisih kilèn katingal -lémbak kapal ingkang laboeh katingal ing ing ladjeng aningali saoebe- nging kéblat katingal redi kados kita Ambon Ing lelengkèhing redi katingal pating djlaréh kados tapaking wantji koela saking redi waoe wangsoel margi lami kawontenanipoen samargi-margi lam -laming para ingkang ing ngrikoe wonten ing djawi katingal ing sarwa ing djam 6 sonten koela sampoen ing Ing poelo Ambon poenika gegolonganing siti bakoening boten wonten, toemrap ing paredèn krowodan

dados lintoening wontenipoen oewos lijan nagari Pawedalipoen ing ngrikoe kalah ing poendi-poendi radjakaja boten patos wonten wontenipoen Panggaotanipoen ingrikoe,, ing tijang dipoen

witipoen kados wit nanging delegi- toewin katahing patinipoen ngoengkoeli deleg arèn boten kalijan pali onggok (damel pați witing dipoen tegor ladjeng dipoen dipoen ladjeng dipoen ing toja toewin dipoen ingrikoe ladjeng patinipoen dipoen, toja dipoen boetjal paținipoen wonten ing dipoen dipoen pé Déné kados ingkang sampoen kalimrah doemoegi ing poendi -poendi poenika rangin taksih énggalan kémawon ing Ambon ketela nganggé lawoeh sasenengipoen bilih dipoen lawoehi goedang -goedangan ing Ambon waoe boten patos

wastani kalijan toja dipoen sok ing wadah dipoen tjemploengi pați sagoe

waoe warninipoen pați kențel sampoen doedoeh- tjarijosipoen kedjawi irit

wedalipoen raosipoen ingkang taksih legi manawi wajoe leginipoen ladjeng dados ngipoen ladjeng dipoen ladjeng awarni bening toewin angendemi Kawontenan waoe dipoen paos ing Déné wontenipoen pawedal pala toewin kalah ingkang dipoen pahat kanggé inggih dipoen Ingkang dipoen adi lanipoen ingrikoe manawi kapal kapal lajar toewin sanès-dipoen anggé dipoen galoek- gațoekaken trap- trapanipoen awig Tetijangipoen siti ing Ambon Kristen, wontenipoen tijang ingkang Mlajoe; tjak- sora djaler birai ing bilih prijantoen poen bangsa Éropah tjlana), bilih ingkang trah alit potong mangkok kémawon

kebajak petak bilih ingkang trah alit sanlanganipoen tijang bangsa Betawi nanging ingkang kalah toewin Manawi ing djalera inggih

djaler trah alit potong mangkok awarni soetra wewah ingkang balé djangdji Pangagengipoen ing nagari Ambon poenika Kepala

boetanipoen warni -warni,wonten ingkang seboetanMajor, Kaptin, Radjapati, oegi wonten ingkang dados amtenaripoen

, dados,,malah waoe kalah wedalan Walandi Pantjèn ingrikoe, poendi ingkang ladjeng, tetijang Ambon poendi-poendi ingkang katahipoen golongan Tetijang Ambon poenika bilih rabi ingkang Kristen Walandi alit ketjampoeran kina

pangantèn nikah ing grédja, poen mawi djagongan anjelahi koela warga pawong ing waoe mawi lelangen dipoen wastani dendang, toewin mawi dipoen djogèdi ing djaler bok waoe lintoening bilih sarwa inggih mawi dangsah kados Éropah déné waoe pandjogèdi- poen inggih kénging djaler lan tijang tjaranipoen ingkang djaler mawi bilih ing Djawi bokmanawi dipoen wastani tombok Pambajaripoen boten mawi dipoen wastani inggih kénging wewarnèn sanès-oetawi inggih kénging tjarijos regi oetawi dinten ladjeng dipoen dimik rèk idji saringgit Malah wonten ingkang koela wonten ingkang tjoewilan

grija, (tjoewilan golong sagoe pajon grija) poenika tanda anjoekaniwitsagoe saoewit,bilih anjoekani golong pala, ateges njoekani wit pala saoewit, ingkang makaten waoe malah nama kerojalan ageng amargi wit sagoe toewin wit pala poenika sami medjadji katah, ananging patrap makaten waoe ingkang kalah namoeng saking tandoek gegendoengan, toewin ingkang toemandoek dateng pepatjangan. Toemrap tijang ingkang agami Islam, menggah ing salaki rabi inggih gadah tatatjara pijambak, inggih poenika sadė- rèngipoen pangantèn daoeb, kinten -kinten taksih kirang sapeken,badé pangantèn èstri moebeng -moebeng angoelemi dateng para prawan koewanoehanipoen, temboengipoen: soepados sami arerèntjang anggèning laki.Béndjing tem- poeking damel para prawan waoe, sami dateng, ngoejoen-oejoen angladosi pangantèn, ngantos doemoegining tigang dinten. Bilihpangantèn djaler èstri noedjoe wonten salebeting kamar, para prawan waoe sami anenggani wonten sadjawining konten, mangké sawedalipoen saking kamar inggih ladjeng ngoejoen -oejoen malih. Bilih sampoentigang dinten ladjeng mantoek, mangké bibar sapeken, pangantèn djaler èstri moebeng-moebeng maratamoe dateng ing grijanipoen para prawan waoe, temboengipoen soeka trima kasihdateng sadaja ingkang dipoen datengi,déné sami kesdoe reréntjang anggènipoen laki,saha pangantèn ladjeng anjoekani tandaning sih awarni balé rasoekan, bilih sampoen weradin ladjeng mantoek.

IV

Saking Ambon dateng Saparoewa.

bidal, wantji 7 éndjing koela ladjeng wangsoel dateng ing kapal tijang kapoeloan alit -alit ladjeng wiwit anglon -loni, sareng

ing tengah sinarengan oengeling mrijem goemleger, inggih poenika sabawaning mrijeming kapal ingkang koela toempaki waoe,wiwit bidal saking Ambon mawi ngoengelaken mrijem. Sareng lampahing kapal menggok satikoengan asrining palaboehan Ambon sampoen itjal kalingan paredèn, lampahing kapal saja manengah, dangoe -dangoe saja tebih saking ing daratan, ladjeng bles boten wonten daratan ingkang katingal, kados pepindaning djagat kinelem, sareng djam 12 sijang wonten daratan katingal malih, poelonipoen alit, inggih poenika poelo ing Saparoewa, saja dangoe saja tjeța, katingal pagrijanipoen ndendeng asri, woesana kapal ladjeng laboeh wonten ing palaboehan ngrikoe, laboehipoen boten saget mèpèt. Kitanipoen ing nagari Saparoewa poenika alıt, nanging katingal ardja, pasitènipoen golongan waradin, pangoepa- djiwanipoen sami kados tetijang ing Ambon, namoeng bab wedaling tjengkeh toewin kenari kalah wedalipoen saking Saparoewa, pangagengipoen apangkat kontrolir, tetijangi poen boemi sami agami Kristen, woedjoeding tijang saha tatatjaranipoen sami kados tetijang Ambon; kaotipoen tijang Saparoewa kalijan tijang Ambon poenika namoeng ketitik saking pawitjantenanipoen, tetijang Saparoewa ragi aloes sakedik nanging kotjapipoen saking lijan pradja, sadaja tijang satjelaking poelo Ambon poenika sampoen karan bangsa Ambon sadaja.Sareng wantji sonten kapal bidal malih.

V

Saking Sapoerawa dateng Banda.

Boten katjarijos lampahipoen ing wantji daloe, sareng

gagat lampahing kraos rindik, hipoen redi inggil redi waoe Api redi wonten katingal tjela wéla-wéla Ing awaking

ing poetjak katingal boetak labet tjelak lan

. Banda ing palaboehan Teloek

kawah, jèn dipoen tingali saking katebihan kados redi

1) Ing paketjapan moengel Bandan, toewin loegoenipoen Banda Neira.

akeketoe. redi waoe sampoen ten, dados woedjoeding redi waoe katingal mila palaboehanipoen ing kita Banda lebet tjelak waoe Lampahing kapal saja alon saha ladjeng ing koela ladjeng dolan ing wonten ingrikoe Nagari Banda nagari alit ardja amargi ingrikoe dados padoenoenga- ning kaboedidajan ageng -ageng, inggih poenika kaboedidajan kebon pala ingkang toemindak ing damel sami koeli kontrak kalah saking poelo Djawi wontenipoen ingrikoe poelo Banda poenika tetijangipoen tijang Djawi sadaja.Marginipoen boten katah koela langkoeng ing margi ageng ngrikoe waoe katah tokonipoen-, tokoWalandi Tjina Arab toewin Lampah koela ladjeng andjog ing margi kina waoe katingal -témbokipoen waoe, katjarijos kala roemijin Portegis angebroki ing kita ngrikoe mila ing poelo Banda alit nanging pabandaranipoen amargi toemrap poelo-poelo kéringipoen ngrikoe saged. Lampah koela andjog ing Walandi lodjinipoen -aoebing margi sami wit njam- ploeng, golongipoen mradini wohipoen pating galinding wonten margi asrining Satjelaking lodji ngrikoe wonten grijanipoen los leladjoeran tiga kawontenanipoen sesadéan ing peken sarwa mepaki

(

koela waoe Djawi wonten ing poelo Djawi Koela ladjeng mlebet ing peken ngrikoe pating kraèk lajak tijang wonten ing

ing wonten ingrikoe ingkang dangoe wonten ingkang tigang wonten ingkang kaki- kaki nini -nini wonten ingrikoe itjal toewin Djawi Boten tebih ngrikoe wonten

ladjeng Djawi ladjeng. nagari Banda poenika boten wonten tetoempa- kitanipoen alit sanget dipoen lampahi waradin koela ing grijanipoen tijang Djawi, grijanipoen wonten koela ampiri katingal bingah wonten ingrikoe kétjalan Djawi dados tijang siti ingrikoe. Koela ladjeng dipoen tjara toewin olah- olahani- poen tjara Djawi dipoen adjak kita dipoen pagrijanipoen Djawi, wonten ing nagari ngrikoe, toewin kawonte- nagari ing Banda wantji koela ing kapal malih Ing kita Banda poenika Kontrolir kala roemijin Asistèn tetijang siti Kepala, ingrikoe wonten Walandi sanadyan

alit katah Walandinipoen

kontrak Ing poelo Banda woer pala warnining pala kalijan wedalan alit wedalan ananging reginipoen

Déné pala waoe para toewan-toewan

koeli Djawi Banda éwon-éwon tijang kontrak waoe dajan kadjawi poelo Banda salong kéringipoen ngrikoe bilih

ing kebak isitijang waoe kontrakipoen

kapitoenanipoen para toewan

Djawi kémawon para djaler ing poelo poen èstri ladjeng kalah koeli kontrak waoe ingrikoe saking Boeton

, golonyan tentrem -tentrem prakawis berontakan koeli

pawedalipoen ingkang

Pala wedalan ing Banda boender- londjong awis ingkang wedalan Banda ing tanah Éropah

mawi ndatengaken kontrak wontenipoen Djawi ing inggih saking won-Déné wontenipoen kaboedi- wonten ing salebetipoen wonten ing poelo-poelo kanan dipoen tingali katingal wana Kala roemijin ing kaboedidajan-tijang ladjeng sami waoe

wonten

kéringipoen poelo Banda Banda sampoen kalah tijangi- djaler ingkang sami dateng sami ngrabi wonten djaler ingkang katah èstri ing poelo Banda

woetah rahipoen. Ingkang

ingrikoe toewan kaboedidajan ladjeng

kalah ingkang dados bodjonipoen tetijang Boeton, dados djanipoen tetijang siti boten wonten, sadaja sampoen nama

tijang kalah ingkang Djawi amargi Djawi Tjaranipoen woh pala poenika mawi ingkang dipoen isinipoen toewin Panitikipoen manawi manawi katingal, katingal abrit poenika warninipoen sekar pala ingkang pentil Bilih dipoen ladjeng dipoen klokopi dipoen pé ngantos garing Toemrap pala ing Banda ladjeng dipoen ontjèki ing Éropah ontjèk -ontjèkan Manawi noedjoe wedalipoen pala saking poelo Banda poenika katah pinten pinten kapal api ingkang ngrikoe, waoe

VI Saking Banda dateng Gisser.

7 bidal Banda

won ing poelo Banda kantoen katingal pinda séla Wiwit bidal saking ngrikoe katah para tijang bikak kados toko, kapal saja soemeboet pinda talit djam4lampahing kapal sampoen ing poelo Gisser, saha ladjeng laboeh wonten ingrikoe Laboehipoen boten mèpèt, baita alit ingkang katingal pating sriwet, wowohan ta : timoen, toewin Koela ing wonten grija -grijanipoen waradinanipoen-resik tjijoet

ingrikoe boten wonten tetoempakan.Ing Gisser poenika sanadyan kapoeloan alit nanging katingal ardja, para soedagar- soedagaripoen katah, pamboetjalipoen padagangan dateng kapoeloan kanan kéringipoen ngrikoe. Ing poelo Gisser poenika pangagengipoen apangkat Gezaghebber, pangageng tetijang siti apangkat Radja, déné tetijangipoen sineboet bangsa Séram, amargi poelo Gisser poenika golongan poelo Séram.Oegi gadah temboeng pijambak, sastranipoen nganggé sastra Arab, kalebet kentjeng dateng agami Islam, malah kalah tetijang ingkang sampoen sami kadji, bakoenipoentela sagoe. Pawedalipoen poelo waoe kagolong boten wonten,dados katjekapanipoen tetijang ingrikoe poenika saking anggènipoen among dagang, tjandak kilak saking kapoeloan sanès, mila ing poelo satjelakipoen ngrikoe ingkang sami dagang kalah bangsa tetijang Séram. Tatatjaranipoen tetijang bangsa Séram sadaja nama limrah, namoeng tatatjaraning mantoe ragi wonten gèsèhipoen kalijan kalimrahan, tjaranipoen makaten:Sesampoening kedadosan rembag, badé panikahing pangantèn mawi njenjoeroehi dateng para pawong mitra, panikahipoen tamtoe ing wantji sonten, sadèrèngipoen nikah sampoen andatengaken tamoe,temboengipoen namoeng dipoen atoeri dahar étja. Bilihpara tamoe sampoen nglempak ladjeng sami neda, sabibaring neda ingkang gadah grija tjarijos dateng para tamoe, bilih Jangan ing panggalih mangké djam wantjinipoen nikah sami dipoen atoeri wangsoel pinarak malih.Ing wantji katamtoean waoe para tamoe oegi sami wangsoel, nanging djoe- djoegipoen wonten ingkang dateng ing grijanipoen pangantèn djaler,wonten ingkang dateng ing grijanipoen pangantèn èstri, sésa -sésa wonten ing awrating gegajoetanipoen warga. Bilihsampoen mirantos, pangantèn djaler ladjeng dipoen arak dateng grijanipoen pangantèn èstri. Panganggènipoen pangantèn djaler kados kadji. Sadoemoegining ngadjeng konten mawi dipoen adangi déning para warganing pangantèn èstri,mawi dipoen tjegati ing dadoeng, temboengi

poen warga

sadjak tijang ingkang waoe. Para warga djaler sadjak-meksa gawar Dangoe-warga pangantèn èstri tjarijos inggih kénging bajaran prabéja wenganing konten Warga djaler ladjeng njoekani kalah bilih dèrèng dipoen katah para ingkang inggih tjoetjoel Ingkang waoe warga, mila warga bilih makaten waoe ladjeng tombok Makaten malih waoe bilih kekirangan arta inggih barang ta; èrlodji toewin,mawi dipoen tapsir medjadjinipoen dinten saweg dipoen kanti anglintoni arta tjondong ing djaler sapangiringipoen dipoen lilani dipoen pernahaken wonten ing grija ngadjeng tata ladjeng nikah nikah djaler ladjeng dipoen irit dipoen kalijan Wiwit dipoen dandosi ing djawi mawi kondé mawi ing dipoen wonten katil dipoen kiwa klamboe dipoen djagi ing Sareng djaler badé inggih dipoen palangi wengananing klamboe dipoen gotjėki kentjeng nalika dipoen tjegati wonten ing djawi Pangantèn djaler inggih tjoetjoel arta wenganing klamboe, arta inggih para warga ingkang tambel aken warga ingkang tjelak Woesana inggih dipoen arta

dipoen waradin para warganing ingkang na- arta ingkang dipoen ing Boten dangoe ing djawi ladjeng ngoengelaken trebang ketipoeng, toewin mawi djaler ing grija ngadjeng ndjogèt djaler wonten ing wingking, patraping ing koeping, mlampah wangsoel ing ingkang djaler ladjeng wangsoel wingking malih wonten ingkang ndjogèt warganing pangantèn saking djèdjèr kalih patraping larih toewin adjon ladjeng kèndel, gentos kanipoen mboekani roemijin ladjeng dipoen papag ing tijang djaler akrab Tataning waoe oegi kelampah wonten ing kapoeloan sakiwa tengenipoen poelo Gisser koela oegi nglampahi djagong waoe

VII Saking poelo Gisser dateng Sekar.

Bidalipoen kapal saking Gisser sampoen wantji daloe, ing daratan namoeng katingal gebjar-gebjar padanging dilah, pating klentjar kados lintang soemawoer ing boemi, dangoe-dangoe ladjeng itjal sipatipoen, déning saking tebih, pepindanipoen kados lintang kaling -kalingan mendoeng, kantoen petengipoen ingkang ngaling -alingi pasabaning pandoeloe, lampahing kapal saja ngambah tengahing saganten.Wantji

djam 6 éndjing wonten poelo ingkang katingal, inggih poenika poelo Papoewah (Nieuw Guinea) saja dangoe lampahing kapal saja tjelak,wewarnèn ing daratan boten wonten malih kadjawi wana greng, toewin paredèn soengil, boten wonten grijanipoen ingkang katingal.Dangoe -dangoe kapal ladjeng kèndel laboeh, laboehipoen manggèn ing antawising tikoengan, ingrikoe sampoen kalah tetijang ingkang sami moeroegi dateng panggènan laboehing kapal, palaboehan waoe nama ing Sekar, daratanipoen taksih wana greng, wonten tijangipoen dagang sawatawis manggèn wonten ing pasisir, grijanipoen manggèn wonten sanginggiling toja, nanging ingkang katah namoeng lampah dagang landjon kémawon, ingkang katah saking poelo Gisser. Koela ladjeng minggah dateng ing daratan, ing daratan waoe wonten lodjinipoen satoenggal, toewin grija-grija sawatawis.Ingkang manggèn ingrikoe poenika namoeng Walandi satoenggal,dados pangagengipoen oepas poelisi dinar, tjatjahing oepas poelisi dinar namoeng6, kam- poengipoen nama ing Kokas,déné ingkang nama Sekar poenika ragi sawatawis tebih saking panggènan ngrikoe, boten wonten pakampoenganipoen ing daratan, sadaja sami manggèn ing grija sanginggiling toja.Sasampoenipoen sawatawis dangoe anggèn koela wonten ing daratan ladjeng dateng ing Sekar,mawi noempak baita oeroet pasisir, sadoemoegi koela ing Sekar aningali kawontenanipoen grija-grija ing kampoeng Sekar, ingkang gegrija namoeng para tijang dagang, grijanipoen bebandjengan wonten sanginggiling toja, traping tangga tepalih bilih asesandjan sami ngoewot, déné ingkang sami toembas dedaganganipoen sami tetijang bangsa Papoewah,dados ingrikoe poenika sampoen nama poelo Papoewah.

VIII

Saking Sekar dateng Fak-fak.

Sasampoenipoen sawatawis dangoe anggèn koela wonten ing daratan,koela ladjeng wangsoel dateng ing kapal. Djam

12 sijang kapal bidal saking palaboehan ing Sekar, lampahipoen mènggak-menggok boten tebih saking daratan. Wantji djam6 sontenlampahing kapal mlebet ing tikoengan wijar, wantji serap bles laboeh wonten ing palaboehanipoen kita ing Fak-fak, nanging kapal dèrèng poeroen laboeh tjelak, amargi wantjinipoen mertanggel, dados kawontenanipoen kiļa dèrèng katingal, amargi taksih kalingan tikoengan, toewin ing wekdal waoe noedjoe djawah, mawa pedoet nggameng angemoeli daratan. Sareng ing wantji éndjing lampahing kapal dipoen la- djengaken,watawis saprapat djam ladjeng laboeh kasarengan oengeling mrijem djoemegoer ngoemandang doemoegi ing daratan.Daratanipoen ing kita Fak-fak katingal angléla, inggih poenika kitanipoen poelo Papoewah ingkang sisih kilèn, kițanipoen golongan paredén, traping grija-grija katingal sap -sapan anoet andap inggiling pasitèn, ingandap pijambak grija oeroet pasisir, saja minggah katingal grija ingkang ageng-ageng. Koela ladjeng mandap saking kapal kepanggih sadérék koela, sadoemoegi koela ing daratan aning- aliloemahing saganten, laboehing kapal katingal mawa koekoes koemeloen kados njasmitani ngadjak pepisahan. Ing wantjisonten kapal ladjeng bidal,lampahipoen katingal anglamlami, anggènipoen nilar koela kados raosing medot pawong mitra ingkang toenggil boedi, woesana lepas lampahipoen, ladjeng itjal kaling kalingan-pangkeloeking djagad, namoeng tabeting koekoes ingkang taksih katingal lamat-lamat. Koela ladjeng ndoemoegėkaken pepanggihan kalijan sadèrèk koela.Anggèn koela wonten ing Papoewah laminipoen 20 woelan, kawontenanipoen kados ing ngandap poenika.

IX

Kawontenanipoen tanah Papoewah (Nieuw Guinea ).

Poelo Nieuw Guinea poenika péranganing bawahipoen Kangdjeng Goepermèn ing Indija wétan ingkang sisih wétan pijambak, wetahing poelo ageng sanget, nanging kabagé

lér wétan kabawah karadjan Ditselan kidoel wétan kabawah keradjan Inggris ingkang sisih kilèn kabawah Kangdjeng Goepermèn Walandi Pétangipoen ing bawah Goepermèn Walandi ingkang kapérang dados apdéling lér kițanipoen ing Manokwari kidoel ing Mareuke kilèn ing Fak-fak Asistèn Residèn, koela kawontenanipoen ing kita Fak-fak Ing kita Fak -fak poenika boten ageng ingkang ing kita namoeng para wontenipoen djiwa ing kita Fak-fak poenika kița bikakipoen kala ing taoen waoe,kita oegi sampoen wonten gegrija nanging toewin dèrèng wonten Patrap kita wiwit saking-sapan bilih dipoen tingali katingal Ingkang ing pijambak para dagang Tjina Arab Boegis Bandjar toewin sanès-

dinar, ladjeng dalem Asistènan kantor toewin grijanipoen para toewan-toewan nginggilipoen malih djaran grija, grija Dokter Djawi pijambak tangsi Grijanipoen pajon golong

grija gebjog ingkang boten tjekap namoeng nganggé golong dipoen gapit, toewin deling golong kagapit Amtenaripoen Kangdjeng Goepermèn ingkang ingrikoe : Asistèn, Djoeroe ngrangkep Djaksa poelisi dinar toewin Sipir Dokter Djawi Mantri tjatjar toewin wonten toewan ingkang Papoewah Ing Fak-fak ngrikoe dipoen kapalapi alit

Pionier, perloe kanggé pepriksa dateng ing bawah,mawi pangageng Kaptin oetawi Masinis, pangagengipoen tijang mantja wonten pijambak, ingkang dipoen dadosaken tijang bangsaArab, déné pangagengipoen tetijang siti wonten kekalih,sami apangkat radja, satoenggal mbawahaken tetijang ing paredèn,nama radja Foeteger, satoenggal mbawahaken tetijang ing pasisir,nama radjaAti -ati, oegi sami manggèn wonten ing salebeting kita.Radja kekalih waoe kapétang namoeng mbawahaken tetijang satjelakipoen kița,déné toemrap djadjahan ingkang tebih-tebih sami wonten radjanipoen pijambak-pijambak. Ing kita Fak-fak poenika kitanipoenmadjeng mengidoel, angadjengaken saganten, sangadjengipoen leres wonten poelonipoen pandjang nggameng, nama poelo Pandjang. Poelo waoe dados aling-alinging kita Fak-fak, namoeng ing sisih kilèn katingal poengkasanipoen.Sawétaning kita anengenaken pakampoengan oeroet pasisir,sakilèn kilaangiwakaken tikoengan saganten nglodjok mlebet, ingrikoe ingkang kanggé andap-andapaning tijang saking kapal, satjelakipoen palaboehan ngrikoe wonten goedangipoen areng setinkoel, toewin wonten goedang pasimpenan barang-barang ingkang mandap minggah dateng toewin saking ing kapal,bilih noedjoe wonten kapal laboeh, ing palaboehan ngrikoe ardja sanget.

Bab pawedaling siti toewin toja. Pasitènipoen ing

kilen saking poendi-poendi katingal toewin kebak wana, oegi wonten waradin ananging taksih ing wana bebon- para ing sarwa krowodan wananipoen greng ingkang ingkang kadjeng toewin kekadjengan waoe ingkang kénging prabot grija kadjeng besi Toemrap wonten awarni kadjeng tingi

pala, kados tjaranipoen kapoeloan Sanadyan tetijang ingrikoe boten amargi saking boten wontenipoen pala wana wonten ingkang, Papoewah pala Jateng Bilih wonten tijang wana poeroen woh inggih dipoen nanging manawi memendet inggih dipoen kèndelaken wedalan ngrikoe kalijan wedalan ing wedalan ing Papoewah, nanging wedalan ing Banda Kadjawi pawedal waoe, oegi wonten ta; tripang toewin kidjing Pasitènipoen ingkang waradin kagolong toja, katjarijos inginggil, tetijang ingrikoe dèrèng tjaraning Déné ingkang siti awis toja, kados wonten warni koelah anadahi -ilèn saking toek medal saking goewa alit bilih ketiga ilinipoen alit boten tijang kila. Bilih ing katiga waoe, ladjeng toja ingrikoe wonten oedalaning toja, wedalipoen njarengi manawi tojaning rob nanging manawi toja malih raosing inggih gadah dados trimah lowoeng

Bab tetijang siti Tetijang Papoewah poenika pakoelitanipoen kagolong limrah kados Djawi wontenipoen katingal poenika djalaran saking boten naté badanipoen, angliga

Tetijang Papoewah brintik-tjemeng nanging pakoelitanipoen katingalipoen dados pakoelitan mripatipoen bening-bening, petakipoen resik, inggih kalebet seleng, djaler èstri nginang tjelak kalijan kita djaler djinggaloka, poenika dipoen tjawetaken Déné djangkeping panganggé kadjawi tjawet waoe kerga Japoer Kerga waoe ingkang dipoen angrawit mawi dipoen mantjawarni, ingkang damel tijang ing ing Papoewah poenika ingkang dipoen kinang godongipoen wohipoen, agenging woh sadridji -dridji apoeni-( poen ingkang dipoen koelit tirem gambir limrahipoen (inggih gambir -gambir poenika ing tijang ngrikoe wonten ingkang nganggé gambir masakan ingkang dipoen waoe jèn nginang apoe ), salong wonten ingkang asli awis -awis ) limrahipoen ( ingrikoe nipah poenika margi ingrikoe kalah nipah wonten ing rawa -rawa djoengkat dipoen wilah deling dipoen sigar- tjoekit) selanipoen dipoen gandjel kandeg ing panitikan nanging sapoenika katah ingkang rèk kadjawi isèn -isèn waoe wonten isinipoen nanging nama. Ing kerga waoe mawi dipoen gandoel- pendjalin dipoen awis -awis dipoen soewiran poenika enaling sendjata

warninipoen nanging ing poetjoek kala roemijin nika dipoen awisi ing manawi kalah ingkang Ingkang bakoe dados dedamelipoen awarni djemparing dipoen glagah ingkang djangipoen bédoripoenri toewin dipoen tjringih -tjringih bilih dipoen, tjoklèk Patrapipoen dipoen dawahipoen nginggil ndjawahi Limrahing loejoeng Oegi wonten ingkang toewin baloenging peksi soewari dipoen Bilih inggih tapih woenggoe,saroeng dipoen oewel- oewelaken tjekap tamtoe nganggé toewin anting-anting djené Kadjawi mawi tjangklong ingkang dipoen ploentoer dipoen mawi dipoen kolor dipoen ing sirah isi tetijang djaler. Panganggé waoe bilih noedjoe kadjawi ing nginggil ing wewah mawi woeloe mantjawarni toewin ing iroeng dipoen mawi gelang ing baoe, wewah anting Bangsa Papoewah poenika ananging boten Kangdjeng Gopermèn inggih

sampoen ngoedi sanget amrih tetijang siti ing Papoewah sami soemerep ing sastra, ngantos dipoen wonteni pamoelangan Mlajoe,éwadéné adjengipoen dèrèng sapintena,saben sinaoe dèrèng ngantos dangoe inggih ladjeng medal,bokmanawi saking roemaos wegah,saben wantjinipoen sinaoe kerep boten wonten, pinanggih saweg kepoeng sami mbakar tales, manawi goeroenipoen pitakèn malah dipoen tawèni, poenapa adjeng, poenika étja, goeroenipoen sami ngemong sanget, amargi manawi dipoen srengeni ladjeng késah, éwadéné dangoe -dangoe inggih saged sami ngandang, malah sapoenika sampoen wonten tijang Papoewah ingkang saged maos toewin njerat, nanging saben wangsoel dateng padoenoengani- poen inggih ladjeng poelih dados tijang pawanan malih, remen belasaken oeroet wana. Tetijang Papoewah poenika bilih sesarengan mlampah kalijan tijang sanés wonten ing wana, jèn ngantos katilapan tebih ladjeng anjebawa sora, soewantenipoen kados pam- bengoking kéwan,toewin bilih mlampah dados toekang atedah margi, samangsa pijambakipoen mlampah roemijin tamtoe metjok kekadjengan kanggé tanda tilas ingkang dipoen langkoengi, ingkang wonten ing wingking kantoen ngetoetaken kémawon. Tetijang Papoewah poenika sanadyan tijang pawanan golongan temen-temen, adjrih dateng paprèntahan,bilih sampoen kalepatan mitoeroet poenapa ingkang dados pidananipoen; poenapa déné adjrihipoen dateng kepala bangsanipoen pijambak; soemoengkemipoen ngoengkoeli dateng pangageng sanès, mila ing poendi panggènan tamtoe dipoen dėkėki kepala, seseboetanipoen radja, déné para tetijang waoe poendi ingkang sampoen sesrawoengan kalijan tijang ing kița,sami nganggé basaMlajoe, paketjapanipoen tètèh-tètèh.

Bab agami.Tetijang Papoewah poenika bakoening agaminipoen pijambak dèrèng gadah,dados toemrap tetijang ingkang taksih toelen ingkang dèrèng sesrawoengan kalijan

tijang inggih

kopar Ananging ingkang oegi ingkang sesrawoengan Islam inggih Islam ingkang Kristen Kristen Ananging kawontenanipoen kalah Kristen, amargi kalah para toewan-toewan Pandita agami Kristen ing Sanadyan waoe warni kalih waoe inggih katingal ing Ingkang waoe bok menawi namoeng djalaran lèrèg aloesing piwoelang dangoe-dangoe inggih balé jektos, wonten ingkang minggah kadji toewin wonten ingkang toewan Pandita dados panoentoen.

Bakoening teda. Tetijang Papoewah poenika wonten oegi ingkang kémawon ta; kimpoel, toewin Toemrap pala dipoen bakar, boten mawi limrahipoen Papoewah poenika boten Déné manawi tijang ingkang tjelak tijang dagang inggih ingkang tebih bakaran dipoen pès ing golong sagoe wonten ingkang namoeng dipoen teda lawaran wonten ingkang dipoen mawi lawoeh, karemanipoen mawi lawoeh oelam loh bakaran, inggih boten mawi sarem garing boten kémawon malah nanipoen loh waoe wewoe- saking garingipoen inggih boten Makaten malih ing Papoewah pantjèn saged sawarnining pala kependem poenika garing doemoegi ing

sarwa awèt Bab Papoewah inggih boten ingkang kanggé (

Kasarasaning tijang. tijang Papoewah poenika prajogi awis -awis tijang ingkang weteng gilanipoen bokmanawi kalising waoe inggih saking djalaran isining wetengipoen boten patos, toewin koelina lateng hawa boemi ing badan koelina kémawon, djoer tjawet Nanging ing djawi kalah inggih poenika; kowak boesik kalah nggegilani toewin ing sakodjoer Wontenipoen Papoewah katah ingkang sakit djawi waoe, boten lija djalaran, boten ingkang resik, boten dipoen tjakoti ing inggih boten dipoen, toewin boten, njandang inggih boten naté dipoen oewal inggih boten dipoen malih Papoewah poenika boten mila bab waoe,sareng ing Papoewah dipoen dèkèki Dokter katah sanget ingkang

Tata tjara bab balé grija.Tetijang Papoewah poenika

balé wonten grija,inggil bilih mawi ing Saben grija wonten tamtoe wonten pérangan ing ing pinggir dipoen-goetek-sakamar

waoe sakedik -sakedikipoen isidjiwa 50, ingkang katah ngantos 200. Mila saben sagrija kémawon soewantenipoen goemrenggeng sanget. Saben kamar satoenggal wonten padianipoen satoenggal, satengahing grija(pérangan tengah) inggih wonten padianipoen malih, malah kepara ageng, ing pérangan tengah waoe padianipoen boten naté pedjah,rinten daloe tansah koemoetoek kémawon,déné manawi wantji daloe, sadaja sami dipoen gesangaken,perloenipoen kanggé anget anget-, kanggé dilah, toewin kanggé perloe sanès-sanèsipoen,dados bilih daloe namoeng nganggé padanging latoe wangwa. Grija waoe apajon godong sagoe, tjagakipoen narițik tanpa witjalan,pageripoen ingkang katah gebjog, pangetrapi- poen namoeng sakénging kéngipoen-kémawon,woedjoeding blabag namoeng tatoe petjélan,manawi boten gebjog inggih nganggé kalikaning kadjeng garing. Ing pawanan ngrikoe kațah sanget, dasaring grija namoeng dipoen pasangi wilah dipoen etrap gribigan, perloenipoen saselaning gribig waoe kénging kanggé margi mboetjal rereged saking salebeting grija,mila ing djrambahing grija katingal resik, ananging ing djawi sangandaping grija regedipoen ngantos adamel djidjik.Grija -grijanipoen tetijang Papoewah poenika wangoenipoen tamtoe sami kémawon, namoeng toemrap ingkang manggèn ing pasisir, tjagaking grija sami ageng-ageng, amargi manggèn wonten sanginggiling toja.Grija-grija waoe kadjawi grija ingkang dipoen enggèni ing tijang katah,wonten grija alit inggih namoeng satoenggal, manggènipoen ragi sawetawis tebih kalijan grija ageng,pemanggènipoen wonten ing papan kiwa, grija waoe pirantos kanggé milahaken tijang èstri ingkang noedjoe anggarap sari,sadèrèngipoen mantoen dèrèng kénging medal saking grija waoe,tedanipoen dipoen kintoen déning waris oegi kedah èstri. Padatanipoen tijang Papoewah poenika manawi damel grija namoeng sapisan ngantos sabibrahipoen, bilih sampoen bibrah dipoen tilar kémawon, ladjeng damel grija sanès, babad panggènan ènggal, mila ing wana-wana katah

ingkang toewin kalah ingkang

ing poendi papan ingkang dipoen katingal amargi poendi ingkang dipoen siti warnining ingkang tamtoe pohoeng, kimpoel téla gantoeng waoe sami kalebet dados pekaremanipoen

Bab tijang gadah anak Tjaranipoen tijang bilih baji lahir boten mawi dipoen toewin boten mawi dipoen kadjawi dipoen resiki kalijan èpèk-bapaki- poen, dipoen panggang ing wangwa dipoen ing badan inggih dipoen kémawon, tjaranipoen djagongan poenapa boten wonten, tijang poenika boten mawi Bilih ingkang waoe bapaking laré ladjeng mawi tjangkingan temboeng pak Bilih laré waoe ragi kémawon dipoen adjak kakésahan dipoen dèkèk wonten ing radjoet mawi pandjang dipoen tjantolakan ing sirahing bijoengipoen dados larénipoen soemèlèh wonten ing Manawi ing wana bilih dipoen ing panging Laré waoe taoen saweg

Bab salaki rabi. Tetijang Papoewah poenika salaki-

warni kalih Toemrap tijang ingkang kelampahan dados pijam- bakan nanging kemawon, ingkang galah anak éstri dipoen ing tijang mlarat toewin tijangipoen djaler inggih boten poeroen

boten déning poen kedah awarni-anting djené pinten-pinten rakit perloe kanggé petoekan sakelik -sakelikipoen rakit Anting -anting sadaja waoe inggih koepingipoen tijang Papoewah poenika ingkang dipoen tindik boten kémawon, tijang panindikipoen tiga doemoegi tjomplongan, ingrikoe dipoen tindik Kadjawi tindik waoe, ingkang awrat kanggé Déné bab salaki- rabining mlarat waoe, bilih sampoen ladjeng dipoen adjak inggih laladan tebih tijang sepoeh toewin warganipoen inggih bilih inggih dipoen kalèban taoen inggih boten dados patrap waoe inggih dados tohipoen njawa bilih tijang rangkat makaten dipoen kalajan Toemrap tijang ingkang sarwa wonten bilih sampoen tijang laré dipoen tedani toembasan warni anting-anting toewin mrijeman Anting-anting toewin poenika, ing tijang Papoewah Ingkang titikan ing wonten bilih wonten katingal wonten bilih ingkang katah kawentar tijang Mrijeman waoe wonten ingkang regif 300 mirah- mirahipoen regif 50 déné ingkang para dagang Ladjenging bilih tjondongipoen djaler ladjeng kalijan pangantèn èstri ingkang èstri ladjeng njoekani bodjonipoen, ing lengen dipoen dėkėki

gelang nam -naman ngraw itsanget

(1) Bilih noedjoe wonten, toewin noedjoe sirahing tijang

dipoen iras kémawon (dipoen enam wonten ing lengen),poenika ing Bilih tjelak ing damel balé pangantèn djaler ladjeng njoekakaken anting-anting toewin mrijeman ingrikoe ladjeng tata-tata pamiwahaning mawi para warga doemoegining wantji para djangkep, toewin

Bilih linggihipoen warga djaler milah warga

linggihipoen wonten ing -poenapa namoeng djaler linggihipoen wonten ing papan inggil ing Bilih djaler

ladjeng wangsoel, wongsal -wangsoel kaping tiga, ladjeng, ingrikoe ladjeng dipoen soerak binaroeng ing ketipoeng, blang-bloeng. toewin inggih poenika ning- kah toewin ingkang nikahipoen anggèning wira -wiri mladjeng waoe Bilih ladjeng bingah-bingah djedjo- tijang djaler sami ketipoeng ingkang dipoen tantjepaken ing siti Teken waoe pininda ), oebengipoen ngalètèr mawi mégal -mégol,

perangan, inggih mendet

ketipoeng

angsal pinten ladjeng dipoen tiga mawi sinelan toewin dipoen njoewanten mawi nolih
ngiwa Patraping; boeng....
boeng.....boeng kaping sadasa, ladjeng pek, boeng
boeng pek boeng boeng boeng,oh Déné waoe tjaranipoen dipoen barang-barang, pijambak-pijambak warni bakaran toewin-sanèsipoen, toemrap ingkang èstri linggihan, ningali solahipoen ingkang sami djedjo- ing badanipoen, manawi kraos gatel ladjeng dipoen koekoer, poenika boten kendat oegi perloe, ladjeng grijanipoen ingkang djaler.

. sakit,boten wonten tjaranipoen mawi djedjampi,saben wonten tijang para ahliwarisipoen ing ingrikoe djinagi lèk-lèkan ing wantji daloe, toewin damel pepetan kadjeng pininda tijang, pinasang wonten ing panggènan ingkang dipoen tijang ingkang perloenipoen kanggé toewin ing waoe dipoen wastani wingit Namoeng ingkang tjara wonten Dokter tijang ingkang kila katah ingkang djedjampi Dokter, ingkang kala-kala dipoen Dokter ingkang kalah ngandel pitoeloenganing Dokter.

Bab tijang pedjah. Bilih wonten tijang sakit sampoen katingal rekaos, para ahliwarisipoen sami anenggani, wonten ingkang nangis, panangisipoen mawi sinarengan ing sesambat,toewin dipoen lagokaken,bilih doemoegi ing pedjah mawi ngoengelaken mrijeman, ingrikoe ladjeng katah para tetijang ingkang dateng nglajat.Ingkang pedjah ladjeng dipoen dandani kados panganggé manawi noedjoe pasamoewan, sasampoenipoen rampoeng ladjeng dipoen tilemaken malih, namoeng ing prenah sirah, geger,sikoet kiwa tengen toewin toengkak kalih pisan, sami dipoen lambari mangkok. Majit waoe mawi dipoen akepises, saben wonten tijang ingkang dateng sami anawèni ses, gantèn, boten kendat ingrikoe tansahbinaroenging tangis mawa lagoe nganjoet-anjoet, bilih para tamoe sampoen nglempak, ladjeng bidal, badé dipoen koeboer.Pangoeboeripoen milih panggénan ingkang awis kambah ing tijang, pambektanipoen rinampa -rampa ing tijang katah, samargi -margi binaroeng ing tangis oemjoeng, toewin binaroeng ing soewantanipoen para ingkang sami nglajat kados minangka pepoedji. Sadoemoegining papan ingkang kanggé ngoeboer ladjeng dipoen linggihaken, para nglajat ladjeng nawèni ses, gantèn, bilih sampoen kèndel sawatawis ladjeng dipoen koeboer, oedjoeripoen boten mawi katamtoean, patrapipoen anggèning njèlèhaken kados nalika wonten ing grija,mawi lambaran mangkok, pangoeroegipoen kadamel waradin kémawon,toewin seladjengipoen pakoeboeran waoe sampoen boten dipoen toeweni malih,mila ing tanah Papoewah poenika boten wonten pakoeboeranipoen, inggih djalaran saking boten tamtoe anggènipoen mendem, wah namoeng dipoen waradin kémawon, poenapa déné ing poendi doenoenging pakoeboeran ladjeng dipoen ébrakaken kémawon, mila ladjeng dipoen wastani tanpa koeboeran. Menggah bab pangoeboering majit, kadjawi patrap makaten waoe oegi wonten patrap sanèsipoen malih, inggih poenika toemrap padoesoenan ingkang tebih saking kita. Bilih wonten tijang pedjah ladjeng dipoen kèlèkaken ing lèpèn, para ahliwarisipoen sami noempak baita ngetoetaken,

ladjeng dipoen toewin ladjeng dipoen grija alit tanpa pajon mawi dipoen dėkėki ambèn inggil ladjeng dipoen ingrikoe, oegi mawi dipoen lambari toewin dipoen Grija waoe mawi dipoen ing djinggaloka bilih sampoen inggih ladjeng dipoen tilar, dipoen toewèni Déné ing paredèn toewin ingkang tebih lèpèn kadjawi tjara dipoen oegi wonten ingkang nganggé dipoen wonten ing

Bab kéwan Ing Papoewah poenika poelo boten wonten galak ingkang Kéwanipoen ingkang sawer inggih wonten boten sapintena ageng -agengipoen Déné wana misoewoer poendi-poendi peksi kados ta: wastani koening kondé toewin Peksi -peksi waoe èdi-peni woeloenipoen naratjak gilap poen mantja warni, biroe abrit djingga abrit kețèl abrit woengoe warni -warni Wewarnen waoe pantjèn linangkoeng peksi waoe ageng, koelitipoen, dipoen dipoen kintoenaken Eropah topi Reginipoen peksi waoe katah limrahipoen ingkang sami peksi waoe para tijang dagang, dipoen Papoewah inggih wonten ingkang waoe dipoen warni waoe peksi ingah-inggih katah nanging tjoetjoekipoen njanţoek kados ta: djaka toewa kaka (

toewa), bajan,nori. Peksi waoe sagolong-golonganipoen inggih oeles warni-warni, sami saged ngotjèh kados tijang, déné ingkang peksi ageng, bangsaning soewari. Peksi soewari poenika ingkang ageng ngantos sami kalijan belo,bilih wonten wana poeroen kalijan tijang, ingkang kanggé nang- goelang mengsah soekoenipoen, kanggé ndjedjak, rosaning pandjedjakipoen ngantos ngéram-éramaken.Kadjawi peksi waoe ing tanah Papoewah misoewoer sanget kalahing koepoe ingkang saé -saé, misoewoeripoen ngantos doemoegi ing tanah Éropah,toewin kalah toewan bangsa Inggris ingkang pados koepoe dateng tanah Papoewah.

Tata tjara sanèsipoen.Tetijang Papoewah poenika

djaler èstri sami pasah, déné pasahipoen waoe manawi sampoen toemapak birai, pasahipoen saé -saé, anggèning pasah saking pandamelipoen pijambak,boten sarana dipoen pasahi ing tijang sanès. Titikan tandaning birai, kadjawi pasah waoe oegi wonten sanèsipoen,kados ta:nggambar wewarnèn wonten ing badanipoen, dipoen lebetakan wonten ing koelit rai,baoe,dada, wonten malih ingkang namoeng dipoen belèk-belèk, dipoen angkah amrih saged dados gètèk, pandamel makaten waoe inganggep saé. Limrahipoen tetijang Papoewah poenika dèrèng kénging nginang manawi dèrèng naté ngeproek sirahing tijang, (mengsah ), ananging sarèhning patrap makaten waoe boten gampil,dados namoeng dipoen saranani patrap rerékan, inggih poenika bilih noedjoe wonten tijang saged ngetok sirahing mengsah, sirah waoe ladjeng dipoen soendoeki, ladjeng damel pasamoewan ageng, mawi njoeroehi dateng tangga doesoen tebih, sanadyan ingkang boten dipoen soeroehi inggih dateng, sadoemoegining panggénan pasamoewan waoe ladjeng sami djedjogèdan kados kaseboet inginggil, kaotipoen namoeng dawahing och ah mawi anoetoek sirah ingkang dipoen soendoeki waoe. Ing wekdal waoe ingkang kalah namoeng laré djaler èstri, perloenipoen inggih namoeng kanggé sarana ladjeng kénging nginang,déné

toemrap tetijang sepoeh namoeng perloe kanggé kebregasan kémawon. Tetijang Papoewah poenika sami temen-temen mitoehoe dateng tatatjaranipoen, ingkang katitik ing katemenanipoen, kados manawi noedjoe késahan mangsa ngoendoeh pala, oetawi késahan sanèsipoen, ingkang perloe mawi njoewoengaken grija, amargi toemrap mangsa ngoendoeh pala tamtoe njoewoengaken grija, boten mawi toetoep konten poenapa, djangdji sangadjenging grija sampoen dipoen pasangi djanoer koening, inggih sampoen boten wonten ingkang poeroen malebet dateng ing grija, sanadyan dipoen tilar ngantos wewoelanan inggih wiloedjeng kémawon. Karemenanipoen ingah -ingahan awarni segawon, peksi, ajam.Remenipoen dateng segawon ngantos kados dateng anak,manawi tilem dipoen keloni,manawi dateng peksi remen njenjoemboe, sapoeroeg -poeroegipoen tansah kabekta dipoen dèkèk wonten ing poendak, déné ingah-ingahanipoen ajam tamtoe kalah sanget, ananging sampoen kados dipoen alasaken.Ajamipoen alit -alit,kesit-kesit, oelamipoen araos sepa, wontenipoen araos sepa waoe bok manawi djalaran namoeng neneda barang saangsalipoen, terkadang neda ampas sagoe,dados boten gadah gadjih. Déné panelanipoen oelam ajam menggah ing tijang Papoewah, namoeng dipoen bakar kémawon,boten mawi dipoen dèkèki sarem. Tetijangipoen djaler bangsa Papoewah poenika mitoehoe sanget dateng paréntahipoen ingkang éstri (bodjonipoen) toewin ingkang èstri inggih oegoengan sanget, malah kerep angwontenaken toewoehing pasoelajan, djalaran saking wewadoelipoen ingkang èstri. Déné manawi badé noe- woehaken witing pasoelajan, sasampoené wewadoel beboe- kanipoen, ladjeng soeka sasmita kémawon,bilih njoekani toemper, ateges kapoerih bentèr ing manah dateng tijang ingkang dipoen toedjoe, manawi njoekani pala, ateges kapoerih anglawan perang, tjaranipoen inggih ladjeng banton- binantonan, woesana ngantos dados pasoelajan ageng.

Tetijang Papoewah poenika,nalika dèrèng sasrawoengan kalijan lijan bangsa, kagolong tijang bodo-bodosanget, dèrèng soemerep ing pétang, toewin dèrèng soemerep ing tandja,kados adjining arta roepijah dèrèng saged ambéda- kaken kalijan adjining arta bènggol (21/2 sèn) ingkang katah malah remen artanipoen bènggol,kosok wangsoelipoen toemrap tijang ingkang remen arta roepijah, sanadyan sesadéanipoen namoeng regi1 sèn, inggih kapoerih noembas mawi arta roepijah, toer tetijang waoe dèrèng remen nganggé tandjaning arta, perloenipoen anggèning simpen arta waoe namoeng dipoen anggep kados dolanan kémawon, nanging bab arta waoe namoeng toemrap dateng tijang ingkang sampoen sesrawoengan kalijan tijang mantja, déné ingkang taksih deles wanan, sadaja patraping tetoem- bas namoeng sarana oeroep-oeroepan kémawon.Sareng ing Fak-faksampoen dipoen dėkėki pangageng, bab adjining arta waoe ladjeng dipoen woelangaken dateng para tetijang siti, doemoeginipoen sapoenika sampoen kalah ingkang mangertos,malah toemrap ingkang sampoen mangertos,kalebet dados tijang mbetitil, boten kénging katjorok pétangipoen. Tetijang Papoewah poenika boten naté poeroen prasadja namanipoen,bilih pitakèn kedah dateng tijang sanès, saoepami dipoen takèni pijambak, djenengmoe sapa, wangsoelanipoen: emboeh, nanging manawi dipoen takèni namaning lijan, inggih ladjeng tjarijos.

X Lelampahan koela salebetipoen wonten tanah Papoewah.

Salebetipoen koela wonten ing tanah Papoewah kerep sanget koela kekésahan pijambak,toewin toemoet papriksa Dokter, poenapa déné kakésahan toemoet tijang dagang, kawontenanipoen kados ing ngandap poenika.

Késahan toemoet Dokter kalijan noempak sekotji. Sampoen dados padatanipoen, saben sawoelan sapisan,

Dokter Djawi ing Fak-fak tamtoe papriksa dateng ing bawah, perloe ndjampèni tetijang ingkang sakit,bilih ingkang lampahan darat, angsal-angsalaning papriksan boten saged