U DU
SULUK SEH NGABDUL SALAM
R.M. Wirakusuma
0000505d
DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN JAKARTA 1989
| Pcrj-uniiakaan Pusat PeiTiVinaandanPsngembanganBahasa ^ Kias|fT^i ^2o. Induk | |||
| ^ Kias|fT^i A | ^2o. Induk | ^2o. Induk | ^3 0 |
| Tgl : | X- If - <^30 | ||
| Ttd s | hes | ||
WIRAKUSUMA, R.M. Suluk Seh Ngabdul Salam/R.M. Wirakusuma; peneijemah, Slamet Riyadi; penyiinting, Djamari.- Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1990. vi, 114 him.; 21 cm. ISBN 979^459-062-2 ^
1. Kesusastraan Jawa. I. Judul. II. Riyadi, Slamet. III. Djamari.
8x2.2
PROYEK PENERBITAN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH TAHUN 1989/1990 DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PUSAT PEMBINAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA
Pemimpin Proyek Bendahara Proyek Sekretaris Proyek Staf Proydc
Nafron Haqim
Suwanda
Lukman Hakim
E. Bachtiar Sujatmo Ciptodigiarto
Hak Cipta dilindungi undang-undang
Isi buku ini, baik sebagian maupun seluruhnya, dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit, kecuali dalam hal pengutipan untukkeperluii penulisan artikelataukarahganilmi^.
PENGANTAR KEPALA PUSAT PEMBIN AAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA
Kebudayaan nasional kita tidak dapat terlepas dari kesusastraan, sebagai mahkota pemakaian bahasa, termasuk sastra (lisan) daerah dan sastra lama Indonesianya. Di satu pihak, sastra lisan berbahasa daerah atau naskah sastra Indonesia lama itu merupakan manifestasi kehidupan bangsa kita pada masa lalu, di pihak lain karya itu merupakan peninggalan budaya yang sangat tinggi nilainya. Sehubungan dengan itu. dan sejalan dengan tujuan Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah, dilakukan upaya pemilihan, pengalihaksaraan, dan peneqemahan sastra (lisan) berbahasa daerah atau naskah lama itu.
Secara singkat. upaya itu dapat disebut sebagai usaha pelestari^ nilai budaya lama yang tinggi mutunya. Namun, pada hakikatnya, kegiatan ini bertujuan memperkaya khazanah sastra dan budaya Indonesia, sekaligus pula memberikan sarana peluasan wawasan sastra dan budaya masyarakat luas di luar masyarakat bahasa tempat sastra tertentu itu berasal. Secara tidak langsung, kegiatan ini bertujuan pula menjadikan karya yang selama ini "tersimpan" di dalam lingkup kedaerahan itu dapat menjadi pemicu pertumbuhan sikap dan wawasan sastra pembacanya ke arah kesetimbangan di dalam menghadapi kemajuan ilmu dan perkembangan teknologi masa l^i.
Buku yang berjudul Suluk Seh Ngabdul Salam ini semula berupa cerita naskah yang berbahasa Jawa di daerah: Jawa Tengah. Pengalihaksaraan dan peneijemahan dilakukan oleh Slamet Riyadi, ,penyuntingan terjemahan oleh Djamari, dan pengolahan teknisnya oleh Djamari.
Mudah-mudahan terbitan ini bermanfaat bagi pembinaan dan pengembangan sastra di Indonesia.
Jakarta, Desember 1989 Lukman Ali
PRAKATA
Suluk Seh Ngabdul Salam adalah salah satu jenis kepustakaan Islam Kejawen yang berisi ajaran tasawuf. Naskahnya berhunif Jawa tulis tangan, tersimpan di Balai Penelitian Bahasa Yogyakarta. Naskah itu benikuran 20 cm dan 16,50 cm dengantebal 113 halaman.
Suluk Seh Ngabdul Salam ditulis oleh Raden Mas Wirakusuma. Nama itu berwujud sandi asma, termuat dalam bait 1, pupuh I (Asmaradana) sebagai berikut.
Kdsaning ngelmu wimrdU
dhnsawung sekar macapat,
vndstawaa sarahsane,
y/idadaning kasampuman,
rsracikaning rasa,
kvdinakna kang satuhUy
summana pralebdakna
Isi suluk itu mengetengahkan wejangan Seh Ngabdul Salam kepada murid-muridnya yang menyangkut masalah ilmu kesempumaan. Agaknya, suluk itu belum banyak dibaca orang. Sehubungan dengan itu, dalam rangka penyebarluasan informasi kesastraan Jawa, suluk tersebut diteijemahkan ke dalam bahasa Indonesia. Peneijemahan ini dilakukan setelah penyelesaian transliterasinya pada tahun 1985. Teknik peneijemahannya dilakukan dengan memperhatikan bentuk dan sifat kepuitisannya. Namun, temyata teknik semacam ini memerlukan ketelitian dan kejelian sehingga wajar apabila hasil penerjemahan ini masih banyak kekurangantepatannya. Berkenaan dengan hal itu, para pembaca diharapkan ikut menyempurnakannya.
Akhir kata, semoga teijemahan ini bermanfaat bagi kita.
Jakarta, Desember 1989 purwaka
Suluk Seh Ngabdul Salam kalebet salah satunggaling serat suluk ingkang nggelaraken ptwulang kasampuman. Naskah aslinipun seratan tangan kanthi ukuran 20 cm saha 16,50 cm, kandelipm 113 kaca. Naskah menika sumimpen ingperpmtakaan Balai Penelitian Bahasa Yogyakarta.
Suluk Seh Ngabdul Salam menika karipta dening Radht Mas Wirakusuma kados ingkang kapacak ing pada 1, pupuh I (Asmaradana), awujud sandi asma
Rasaning n^lmu winardi,
d^nsawung sekar macapat,
mastawaa sarahsane,
y^idadaning kasampuman,
raracikaning rasa,
kulinakna kang satuhu,
sumawana pralebdakna
Isinmg suluk menika nggelaraken wejanganipun Seh Ngabdul Salam dhateng para muridipun. Wejanganipun magepokan kaliyan piwubmg agami slam saha jumbuhing kawula Ian Gusti, sambung rapetipun-seni joged, seni karawitan, seni pedhalangan kaliyan agami Islam, saha werdinipun ring^t. ejangan menika sinawung ing tembang, dumados saking23 pupuh.
Suluk Seh Ngabdul Salam menika kados taksih langka sanget ingkang sami macs, pramila lajeng dipuntransliterasi kanthi pangajab sageda murakabi ing samudayanipun. Sokur bage kanthi transliterasi menika saged narik kawigatosanipun para sutresna sastra Jawi
Ing wasana, mt^ transliterasi menika saged njurung tumrap pangulahkridhaning sastra Jawi
Jakarta, Desember 1989
SULUK SEH NGABDUL SALAM
/. Asmaradana
1. Hakikat ilmu yang diketengahkan (ini)> digubah dalam tembang macapati agar dij adikan pegangan maknanya, demi kelestarian ilmu kesempuinaan (ilmu sejati), untuk-diamaik^rtengan-^ung^ sungguh dan untuk selalu ditingkatkan.
2. Aku mulai dengan memuji, mengagungkan asma Allah, Yang Maha Pemurah di alam semestay-^ Yang Maha Pengasih di alam akhirat, yang dipuji tiada hentinya, menganugerahi mereka yang dikasihi dan selumh umat manusia.
3. Kedua, aku memuji kepada Kanjeng Nabi Muhammad Salallahu Alaihi Waisalam, yang mengajarkan agama; sebagai iiabi penuh rahmat, pemimpin semua rasul, kekasih Tuhan Yang Maha Esa.
7. (1) Rdsaning ngelmu winardi, dhnsawung sekar macapaU mastawm sarahSane'i widadaning kdsampuman, raracikaningrasa, kuUnakm ^) kang satuhu, sumawana pralebdakna.
2. Ulun miwiti amuji ngluhurken asmaning Allah,^ kang murah ing dunya kabeh, ingkar^go^ih ing dkerat, kang pinuj'i tan pegat, angganfar kang kciwlas ayun, mring sakahingkawulanya.
3, Ping kalih ulun memuji, mring Kanjeng Nabi Muhammad, Salalahu Wasalamel kang marentah ing sarengat, tur nabi sinung rahmat, pangulu sakab'eh rusul, kekasihira Hyang Suksma disebut mutakdimun wahid, yang keenam,kaf ( J" )kabinh. ketujuh, ba ( o ) rububiah, ra( ^ )'"4^tt/setingkatifctt«, seiuruhnya genap delapan.
10. Yang kedua, yakni niat tadi, mencakup tiga hal, kttsdu, tahrul, dan tahyin, Kasdu berarti maksud hati, tahnd berarti pemyataan dengan ucapan atau lafal hu, tshyin berarti perbuatan yang tampak.
11. Yang disebut insankamil. Apabila engkau belum mengetahui makna takbir itu tadi, perbuatan salatmu tak berguna; lebih baik engkau bermain saja, sambil bersenandung aninong-minung. Adapun yang ketiga,
12. Yakni berdiri, asal dari api, yang sebenamya itu cahaya, yang berada dalam jasatmu. Oleh karena itu, kembalikanlah kepada asal cahaya, yakni insan kamil mulanya. Keempat, membaca Fatikah,
13. Telah kuterangkan dahulu, nielengkapi dirimu. Kelunaadalahrokwk; keenam, tumdkninah. Yang dimaksud tumaknindh. pada waktu engkau nikuk, kembalikanlah ke asal angin.
14. Rukuk berasal dari angin yakni angin napas;
naitakalbmin -waldte, kangk^riemkabkabinih, pitu beTububiydh, rerapinguldendaikun, Mmpun jangkep kurup astha.
10. Ping kadh myat punUcu, ifBikhanmahe'tetiga, kasdu tahnd Ian taikyine, l^asdu panedyaning manah, ta^l nyatakken ika, anengstdroningl^hu, takyin wus nyata katingaL
11. Kang)ejtdukirisan^)kandl. yht sira dunmg untnga, tebir kar^mengkono kuwe, seniboiura tojipa. harya^ ongur ira dolam^ lo^cai aninong-^minung;
12. Angadeg asale^geniy sejatine iku cdhya^ rer. iku siraulihena, niarang sangkaning cahya, insan kamil purwanipun; kaping pat maca patekah.
13. Wus suntuturken mmiyin, ojnepaki kang sarira, rukuk kang kaping limam', l^ongka^gnem tumaninah, mulanetumaninah, sajrone sira.arukuk.
14. Arukuk asale^angin, sejatine angin napas.
4. Selesailah ucapan puji, Ada seorang pendeta, Seh Ngabdul Salam namanya, bertapa di sebuah padepokan lamanya tak terbdang, diterima oleh Hiang Mahaagung, dikabulkan segala permohonannya.
5. Ketika dihadap muridnya, Raden Sasrawidagda, Sang Pertapa lembut sapahya, "Anakku, majulah ke depan." Murid itu maju bersujud seraya berkata,'"Sang Begawan, hamba mohon diwejang.
6. Hamba ingin mengetahui cara orang mengeijakan salat, hakikat dan makrifat, syariat dan tarikat, yang termuat dalam salat; hamba mohon petunjuk." Sang Begawan mesra jawabnya,
7. "Pertama, yakni takbir, ucapan fardu salat, ada delapan belas banyaknya. Kedua, disebut niat. Adapun takbiratul-ikhram itu terdiri atas delapan humf, yaitu lafal AUahu akbar
8. Yang pertama, humf alif ( i ), alif namanya, lam( 0 ) awal yang kedua, berkedudiikan sebagai ahadiat, lam ( J ) akhir yang ketiga, berkedudukan sebagai wahdat, humf ha ( ) yang keempat,
9. namanya, alif ( \ )yangkelinia
4. Sigeg gupitaning pujX (2) women sajuga pandhita, Seh Ngabdul Salam wastane, mratapa nhtg jroning pura, lamine^tan winama, tinarima ing Hyang Agung, kinabul sasedyanirai^
5. Nuju siniba ing stwi, Rahaden Sasrawidagda, Sang tapa Ion andikane^, "Kulup denkdpareng ngarsa. Raden majeng wot sekar, sarwiumatur, "Pukulun, rnugiparingapiwejang.
6. Kawula nuwun udani, pratifigkahe" tyang asalat, kakekat Ian makripate^, sarengat lawan tarekat, kangkawengku ing salat, kawula nuwun pituduh ** Sang tapa alon ngandika,
7. "Ingkang dhingin iku tebir, wicara perlune^salat, mangka wolulas kathahe' kaping kalih aran niyat, kawengku jroning ikhram, iku kurupe wewblu, kang lapal allahu akbar.
8. Kang dhingin aksara alip, ' alip kamil aran (3) ira, lam awal kapirig kalihe' mertabatedkadiyat, lam akir kaping tiga, mertabat wahdat dumunung, - sastra eke ping sakawan.
9. Wakidiyat kang wewangi, alip kang kaping limanya, .
nyawa yang jiwanya tak bemapas, maka kembalikanlah kepada.asalnya, yakni ahadiat, mula-mulanya. Ketujuh, disebut iktidal;
15. Kedelapan, tumakninah. Pada waktu engkau beriktidal, lafalnya seperti takbir, mengeijakannya dengan tertib (tumaknindhjy memusatkan diri pada insan kamU. Kesembilan ialah sujud; Kesepuluh, tumakninah.
16. Mtn%2L^2itumdkninah? Karena dalam bersujud mengembalikan air. Kembalikanlah (air itu) ke asal mulanya, yakni darahmu, yang berasal dari wahdat Kesebelas kemudian duduk; kedua belas, tumakninah.
17. Ketika engkau duduk.dalam salat jangan melupakan tumakninah. Mengapa demikian? Karena duduk berasal dari tanah, jasatmu yang tampak, yakni tanah yang suci, kembalikanlah kepada wakidiat.
18. Tamatlahasalmayat. Ketiga belas ialah duduk tahiat; keempat belas,,membaca atahiat; bacaan itu dipersembahkan kepada Tuhan Yang Mahamulia; persembahan orang yang akan mati menyebabkan medium sarpin tak sehati.
anpas tan napas nupuse, iku sira ulihena, marang sangkaning napas, akadiyat purwanipun, kaping pitu ran iktidal.
15. Ping wolu tumaninatiy sajroning sira iktidal, kaya tebir ukarane, marma nganggo tunianinah, awasna kamil insan; kaping sanga iku sujud; ping sepuluh tumaninah.
16. Mulane tumaninati, jro sujud ngulihken toy a, ulihna sangkan parane, sejatinegetihira, (5) purwane sangking wahdat; ping sawelas nuli lungguh; kaping rolas tumaninah.
17. Jroning salat sira linggih, aja lali tumaninah, mulane kaya mengkono, lungguh asale bantala, jisimira kang wadhag, y\ku bumi kang linuhung, ulihna mring wakidiyat.
18. Wus telas asale mayit, telulas lungguhe tahyat, patbelas maca tahyate, atahiyatu reruba, marang kang Maha mulya, reruba wong arsa lampus, makdun-sarpin dadibika
19. Oleh karena itu, ketahuflah Anakku, bila engkau tidak menghayatinya selamanya, selagi hidup maupun sesudah mati. Adapun yang kelima belas, membaca salawat bagi Nabi Mu hammad. Keenam belas ialah tertib mualat.
20. Yang dimaksud dengan tertib ialah urutan secara teratur dalam alam maut; alam kandungan dalam kaabah, berlaga dalam.samudra kemuliaan, sri baginda, turun naik bukit. Ketujuh belas, mengucapkan sa1am.
21. Adapun yang diberi ucapan salam ialah sahabatnya yang berada di samping kanan dan kirinya agar mereka tidak bertingkah di dunia dan di akhirat. Jika telah tahu, makaharus mengenalnya, bagai madu dengan nira.
19. Marma kawruhana kaki, yen sira nora uninga, dadi beka salawase'l urip miwahyen pralaya; d4 kang kaping limalas, salawat mring Kanjeng Rasul; nembelas tartip mualat.
20. Tegese kang aran tartip, urut'urut yen pralaya, sulbi (6) mring kakbah kaus^, campuh neng sagara mulya, tedhak sri naranata, mudhun jurang munggah gunung; ping pitulas aweh salam.
1. Demikian penjelasannya; camkanlah, Anakku. Qrang bersembahyang itu pada hakikatnya' menyembahyangkan jisimnya sendiri. Oleh karena itu, engkau harus menghayatinya."
21. Ana dene kang dhnwehi, salam iku kadangira, kang munggengkanm-keringe, supayane aja beka, ing dunya myang akerat, yen wus weruh dipunwanuh, anglir madu juruhika.
11. Dhandhanggula
L lyaikurasakenakaki, wong sembahyang mau sejatinya, nyalatke mayitedh€\\?e'^, lahpomadipun-weruh.*' Ingkang putra nuwun^ ) ngabekti, y^onten maliit kang putra, langkung wignyanipun, ingkang wisma Garbaretna,
Muridnya mengucapkan terima kasih seraya bersujud. Ada lagi seorang murid, yang lebih pandai, berasal dari Garbaretna, la lebih cerdik, cakap, cerdas, tangkas, dan terampil, cahayanya bagaikan bulan.
2. Murid itu diberi nama oleh gurunya, Kiai Ngabdul Salam, Raden Suryasumitra. Pada pukul tujuh maiam Raden Suryasumitra merasa gelisah. la segera pergi ke padepokan. Tak lama ia telah tiba, lalu menghadap gurunya. Ia bersujud disambut sang Pertapa dengan ucapan mesra, "Anakku, duduklah.
3. Mengapa engkau datang tengah malam berbeda dengan kebiasaarmya?" Raden Suryasumitra menjawab dengan rendah, "Rama, hamba ingin menyampaikan sesuatu. Kemarin siang hamba pergi ke masjid; di situ ada seorang lelaki amat pandai. Hamba selalu disodori pertanyaan bermacam-macam sehingga hati hamba merasa gelisah. Begini pertanyaannya.
4. Adatanahterpendamdalam^tanah, ada air terendam dalam air,
langkung wasis mgnya limpat tatag trampti. hang cahya lir sasangka.
2. Sira Ra(7) den pan sinung kekasih, marang rama Kyai NgabdulSalam, Suryasumitra Rahaden, tabuh pitu duk dalu, Rodin Surya nggarjiteng galih, sowan mring pacrabakan, tan antara rawuK majeng umarak ing rama, manggenjali Sang Tapa ngandika arts, 'Raden sira lenggaha;
3. Paran karsa prapta v^ayah wengi, dene beda lawan saban-saban." Rahaden alon ature, 'Rama kawula matur, wingi siyang kula mring masjid, wonten janma sajuga, langkung wignyanipun, kawula tansah sinual, kathah'kathah saklangkung kewran tyas patik, makaten panyualnya.
.4. Wonten siti pinendhem jro bumi, lawan banyu denkumfroningtoya, ada matahari teijemur (dalara teriknya), ada api terbakar (dalam nyalanya), ada janda muda belum pemah bersuami, ada perawan telah bersuami, ada telur dapat berkokok, ada jejaka (telah) beristri empat, ada orang makan setiap hari selalu lapar, sebaliknya, ada orang yang makan
5. sekali saja kenyang selamanya; ada orang cebol mengungguli tinggi gunung, Bok limaran, tenunannya kain gringsing, sekali tekan telah berwujud kain, dan tekanan kedua telah memotongnya; ada orang lumpuh, kabamya berkeliling dunia; ada lampu menyala tanpa sumbu; dan ada daun hijau tanpa pohon.
6. Ada orang mencari air berpikulan air; ada orang mencari api padahal ia sedang menyalakan api; ada katak menyelimuti liangnya; ada kerangka merasuk ke dalam keris; ada perahu bermuatan samudra; ada kuda berlari kencang dalam kandang; dan ada lagi bekas telapak kaki bangau yang terbang;
kalawan srengehge denpe, miwah geni tinunu, myang walanjar dereng akramU prawan adarbepriya, tigan saged (8) kluruk, jejaka rabine papat, myang wong mangan saben dina tansah ngelih, lawan mangan sapisan;
5. Mung sapisan warege salami, Ian wong cebol angungkuli arga, Bok Limaran tenunane^, gringsing wc^ang puniku, senieg pisan sampun nguwisi, senteg pindho anigas, kalawan si Lumpuh, kabare ngideri jagad, damar murub tanpa sumbu lawan malih, ron ijo tanpa wreksa.
6. Wong angangsu pepikulan watih, amekgeni reke adedamar, kodhok angemuli lenge, wrangka manjing ing dhuwung, myang baita ngemot jeladri, kuda ngrap ing pandengan, lawan malihipun, tapake'kuntul anglayang.
ada anak sulung berkakak dan anak bungsu beradik; dan ada air mancur tanpa telaga.
7. Bagaimana, Rama, hamba mohon petunjuk, mohon dijelaskan secara gamblang." Seh Ngabdul Salam menjawab, "Itu ibarat yang amat dalam artinya, yang dibicarakan dalam Kitab Samsi. 'Tanah terpendam dalam tanah', ibarat jasatmu, Nak, yang siesungguhnya dikendalikan oleh kehendak; si empunya kehendak itu memiliki asalyangsama sehingga tidak menimbulkan perbedaan.
8. Adapun 'air terendam dalam air' itu ibarat hayatmu, yang terkendali oleh sifat hidup. Sifat hidup itu tak berbeda, sama warnanya; 'api terbakar (dalam nyalanya)' ibarat wujudmu, yang dikendalikan oleh wujud Sang Pencipta; lebih membingungkan, 'matahari teijemur (dalam terikny a)', yakni ibarat rasa hati manusia, sebagaikawula
9. yang dikendalikan oleh rasa sejati; seluruh rasa terkendali oleh zat panas.
pancuran tanpa tlaga.
7. Kados pundi kula nuwun uning, kcgarwakna wewijanganira." (9) Seh Ngabdul Salam wuimse^ '7ku sasmita anung, kang micara kitab SanusU bumf pinendhem kisma, jasatirakulupy sayekti pinendhem karsa, ingkang darbe karsa Purwanira sami,, yekti nora sulaya.
'Telur dapat berkokok', maksudkakang mbarep lawan adhine^wuragil
8. Dene banyu denkum jroning warih, sej'atine iku uripira, kandhihing sipaturipe, sipat urip puniku, tan sulaya M^amanya samU genitinunuika, rupanira Kulup, kandhih rupaning wasesa, luwih ewuh srengenge pine punikU ya rasaning kawula.
9, Yekti kandhih ing rasa sejati, barang rasa kandhih ing pepanas; tigan kaluruk tegese, yen sira hora inuwus, nya ialah bila engkau tidak berterus terang, gemparlah pergolakan dalam hati. 'Janda muda belurfl pernah bersuami' ibarat orang yang menguasai ilmu pengetahuaii, telah menguasai isiberbagai macam buku, tetapi belum mengenal ilmu sejati, (baik tingkat) permulaan, menengah, maupun akhir.
Maksud 'makaii sekali saja mengeUmghmg rame sajroning ati;
10. Yang dimaksud 'perawan telah bersuami' ialah ibarat orang Jawa yang pandai, tetapi tak dapat mengaji Alquran. la telah menguasai segala ilmu, terhadap ajaran ilmu sejati, ia menguasainya, (baik tingkat) permulaan, menengah, maupun akhir ia menguasai selumhnya. 'Jejaka telah beristri empat.'; kuberi tahu bahwa ungkapan itu ibarat jiwa yang mulia, agung; yang beristrikan empat,
11. Yang bersifat pemula, abadi, kuasa, dan terpilih, yang bergelar nafsu mutmmnah, zat Tuhan penyertanya. Maksud 'makan setiap hari selalu lapar' ialah ibarat sembahyangmu, (yang sia-sia) karena engkau be lum mengetahui syarat rukuimya.
wlanfar dereng akrama, wong kang alim kulup, wus wruh kitab langkung kathah, durung^weruh tnarang sampuma' ningngelmii (10) purwa madya wusana.
10. Dene prawm tansah darbe laki, tegesira wong Jawa kang wignya, tmbisa ngcdi kitabe, narking kawruheputus, mring sasmita kalangkung lantip, purwa madya wusana, wruh surasanipun, jejaka rabine papat, sunjarwani sujpna mulya adjhiwih, iku rabine papat.
11. Purba langgeng wasesa ntyang se- ■ lir, ■ ■ " — . ' ' kang jejuluk napsu mutmainah, nyawa rabine kanthine, tegese mangdn iku, saben dina masih angelih, iku sembahyangira, ' yensira nora wruh, marang wewengkoning salat.
nyangkan, kenyang selama hidup' idah
12. ibarat engkati telah dapat beribadah haji, telah tampak dalam cahayaterang, tentu kenyang selamanya. 'Si Cebol mengungguli tin^i gumerup^an isyarat agar engkau berhenti, tidak meneruskan. Maksud 'Bok limaran, menenun kain gringsing, sekali tekan berwujud kain, dua kali tekan telah memotongnyaVialah ibarat napasmu, pertama masuk, kedua keluar.
13. Yang dimaksud 'si Lumpuh dapat berkeliling dunia', yakni ibarat orang yang ngraga sukmoy rohnya dapat mengetahui seluruh isi dunia. Maksud 'lampu menyala tanpa sumbu' itu, Nak, zat Tuhan yang tampakj tanpa memerlukan sumbu. 'Daun hijau tanpa pohon' ialah* ibarat cahaya yang disebut Nur Muhammad, bersemayam dalam jasatmu,
14. bersemayam dalam insah kamil. Sebenamya, pflihannya ialah orang yang sudah tahu, yang diperhatikan hanyalah amal yang nyata. 'Mencari air berpikulan air' ibarat hayatmu.
makripat/mangan sapisan maregi, wareg salami gesang.
12. Sirayen wis bisa salat kajh mis katingal jroning panca may a, pasthi wareg salawase, cibol ngungkuli gunung, andheganacga giriupit, tegese'Bok Limaran, gringsing wayangipun, senteg pisan nulya wisan,. senteg pinfllj-dho anigas napas sireki, manfing piridhone medal.
23. Dene lumpuh angideri bumi, iya iku patrapewong nukma,^) wruh wungkoning j'agad kab)sh, tegese'damar murub, tanpa sumbu puhiku kaki, dat mutlak kang katingal, endi sumbunipun, taru ijo tanpa wreksa, cahya ingkang aran Nur Muhamad yekti, dummungbadanira.
14. Kekodhoke^ marang insan kamil, sayektine pilih kang uninga, kang kaetung mung ny atone, ngangsu pikulan bayu, sejatine uripireki, dadi osiking manah, ing salaminipun.
Jadi, kegelisahan hati selamanya berada dalam diri Malaikat Mukarabin. Dugaan bahwa Malaikat Mukara- , bin itu di langit (tidak benar).
15. la bersemayam dalam dirimu. 'Mencari api padahal ia sendiri sedang menyalakan api'. Kuterangkan bahwa sebenamya ungkapan itu ibarat engkau yang selamanya mencari ketetapan hati (iman) yang suci. Yang dimaksud iman suci ialah insan kamil, Nak. Ia menetap dalam dirimu. Adapun 'katak menyelimuti liangnya' katak ibarat jasatmu,
16. liang ibarat Nabi Muhammad. 'Kerangka merasuk ke dalam keris'. : Kuterangkan bahwa sebenamya ibarat itu melambangkan keadaan kelak yang sesungguhnya bila ajal telah datang. Kerangka adalah lambangjasatmu, keris merupakan isi jasat. Bila engkau telah selesai menuntut ilmu, tentu silih berganti cobaan pada dirimu.
17. Sedangkan'perahu bermuatah samudra'
mungguh Malekat Mukarab, pangrasaneMalaekat Mukarabin, kinira aneng wiyat.
15. Sejatinepan aiitng sireki, amek geni reke adedamar, ingsun tuturi j'atine^ sira salaminipun, angulati iman kang sucU tegese^iman mulya, insan kamilkulup, panmst€tep(12)dneng5tra, dehe^ kodhok angemuli iengnge kakU kodhokejasatira.
16, Elkngipun Mukhamad malikU dme rangka kang manjing curigUy ingsun tuturi jatinebenjangkanyatan tuhu, lamun uwis prapta ing pati, tegese t^mbung rangka^ jasatira kuhip, kerise^isiningraga, yen ms kamil nggonira mangulah ngelmiy pasthi salin dadaran.
17. Dme prau kang ngemot jeladri, baitane iku jasatira, perahu merupakan lambang jasatmu; insan kamil (pun) dilambangkan dengan perahu. 'Kuda berlari kencang dalam kandang' maksudnya ialah bahwa ungkapan itu lambang tiga nafsu anugerah dari Tuhan, yang bersemayam dalam kalbu. Sebagai kandangnya adalah insan kamil, yakni asal-usul rasa.
18. 'Bekas telapak kaki bangau terbang', adalah lambang mimpi, tanpa arah, tanpa wadah, tanpa wujud dan rupa yang jelas. Carilah bekas telapak yang kosong, itulah insan kamil, yakni ayah yang sebenamya. 'Anak sulung berkakak'; anak sulung ialah roh rabanU yakni raja segala roh.
19. Sedangkan kakaknya ialah saat gaib, yang dicamkan sewaktu membaca Allahu-akbar; hal itu hams kauperhatikan. 'Anak bungsu beradik'; anak bungsu ialah roh mbati, sedangkan adiknya ialah jasatmu. Makna 'air mancur tanpa telaga' ialah bahwa telaga melambangkan hayat, yang memerlukan penguasa tunggal.
insan kamil sagarane, kuda ngrap tegesipun, ing pandengan ingsun farwani tegesenapsu tiga, ing Pang^anipun, aneng sajroning wardaya, kang minangka pandengane insan kamil, iku purwaning rasa.
18, Tapake kuntul ngalayang kaki, iya iku anane^supena, tanpa arah tanpa nggone* tan rupa wama tuhu, ulatana tapake sepi, insan kamitpunika, bapakne satuhu, kakange mbarep punika, pambarepe kang a-flSjran nyawa rabani, iku ratuning nyawa.
19, Kakanganeyektineptugaib, kang pinandeng jroning lapal akbar, iku awasena Raden, wuragil adhinipun, wuragile nyawa ndbati, adhinejisimira, tegesipun pancur, ingkang datanpa telaga, uripira telagane iku kaki, kudu nganggo Sri Nata.
ni. Sinom
1. 'Bekas telapak kaki bangau terbang' juga bermakna s^tri yang mengaji kePonorogo, mencari bekal kesempumaan setelah ajal. Jika ada orang membicarakan ilmu gaib yang amat tinggi, mereka tak man mendengarkannya, karena menganggapnya ilmu sihir. Demikianlah anggapan para ulama.
2. Raden Suryasumitra hatinya lega mendengarkannya; ia telah menghayati seluruhnya, lalu mohon diri dengan cepat. Ada adik (seperguruan)-nya, Purwakusuma namanya, berasal dari Madyantara. Diceritakan bahwa Raden Purwa kusuma gelisah karena awamnya terhadap isi Kitab Masailah,
3. Pada pukul sepuluh (malam) ia segera pergi menghadap gurunya. Tak diceritakan peijalanannya; ketika sampai di padepokan, Sang Begawan sedang duduk. Ia segera menghadap. Sang Begawan menyapanya de ngan mesra, "Anakku, segeralah ke mari."
4. Raden Purwakusuma segera bersujud,
1. Tapake^kuntul anglayang, iya uga iku santrU kang ngqi mring Pramraga, murih sampurmning pati, yen ana wong ngrasani, ngelmu rasa kang pinunjul, teka tan arsa myarsa, dinalih yen ngelmu singkir, mangkonekupikireparangulama "
2. Rahadhn Suryasumitra, tyas nerawang anampani, pan sampun krasuk sadaya, nulya amit mundur aglis, wonten arine'malih, Purwakusuma jejuluk, Prajane'(14) Madyantara, samana Rahaden Pekik, kewran ing tyas murate Kitab SaU lah.
3. Ing wand pukul sadasa, Rahadkn nulya lumaris, umareg ngarsaning Rama, datan kawama ing margi, pacrabakan wus prapti. Sang Yogi panuju lungguh, sigra mangabyantara. Sang Tapa ngandika aris, "Sutaningsun age denkapareng ngarsa."
4. Rad^n nulya awot-sekar, matiir ing rama sang Yogi^ seraya berkata kepada Sang 6egawan, "Rama, hamba pernah melihat Kitab Masailah, Yang termuat dalam tulisan kitab itu ialah permasalahan awal nikun Islam. Hamba belum mengetahui maksud dan tujuannya." Gurunya menjawab dengan lembut,
5. "Adapun rukun Islam itu lima jumlahnya. Pertama, mengucapkan dua kalimat syahadat, yaitu syahadat tauhid dan syahadat rasul. Sedangkan yang kedua, bersembahyang lima kali; ketiga, berpuasa pada bulan Ra madan.
6. Adapun yang keempat, memberikan zakat setiap tahun manakala mempunyai harta. Kelima, naik haji apabila telah memiliki uang satu laksa dan mendapat panggilan Allah, sebagai syarat naik haji. Itulah tadi yang disebut mkun Islam.
7. Ada lagi yang disebut kurmat(karomah). Makna kurmat itu ialah melestarikan ilmu (dan ajaran)- nya, serta mengagungkan Allah Yang
**Rama kawula uninga, Kitab Masailah ening, ingkang kamot jro tulis, kitab wau sualipun, awit rukune Islam, kawula dereng udani, kipayah myang perlune," Kong rama alon ngandika.
5. "Dene pikukuhing Islam, lelima kathdfireki, kang dhingin sira ngucapna, klimah sahadat kekalih, kang sifi sahadat tokit, kalawan sahadat rasul, dene^kapindhonira, salat limang wektu kaki, katelune puwasa wulan Rarne-(15) Ian.
6. Dene kaping papatira, aweh jakat saben warsi, iku lamun darbe arta, ping limane munggah kaji, y\n ta sira ndarbeni, arta saleksa puniku, myang ginanjar kuwasa, seranane munggah kaji, iku tetep dadi pikukuhing Islam.
7. Wondene^kang aran kurmat, tegese^kurmat puniki, • memule ing ngelmunira, ping kalih marangHyang Widi, yen rerasan kang ngelmi, ingkang becik enggonipun.
Mahakuasa.
Bilamana membicarakan ilmu itu seyogianya mengambil tempat yang baik. Cara mengagungkan Allah ialah dengan berzikir sepenuh hati dan segala perhaku jangan melupakan Sang Pencipta.
8. Ada lagi yang disebut Pelaksanaannya mengikuti jejak Nabi (Muhammad) sesuai dengan ajaran agama. Engkau jangan melanggamya. Jika engkau melanggamya, tentu rusak ajaran itu." Raden Purwakusuma menyela sambil bersujud, "Hamba mohon petunjuk lagi tentang perbedaan iman dail Is lam.
9. Jika keduanya terpisah, bagaimana pemisahannya, dan jika berbeda, bagaimana perbedaannya." Seh Ngabdul Salam menjawab sambil tersenyum, . "Makna iman itu ada dua macam. Pertama, iman tarikat dan kedua, iman makrifat. Kuterangkan maknanya masingmasing.
10. Makna iman tarikat yang bersemayam di Darusalam ialah raja roh, bergelar roh rabani, yakni iman ymg serba tahu,
y^ongmemule'HyangSuksma, aja pegat dhikir atiy barang polah aja lali ingkang murba.
8, Lawan maninge^tilawaty manut marang Kanjeng Nabi iku lakune sarengau aja sira nyulayani yen sira nyulayanU yekti rusak ngelmunipun." Rahadhn matur nembah, **Ulun numin tedah malih, nuwun jarwa bedane^iman Ian Is lam.
9. Yen pisah pundi kang pisah, tuwin yhn bedaa ugL " (16) Ngandika Skh Nabdul Salam, sarwi gumujeng aririh, "TegeseUman iki, rang prdkara kathahipun, dhingin iman tarikat, iman mdkripat ping kalih, sunjarwani dununge^satunggaltunggal
10. Tegese^iman tarikat, sajroning Darusalami, yaiku ratuning nyawa, jejuluk Nyawa Rabani, yaVcuimantesdik, mengikuti tdkbinuuhikram^ yang beikedudukan di neg^ri Darusalam!. Engkau hams mengetaiiuinya. Jika tidak tahu, engkau belum Is lam.
11. Makna iman makiifat yang beigekr insan kamQ bertahta di Bakdarolah. Engkau hams ntomahaminya benar. Meng^pa hams mengetahui kedua in^ tadi? Karena (keduanya) menipakan pedoman^lat; yang ditekankan dalam takbir ialah kedudukan lafal AVidmakbar.
12. Makna Idam yang tersebut dalam Kitab Jnwahir, Al-Isbmu Kuteran^kan maknanya. Islam, yakni dengan sepenuh hati menyra^ikan jiwa dan i^a kepada Allah Yang Maha Fenc^ta dan Mahakuasa.
13. Serahkanlah segala persoalan (kepada-Nya); jika mendengar dan mehhat, beibincang, d^m, maupun becgumam, ;bisikan hati t^asa benar. Pikirkanlah jika berbalik; segala persoalan itu
iku kawruhana Kaki, yen tan wntha dadi sira duna^ IsbmL
IL Tegeseinwnmdkrfpat, kangj^ubiklnwiKamU^ dcu ^nt ^npadtis, ntarnta kitdu ngawnihi^ iman rong prakara iku^ ha^guddpun hang lapal adkdm tdcbar.
12. Tegesekangaranlslamy wkwra Kitab JuwiMry mawi Islam pun^u. marang AUah hang amuaba kang
13. PiETokna pobdi Ian tingkah, yen ngrungu tuwin nir^ab, nmni menenglawan muna. mokalyenmengfcomm^ akan terasa janggal.
Akan tetapi, sebenarnya rnemang demikian.
Segala persoalan tentu selalu berkaitan, takkan merenggang."
nanging sqatine yekti, tingkahira kekanthen tan kena benggang."
IV. Kinanthi
1. Sang Pertapa bWkata lagi, Hayatilah keterangahku tadi Nak." Purwakusuma berdatang sembah lain mundur memohon diri. f^emudian datang muridnya dari ParikanM menghadap Sang Pertapa.
2. Seh Ngabdu] Salam menyapa dengan lembut, "Anakku, majulah!" Muridnya maju lalu bersujud. . Sang Pertapa berkata lagi, Anakku, ada keperluan apa pagi-pagi datang ke mari?"
3. Muridnya bersujud lalu menjawab, "Rama, hamba tadi malam, ketika berputar-putar di desa menjumpai salah seorang yang amat pandai. Hamba ditanyai,
4. begini pertanyaannya, benarkah sifat dua puluh itu dan setelah berkumpul, berada di dalam jasat?'" Dengan lembut gurunya menja wab, "Baiklah, kujelaskan kepadamu.
1. Sang Tapa tnalih amuwus, "Iku rasakena kaki," Raden nuwun awot sekar, mundur sarwi nyuwun pamit, putra sangkingPartkanan, ' marak mring Rama Sang Resi
2. Seh Ngabdul Salam ngling arum, "Angler denkapareng ngarsi," Rahaden rrugeng wot sekar, Sang Tapa ngandika malih, Kulup apa karsanira, esuk-esuk praptaf18) mrikt"
3. t^ng putra nembah umatur, Kula Rama wau ratri, mider-mider truing padesan, women sujanma satunggil, ^ttkalangkung wignyanira, ^wula dipuntakeni.
4. Makaten pitakenipun, sipat ingkang kalth disi, miwdh kumpuk'punika, kacriyos dumunung ragi," Rang rama alon ngandika, "Mengko sira suntuturi. ' '
5. Yang disebut sifat dua puluh ialah wujud, kidam, bakok, mukhaWatul lilkhawadisi, kiyamuhubimfsihU wahdaniah, kodrat, iradat, ngilmuriy hayaty
6. samak, basor, kalam, kodiron, muridan, ngaliman, hayan, samingan, basiran, dan mutakalimm. Telah genap dua puluh. Kupersingkat saja, anakku.
7. meirjadi badan, kidam menjadi jasat dari daging, mukhalafatul lilkhawadisi menjadi otot, kiyamuhi bindfsihi menjadi - darah yang berwarna (merah),
8. menjadi tul^g, kodrat merij adi kehendak, ^ iradat menjadi niat yang nyata, ngilmun menjadi pikiran (otak), hayat menjadi akal (batin), samak menjadi limpa,
9. basar menjadi paru-paru, kddm menjadi jantung, kodiron menjadi denyut jantung, muridan menjadi ginjal, ngaliman menjadi hati, hay an menjadi darah putih, samingan menjadi darah kuning,
10. basiran itu menjSLdi darah berwarna hijau, dmmutakaliman menjadilidah^ ^ Sudah lengkap semua sifat, seluruhnya berada dalam badan.
5. De^sipat dwidasa iku, wujud kidam bdka nenggih, mukhalapah binabsihi, wahdaniyat lawan kodrat, iradat ilmu kayati.
6. Samak basar kalam iku, kadiran Ian muridani, ngaliman kayan samingan, basiran mutakalimin, sampun fangkep kdlihdasa, suncendhakkebaekaki
, • ; T) ■
7. Wujud dadi badan kidam j'isim sakadugingi ^ mukhaW^h kwadi^ika, . . dadi dtdfira kaki, ^ ^ . binabsihidadihirci, , ^ getih ingicang wami-wami.
8. Wahdaniyat (19) dadi balung, kodrat budinira Kaki, iradat karep kangnyata, ngelmu iku dadi pikir, kayat ati sira punika, samak limpanira nenggih.
9. Basar pusuh kalam jantung, kadiran kqketeg neki, . muridap gaginjelira, ngaliman atimu iki, kayan getih putih ika, samingan getih kang kuning.
10. Basiran iku dumunung, - ^ getih ingkang ijo menggih, mutakalimqnpunikci, dadi jlatira yekti, wus kumpul sakeiiir^/^ipm, kal)eh dumunung ing dhiri
11. Adapun sifat dua puluh itu dapat dikelompokkan menjadi empat. Pertama, sifat nafsiah, kedua, sifat salbiah, ketiga, sifat man^ani, dan keempat, sifat mdknawi.
12. Kuterangkan tinciannya, rinciannya satu per satu. Sifat nafsiah itu hanya memiiiki (satu sifat, yakni) wujud; sifat salbiah mencakup lima (sifat), (yaitu) kidam, bakok, Tnukhalaf^ tul lilkhawadisi,
13. k-sempat, kiyamuhi binitfsihi, ke!]ima,wahdaniah; sifat mangani mencakup tujuh (si fat), (yaitu) kodrat, iradat, ngilmun, hayat, samak, basor, dan kalam; seluruhnya telah genap tujuh.
14. Sifat tnaknawi mencakup tuiuh (sifat), (yaitu) kodiron, muridan, ngaliman, h(Q>an, samingan, basiran, dan mutakaliman. Sedangkan keempat sifat itu dapat diringkas lagi menjadi dua,
15. y^tu istigfar Aan istigna. Kuterangkan (sesungguhnya) makna istigfar itu ialah yang menyembah dan yang memuji (yakni makhluk), ^dangkan makna istigha ialah yang disembah dan yang dipuji(ydkniEhalik).
11. D/sipat dwMasa pcu, ngumpul dadi catur malih, kang dhingin sipat nafsiyah, sipat salbiyah ping kalih, sipat mar^ant ping tiga, kaptng pat ntdknawiyahi.
12. Sunjarwani pencaripun, dunt'durnane siji-spi, sipat napsiyah punika, wujud ingkang andarSeni, salbiyah duwelelima, kidam baka kawadisi
13. Kaping patewalkiyamu, ping lima wahdanfyati, mangani (20) pitu golongnya, kodrat irodat Ian ngelmi, kayat samak^j basar kalam, iku wus jangkep kasapti.
14. Maknawiyah duwe^pitu, kadiran Ian muridani, ngaliman kayan samingan, basiran mutakaliman, ana dene sipat papat, riningkes dadi kekalih.
15. Iptikar Im istigrieku, sejatine'^sunjarwani, tegesefembung iptikar, ^<^gmembahkangamujU dene kang aran istigna, kang sinembah kang pinuji
16. Kedua sifat itu tadi dapat dirin^as menjadi satu yang berada dalam isim zat yakni menjadi lafal Allah ( ^ 1 )• Engkau hams mengetahui maknaempathumf ) itu.
17. Keempat huruf itu berada dalam jasat (-mu). Alif ( \ ) menjadi insan kamil, lam ( ^ ) awal menjadi ahadiat, lam ( J ) akhir menjadi wahdat, dan ha ( ^ ) menjadi wahidiat. Ada lagi keterangan
18. empat sifat tadi, (yaitu) jalal, jamd, kamal, dan keempat kahar. /aW menjadi humf aZi/( \ ), jamal menjadi lam ( ^ ) awal, kamal menjadi lam ( ,) ) akhir,
19. dan sifat kahar menjadi humf ha( ^ ). Apabila engkau belum mengetahui sifat itu tadi, engkau belum mengetahui hakikat hidupmu, yang maknanya lebih menarik.
16. M0tgguhsipatloroiku, riningkes dadi sawiji, iya am ing isim dat, lapal Allah dadineki, iku sira kawruhana, sekawan kurupe sin^ih.
17. Papat dummung slrkku, alip dadi. insan kamil, lam awale dkadiyat, lam akir wahdat puniki, ehe dadi wakidiyat, ana manhh kang ginupit.
18. Sipat sekawan puniku, jalal jamal kamal iki, kaping pate'^sipat kahar, jalal dadi aksdta alip, jamal (21) pan dadi lam awal, kang kamal dadi lam akhir.
19. Dene^sipat kahar iku, kurup ehe dadineki, yen sira nora weruha, yeku kang mengkono iki, durung weruh uripira, surasane luwih manis.
V. Dhandhanggub
1. Oleh karena itu, anakku, hayatilah makna sifat dua puluh tadi, selumhnya menyertai hidupmu." Muridnya amat berterima kasih, lalu minta diri kepada Saiig Begawan. Ada (lagi) seorai^ murid
2. Iku Kaki porm cTenpratitis, surasdne^sipat kalih dasa, dadi uripira kabeh." Rcdyan kalangkung nuhun, mundur sangking ngarsa Sang Yogi, wonten siswa satunggal.
yang amat cerdjk, berasa] dari Ngadireja, menghadap gurunya. Sang Pertapa menyambutnya dengan ramah, "Anakku, duduklah!"
2. Muridnya segera duduk penuh hormat. Kepada Sang Pertapa, Seh Ngabdul Salam; dengan penuh hormat muridnya berkata, "Rama, perkenanka^i hamba bertanya; hamba mohon diterangkan makna ilmu syariat, tarikat, hakikat, dan makrifat, serta perbedaaimya satu per satu secara terinci." Sang Pertapa menjawab dengan ramah, "Pertama, ilmu tarikat,
3. kuterangkan lebih dahulu. Kitab Usul yang memuat lafal ilmu tarikat, 'ya araba, ya rabbahu, ma ara nafsahu fakatin'. Siapa yang mengetahui tentang dirinya, ia benar-benar tahu terhadap Tuhan Yang Mahakuasa. Pada mulanya berasal dari diri (-mu), yang mencakup enam belas macam.
4. Pertama, yaknijenisjasat yang berasal dari ahadiat, ada delapan banyaknya.
langkmg wasisipun, ingkang wismdNgadireja, majeng tnarak Sang Tapa ngandika arts, "Radkn sira lungguha "
2. Marik^lu Raden awotsari, ring Sang Wiku Ky m Ngabdul Sa lam, angrerepa ing tembunge^ "Rama kowula matur, tedahena rasaning ngelmi, sarengat Ian tarekat, (22) kakekat Ian makrut, bentene'satunggai-tunggal, kang salesih" Sang Tapa ngandika arts, "Dhingin ngelmu tarekat.
3. Sunjarwani carita rumiyin, Kitab Usul ingkang dmicara, tarekat iku lapale', ya ngarab ya rabahu, maaran napsahu pakati, sapa weruh ing awak, temen-temen weruh, marangPang&an kang murba, wiwitane" sangking asalira Kaki, kang nembelas prakara.
4. Kang kariyin iku bangsa jisim, asalipun sangking aktuiiyat. wewolu iku kathane^ yang dari ayah, ada empat jumlahnya, yaitu otot, tulang, bidu, dan sungsum; yang berasal dari ibu, yaitu kulit, darah, daging, dan jeroan; genap delapan macam.
5. Sedangkan yang berasal dari Tuhan jumlahnya juga delapan, yakni berasal dari wahdat. Alam insan kamil itu Sukma Mutba kawannya, yang menjehna mehjadi pikiran yang nyata, tempatnya di situ. la memiliki satu anak buah bemama nafsu luanuih, dan kembah lagi ke asalnya, yakni Sukma Murba.
6. Jika sebagai imam, ia Imam Hanafi; ketika menghadap kaabatullah, di sebelah utara Ngabet rumahnya sehingga ia menghadap ke selatan; hari Wage miliknya, hitam wamanya; jika sebagai dewa, Batara Wisnu namanya; apabila Sebagai malaikat yang turun ke bumi • sewaktu diutus Tuhan,
7. bemama Malaikat Jibril. Pada waktu berada di dalam istana, Hiang Sukma Murba namanya. Ia memiliki pintu gerbang sewaktu kehiar tnengembah tugas.
sangking bapa karuhun, pan sekawan cacahireki, ya otot balungira, wtdu Uavan sungsum, sangking btyUng kulitira, getih daging sakawan jeroanneki, jangkep wolung prakara.
5. Anadme gegawane Widi, cacahira ya wolung prakara, sangking wahdat ing asak, alam insan puniku, ^ Sukma (23) Murba kanthinireki, dadi pikir kang nyata, lungguhira ngriku, adarbebalascpuga, aran napsu luamah piimrwa malih, kang aran Suksma Murba.
6. Yen imama ya Imam Kanapi, kala madhep marang kakbatoUah, loripg Ngabh ku wismane^ yekti madhep mangidul, dina WageUngkang ndarbhti,: ireng suwamanira, yend^aaiku, Bahtara Wisnu ranira, apan dadi rrmlaekat aribng btani, yen ingutus Hyang Suksma.
7. Aran Malttekat Jabarail, kola aneng sajroning kadhatyan, Hyang Suksma Murba arane, pan darbe'wiwara gung, kala miyos angemban kapti.
Sesungguhnya yang dinlaksud denganpintu, yakni kedua bibir. Dan situ keluarnya. - . Apabila engkaumembicarakanhalhal yang serba balk, asalnya dari Tuhan.
8. Apabila ehgkau berbicara yang serba jelek, pembicaraan itu bdrasal dari abdiriya yartg bernama Judmah, Nak. Adapun kesenangannya (ialah) makan, beristri, marah, dan mudah tersinggung. la suka pula memusuhi kebaikan. Kesenangannya menimbulkan amarahdan sakit hati, yang menjadi-jadi dan berkembang.
9. Sedangkan yang kedua, Sukma Langgeng namanya, yang menjelma menjadi akal, Nak; tempatnya di situ. Jika sebagai imam, ia Imam Maliki, tempat tinggalnya di sebelah barat kaabah. Jika sebagai dewa, (namanya) Batara Kamajaya. Wama merah dan Jiari Pon miliknya. Ketika mengemban tugas
10. bernama Malaikat Mikail. . lajuga sebagai malaikat air, mempunyai satu anak buah, amarah namanya.
jatine'ingkang Utwang, lathinira Kulup, sangkingtikuwedalira, lamun sira mgucap kmg sarwa beeik, , sangkaning sangking Murba.
8. Lamm sira muwus ala Kaki, iya iku sangking baturira, kang aran luamahf24)Anggh, nenggih karemanipun, aluamah mangan Ian rabi, duka miwah rmtikon, pakaremahipun, manggubng mring kabeeikan, mung sukane sasrengen sabaran runtik, andadra ngambra-ambra
9. Anadene'ingkang kapingkalih, Suksma Langgeng iku aranira, dadi akalira Angger, alenggah aneng riku, yen imama Imam Maliki, wisma sakuhn kakbah, yhi dewaa iku, sang Bathara Kamajaya, wamaabangdinaPoningkangndarbeni, kala ngemban parentah.
10. Ajejuluk Male'kat Mingkaii, apan dadi malqekat toya, darbe bala sajugane', amarah.wastanipipi,la juga mempunyai dua pintu, yakni kedua telinga; maknanya pendengaran, dari situlah ia keluar. Apabfla engkau mendengar suara yang baik,. Sukma Langgeng yang menerimanya;
11. sedangkan amarah tak man menerimanya, apabfla mendengar suara yang baik. la memflih yang jelek saja, yang tak pantas dan sejenisnya. Sesungguhnya yang ia sukai,. yakni kesukaan amarah itu, tidak berterus terguig, bohong, congkak, memusuhi kebaikan, suka berburuk sangka, berusaha menggagalkan perbuatan (yang baik).
12. Ketiga, yang juga berasal dari alam insan (kamfl) (ialah) Sukma Wasesa namanya, (yakni) tabiatmu yang sesungguh nya. Sukma Wasesa itu, Nak, di sitiflah tinggalnya. Jika sebagai imam, Imam Hambali namanya; hari Pahing dan wama kuning miliknya. Ketika mengemban tugas
13. bernama Malaikat Isroffl. Sewaktu berada dalam istana, Sukma Wasesa sebutaimya.
iyadarbeUawangkekalih, yeku talinganira, tegese^pangrungu, iya sing riku wedalnya, lamm sira angrungu swara kang beak, Suksma Langgeng kang tampa
11, ki Amarah tan purunnam^ni, ym angrungu (25) marang kabecikan, miUh ingkang ala bae^, ingkang bangsa tan patut, sayektine kang denremeni, karem/Ki Amarah, ^umpet dora umuk,^) nanggulang mring kabecikan, rena marang cipta ala jroning ati, mrih wurung mring lelakyan.
12. Kaping telu kang winuwus malih, ingkang mijil sangking alam insan, . Suksma Wasesa arane, budinira satuhu, ingkang aran wasesa Kaki, ingriku lungguhira, ym imama iku. Imam Kambali ranira, dina Paing jenar rupanira n^enggih, kala ngemban parentah.
13. Ajqubik Mdekat NgisropU, kala atthig spronmg kadhadyan, Suksma Wasesa arane.
la disebut juga malaikat angin, memiliki dua pintu, yakni dua mata. Pyitu itu tempat keluamya. Apabila engkau melihat segala yang serba baik, Sukma Wasesa yang menerimanya.
14. Supidh tentu tidak suka apabila melihat kebaikan. la memilih yang jelek saja. Adapun kesenangan Supidh itu ialah segala keinginan (keserakahan), dengki, iri, dan mencegah hati yang ingat (akan kebaikan). la pun kurang waspada,
15. Adapun yMg keempat, Sukma Luhur.yang menjadi imam. Di situ istananya, menjadi kekasih Tuhan, hsxnam&rohuUah, yakni raja roh, sebagai patihnya pula; ia diaku sebagai dzat rahsa, yang diberi tugas mengatur semua prajurit kedl. Oleh karena itu, ia disebut imam.
16. Jika sebagai dewa, Nak, Mahadewa; Legi harinya, putih ciri wamanya. Apabila sedang bertugas, berganti nama: Izroil. Kelak pada haii kiamat tugamya mencabut
malekat angin putus, apan daihewtwara kalih, yeku pamngalira, palawanganipun, sangkingrikuwedalira, lamun sira ningali kang sarwa becik, Waseh (26) ingkang tampa
14. Ki Supiyah yekti datan apti, y^n ningali marang kabeeikan, mUih ingkang ala bde^ nenggih karemanipun, Ki Supiyah ingsun farwani, sakehing pepenginan, panasten puniku, panas baran lakunira, ambuntoni marang ati ingkang eling, tuna mring kawaspadan.
15. Dene'' ingkang kaping caturneki, Suksma Luhuriku dadi imam mapan kono kadhatonel kekasihing Hyang Agung, ajejuluk Nyawa Rabani, iku ratunmg nyawa, pepatih satuhu, pan ingaken rahsaning dat, kang misem anata sakeh wadya lit. mila ingaran imam.
16. Yen ingtnan dewa iku Kaki, Mahadewa Legi pasarannya, aputih iku wamanef yen ta lagi ingutus, ngalih turn NgijroU singgih, bdhjar^dina kiamat, amundhuti gupuh.
seluruh nyawa dan roh yang berada dalam hati, jiwa, dan jasat, yang menyempumakan rasa,
17. Nyawa yang berada dalam kulit, daging, nyawa tulang dan nyawa darah, nyawa bulu dan nyawa otot. la memilikkpintu besar disebut Tursina Indah. la mempunyai.satu anak buah yang tak berselisih kehendak segala kehendak malaikat. Dialah rmtmcdnah, tak suka hal yang amis dan busuk, asal timbulnya kebaflcan.
mring sakihing nyawa suksma, ingkang (27) aneng jroning atijiwa jisim, kang nyampumakken rasa.
17. Nyawa ingkang aneng kulit daging, nyawa balung lawan nyawa erah, nyawa wulu myang otote, adarbe wiwara nung, ingaranan Tursina adi, darbe^bala sa/uga, tan sulayeng kayun, apa karepe malSkat, mutmainah tan arsaamisIan bacin, purwa wijiling sastra.
VL Mij'il
1. Telah tamat asal-muasalnya, Nak, penjelasannya seperti tadi. Ada lagi keterangan tentang tarikat, terdiri atas tiga belas macam, akan kuterangkan satu per satu.
2. Pertama,tanahmenjadijasat, sedangkan yang kedua, air menjadi darah, Nak; ketiga, yakni angin menjadi napas, Nak; tiada bernapas tanpa pernapasan.
3. Keempat, yaknijenis api, menjadi cahaya manusia, yang merata dalam jasat. Kelima, yakni roh nabati menjadi nyawa bulu. Yang keenam,
1. Sampun tamat asalira Kaki, tuduh kang mengkono, tarekate masih ana maneh, bangsanira telulas prakawis, mengko sunjarwdni, siji'Sijinipun.
2. Ingkang dhmgin bumi dadi jisim,, dene kaping pindho, banyu dadi getihira A ngger, kaping tiga iku bangsa angin, napasira Kaki, tan napas Ian nupus.
3. Kaping pate^(28) ikut bangsa geni, dadi cahyaning wong, kang sumrambah badanira kabeh, kaping lima kang nyawa nabati, nyawa wulu yekti, kaping nenemipun.
4. bemama roh hewani, yakni nyawa tulang manusia. Ketujuh, rokhani namanya yang menjelma menjadi nyawa darah. Kedelapan, yakni jasmani najfnanya,
5. menjelma menjadi nyawa kulit. Kesembilan, anakku, roh rahmani namanya, menjadi raja seluruh nyawa. Kesepuluh, yakni nafsu,
6. yang menjadi nyawa daging. Kesebelas, yakni roh surani namanya, menjadi cahaya nyawa dalam otak. Kedua belas, joharmani, tak dapat diterangkan.
7. Ketiga belas, bumi sebagai tempat, yakni tempat tinggal manusia. Apabila mati, di situlah tempatnya, meskipun jauh terpaksa didatangi. Setibanya di bumi, manusia terus mati.
8. Tamatlah keterangan tentang tarikat, Nak. Engkau harus tahu benar makna tarikat itu, Nak; harus dapat melihat isi raga. Oleh karena itu, kalian harus teliti." Raden mengucap terima kasih.
9. "Kuterangkan tentang hakikat, yakni segala perilaku manusia.
4. Ajejuluk sang Nyawa Kewani, nyawa balunguwong, hoping pitu rokhani aranef sayektineaadi nyawa getih, ping wolune^malihy jasmani ranipun.
5. Yekti dadi nyawaning kekulit, ping sanga nak ingbng, Nyawa Rahmani iku arane^ dadi ratu nyawaning sakalir, ping sadasanekU Napsoni ranipun.
6. Iku dadi nyawaning dedaging, sawelas kinaot, Nyawa Surani iku arane, dadi cahya nyawa kang pinikir, rolas Joharmani, tan kena winuwus.
7. Ping telulas bumi tapelneki, panggonane kang wong, lamun mati ing kono enggone^ (29) nadyan adoh meksadenparani, tibanekang bumi, janma nuli lampus.
8. Pan wus telas tarekate Kaki, iku denmangretos, tegesipun tarekat ku Angger, milang-milang saisining ragi, poma denpratitis." Raden matur nuwun.
9. "Kakekate sira suntuturi, barang polahing wong.
Jika meS^at at^u meiijiengajr se- > ^at\l„ - ' ^.VVV.W engkau jangan merasa Meskipiin berbagai macam, . ya, begitulahhendalqiyav^. V /
10. Yang teTtutis Aalsm Ki/a^ F0ftulmuhiriy ^ bunyinya demikian, . - alamu daiMu, (yang) maknanya tiada yahg disembah, '' kecuali Tuhan Mahakuasa. Dia pen^cap tunggal.
11. Sedangkan lafal la maujud ilaihi itu ^ mempunyai makna seluruhnya tiada yang berwujud, seluruh isi air dan bumi^ " segala yang tamp^, tak ada yangliidup,
12. kecuali Allah yang disebut hidpp; semuanya itu mati. Selesaiiah keterangan tentang hakikat; (kemudian) kuterah^ah tentang makrifat." Muridnya bersujud, mengucapkan terima kasih.
13. "Makna makrifat itu yang sesiingguhnya, engkau hafos mengetahuinya. Hidup itu awal dan akhimya berasal dari mana? Yang tercipta lebih dahulu, badanmu seluruhnya.
14. Apabila tidak tahu apa yang terdpta lebih dahulu,
yen rMulm ngrmmapidemU ^^asmmrmngm nadyany^umi-^i^^U ri; Uvi;: yamengkqnoiku, , , r
10. IngMmg wuni Kitub lPalmlTm'biny . mine^mengkonp^: , / [ :- al-amu daillahu mqlq^mUj nora nana J^ng sinembah nudiK mungPangrdh Kdnjg Luwihy kang tunggal pamuwus.
ll.l?elapahlamaidudikhi^ makna winiraoSy \ nora nana kang niaujudJ^^ saisinebanyu lawan bumiy sakeh kang kurnelipy datan urip iku.
12. (30) . Nqn%m^ nengurip, kaSehikuXayon, pan wus telas ngelrnu j^kikatey makrvpate sira sunjarwdniy" Rahadenngqbektiy nuwun aturipun.
13. *Teges makripat iku sayektiy Angger dipunanqny urip ikut wiwit yyekasaney qrumirqiku kang dadi rumiyiriy badanmu sakojor.
14. Yen tan wruha kang dqdi rumiyiny iku isih bodhOy ' '
mendekat sambil bersujud. Sampai di hadapan gurunya, berkatalah Seh Ngabdul Salam.
4. "Putraku, tumben siang-siang datang; ada perlu apa?" Muridnya bersujud, "Rama, hamba mendengar lafal yang berasal dari Kitab AhyatulMuharam;
5. konon, terdiri atas tujuh (hal), yaitu zat dan sifat, asma dan asngal namanya, iman, tauhid, dan makrifat; genap tujuh.
6. Sang Begawan, bagaimana maksudnya, hamba mohon penjelasan." Sang Pertapa menjawab dengan lembut, "Yah, putraku yang tampan,
7. yang disebut zat ialah wujud. Seluruh isi dunia ada yang, besar (dan) ada yang kecil; seluruh wujud itu disebut zat.
8. Sedangkan sifat ialah warna wu jud; tentu bermacam-macam, ada yang jelek (dan) ada yang baik, ada yang rendah, ada yang tinggi, dan ada yang cacat.
9. (Seluruh) isi dunia berbeda-beda wamanyaj ada yang berupa manusia.
megengsarwi mangenjali, prapteng ngarsa ngandika Seh Ngabdul Salam,
4. "Putraningsun prapta siyang paran perlu," Rahaden manembah, *Rama kawula miyarsi, lapalipun kang Kitab Ahyatulmahran.
5. Ungelipun pitung prakawis winw wus, dat kalawan sipat, asma Ian asngal kasnieki, ping pitunya iman tokit, Ian makripat,
6. Dhuh Pukulun (32) kados pundi dunungipun, kula yun uninga," Sang Tapa ngandika manis, 'Adhuh Angger sutaningsun wong jenthara.
7. Mungguh edat iku wujud aranipun, saisining jagad, ana gedhe ana cilik, wujud iku ingaranan dat sadaya,
8. Dehe'^ sipat puniku rupaning wu jud, pasthi wama-wama, ana ah. ana becik, ana asor ana unggul ana ceh.
9. Sining bumi bedarbeda rupanipun, werieh rupa janma.
itu masih bodoh. Belum dapat disebut makrifat orang itu. Dan lagi, selama orang hidup dengan segala perilakunya itu berasal dari mana?
15. Apa lagi, apabila kau mati, di mana bertempat tinggal? Di mana kerat itu? Sebenamya tempat orang jahat? Tempat yang sesungguhnya adalah Darusalam.
16. Apabila (orang) tidak tahu Da rusalam itu, Nak, ajalnya akan mengambang, melayang-layang tak tahu tujuan. Apabila (orang) tidak tahu tentang kesempumaan ajal dan kesempumaan hidup, ia akan bingung bagai orang mabuk kepayang."
durung aran makripat wong kuwel Ian maninge lawasira urip, solah muna-muniy endi sangkanipun.
15. Apadeneyin sira ngemasU ngendi ingkang enggon, kerat iku ing ngendi prenahe, sejatineenggone^wong sisip, enggon kang sejatiy Darusalam iku.
16. Yen tan wruha Darusalam KakU patine^angloyong, kalambrangan tambuh saparaney yen tan uning sampumaning (31) patiy myang sampumeng urip, bingung mendem pocung."
VII. Pocung
1. Muridnya tekun mendengarkan dengan hati yang hening. Ada lagi adik (seperguruan)-nya yang tiitggal di Purwasari, namanya Raden Purwagupita.
2. Murid itu tampak rupawan; ia menguasai ilmu (sejati), teliti, tanggap, dan terampil, serta tidak sulit menerima ajaran gurunya.
3. Pukul tiga siang, waktunya, ia segera menghadap gurunya.
1. Raden ndheku langkung padhang . ing tyasipuny won ten malih rinya, kang wisma ing Purwasariy ajejuluk Rahadkn Purwagupita
2. Sakalangkung Rahaden warnanya baguSy putus ing sasmitUy titi tanggap tur terampil datan k^ran nampeni dhawuhing ramay
3. Pukul telu siyangwancinyatinujUy gya marak kang rama.
ayam, dan binatang piaraan yang tampak beraneka ragam, dan binatang yang lain.
10. Adapun asma ialah nama wujud; sama besar kecilnya, tetapi rupanya tidak sama. Dengan demikian, namanya juga tidak sama.
11. Yang disebut asngal ialah pekerti wujud; /sama namanya, tindakannya pun sama, lain namanya, tidak sama keinginannya.
12. Yang disebut iman ialah restu kalbu terhadap Tuhan Yang Mahamulia, tanpa memiliki dua pandangan, hanya Allah Maha Pencipta dan Mahakuasa.
13. Tauhid ialah esa, yakni sifat hakiki; aku dan engkau, dan seluruh isi dunia besar, semuanya tunggal jati.
14. Tak ada wujud dua atau tiga, tentu hanya satu, . yang menyertai isi dunia, . seluruhnya dapat dicukupkan oleh zat Tuhan.
15. Maksud makrifat ialah duduk, banyak dan bermacam-macam, sebab dapat berubah-ubah. Ketahuilah asal segala gerak dan tindak.
pitik Twen kang kumelip, wamchwanut apadeh/sato k^an.
10. De^ ta asma sayekti jenening wu jud, sami gengalitnya, yen rupane^nora sami, pan sayekti jenenge'^ya nora padha.
11. De ta asngal iku panggawening wu jud, sami jenengira, iku panggawene^sami, liya jeneng nora sami karsanira.
12. Mungguh iman iku pangestuning kalbu, mring kang Maha-( 3 3jmulya, nora duwe^tingdl kalih, amung Allah kang arnurba kang misesa,
13. Tokit iku tunggal ingkajatenipun, ingsun lawan sira, saisining jqgad kabir, kab\h iku mapan tunggal jatinira.
14. Nora mna kang wujud loro tatelu, . pesthi mung satunggal, nartani isinmgbumi, sadayeku kasembadan ing datollah.
15. Tegesipun makripat puniku lungguh, k^herupa-rupa, awit bisa muna-muni, kawruhana sangkaning polah Ian tingkah.
16. Perhatikaii asal gerak dan tindakmu, serta isi dunia. Apabila engkau tidak tahu, lahirnya Islam, tetapi batinmu kafir.
17. Ingat-ingatlah, Nak, asal mulamu puji dan sembahmu, dan ketahui pula yang menerima, demikian pula yang memuji dan yang menyembah.
18. Pejamnya mata, tidurnya kita bicarakan, masuknya perhatikan, ke mana orang bermimpi, agar kelak tahu tujuan maut.
19. Tentu berkumpul dengan yang menerima puji itu, yang mengambilmu, yakni yang disembah dan yang dipuji, yang bertahta di alam Bakdarolah.
20. Seumpama sembahyangmu, Nak, tatkala engkau bertakbir, hayatilah dalam bertakbir itu, sewaktu membaca 'AUahu-akbar'.
21. Apabila telah terasa dalam lafal 'AUahu-akbar' itu, maka ketahuilah bahwa dialah yang disembah dan yang dipuji selama engkau hidup di dunia.
22. Dan apabila panutanmu itu mati, jika engkau tidak mengetahui
16. Denwaspada sangkaning polah tingkahmUy tuwin sining jagad, yen sira nora udanU Islam lair batin kapir kaya sira.
17. Sira Kulup denenget sangkanir^ku, pujisembahira, weruha ingkang nampeni, apadene kang amuji kang anembah.
18. Reming netra turuneUngkang winuwus, surupe^denawas, sa-(34)parane wong angimpi, dadi besuk weruha paraning pejah.
19. Yekti kumpul Ian kang tampa pu ji iku, kang mundhut mring sira, kang sinembah kang pinuji, kang ngedhaton arieng alam bak darolah.
20. Upamane^salatira iku kulup, yen tebir ta sira, denawas sajroning tebir, dennya mandeng aneng lapal Al lah Akbar.
21. Yen wus katon aneng sajroning lapal hu, iku sumurupa, kang sinembah kang pinuji, salawase sira urip aneng dunya.
22. Sumawana panutanira yen lampus, yen sira tan wruha.
isyarat itu tadi sungguh belum kau disebut orang utama.
23. Berfirmanlah Allah Yang Mahaagung, 'al-insanu lapal, siru wa anna sirihr. Artinya, semua manusia itu
24. memiliki rasa, tetapi seluruh rasa itu telah habis. Adapun akal, budi, iman, dan pikir itu timbulnya dari alam Bakdarolah.
25. Dan lagi, engkau hams tahu, Nak, makna Fatikah (dalam diri manu sia). Bis berada dalam ubun-ubun, mil berada dalam rasa dan arahman arahim
26. berada dalam mata; alhamdu berada dalam hayat, lillahi berada dalam cahyamu, rabbil damin itu roh dan napas;
27. arahman arahim tak tertentu duduknya, maliki berada dalam dada, yaumidin berada dalam jantung, dan iyaka berada dalam hidung;
28. Adapun nakbudu berada dalam pemt, iyaka nastain berada dalam kedua pundak, ihdina berada dalam anak tekak;
marang sasmita punikiy sayektine^durung aran wong uta ma,
23. Angandika Pangefan Kong MahaluhuTy 'al-insanu lapal, siruwaanasirihV, tegesipun manusa iku sadaya.
24. Duwerasa pan rasanipun sadarum, wus telas sadaya, akal budi iman pikir, osikipun sangking (25) jroning bakdarolah.
25. Lawan malih sira ngawruhana Kulup. lungguhePatekah, bis lungguh bun-bunanneki, mil rasa arahman arahim lungguhira.
26. Sayektine" lungguh paningalmu Kulup, alkamdu ripira lillahi cahyamu iki, rabil-ngalamina puniku nyawa Ian napas.^ )
27. Rahman rahim lungguhipun luwih ^uh, maliki ing dhadha, yaumidin lungguhritki, ingjejantung iyeka lungguhe^grana.
28. Pan nakbudu ing weteng lalungguhipun, iyeka nastangina, lungguh baunira kalih, kang ihdinas lungguh rieng sasentilira.
29. s/rarj/ berada dalam lidah, Nak, mustakim itu berada dalam lengan kanan dan kiri; . .. sedangkan lafal siratal ladinay
30. berada dalam denyut jantung, dan an amta berada dalam budi, alaihim ita berada dalam kedua betis, waladoUn rtierupakan permohonan,
31. amin itu merupakan iingkapan rasa terima kasih, Nak. Telah selesai penjelasannya. Seluruhnya berada dalam diri. Oleh karena itu, jika salat, (bacaan itu) tak boleh ditinggalkan.
32. Adapun Surat Fatikah itu tak boleh ditinggalkan, karena selama surat itu dibaca menunjuk tentang.dirinya sendiri.
33. Perlu diingat akan kesempumaan ilmu, baik secara terpisah maupun terkumpul, di dalam salat itu. Dalam salat mencakup empat hal.
34. Pertama* syariat, yakni semua bacaan yang dilafalkan; (kedua), tarikat, Nak, (ialah) Fatikah-fatikah yang diucapkan;
35. Itulah, maka disebut tarikat; (ketiga), hakikat kuterangkan maksudnya, yakni mendirikan salat, ingatlah huruf alify
29. Pan siratal lungguh ilatir^ Kulupy mustakim punikay bau kanan lawan kering, lungguhipunlapalsirata^di^^
30. Jng kaketeg an amta budinirekUy ngalaihim ikay lungguhe'^ing wentis kaUhy waladlina sayekti dadi panedha.
31. (36) Amin iku dadi panrimamu wus telas sadayay kabeh dumunung iwng dfuriy ya mulane y^n salat tan kena tinggal.
32. Ananipun Surat Patekah punikUy tan kena tininggaly sadangune^maca iki, angarani mring badanira sadaya.
33. Denwaspada marang sampumafiing ngelmUy pisah kumpuliray aneng jroning salat ikiy jroning salat amengku patang prar kara.
34. Sarengate ingsun tuturken rumuhuny wewacane lesany dene^tarekate Kakiy sakathahe nggonira maca Patekah.
35. Lungguhipun ingaran tarekat ikUy kakekat punikay dununge ingsun jarwaniy deging salat elinga alip punika.
36. janganlah kau merasa memiliki hidup; ingatlah jika sedang nikuk; huriif torn awal itu, sehingga jangan merasa memiliki ulah;
37. Jika sedang bersujud, ingatlah huruf/am akhir, Nak, sehingga jangan merasa memiliki nafsu dan keinginan; jika sedang duduk, ingatlah huruf ha,
38. sehingga jangan merasa memiliki jasat; semua adalah pinjaman, semuanya milik Tuhan; (keempat), makrifat; keterangannya
39. telah disebutkan, yakni mengembalikan ke asalnya, tanah, angin, air, dan cahaya; semuanya kembali ke martabat, berganti astha brata.
36. Aja ngrasa sira duwe^urip Kulup, yen rukuk elinga, kurub lam awal punikiy aja ngrasa sira duwe^polah tingkah.
37. Ym asujud e'(37)lmga lam akhir Kulup, aja sira ngrasa, duwerasa lawan osik, y^n almgguh aksara eke dencetha.
38. Aja sira ngrasa duwe^ jisim iku, sadayagadhuhan, kab^h kagungane^ Widi, makripate^ sunjarwani kang tetela.
39. Wus tinutur ngulihken mringasalipun, bumi angin toy a, tuwin cahya sadayeki, mring mretabat yekti salin astha brata.
VIII. Asmaradana
1. Resapkanlah penjelasan itu, Nak." Muridnya menyanggupi, lalu bersujud memohon diri. Kemudian, putra dari Marohan datang men^adap gurunya. la pandai ilmu sasmita, ilmu agama pun dikuasainya;
2. Ilmu Kej awen juga diketahui. Rahaden itu namanya Sabdasampurna.
1. Iku rasakena Kaki," Rahaden matur sandika, anembdh nulya lumengser, putra kang sangking Marohan, mqeng sowari ing rama, widagda ring sasmita nung, arabelangkung ngulama.
2. Jawane^pragatwinegig, Rahaden wawanginira, Sabdammpuma kinaot, la lancar bicatanya, tampan, dan baik budi, menguasai ilmu bahasa dan sastra, sikapnya pendiam dan tenang.
3. Sang Pertapa sangat sayang kepada Radeh Sabdasampurna. Tepat pukul tujuh (malam), Sabdasampurna menghadap gurunya. Setibanya di hadapan gurunya, Sang Resi Seh Ngabdul Salam berkata, "Putraku, duduklah agak ke de- >? pan.
4. Muridnya segera maju sambil bersujud. Gurunya tersenyum ser ay a ber kata, "Putraku, tumbefi malam begini kau menghadap aku; apa kehendakmu, Nak?" Sabda bersujud lalu menjawab, "Rama, hamba mendengar
5. penjelasan tentang ilmu mengenairfltor salat. Mengapa berbeda jumlahnya, yang satu dengan yang lain? Bagaimana asal mulanya? Hamba mohon petunjuk." Sang Pertama berkata pelan,
6. "Salat lohor itu, Nak, mengapa jumlahnya empat rakaat? ketika engkau diciptakan, diberi dua tangan dan dua kaki. Adapun salat asar, juttilahnya empat rakaat itu asal mulanya
titih pamicaranirct, 'Wamdbagu^ ing kawi sastra (38) ariteng sernunejatrnika.
3, Sang Tapa kalangkung asih, ^ mring putra Rahad^n Sabda, duk tabuh pitu wancinCr . Rahaden sowan mring rama, ya ta sang Resi Ndta, Kyai Ngabdut Salam^rmmus, "Kulup denkapareng ngarsa."
4. Kangputramajengwotsari, kang rama rnesem ngandika, "Sira Kulup kadingaren, dalu prapta ngarsaning^ang, apa karsamu Radyan, ^* Kang putra nembah umatur, "Ramakawulamiyarsa:
5. Suraose ingkang ngehni, awit rekangate salaty dene'^tabedakathahe^ ing wektu satunggal'tunggal, punapa purwanira, kawula nuwun pitiiduhy" Sang Tapa Ion angandika
6. '*Salat luhur iku Kaki, mularie^ patangrekangat, duk sira dinadekake, tangan kalih suku dwinya, dene ta salat ngasar, sekawan rekdngatipuriy iku kadadeardra.
7. belahan dada ada dua, (disebut) kalkausen dan kalkausar, serta punggung ada dua bagian, (yaitu) punggung kanan dan pung gung kiri. Salat maghrib itu kuterangkan maknanya mengapa jumlah rakaatnya tiga.
8. Lubang hidung itu dua buah dan lubang mulut sebpah, genap tiga jumlahnya. Adapun salat isa, mengapa jumlahnya empat rakaat? Kuteran^an maknanya, yaitu telingamu,
9. Keduanya mempunyai lubang, dan matamii (dua buah); dengan demikian, genap (empat)- lah jumlahnya. Sedangkan salat subuh, ^ mengapa dua rakaat,? Karena badanmu terdiri dari jasat dan nyawa atau roh.
10. Ada lagi yang disebut salat witir, hukumnya sumt muakat, yang tak dapat ditinggalkan pula. Yang dua rakaat diibaratkan dengan tumbuhnya dua kening, yaitu kening kanan dan kening kiri.
11. Sedangkan yang satu rakaat (ra kaat witri), teijadinya ubun-ubun. Kemudian, akan kuterangkan perihal lima macam waktu , agar engkau mengetahuinya;
7. Tang-(39Jkebane^hadhakalih, kalkausen kalkausar, lawan gigiraa karo, gigir tengen gigir kiwa, salat mahgrip punika, sunjarwani dunungipun, mila rekangate'^tiga.
8. Bolonge'granakekdlih, kalawan tutuk satunggal, jangkep tetiga dununge^ ana dene salat ngisa, marma patang rekangat, sunjarwani dunungipun, yaiku talinganira.
9. Kalih pisan bolong sami, kalawan paningalira, pan wus jangkep rekangat dene''salat subuh ika, mila kalih rekangat, dadinebadanireku, kalawan nyawa rohkiyat.
10. Anadene''sunat Witri, puniku sunat mualat, tan kena tinggal wong kuwe'^ kekalih rekangatira, dadine winicara, cukule'alisireku, alis tengen lawan kiwa
11. Sunat rekangatal witri, pan dadi bunbunanira, mengko suntuturi maneh, (40) dene^karig neptu lelima, iku sira weruha.
yang itiemuiai setiap waktunya, (ialah) para nabi satu per satu.
12. Salat subtih itu, Nak. yang pertama kali mengeqakan adalah Nabi Adam, ketika ia dimurkai Tuhan, diusir dari taman Firdaus, berpisah dengan istrinya. Nabi adam amat sedih karena berpisah dengan Siti Hawa.
13. Kemudian, atas kemurahan Tu han, Malaikat Jibril diberi tugas (menemui Adam). Ia berkata kepada Nabi Adam, "Gusti, Paduka mendapat kemu rahan dari Tuhan agar (Paduka) mengeijakan salat subuh dua rakaat." Nabi Adam melaksanakannya.
14. Pukul lima waktu fajar, Nabi Adam bersembahyang dua rakaat hingga salam, mengucapkan salam ke kanan dan ke kiri; istrinya telah duduk di belakangnya menyahut, "alaikum salam." Segerakeduanya berangkulan
15. Menangis keduanya. Kemudian, dengan pelan Nabi Adam berkata, "Tidak menduga bahwa aku dapat bertemu dengan Dinda." Siti Hawa menyahut, "Benar (Kanda), karena kemurah an Tuhanlah
kangmurwanisatienwektu, nabine satunggal'tunggal
12. Salat subuh iku Kaki, kangTnurwaniNdbiAdam, ^ duk kadukan ing Hyang Marion, tinundhung sing Pirdus taman, pisah lawan kang gdrwa, Jeng Nabi susah kalangkung, pisahelan Siti Hawa.
13. Wonten marmaning Hyang Widi, Jabarail ngemban sabda, dhawuh mrmg Jeng Nabi mangke, "Paduka tampi sihingHyarig, andikakaken salat, subuh rang rekangatipun," JengNabi matur sandika,
14. Pukullimapajarsidik, Nabi Adam nulya salat, kalih rekangat salame^ uluk salam ngering nganan, kang gary^dwusnengwuntat, nauri salam ngalekum, sigradennyarerangkulan.
15. Sami karunanya kalih, Jeng Nabi alon ngandika, Nora nyana ingsun kiye^, bisa panggih lawan sira \ Kawa tur sembah, Jnggrh (41) karsaning Hyang Agung, hamba dapat bertemu dengan Kanda.'
16. Salat lohor itu, kisahnya, Nabi Ibrahim yang mengeijakan pertama kali. Ceritanya demikian.' Ketika Nabi Ibrahim dimasukkan ke tempat pembakaran, ia menerima perintah dari Tuhan agar mengeijakan salat
17. lohor empat rakaat. Nabi Ibrahim segera bersembahyang, maka kobaran api terasa dingin saja. Adapun salat asar, Nabi Yunus yang mengeijakan pertama kali. Ketika berada di dalam perahu, beliau ditelan ikan.
18. Nabi Yunus sedih sekali berada di dalam perut ikan. Atas kemurahan Tuhan, Nabi Yunus diperintahkan untuk bersembahyang asar empat rakaat. Nabi Yunus segera bersembahyang, (maka) ikan itu tak kuasa menahannya,
19. Badannya rusak, lalu mati. Nabi Yunus segera keluar dari perut ikan itu. Salat maghrib, kisahnya, Nabi Nuh yang mengeijakan per tama kali. Ketika dunia terendam, tergenang oleh air,
saged panggih Ian paduka \
1 (5. Salat luhur kang pnupit, Nabi Ibrahim kang murwa, mulane'kaya mengkono, kala Jeng Nabi punika, linebokken tumangan, tampi dhawuheHyang Agung Jeng Nabi kinen asalat.
17. Luhur patang rekangati, Jeng Nabi anulya salaty dahana asrep kemawony anadene salat ngasaty Nabi Yunus kang murwuy nalikanira neng praUy anulya inguntal mina
18. Jeng Nabi susah kepatiy anengjroning weteng minUy wonten marmaning Hyang ManoUy Jeng Nabi kinen asalaty ngasar patang rekangaty Jeng Nabi asalat gupuhy kang mina tan kelar nangga
19. Bubrah awake'^ngemasiy Jeng Nabi anulya luwaTy mijil saking jro wetenge^y salat mahgnb winicaray Nabi Nuh ingkang murway duk kinelem j'agadipuny kaleban dening her'(42)nawa.
20. Nabi Nuh bertobat kepada Tuhan karena merasa berdosa. Permohonan tobatnya dikabulkan kemudian ia bersembahyang maghrib tiga rakaat. Setelah salat itu dikeijakan Nabi Nuh, air segera surut.
21. Salat isa itu, Nak, Nabi Musa yang pertama kali mengeijakannya. Ketika beliau kalah berperang melawan raja Arkia (Firaun), para pengikutnya kebingungan tak tahu arah utara dan selatan. barat dan timur.
22. Nabi Musa sedih sekali, lalu mengeijakan salat hajat. Sejenak kemudian datanglah Malaikat Jibril mengemban tugas, mengucapkan salam, lalu berkata, "Kangeng Nabi,.Paduka diperintahkan (oleh Tuhan) agar bersembahyang isa."
23. Nabi Musa melaksanakan. Beliau segera bersembahyang isa. Para pengikutnya terhindar dari kebingungan. (Kemudian), Malaikat Jibril ber kata, "Gusti, balaslah (ulah) Sang Pendeta Balhum itu." Kemudian, Malaikat Jibril pergi.
1. Selesailah penjelasan tentang salat, Nak.
20. Jeng Nabi tobat Hyang WidU rumangsa yen kasisipan, nulya katrima tobate^ sawusnya null ascdaU mahgrib tigang rekangat, wusnya salat Nabi Enuh, hernawan s^^^uh sirna^gempang.
21. Salat ngisa iku Kaki, Nabi Musa ingkang murwa, duk kasoran ingyudane, amungsuh raja A rkiya, parakaumsadaya, bingung tan wruh lor Ian kidul, kulon atanapi wetan.
22. Jeng Nabi susahkepatU anulya asalat kajat, ^ datan antara praptane, Jabarail ngemban sabda, uluk salam angucap, Jeng Nabi paduka niku, dhinawuhan salat ngisak*.
23. Matur sandika Jeng Nabi, sigra dennya salat ngisa, pra kaum waluya kabeh, Jabarail aturira, Taduka amalesa, dhateng Sang Pandhita Balhum \ Jabarail mfil sigra.
IX. Mijil
1. (43) Pan wus telas salatira Kaki, iku dmmangertos."
Resapkanlah penjelasan itu." Raden Sabdasampuma bersujud, lalu mohon diri. (Diceritakan bahwa) adik seperguruannya yang tampan, yang menguasai ilmu sejati dan lancar berbicara.
2. la berasal dari Banyuwangi, negerinya amat indah. Murid itu namanya Raden Anonsari. la murid terakhir, sangat disayangi
3. oleh gurunya, Seh Ngabdul Salam. Tak lama setelah kakak seperguruannya pergi dari hadapan gurunya, Raden Anonsari datang mengganti menghadap Sang Begawan, lalu bersujud mencium kakinya.
4. Berkatalah Sang Begawan, "Hai, putraku, duduklah; bagaimana kabarnya? Telah lama aku menanti kedatanganmu, Nak, telah lama engkau tidak datang."
5. Menjawab seraya menyembah Ra den Anonsari, "Mengapa hamba menghadap, (karena) dahulu, ketika Rama memberikan wejangan, kepada hamba belum diterangkan tentang berbagai anasir. Hal itulah yang belum dibicarakan;
Raden Sabda tur sembdh lumengser, arinira malih kangwinamiy mring Mswita lungit, aluwes hang tembung.
6. bagaimana, hamba belum tahu." Gurunya menjawab dengan sabar.
2. Ingkang wisma tanah Banyuwangi, praja langkung kaot, Rad\n Putra wau peparape^ ajejuluk Raden Anonsari, tur siswa wuragil, sinihan kalangkung.
3. MringramantaNgabdulSalamKyai, duk raka Sang Anom, mundur sangkingngarsane^ramane^ Raden Anonsari gya gumanti, marak mring Sang Yogi, nembah ngaras suku.
4. Angandikari Sang Mahayekti, "Babo putraningong, lah lungguha paran ta wartane^, de wus lami nggoningsun anganti, marang sira Kaki, lawas ora rawuh."
5. Maturnembah Raden Anonsari, "Mila amba saos, duk nalika Rama pamejange^ namung kula dereng denjar-(44j wani, kang bangsa amngsir, kang dkreng tinutur.
6. Kados pundi ulun dh-eng uning," kang rama ngling alon,
" Anasir itu ada tiga macam. Pertama, anasir Tuhan (khalik), memiliki empat kesempurnaannya,
7. yaitu dzat, sifat, asma, dan af-al, Nak. Maknanya yang tepat, dzat ialah wujud, Nak, yakni segala wujud benda yang tampak. (Namun), semua tidak memilikinya, kecuali Tuhan Yang Mahaagung.
8. Yang besar dan yangkecil, semuanya yang tampak, itu seluruhnya milik Allah. Semua yang ada itu tidak hidup, hanya Tuhanlah yang hidup, satu-satunya yang mahatahu.
9. Adapun makna sifat itu, Nak, yakni warna yang tampak. Seluruh warna, yang besar dan yang kecil, semua isi bumi dan langit, tak ada yang memilikinya, kecuali Tuhan Yang Mahaagung.
10. Sedangkan makna asma itu, Nak, yakni nama sejati. Seluruh isi dunia berbeda-beda namanya. Semua itu tak ada yang memili kinya, kecuali Tuhan Yang Mahaagung, pemilik nama sgati.
11. Makna itu ialah perbuatan yang tampak.
"Bab anangsir tetiga kathahe^ ingkang dhingin anangsir ing Gusti, sakawan winiliSy kasampumanipun.
7. Edat sipat asma asngal Kakiy dununge^kang meloky mungguh edat wujudira Ang^eVy apadene wujud kang kumelip, kabeh tan ndarbeniy mung Pangran Kang Agung.
8. Ingkang gedhe.miwah ingkang ciliky ka})eh ingkang katony iku kagunganeAllah kab^hy ananira ora darbeuripy mung Pangran kang uripy kang tunggal pandulu.
9. Mungguh tembung sipat iku Kakiy rupa ingkang katoUy sagung warna gedhe myang cilike^ saisine^bumi miwah langity tan na andarbeniy mung Pangran Kang Agung.
10. Detegese asma iku Kakiy jeneng kang sayektoSy sining bumi pan bedaje-(45)nenge'^ iku kabeh datan andarbeniy mung Pangran Kang Luwihy kang darbe^fejuluk.
II. Tegesipun apengal punikiy panggawe^'kang katony
Isi dunia berbeda-beda pekertinya, lain nama, lain pula pekertinya. Semua tanpa kehendak, kecuali Allah Yang Mahaagung.
12. Selesailah keterangan semua anasir Tuhan; ganti yang dibicarakan, yakni anasir roh, ada empat macamnya, (yaitu) wujud, ilmu, nur, dan suhut namanya. Nanti kuterangkan maknanya satu per satu.
13. Makna wujud ialah hakikat hidup, yakni hidup sejati; . yang disebut manusia sejati, umpama perempuan, maka hakikat perempuan itu yang bersemayam di Bakdarolah agung.
14. Kedua, makna ilmu ialah pengetahuan batin (ilmu sejati). Pengetahuan itu ada dua macam; pertama, tahu yang menyembah dan yang memuji (makhluk); dan yang kedua, tahu tentang
15. yang disembah dan yang dipuji (khalik), arah ketenangan hati Adapun makna nur itu ialah apa yang disebut roh ilafiy yakni cahaya yang amat indah, bagaikan bintang buluh (kejora).
sining bund pakartinesejiy seje jeneng seje kang pakarti kabeh tanpa osik, mung Allah Kang Agung.
16. Sedangkan makna suhut itu, Nak, ialah keinginan hati (nafsu), agar selalu diingat selamanya
12. Sampun telas aiiahgsiring Gusti, genti winiraoSy anangsiring roh sekawan kehe^ wujud ngelmu nur suhut raniki, mengko sunjarwaniy wijang-wijangipun.
13. Tegesing wujud jatininguripy urip kang sayektoSy ingkangaran manusayektiney yen wadona sejatining estriy iya kang palinggihy badarolah agung.
14. Kaping pindho ingaranan ng^lmi, pangawruhing batoSy awruh iku rang prakara kehe^ ingkangdhingin wruhkangnembah mujiy ingkang kaping kalihy sira dipunweruh.
15. Kang sinembah tuwin kang pinujiy pangista'(46jweng batoSy de^ta enur puniku tegese'j ingkang aran yeku roh ilapiy cahya kang nelahiy kadya lintang wuluh.
16. Dene^suhut iya iku Kakiy panedyaning batoSy denkaesthi babo salawase^ tulus ikhlas dalam bertakbir. Selesailah keterangan anasir roh; saya cukupkan di sini.
X, Megatruh
dipuneklas sajeroning tebir, nangsir roh wus entingy sunpegat kang wuwus.
1. Telah selesai tentang anasir roh, ganti keterangan yang lain, yakni anasir makhluk, ada empat macamnya, agar engkau mengetahuinya.
2. Tanah, air, angin, dan api, genap empat macam; tanah menjelma menjadi jasat, air menjadi darah, Nak, angin menjadi napas, api menjadi cahaya manusia;
3. berada dalam sekujur diri kamu. Selesailah keterangan tentang anasir." Raden Anonsari terang hatinya, lalu berkata sambil menyembah kepada gurunya, "Rama, hamba mohon petunjuk,
4. tentang makna tiga macain kehidupan, yaitu kehidupan hewan, kedua, kehidupan tumbuh-tumbuhan, dan ketiga, kehidupan manusia, ada yang pandai dan ada yang bodoh.
5. Bagaimana perbedaan yang hakiki, seluruhnya diciptakan di bumi kehidupannya pun sama, tumbuh-tumbuhan, hewan, dan manusia, pekertinya tidak sama.
1 . Pan wus telas anangsire roh punikUy genti winursita malihy anangsirekawuleku, sakawan kathahirekiy siraAngger denmangretos.
2. Burnt banyu angin geni jangkep catur, bumi iku dadi jisimy banyu getihira Kulup, angin napasira Kaki, geni dadi cahyaning wong.
3. Kang sumrambah ing badanira sadarum, wus telas ingkang anangsir," Rahaden padhang tyasipuny matur mring rama wotsariy "Kawula nuwun pitudoh.
4. (47) Surasaneurip tigang prakarh kUy uriping kewan ping kalihy kalawan uriping kayu, ping tiga uriping janmiy wonten pinter wonten bodho.
5. Bentenipun kados pundi kang saestUy sami tinitah neng bumiy aran tunggil gesangipuny kayu kewan lawan janmiy pakartine datan condhong.
6. Tumbuh-tumbuhan semiila kecil menjadi besar, lama-kelamaan mati; itu tak dapat berbicara, tak dapat berbuat dan tak dapat bergerak. Tumbnh-tiHnbuhan iti^ lebih rendah.
7. Hewan hidup memang dapat b6rucap, tetapi ucapannya semacam, tak dapat berbicara ini dan itu; kerbau tak dapat menirukan sapi, jika diperintah hanya melongo.
8. Berbeda dengan kehidupan'manusia, dianugerahi pribadi pandai, setelah mendengar dapat meniru. Bagaimana asal mulanya, (Ra ma)." Sang Begawan tersenyum, lalu berkata pelan,
9. "Aduh, aduh, bagaimana engkau, Nak? Tentu berbeda, apalagi alif empat macam itu, nanti akan kuterangkan, yang berkaitan dengan kehidupan manusia.
10. Pertama, alif huruful muwahid namanya; sedangkan yang kedua, disebut alif tamsur, (ketiga), alif mutakalimun wahid, itu namanya, Nak;
11. keempat, alifkamil namanya. Adapun maknanya satu per satu
d. K(^u iku wiwit cilik dadi dgung, loM^asdawas nuli rnatiy ■ ' iku nora bisa muwuSy tanpa cipta tanpa mosik, ^ kayu iku luwih asor.
7. Urip kewan sayekiind^bisa muwuSf ^uging wuwuse say^iji^ datan bisa am iku, kebo anirua sapi, kinon pijer andongon.
8. Beda lawan uriping manusa iku, ginanjar wasis pribadi, bareng ngrungu bisa niru, punapa purwane^inggih," Ki S^h mhem ngandika Ion.
9. "Adhuh-adhuh basakena sira Kulup, pasthi beda apa waning, alip patang prdcareku, wengko (48) sira suntuturi, kang tumrap wiping tiwong.
10. Dhingin alip kurupul wakit ranipun, deni ingkang kaping kalih, ingaranan alip tamsur, alip wutaklimun wakit, Iku arane hak ingong.
11. Kaping ptite alip Kawil aranipun, tegese'^sawgi-wiji.
ialah
(1) tumbuh-tumbuhan. yang hidup itu hanya memiliki satu alif; yang berada dalam tetumbiihan,
12. disebut (alif) huruful muwahid; (2) hewan (yang hidup) memiliki duaalif; maka hewan dapat berucap, tetapi ucapannya hanya semacam, berbeda dengan hidup manusia.
13. Hewan hidup memiliki alif humful muwahid ddii tamsur, sedangkan (3) manusia yang hidup itu, H V alif empat macam tadi, seluruhnya merasuk ke dalam diri mu. Oleh karena itu, dapat memukul gong.
14. Kuterangkan maknanya satu per satu secara terinci. Alif huruful muwahid menjelma menjadi jasat, Nak; alif tamsur itu menjelma menjadi empat nafsu pada manusia hidup,
15. yaitu roh nabati, roh hewani namanya, roh jasmani dan roh nafsani, roh nurani yang kelima. Sebutan setelah menyatu, yakni alif tamsur.
de ta uripe kang kayu, amung kapanjingan sijU alip kang tumrap ing kayon.
12, Ingaranan Kurupul wakit puniku, kewan kapanjingan kdlih, marma sato bisa muwut, unine muhung sawijU baia lart uriping uwong,
13. Urip k^an kurupul muwakit tamsur, deneuriping sujarimi, alip sekawan puniku, kabeh manjing ribng sifkki, mulane bisa nabuh gong.
14. Sunjarwani muhgguh wijang dunungipun, alip kurupul muwakit, dadi jisimira Kulup, alip tamsur iku dadi, napsu papat uriping wong.
15. Nyawa nabati kewan iku ranijasmani lawan napsani, nurani ping gangsalipun, iku arane (49) sawiji, iya alip tamsur golong.
XI. Kinanthi
1. Adapun alif yang ketiga disebut (alif) mutakalimun wahid;
1. Dene^alip kaping telu, ran mutakalimun wakit.
ia menjeloia menjadi sukma, empat macam baiiyaknya, ^ yaitu sukma murba, sukma langgeng, dan sukma wicara, serta sukma luhur.
2. Semua itu berada dalam diri maiiusia. Sedangkan ialah hakikat manusia, sungguh tak dapat diterangkan; yang bersemayam di Bakdarolah, disebut Prabu Roh Ilafi.
3. Ia tak dapat dibicarakan." Raden Anonsari berkata hurmat, "Rama, hamba mendengar ungkapan: 'gprpihan hati', dan 'ucapan sepatah'j serta'makan sekepal';
4. 'minum seteguk', dan 'berpakaian sesobek', atau 'memandang sekejap', dan 'beijal^ setapak'. Bagaimana maknanya, Rama? Hamba mohon penjelasan."
5. Seh Ngabdul Salam menjawab manis, ucapnya menawan hati, "Makna'serpihan hati', agar tahu ten tang kesempumaan. Makna ingat tentang kesempuma an, pandangiah terhadap iman taulud,
6. serta ilmu makrifat itu, perhatikan baik terpisah maupun terpadu, agar deterapkan dalam hati;
puniku dadining suksma, sakawan kathahirkkU murba langgeng Ian misesa, myang suksma luhur sayekti^
2. Kabeh dumunung sireku, anadeheMlip kamil, iku jatming manusa, yekti tan kena tinulis, kang ngedhaton bakdarolah, aran Prabu Rohllapi,
5. Iku tan kena winuwus," Rahadenmuwus ngabekti, "Ulun Rama amiyarsa, awit jarumaning ati, kalawan ufar sakecap, miwah kang sakepel buti.
4. Nginum sacegukanipun, kalawan nyandhang sasuwir, utawi tingal sakeclap, miwah satindak lumaris, kadospundijarwanira, kawula dereng wineling."
5. Seh Ngabdul Salam ngling aru m, kang sabda apdit gendhis, ''Dehejarumdne^rnanah, weruhaj50) sampumafieki, tegeseelingsampuma, mandengamringiman tokit.
6. Lawan makripat puniku, pisah tunggale denkhthi, patrapna scgroning driya, tuwin tingkah polah linggih.
dan segala perbuatan yang dilakukan jangan sekali-kali melalaikannya. Kalau mendengar dan melihat
7. ucapan dan asal ucapan itu, agar maksudnya diperhatikan. Apabila engkau berbicara, sesuatu yang baik-baik tentang perbuatan yang terpuji, dan masalah pengetahuan gaib (ilmu sejati).
8. Engkau hams tahu asal ucapan itu, secara terinci satu per satu. Apabfla engkau berkata jahat, membicarakan hal yang tak berguna, ada yang berkepentingan ucapan kasar dan marah.
9. Itu perwujudan nafsu (jahat), di dalam hati uring-uringan. Berbeda dengan perbuatan mulia, selumh sukma yang memiliki ucapan, mpa, bau, dan rasa merasuk dan mengendap di hati.
10. Apabila mendengar ucapan yang takpantas, nafsu (jahat) yang menerimanya, berkumpul dengan ketiga nafsu, gerahnya hati menimbulkan ucap an kqi. Berbeda dengan para sukma, keluarnya ucapan mengenakkan hati.
11. Akan tetapi, engkau hams tahu bahwa semua itu tidak^'bergerak, meskipun baik atau jelek.
aywa pisan lali sira, yen ngrungu tuwin ningali
7. Ujar sangkaning puniku, dunmge^dipmkahthi, lamun sim amicara, rerasan kang becik-becik, pcmggawe kang karaharjan, miwah ingkang gaib-gaib.
8. Wruha sangkaning pamuwus, bageanesiji-siji lamun sira ngucap ala^ rerasan kang tanpa asil, ana kang duwe bagean, sasrengen sabarangruntik.
9. Puniku wetuning napsUy jroning ati muring-muring, beda panggawe^kaharjan, kehingsuksmakang ndarb^ni, kandha wama ambu rasa, manjing katampen ing ati.
10. Yen ngrungu ujar tan patut, nepsu ingkang anampeni, kumpul kang nepsu tetiga, sumuking tyas ngucap wengis, beda lawan para suksma, wetuning wuwus prayogi.
11. (51) Nanging sira dipunweruh, kab^h iku tanpa osik, pada hakikatnya p^rath pada takdir," bagaikan wayang, bergerak menurut dalang. Namun, ada yang dipilih.
12. Pilihlah yang baik dan selamat agar selamat di dunia dan di akhirat. Adapun 'laku setapak', - kuterangkan maknanya, yakni rasa panerima. Namun, hams benai:-benar tepat.
13. Makna rasa penerima itu, (misalnya), apabila engkau diberi kedudukan, jangan diam terbius kedudukan; ingatlah kepada pemberi keduduk an itu. (Sebaliknya), jika (engkau) dijadikan bawahan, terimalah dengan senang hati dan laksanakan.
14. Apabila engkau akan mohon sesuatu engkau jangan marah-marah bertawakal dan kuatlah bertapa. Makna tawakal itu, Nak, tak temsik oleh goda, tetap teguh dalam hati.
15. Makna kuat bertapa itu, mengurangi makan dan tidur, tekun berserah diri kepada Tuhan, berkonsentrasilah dalam kesepian, menutup sembilan lubang (hawa nafsuX jika hati hening dekat dengan Tuhan.
sanadycntbeciklanalar y^eku sejatine danni, r wayang obah sangking dhalang, : muhmg ana kang pinilih.
12. Miliha harja Ian ayu, selamet ing donya ngakir, defie'^kang laku satindak, dununge^ingsunjarwanU tegese'marang panrima. Hanging ta dipunpatitis.
13. Tegese'panrimaikUy yen sira ginahfar singgih, aywameneng kasinggihan, elinga kang karya singgih, sanadyan kinarya andhap, mung hae^'darma nglakoni.
14. Ykn sira arsa nenuwun, aywa sira muring-muringi dipuntawekal subrata, tegese^tawekal Kaki, tan kengguh dening hebeka, tetep mantep jroning ati.
15. Tegese^'subrataiku, ^ ngurangi dhahar myang guling, anteng madhep mring Pangeran, awasna sajroning sepi, nutupi babahan sanga, yen ening gambuh kang ati.
XIL'Gambuh
1. Apabila pandanganmu telah hening, rasanya cipta dalam alam maul, tentu datang ilham Allah Yang Mahakuasa. Dikabulkan atau ditolak, dan menyengsarakan atau membahagiakan.
2. Makna 'makan sekepaF itu kuterangkan satu per satu. Apabila makan dengan lauk-pauk yang lengkap tentu lezat rasanya; bagi badan sangat bermanfaat.
3. Itu maknanya, hanya Allahlah yang tercipta dalam kalbu. Apabila engkau membicarakan tentang adanya Tuhan yang mutlak wujud-Nya, yang mahatahu tentang pisah dan kumpulnya..
4. Tentu akan beruntung bagi yang telah tahu tentang pisah dan kumpulnya. Jika berpisah takkan dapat berbuat apa pun, dan jika berkumpul tidakmungkin maka beruntunglah bagi yang sudah tahu.
5. Makna 'memandang sekejap' itu tertuju pada takbiratul ikrom (keagungan Tuhan). Makna 'minum seteguk', Nak, tertuju pada keteguhan iman,
1. (52) Yknwusningpaningalmu, ironing cipta ing alam mala' kut, pasthi ana wangsiting Allah kang luwih, oleh lawan oranipuny rusakka harjaning kang wong.
2. Mangan sakepel ikUy sunjarwani siji-sijinipuny yen abuti lam-ulamane mepekiy mesthi rasane^pakantuky mring badan kabeh karoos.
3. Yaiku tegesipuny amung Allah kang kacipteng kalbUy lamun sira micara ananing Widiy kang mutlak wajibul wujudy kang wus wruh pisah Ian amor.
4. Pasthi lamun pakantuky kang wus weruh pisah kumpulipuuy yen pisaha nora bisa munamuniy y'len kumpula mokal ikUy bejane^kang sampun weroh.
5. Tingal sakeclap ikUy marang ekram iku dunungipuny tegesira nginum saceglokan Kakiy hakikat ketenangan hati orang.
6. Tahankah engkau tanpa kain, ikat kepala, dan sabuk? Itu ibarat sembah puji dari hati. Arahkan seperti itu. Ibarat pakaian yang selalu menempel.
7. Segala yang menimbulkan keinginan lain hams diwaspadai. Inni mujlimuna aman hujani. Kitab tafsir menyebutkan; maknanya kuterangkan.
8. Sungguh Aku berada di mana semua yang menyebut nama Allah dan nama RasuluUah. Hal itu hams selalu kau ingat; jika tidak tahu itu bodoh."
9. Selesailah petuah itu, yang diberikan oleh Seh Ngabdul Salam. Bagi yang belum tahu ketiga martabat dimana tanyakan kepada orang yang berilmu, maknanya yang lebih gamblang.
; nyatane^mring iman makbul, j'atine^pangestuning wong,
10. Ada gum yang memberikan wejangan ketiga martabat itu berada di pusat, zakar, dan anus. Yang demikian adalah gum sesat. Bagi yang telah mengetahuinya, makna ajaran itu manis sekali.
6. Farm betah siteku, (53)pisahlawanbebet iket sabuk, umpamme^sernbah pamujinihg ati, arahen denkadi iku, sandhangm ingkang tumemplok.
7. Sasolah tingkahipun, dhiri liya denawas ing kalbu, inni mujlimuna ngaman kujani, kitab tamsir kang amuwus, maknaneingsun cariyos.
8. Satuhu ingsun lungguh, ingatase'sakhh kang anebut, asma Allah Ian asma Rasulullohi, iku sira dipunemut, yen tan wruha iku bodho."
9. Wus telas kang pitutur, caritane Seh Ngabdul Salamun, kmg durung wruh dununge"^ mretabat katri, takona mring pra linuhung, surasme^ingkang melok.
10. Wen)sh wejmging guru, mretabat tri puser dakar dubur, kang mangkono guru pmuntuning eblis, anadentkang wus weruh, surasanegetir furuh.
XIIL Dhandhanggula
1. Selesai sudah mereka yang telah faham tentang makna semua kitab. Kini berganti cerita, (tentang) semua murid yang menguasai ilmu sejati. Ada seorang murid; diceritakan bahwa murid itu berasal dari Aloka, bernama Jayapuspita, berbudi luhur dan sabar.
2. Murid SangPertapa tersebut, yakni Raden Jayapuspita. tak terbilang adik (seperguruan)- nya. Mereka rnurid semuanya sangat disayangi Sang Begawan, seperti anaknya sendiri. Demikian pula murid-muridnya segan dan hormatkepada gurunya. Pada waktu itu Sang Pertapa sedangduduk di serambi pendapa.
3. Gelap hati Sang Pertapa merasakan ulah muridnya dari Aloka, Nusantara, Purwacatur, dan dari Banjarsari. Empat murid itu masing-masing menyukai gamelan, tayuban (tandak), wayai)g, dan serimpL
L (54) Enengenakang sampun winasis, mring sakbhe surasaning ki tab, mangke genti cariiane, sagunge'para sum, ingkang alul sasmita jati, women siswa satunggal, anenggihwinuwus, siswa saking ing Aloka, apeparap Jayapuspita sang pekik, _ tuhu yen ambeg santa.
2. Siswanira Sang Tapa anenggih, y^ka RaJytden Jayapuspita, tanpa wilangan arine^ putra murid sadarum, langkung tresna Sang Mahayogi, kadyanggenirayoga, Ian malih pra sunu, jrih asih dhateng ing rama, duk samana Sang Tapa panujulinggih, munggeng panti pandhapa.
3. Puteg ing tyas wau sang palinggih, angraosken siswa ing Aloka, miwah Nusatara Raden, tuwin ing Purwacatur, sumawana ing Banjarsari, de'^ta siswa sakawan, pakaremanipun, kang saweneh gegamelan, nenayuban wer(55} wayangkegemaran itu tak dapat dicegah.
4. Karena sangat bingung hati Sang Pertapa, maka keempat muridiiy a dipanggil. Sampai di. hadapan gurunya mereka bersujud. Sang Pertapa berkata dengan ramah kepada para muridnya dengan suara lembut, "Putraku, selamat datang dihadapanku. ^nCuduk^ ke-depm."~ Keempat muridnya maju dengan hormat. Sang Pertapa berkata pelan,
5. "TelaKlama aku menantimu, kalian tak ada yang datang. Sangat kawatir hatiku, Nak, melihat ulahmu itu. Setiap hari bermain wayang dan bermain gamelan. Perbuatan itu sangat makmh. Bila kalian tidak menghentikannya, haram hukumnya. Murid-muridnya sedih hatinya, merasa kena marah.
6. Murid dari Aloka menjawab de ngan pelan, agak takut karena amarah gurunya, maka dengan mengharap maaf ia berkata, " Ampun, Sang Begawan, karena kesukaan hamba terhadap wayang
an lawan sarimpi, datan kenging cinegah.
4. Sruning puteg wau sang palinggiK dadya putra sakawan ngandikan, prapteng ngarsa tur sembahe^ Sang Wiku ngandika rum, mringpra siswa manis aririh, "Kulupsira bagea, prapta ngarsaningsun, mara denkapareng ngarsa," Raden Putra sakawan majeng wotsari, Sang Tapa Ion ngandika.
5, 'Pan wis lawas nggon ingsun anganti, sira Angler tan ana sum^a, maras temen tyas ngong Raden, marang polahmu iku, saben dina ngulahken ringgit, tuwin ulah gamelan, iku lumh mekruh, yen sira tan marenana, yektikaram"Rahaden sungkawenggalih, rumaos yen kadukan.
6. ^traNgalokaumaturaris, esmu maras dukane kang rama, dadya ngrarepa ature^ "Sewu duka pukulun, sangking remen amba mring ringgit, kados tan saged miwal.
sampai-sampai tak dapat melepaskannya.
Hal itu karena hati yang amat tergiur."
Sang Pertapa menyahut, dengan nada marah itu berkata, " Astaga, kau ini anak apa?
7. Tak ada gunanya engkau menuntut ilmu kalau engkau suka barang haram Keterlaluan engkau!" Amarah Sang Pertapa amat banyak dilontarkan kepada muridnya. Keempat muridnya tertunduk sambil meneteskari air mata, tak ada seorang pun yang berani berkata, hingga ditanya tiga kali dan dua kali lagi selalu diam saja.
8. Sangat sedih hati Sang Begawan karena murid-muridnya tak dapat dicegah kegemaiannya. Sang^ Begawan segera meninggalkan mereka masuk ke ruang samadi, memohon petunjuk tentang maknawayang secara terinci. Doanya dikabulkan. Esok harinya murid-muridnya dipanggil masuk ke ruang samadi.
9. Tampak gembira hati Sang Bega wan,
sruning tyas kayungyun" Sang Tapa andikanira, hmu duka asereng dmira angling,
"Lah iku bocah apa.
7. Tanpa (56) gawe den ta ulah rigelmi, teka karem marang bangsa karam, dadi ndaluya karep^," Sang Tapa bendunipm, kathah'kathah dhateng sang siwi, wau putra sakawan, tummgkul esmu luh, tan saged matur sakecap, gya tindnya kaping tiga kaping kalih, tansah mendel kewala.
8. Langkung puteg galihe'Sang Yogi, dene putra tan kenging cinegah, kang dadya pakaremane, Sri Bagawan gya kondur, manjing sanggar muja semedi, neges gupiting wayang, wyi-wyenipun, samana sampun kalikan, by or rahina ingkang putra dentimbali, marang sanggar langgatan.
9. Sampun lejar galihe^Sang Yogi, murid-muridnya ><teduk dapaimya;, 'j- - ^ Sang Begadran enak ucapnya, "Oh, kalian, putra-putrakn,V;- ^ kujelaskan asdl nivda W9.yang dan gamelan. Namun, pesaliku, meskipunk^w hermain gaipelan, jangan melalaikan syariat, tarikat, Nak, ^ hakikat, dan maicrifat. , ^
10. Kuterai^an makna, yang Msimgguhnya. Pertama, gamelan munggang, kedua, cflmhfl/en,. ketigapelog, keempat slendro. Makna gamelan TMMnggang- (la) memiliki tiga bonang dan empat gong; tempatnya di Sitihinggil. Makna Sitihinggil ialah ibarat negeri BakdarOlah.
11. Tiga bonang ibarat tiga tingkatan. Di antara empat gong ada sebuah yang besai;, ibarat tingkataii yang tertinggi. Bila kalian belum mengetahui (maknanya), tanyakan kepada yang ahli apakah makna tin^atan yang ter tinggi itii, dan apa fuiijgsinya; demikian pula kefiga gong yang lain.
^PWa lenggt^ jmngg^ i.. ngarsanira, Sang.^apa (mmdelingan ■, • "Dhuh Angger atnug^ngsi^^ ngongtti turf p^maning ringtuwin ptffwa gamelan,; nan^ngwekas ingsun, ni6lji>(^ sirdg^aTri6tan, " aysvalalisarengai tarekdi Kaki, , kakekat myangmakripdt,
1Q. Sun;arwan.i (S 7) pasemoning goiih, ingkang dhin^nil^ gangsa mtfnggang, kapindhone'^carabalen, pelokkang kaping telu, kapihg pate^salendro manis, tegesegangsa munggang, bonange'teteiu, sakawan gong winicara, neng Sitinggil teges/kang ran Sitinggil, ihg riagri BdkdarbMt.'
11. Bonang tiga kang mretabat katri, dnadenegongeingkanggora, mretabat kanggedhedh^e^ yen sira durungweruh, ttakokena mring pra winasis, mungguh mretabat gora, endi lungguhipun, apadme'^kangtetiga, takbkend. "Kang putra matur tanyakan maknanya." Para muridnya berdatang sembah, menyatakan terima kasihnya.
12. Adapun fungsi utama gamelan munggang ialah untuk memberikan aba-aba agar kuda mau beijalan hQxsirig (lincah dan tegak) pada waktu para pembesar berada di alun-alun berlatih. Patih Sadarsalam memulai meneijang dengan tombak dari atas kudanya sambil htxsirig, Baginda menyaksi- . kannya dari Sitihinggil.
13. Alun-alun dilengkapi singgasana Yang Mahakuasa; para adipatinya adalah empat sukma; kuda adalah lambang empat nafsu. Ibarat itu hams kau perhatikan, Nak. Tingkah kuda itu bermacammacam, ada yang berlari kecil (sirig), ada yang berlari cepat (nyongklang), Kemudian, yang akan kuterangkan (ialah) makna dan fungsi gendang. Sesungguhnya, keselarasan bunyi gamelan munggang itu bila disertai dengan gendang.
14. Bahkan, semua jenis gamelan itu tidak serasi jika tanpa gendang, dan tentu terasa amat jelek. Kalau hanya kurang^ perangkat
ngabektiy nuwun-nuwun atumya.
12, "Anaden^^awenekangmesthU munggang iku pan kinarya watang, anyirigaken kudane, pra prawira nung-anung, munggeng alun-alun sesirig, Ki Patih Sadarsalam amiwiti lawung, munggeng saluhuring kuda, asesirig Sang Nata ^nnya mriksani, Baking ing (58) Sitibentar.
13. Lun-alune^malige linumh, bupatine^kang suksma sakawan, napsu sakawan kiidane^ iku awasna Kulup, traping kuda awanii-wamU weneh anyirig nyungklang, ing mangke^cinatur, amung kari kendhan^ra, mungguh baku gamelan munggang punikU manise^lawan kendhang.
14. Kabeh-kabeh gamelan puniki, nora patut lamun tanpa kendhang, mesthi yen banget alane^ kuranga ricikipun.
(ricikan) yang lain asalkan gendang dan gong telah ada, terdengar enak suaranya, banyak yang tergiur. Makna keberadaan gendang (ialah) melambangkan tata krama, Nak. Tentu ada tata tertibnya.
15. Bila kalian menjadi priyayi (pembesar), dan tidak menguasai peraturan pemerintah, ibarat gamelan tanpa gendang; tentu takkan berhasil. Contoh lain, misalnya sebagai petani. Kalau (ia) tidak rajin bekeija mencangkul, membajak, dan menggaru, tentu (hasil) bertaninya gagal. Apa lagi orang yang ingin menuntut ilmu (sejati), ternyata masih senang tinggal di praja.
16. Jika tidak menurut tuntunan Nabi seperti tersebut dalam dalil Quran, tentu jelek dilihat orang. juga hal yang jelek terdapat. ada pula orang yang ahli wirid. Segala yang diucapkan ialah keinginannya yang enak, yakni dana (harta benda). Kalau (ia) beijalan bertemu dengan marabahaya (banjir), maka ia melupakan hakikat.
ym kendhang gong uwis mepaki, becik suwaraniruy akeh kang kayungyun, teges tumanjaning kendhang, kalakuan tata krama iku Kaki, pesthiym nganggo tata.
15. Lamun sira wus dadi priyayi, yen tan limpat mring tataning praja, lirgangsa tanpa kendhange^ mangsa dadia iku, upamanewong dadi tani, y^n tan taberi ulah, macul nggaru mluku, sayekti tanine bubrah, apadene wong sinau ulah ngelmi, masih remen rieng prcga.
16. (59) Yen tan ahut sarengate Nabi, ingkang muni aneng dalil. Quran, pesthiyen ala dulune^ myang ala kang tinemu, weneh ana wong ahli wirit, ujub pangucapira, barang karsanipun, kmg enak puniku darma, yen lumaku anrenjuhi kalih banjir, lali kakekatira
17. Kemudian (ia) mencaii titianyai% iZ Dadya bmi uwot ingkang beak, 18. Bertanya kepada ^inu^a »iaya i& k^aiur ring rama mnm ngabekti,
Hal itu adalah pmbar^ yaiig pemah tegadL nora pantes timru, Oleh kaiena itu, kalian jan^ kdlaknan mengkono Oa,*\ sembiono; RadenPiamNgaloka, tak pantas ditini, nuwtm aturipun, peibuatan samacam ftu.** layajpiiffpita^ Raden Jayspuspita mymgDymSfBmwigem. lega hatinya; demilmn pula mund daii Banjar^rL Kemi^dan Rad^ SasnawtgensL
"Sang B^wan, m^gapa gendang m,' itudua?" Sang B^awan pelan jawsd^nya, "Gendang yai^ duaitu ibarat peijalaiian hMup imarmsia, yaitu, p^tama, fwikimi (tatanan), daia t^ita ky^ima Kalan tid^ b@[|^ga]i^ pada kedna |M^<iinan itu fn^tna Jahat-,
19, Qwfadpg, maksadsQ^ akan ikii* UKui, gteemmSe^aegm^
baik. iku katig wus kddkyan. Muiidnya dan Aloka padhang tyase^ wau putm Banm^gucapkan terimakasIlL jarmU
beras^d, *'Kendhm^ kriBk pmM krmmdr hams beipe^aag pada dua pedoman, p^ng keSSh mgam.
fungsi pokok yang nyata carabden itu untuk menyambut tamu dan pengantin yang datang.
20. Adapun yang dimaksud dengan ta mu itu bila engkau dimurkai raja, atau dimarahi sesama; maka napas itu berdatangan (menyebabkan) kekesalan hati menimbulkan ucapan kasar. Sedangkan pengantin datang maksudnya ialah bila datang kebahagiaan berdecul amat gembira hatinya sebesar anak-anak bukit."
carabalen kinarydmethuk tetami, tumn penganten prapta.
Anadehe kangarm tetami, lamun sira kadukm ing nata, utawi ing sapadhane^ napas pating jarebul sumuking tyas mcara M^engis, basa pmganien prapta, iku tegesipun, yen teka kamulymira, menggah-menggah bungahe'' sajroning ati, geng lirardi nom-nomm."
XIV. Sinom
1. Dengan menunduk murid-muridnya mengucapkan terima kasih. Kemudian, kedua muridnya, yaitu Raden Pulanggupita dari Caturpura dan (muridnya) dari Nusantara bemama Raden Surengrana mengajukan pertanyaan kepada gumnya, "Sang Begawan, gamelan pelog itu apa maknanya? Hamba mohon penjelasan."
2. Seh Ngabdul Salam menjawab, sambil tersenyum, ucapnya, "Putraku Surengrana, pandai benar mengajukan per tanyaan. Baiklah, kuterangkan. Gamelan slendro (kuterangkan)
1. Andheku nuwun sadaya, (61) wau kang putra kekalih, Rahaden Pulanggupita, putra Caturpurwa adi, putra Nungsatareki, M^asta Raden Surendceymh, mqeng matur mring Rama, *'Gmgsa pelog kadospundi, tegesipun muwun kajarwaruma"
2. Resi Ngabdulsalam mojar, .gumujeng denira angling, '*Sutaningsun Surengbaya, bisa temen karya sandi, lah iya sunjarwmi, gamelan slendro karuhun, bonange'kdih dasa.
lebih dahulu. Bonangnya dtia puluh, (bonang) panerusny^ juga demikian; gambangnya seperangkat, isinya enam belas bilah.
3. Asal mula yang enam belas, bonang dua puluh itu; ibarat sifat dua puluh; yang besar (ibarat) sifat mangani, panerusnya (ibarat) sifat maknawi; kodrat dan kodiron yang sama, iradat dan muridan, ngilmun dan ngaliman aaaian sama, hayat dan kayan, samak dan samingan,
4. mutakalimm itu sama (dengan) Fungsi rebab (ialah) sebagai pemlan panruse'iku ugi, mangani dan maknawi. Maknawi itu mempunyai tujuh unsur, salbiah mempunyai lima unsur; kidam dan baka^ mukhalafatul likhawadisU dan kiyamuhu binafsihi; mangani mempunyai tujuh unsur, leher, dada, barang, enam dan lima (2—3—1—6—5).
5. Adapun bonang dua puluh biji itu berkumpul dengan empat instrumen, ketuk, kenong, kempul, dan gong besar, keempatnya. Empat tombol (pencw) berkumpul dengan dua kawat rebab.
gambangira sagrobag nembelas wilah.
8. Asalira kang nembelas, bonang dwi dasa puniki, yeku sipat kalih dasa, kang gedhe^sipat mangani, panrus maknawiyahi, kodrat kadiran kang jumbuh, iradat myang muridan, ngelmu ngaliman pan sami, kayat kayan samak kalawan samingan.
4. Mutakliman iku pandha, mangani maknawiyahi, maknawiyah du-(62)we sapta, salbiyah lima ndarbeni, kidam baka puniki, mukhalafah kwadis iku, walkimu binabsihnya, mangani pitu ndarbeni, tenggak, dhadha, barang, nem, kalawan lima
5. Mungguh bonang kalih dasa, ngumpul dadi catur malih, kethuk kenong kempUlira, gong gedhe sekawanneki, pencu pat kumpul dadi, kawat loro jatinipun, rebab kinarya mbuka.
buka gending. Kedua kawat ^rebab) berkumpul menjadi satu dalam gong besar.
6. Adapun gong yang besar itu empat buah pengiringnya (termasuk gong yang besar), yaitu ketuk, kenong, dan kempul. Kempul adalah lambang tingkatan pertama, yakni sifat /a/a/ (mulia). Kempul itu bunyinya gung, sbUtditerangkan maknanya. Ketuk adalah lambang tingkatan kedua, kenong lambang tingkatan ketiga,
7. dan gong besar lambang tingkatan keempat. Engkau jangan salah tangkap. Adapun sifat dua puluh (tadi) berkumpul menjadi empat lagi; (1) sifat nafsiah, Nak, (yang) menjelma menjadi sifat jalal; satu sebutannya banyak, ya/a/a/, ya alif ( V ). (2) sifat salbiah menjelma men jadi sifat/ama/;
8. sifat jamd hurufnya lam (J ) awal, sedangkan (3) sifat mangani menjelma menjadi sifat kamal, hurufnya lam (J ) akhir; (4) sifat maknawi, menj elma menj adi sifat kahar, hurufnya ha (\§)). Hal itu harus kauhayati. Bila seluruhnya telah bergabung disebut isim zat;
kawat low kumpul malih, dadi siji iya. aneng gong kang gpra
6. Anadene'gongkanggora, sakawdn kanthinireki, kethuk kenong kempulifa, kempul mertabat kang kawit, sipat jalal puniki, kang kempul unine mak gung, ewuh yen winicara, kethuk mertabat ping kalihy kenong iku mertabat kang kaping tiga.
7. Gonggedhe^mertabatpapat, aja sira salah tampU dem sipat kalih dasa, ngumpul dadi catur malih, sH63)pat napsiyah Kaki, sipat jalal dadinipun, sijiaranekathah, iyajalaliyaalip, sipat salbfyah yekti dadi sipat jamal^)
8, Jamal kurupe^lam awal, dene^kang sipat mangani, iku dadi sipat kamal, mangka kurupe lam akir, maknawiyah ginupit, sipat kahar dadinipun, kurup ehe tetela, iku d^nwaskitha galih, yen wis kumpul kab^h ingaran isimdat ^
9. tentu empat hurufnya, (yaitu Raden Pulanggupita mengucapkan terima kasih. Kemudian Raden Surengrana bertanya kepada Sang Resi, "Sang Begawan, tentang gamelan pelog tadi, bagaimana perbedaannya?" Seh Ngabdul Salam menjawab pertanyaan kedua muridnya, "Perbedaannya hanya terdapat pada larasnya, yaitu pelog dan barang;
10. Delapan biji jumlah bonangnya; dengan gamelan slendro tadi bedanya pada laras, yaitu pelog dan barang. Bonang delapan biji itu, maknanya coba diperhatikan. Itu lambang jumlah sifat delapan yang memperkokoh keimanan, sebagaimana tersurat dalam Kitab Sitin." Kemudian dengan rendah Raden Pulanggupita berkata,
11. "Sang Begawan, hamba mohon dijelaskan tentang kedua jenis laras gamelan itu, makna sesungguhnya secara gamblang, tentang keberadaannya satu per satu." Seh Ngabdul Salam menjawab de ngan sabar; kata-katanya amat menyenangkan.
9. Pasthi kwrupe sakawan," Rahadkn nuwun ngabektU sira Radhi Surengrana^ umatur dhateng Sang Resi, "Gangsa pelog puniki, ingkang pundi bedanipun," Seh Ngabdul Salam nabda, mring putranira kekalih, 'Renanira amung p^log lawan barang.
10. Wewolu kathahing bonang, lawan salendro puniki, kacek pelog lawan barang, bonang wolu dadineki, iku dipunpratitis, sipat wewolu puniku, dadi kukuhing iman, kang kocap ing Kitab Si-(64) tin," alon matur Rahad^n Pulanggupita.
11. "A nuwun kajarwanana, gamelan kalih prakawis, kanyataan ingkang cetha, wontene^satunggil'tunggil," Ngabdul Salam ngling aris, kang sabda apait madu, ''Gamelan rong prakara, pelog sumbang sadayeki.
"Perbedaan kedua jenis gamelan itu (ialah bahwa) pelog, seluruh perangkatnya berlaras sumbang; (laras) bonang sumbang, saron sumbang, demung sumbang.
12. Karena seluruhnya sumbang, maka bertambah jumlah perang katnya. Namun, suarany a bertambah enak. Adapun terapan di dalam gending sungguh menawan hati untuk bergending; apalagi seluruhnya sumbang, kedengarannya semakin nikmat. Kuterangkan makna pelog itu.
13. Apabila engkau membicarakan ilmu rasa (kebatinan) yang indah, yang berasal dari suluk, tanpa mempergunakan isi kitab sedikit pun, tampaknya indah pula; tanpa membuka tirai besar, perihal rahasianya, perlambangnya tidak jauh, tentu enak, sebab tidak perlu membuka rahasia.
14. Yang berbunyi dalam semua su luk, tidak dekat dan tidak jauh, sedikit kurang mantap karena tidak menggunakan dalil Hadits. Jadi, suluk itu menyerupai rasa lebih bagaikan (laras) slendro nyata.
bonang sumbang saron sumbang demung sumbang.
12. Pramila sumbang sadaya, dadi mundhak ingkang riciky suwarane^wuwuh enaky mungguh tumrape rieng gendhingy anganyut-anyut atiy kinarya menguyu-uyuy tur ta sumbang sadayay rinungokken soya beciky sunjarwani tegese pelog punika.
13. Lamun sira amicaray ngelmu rasa ingkang adiy kang sangking suluk wetunyuy tan nganggo kitab sasuwir, rupane^teka beciky nora miyak wrana agungy marang ing wadiniray pralambange^nora tebihy pasthi eca dene tan mbiyak kekeran.
14. Kang muni suluk sadayay nora perak nora tebihy sathithik rada kuciway de^tan nganggo da-(65)lilKadis^^)y kang suluk iku dadiy ngirip-irip rasa punjul salendro iku cethay nora sumbang sadayekiy tidak sumbang selunihnya. Kuterangkan perihal slendro itu.
15. Pada waktu engkau membicarakan ilmu rasa yang amat tinggi, yang berasal dari dalil Quran, tentu dapat merahasiakan, perihal rahasia ilmu (sejati). Jika jauh rasanya amat jauh dari rasa yang mulia; jika dekat takut mendengarkan. Hal itu gambaran orang yang belunttahu.
16. Oleh karena itu, engkau hams inda^an^ Adapun perangkat gamelan, tiga macam kotaknya, (wadah) slentem, demung, dan saron. Saronnya dua perangkat; maknanya ialah yang satu inti jasat; carilah dengan sungguh-sungguh. Jasat itu baik bila mengindahkan tata krama.
17. Tahu (budaya) Jawa dan Arab, budi lincah, pandai menuUs, tenang, tetapi tanggap. Demikianlah orang pandai yang memikat hati. Jasatnya penuh berisi, lebih baik bila berdemung tak dapat ditafsirkan, sulit aku menerangkannya. Sesungguhnya demung itu adalah kegunaannya.
punika,
18. Akan tetapi, syarat kegunaannya
15. Yen kala sira micara, ngelmurasa kang linuwiK ingkang sangking dalil Kuran, sayekti.bisawewadh marang wadining ngkmU y^n adoh teka anglangut, sangking rasa kang mulya, y\n cendhak wedi miyarsU iya iku polane"" wong wikan.
16. Padha sira ngestokeruLy anadenekang paricik, tetiga groboganira, slenthem demung saronrieki, saron iku kekalih, tegese mangke mnuMmSy (ialah) jangan meninggalkan slensunjarwani mung^h salendro siji sarining raga, lurunen ingkang pratitis, raga iku becik^lan tata krama.
17. Weruh Jawa weruh A rah, budi limpat wignya nulis, anteng semune^'nggrahita, iku sujanma respati, kang raga luwih sari, utamane^nganggo demung, tan kena winicara, ^uh nggon ingsun ngarani, sejatine^kang de-( 66)mung kapiyatira.
18. Nangingsaratekapiyat, salenthemeaja kari, meneng sakeh pdncadriya tem; diam seluruh pancaindera. Demikian itu laku yang baik; awasi dalam hati, waspadalah penglihatanmu • #dalam mimpi. Adapun saron yang satunya bermakna saru bagi jasat.
19. Tabiat ketiga nafsu itu, bila engkau tidak menghalanginya tentu saru perbuatanmu. ' Selain makan dan tidur, bersanggama dengan istri; itu saja yang diturut. Selain itu, jangan (diiakukan); cegahlah agar dapat mereda. (Bila tidak) tentu jasat akan rusak dan merasa tersiksa."
wus mengkono baebecik, awasnajroning ati, kang tetela paningalmu, aneng jroning supena, dene saron kang swijU tegesipun puniku saruning raga.
19. Wategenepsutetiga, yen sira nora ngadhangi, pasthi saru tindakira, sejehe mangan Ian guling, sahwat kalawan rdbU amung iku kang tinurut, liyaneiku aja, peperen dinkongsi aris, pasthi rusak kang raga akanthi siksa."
XV. Kinanthi
1. Raden Surengrana bertanya, "Sang Begawan, apakah makna kedua gendang pada gending ladrang, dan pada gending (lain) bergendang sebuah; mengapa dibeda-bedakan?" Sang Begawan menjawab sambil tersenyum,
2. "Makna gending Mrawg-itu kempulnya tak boleh tertinggal. Hal itu merupakan lambang (bahwa) tingkah laku manusia yang tersurat dalam Kitab Fikih. Meskipun tanpa menggunakan kitab, tata krama tak boleh ditinggalkan.
1. Raden Surengrana matur, "Tegesnya kendhang kekalih, kang tumraping gendhing ladrang, yen gendhing kendhange sijU dene mawi b^da-bedaV' niksem ngandika sang yogi.
2. **Tegese ladrang puniku, kempule tan kena kari, iku patrape sujanma, ingkang muni Kitab Pikih, sanadyan tan nganggo kitab, (67) udanagara tan kari.
3. Perwujudan gending itu ialah makan, tidur, beijalan, dan duduk, membuat rumah, membuat anyaman. Segala gerak kehidupan, rembuk, ucapan, dan tindakan, perintah aturan raja,
4. semuanya tanpa dasar hukum, tetapi tata krama tak ketinggalan. Masih banyak contoh yang sejenis, tentang tingkah laku seseorang; akal tak boleh ditinggalkan; bila engkau meninggalkannya, Nak,
5. tentu jelek dilihat orang. Orang yang meninggalkan tata krama, . banyak orang yang menyaksikan tertawa sambil berbisik-bisik kepada temannya. Hal itu harus selalu kau ingat.
6. Meskipun segala gerak berdasarkan hukum, tata krama pun tak boleh dilupakan. Selesai sudah.keterangan tentang gendang; gendernya belum diterangkan; gender itu terdiri atas tiga belas bilah; kuterangkan makna yang sesungguhnya.
7. (Gender) itu ibarat jasatmu, Nak, terdiri atas tiga belas unsur. Adapxm yang tiga unsur telah tercipta terdahulu, (yaitu) dunia bumi dan'bintang, ketiga, roh suci.
3. Rupane^gendhing puniku, mangan twru mlaku linggih, karya wisma nganam-ananiy kabeh lakuning ngaurip, rembug gunem myang lumaksa, pepakoning narapati
4. Puniku tan mawi kukum, udanagara tan kariy masih kathah saminira, polah tingkahe sujanmU • nalar tan kena tininggal yen sira ninggala Kaki
5. Pasthi ala delengipun, wong tinggal uddnagari, k'eh sujanma ingkang miyat, gumuyu pating kalesik, iya marang kancaniray iku Kaki dipuneling.
6. Sanadyan kang mawa kukum, udanagara tan laliy m;us ^ telas gupiting kendhangy gendere durung ginupity isine triwelas wilahy . . / sejatine sunjarwani.
7. Iku badanira Kulupy khhe telulas prakawiSy anadene kang tetigay iki wus dadi rumiyiny bumi tape! lawan johaVy katelu nyawa rahmani.
8. Ketiganya tak dapat diterangkan, sebab telah teijadi lebih dahulu. Yang lain tinggal sepuluh unsur, yang tersirat dalam gender itu. Cermatilah kesepuluh unsur itu yang diciptakan kemudian.
9. Rebabnya belum dibicarakan; baiklah kuterangkan. Rehab itu memiliki dua kawat, ibarat ahyan dan sabitah. Sedangkan pengait yang berada di bawah melambangkan singgasana emas.
10. Inti sari rehab itu sebagai^dungnm,_N aki kotaknya sebagai wajah; sedangkan batang penggeseknya sebagai napas. Adapun bagian yang menonjol tak perlu diterangkan.
11. Seluruh bagian telah kuterangkan. Kini, niaganya seh2ig2Liadam jamis. Bila engkau sedang melaras gamelan, dalam hatimu jangan melupakan perihal yang telah kuwejangkan. Bila kaulupakan, sungguh haram hukumnya."
12. Muridnya merasa lega setelah menerima wejangan gurunya. Keempat muridnya lalu bersujud kepada gumnya, kemudian mohon diri. Sang Begawan berkata sambil tersenyum, "Baiklah, semoga kita tetap selamat."
8. Iku tan kena cinatur, margawus dadi rumiyin, kang kari amung sadasa, (68) tumraping gendhr puniki, iku sira pilihana, bangsamu kang dadi kari.
9. Rebabe^durung cinatuTy lagi mengko suntuturi, kekalih kekawatira, ahyan sabitah puniki, iku canthelekang ngandhap, kendhangan. malige rukmi.
10. Santene^ebab puniku, yektinegrananta Kaki, bathokane^mukanira, deta watangane^nenggih, kosoke^puniku napas, mongole^aja ginupit.
11. Iku wus telas sadarum, niyagane adam jamis, yen sira mangun gamelan, ironing ati aja lali, kaya nggon ingsun amejang, yin lali kharam sayekti."
12. Rahaden padhang tyasipun, myarsa sabdane Sang Resi, putra caturatur sembah, mring rama anuwun pamit. Sang Tapa sum^h ngandika, *'Ya uwis padha basuki."
13. Keempat muridnya telah pergi, tak ada yang ragu di dalam hatinya. Kini, berganti yang diceritakan. Raden Jayadimulya, berasal dari Maligewama, usianya cukup dewasa.
14. la tangkas, cermat, cerdik, dan pandai. (Budaya) Jawa dan Arab telah dikuasainya. Kawi (puisi tembang) dan jarwa (gubahan prosa) telah hafal. Tulisannya, misalnya, bagai tersenyum bila dipandang. Tampan citra pemuda itu.
15. Pada waktu itu Raden Jayadi mulya bermaksud berjalan-jalan di iuar (istana). la segera berbusana, mengenakan kain parangrusak kUtik, bersabuk cinde berumbai, . berbaju beludru hitam,
16. mengenakan ikat kepala bercorak semen bunga, kerisnyaherhias indah berlapis emas bertatahkan berlian, rapi berselang-seling. Sungguh tampan dan anggun Raden Jayadimulya.
23. Putra sakawan wus mundur, tan kewran sajroning galih, gantya (69) ingkang winursita. Rahaden Jayadiluwih, prajane Maligewama^ lagya mepeg ing birai
17. Raden Jayadimulya segera keluar. Di peijalanan tidak diceritakan; sampailah ia di tempat punggawanya yang sedang mengadakjln tayuban.
14. Tatag titi wignya putus, Jawa Arab wus mupuki, Kawi Jarwa wus sampuma, tulisanira upamU kadi rnesem y^en winulat, bagus citranya sang pekik.
15. Samana Rahaden waUy karsa leledhang mringJawiy nulya angrasuk busana, nyamping parangrusak klithiky paningset cindhe binarUy rasukan baludru langking.
16. Dhestar semen mawi mentul curiga rinenggaadiy selut tinretes barliyany ajejeran tunggak semiy estu yen bagus utamay Rahaden Jayadiluwih.
17. Sigra tumedhak sang baguSy ing marga datan winamiy prapta wismane kang wadyay panuju nayuban ratriy la segera masuk (rumah). Para punggawa sibuk menyainbutnya.
18. Raden Jayadimulya segera duduk. Salah seorang punggawanya berkata, "Raden, hamba persilakan paduka ikut menari, hamba akan belajar." Raden Jayadimulya menjawab pelan, "Baiklah, nanti kuajari."
19. Raden Jayadimulya segera menari lawung, mengangkat kaki sambil memainkan perisai (') memainkan tari kaca dan tari wayang, tampak mempesona, hingga lupa segala karena sangat asyiknya.
20. Penonton semakin kagum menyaksikan kemahirannya me nari, memperagakan seluruh gerak tari, hingga mempesona para putri. Selesai empat puluh jenis tarian, para niaga kagum menyaksikannya.
21. Hingga tiga babak ia menari. Gending berganti tiga kali. Setelah berhenti menari, ada seorang niaga bemama Secawiguna berkata di dalam hati,
Rahaden manjing ing kana, gupuh dipunancarani
22. "Putra Maligewarna itu mengapa saya tak ingat
18. Lcg'u lenggah sang abagus, kang wadya matur wotsari, 'Rahaden sumangga beksa, kawu'( 70)la badhe'angaji," Rahaden alon lingira, "lya mengko sunwuruki "
19. Raden tandya beksa lawung, tanjak ingkrang dhadhap acih, beksa gelas beksa wayang, dinulu teka respati, was lali purwa duksina, sangking bungahe%ang ati
20. Samya eram kang andulu, beksanya Rahaden wasis, . anelasken kang wiraga, samya kayungyun pra htri, antuk kawan dasa wangsal, niyaga legeg ningali.
21. Ngantya rambah kaping telu, kang gendhing satin kaping tri, sawumya kendel beksanya, women niyaga satunggil, awasta Secawiguna, nggarjita sajroning ati.
22. "Putra malige^puniku, teka lali ngong tingali,
Tiba-tiba muridnya datang. Raden Jayadimulya mendekat lalu bersujud.
28. Sang Begawan berkata manis, "Putraku, mendekatlah." Jayadimulya segera maju tampak sedih. Sang Begawan berkata lagi, "Putraku, apa sebabnya engkau tampak sedih?"
29. Raden Jayadimulya menjawab, "Sang Begawan, ketika tadi malam hamba menghadiri acara tayuban, ada sebrang niaga bernama Secawiguna menanyai hamba.
30. Pada waktu itu hamba menari tiga babak, gending pengiringnya berganti tiga kali, Ki Secawiguna minta bicara. Ketika hamba duduk, ia segera menghujani pertanyaan.
31. Berhamburaii pertanyaannya, yaitu tehtang gerak tangan dan kaki, kaki kanan dan kiri. Bagaimana maknanya? Sang Begawan menjawab dengan sabar.
32. "Bila engkau menari, Nak, ingatlah pada salat daim. Bila daim berada di sebelah kiri, angkatlah kaki kirimu; bila daim berada di sebelah kanan, kaki kiri menginjak tanah.
kasam kang putrd prapti, Rahaden Jayadimulya, majeng sarwi angabekti.
28. Sang pandhita angling arum, ''Kulup denkapareng ngarsi," kangputra majeng sungkawa. Sang Tapa ngandika malih, "Kulup apa karanira, teka susah suntingali "
29. Rahadkn nembah umatur, 'Rama ulun wau ratri, anjenengi tyang nayuban, ( 72) women niyaga satunggil, awasta Secawiguna, kawula dipuntakeni.
30. Inggih ing nalikanipun, kawula beksa kaping tri, kang gendhing salin ping tiga, Ki Guna anyenthupani, dupi kawula wus lenggah, nulyatetakengumriwis.
31. Ambrubul pitak'bnipun, bob tindake tangan sikil, suku tengen lawan kiwa, asta kanan miwah kering, kados pundi jarwanira," Sang Tapa ngandika ririh.
32. "Lamun sira beksa Kulup, elinga mring salat daim, yen daim linggih neng kiwa, tindakna suku kang kering, yen daim linggih neng kanan, suku kiwa napak siti bahwa ia murid pendeta." Ki Secawiguna segera mendekati Sampai di hadapan Jayadimulya Ki Secawiguna segera berkata dengan sopan,
23. "Raden, ketika paduka menari tadi saya lihat amat mempesona. Namun, apakah paduka telah mengetahui arti gerak tangan dan kaki? Kalau paduka belum mengetahuinya, hukumnya haram menurut dalil.
24. Wangsalannya (?) hamba liitung jumiahnya empat puluh dua. Bagaimana makna tarian itu satu per satu? Bila paduka belum mengetahuinya, sama halnya dengan sapi."
25. Pertanyaan Ki Secawiguna tadi, tentang penjelasan satu per satu, menyebabkan Jayadimulya terpana karena tak dapat menjawabnya. Oleh karena itu, ia segera pulang. Dalam peijalanan itu,
26. hatinya selalu geUsah memikirkan pertanyaan Secawiguna tadi. Oleh karena itu, ia langsung pergi menuruti keinginan hatinya menuju pertapaan untuk menghadap Sang Begawan.
27. Sampai di pertapanaan Sang Begawan sedang duduk di pendapa pertapaan
tarCenget putra pandhita." Ki Seca gya marepeki, prapta ngarsand Rahadyan, Ki Seca gya matur aris.
23. *Rahaden duk beksd wau, teka penet ngongtingalU punapa dika wus cetha, obahe^tangan Ian sikil, y^n paduka tan uninga, kharamujarekang dalil
24. Wang'( 71 jsale kawula etung, antuk caturdasa kalih, pundi tegese wangsalan, unin/ satmggil'tunggily y^n dika dereng uninga, sami ugi kados sapi.
25. Tak^ne'^Ki Seca wau, wijange^sawiji-mji, Radhn langkung k^ranira, datan saged amangsuli, marma nuli kondur sigra, sajroning Rad^n lumaris.
26. Tansah kagagas ing kalbu, suale Secaguneki, dadya laju tindakira, kang sinedya jroning galih, sowan maring pacrabakan, marak ing rama Sang Yogi.
27. Pacrabakan sampun rawuh, Sang Tapa panuju linggih, munggeng ing panti pandhapa,
33. Namun, ada syaratnya, yakni tak boleh bertentangan denganniat. Bila merentangkan tang^ kiri, kaki kanan mengikuti; bila merentangkan tangan kanan, kaki kiri mengikuti.
34. Gerak tadi mempunyai makna ingatlah akan makna wayang, tentu selalu berhadap-hadapan. Bila engkau berada di sebelah kiri, si tand^ tak akan mengelak; mengarah ke kiri lebih menarik.
33. Nanging, ana saraflpun^ tan kena sulayhtg kapti, yen ngrembyahken asta k^a, sikil kanan animbang, yen nandukken asta kanan, suku kma animbmgi.
34. lya iku tegesipm, elinga daiming ringgit, pasthiyenpapag'papagan, ykn sira bener kang kering, tlhdike nora sulaya, ngener ngiwa luwih manis.
XVI. Dhandhanggula
1. Hal itu tadi jangan kaulupakan, sebab puji (keinginan) penandak dengan kamu tentu sama ueapannya. Adapun bergesernya kaki ke belakang dan ke depan agar tepat. Telah kuterangkan tentang (makna) ketuk, kenong, dan sejenisnya. Kempul adalah lambang tingkatan pertama, ketuk inerupakan lambang ting katan kedua, kenong merupakan lambang ting katan ketiga,
2. dan gong besar merupakan lam bang tingkatan terakhir. Syaratnya dengan menggelengkan kepala (pacak gulu), dan sedikit mengangguk. Makna gerak itu
L (73) Iku Kaki sira aja lali, pujini^S pesthiyinpadhaunine, dene unduring suku, Ian ajune dipunpatitis, dene wus winicara, kethukkenongipm, kempul mertabat sapisan, kethuk iku mertabat kang kaping kalih, kenong mertabat tiga.
2. Gong kang gedhe mertabat kang akir, saratipun mawlpacak jangga, manthuk sawatara bae, yaikutegesipun,
«@#fighormati hakikat hidup waymg yahg dlsebut Fatimah Johar. Menggelengkan kepala (pacak gulu) juga merup^an penghormatan kepada saudara, saudara tua, jangan ketinggalan bersorak dan bertepuk tangan. Maksudnya, agar orang selalu waspada.
3. Bersoraklah terhadap nafsuhayati. Adapun temunya saling berpandangan dengan Fatimah Johar, kemudian bergabung menjadi satu antara Johar, jasat, dan rasa hati." Raden Jayadimulya mengucapkan terima kasih sambil menduduk. Kemudian ia berkata, "Sang Begawan, (hamba) mohon penjelasan (tentang) sejumlah wangsalan dan maknanya satu per satu berhubung penjelasan tari telah selesai.
4. Yang didendangkan dalam pertunjukan wayang. Bagaimana setelah bersatu dengan rasa? Hamba mohon penjelasan yang terang." Kemudian dengan lembut menjawablah Seh Ngabdul Salam dengan katakata manis, "Putraku, coba hafalkan satu per satu."
angurmatiunpingrhggitl kmg ran Patimah Johar/ mila pacak gulu, yensirangurimnkadarig kadang tuwa surak keplok aja kari, tegese dmwaspada.
3. Ahymaka mring napsul kayati, d^ne panggihe sawang'Sinawang, lawan Patimah Joharef winor Ian wiletipun, Johar imm Ian rasa ati," Rodin Jayadimulyay nuwun sarwi ndeku, (74) matur malih "Kafarwakna, kehing wangsal tegesnya satungiltunggil rehne beksa wus telas.
4, Ingkang tumrap sesindhining ringgit. iegesipun panunggaling rasa, ingkang tetela j'awane^ Angling malih tulya rum, Ngabdul Salam manis aririh, '*Kulup sira apalna, sifi-sifinipun,'* Rahaden kewran ing driya.
iRaden Jayadimulya bimbang hatinya. Agak lupa ia befkata kepada Sang Begawan, "Hamba tidak ingat Sang Begawan,
5. banyak sekali wangsalan dal^ pertunjukan wayang sehingga hamba lupa seluruhnya." Seh Ngabdul Salam menyahut, "Kalau begitu, putraku, tentu haram bila engkau mendengar karena engkau tak tahu wangsalan yang diucapkan." Raden Jayadimulya bingung hatinya serayamenunduk, takut menanggapiucapan guninya,
6. Berkatalah Sang Begawan, "Kalau begitu engkau hams berhenti, jangan suka menjoget lagi karena engkau tidak tahu ucapan dalam wayang." Jayadimulya amat sedih, teringat pertahyaan Ki Secawiguna yang lalu. Ibu angkat (yakni istri gumnya) merasa kasihan melihat anaknya sedih.
7. Tidak diceritakan yang sedang sedih, si ibu dan anaknya; kini, berganti ceritanya, yakni Ki Secawiguna, yang pernah bertanya kepada Raden Jayadimulya. Hati Secawiguna ag^ kawatir,
bsmw supe^ rmtuf fPri^ Sang Yogi, "Kuta boten kehtatan:
5. Simgking Jcathah wang&alaning ringgit, dadya supe ical sadaymya, '* Seh Ngabdul Salam delinge/ ta mengkono Kulup, pesthi kharam lammmiydrsi, dme'^sira tan bisa, wmgsal kang kawuvms," Rahaden Jayadimulya, puteg ing tyas mmuhgjcul dmira linggih, (^'nh maturing Rama
6, Angandika risangj^hi^ekti, "Yen mengkono sirhku menenga, a-(75)ja dhemen sira njoget, dene sira nora wruh, iyarnarmguniningringgit," Radm langkung sungkawa, enget sudipun, Ki Secawiguna ika, ingkang Ibu welas denira imrsani, putra nandhang sungkawa.
7. Enengena kang lagya prihatin, ingkang ibu lawan ingkang putra, mangkeganti caritane,, KiSecagunawau, duk tatakin nrring Radm Pekik, kang rnanah esmu maras, pangiecitanipun, "Rahadht Jayadimulya, 1 maka pikirnya, "Raden Jayadimulya tentu menyampaikannya kepada Sang Begawan, Kiai Seh Ngabdul Salam."
8. Diceritakan bahwa dahulu, putra Tepaswangi ' berguru kepada Seh Ngabdul Salam. Telah lama ia berguru, kemudian ia melaksanakan tugas, ber-tapa-brata selama tiga bulan (hingga kini) belum kembali menghadap. Diceritakan (bahwa) setelah kurang sebulan, ia menyamar sebagai niaga (penabuh gamelan), bernama Ki Secawiguna.
9. Pada waktu itu, ia telah menguasaiilmu berpegang pada kesatuan jiwa, sempurna segala yang dicipta. Putra Tepaswangi segera pulang. Di padepokan baru semalam. Bisikan hati demikian, "Aduh, adikku, yang tampan si Jayadimulya, bagaimana laporannya kepada Sang Begawan? Ia benar-benar lupapada saya."
10. Putra Tepaswangi segera turun dari pondokannya, hendak menghadap gurunya, di padepokan (tujuaimya), dengan hati yang ragu-ragu. Ketika sampai di padepokan. Sang Begawan sedang duduk. Ia tampak sedih.
pesthi matur mring Rama sang MahayektU Kyai Seh Ngabdul Salam,*'
8. Duk ing kina putra Tepaswangi, puruwita dhateng Ngabdul Scdam, wus lami nggenira ngenger, lumakseng pdkonipun, mesu raga ngantya tiiwarsi, dereng wangsul asowan, ing mangke^cinatur, sarehning kirang sawarsa, Raden Putra anamur dados niyagi, aran KiSeca'(76)guna
9. Duk semana Rahaden wus kamil, anuhoni panunggaling fiwa, sampuma barang ciptane' Raden anulya kondur, marang tepas lagya sawengi, osiking tyas mangkana, "Babe ariningsun, wong bregas Jayadimulya, mmdah bay a ature marang sang Resi, mring ngong pangling kalintang."
10. Raden sigra tumedhak.sing panti, sedya sowan marang ingkang Rama, ing pacrabakan jujuge\ ironing tyas rangu-rangu, sapraptaning aldaka puri, Sang Pandhita duk lenggah, kapita ing kalbu.
Ketikaoinuridnya datang menghadap, ia berkata, "Putraku, selamat da tang." Muridnya menjawab dengan hormat,
11. "Atas doa restu paduka, hamba (dalam keadaan) selamat selama melaksanakan tugas yang paduka berikan. Adapun hamba sekarang sudah berhasil menemukan (ilmu sejati) manunggding kawula Gusti." Seketika itu Seh Ngabdul Salam setelah mendengar (jawaban itu) lalu bersujud; bersujud syukur namanya, Selesai bersujud ia segera memanggil istrinya, Dyah Rubiyah.
12. Tak lama kemudian Dyah Rubi yah datang. Putra Tepaswangi, segera bersujud. Ibu (angkat)-nya setelah melihat putranya amat gembira hatinya. Ia segera merangkulnya, tersendat-sendat bicaranya, "Aduh, putraku, telah tiga tahun engkau tidak tampak; adikmu, Raden Jayadimulya, sedang kena marah."
13. Putra Tepaswangi bertanya de ngan hormat, "Ibu, apa sebabnya
tumingd praptaning putra, ngandika rum "Heh Kulup padha basukiy" Raden matur anembah.
11. '*Sing panghtu pukulun basuki, lumaksana ing agnya paduka, menggah ing mangke wiyose^ ^estu sampun kacundhuk, panunggde^kawula gusti," wau Seh Ngabdul Salam, myarsa null sujud, sujud sokur arani-( 77)ra, wusnya sujud sigra denira nimbali, mring garwa Dyah Rubiyah.
12. Datan dangu Dyah Rubiyah mijil, Raden Putra sigra ngaras pada, kang ibu duk anon Radkn, langkung sukaning kalbu, gya rinangkul wau sang siwi, seret nggennya ngandika, "Babe sutaningsun, wus triwarsa tan katingal, arinira Rahaden Jayadiluwih, mengko lagi kadukan."
13. Ingkang putra matur angabekti, 'Paran ingkang dados darunanya, marma dinukan pun thole,"
adinda kena marah?" Dyah Rubiyah menjawab dengan lembut, "Cepat, tengoklah adikmu!" Putra Tepaswangi segera mohon diri kepada ayah dan ibu (angkat-nya). Tak lama kemudian ia sampai di pondokan adiknya. Waktu itu adiknya sedang duduk. Ia tampak sedih.
14. Ketika melihat kakakhya datang, Jayadimulya amat gembira. Kakaknya kemudian bertanya, "Apa sebab Dinda dimarahi?" Adiknya menjelaskan segala yang pernah dialaminya. Kakaknya tersenyum mendengarnya, lalu berkata, "Dinda, man kita segera menghadap Sang Begawan; hati beliau sudah tenang."
15. Mereka segerabeijaian. Sampai di hadapan gurunya, Sang Begawan berkata, "Putraku, adikmu itu bertanya kepadaku. Malam Senin yang lalu adikmu menari di rumah salah seorang punggawanya. Ia diminta untuk menerangkan makna wangsalan oleh seorang niaga. Ketika kusuruh menuturkan, ia tidak ingat. Hal itulah yang menyebabkan ia sedih."
Sang Dyah alon amuwys, *Tilikana rinira aglis." Raden pamit mring Rama, umiring kang ibu, tan dangu sampun kapanggya, panggenane"^ kang Rayi panuj'u linggih, katon sungkaweng cipta.
14. Sareng ingkang raka katon prapti, sakelangkung sukaning wardaya,. kangRaka Ion andikane", "Paran darunanipun, (78) sira Yayi dinukan iki." Kang rayi aturira, sadaya tinutur, kang raka mesem ngandika, *Payo Yayi seba mring Rama samangkin, .. Rama tyase was lejar. "
15. Gya himampah wau putra kalih, prapteng ngarsa kang Rama ngan dika, 'Kulup arinira kuwe^ atetakon maring sun, • malem Soma arinir^ki, beksa wismanewadya, tinakenan iku, wangsalan marang niyaga, suntakoni lali kab\h nora eling, dadya mengko sungkawa."
16. Putra Tepaswangi tersenyum mendengarnya, lalu berkata, "Hambalali yang mencoba menanyakannya. Ternyata putra padukan lupa (kepada hamba). Setelah hamba selesai bersamadi, hamba menyamar sebagai niaga dengan nama Secawiguna." Sang Begawan tertawa, (lalu ber kata), "Aduh, mengapa engkau lupa terhadap kakakmu di Tepaswa ngi?" Putra Maligewarna menyembah.
17. "Pada waktu hamba ditanyai, penanya itu sudah tua dan hitam." Sang Begawan berkata (kepada putra Tepaswangi), "Coba terangkan sebabnya mengapa engkau dapat bembah rupa." Putra Tepaswangi menjawab, "Ketika hamba sedang bersamadi di bukit Selajana, hamba diberi baju oleh dedemit, yang namanya Ki Pudakcengkar.
18. Bila b^guitu dipakai, berkhasiat dapat mengubah rupa tua, muda, maupun bocah." Sang Begawan berkata lagi, "Coba kenakan baju itu di hadapanku." Putra Tepaswangi bersujud, baju segera dikenakannya. Seketika itu ia berubah menjadi bocah.
16. Putra Tepas gumujeng tur bekti, ''Inggih kula ingkang anjejawat, putranta langkung pandunge^ kala purneng panekung, kula namur dados niyagiy aran SecawigunUy" Sang Tapa gumuyu, ''Babo teka lali sira, mring sipate rakanta ing TepaswangU " Putra malige'nembah.
17. "Duk nalika kula den takenU janma sepuh cemeng ingkang warnay" Sang (79) Pandhita Ion delingey "Paran karananipuny sira bisa amalih wamiy" Raden Putra tur sembahy "Duk amba manekungy won ten wukir Selajaruiy pinaringan rasukan dhateng dhedhemity aran Ki Pudhakcengkar.
18. Yen rinasuk ponang kulambiy kuwasanya saged malih wamay sepuh ariem miwah rare^," Sang Tapa malih muwuSy **Heh jajalen neng ngarsa mamiy'' Putra matur sandika, anulya rinasuky dadya rare sanalikay
Setelah dilepas kemudian dikenakan lagi, ia berubah menjadi orang tua.
19. Dyah Rubiyah amat senang melihat putranya dapat berubah rupa. Putranya dicium ubun-ubunnya (seraya berkata), "Aduh, putraku, aku kagum karena engkau dapat berubah rupa." Seh Ngabdul Salam menyahut, "Apakah engkau telah diwejang ilmu kesempumaan sehingga engkau diberi baju oleh demit Pudakcengkar?
20. Putraku, konsentrasikan jiwamu terhadap Tuhan; jangan ragu engkau menghafal Quran; tentu berbeda kenyataannya. Pertama, bagi orang yang pandai ilmu Quran, kedua, memahami isi Quran, ketiga, khatam membaca Quran, dan keempat hafal membaca Quran, maka teruskanlah." Muridnya tunduk agak takut. Hatinya bagaikan dibangkitkan
21. hati ingat akan kesatuan diri; dirinya telah terkendali oleh Sang Pencipta, jiwa telah bersatu dengan hayatnya, seluruh kehidupan telah menyatu.
wmnya dangu kang baju rinasuk malih, salin wama wong tuwa.
19. Dyah Rubiyah bungahe tan sipi, myat kang putra bisa malih warna, Raden ingaras embune, "Babo atmajaningsun, dene bisa amalih wami," Ngabdul Salam ngandika, '*Apa ta sireku, wus winuruk kasampuman, dme sir a iku denwehi kulambi, mring dhemit Pudhakcengkar.
20. (80) Lah ta mara negesa denaglis, aja tanggung dennya apil Quran, pesthi y^en beda nyatane, pinter Quran rumuhun, tamat Quran kang kaping kalih, katam Quran ping tiga, ping sekawanipun, puniku wong apil Quran, tutugena." Putra tumungkul esmu jiih, ing tyas kadya ginugah^
21. Tyasnya ngambar panunggaling dhiriy dhiri kawor kawiseseng purba, jiwa kawor Ian uripe^, urip kawor sadarum, ruming pana pananing ragi.
dengan tenang kemuksaan dirinya. " Apabila hatimu waspada, maka tak ada yang tampak, kecuali kedua zat yang telah bersatu. Seluruhnya kalah dan pasrah kepada yang mahatahu. Telah terang sempuma raganya.
22. Tanpa tirai, jika dilihat tampak menerawang segala ciptaan yang indah; seluruhnya telah tercakup, yang dikehendaki telah terkabul, alam maut pun tampak jelas." Putra Tepaswangi bagai dibangunkan; ia terbangun darikonsentrasi jiwanya, tatkala mendengar ucapan gurunya. Ia ingat segala yang ada di alam maut, alam tempat asal.
"Y^n sira pratikteng tyas, tun ana kadulu, andulu roroning tunggal, kabbh kasor kasrah sumrah prastawa ring, trang sampurnaning ruga.
22. Tanpa warm kay^^angwang kalingling, anerawang sucipta niskara, wus kawengku sadayane", ingkang tindak tumanduk, mring alame mdakut keksi." Radhn kadya ginugah, \nget lir manekung, myarsa sabdane sang dwija, \nget kabeh kalane^neng ngalam sahir, nguni wijilanira.
XVIL Mijil
1. "Hal itulah bersembahyang dan berhaji. Adapun tempat pertemuannya di alam maut, tanpa mengenal kantuk dan lapar, dan tidak kekurangan; hanya rahmatlah yang tampak,
2. dan kenikmatan serta kebahagiaan, itu yang terasa."
1. (81) 'Tan puniku yekti salat kaji, madyane ^patemon, ngalam malakut iku arane' tanpa arip lawan tanpa ngelih, Ian ora prihatin, mung rahmat kadulu.
2. L^an nikmat miwah suka singgih, yeku kang karaos." Raden sigra neseg ing ature^
Putra Tepaswangi menyela, "Hamba belum tahu tentang tujuh alam." Seh Ngabdul Salam menjawab, bagai manisnya madu,
3. "Pertama, alam jabarut; artinya, Nak, tempat pengendalian perilaku, yakni dadamu, Nak; siang dan malam terdengar suara keruyuk.
4. Pengendaliannya ialah sang penjaga jasat. Maka tak terputus-putus. Sebenamya, di dalam dada selalu ramai antara kehendak yang jahat dan yang baik, itu dikendalikan oleh yang memberi hidup.
5. Kehendakmu juga selalu diawasi; ucapan orang-orang digerakkan ke arah hayatnya; keinginan yang timbul dari hatimu baik yang jelek maupun yang balk, dikendalikan oleh niat.
6. Kedua, alam nasut; ketahuilah bahwa alam itu milik manusia, kelengkapan dari dunia; Setiap hari tampak; namun, isinya tersamar,
7. musnah tak diketahui, lupa tak teringat;
*'Ngalam saptakuladering uning.' Dul Salam ngling aris, anglir madu juruh."
3. *'Ngalam jabarut yeku kang karitegese nak ingong, kawisesa polah Ian tingkahe, sejatine dhadhanira Kaki, rahina Ian wengi, kang swara kummwuk.
4. Kang misesa ingkang among ragi, marma nora pedhot, jroning dhadha iku luwih rame, cipta ala miwah cipta becik, iku kapurba ring, mring kang asung tuwuk
5. Krentegira pan iya pinardi, pangucape^kang wong, sino-f82jlahken marang ing uripe^ osikira sajroning tyasneki, ala lawan becik, pinardaweng. kayun.
6. Ngalam nasut ingkang kaping kalihy sira denmangretos, alam manusa iku kang darbe, panganggoneiya jagad iki, saben dina keksi, isinekaslamur.
7. Kabur tan wruh pangling tanpa eling.
tentu memilih yang tahu, yang sebenarnya berada dalam diri lelaki dan dalam diri perempuan. Hal itu telah diketahui, namun, terhalang karena berbaur.
8. Adapun hakikat laki-laki dan pe rempuan bila engkau belum mengetahuinya, lebih baik makanlah rumput-rumput saja, kau sebagai kerbau atau sapi; hanya bedanya, engkau tidak berekor.
9. Ketiga, alam mulakut, yakni alam kerajaan. Alam itu sulit dibicarakan dengan biasa. Keempat, alam kabir, yakni dunia; yang kelima,
10. alam sahir namanya. Alam itu tempat orang mati, disebut juga darul-kirom, tempatmu kelak bila sudah mati. Keenam, disebut alam malakut,
11. yakni alam arwah. Ketujuh, disebut alam kamil. Alam itu juga sulit diterangkan. Putraku, sudah jelas bukan?" Putra Tepaswangi merasa lega.
12. "Keutamaan orang menuntut ilmu itu bila ia dapat berperan seperti lelaki yang tergiur pada perempuan yang amat cantik,
pilih ingkang anon, sejatine priya kono nggone^ apadSne sejatine estri, iku was kalingling, kalangan war sambu.
8. Mungguh jatine'jalu Ian ^estri, yen sira durung wroh, angur nyengguta sesuket bae, sira iku sasat kebo sapi, mung kacekireki, nora nganggo buntut.
9. Ngalam malakut iku kaping tri, yaalamkaraton, luwih ewuh iku wicarane^ kaping pate iku ngalam kabir, ya ngalam donyeki, (83) kaping limanipun.
10. Ngalam sahir arane^puniki, panggonanyenlayon, darul kiram puniku arane^ . panggonanta y^en sira wus Mis, ping nem sunjarwani, kang ngalam malakut.
11. Alame^pana kang wus winilis, kasapta kinaot, ngalam kamil puniku arane^ ewuh temen nggoningsun ngarani, wus weninga Kaki." Raden matur nuwun.
12. *Vtamane^wong angulah ngelmi, denkadya wong nglamong, ring wanudya kang ehdak warnane^
(sehingga) rasa rindunya jangan mereda. Waktu senja peremptian itu terbayang, dan malamnya menggoda hati;
13. waktu orang tidur semakin tampak dekat, larut malam menjadi impian, waktu fajar men^pakkan diri nyata, pukul tujuh semakin nyaring suaranya, menjelang tengah hari tampak jelas, ibarat makan ikut menyuap.
14. Waktu matahari condong ke barat, la semakin mengusik hati, tampak jelas terlihat, dan pukul empat sore terasa cintanya. Senja kala selalu diingat mencari Ilham Ilahi merata dalam diri.
15. Sewaktu tidur menjadi impian, hanya dengan ahugerah. Bila dirimu telah beijiwa demikian, maka jasatmu disebut jisim latif Putra Tepaswangi (lalu) bersujud dengan menunduk.
16. "Putraku, adikmu si Jayadimulya pemah menanyakan tentang sejumlah wangsalan yang didendangkan dalam pertunjukan wayang. Coba beri tahu aku wangsalan yang diucapkan.
fly vw surut brangtanira Kaki, sump swya keksi, dalu sang kadulu.
13, Sirep janma saya amelingi, tengah dalu katon, byor rahina say a weleh-weleh, pukul sapta sangsaya dumeling, lingsir wetan keksi, bukti milu muluk.
14. Lingsir kulon malah amelingi, gumawang katongtong, pukul (84) catur kadulu asihef sump surya datansah kaesthU sasmitaning Widi, sumrambah sawegung.
15. Dadi impen kalamun aguling, mung nugraha kaoty sirayen wus mengkono taRadeny raganira aran jisim latip. " Putra Tepaswangiy nembah sarwi ndheku.
16. **Arinira si Jayadiluwihy iku atetakoHy kehing wangsal kang tinakokakCy kang kinarya sesindhening ringgit, atuma mring mamiy wangsal kang kawuwus.
17. Aku tidak tahu tentang wangsalanyang engkau telah mengetahuinya, sebutkan dalam bentuk tulisan saja." Muridnya menjawab dengan hormat, "Baik, Sang Begawan." la segera mengambil
18. sehelai kertas, lalu mennlis. Tulisannya amat indah. Setelah selesai, tulisan itu segera diserahkan diterima oleh Sang Begawan. Tulisan segera dibaca. Sang Begawan tersenyum
19. ketika melihat semua tulisan itu. Seluruhnya telah tercakup tidak ragu untuk menyajikan kalimatnya bagus dan tepat bagi ilmu yang dibisikkan dan pernyataan hati.
20. Hati lega tak sulit menanggapi, hati bertambah terang, pikiran bertambah gamblang, nalar berkembang takkan samar niatnya untuk rriengawah id am an hatinya.
77. Sun tan bisa wangsalaning ringgit, sirakangwusweroh, aturena Ian tulisan hae." Raden sigra matur angabekti, "Sandika nglampahi." Ri saksana mundhut.
18. Dlancang sakebh nulya tinulis, sastra langkung kaot, wusnya rampung ingaturken age, tinampanan mring Rama sang yogi, tinupiksa aglis. Sang Tapa gumuyu.
19. Duk (85) umeksi ungele kang tulis, sadaya wus kamot, datan kewran M?au pamudhare^, ringukara pinatut pinirit, tumraping pamisik, pamuryaning kalbu.
20. Kalbu lejar jinarwa tan sungil, wimbuh tyas cumeplong, nalar wuwuh narawang nalan/, nalar mekar tan kewran ing kapti, deny a mrih murwani, srinataning kalbu.
XVll. SinOm
1. Kemudian Seh Ngabdul Salam berkata dengan sabar, "Hai, putraku Jayadimulya, ketahuilah bahwa wangsalan yang tertulis dalam kertas ini
1. Wau R esi Ngabdul Salam, pangandikannya rum manis, "Heh Kulup Jayadimulya, wruhanta wangsalan iki, kang kamot ing kinteki, berbu!3iyi: Jalak pingul 'jalak putih' palwa kandheg ing muara 'perahu berhen ti di muara', enak mundur ingsun iki 'enak mundur (aku ini)', anglabuhi basane wong ora trisna '(daripada) memihak orang tak cinta.'
2. Artinya bahwamanusia bila selama hidupnya tak tahu hakikat hidupnya ibarat terendam dalam air. la tentu dihindari oleh hakikat hidup itu. Bila engkau telah ditinggal pergi oleh Sang Pramanajati (yakni hakikat hidup), hatimu tentu bimbang dan (kelak) matimu akan menjadi makhluk halus.
3. Galepung pilis wadana 'tepung pihs (wajah)', sesulung kang medal enjing 'laron anai-anai kecil keluar waktu pagf, setahun mangsa lipura 'setahun takkan tenang', yen dereng aleliron sih 'sebelum berhasil memadu kasih'. Kitab Murat menyebutkan, khasayamta merupakan isi hati, bilamati wa damika. Malahan, Nak, selunih darah dan dagingmu berbaur
4. dengan kalimah toyibah (katakata pujian). Itu pertanda bahwa engkau telah
y^ewangsalm jalak pingul, palwa kandheg muara, enak mundur ingsun iki, anglabuhi basane^wongnora trisna.
2, Tegeselku manusa, salawasira ngaurip, yen tan wruh urip kang nyata, sayekti kelem ing (86) warih, yekti dipun unduri, mring uripira kang tuhu, yen sira wus tinilar, marang sang Pramanajati, pasthi goyang patimu dadi prayangan.
3. Galepung pilis wadana, sesulung kang medal enjing, setahun mangsa lipura, yen dereng aleliron sih, Kitab Murat kang muni, khasayamta jiwaningsun, bilamati wa damika, malah-malah sira Kaki, dipunamor kehing getih dagingira.
4. Lawan kalimah tayibah, yen sira wus amor kaki, lapal mcdih khathazara, bersatu (derigan zat sejati). Ada lafal lagi beibunyi khotoyara min aoni biaOahi, bahwa Yaiig Mahakuasa memanjakanmu dengan menganugerahkan segala keindahan. Wangsalan berikutnya berbunyi lintang roro wayangane Werkudara 'dua bintang bayangan Werkudara',
5. Angarjuna wewayangan 'Aijuna berbayangan (dengan)' Darmmangsa, Kuterangkan bah wa makna dua bintang itu ialah dua hiasan (wajah), yakni bayangan sejati; yang memiliki bayangan itu sebenarnya utusan T uhan yang mempunyai dua bauangan. Darmawangsa itu ibarat jasatmu.
6, Ada lagi wangsalan: menur turnpang 'menur ganda' melathi kudhupe kalih 'melati berkudup kembar', yekti kalap karo pisan 'tentu keduanya berguna' kang raka lawan kang rayi 'baik kakak maupun adiknya' Sedangkan martabat yang sempurna bilamana telah mencapai tiga tingkatan. Adapun wahidiat semula berkuncup kembar; keduanya amat berguna, yaitu bakdarolah dan darul kirom.
minngangoi bialiahi, mdah-mcdah Hyang Widi, ngatokken marang dikku, endah-endhahing Allah, ana wewangsalan mdik, lintang row wayangand'Wrekudor ra.
5. Angarjuna wewayangan, Darmawangsa suntuturi, tegesipun lintang karwa, yekti pepaesan kalih, iku wayangan jati, kangdarbewa'(86)yangan iku, sayekti dutaning Hyang, adarbe^wayangan kalih, Darmawangsa sejatine jasatira.
6. Anadene^menur tumpang, melathi kudhupe kalih, yekti kalap karo pisan, kang raka lawan kang ray i, mretabat ingkang asil, sayekti tumpang tetelu, dene ki wakidiyat, purwanya kudhupe kalih, kalap kabeh bakdarolah darul kiram
7. (Wangsalan) batik lenik 'motif ba tik' salobok ilang poleki 'batikan hilang polanya'. sunngengrenge wong punika 'kurancangnya orang itu' gelang sweda dimen Mi 'gelang jari biar lupa'. Salobok itu, Nak, (berarti pula) empat mata uang, dua berwarna putih dan dua berwarna merah. Bila wama putih dari kapur dibersihkan dan wama merah dari tembaga dihilangkan
8. maka hilahglah polanya. Hal itu merupakan ibarat hayatmu, tak tampak asal mulanya, hanya kenyataan (sifat lahir) yang tampak. Oleh karena itu, asal-usulmu (yang sejati) itu harus kaucari hingga berhasil. Bila tak berhasil menemukan hakikat jatidirimu, tentu msak (keadaanmu) dan engkau tak dapat kembali ke rumah.
9. Wangsalan: kajar wisma 'talas ru mah' kembang geseh ingkang wami 'bunga berbeda warna', kumpulna mem\^a ana 'kumpulkan bila ada' dey^a Suralayeng kapti 'dewa Suralaya menginginkannya.
7. Bathik lenik sunwicara, salobog ilang poleki, sunngengrenge^wong punika, gelang sw^a dimen Mi, salobog iku kaki, dhuwit papal putihipun, loro kang abang dwinya, puUhe^nfed denulapi, ingkang^ abang tembaganira binuwang.
8. Yekti ilang ingkang pola, tegese^uripi-(88)reki, purwane^wus tan katingal, mung kanyatan^'^) ingkang keksi, endi asalmu dhingin, ulatana denkapangguh, yen tan bisa kapanggya, dununge sampumaneki, pasthi bubrah tan bisa bali mring wisma
9. Wewangsalan kajar wisma, kembang ges^h ingkang wami, kumpulna menawa ana, dewa Suralayeng kapti, .. kembang geseh kang wami, cahyang abangijo biru, wungu ireng myang pethak, iku sulaya kang wami.
Bunga yang berbeda wama itu bercahaya merah, hijau, biru, ungu, hitam, dan putih. Demikian itu berbeda warnanya. Bila telah berinsan kamil, maka tergolong mbubidh,
10. (Wangsalan) puspa lulut 'ular bersanggama' yang dibicarakan, gunung mcdang ing Weleri 'bukit melintang di Welerf, sualane padha loknya 'soalnya sama masalahnya' ketanggor jarote sami 'bertemu keduanya seimbang' Bukit melintang di Weleri itu ibarat dua paseban, yakni buah dada kanan dan kiri; isi keduanya sama, tempat bersemayam mutmainah dan ketiga lawannya (luamah, amarah, supiah).
11. Seluruh nafsu itu diizinkan, yang tiga dan yang satu. Kedua belah pihak sering berselisih, tak pandang waktu siang maupun malam. Adapun warna biru itu merupakan lambang keagungan pujangga. Yang bersifat biru disebut adam jamis, sebagai pujangga Wisnu dan Kamajaya.
12. Sesungguhnya Kresna itu raja berkulit hitam. Wangsalan: danurwedha 'kesatria sakti'
yen wis kamil ingaran be rububiyah.
10, Puspa lulut sunwicara, gunung malang ing Weleri, sualane^padha loknya, katanggor jarote sami, gunung malang Weleri, paseban kalih puniku, susu tengenlan kma, puniku isine sami, mutmainah kalawan mungsuhe tiga
11, Samya kaiden sadaya, kang telu lawan kang siji, marma sring diya-diniya, tan kendhat rahina wengi, tegese(89) nila werdi, kusuma pujangga luhung, mungguh kang werdi nila, kang jejuluk adam jamis, pujanggane Wisnu lawan Kamajaya.
12, Jatine kang aran Kresna, sayekti ratu cemani, wewangsalan dhanurwedha.
cocok dengan maling sakti, (tetapi) bukan maling sungguhan, yakni orang yang bertandang, pulangnya terlanjur kesiangan. Makna maling sakti itu ialah aluamah, amarah, dmsupiah.
13. Ketiganya itu sama, seluruhnya utusan Tuhan. Wangsalan: singsim rowan 'cindn rawan' awar-awar wara keksi '(tumbuhan) awar-awar tampak indah', yen weruha kang jati 'bila engkau tahu hakikat sejati' tan ngeman sariranira 'tak kasihan terhadap dirinya'. Makna singsim rawan, singsim ialah cindn, sedangkan rawan ialah awan, menjadi (arah) takbiratul-ikhrom,
14. menjadi kiblat oiang bersembahyang. Bila engkau tak tanggap terhadap wmgsit, dalam hati (tentu) en^au keberatan, siang malam bersua dengan air, Bila en^cau menyayan^ dirimu, bertanyalah kepada pendeta yang mahatahu agar engkau ditenma menjadi abdi selamahidup; seiahkan jiwa ragamu.
15, Adapun kt^ang tawang 'banlal an^asa' bamt gang Singgda m 'topan besar
cundfrnke^'maling sinekti, dudu mdmg sij^ekti, wong sanja ntulih kabargur, yektinekarahinan, tegeselcang moling sekti, abiamah amarah lawan supiyah,
13. Tebi pisan ikupadha, kabeh pakone^Hyang Widi wewangsalan singsim rawan, awar-awar wara keksi, yen weruha kang jati, tan eman sariranipun, t^ese^singsim rawan, singsim dcu abroli, rowan mendhung dadi takbiratul ekhram.
14. DadyakAlate^wen^salat, yhi Sim tan wmhingMumgdi, ym ngeman sarmM, wtp.
15. tulmmim^ tuhu wingit 'sungguh berwibawa' wangsalannya, wong agung jayeng sinekti 'pernbesar kuat dan sakti'. Barat geng 'topan besar' mengibaratkan empat macam napas. Adapun raja Singgela (riiengibaratkan) kebebasan di dunia, (yakni) Wibisana, pengemban tugas Batara Rama.
16. Mengapa disebut kajang tawang 'bantal angkasa'? Karena mengibaratkan napasmu, Nak. Batangnya ibarat bumi lapis tujuh, pucuknya ujung langit. Baiklah, kuterangkan makna Wibisana itu. (la ibarat) napas yang keluar dari mulut. Ada wangsalan lagi, panjang kidung tumenggung sewu nagara 'kidung panjang tumeng gung seribu negara'
17. Sualane beda-beda 'soalnya berbeda-besa' wong asih boy a ginalih 'orang cinta tak digubris'. Arti kidung panjang tumenggung sewu nagara (ialah) orang yang membicarakan ilmu, seyogianya rajin menghubungkannya dengan nilai rasa sebanyak-banyaknya.
barat geng jatin^ki, napas patang prakareku, de ta rajeng Singgela, mardiklng rat kang w^angi, Wibisana embdnan Bathara Rama.
16. Mila muni kajang tawang, iku napasira Kaki, lajere^ bumi kasapta, pupuse luhure langit, lah iya sunjarwani, tegeseWibisarieku, napas kang metu lesan, ana wewangsalan malih, panjang kidung tumenggung kwu nagara.
11. Sualand b^da-beda, wong asih boy a ginalih, tegese kang kidung panjang, tumenggung sewu nagari, wong kang micara ngelmi, kang taberi anenambung, mring rasa kathah-ka-f91 jthah,
Bila engkau tidak menaati (melakukan) wejangan gurumu,
18. sungguh akan dibedakan. Bedanya (ialah) dekat dan jauh. Hal itu harus kaubicarakan (hingga tunta$) perihal wejangan gurumu. Bila engkau telah dekat dengan Tuhan Yang Mahaagung, tentu (engkau) selalu didatangi (■Nya). Berbeda dengan yang masih jauh. Berfirmanlah Tuhan Yang Mahamulia,
19. Yamanjallaladanlafal walam yajud yadihi. (Artinya) barang siapa bertambah ilmunya, tetapi tidak bertambah lakunya, (berkatalah para munasip), wa huwa yakribullahu (yakni) tentu tidak didekati; khatab adza (lafalnya) 'malahan dijauhi oleh Tuhan Yang Maha Pencipta'.
20. Ada lagi wangsalan, sura driya jarwa lalis 'keberanian hati arti ajar kendhal toya wali brata 'kerak air bratawali' sayektine want mati 'sesungguhnya berani mati' nora ketang wak mami 'meskipun diriku' kinarya lesan satuhu 'sebagai sasaran saja'.
yen sira nora nglakoni, rya marang pamej'ange'^gurunira.
18, Sayekti lamun bineda, kacek karip lawan bangit, iku sira terangena, pamejange^guruiiekU yen sira uwis karip, marang Pangeran Kang Agung, yekti kerep sinaba, beda Ian kang isih bangit, angandika Pangeran Kang Mahamulya.
19, Jaman jalal Ian kang lapal, wa lamyqudyahidi, sing sapa wuwuh n^lmunya, tan wuwuh ing tapaneki, angling para munasip, wa huwa yakribullahu, yekti tan pinarekan, khatab adza ingkang lapil, malah-malah adoh Ian Pangran kang murba.
20. Ana maneh wewangsalan, sura driya jarwa lalis, kendhal toya wali brata, sayektine wani mati, nora kitang wak mami, kinarya lesan satuhu, (92) tegese^wong pruhita, dentumemen anglakoni ing parentah."
Makna orang mengabdi (ialah) berguru dengan sungguh-sungguh, taat melaksanakan tugas."
21. Raden (Jayadimulya) setelah menerima penjelasan itu hatinya terang tidak ragu; terangnya hati menerawang, kegembiraan tampak nyata, bersih terkendali oleh batin, pandangan menatap, merasuk, saat sang guru berkata, mewejangkan ilmu sejati, ia mendengarkan wejangan itu de ngan tekun.
2L Raden dupi sampun myarsa, tyas nrawang tan kewran kaptiy pranaweng tyas cipta may a, pratitambeg muryeng jatU sah kawilet ing kaptiy tingal tumindak'tumanduky duk kang rama ngandikay medharken kang sastra adiy anilingken kang swara lir sekar kluwak.
XIX. Pocung
1. "Ada lagi wangsalan yang terucapkan, berasal dari Surakarta, balk bila diterapkan dalam gending, terutama bagi gamelan pelog gending cluntang.
2. Tandaknya yang lincah suaranya merdu, cobalah dengarkan sekarang akan kumulai. Petis toya sarine kaca benggala 'petis air sari kaca besar',
3. aja ngucap yen durung padha kraseku 'jangan bicara sebelum tanggap' dan bilamana ditanyakan, atau bertukar pikiran, jangan kauterangkan bilamana belum tahu tentangibarat.
1. ** Wont en malih wangsalan ingkang kawuwuSy sangking Surakartay mendah tinrapna neng gendhingy utamane gangsa pelog gendhing clunthang.
2. Tledltekipun kang prigel swarane arumy lah coba rungoknay saiki ingsun wiwitiy petis toya sarine^ kaca benggala.
3. Aja ngucap yen durung padha krasekUy miwah yen sinual utawa kasil'kinasily aja jarwa yen durung wruh ing ibarat.
4. Bila temanmu telah tahu tentang ilmu sejati, tentu ia dapat tanggap. Bila ia belum tanggap, diamlah, Nak. Patrem sawung wisma luhur jroning pura 'patram jago rumah besar dalam gerbang',
5. aji pira wong ginunggung ing sakayun 'berapa harga diri seseorang yang disanjung'. Adakah peningkatannya? Orang yang disanjung tidak baik, sebab penyanjungnya belum tentu berkehendak baik.
6. Ada sanjungan dengan pamrih isi perut, dan ada sanjungan yang memang sewajarnya. Uler kambang asta ingkang kinunjara 'ulat apung tangan yang diikat'
7. Boy a betah wong binlenggu asmareku 'tidak tahan dibelenggu asmara'. Bila seseorang mengabdi, disayan^i oleh tuannya, (ia) tidak tahan, ingin saja melepaskan tugas yang dipikul.
8. Bagi yang tahan menjadi orang yang terhormat. Akan tetapi, orang itu jarang yang jujur (alam) pikirannya. Janma wuta carita kang boya cetha 'orang buta omongan yang ti dak jelas',
4. Yen kancdne^ wus wruh mring sasmi'(93)ta luhung, pesthiyen karasa, yen durung menenga Kaki, patrem sawung wisma luhur jronning pura.
5. Aji pira wong ginunggung ing sakayun, iku mundhak apa, wong ginunggung nora becik, jer sing nggunggung nora mesthi amrih arja.
6. Wenkh nggunggung mung murih wareging wadhuk weneh panggunggungnya, muhung sabenerireki, uler kambang asta ingkang kinunjara.
7. Boya betah wong binlenggu asmareku, y^en wong angwula, lamun kinasihan gusti, boya betah kudu nibakaken kunca.
8. Ingkang betah dadi janma kang pinunjul, nanging ta sujanma, arang jujur ingkang pikir, janma wuta carita kang boya cetha.
9. yekti ana wong asih kabaran iku 'tentu ada orang senang kabarkabar'. Makna bendara' tuan', yang mudah mempercayai omongan abdinya tentu rusak bila tidak mengetahui yang sebenarnya.
10. Buktikan omongan orang yang melaporkan itu, jernihkan permasalahannya. Ada wangsalan lagi, kendhal balung rereged ingkang kinumbah 'kerak tulang kotoran yang dibersihkan,
11. wus ungsume reresik sariranira 'sudah.waktunya membersihkan badannya'. Ungsum artinya masa. Bila usia meiicapai tiga puluh tahun. Jenu tawa ron lesah kang munggeng kisma 'tuba tawar daun bertebaran di tanah',
12. Ywa katungkul ing ngarsa akeh pakewuh 'jangan lengah di depan banyak rintangan'. Banyak rintangan itu tidak seperti (yang dihadapi) orang yang akan mati, jarang sekali diketahui jalan yang terang.
13. Masalah di dunia tentu dapat dipecahkan, (tetapi) masalah di akhirat tak dapat dibicarakan kemudian.
tegese bendara, yhn anggugu wadul abdi, yekti rusak yen tan wruh sanyatanira.
10. Nyatakena atur'(94)ing dasih kang wadul, iku terangena, lah ana wangsalan malih, kendhal balung rereged ingkang kinumbah.
11. Wus ungsume reresik sariranipun, ungsum iku mangsa, yen umur tri dasa warsi, Kendhal tawon pitakonane sujan9. Yekti ana wong asih kabaran iku, jenu tawa ron lesah kang munggeng kisma
12. Ywa katungkul ing ngarsa akeh pakewuh, kehing ewuh ika, tan kaya wong arsa Mis, arang weruh dedalane kang pramana.
13. Ewuh ddnya sayekti kena rinembug, ewuhing akerat, tan kena rinembug kari.
ma 'kerak lebah teiftpat orang bertanya',
14. alam mengko wong anom-anom n^eguru 'masa kini banyak pemudabeiajar'. Meskipup belajar bertanyalah hakikat ajal itu. Jenang gula toya mijil ing sarira 'jenang gala air keluar dari badan',
15. dipunenget ywa Mi mwitanipun 'ingatlah, jangan lupa asal mulanya'. Bila engkau belajar bertanyalah asal mula hayat, hakikat hidup, dan kesempumaan ajal.
16. Tentang hakikat hidup itu, Nak, tanyakanlah! Ada wangsalan lagi, janma lena gendul gepeng panesepan 'orang lengah botol gepeng pengisapan',
17. ironing nendra kang kaepi mung gustimu 'dalam tidur yang teringat hanya Tuhannya'. Maknanya, apa yang disebut insan kamil (ialah zat) mahapencipta, mahakuasa, dan mahabijaksana.
kendkal tawon pitakonaning^^) sujanma,
18. Bila sudah lelah, kantuknya yang diomongkan. Perhatikan tingkahnya. Tingkah itu lambang ajal sehingga (engkau) tahu bagaimana orang menjelang mati,
14. Alam mengko wong anom-anom nggeguru, nadyan nggegurua, takona enggone^pati, jenang gula toya mijil ing sarira
15. Dipunenget ywa lali wiwitanipun, yen nggeguru sira, takona (95) purwaning urip, Ian madyane%iwah sampumaning pejah.
16. Sejatine" witing urip iku Kulup, iku takokena, ana wewangsalan malih, janma lena geridul gepeng panesepan.
17. Ironing nendra kang kaepi mung gustiku, tegese'^punika, kang jejuluk insan kamil, amiwiti amekasi amisesa.
18. Y^n wis luyup ngantukeUngkang cinatur, keclapedenyitna, yeku sinauning pati, dadi weruh parane wong arsa pejah.
19. kern ana rohitupergi. Bila engkau belum tahu, tanyakanlah lagi. Pentil klapa tumbu dhuru kang adawa 'putik kelapa tumbuh tanggung bentuk panjang',
20. Celuk'Celuk supaya rinampek ratu memanggil-manggil agar didekati raja'. (Panggilan) itu adalah dzikirmu setiap malam yang kauucapkan memanggil-mangga agar dikasihi Allah.
21. Bila tidak tahu siapa yang disembah dan siapa yang menyembah, (maka) tak akan dikasihi gustinya. Patra wisa arane putra narendra 'daun berbisa sebutan putra raja',
22. adhuh mati oneng mring Pangran kang Agung 'aduh mati rindu kepada Tuhan Yang Mahakuasa'. Maksudnya ialah bahwa orang tak pernah mengenal Tu han, bila berkehendak dekat dengan Tuhan.
23. Orang yang bersamadi itu melepas cipta dan rasanya, hanya alam gaib yang terkenang. Ada wangsalan lagi, balung janur wanita kang dereng krama 'tulang janur wanita yang belum kawin',
19. Marang endi nyawa iku paranipun, yen durung wruh sira, iku tetakona malih, pentil klapa tumbu dhuru kang adawa.
24. laraningsun sinten ngusadani tuhu 'sakitku siapa yang menyembuhkannya'.
20. Celuk-celuk supaya rinampek ratu, yeku dhikirira, saben bengi jelah-jelih, celak'celuk supaya rinampek Allah.
21. (96) Yin ora wruh marang kang sinembah iku, tuwin kang anembah, boya rinampek ing gusti, patra wisa arane putra narendra.
22. Adhuh mati oneng mring Pangran Kang Agung, tegese punika, wong tan pana ing gusti, lamun oneng patrape angrogoh suksma.
23. Wong manekung sima cipta rasanipun, mung tumanem ngalam, ana wewangsalan malih, balung janur wanita kang de reng krama.
24. Laraningsun sinten ngusadani tuhu, y\n sira katekan.
Bila engkau kedatangan kemelaratan dunia, Nak, Tuhanmulah yang memberikan kemurahan (sebagai obatnya).
25 . Tanpa tempat Tuhan Yang Maha agung. Sebenarnya zat itu yang disebut insan kamil, yang tercantum dalam Kitab Juhahir, berbunyi,
26. wakhekhatu makrifati antal kuni dan ya amataka, atau makrifat itu gugurkanlah dari penglihatanmu.
27. Arti gugur ialah tak ada yang tampak, kecuali Tuhan semata. Ada wangsalan lagi, kucing wana wedding hajat narendra 'kucing hutan keluamya hajat raja'.
28. durung tuwuk nggen kula ndulu sangulun 'belum puas aku melihat sri baginda'. Orang yang sudah menguasai makna ilmu sejati, segala perilaku tanpa melupakan Yang Mahakuasa;
29. bila melihat keadaan jagat raya dan (bila) mendengarkannya. Ada wangsalan lagi, kendhal toya tapas aren kang rinipta 'kerak air ijuk enau yang dirangkai',
kandaratan donya Kaki, Pmgranira iku kang parir^ usada.
30. kaduk ati nora tolih sarireku 'terdorong hati tak mempedulikan dirinya'.
25. Tanpa dunung Pang^an kang mahduhur, iatinepunika, kangjejuluk iman kamil, pan was kocap juwahir muni lapdnya
26. Wakhekhatu makripati antd kwu, myang ya amataka, utawi makripat iki, gugurena marang ing paningalira
27. Tsmbung gugur tan ana tngkang kadulu, mung Gusti ke'(97fwala ana wewangsakm mdih, kucing wana wedding haf'at narendra
28. Durung tuwuk nggen kula ndulu Sang Ulun, wong kang sampun wikan, surasane^ngebnu jati, barang poldh nora lali Ian kang murba
29. Yen andulu mring alame^ jagad agung, tuwin angrungua, ana wewangsakm mdih, kendhd toya tapas aren kang rinipta
30. Kaduk ati nora tolih sarireku, women wong kang ngangkat.
Ada orang yang (keburu ntfsu) ingin menyebarluaskan wejangan gurunya, keburu nafsu tanpa menoleh keadaan rumah tangganya.
31. Bila sudah tercapai, hasrat ingin bertemu dengan Yang Mahakuasa; tentu tenanglah hatinya. Puspa lulut bonang alit dhedhepokan 'bunga telasih bonang kecil berdepokan',
32. anaruthuk wong asih nora katemu 'ke mana-mana orang cinta tak beijumpa'. (Wangsalan) itu melambangkan orang bersembahyang; Bila tak tahu maknanya, berarti tanpa guna sembahyangnya.
33. Oleh karena itu, perlu diketahui asal doa sembahyang itu; perlu diketahui ptila penerimanya. Mega pita t(^i lepas sing gandhewa 'awan putih taji lepas dari busur',
34. soya nglayung rasane manah tan wemh 'makin merana rasa hati karena tak tahu'. Bila tak mau bertanya kepada orang yang tahu, tentu sia-sia sembahyangnya, kosong belaka;
35. bagai orang menyumpit burung; bila tak tahu wujudnya, mustahil dapat terkena.
pamejange^gurunekiy kaduk ati nora tolih bale wisma.
31. Yen wis tutug karepearsa katemUy lawan kang amurba, sayekti asrep kang gaUK puspa lutut bonang alit dhedhepokan.
32. Anaruthuk wong asih nora katemUy ikuwongsembahyangy yen tan wruh puji-pinujU gegarapan tanpa asil sembahira.
33. Milani-(98)pun denweruh ing sangkanipun, puji sembahira weruha ingkang nam^ni, mega pita taji lepas sing gandhf wa
34. Saya nglayung rasane manah tan weruhy yen tan gelem tanya, marang Iqjng bisa curaki, pasthi nglayung panembahe tawang tuwang.
35. Upamanawong anulup peksi iku, yen tah Wruh rupanyay mangsa kenaa binedhil
Puspa lulut kekonang abyor ing tawang 'bunga selasih kunang bertebar di langit',
36. asih ingsun kalintang amung sireku 'cinta sqatiku hanya . kepadamu'. Sama hainya orang menyembah dan memuji selama hidup, cintanya tidak bertentangan.
37. Bila tak tahu, tidak bertemu se lama hidup, meskipun (rajin) bersembahyang, siang malam bersuci dengan air. Kimpul agung peksi kang kuncung sirahnya' talas besar burung berkuncung kepalanya',
38. yekti angles nora perak Ian gustiku 'sungguh sedih tak dekat dengan gustinya'. (Wangsalan) itu melambangkan orang yang bermakrifat, yang telah diterima dikirnya; tentu sedih bila tak dekat dengan temannya.
39. Teman itu adalah hakikat hidupmu, yang disembah oleh sukma. Ada wangsalan lagi, ruji kendhang jangkrik gung kang saba wisma 'ruji gendang cengkerik besar berkeliaran di rumah',
puspa lulut kekonang abyor ing tawang.
40. duv^e esir kepalang ajrih ing ratu 'punya niat terhalang t^ut sang raja'. Kebanyakan orang
36 Asih ingsun kalintang amung sireku, panunggalanira, wong anembah wong amuji, saumure asihe nora sulaya.
37. Yen tan wruha nora katemu saumur, nadyan sembahyanga, siyang dalu ulah wangrih, kimpul agung peksi kang kuncung sirahnya.
38. Yekti angles nora perak Ian gustikUy iku wong makripat, kang wus kalilan amirit, yekti susah yen tan perak rowangira
39. Rowang iku Uripira kang sa'(99) tuhUy kang sinembah suksma, ana wewangsalan malih, ruji kendhang jangkrik gung kang saba wisma
40. Duwe^sir kepalang ajrih ing ratu, sak'bhe sujanma, sayekti murka kang ati, yen ta aja ana kang suksma sakawan.
tentu serakah hatinya, bila tak ada empat sukma.
41. Tiga nafsu (itu) sesungguhnya menyesatkan, maka takutnya bukan kepalang kepada tetua pimpinan-pribadi, yang tak takut berubah sifat yang mengenakkan."
41. Nepsu tiga sayektine^saya banjur, mila jrih kalintang, marang lurahe^pribadi, kang tan ajrih owah dadi dhandhanggula."
XX. Dhandhanggula
1. Para murid puas hatinya; hatinya tenang, pikiran bertambah jernih, (setelahmendapat) wejangan makna wangsalan dengan jelas, (tentang) hakikat kemuksaan. Seluruh maknanya telah dikuasai, keraguan telah musnah, telah tersimpan dalam kalbu, kuasa menguraikan makna hidup, indahnya hati menyebar semerbak mewangi, bagai harumnya bunga.
2. Telah dihayati wejangan gurunya, apa yang dilihatnya telah dirasuknya, maka tak ragu menghadapi kemuk saan. Selesailah yang dibicarakan dan yang sedang mewejang muridnya; berganti yang dibicarakan. Murid Sang Begawan, bertahta di Garbawacitra, amat pandai, sastra Jawa telah dikuasainya, sastra Arabnya pun tak mengecewakan.
1. Para putra lega ing penggalih, nala lilih nalar wimbuh lejar, lajer wangsalan wijangCy jejer kamuksan ikUy wewengkone^sampun kalinglingy reruwete^wus rantas, kamot jroning kalbu, wignya ambabar sarira, srining nala ngambar sumrik arum ningingy lir udayeng puspita
2. Wus katampen kang rama sabda ningy ninging tingal karasuk sadaya, tan wangwang ring ka-(100)fhuk' ncy nengna ingkang winuwus, ingkang lagya sajarweng siwi, genti kang winursita, putranya sang wiku, prajane^Garbawacitray langkung wasis sastra Jawa wus mupugiy Arabe^tan kuciwa
3. Yang menggiurkan hatinya ialah Kitab Mosit dan Subatul Imariy . Mantek dan Juwahir, serta TafsirBahrul Lauu Munasabihat dan Kitab Bahwi, serta Ahyatul Muharam Kitab-kitabitulah yang dicarinya, tergiur akan isinya. Putra Garbawacitra amat tertarik hatinya terhadap semua kitab itu.
4. Segala ilmu dan pengetahuan telah dikuasainya, mengenal segala kebudayaan. Pemuda itu namanya Adikusuma. la taat terhadap hukum agama, kuat pendiriannya dan suka menolong; elok parasnya, (berkulit) kuning langsat, tabiatnya menawan hati bagi yang melihatnya, pantas bila gandfung pada Hyang Sukma.
5. Pada waktu itu (ia) sedih hatinya (saat) mempelajari isi kitab yang memuat tuUsan tiga puluh jus. Adikusuma amat gelisah, sudah semalam tak dapat tidur. Hatinya ingin mengetahui Apamakna dan fungsi tulisan tiga puluh jus itu. Bila (ia) tidak menghadap gurunya takkan dapat menjabarkannya.
5. Ingkang dadya sengseming panggalihy Kitab Mosit Ian Subatul Imany Mantek lawan Juwahire, Lan Tapsir BahrulLauty Munabihat lan Kitab BahwU tuwin Ahyatul Mahram, yeku kang kinayun, kayungyun ahyan sabitah, Raden Putra Langkung sengsern ing panggalihy mring sakathah^ kitab.
4. Kehing guna kawidigdan titihy kontap marang sakeh kabudayan, sira Radkn jejulukCy Adikusumaluhungy anetepi tataning pekihy pengkuh tyas ambeg darmay . bagus ing pqmulu, kuning semu ijo mandOy kedhepliyepmanispanduke'flOl) kang anglingy pantes brangta ing suksma.
5. Duk samana kapita ing galih, amilihi surasaning kitab y nggonin^ sastra tridasane, Raden kewran kalangkungy wus sadalu tan antuk gulingy osiking tyas mangkaruiy paran tegesipuny lungguhe'^tridasa sastray lamun era seba mring rama Sang Resiy tan kena pinardika.
6. "Mengapa tidak dijelaskan dalam Kitab Tajuit sehingga aku tak dapat menjabarkannya?" Sehubungan dengan itu, pergilah Adikusuma menghadap gurunya. Syahdan, berganti yang diceritakan. Raden Pulanggupita, putra di Purwacatur, ketika sedang duduk-duduk, tiba-tiba kedatangan adik-adiknya. Mereka segera disambutnya.
7. Setelah semuanya duduk, berkatalah Raden Pulanggupita, "Dinda, tumben datang saat malam-malam; apakah ada hal yang panting?" Adik-adiknya menjawab, "Kanda, sebenarnya ketika kita menghadap Sang Begawan, ada sedikit kekurangah, yakni tentang makna wayang,
8. yang belum dijelaskan (beliau, tetapi kita) keburu pulang." Berkatalah Raden Pulanngupita, "Dinda dari Nusantara, bila keinginanmu demikian, seyogianya menghadaplah Dinda lebih dahulu kepada Sang Bega wan; nanti aku menyusulmu." Menjawablah Raden Surengrana, "Baik, (Kanda), dinda akan meng hadap sekarang
d. Derie^'nora muni Kitab Tajit, emih temen nggon ingsun inardika, dadya tumedak Rahaden, sowan mring ramanipuny kuneng gantya malih winamiy Raddn PulanggupitUy putra Purwacatury samana lagi pinaraky gya kasaru praptqne kang para ariy anulya ingacaran.
7. Wusnya tata denira alinggihy nabda manis Dyan Pulanggupitay "Adhimas de kadingareriy pinarak dalu-dalUy bay a ana karya kang gatiy" pra ah atuh-f 102) re, "Kakangrrtas sahtu, nalika pra samya sowany dhateng rama dene ta kirang sakedhiky bab tegesipun wayang.
8. Dereng jinarwan kaselak mulihy** Angandika Dyan Pulanggupitay '*YayiingNungsatarane[ paran karsanirekUy prayogan^ sebaa Yayiy rumiyin mring Jeng Rarruiy mangkerigong sumusul" Matur Raden Surengranay *'nggih prayogi seba mring rama samangkiny mumpung rama wus lejar."
senyampang hati Sang Begawan sudah mereda."
9. Telah ada kesepakatan pembicaraan dengan adik-adiknya. Mereka berempat segera pergi, tidak diceritakan peijalannya, mereka telah sampai di pertapaan Andakapuri, langsung menghadap gurunya. Sang Begawan ketika itu tengah berkenan duduk di balai padepokan yang indah, dihadapan para muridnya.
10. Kedua muridnya duduk di depan. Setelah tenang duduknya, Seh Ngabdul Salam berkata de ngan lembut, "Selamat datang putra-putraku, tiba di hadapanku." Murid-muridnya bersujud (seraya menjawab), "Terima kasih, Sang Begawan, doa keselamatan Paduka yang beijatuhan pada diri hamba, semoga meneguhkan jiwa hamba."
11. Sang Begawan menyambutnya dengan ucapan yang menawan, "Tumben, kalian berempat datang (bersama) di hadapanku; adakah hal yang penting?" Mereka menjawab dengan sopan, "Benar (Sang Begawan); sesungguhnya ada hal yang amat penting kedatangan hamba, (yakni) memohon petunjuk Sang Begawan. (Hamba) mohon diwejang
9. Wus mupakat ature^pra ari, putra catur sami lumaksana, datan mnama lampahe^ wau ta sampun rawuh, ing pratapan Andakapuri, laju sumiweng ngarsa, Sri Bagawan wau, duk kapareng lalenggahan, mungghng bale^ pacrabakan sana adi, ingadhep para siswa.
10. Putra kalih ingkang munggeng ngarsi, wusnya tata sumewa Rahadyan, Dulsalam arum de-flOS) linge^ "Bagea putraningsun, prapta ana ing ngarsa mami," Para putra tur sembah, '*Kapundhi pukulun, sih pandkrama paduka, kang rumentah dhumateng jasat pun patik, mugi dadosa jimat."
11. Sang Bagawan manabda rum manis, **Kadingaren Raden kapat pisan, prapta neng ngarsengsun kene, baya na gatinipun," para putra matur ngabekti, "Inggih sahtunira, wonten gatosipun, marma sowan ing paduka, nyuwun barkah angandika sang Ayogi, mugi winecanana.
12. perihal hakikat wayang; bagaimana makna yang terkandung di dalamnya, ingin sekali hamba mengetahui maknanya yang sejati.' Sang Begawan menjawab, "Baiklah, putra-putraku; bila kalian ingin mengetahuinya kujelaskan satu per satu, yakni makna yang menyertainya.
12. Bab prakawis wontenipun ringgit, kados pundi wawijanganira, ingkang tumkmp^l raosCy sanget kapengin ulun, yun uninga ingkang safati." Sri Bagawan ngandika, *Babo sutaningsun, yen sira arsa uninga, sunjarwani anan/sawiji-wiji, yaiku kanthinira.
XXI Kinanthi
1. Wayang itu banyak macamnya, kelompoknya hanya dua, Ki Dalang dan wayang. Dalangnya Ahmad Maliki, wayangnya beraneka macam. Kelir ibarat jasatmu.
2. Adapun belencongnya ibarat cahaya insan kamil; sedangkan kotaknya yang isinya bermacam ragam ibarat jasatmu (pula), (terdiri atas) darah, bulu, kuiit, ' daging,
3. otot, tulang, dan sungsum." Muridnya menyela, '^'Bagaimanakah makna satu per satu (tokoh) wayang yang bermacammacam itu?" Sang Begawan pelan jawabnya, "(Makna) berbagai wayang kuje laskan.
4. Pandawa kuteiangkan lebih dahulu;
1. Wayang kathahwarnanipun, kumpuleamung kekalih, Ki Dhalang kalawan wayang, dhalange^Ahmat Maliki^ ^) wayang iku warnorwama, kelirefasatireki.
2. D/kang mangka blencongipun, cahya ingsan kamil yekti, kothake'^ingkang tetela, isine^jro wama-wami, sejatine'iasatira, getih wulu kulit daging.
3. Otot baking Ui^an sungsum." Kang putra umatur malih, ''Wifange'satunggal-tunggal, ringgit ingkang warni-warni. ** Kang Rama alon ngandika, *Kehing wayang sunwiwiti.
4. Pandhawa wiwitanipun. lelima kathahireki.
liiTia banyaknya, sulurignya bemama Darmaputra, berada dalam jasatmu, Darma ialah segala perbuatan, melaksanakan keyakinan.
5. Sang Prabu Darmaputra mempunyai adik tinggi besar, namanya Raden Arya Bima. la memdiki tiga nama. Yang pertama, Arya Bima, Werkudara yang kedua,
6. Bratasena yang ketiga. Maknanya satu per satu, Mengapa bernama Arya Bima. Ba { )-nya berarti rububiah 'ke-Tuhanan'. Nak, mim ( j )-nya berarti Muhammad, berada dalam rububiah,
1. Raden Bima memilki pakaian (berwarna) kotak-kotak merah, biru yang indah. Arti warna kotak-kotak biru ialah agar kalian selalu waspada terhadap rububiah, yang berwujud cahaya beraneka warna.
8. Didalam rububiah 9 terdapat Nabi Muhammad. Adapun bernama Werkudara, Wer maksudnyamvor'berkumpul', dara berada dalam bintang, yakni hakikat insan kamil.
9. Bersatunya Khalik dan makhluk, bila telah lahir insan kamil. Kitab t/sw/menyatakan, Idza min ngalimun kam bi;
pambarep ran Darmaputra, dumunung jasatirSki, darma bae barang polah, nglakoni pakoning batin,
5, Darmaputra Sang Apra'( 105)bu, darbe'^ari gengainggil, araneDyan Arya Bima, Rahaden jejuluk katri, ingkang dhingin Arya Bima, Warkudara kaping kalih,
6, Bratasena kaping telu, tegese sawifi-wifi, marma aran Arya Bima, beherububiyahKaki, mime^^) iku ran Mukhamad, jroning rububiyah singgih,
7, Rahaden busananipun, poleng bang bintulu adi, tegese poling bintulu, sira denawas ing galih, ingkang aran rububiyah, iku cahya M^ami-wami,
8, Jroning rububiyah iku, isi Mukhamad Maliki^'^), marma aran Werkudara, war awor yektinireki, dara dumunung ing lintang, sejatine'^insan kamil,
9, Pamore^Gusti Ian ulun, yen wus miyos insan kamil, Kitab Usul wus micara, idza min ngalimu kambi.
ketika kalian melihat semacam bintang bercahaya;
10. selanjutnya, watashadu, bersaksilah kalian, Nak. Sedan^an sebutan Bratasena, hmta (hrangta) berarti dikagumi oleh orang yang beribadah menurut ajaran Nabi Muhammad
11 Raden Bima juga bemama Tand^oida (sebutannya). Si^apun yang sakit, bila melihat bintang Bimasakti^ kalian p^lu memperhatikan bahwa pertanda ajal akan datang.
12. Werkudara yang perkasa itu m^puiQ^ai adik laki-laki tampan bemama Raden Janaka. Raden Jan^a banyak namanya, Aguna dan Janaka, Jenawi dan Famadi.
13. Arti Aijunaitu, her beraiti air, ju lambang kehendak manusia, na menuxQuldcan lafal al iassam (lafalnya) sim & anasfrSd.
14. Manusia utama itu (bSa) memihki segala rasa Seluiuh rasa itu Janakalah wadahnya. Jan beraiti tempat menitis, naka panggilan Uyang Mahakoa^
15 kehendakmu juga kehendakku. Jenawi berarti sungaL Oleh karena itu. Sang Aijuna mengaku satu-satunya lelaki.
tatkala Sim uninga^ kqyakiBtikadumelwg.
10. (106)Lawanwauwatash(ulu, mangka sdcsenana Kaki, marrm aran Brangtasemy brangta tku denk^rni, marir^ wong kang aihU nembdk, rnarang Mukhamad MaUki
11. RadhimaBhigqididCy Tandhayuda kang wewm^ sakatfudi/ wong kang yen mngad Bimasdcti, iku Sim titenam, tandhayen bdkal ngenum.
12. Werkudara mng abe^us, darbe^ari jatu peJdky pepamp Radm JanakOy Radm kathdh inj^ang nandy Harjuna bwanJanakOy Jenawi law an Famadiy
13. Tegese^Hwiima fku, ^ iku tegese warik, jukarepe^kangmanmOy na roiduhaken kang hqnl. si rupa annasirffii
14. Utama marmsmikUy duweram kab^h dciy pan n^adra sadaya. jan iku ^gon panitisan, naka timbalan (I07)Hyang Widi
15. Karepira karep ingsun, Jmam mdknanekaUy prandbme^Sang Harjuna, angaku lanang pribadiy juga mengaku lelaki sejagat, banyak wanita jadi miliknya.
16. Akan tetapi, ada rahasianya, (yakni) tak dapat berpisah dengan raja Kresna, yang bertahta di Dwarawati. Arti namA Kresna ialah raja hitam;
17. hitam kulit dagingnya, tulang, sungsum, dan darah, seiuruiinya hitam. Hal itu harus kau cari, Nak. Sesungguhnya yang dimaksud de ngan Kresna, (yakni) apa yang disebut adam jamis,
18. Kresna adalah penjelmaan Wisnu, Wisnu masih mengembaninya, yakni menjelma sebagai Aijuna Oleh karena itu, kau harus waspada. Adapun Raden Janaka mempunyai adik laki-laki,
19. Nakula dan Sadewa, saudara kembar sama rupanya. Adapun Nakula dan Sadewa itu (bagai) berada dalam dua kaca, sungguh tidak berbeda, sama-sama tampannya.
20 Gatutkaca sebagai pusat angin napas sejati. Bila kalian ingin mengetahui anak yang baru dilahirkan, napas kau tahan sekuatnya; siang dan malam selalu dibutuhkan.
myang ngaku lananging jagad, keh wanudya dindh^eki,
16, Nanging anawadinipun, tan kena pisah sayektiy kalawan narendra Kresna, kang kekutha Dwarawati, tegese kang aran Kresna, yaiku ratu cemani
17. Ireng kulit dagingipun, balung sungsum lawan getih, pra samya ireng sadaya, iku ulatana Kaki, jatine^kang aran Kresna, ajejuluk adam jamis.
18. Kresna embanane^ Wisnu, Wisnu masih angembani, yeku embanan Harjuna, iku sira denpatitis, wau Rahaden Janaka, darbe^ari jalu kalih.
19. NangkulaSad^aiku, kembar wamanira sami, mungguh Nangkula Sadewa, dumunung paesan kalih, sayekti nora sulaya, sami wamanira pekik.
20. Gathutkaca dunungipun, angin napas kang sejati, yen sira arsa uninga, marang sanak bareng lair, na-( 1 OSJpas pinegeng santosa, rina wengi denkapangph.
21. RadenGatutkacamemilikipakaian baju Antakusuma; (khasiatnya) dapat terbang tanpa sayap; terumpah Madukacarma, terhindar dari malapetaka. Sesungguhnya (ia) lambang makdum sarpin.
21. Rahaden busananipun, klambi Antakmumekh bisa mabur tanpa elar, tarumpak MadukacarmU Input sarik lawan tulaK sejatine makdum sarpin.
XXII. Pocung
1. Mengulangi keterangan yang telah lalu, (tentang) kematian (para) Pandawa, banyak yang belum dijelaskan. Raden Purwasuputra Angkawijaya.
2. Arti Angkawijaya itu, angka ialah akal, wijaya ialah diam lagi pula baik. Panakawan Pandawa empat jumlahnya.
3. Yang tua Badranaya namanya. Badra itu bulan, naya ialah citra Sang Hiang Rati, berarti (ia) sebagai bayangannya.
4. Oleh karena-itu, Ki Semar membingungkan; dikatakan laki-laki rupanya seperti perempuan, berkuncung bagai bocah, wujudnya bagai kakek.
5. Siapa saja yang dapat menjumpai isi bayangannya, yang disebut makdum sarpin, tentu (ia) memiliki panakawan Se mar.
1. Amangsuli carita kang wus kapungkur, simaning Pandhawa, akathah dereng ginupit, Raden Purwasuputra Angkawijaya.
2. Tegesipun Angkawijaya piiniku, angka iku akal, wpaya meneng tur beeik, panakawan Pandhawa catur kathahnya
3. Ingkang sepuh Badranaya aranipun, badra iku wulan, naya ulat Sang Hyang Rati, tegesipun iku wewayanganira.
4. Marmanipun Ki Semar tangguhe ewuh, denarani lanang, rupanekaya pawestri, kuncung bocah wujude kaya wong tuwa.
5. Sapa wonge amanggihi isenipun, wewayanganira, kang (109) jejuluk makdum sarpin, ^ pesthi sida duwe panakawan Se mar.
6. Keadaan isi bayangan itu tentu berbeda-beda tergantung pemiliknya. Bila anak (pemiliknya), tentu wajahnya seperti bocah;
7. bila orang tua (pemiliknya), wajahnya seperti kakek; bila wanita pemiliknya, wajahnya seperti perempuan. Abimanyu pernah disumpahi Semar
8. karena meludahi kuncungnya. Demikian pula engkau, Nak, bila berani meludahi makdum sarpin, tentu celaka kelak ketika sekarat.
9. Nalagareng adalah anak Semar yang tertua. Nala berarti hati, gareng artiny a kering. Maksudnya, bila sudah kering akan mudah keluamya.
10. Berhamburan adalah lambang keluarnya Kantongbolong. Tentu beraneka ragam, arti Gareng bila dijabarkan. Sedang Bagong berarti mengutamakanlaku.
11. Bila telah tinggi perbuatan lakumu tentu kerapkali bertemu dengan panakawannya. Meskipun berperang teptu jarang yang melawan.
12. Petruk itu sebenamya beijasat pendeta, bagai pdhon cendana.
#. Ananipun isine v^aymgan iku, pesthiney^n beda, mawa-mawa kang ndarbeni, lamun rare rupaneya kaya bocah.
7. Yen M^ong sepuh pesthine^ kaya wong sepuh, kang darbe wanita, rupaneya kaya htri, Abimanyu sinupatan dening Se mar.
8. Angidoni marang ing kakuncungipun, nadyan Kaki sira, angidoni makdum sarpin, pesthi begal benjang ing sakaratira.
9. Putra Semar Nalagareng ingkang sepuh, nala ati kita, ^ g^hng tegese pan garing, yen wis garing wetune^gampang kewala.
0. Jebal-jebul si Kanthongbolong kang metu, yekti wama-wama, Lurah Gareng kang ginupit, tembung Bagong iku ngegungaken lampah.
11. Yen wus agung marang lakunira Kulup, ■ pesthi kerep panggya, lawan panakawanekiy nadyan aprang sayekti arang kang nangga
12. Petruk ' iku pangawak pandhita tuhUy lir wrek'(l 10)sa candkana.
hatinya tak mudah tersinggung, tidak terputus menghibur hati orangbanyak.
13. Adapun Suyudana berarti sukma luhur; negeri di Astina melambangkan hari akhir kelak yang direbut oleh Parta dan Bima.
14. Kurupati, raja Astina, laskamya raja-raja, negerinya hitam, kuning, bernegeri merah, negeri putih, seluruhnya di bawah kekuasaan Astina.
15. Ibukota negeri Awangga berwarna kuning, rajanya bernama Kama, lambang lubang telinga. Jayadrata bertahta di Sindukalangan.
16. Arti Jayadrata itu (ialah) jaya yang berwenang. Negeri Sindukalangan (bagai jantung) yang mengedarkan darah ke seluruh tubuh.
17. Prabu Salya bertahta di Mandaraka. Artinya ialah penjelmaan Sukma Murba, menjadi pikiran; sedangkan Mandaraka ibarat parupam.
18. Adapun aji Candabirawa itu milik Salya. Ketika orang memanggilnya, makdum sarpin bagai didorong oleh pemanggilnya;
tan darbe^ati sak siriK nora pegat maweh reseping akathah.
13. Suyudana tegesipun suksma luhur, nagri ingNgastina, bale^akir jaman benjing, kang rinebut dening Parta lawan Bima.
14. Gri Ngastina Kurupati baia ratu, nagri ireng jenar, nagri abang nagri pu tih, sadayeku kabawah nagri Ngastina.
15. Nagri Wangga wama kuning kuthanipun, ratune^ran Kama, jatine%wange kuping, Jayadrata kuthanelSindukalangan.
16. Tegesipun Jayadrata iku mau, Jaya kang winenang, Sindukalangan kang nagri, ngubengaken getih mring badan sadaya
17. Prabu Salya ing Mandraka kuthanipun, tegese^punika, suksma murba dadi pikir, ing Mandraka kang mangka pepusuhira.
18. Sumarmane^ aji Candhaberawhku, kagungane^Salya, tatkala sira nimbali, Makdum sarpin sinorog sangking kang ngucap.
19. tentu keluar berhamburan. Ada lagi yang diceritakan. Seorang pendeta yang tinggal di pertapaan Atasangin, bernama Sang Resi Pandita Drona.
20. Arti Dang Hiang Drona itu ialah nafsu mutmainah, limpa dilambangkan dengan Atasangin, yakni napas yang keluar dari hidung.
21. Diceritakan bahwa Suyudana mempertahankan negeri Astina dari tuntutan putra Pandu. Hal itu melambangkan seluruh umat manusia.
Penderitaan yang menyedihkan 22. belum melebihi penderitaan orang menjelang ajal. Negeri Astina (adalah) lambang hari akhir, sedangkan negeri Amarta (adalah) lambang bakdarolah.
Arti Bratayuda ialah 23. lambang sakaratul-maut. Musnahnya keluarga Kurawa merupakan lambang rusaknya jasat dan roh.
Tentu kesempurnaanmu kelak, 24. Nak, roh dan sukma, nafsu dan napas, seluruhnya musnah larut dalam bakdarolah.
19. Pasthi mbrubul (111) wonten malih kang winuwus, pandhita sajuga, kang kekutha Ngatasangin, ajejuluk Sang Resi Pandhita Dmno.
20. Tegesipun Dhanyang Druna iku mau, napsu mutmainah^''), maras iku Ngatasangin, iya iku napas kang mijil sing grana.
21. Duk ing wau sang nata kalangkung kukuh, nagri ing Ngastina, _ rinebut mringPandhu siwi, tegesipun iku sakathahing janma.
22. Khhing susah tan kadyawong arsa lampus, nagri ing Ngastina, bale^akhir jaman yekti, ing Pandhawa kang jejuluk bakda rolah.
23. Bratayuda sunjarwani dunungipun, sekarating pejah, Kurawa tumpesan tapis, tegesipun rusake'^badan Ian nyawa.
24. Yekti besuk kasampumanira Kulup, nyawa lawan suksma, napsu napas sadayeki, sima larut manjing marang bak darolah.
25. Sesudah itu, Suyudana beserta pengikutnya; Sang Aijuna masuk ke istana Astina, kemudian ia dinobatkan menjadi raja.
musnah 25. Sima larut Suyudana sawadyhku, null Sang Harjuna, lumebu Ngastina puri, praptanira Sang Parta dadya srinata.
XXIII. Dhandhanggula
1. Arti Semar akan diuraikan lagi. Semar berasal dari kata samar. Sebenarnya Semar itu ialah dewa yang menyamar, menjaga keluarga Pandawa. Secara lahiriah, Semar sebagai abdi, tetapi secara batiniah, ia adalah sukma. Ia amat akrab dengan Pandawa untuk menjaga keselamatan dan kebahagiaan.
2. Dalam ilmu kesempurnaan, ia (merupakan) lambang makdum sarpin. Bila disia-siakan tentu berakibat buruk. Oleh karena itu, ketahuilah hal itu agar kelak tidak mengganggu pikiran. Arti Nalagareng ialah nala itu hati, gareng artinya keiing. Bila hatimu telah kering tentu dapat bertemu dengan Tuhan.
3. Adapun Petruk yang dapat melestarikan ilmu pengetahuan dan banyak memberikan kesenangan hati,
1. (112) Tegese Semar winama malih, Semar iku saka tembung samar, iya iku sejatine, dewa kang nyamar laku, ngreksa marang Pandhawa sami, lampan kawula, nanging batinipun, sayekti ananing suksma, / sinupeket ring Pandhawa dera mamrih, rahayuning kaharjan.
2. Tumraping ngelmu ya makdumsarpin, yen siniya pesthi nemu beka, marma kawruhana kabeh, supaya tembenipun, aywa nganti ngraridhu pikir, Nalagareng tegesnya, nala iku kalbu, \ gareng ganng tegesira, ykn wis gating atinira iku pesthi, bisa mor gustinira
3. Dene Petruk kang bisa memetri, marang ngelmu gung weh sukaning tyas, kabeh mung pinrih senenge,^ semuanya agar merasa senang. la adalah lambang budi luhur, tak mudah tersinggung sedikit pun. la bagai pohon cendana. Meskipun ditebang atau dibakar, ia takkan membalas jahat. Malahan ia memberikan ban harum semerbak yang menenangkan hati.
yeku mbeg pandhita gung, tanpa rengat kataman serik, (113) pindha wreksa candham, tinegor tinunu, tan paja males wisuna, malah mandar asung ganda amrik minging, ngresepken jroning driya.
" . . . "'M ■ ' V'^i '.i.' . ciivl
| URUTAN | |||
| 2 | 5I0I - | 1588 | |