Raden Jaka Pekik
Sudibjo Z. Hadisutjipto
I l j \I I 1 .. J PPS/ Jw/ 29/ 79 Milik Dep. P dan K I Tidak diperdagangkan
J RADEN JAKA PEKIK
Alih Aksara dan Alih Bahasa SUDIBJO Z. HADISUT JIPTO
Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1980
Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Oaerah
Hak pengarang dilindungi undang-undang
KATA PENGANTAR
Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih ter:impan karyakarya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian ·bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.
Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.
Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.
Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Cirebon dengan harapan sernoga dapat rnenjadi pengisi dan pelengkap dalarn usaha rnenciptakan rninat baca dan apresiasi rnasyarakat kita terhadr.p karya sastra, yang rnasih dirasa sangat terbatas.
Jakarta, 1980
Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah
DAFTAR lSI
Ulasan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Jaka Pekik Menjadi Jaka Menyawak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II 2. Dewi Rara Ujum Menyusul Kakaknya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 3. Nyi Rangda Kasiyan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 4. Raden Sela maya dari Argawilis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 5. Raden Selamaya Membunuh Lodradaksa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 6. Jaka menyawak Turut Ki Anggadita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 7. Jaka Menyawak Mendapat Isyarat Labu Cina . . . . . . . . . . . . . . . 30 8. Jaka Hermaya Disambar Burung Bangau . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 9. Jaka Hermaya Mendapat Pusaka dari Burung Bangau . . . . . . . 36 10. Jaka Menyawak Kern bali ke Karangkelentang . . . . . . . . . . . . . . . 39 11 . Saraganja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 12. Nyi Rangga Melamar Putri Majapahit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 13. Permintaan Raja Majapahit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 14. Berdirinya Negeri Gebangtinatar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 15. Jaka Menyawak Menikah dengan Dewi Patah . . . . . . . . . . . . . . . 53 16. Jaka Pekik Menjadi Rebutan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 17. Dewi lndrawati Minta Bantu an . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 18. Negeri Gebangtinatar Diserang Musuh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 19. Penutup . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 l. Jaka Pekik Dados Jaka Menyawak (Dhandhanggula) . . . . . . . . 73 2. Dewi Rara Ujum Nusul Jaka Pekik (Asmaradana) . . . . . . . . . . . 76 3. Nyi Rangdha Kasiyan (Sinom) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 4. Raden Selamaya saking Argawilis (Pangkur) . . . . . . . . . . . . . . . . 84 5. Raden Selamaya Mejahi Lodradaksa (Sinom) . . . . . . . . . . . . . . . 89 6. Jaka Menyawak Tumut Ki Anggadita (Asmaradana). ..... . .. 93 7. Jaka Menyawak Angsal lsarat Arupi Waluh Cine (Kinanthl) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 8. Jaka Hermaya Oipunsamber Bango (Pangkur) .............. 103 9. Jaka Hermaya Angsal Pusaka Saking Bapa Bango (Dhandhanggu/a) ...... .... .... . . . ... ...... .... ... ... . ....... 106 10. Jaka Menyawak Wangsul Dhateng Karangkelentang (Durma) Ill II . Saraganja (Maskumambang) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
12. Nyi Rangdha Kasiyan Nglamar Putri Majapait (Durma) 117 13. Pundhutanipun Raru Majapait (Dhandhanggula) ....... .. . . . 119 14. Madegipun Negari Gebangtinatar (Asmaradana) . . . . . . . . . . . . 126 15. Jaka Menyawak Krama Angsal Dewi Patah (Kinanlht) ....... 132 16. Jaka Pekik Kangge Rebatan (Dhandhanggula) . . . . . . . . . . . . . . 137 17. Dewi lndrawati Minangsraya (Sinom) .... . .... . .... . ...... 146 18. Negari Gebangrinatar Kadharengan Mengsah (Durma) . . . . . . . 150 19. Babaring La ~ampah an (Dhandhanggula) ... ................ 153
ULASAN
C'erita Rakyat Cirebon yang berjudul Jaka Menyawak atau Jaka Pekik ini, naskahnya ditcmukan di dcsa Ciwaringin, kurang lebih berjarak dua puluh kilometer di sebclah baratdaya Cirebon. Dilihat keadaan fisiknya, tak pcrlu disangsikan bahwa naskah ]aka Pekik ini telah bcrumur tua . Ditulis dengan humf Jawa , bahasa Jawa Cirebon, di atas kulit kayu . Keadaannya hampir rt:muk dimakan jaman.
Penemu bersusah payah membuat alihaksara dan kemudian sekaligus mengalihbahasakannya secara bebas, agar cerita rakyat ini dapat dinikrnati olch masyarakat Juas, khususnya untuk menuntun pengenalan kembali masyarakat Circbon kepada salah satu hasil karya sastra ncnek moyangnya.
Perlu dijelaskan di sini, bahwa hasil aHhaksara yang tersaji adalah alihaksara yang sudah mcngalami d ua tahap pcrbaikan, atau tcpatnya penycsuaian. Mengapa demikian? Bahasa Cirebon punya sifat sangat spesiflk.. Bahasanya bcnar-benar bahasa J awa, dalam arti kata Jawa Tengah. Hampir tidak ada satu kata pun daJam naskah ini yang dapat disebut sebagai bahasa Sunda. Namun anehnya, dalam hal pengucapan, dan k.emudian dilanjutkan dalam penulisan, terasa adanya nafas bahasa Sunda. Nah, kata-kata Jawa yang berlogat Sunda itu dalam alihak.sara penulis sesuaikan dengan ejaan bahasa Jawa.
Keunikan lain dari naskah-naskah berbentuk tembang dari daerah Cirebon ialah, sering terdapat k.ekurangan dan juga kelebihan dalam hitungan suku katanya. Bagi mereka yang belum mengenal tembang Cirebon secara intim, mungk.in akan segera memvonis, bahwa para penulis tembang di Cirebon tidak. menguasai patokan-patokan yang baku dari tembang Macapat. Hal itu mungkin saja benar. Akan tetapi bagi mereka yang pemah dengan cermat mendengarkan masyarakat Cirebon membawakan tembangtembang Macapat di pelbagai tempat di wilayah itu, pasti akan berpendapat lain.
Macapatan di Cirebon yang dikenal oleh masyarakat di sana sebaga\ "mamaca" (= membaca) memang tidak jauh berbeda dengan kebiasaan di Jawa Tengah. Perbedaannya adalah demikian. Jika di Jawa Tengah seseorang yang mendapat g.iliran membaca buku tidak akan diganggu oleh selingan-sclingan suara orang lain. Orang-orang di sekitamya yang cl uduk melingkar hanya ak:m menyuarakan ucapan "scnggak" pad a setiap akhir kalimat. kem udian hening, dan barulah si Pembaca meneruskan tugasnya. Suasana di Circbon lebih meriah. Benar ada seorang pcmbaca solo. akan tetapi di tengah-tengah bacaan yang belum sclcsai, hampir selalu ditingkah oleh teman-temannya. dengan menirukan sebagian bacaan yang baku, dan mencruskannya dengan tambahan-tamhahan tertentu, yang menyebabkan scbuah kalirnat dalam tembang menjadi semakin panjang atau kadang-kadang terulang sepen uhn ya. Bentu.k seni lisan macam di Circbon ini ketika diangkat dalam bcntuk tulisan acap kaJi ditulis se lengkapnya. Dengan demikian tcrjadilah karya tulis. yang sepenuhnya ditiru dari "mamaca" yang tanpa buku.
Hal scmacam itu terjadi di hampir semua karya tulis macapat ala Circbon. tidak terkecuali naskJh Jak;.~ Pekik ini. lmbuhanimbuhan itulah yang pcnulis usahakan serara tclaten dibu;.~ng . tanpa mcngurangi makna kalimat maupun jalur rerita .
lsi naskah J:lka Pekik yang krdiri dari seratus dua puluh dua halaman ba lch uik;.~t;.~b ~ ang::~! sedcrhana. namun sangat men;Jrik. Dcmikian mcnarikn y:1. s,·hingga dapa t dikaji atau dikl;Jah 'ari berbaga.i aspek. Sl' PL'rl i -:,·jarah. agam;J, adat-istiadat dan yang paling menarik ialah jib ,l irL·nungi tendens yang tersirat di dalamnya.
lsi reritanya : Seorang putra m;.~hk ota y;Jng t;.~mpan dikutuk ayahnya han ya karl·na tidak mau k;Jwin. Jaka PL·kik. demikian nama putra mahkota y;mg tampan itu bcrubah menjadi hi;Jwak . dan kl·mudian di usir. Si Biawak itulah Jaka ML•nyawak . Ia l:tlu berguru kepada /\jar Mustakim lalu dipun!_!ut ana k nkh jamla
miskin. dan kcmudian bcrguru lagi kep;Jda seo r:mg J\j;Jr yang h~.·r8 nama Kismayajati. Dalam keadaan seperti biawak, lamarannya kepada putri Majapahit diterima. Yang menerimanya adalah putri bungsu, yang kebetulan paling cantik di antara keempat saudaranya. Pada saat perkawinan dilangsungkan diadakan keramaian beberapa malam. Pada suatu malam Jaka Menyawak keluar dari tempatnya dengan meninggalkan pakaiannya yang berupa kulit biawak, dan dia menyaru menjadi tukang kendang di pertunjukan wayang kulit. Putri-putri Majapahit jatuh cinta kepada pengendang itu ... dan akhimya Jaka Pekik menjadi rebutan, bahkan dijadikan sayembara oleh Raja Majapahit. Jaka Pekik dibunuh, dan barang siapa di antara keempat putri yang bisa menghidupkannya kembali, dialah yang sudah pasti menjadi jodohnya. Tentu saja yang dapat menghidupkan kembali adalah Dewi Patah, istrinya. berkat bantuan Dewi Rara Ujum, adik Jaka Pekik sendiri. Namun demikian ketiga saudaranya tetap berusaha keras untuk merebutnya. Kalau tidak bisa merebut, lebih baik Jaka Pekik dibunuh. Dewi Indrawati, Kencanawati dan Kusumawati, demikianlah nama ketiga saudara Dewi Patah minta bantuan Jaka Hennaya dan Ratu Bani. Peperan.v.an antara )aka Pekik dan Jaka Hennaya tidak dapat dicegah, dan berkobar di negeri Gebangtinatar, negeri Jaka Pekik yang diciptakannya secara gaib berkat az.imat dari Ajar Kismayajati. Untunglah raja Majapahit yang sudah rindu kepada putri bungsunya melawat ke Gebangtinatar, dan akhimya semua yang b'erperang dapat didamaikan. Menarik sekali adalah pesan raja Majapahit kepada anak-anak dan menantunya, yaitu supaya hidup rukun, bekerja keras dan beribadat agar kelak mendapat saafaat dari Rasulullah.
Cerita berakhir sampai di situ saja. Akhir yang sejahtera dan bahagia bagi semuanya. Nah, bukankah sangat menarik, bahwa di Cirebon terdapat sebuah cerita rakyat yang menampilkan Majapahit Islam?
I . JAKA PEKIK MENJADI JAKA MENYAWAK
I. Tcrguratlah scbuah cerita rak yat. Sebagai awal ~.:c rita . ialah pcristiwa di ncgcri Madcnda , scb uah negeri yang amat besar, dcngan bangunan-bangunan megah tcrscbar. Negcri yang luas itu subur makmur, mcnghadap kc araJ1 Jautan serta mcmbelakangi pcgunungan. Rajanya bcrgelar Prabu Semaya. Ia mempunyai dua o rang anak, kcdana-kedini, yaitu satu laki-laki dan satu perempuan.
2. Anak yang laki-Iaki bemama J aka Pekik , scdang yang perempuan bcmama Dewi Rara Ujum . Dcwi Rara Ujum tinggal di dalam puri. Ketika itu kakaknya sedang menghadap sang ayah. Berkatalah sang ayah kcpada anaknya, demikian, "Hai, Anakku, Jaka Pekik! MenikahJah cngkau, segera!
3. PilihJah di an tara putri-putri raja yang cocok dengan keinginanmu. Mana kiranya yang akan cngkau pilih, dan sesudah itu katakanlah kepadaku, yang mana yang menjadi pilihan hatimu. Sesudah menikah , engkau akan kunobatkan menjadi raja , karena saya ingin segera turun tahta. Sekali lagi pilihJah segcra yang mana, dan katakanlah dengan terus terang."
4. Jaka Pekik menjawab dengan suara Jembut, ujamya, "Ayah, tcrus terang sekarang ini saya bel urn mempunyai keinginan untuk bcristri. Tentang perintah dan kesempatan yang ayah berikan, saya hanya dapat mengucapkan beribu-ribu terima kasih kepada Ayah." Mendengar jawaban anaknya, dengan suara marah ayahnya berkata, "Hai, Jaka Pekik! Engkau jangan keras kepala. Laksanakanlah perintahku! " Jaka Pekik menjawab lagi, "Terimakasih, Ayah. Say a benar-bcnar belum berhasrat untuk beristri."
5. Raja Semaya meluap amarahnya kepada Jaka Pekik. Ia membentak keras, demikian, "Seperti bukan manusia, engkau ini. lngatanmu benar-benar seperti ingatan binatang!" salah ucap ayahnya itu temyata berpengaruh benar _kepada anaknya. Hal itu disebabkan karena Raja Semaya adalah keturunan orang-orang yang tekun bertapa, berdarah pilihan iagi mulia. Seketika itu juga ujud Jaka Pekik berubah. Rupanya yang tampan berubah menjadi seperti biawak .
6. "Sudah, pergilah engkau dari negeri ini, cepat! Engkau sudah berganti rupa, dan rupamu sekarang seperti anak buaya," demikian ujar raja seraya masuk ke istana. Yang menghadap segera bubar, dan para pengiring pun segera masuk mengiringkan raja ke daJam istana. Laki-laki dan perempuan, para punggawa dan mantri semua sudah bubar pula. Dan untuk semcntara Prabu Semaya tidak diceritakan.
7. Biarkanlah dahulu mereka yang berada dalam istana. Kini terseb.utlah yang sudah berubah ujud menj adi biawak, yakni Jaka Pekik. Ketampanannya hilang lenyap, berubah ujud bagaikan biawak. Ya, benar-benar berujud binatang dengan rupa berkerut-k erut. Ia Jalu pergi mcninggalkan negeri. Ia menyingkir, dan berjalan ke rumah saudara ayahnya, yang bernama Ki Mangkupraja.
8. Ki Adipati Mangkupraja berkata Jembut kepadanya, demikian, "Wahai Anakku, tinggallah engkau di sini. Tinggallah bersama-sama say a." Akan tetapi baru saja Ki Mangkupraja herkata c!emikian , tiba-tiba datanglah berbondong-bondong rombongan para mantri mendatangi rumah Ki Mangkupraja untuk melihat Jaka Menyawak , yang ujudnya berkerut-merut diseling warna Jurik. Benar-benar se perti seekor biawak.
9. Pend ud uk pun bubar meninggalkan kota. Demikian pula para punggawa, beramai-ramai melihat biawak. Mereka merasa takut bercampur jijik. Bahkan Ki Patih bcrseru keras-kcras ditujukan kcpada Jaka Pekik, dcmikian, " Hai, Nak! Pergilah engkau segera. Jangan berlama-lama engkau tjnggal di sini!" Men yawak lalu pcrgflDeninggalkan ncgeri Madcnda. Ia bcrjalan samhil mene tcskan air ~a-ia di scpanjang jalan.
II. DEWI RARA UJUM MENYUSUL KAKAKNY A
I. Demikianlah Jaka Pekik. yang sudah menjadi Jaka Menyawak telah meninggalkan negerinya. Perjalanannya sudah jauh. dan ia bermaksud menghadap kakeknya, seorang pendeta yang bertapa di Andongmanis, Ki Ajar Mustakim namanya.
2. Syahdan yang sedang berjalan. tersebutlah yang tinggal di pertapaan Andongmanis, Ki Ajar Mustakim pada waktu itu sedang mengajar murid-muridnya. Murid-muridnya yang terdiri dari anak laki-laki maupun perempuan, semua be rkumpul.
3. Tiba-tiba datanglah Raden Jaka Menyawak. Sesudah sampai di hadapan Ki Ajar Mustakim. ia mengucapkan salam seraya menyembah. Ki Ajar Mustakim menyambutnya dengan ucapan lembut, "Selamat datang, Jaka Men yawak!"
4. Kemudian sambungnya, "Ada keperluan apakah gerangan? Telah lama benar engkau tidak berkunjung ke mari. Baru sekarang engkau datang." Jaka Menyawak menjawab dengan hormatnya demikian, "Eyang, saya ingin berguru dan belajar ilmu batin serta ilmu lahiriah.
5. Selain dari itu. saya dan adik say a Rara Uj um, moho n restu Eyang. Dan karena saya diusir dari negeri, saya mohon berkat dan restu serta pertolongan. Saya scrahkan jiwa raga saya. dan saya akan selalu taat kepada Eyang."
6 . Ki Ajar Mustakim berkata dengan suara lembut, "Wahai Cucuku! Terimalah segala macam ilmuku." Se telah menerima segala macam ilmu yang diajarkan oleh kakekn ya, Jaka Menyawak lalu mohon diri, ujamya, "Eyang! Saya mohon diri. Saya hendak mengembara, dan tak lupa saya ucapkan terima kasih atas segalagalanya."
7. Keadaan yang menimpa Raden J aka Pekik terdengar oleh adiknya, yang be rnama Dewi Rara Ujum. Ia pun segera meninggalkan istana. Tujuannya tidak lain ialah hendak menghadap kakeknya. Setibanya di Andongmanis, bertanyalah Ki Ajar Mustakim, demikian, "Hai Cucuku, mengapa engkau pergi meninggalkan istana? Apa gerangan keperluanmu?"
8. Rara Ujum menjawab demikian, "Eyang, saya hendak mohon diri, dan sekarang ini saya hendak menyusul kepergian Kakak, Jaka Pekik, sen yam pang ia belum terlalu lama perginya." Ki Ajar Mustakim kemudian berkata, "Jika engkau hendak menyusul kakakmu, wahai Cucuku, terimalah ini.
9. Dahulu aku mendapat titipan azimat dari dewata yang mulia. Inilah, ada dua macam. Yang satu bernama bunga cempaka mulia. Kelak akan diketahui manfaat atau khasiatnya, apabila engkau bertemu dengan manusia yang terbunuh, akan tetapi sebenarnya belum saatnya orang itu menemui ajalnya, usapkanlah azimat ini. Pasti orang itu akan hid up kembali.
10. Sedangkan yang sebuah lagi, Cucuku, apabila kelak, misalnya di tengah perjalanan engkau bertemu dengan musuh yang berbahaya, usapkanlah azimat ini. Musuh itu pasti akan mati, dan tak dapat ditolong lagi. Nama azimat yang kedua ini ialah, Cempaka Wulung. Nah, inilah, Cucuku, terimalah!"
II. Setelah menerima kedua azimat dari kakeknya, Dewi Rara Ujum mohon diri. Melepas kepergian cucunya, Ki Ajar Mustakim berkata, "Baiklah Cucuku, selamat jalan, dan semoga segera dapat bertemu dengan kakakmu." Dewi Rara Ujum segera berangkat meninggalkan pertapaan dalam usahanya mencari kakaknya. Demikianlah Dewi Rara Ujum, ia selalu menangis sepanjang jalan.
12. Perjalanan Dewi Rara Ujum sudah jauh meninggalkan pertapaan Andongmanis. Tak ada pikiran lain kecuali mencari kakaknya yang bernama Jaka Menyawak. Ucapnya di sela-sela tangisnya, demikian, "Wahai Kakakku, tunggulah aku. Ke mana pun engkau pergi, tetap akan kucari, meski aku pun tak dapat memastikan, kapan gerangan engkau dapat aku temukan. "
III. NYI RANGDHA KASIY AN
1. Untuk sementara kisah peljalanan Dewi Rara Ujum dihentikan dahulu, berganti menceritakan Jaka Menyawak, yang peljalanannya sudah jauh menyusuri pantai. Sepanjang jalan ia menangis serta mengeluh, demikian, "Ke manakah gerangan aku dapat mengungsikan diri?"
2. Peljalanan Jaka Menyawak sudah semakin jauh, dan sepanjang jalan ia selalu menghapus air matanya, karena sejak meninggalkan negerinya hatinya sangat sedih. "Beginilah nasibku," demikian keluh-kesahnya berulang-ulang. Siang maupun malam ia terus beljalan di sepanjang pantai. Sebentar-sebentar Jaka Menyawak berhenti,
3. sambil menghapus air matanya, karena air matanya terus bercucuran terdorong oleh hatinya yang sangat pilu. Sejak meninggalkan negerinya, keadaannya sangat menyedihkan, sehingga di sepanjang jalan selalu menangis, lebih-lebih karena selalu teringat kepada adiknya, dan demikian ucapnya, "wahai Adikku, buah hatiku. Kutunggu engkau di sini. Kepergian kakakmu benarbenar terlunta-Iunta."
4 . Jaka Menyawak berbicara seorang diri, seraya menyusup ke sela-sela onak dan duri. Peljalanannya benar-benar terluntaJunta, berteduh di pantai dengan perasaan sangat prihatin. Lalu ujamya lagi, "Sewaktu-waktu ada bencana datang, aku sudah siap menghadapinya. Biarlah bencana itu menghabisi nyawaku. Hai, binatang-binatang serta iblis laknat, datanglah seg~ra! "
5. Kemudian ia beljalan menepi. Sekiari dahulu ten tang peljalanan Jaka Menyawak, sekarang akan diceritakan dahulu keadaan di Kerangdan, di desa Karangkelentang. Di sana tinggal seorang janda yang teramat miskin bemama Nyi Rangda Kasiyan.
6. Rangda Kasiyan itu benar-benar sangat misk.in , sehingga ia sudah tidak memiliki apa pun yang dapat ia makan. Ia berusaha untuk memperoleh pinjaman, akan tetapi tidak berhasil. Apa yang sering benar dikerjakan oleh janda miskin itu ialah, pergi ke sana ke mari membawa penangguk ikan. Ia pergi ke utara atau ke setatan, lalu berusaha menangguk ikan dengan penangguk dan bakul, akan tetapi seekor ikan kecil pun tidak ia peroleh. Kemudian pergilah ia untuk mencoba menangguk ikan di tepi laut.
7. Tak lama kemudian datang orang berbondong-bondong hendak menangkap ikan di rawa. Ketika Nyi Rangda melihat mereka, ia segera meninggalkan pantai, lalu lari cepat-cepat sambil menjinjing penangguknya yang telah rusak.
8. Sorak-sorai orang-orang yang sedang menangkap ikan di rawa itu terdengar ramai sekali. Mereka bersorak gembira karena ikan di dalam rawa itu tampak bergeleparan. Ada yang memperoleh sekempis, ada yang memperoleh sebakul, ada yang memperoleh sekembu, ada yang memperoleh sekeranjang, kemudian ada yang membawanya dengan memikul dan ada pula yang membawanya dengan menggendong di lambungnya. Orang-orang sudah bubar dari rawa dan kemudian masing-masing mencuci perolehannya.
9. Tinggallah Nyi Rangda seorang diri. Ia sama sekali tidak mendapatkan ikan barang seekor pun, karena penangguknya sudah sangat rusak. Ia mengeluh, ujarnya, "Sial ben·ar aku ini. Memang nasibku sangat memalukan karena teramat miskinnya. Benar-benar aku ini manusia yang tidak mempunyai derajat apa pun. Menangkap ikan begitu banyak, seekor pun tak kuperoleh." Keadaan Nyi Rangda itu terlihat oleh Jaka Menyawak.
10. Ia lalu mendekati Nyi Rangda, dan masuk ke dalam penangguknya. Terasa ada sesuatu yang masuk ke dalam penangguknya, Nyi Rangda segera mengangkatnya. Ketika ia melihat apa yang berada dalam penangguknya, yaitu seekor binatang berwarna lurik, penangguknya segera ia lemparkan, lalu ia tinggalkan. Nyi Rangda merasa ngeri, hingga bulu romanya berdiri, seraya ujamya, "Hah, hih, Bedul! Binatang apakah itu, gerangan?"
11. Nyi Rangda segera lari sambil mengangkat kain panjangnya dan pergi ke darat. Tubuhnya terasa meremang. Tingkah16 lakunya masih seperti tadi. Kain yang dipakainya diangkat-angkat seraya memukul-mukul pahanya, ujarnya lagi, "Hih, tobat. Padahal semua orang sudah pulang," demikian itu sambil menangis kebingungan , sampai-sampai seluruh bagian kakinya kelihatan.
12. "Bagaimana penanggukku itu?" demikian keluh-kesahnya karena untuk mengambi1nya ia merasa takut. Sekali dllihatnya dari tepian, akan tetapi tidak ada sesuatu pun yang bergerak. Kemudian diamat-amatinya dengan saksama, 1alu ujarnya 1agi, "Bagaimana dengan penanggukku itu?" akhlrnya dengan lesu ia duduk di tanah. Hatinya sangat menyesal ketika ia teringat akan penangguknya yang ia beli dengan harga seuang.
13. ''Kubeli penangguk itu dengan susah payah. Kalau begini, aku rasa, aku tidak akan makan, nanti. Bagaimana gerangan caranya untuk mengambil penanggukku itu," demikian ujar Nyi Rangda sambil menggosok-gosok dan memijit-mijit kakinya. Jaka Menyawak membisu, akan tetapi di dalam hati ia berkata, "Hai Biung, 1ekaslah engkau ke marl! "
14. Mesklpun Jaka Menyawak membisu, namun Nyi Rangda mendengar suara hati Jaka Menyawak. Oleh karena itu, maka ujarnya perlal'lan, "Setankah itu? Atau jin, mungkln?" lalu ujarnya 1agi. "Tetapi mengapa dapat berbicara? Silumankah barangkali? Tetapi mengapa ada di dalam sungai serta berendam dalam air?" Nyi Rangda merasa bimbang dan takut, sehingga tubuhnya gemetaran . Ia ingin menjawab suara itu, lalu ia merangkak mendekatinya. Kemudian ia mendengar lagi suara, demikian,
15. "Sebab-musababnya say a meninggalkan negeri ialah, karena diusir o1eh ayah. Saya pergi jauh-jauh, karena hati saya sedih. Biung! Saya ingin ikut bersamamu, untuk turut berteduh di rumahmu." Nyi Rangda segera menjawab, ujarnya, "Mari, Nak! Kita pu1ang," 1a1u ia mendekati Jaka Menyawa.
16. Kemudian ujarnya 1agi, "Wahai Anakku, mudah-mudahan engkau benar-benar sudi hidup bersama saya. Si Embok ini, Nak, orang yang sangat me1arat. Pangan tidak, sandang pun tiada."
Jaka Menyawak menjawab, demikian, "Saya tidak akan minta rna17 kan. Yang penting, sayangilah saya ini." Nyi Rangda menjawab dcngan suara lembut, "Marilah, Nak , kita pulang. Mari, mari, cngkau akan kugcndong, Anakku~ .,
17. Jaka Me nyawak scgcra dimasukkan kc daJam bakul. Nyi Rangda lalu scgcra pulang, dcngan lambaian tangan yang agak cc pat. Setibanya di rumah. discdiakannya sebuah jambangan sebagai tempat aka Menyawak. Jaka Menyawak minta supaya dibcri tempat un uk bertengger. "Nah, Anakku, masuklah. Kalau engkau hendak m· ndi, mandilah di kolam air itu."
18. Sesuda sclesai menycdiakan tempat untuk J aka Menyawak , Nyi Rangda I lu mencuci tangan dan kaki. Pagar kamar manci.inya sudah morat marit. Kemudian berkatalah Nyi Rangda dengan suara lcmbut, "Duduklah cngkau dengan tenang. Saya hendak pergi seben tar ke warung." Kcmudian pergilah Nyi Rangda , dan tinggaUah J aka Menyawak scorang diri, bertengger di atas jambangan yang te rletak di bela.kang rumah.
IV. RADEN SELAMAYA DARI ARGAWILIS
I. Pergilah Ny.i Rangda ke warung. Akan ! ta i sctibanya di warung. barulah ia sadar bahwa dirinya tak beruang sama sckal.i. Orang-orang yang bcrjualan di pasar mcngcrumuninya, bertanya kepada Ny.i Rangda tcntang keadaannya. Nyi Rangda bcrcerita. bahwa dia menemukan seorang anak, yang rupanya sepcrti biawak, akan tctapi dapat bercakap-cakap sepe rti manusia.
2. Para pedagang merasa kasihan rn clihat Nyi Rangda yang sangat miskin .itu. Lalu mereka membcrikan penganan. Ada yang memberi kctupat, ada yang membcri lepat, jambu dan ada pula yang mcmberi p.isang dan berbagai macam makanan.
3. Setibanya di rumah. Ny.i Rangda segera mendckati anaknya , lalt1 ujamya, ' 'Nak, makanlah engkau. Biungmu mcndapat berbagai macam makanan. Ada pisang, ketupat, jalab.iya, lepat, cnting-cnting dan makanan-makanan kering."
4. .!aka Men yawak menjawab demikian, "Sudah saya katakan dcngan jelas, bahwa saya tidak makan. karena saya memang sedang uzu r. yakni bertirakat. " Dengan perasaan sanga t heran Nyi Rangda berkata lagi, ujamya, "Anakku, makanlah. Aku kuatir, jangan-jangan engka u nan ti ma ti. " Hen t.ik an dahulu cerita tentang Jaka Menyawak. karena ada bagian ccrita lainnya yang perlu diungkapk an.
5. Syahdan yang diccritakan lagi. tersebu tlah scorang pemuda dari Argaw.ilis bcmama Raden Sclamaya. Ia mcninggaJkan pertapaa n, bcrjalan tc rmangu-mangu di scpanjang jalan besar. Kemudian ada raksasa datang. Raksasa itu bemama Lodrad aksa, menghadang Raden Sclamaya di tengah jalan.
6. Raksasa itu bcrtanya. dem.ikian, " Hai Anak Mud a, siapakah namarnu. dan dari mana pula asal-usulmu?" Rade n Selamaya menjawab pcrlahan, uj am ya, "Saya berasal dari pertapaan Argawilis, anak seorang pendcta yang be rtapa di sana. Jika engkau tidak mcngcnai d.iriku, namaku ialah Sc lamaya."
7. Kemudian Raden Selamaya ganti bertanya, "Dan engkau, hai Raksasa! Dari manakah engkau datang, dan siapakah namamu? Er.gkau menghadang perjalananku, apakah maksudmu, gerangan?" Lodradaksa menjawab, "Saya ini sedang mencari mangsa.
8. Ketahuilah, bahwa engkau akan kumangsa. Oleh karena itu, hai Manusia, tak usah engkau melawan. Tidak urung engkau pasti mati, dan engkau akan segera kumangsa. Pasrahlah!" raksasa itu dengan serta-merta menerjang, akan tetapi dengan cekatan Raden Selamaya mengelak dan segera menghunus kerisnya.
9. Raksasa itu ditikamnya, akan tetapi tidak mempan, bahkan hanya tertawa terbahak-bahak, seraya ujarnya, "Hayo, hayo! Cobalah engkau menusuk dari belakang, sebab siapa tahu bahwa tubuhnya yang sebelah ini kebal." Raden Selamaya menikam lagi berulang-ulang dengan sekuat tenaga. Demikianlah, raksasa dan satria itu berkelahi, namun lama-kelamaan Raden Selamaya terdesak.
10. Dalam perkelahian itu si Raksasa semakin mendekat, sampai Raden Selamaya tidak mampu berbuat apa pun. Kemudian tubuhnya terasa sangat lesu, dan akhirnya jatuh terduduk di atas tanah. Lodradaksa segera menerkamnya, seraya menggigit keris Raden Selamaya. Kemudian tubuh Raden Selamaya diangk.at tinggi-tinggi, lalu dicampakkan ke tanah.
II. Tubuh Raden Selamaya terus-menerus dipermainkan. Digigit, dilemparkan, sampai akhirnya mati. Raksasa Lodradaksa yang menang perang itu lalu pulang ke tempat tinggalnya. Mayat Raden Selamaya ia bawa ke dalam guanya, kern11dian diletakkan begitu saja.
12. Tak lama antaranya, raksasa itu sudah keluar lagi dari dalam guanya. Ia hendak mencari mangsa yang lain. Lodradaksa segera terbang di udara , matanya yang besar mencari-cari ke arah utara dan ke selatan, akan tetapi tidak ada seorang pun tampak olehnya. Demikianlah, kepergian raksasa yang sedang mencari mangsa itu kita tinggalkan dahulu, karena ada bagian lain yang harus diceritakan.
13. Diceritakan kembali, yang semula bcrasal dari pertapaan Selamanik, yakni yang bernama Dewi Rara Ujum. yang sedang mencari kakakn ya. Ia sudah menempuh perjalanan yang jauh tanpa tujuan tertentu. Sambil menghapus air matanya. tcrdcngar ucapannya yang lirih. c!emikian, ''Kakak, berada di manakah engkau, gerangan?··
14. Di sepanjang jalan ia terus saja menangis. Yang se lalu diingatnya adalah saudaranya. saudara tunggal. Kemudian ucapnya lagi. ' 'Kakakku, ke mana pun engkau pergi, engkau akan tetap kucari. Akan t etapi di manakah engkau. Kak? Kelak jika sudah kutemukan, tak mau aku berpisah lagi. '' Kini tersebutlah Raksasa Lodradaksa yang sedang mencari mangsa.
15. Lodradaksa benar-benar merasa heran melihat sang putri. Ia mendekati. lalu mcmbujuk, ujamya, "Hai. Gadis Cantik. ke marilah. Engkau tidak akan kumangsa. Marilah! Engkau akan kuajak ke rumahku. Jangan takut , karena aku tak akan memangsamu. Engkau akan kuperlakukan baik-baik ."
16. Sang Dewi menangis dengan tubuh gemetaran, seraya ujamya. "Jangan engkau bunuh diriku. hai Raksasa. Dari manakah sebenamya engkau ini? Saya ngeri melihat rupamu, sebab tampaknya engkau ini senang memangsa orang. Tak urung saya pasti mati."
I 7. Sang Dcwi segera di terkam. Yang di terkam sudah tidak mempunyai kescmpatan untuk menghindar, sehingga sekali terkam sudah tertangkap dan langsung dibawa ke dalam guanya , yang disebut Gua Resingan. Sang Dewi melihat, Gua Resingan itu te rle tak di sebuah gunung, dan bukan alang-kepalang gdap-gulitanya. Beberapa saat setelah ia dibawa masuk, hari pun malamlah sudah.
18. Tersebutlah, setelah dibawa masuk ke dalam gua, Rara Ujum me rasa, bahwa dirinya pasti akan mati. " Mustahil aku dapat hidup. Akan tetapi biarlah, lebih baik aku Iekas mati saja," dernikian pikimya. Pada waktu itu raksasa yang membawanya sedang tidur, dan tidumya sangat pulas.
19. Sang Dewi kemudian melihat, bahwa di dalam gua itu ada seorang pria tampan yang ternyata sudah menjadi mayat, akan tetapi wajahnya masih tampak bersinar-sinar, cemcrlang bagaikan siang. Sang Dewi bcrucap sendiri dalam ha ti, " Siapakah gerangan. dia? Sungguh, kasihan benar pria ini."
20. Dewi Rara Ujum berdiri te rmangu-mangu di depan mayat sa tria itu dengan perasaan sangat heran. Kemudian ia teringat akan azimatnya. yang terdapat dalam cupu manik pemberian gurunya. Ia teringat pula akan pesan gurunya. ya ng menerangkan tentang faedah azimat yang dibawanya, yaitu untuk mengusap orang mati.
V. RADEN SELAMAY A MEMBUNUH LODRADAKSA
I. Kemudian azimat yang berupa bunga yang sangat mujarab itu dipegangnya erat-erat, lalu diusapkannya kepada Raden Selamaya. Benar, tidak · lama antaranya Raden Selamaya seperti terbangun dari tidumya , lalu ia pun bertanya kepada Dewi Rara Ujum, ujamya, "Wahai Gadis Cantik, aku ingin bertanya. Dari manakah gerangan, asal-usulmu?" yang ditanya tanpa ragu-ragu menjawab, "Saya berasal dari pertapaan,
2. dan sedang dalam perjalanan mencari kakak saya, yang pergi mcninggalkan negeri. Ketika saya tiba di ja!an, tiba-tiba datanglah raksasa yang sangat mengerikan. Saya diterkam, dan akhimya dibawa masuk ke dalam gua ini. ltulah sebabnya saya berada di sini, dan kemudian melihat anda.
3. Rupa-rupanya anda sudah lebih dahulu berada dalam gua ini. Selanjutnya, azimat yang saya proleh dari guru saya, saya usapkan." Kemudian Selamaya berkata lembut, "Tadl, saya pun bertcmu dengan raksasa itu. Saya tikam berulang-ulang, akan tetapi tidak mempan. Kemudian saya pun diterkam dan tertangkap, lalu say a dibunuh. Itulah sebabnya say a tergeletak dalam gua ini."
4. Atas pertanyaan Raden Selamaya, Dewi Rara Ujum meneruskan ceritanya, demikian, "Saya berasal dari pertapaan Selamanik. Adapun guru saya, ialah yang bergelar Ki Ajar Mustakim. Saya memang sedang dalam perjalanan mencari saudara, yakni kakak saya yang bemama Jaka Menyawak. Sudah tiga bulan saya berusaha mencarinya ," demikian penjelasan Rara Ujum, yang membuat Raden Selamaya tertegun seraya mengelus dadanya.
5. Lalu ujarnya , "Sang Dewi, adapun saya ini, berasal dari pertapaan Argawilis, anak seorang pendeta pula. Tujuan perjalanan saya ialah, hendak mengabdi kepada raja Majapahlt. Kemudian saya bertemu dengan raksasa yang ganas itu, dan saya hendak dimangsa olehnya. Saya lalu berkelahi dengan raksasa itu.
6. Akan tetapi saya tidak mampu melayaninya berkelahi, dan akhirnya saya kalah. Bahkan saya sudah mati. Apa gerangan daya kita, agar raksasa itu dapat dibunuh. Padahal bukan alangkepalang kesaktiannya. " Mendengar kata-kata Raden Selamaya, berkatalah Dewi Rara Ujum, ujarnya, " Jika hendak membunuh raksasa itu, hunuslah keris anda, dan kemudian tikamkanlah padanya. Bukankah Anda memiliki sebilah keris?
7. Dan dengan azimat say a yang bernama Cempaka Wulung ini, betapa pun kuat dan saktinya raksasa itu, pasti tidak akan mampu bertahan. Usapkanlah azimat saya ini ke keris anda. Cepatcepatlah! " setelah kerisnya diusapi bunga Cempaka Wulung, Raden Selamaya segera mengangkatnya tinggi-tinggi, bersiap hendak menikam. Yang dijadikan sasarannya ialah ulu hati si Raksasa. Keris tertikaru.kan sudah, dan tembuslah dari ulu hati sampai ke punggungnya.
8. Setelah Raksasa Lodradaksa mati, berkatalah Raden Selamaya kepada Dewi Rara Ujum, mengajak keluar ri dalam gua. Keduanya segera keluar, dan tak lama ant aranya sudah herada di tengah peijalanan lagi. Kini berganti lagi yang diceritakan. Tersebutlah di Karangkelentang, dan yang menjadi pokok cerita ialah Rangda Kasiyan, yang tinggal di desa Karangkelentang.
9. Nyi Rangda sedang bersenda-gurau dengan anaknya, yang bernama Jaka Menyawak. Nyi Rangda benar-benar sangat gembira memiliki seeker binatang yang dapat diajak bercakapcakap seperti manusia. "Pada waktu itu, saya benar-benar terkejut mendengar suaramu," demi.kian uj ar Nyi Rangda, kemudian ditimang-timangnya J aka Menyawak.
10. Tiba-tiba Jaka Menyawak berkata demikian, "Biung, lepaskanlah aku dari gendonganmu, dan janganlah aku terus-menerus diciumi. Lagi pula setelah lama aku tinggal di sini, aku ingin mengatakan sesuatu. Biung! Pergilal1 Biung, kepada saudagar --itu. Dan katakan padanya, bahwa aku ingin turut serta ber- / layar.
11 . Saya hendak turut berdagang, mencari rezeki buat Biung. Antara lain juga untuk membeli pakaian Biung. Siapa tahu, kelak akan ada hasilnya." Nyi Rangda menjawab lembut, "Wahai Anakku, tambatan hatiku. Janganlah engkau pergi. Jika engkau pergi, aku tentu akan menjadi gila. Jadi Jebih baik engkau tinggal saja di rumah."
12. Kemudian Nyi Rangda menyambung kata-katanya, demikian, "Wahai Anakku, perhatikanlah nasihatku, dan sekali Jagi engkau jangan pergi." Akan tetapi J aka Menyawak memaksa juga, ujarnya demikian , "Biung, turutilah kehendak saya. Biung jangan mengha1ang-ha1angi!" dengan perasaan terpaksa Nyi Rangda segera pergi. Ia berjalan cepat-cepat. Padaha1 orangnya pendek, Jagi pula pantatnya seperti buritan perahu. Nyi Rangda berja1an dengan hati yang gundah.
Vl. JAKA MENYAWAK TURUT Kl ANGGADITA
I. Nyi Rangda segera dapat bertemu dengan saudagar perahu ya ng bem ama Ki Anggadita. Dialah yang mcmiliki pe rahu , lengkap dengan seluruh awak perahun ya. Setibanya Nyi Rangda eli sana , Ki Anggadita menyongsong kedatangannya .
2. Ki Anggadita bertanya dengan suara lcmbut, clcmikian, "Engkau ini orang dari mana, Biung? Sckarang cngkau datang kc paclaku, apa gerangan kcperluanmu?" Nyi Rangda menjawab dcngan hormat, katanya , "Saya ini bcrasal dari dcsa Karangkc lcntang.
3. Nama saya , bagi mercka yang sudi memanggil . ialah Rangda Kasiyan. Saya ingin mcngutarakan kcpc rluan saya sccara jujur. bahwa saya mcmpunyai seorang anak ya ng bcmama Jaka Mcnyawa k. Dia ingin sekaii turut dalam pelayaran Ki Juragan.
4. Bagaimana gcrangan pendapa t Tuan, dan kapan kiranya Tu::m bc rangkat bcrlayar? " jawab Ki Anggadita dcmikian. "Menurul pc rhitunganku. pcrahuku akan mulai bcrlaya r nanti pada ha ri Sclasa. Lekas katakan kcpada anakmu. bahwa ke bc rangkatan kami. ialah nanti pada hari Sclasa."
5. Nyi Rangda mcnjawab dcngan suara sangat pcrlahan sambil mohon diri. lalu pulang dcngan scgera. Tersc butlah sa udagar pcrah u Ki Anggadita bcscrta scluruh awak pcrahunya, jurumudi. jurubatu dan la.in-lainnya, sc rnuJn ;.~ tclah lcngkap.
(). Selunrh muatan scrta bcka l untuk la y;.~ran . scmuan ya tclah lcngkap pula. Tcrscbutlah lagi Rangda Kasiyan . sctibanya di rumah scgcra mc rnbcri tahu kcpada anaknya, dcmiki:m uj arnya. "Wahai Anakku. bcnar-bcnar saya tidak mcndu~a sam:J sc kali .... "
7. Dcngan s ua ra lcmbut Jaka Mcnyawak mcnyl'la kalaka la yi Rangda dcmikian. "Biung. ap;.~kah pe nn int aanku dikabulkan ?" Nyi Rangda mc njawah. "KL'Iika tadi . Biunl! llll'lll'llllli 1..: i J uragan. ia mcnjclaskan. hahwa pcrsiapann ya lwltrlll Sl'k sai. Al-.an tetapi ia menyatakan, bahwa ia akan berlayar pad a hari Selasa nanti.
8. Jadi berangkatnya bcsok pagi. Nah Anakku, segeralah engkau bersiap-siap. Nanti, engkau kugendong, agar tidak cl.itunggu-tunggu. Menurut keterangan Ki Juragan, lebih bai k semuanya berkumpul lebih dulu." Mendengar kata-kata biungnya, Jaka Mcnyawak mcnanggapinya demikian ,
9. " Tampaknya Biung tidak mengcrti akan maksud Ki J uragan. Menurut pendapat saya, Biung telah ditipu, karena sesungguhnya aku telah mereka tinggalkan. Sebabnya tak lain ialah, karena keadaan diriku ini memang sangat memalukan. Sebab ticlak termasuk golongan man usia."
I 0. Di dalam ha ti Nyi Rangda sangat heran mendengar katakata anaknya. Lalu ia berkata lcmbut, ujamya, " Apa yang engkau katakan itu, aku benar-benar tidak tahu." Jaka Menyawak melanjutkan ka ta-katanya , ''Sekara ng ini Ki J uragan telah berlayar. "
II. Tersebutl ah Ki Juragan beserta seluruh awak perahunya telah naik ke pe rahu hendak memulai pelayarannya. Mereka bersorak-sorai gemuruh bagaikan angiJ1 rib ut. Para jurubatu dan jurumudi pun turut bersorak-sorai. Me rcka telah mcmbongi<ar sauh, akan te tapi pe rahunya ticlak mau bergerak. Peralu.;nya t etap berada di tempatnya semula.
12. Terkejut karena perahunya tidak ma u be rgerak sama sekali, jurumudi yang bernama Ki Singa berseru ke ras-keras, ' 'Hai, mengapa perahuku ini tidak mau bcrgcrak sama sekali?" Ki Anggadita pun segera berseru, " Hai scmua awak pcral1ll. marilah ki ta segera berdoa !" demikian serunya kepada seluruh awak perahu.
13 . Kemudian ia bcrseru lagi keras-kcras, " Betulkanl ah layarnya, kalau-kalau kita bisa segera bcrangkat. lt u, pcriksalah ujung-ujungnya, dan bakarlah setanggi se rta dupa. Dan marilah kita membuang sial. " Ki Juragan segera membuang sial. Yang dib uang ialah uang pasmat dan ke ton. Akan tetapi perahunya tctap tidak bergerak.
14. Sctelah sejcnak terdiam. Ki J uragan berka ta lag:i dcngan suara Jembut, "Marilah kita bcrdoa, mcminta kcpada buyutbuyut kita scmua," lalu ujarnya lagi, "Nah, kuminta kalian scmua mcnjadi saksi. Jika perahu ini bisa berlayar. kclak saya akan mengundang Ki Buyut.
15. Kelak saya akan menyembelih lembu. Dan jika sudah tiba di rumah kelak, pada waktu mcnyembclih Iembu itu diramaikan juga dengan menanggap permainan topeng, reyog sl!rta wayang. Kemudian dibuat panggung di luar rumah, dan saya akan bersorak-sorak. Semua itu akan saya penuhi, dan kalianlah saksinya."
16. Akan tetapi perahu Ki J uragan tctap saja tidak mau bergcrak. Maju tidak, bergerak ke samping pun tidak. Kcmudian Ki Juragan bertanya kepada pembantunya, dcmikian, " Mcngapa, hai perahuku ini diam terpaku tak mau bergerak sama sekali?
17. Padahal say a ini rasanya tidak mcmpunyai janji, tidak juga melanggar pantangan. Semua pesan lcluhur, dan segala yang mereka kehcndaki sudah aku penuhi." Sejenak kern udi(!n barulah Ki Juragan teringat akan keburukannya, yakni tentang janjinya kepada Nyi Rangda. Ia bcrgurnam perlahan-lahan.
18. Kcmudian ia berseru keras-keras memanggil pembantunya , "Hai, Ki Angganaya, ke marilah! " setelah Ki Angganaya mendekat, berkatalah Ki Juragan setcngah berbisik, ujarnya, "Pergilah engkau sekarang juga, dan bawalah ke mari, anak Nyi Rangda yang bernama Jaka Menyawak. Tadi saya berjanji padanya, akan tetapi sekilas saya terlupa."
19. Ki Angganaya segera membawa sebuah sekoci pecalang, yang dapat berlayar dengan cepat. Dalam waktu yang singkat ia telah sampai ke rumah Nyi Rangda di Karangkelentang. Pada waktu itu Nyi Rangda sedang terpekur sambil mendekap Jaka Menyawak.
20. la sangat terkejut melihat kedatangan Ki Angganaya. Dari terkejut perasaan Nyi Rangda berubah menjadi heran ketika
Ki Angganaya bertanya kepadanya dengan suara !embut, ujar28 n ya ... Apakah ini n1mah Nyi Rangda di ursa Karangkelen t:mg'? .. Nyi Rangda pun segera menjawab dengan ramah ... Benar. Paman!
2 1. Silakan duduk, Paman. Ada keperluan apakah gc ranga.n. Paman datang kc mari?" Ki Angganaya segc ra pula menjawab. ujamya ... Benar. Nyai. Kedatangan saya kc mari adalah untuk mcnjcmput putranda. Sebab Jcmikianlah pesan Ki Juragan. yang mcnyatakan bahwa saya hants kembali dengan scge ra dan bcrhasil menjcmputnya."
22. Nyi Rangda mc rasa sangat gembira. scraya ujarny;.;. "Anakku. bcrsiaplah segcra. agar tidak ditinggalk:ln Jagi ... J:lka t\knyawak segera kduar dari jambangan dan terus ber:mgkat. c~pat i:1 bcrjalan diiringkan o leh Ki Angg:maya.
23 . Kc tika mclihat jal:mnya Jak:l t\knyawak yang llll'llYl'- rupa.i buaya. Ki Angga.naya tersc ny um. dan ujamya tLllam hati . .. Mirip apakah Jaka M~n awak ini'? Ooo. ya h~nJr. scpl'rli anak bua ya. ··
24. Tak lama anraranya kl·duanya sutlah s:unp:li kl· h·mJi:l l t ujuan. d:m s~gl·ra naik kl' p.:rahu pccalang. P~rjalanan J a!.. a Mc nyawak sudah kl· pcr:1hu hcsar. Akan tetapi yang bl'r:td:t di r l'- rahu bcsar. mcrasa sudah terl:tl u lama llll'nunggu. Okh Ltrl·tu itu kl· tika Ki Anggatlita nll'liha t orang surult:tnny:t tl'la h dat :tng kcmhali . hatin ya mcrasa lcg:I.
VII. JAKA MENYAWAK MENDAPAT ISYARAT LABU CINA
I. Ki Juragan Anggadita bc rtanya dengan suara pcrlahan kepada suruhannya. dcmikian. "Bagaimana si Menyawak? Tcrbawa. atau tidak?'' Ki Angganaya ·~ njawab. "'Ya , terbawa. lnilah dia."
.., "Naiklah scgera!" demikian perintah Ki J uragan. Mereka Ialu naik, kemudian layar pun dikembangkan, dan senj ata dibunyikan. Perahu pun bertolak. cepat jaiannya , seimbang dengan ke~:epa n angin.
3. Dalam pclayara1mya. pc rahu itu sudah mcnempuh jarak yang jauh. dan sud ah berhasil melew!lti dua buah tanjung. Sementara it u layar pun digulung, karcna mercka hendak bcristirahat di tengah lautan. Seluruh awak perahu kcmudian makan per beka lan mereka sambil minum kopi.
4 . Kopi itu diminum dcngan gula batu. Pcnganannya ialah tengkue dan kuc-kue kering. Ad a juga dodol. wajik. jalabia, opak, putu. kue poci, rujak ncnas. rujak kawista , jenang bc limbing serta k ue .
5 . Jaka Menyawak j uga sudah keluar dari tempatnya, dan berjalan mendekati Ki Juragan . hendak mengatakan sesuatu. Akan te tapi sebclum ia sempat mcngutarakan maksudn ya , Ki Anggadita yang melihatnya sudah mencgurnya Je bih dahulu. ujarnya. ''Hai. Nak ! Ada kcpcrluan apakah gc rangan'? "
6. Jaka Menyawak segera menjawab. "'Bcgi ni. Kyai. Saya sendiri tidal< tahu mcngapa saya turut serta dalam pelayaran ini. Akan tetapi sekarang ini saya tidak akan tents mengikuti pelayaran ini. dan akan bcrhcnti di sini saja. Pem1intaan saya. kclak jika Kyai pulang clari pe rjalanan. he ndaknya Kyai singgah Iagi di sini. mcnjemput saya. "
7. Ki Juragan menjawab dcngan suara lembut. ujamya .
"Hai Anakku. Scbcnamya kchcndakmu itu bal!aimana·? Kuharap t:ngkau tidak bcrhcnti di sini, di tcngah pcrjalanan bcgini. Marilah turut bcrsama aku kc Betawi. Lagi pula , Nak. Scsungguhnya ak u ccmas, jangan-jangan pcrah uk u ini tiuak da pa t bt:rlayar lagi."
8. Jaka Mcnyawak menjawab. dcmikian ujamya, ''Kyai. semua itu bukan atas kehcndakku scmliri. Na rnun demikian, Kyai tidak usah ccmas. Pclayaran Kyai akan sclarna t clalam pcrjalanan ini. Da n kelak aku akan turut pulang bcrsarna Kyai." Ki J uragan bcrkata lagi dengan suara lcrnbut , "Ooo, rupanya demikianlah keadaanmu.
9. Jika de rnikian halnya, syuk uriah." Kcmudian Ki J uragan berkata kepada anak bualmya, dcrnikian . " 1-Jai, Anak-anak. Antarkanlah si Menyawak ini ke pulau itu!" akan tetapi Jaka Menyawak ce pat mcnycla , ujamya , " Kyai , tidak usah rcpot-repot. Saya aka n pcrgi scndiri kc pula u itu. "
I 0. Kemudian ] aka Menyawak t urun dari perahu. dan herenang di Jaut. Se luruh awak perahu mclihatnya , seraya ujar mcreka, ''Kulihat benar-benar scperti anak b uaya .. , Sc tibanya di pulau yang dituju, Jaka Mcn yawak lalu mencari Ki Ajar.
II . Tersebutlah Ki Ajar, yang sedang menunggui buah Jabu Cina , buah Jabu yang ditun gguinya itu han ya dua buah banyaknya. Bcsar buah Jabu itu masing-masing sama dengan sebuah kendi. Ia menungguinya dengan waspada , karcna menurut ilham, ia harus memberikannya kepada Jaka Pckik.
12. "Buah ini aku tunggui sambil mcmberi pelajaran kepada cucuku. Sekarang eng.kau telah datang. Karena itu tcrimalah buah ini, Nak!" demikian ujar Ki Aj ar Samajati Jembut scraya menyerahkan buah itu kepada yang berhak . Sambil mcnyembah dan ·memcluk kaki Ki Ajar, Jaka Menyawak menj awab, ujarnya, "Terima kasih, Kyai."
13. Kemudian Ki Ajar Samajati memberi petunjuk kepada Jaka Menyawak demikian, "Nak, bawalah dua buah tabu Cina ini. Kelak , se tiba engkau di rumah, simpan dan rawatlah baik-baik. Dan ingatlah pesanku baik-baik. Jika engkau hendak menciptakan sebuah negara, belahlah labu ini.
14. Kulitnya itulah yang akan dapat menjadi sebuah negara. Sekarang ambillah ganja kerismu itu, lalu bantingJah. Ganja kerismu itu, nanti akan menjadi manusia yang sangat jelek rupanya, akan tetapi akan membantu engkau membawakan tabu Cina ini.
15 . Kalau kulitnya bisa menjadi sebuah negara, bijinya itu pun ada gunanya pula. Jika engkau banting di tanah, biji-biji itu akan menjadi manusia. lngat! Biji labu itu akan menjadi bennacam-macam manusia dari berbagai bangsa. Ada yang menjadi orang Jawa , Belanda, Bugis dan ada pula yang menjadi orang Cina."
16. Demikianlah peri keadaan Jaka Menyawak. Kini diceritakan lagi yang lain. Ceritanya beralih kepada seekor burung bangau, yang ingin sekali mempunyai seorang anak. Ia bertapa, tidak tidur, tidak juga mau makan, sehingga tubuhnya menjadi sangat lemah. Dengan tubuh lemah-lunglai itu, ia tetap tinggal di dalam guanya.
17. Pada akhimya , terdorong oleh keinginannya yang sangat besar untuk mendapatkan seorang anak , burung bangau itu ialu mengeluarkan kesaktiannya, yang discbut aji gelap ngampar (halilint ar menyambar). Setelah mengetrapkan ajinya, ia lalu melesat ke angkasa , terbang mclayang-layang mcnyusup di antara mega putih .
18 . Tujuannya tak .lain ialah , hcndak men<.:ari seorang anak. Ia berkelana tak tentu arah tujuannya , dcngan mendatangi desadcsa. Hampir setiap pintu rumah ia perhatikan dengan saksama, akan tetapi apa yang diinginkannya bclum juga ia temukan. Sebentar ia terbang melaju dengan pesatnya, namun sebentar lagi ia berhcnti sambil melihat dcngan saksama kc bawah, kemudian mclayang kcmbali.
VIII. JAKA HERMAYA DISAMBAR BURUNG BANGAU
I. Syahdan, demikianlah keadaan burung bangau itu. kin.i terscbu tlah di dcsa Kerangdan. Tinggallah di desa itu Nyi Mangu. seorang janda yang mempunyai seorang anak laki-laki bernama Jaka Hcrmaya. Tidak jelas berapa umur Jaka Hem1aya. akan tetapi ia sudah mampu menggembalakan tcrnak. Anak itu ben,·ajah tam pan.
2. Pckeijaannya setiap hari hanya bcnnain-main saja. Nyi Mangu menasihati anaknya dengan suara lcmbut. ujarnya. "Anakku. engkau jangan pergi jauh-jauh. Sebab jika engkau terlalu jauh bermain. pcrasaan ibu sanga t cemas. Bukankah lebih baik kalau cngkau mcmbakar jagung. atau makan apa saja. Lihat itu~ Banyak sekali makanan yang bisa kaumakan. Jangan cngkau terlaJu lama bermain glatik.
3. Nak, lihatlah itu, ada masakan kctan sekendil. yang dicampur dpngan kacang. Makanlah! " Jaka Hermaya mempcrhatikan wajah ibunya sejenak , laJu ujarnya, "Biung! Biung jangan terlalu banyak menasihati aku. Aku tidak ingin makan. Biarlah nasi dan ikan itu! Aku tidak lapar.
4. Lebih scnang bennain glatik dan panggalan, dan hermain-main eli sa wah a tau di tanah Ia pang yang luas dan bcrsih. berkumpul dcngan tcman-teman yang sebaya bcramai-ramai ... Nyi Mangu berkata lagi, demikian , ''Benar-bcnar tid ak dapat kunasihati, cngkau, Nak. Saya jadi jengkel, karena cngkau ticlak mcc ngind ahkan nasihatku!"
5. Jaka Hermaya menjawab dengan suara aleman, ujarnya , "Biung! Hati saya ini yang tidak ingin makan. Sckarang Biung saya tinggal pergi," dcmikian ujarnya scraya lari keluar rumah. Kemudian langsung pergi ke sawah, yang jauh letaknva dari rumah Nyi Mangu.
6. Setibanya di sawah ia berguling-guling sambil mcnunggu teman-temannya yang belum pacta datang ke sawah desa Mangu, yang letaknya jauh dari desa dan agak ketinggian. Tersebutlah burung bangau yang sedang melayang-layang di angkasa, tiba-tiba ia melihat seorang anak laki-laki yang sangat tampan. Saksama sekali ia melihatnya, serta ujarnya dalam hati, " Nah, inilah dia! Ada seorang anak laki-laki tam pan. "
7. Ketika dilihatnya seorang anak laki-laki yang masih kecil dengan wajah bercahaya, burung bangau perlahan-lahan turun dari angkasa. Ia berkata dalam hati, " Inilah kiranya yang akan menjadi anakku." I a semakin merendah, dan semakin merendah. Tujuannya hendak mendekati anak itu. dan bennaksucl membawanya.
8. "Nak, engkau tidak usah takut. Saya datang kepadamu, memang ada maksudku. Engkau akan kuperlakukan dengan baikbaik. Jelasnya, engkau akan kuambil sebagai anak," demikian ujar burung bangau itu. Jaka Hermaya bertanya, ' 'Apa katamu?" tanpa tedeng aling-aling burung bangau menjawab demikian. "Saya hendak membawamu, dan engkau akan kuj adikan anakku.
9. Nak, engkau tidak usah melawan. Engkau kubawa . clan akan kubuat engkau bahagia. Karena itu wahai Anak manis. engkau tidak usah takut. Sekali lagi kukatakan, bahwa engkau, Anak kuambil sebagai anak." Mendengar kata-kata burung banga u itu. tubuh Jaka Hermaya gemetaran, seraya menjerit keras balma takutnya. Ia berusaha lari, akan tetapi terhalang, dan pasti akan dapat diterkam serta dibawa dengan segera.
10. Benarlah, J aka . Hermaya akan lari sud ah dihalang-halangi, kemudian segera diterkam, dan langsung tertangkap, lalu dengan cepat dibawa pulang. Jaka Hermaya memanggil-manggil nama. ibunya. Burung bangau meneruskan perjalanannya. Sudah jauh dan tinggi terbangnya. Demikianlah hasil perjalanan burung bangau, arkian kini Nyi Rangda Mangu.
11. Pada waktu itu hari sudah rembang petang. Tersebutlah Nyi Rangda Mangu yang sedang menunggu-nunggu anaknya. Ia berkata seorang diri, demikian, "Mengapa sampai sore begini anak itu belum pulang. Dengan siapakah gerangan dia bennain-main, dan ke mana pula gerangan perginya anakku itu. Sudah sore begini belum juga pulang. Anakku! Di manakah engkau?"
12. Hari sudah menjadi gelap. Nyi Mangu lalu menangis dan menjerit-jerit, "Di manakah, engkau Anakku? Siapa gerangan yang membawanya? Apakah engkau masih bennain-main dengan kawan-kawanmu, Nak? Setiap kali pergi bermain, tidak seperti sekarang. Sudah sore begini belum juga datang.
13. Kemungk.inan besar ada yang membawanya, sebab sudah begini hari, ia belum pulang juga." Nyi Mangu roboh serta menangis bergulingan. Hendak bertanya kepada tetangga, hari sudah malam. Padahal rumahnya beijauhan dengan tetangga. Itulah sebabnya untuk pergi bertanya ia takut.
IX. J -\KA HERMAYA MENDAPAT PUSAKA DARI BURUNG BANGAU
1. Tersebutlah Jaka Hermaya, sedang menceritakan pengalamannya ketika dibawa oleh raj a bangau ke tempat tinggalnya. Selama tinggal di tempat burung bangau, Jaka Hermaya selalu berkata, "Aku tidak kerasan di sini. Aku selalu teringat biungku. Aku ingin pulang. Aku ingin kembali kepada biungku. Hai, Bapa Bangau! Boleh ataupun tidak, aku akan memaksa."
2. Burung bangau selalu berkata kepada anaknya demikian, "Sabarlah dulu, Nak. Jangan pul ang ke rumahmu. Saya sangat sayang kepadamu, Anak Muda. Tunggulah dahulu. Saya ingin hertanya kepadamu. Baru berapa tahunkah engkau tinggal di sini? Meskipun demikian, wahai Anakku yang tampan; ji.ka engkau tetap ingin pulang juga, sekarang ini saya ingin memberimu azimat. Nanti ayahmu inilah, yang akan turut pergi mengantarkan engkau."
3. Kemudian burung bangau itu berkata lagi dengan suara lembut, ujarnya, "Wahai Anakku, jangan terlalu tergesa-gesa engkau pergi. Tunggulah sebentar. Apakah ada yang kurang bagimu, Nak? Lihatlah, jika engkau ingin berpakaian seperti pakaian para santri dengan mengenakan pendok serta sarung sutra. itu telah tersedia. Kalau bukan engkau yang memakainya. siapa yang akan memakai pakaian yang halus-halus itu?" Jaka Hermaya menjawab, demikian,
4. "Bapa Bangau ini benar-benar keterlaluan. Mau mengaku anak kepadaku, dan dernikian pula sayangnya kepadaku. Apa sebenarnya yang ia harapkan," begitulah ujar Jaka Hermaya dalam hati. Kemudian ia bertanya kepada ayahnya, demikian, "Apa gerangan sebabnya Bapa sangat sayang kepadaku, padahal aku sendiri tidak menyayangi Bapa?" burung bangau menjawab dernikian, " Sebenarnya bapa memang memaksa. Bapa tahu bahwa engkau marah, karena saya mengaku anak kepadamu. Akan tetapi khih haik hal itu tidak usah dibica raka n. Sckarang lchih baik l: llgkau minta apa aj:.~ kcpad:.~ b:.~pa. bngan cngkau hcrdiam diri :.~ja. Nak! Schab kalau cngkau diam saja. pikiran bapa nH.: njadi kusut dan sanga t scdi h mc mikirkan dirimu. Apakah cngkau minta kawin'? Kat akanlah . akan tctapi janga n tcrus-mcncrus bcrdiam diri. Kuh arapkan cngkau bcrbahagia hidup di sini . kaH a di sini tidak ke kur:111gan scga la ses uatu yang kamu inginkan .
(,. Kuharap pula engkau tiJak mcrasa kcccwa a tau sakit hati. Nak. coba kat akanl ah kcpada bapa, apa yang mcnjadi kcinginanmu . Jangan tc rus-mcncrus diam saja. Engkau sudah tinggal di sini sl'lama dua tahun. Sckarang mak anlah cngk a u. agar hatiku mc njadi lcga. Biasan ya engka u juga diam, akan tctapi ka li ini lebih pcmliam dari biasanya . Apa scsungguhnya yang cngkau minta?"
7. Mcnde ngar kata-kata Bapa Bangau, J aka llcrmaya mcnang.is. A pa yang tergorcs di hatin ya hanyalah yang ditinggalkan di rumah. Yang diingatnya ialah biungnya. Siang dan malam tak dapat tidur. Ia mcnyaJari akan kesalahannya. karcna tidak mcngindahkan nasihat biungnya. Burung bangau berkata lagi, uja rnya, " Nak, makanlah cngkau . Nasi dan lauk paukn ya sudah tcrscdia dalam tcno ng itu. Tidak l)aik , orang bermarah-marahan."
8. Jaka Hcmnya lalu berkata dengan s uara lirih, ujamya, " Bapa Bangau, mengapa saya bersedih dan menangis, saya ingin bcrkata yang sebcnamya kepada Bapa. Sudah dua tahun saya tinggal di sini, sckarang antarkanl ah saya, karena saya ingin pulang. Yang kutinggalkan selalu terbayang-bayang saja di mataku. Yang terbayang-bayang itu t ak lain ad alah biungku, yang tinggal scorang diri di ru:nah. Nah , antarkanl al1 saya seka rang! ''
9. Burung bangau menjawab d engan suara lci11but, uj arnya. " Baiklah Nak! Akan tetapi tunggulal1 sebentar, karena belum tiba saa tnya yang baik. Lagi pula ketahuilah, Nak. Karena rasa sayangku pad amu , ada sesuatu yang ingin aku berikan kepadamu. Nah , terimalah ini, sebuah keris bcrsarung kayu berselut emas. Dan ini , seb uah gong dan sebilah tombak, sebagai tand a rasa sayangk u kepadamu.
10. Adapun khasiat gong ini ialah, apa bila engka u pada suatu saat bcrperang , siapa tahu engkau terdesak. pukullah gong ini. Nanti tcnt u akan ad a yang membantumu. Meski pun e ngkau dikcroyok o leh scratus tombak dan k eris, engkau akan tetap da pat melawaruwa. Sedangkan kcris itu, khasiatnya dalam peperangan ialah. musuh akan merasa takut.
I I _ Lagi pula. jika keris ini dipergunakan dalam peperangan, ia akan menyala se perti sebuah damar. Itulah sebabnya semua musuhmu ke takutan , dan akan lari berantakan tanpa sebab. Sekianl ah pcsanku, Nak. Sekarang bersiaplah engkau segera , dan naiklah ke punggungku.·•
12. Mendengar pe rintah Bapa Bangau, J aka Hermaya berkata lirih, " Baikl ah Bapa. Jika Bapa mau mendukung saya, saya a kan bcrpegan gan." J aka Hennaya segera naik ke punggung bapanya_ Burung banga u lalu bersiap-siap mengetrapkan kesak tiannya. Tak lama antaran ya burung bangau itu sudah melesat ke angkasa, terbang me layang-l ayang menembus mega putih membawa anakn ya.
13. Makin lama makin tinggi ia terbang menembus angkasa tanpa pernah berhenti, sehingga dalam waktu yang singk at telah menempuh jarak yang sangat jauh. Tersebutlah terbangnya burung bangau itu, ke tika telah berada di a tas Kerangdan, ia memperlambat terbangnya dan k emudian menurun, lalu hinggap di atas tanah_ Setelah berhenti, berkatalah ia kepada anaknya demikian , "Nak, turunlah engkau sekarang.
14. Nah, sekarang pulanglah engkau segera." Setelah J aka Hermaya turun dari punggung bunmg bangau, burung bangau itu berkata lagi, ujarnya , "Kuantar engkau, akan te tapi sampai di sini saja." Jaka Hermaya menjawab, " lya Bapa. Pulanglah Bapa segera." Jaka Hermaya lalu betjalan. Cepat jalannya sehingga dalam waktu yang singkat ia telah memasuki daerah pedesaan. Kini berganti tembang Durma.
X. JAKA MENYAWAK KEMBALI KE KARANGKELENTANG
I. Hentikanlah dahulu tentang perjalanan pulang Jaka Hermaya. Tersebutlah kini Ki J uragan yang pulang dari pelayarannya sehabis berniaga. Pada waktu itu perahunya sedang membongkar sauh. Tanda kedatangannya dibunyikan bercampur riuh dengan suara sorak-sorai. Keadaan menjadi gelap karena asap me sm.
2. Tersebutlah seorang penghuni di desa Karangkelentang, yaitu Nyi Rangda Kasiyan, ke tika ia mendengar suara soraksorai berbaur dengan suara senapan serta meriam bergemuruh, Nyi Rangda itu segera berlari. Nyi Rangda dari Karangkelentang itu jatuh bangun daJam perjaJanannya.
3. Ia san gat terkej ut, dan berharap bcnar anaknya akan datang. Demikian gugupnya Nyi Rangda itu, sampai ia lupa akan kainn ya. Kemudian sampailah Nyi Rangda ke pantai. Ia melihat jurumudi dan seluruh awak perahu sedang sibuk. Mereka sedang mengangkuti barang-barang.
4 . Nyi Rangda bertanya ke pada awak perahu. "Hai, mana anakku?" akan tctapi seluruh awak perahu itu sudah diberi pesan supaya menjawab bahwa anak Nyi Rangd a tidak turut kembali pulang. Nyi Rangda menangis, "Oo, Anakku! Engkau telah mengania y a dirik u ini.
5. Semula, anakku itu ak u titipkan kepada Ki Juragan. Seharusnya diajak, akan tetapi mengapa tidak dibawa. J anganjangan dijual kepada o rang C'ina. Jika benar, sungguh aniaya perb ua tan itu!" terscbutlah Jaka Menyawak,
6. ia memang bclum dapat keluar karena terhaJang oleh o rang-orang yang scdang sibuk . Pada saa t itu scluruh awak perahu memang sedang sanga t sibuk pulang-pcrgi mengangkut barangbarang dagangan. Semua o rang scdang mcnurunkan dan membawa karung scrta peti.
7 Kt•tih.a tal.. lama 1-.~mudian Jaka \knyawah. kl'lu;1r. '\~ i Ran ~da -..q.!t·ra nll'llllhruh.n ~ a svra~ a ujam~ a. ··wahai 1\nakku. h uah llatil..u . :-.i Biun ~ d;tpa t hnkmll la~ i lkn~an cn~h.au . 'ak ~ K ul.. ira l'll~kau ll·lall t i;tda ...
:--. Jal..a ~kn~ a\\ ak nwnjawab . "Sudalllah iun~. jan~an ll'rlampau suh.a nlt'nan~:-. . Dan 1-.t•tahuibh. Biung. Aku turut hcrla~ar o.kn~an Ki Jura!!an. akan ll'tapi janganlah Biung nh ~harapk.an buah tan an . 1\k.u h;lllya lllt' lll!'t'rokh dua buah labu ini .
1> Bl'nlatanpnlah awak Jll'Cthu di sc ko.:liling Jaka Mcnyawak . yanl_.! lalu hakata. ujarnya . "Tnlong. b:.twakanlah lahu Cina ini!" kl'mudian Ki J ural_.!an hl'rkata. " Mcskipun cngkau hanya llll' lllbawa dua huah labu ini. maukah cngk:lu uang kc ton scrta ringgit'!
I 0 . Dan yan!! ini . paalat:m yang tcrbuot dori cmas scbagai tamla kasihku padamu . Juga knis dcngan pe m.lo k cerapang ini. un t uk mu ... J aka 1\lo.:nyawak mcnj:~wab. ujamya. ''Saya ucapkan krima kasih K~ ai. AkJn ll'lapi saya titlak bcrsedia mcncrimanya.
I I. ll an ya ini saja . Kyai. yang saya bawa. Yaitu yang hl'rujud dua buah labu ini. lnilah y:mg saya minta. dan saya harap. Kyai mcmbcrikannya." Ki J urJgan bcrkata Jagi. ''Ya . tetapi kuharap cngk:lu mau m c ncrima pcmbcriJnku. lni sebagai Ianda rasa simpatiku ...
12. Tak lama kcmudian Nyi Rangda pulang kc rumahnya. bo..:rsama anaknya . Labunya diangkat olch empat orang awak pcrahu. hampir-hampir tak tcrJngka t karena beratn ya. Dan hampirhampir pula tidak sampai ke rumah . Orang-orang yang mengangkatnya mengcluh . karcna tubuhnyJ terasa sakit.
XI. SARAGANJA
I. Nyi Rangda bertanya kepada anaknya, ujarnya, "Hai Nak. siapakah ini? Kalau benar dia ini seorang manusia. di manakah dia kautemukan, dan siapa pula namanya?"
2. Raden Jaka Menyawak menjawab demikian, ''Oh, itu? Dia adalah suatu perujudan." Belum sclesai Jaka Menyawak mernberi penjelasan, Nyi Rangda sudah menycla, ujarnya, "Begitu bagus ujudnya. Punggungnya seperti sebuah gua.
3. Dan itu. Nak. lihatlah! Matanya dapat rnekar demikian besar, hingga rupanya rnenakutkan. Mulutnya seperti moncong anak kuda:·
4. "Semua itu berasal dari pemberian Ki Ajar Kismayajati," demikian ujar Jaka Menyawak mulai menjelaskan, lalu sambungnya. "Selain dua buah labu Cina, aku juga dianugerahi pusaka berujud sebilah keris.
5. Tentang keris itu, Ki Ajar Kismayajati berpesan demikian. Ambillah ganjanya, dan kemudian banting]ah ganja itu di tanah. Ganja itu akan berubah menjadi manusia yang sangat buruk rupanya. Dialah orangnya.
6. Itulah sebabnya, orang ini kuberi nama Saraganja, yaitu suatu nama atas orang yang berasal dari ganja kerisku, pembe rian Ki Ajar beserta kedua Jabu itu."
7. Sesudah sampai di rumah, awak perahu yang membawakan labu segera kembali ke tempat pckerjaannya . Sepeninggal orang itu, Nyi Rangda berkata kepada anaknya, demikian ujarnya, "Wahai Anakku. buah hatiku,
8. jika sekiranya benar-benar engkau tidak pulang, maka aku kira sudah bisa dipastikan bahwa si Biung ini tentu mati. Paling tidak aku tentu akan menjadi gila."
9. Raden Jaka Menyawak menjawab demikian. " Aku ha41 rap, Biung tidak tcrlampau mempcrhatikan aku sampai mc lupakan scgala hal. Aku jadi takut. kalau-kalau Biung bena r-bcna r menjadi gila." demikian ujar Jaka Menyawak dcngan suara lirih.
I 0 . ::--Jyi Rangda berkata lagi dcmikian ujamya. "\Vahai Anakku, awaku~ Engkau jangan mcncluga yang bukan-bukan. dan jangan pula mengira bah\va kasihku padamu dapat diukur.
11. Aku mengaku anak padamu dcngan kasih sayang yang tiada t e rhingga.'' J aka Mcnyawak menjawab. demikian. "Aku rasa , sama Biung. Aku pun demikian. Aku sangat sayang kepada Biung.
12 . Akan tctapi bcgini. Bi ung~ Aku harap Biung selalu bcrscdia menuruti kehcndakk u.' ' J aka Mc nyawak bcrhcnti scj~ k. kcmudian ujamya lagi. ''Aku ingin kawin clcngan seorang pu tri. Putri itu ialah, putri raja Majapahit. ·•
13. Nyi Rangel a te rkejut benar mendengar kata-kata J aka Menyawak terscbut. Sambi! mengusap dadanya ia be rkata. "Wahai Anakku, kuharap jangan itu yang kauminta.
14. lngin kawin . kawinlah. akan tc tapi jangan minta kawin dengan putri Majapahjt itu. Raja Majapahit itu berk uasa a tas mati dan hidup kita, karcna baginda adalah junjunganku.
15 . ltulah Nak. yang harus k auketah ui. jika engk au memang bclum t ahu. Lebih baik engkau mint a yang lain. Yang lain saj a Anakku , dan ubahlah kcinginanmu itu.
16. Wahai Anakku! Raja Majapaltit itu mempunyai wcwcnang untuk mcnjatuhkan hukuman serta mcme nggal lehc rmu bcserta seluruh tcmanmu."
XII. NYI RANGDA MELAMAR PUTRI MAJAPAHIT
I . Mendengar tanggapan Nyi Rangda, titiklah air mata Jaka Menyawak, kcmudian ujarnya lirih, " Biung, kalau memang dcmikian halnya, aku ucapkan selamat tinggal Biung! Aku akan pcrgi dari sini. Jika Biung tidak memenuhl keinginanku, sungguh, aku akan pergi, entah ke mana."
2. Nyi Rangda menubruk anaknya seraya ujarnya, "Wahai Anakku! J angan engkau tcrgesa-gesa pergi. Nanti biung pergi menghadap raja Majapahit. " Nyi Rangda mcmang benar-benar akan segera pergi.
3. ' 'Biung akan scgera pergi. Baik-baiklah cngkau di rumah. Biung akan ke kota," demikian pesan Nyi Rangda kepada Jaka Menyawak. Yang dipesan pun memberi pcsan demikian, "Biung, jika Biung sudah diterima oleh Sri Baginda. sanggupilah segala permintaannya. Sungguh, apa pun permintaannya, jangan ditolak. '' Nyi Rangda lalu berangkat.
4 . Tersebutlah perjalanan Nyi Rangda, meskipun perlahan-lahan ia berjalan , akhirnya sampai juga di Majapahit. Tersebutlah di istana Majapahlt, pada saat itu lengkaplah yang datang menghadap. Para raja bawahan,
5. para keluarga istana, para mantri, para ngabei, para jaksa, demang, semua sudah berkumpul di balairung. Nyi Rangda maju mundur langkahnya, dan berhenti di pintu. Ia melihat Sri Baginda berkata perlahan-lahan.
6. Maklumlah, karena Nyi Rangda itu memang orang dusun, tubulmya gemetar karena merasa taku t. Sambi! berpegangan pintu, tubuhnya tetap gemetaran, sedangkan hatinya merasa 1 bimbang. "Mau mendekat, aku takut. Jangan-jangan nanti dibentak," demikian kata hatinya. Ia sudah dilihat oleh Sri Baginda.
XIII. PERMINTAAN RAJA MAJAPAHIT
l. Sri Baginda berkata perlahan, "Hai, Emban. Bawaiah Nyi Rangda itu ke depan. Apa, kiranya keperluannya, aku ingin tahu, karena aku tidak mengerti apa gerangan keperluannya." Nyi Rangda sudah menghadap Sri Baginda, lalu ia menyembah dalam-dalam sampai mencium tanah, seraya menyerahkan hidup matinya.
2. Dugaan Nyi Rangda, "Tak urung, putuslah nanti leherku ini," demikianlah pikirnya. Kemudian terdengar Sri Baginda menyavanya dengan suara lembut, "Kalau tidak salah, Bibi Rangda yang datang ini. Ada keperluan apakah gerangan engkau menghadap padaku? Apakah engkau memerlukan pakaian, atau membutuhkan uang barangkali? Nah katakanlah dengan terus terang. "
3. Nyi Rangda menjawab seraya tidak dapat menahan tangisnya, "Duhai Junjungan. Hidup mati saya, saya serahkan sepenuhnya kepada Junjungan saya." Sri Baginda berkata lagi dengan suara lembut, "Katakanlah segera apa keperluanmu, atau apa sebenarnya maksudmu menghadap padaku?" sambil menyembah mencium tanah Nyi Rangda menjawab, demikian, "Ya Junjungan, pertama-tama saya haturkan terima kasih.
4. Sesungguhnya demikian, Gusti. Saya mempunyai seorang anak, yang ujudnya seperti biawak, akan tetapi dapat bercakap-cakap seperti manusia. Anak saya itu ingin kawin dengan seorang putri raja. Dan putri raja yang dimintanya tak lain ialah putri Sri Baginda. Demikianlah kehendak anak say a itu." Mendengar kata-kata Nyi Rangda, Sri Baginda tersentak, dan beberapa saat lamanya tak dapat berkata-kata, rasanya seperti lupa akan segala hal.
5. Setelah ingat kern bali akan segala hal yang baru saja teJjadi, Sri Baginda segera mengutus emban agar memanggil putriputrinya. Empat orang putri raja Majapahit semua datang menghadap. Yang sulung bemama Nyi Indrawati, yang kedua bernama
Kencanawati, putri yang ketiga bernama Kusumawati, dan yang bungsu bernama Dewi Patah.
6. Kemudian mulailah Sri Baginda menanyakan kesediaan putri-putrinya, dimulai dari putri sulung, demikian ujar Sri Baginda, "Wahai Anakku, Indrawati! Bagaimana pendirianmu sekarang, tentang permintaan Nyi Rangda itu?" lndrawati segera menjawab, katanya, "Wahai Ayahanda. Bagi saya, lebih baik saya dimakan oleh harimau, dan lebih senang saya menjadi dayangdayang, daripada say a bersuami dengan orang yang be mama J aka Menyawak."
7. Sri Baginda kemudian bertanya lagi, dan sekarang kepada putrinya yang kedua. Dewi Kencanawati menjawab demikian, "Pendirian saya, lebih baik saya menjadi kurus kering, atau menjadi pelayan orang Cina, daripada saya harus bersuamikan biawak. Demikianlah pendirian saya, Ayah." Ayahnya menukas, " Sudahlah, j angan kauteruskan kata-katamu itu! "
8. Kemudian Sri Baginda menanyakan pendirian putrinya yang kctiga. Dcwi Kusumawati mcnjawab dcmikian, "Duhai Ayahanda, lebih baik saya bersuamikan anak anjing, atau bersuamikan tunggul kayu, atau bersuamikan tiang pintu daripada harus bersuamikan biawak. Setidak-tidaknya, lebih baik sampai nenek-nenek pun tidak kawin, daripada kawin dengan biawak."
9. Sri Baginda kemudian bertanya kepada pvtri bungstr nya, demikian, " Nah, Patah! Sekarang bagaimana pendapatmu? Coba kemukakan! " putri raja yang bungsu, dan yang paling cantik itu menjawab dcmikian, " Daulat Ayahanda. Saya bersedia, dan saya tidak menolak. Saya rela menikah dengan biawak. Sebab seandainya saya tidak mau bersuamikan biawak, mungkin saya akan mendapat suami yang lebih jelek daripada biawak itu. "
10. Sesudah menjawab pertanyaan ayahnya, Dewi Patah segera masuk kembali ke istana diiringkan oleh para pelayannya. Para raja pun turut masuk mengiringkan Sri Baginda. Sri Baginda
yang merasa sangat heran akan jawaban putri bungsunya , berusaha menyadarkannya. Dengan Iemah-lembut Sri Baginda mem45 hujuk lkwi PJt;Jil ag.a r supaya ngurun l-.att niatnya. mikian uj:Jmya ... An:.1kk u . bukan ayah lidak sd uju kau memilih mcnyawak SL'hag.ai s uamimu . Akan tdapi t·ngkau ada lall anakku yang paling. cantik . Apakah cngkau takul tid ak ;JKall ada yang nH.:minangmu sdain si Mcn yawak'! J ajallan twgcri Maj;Jp;Jhit masih luas. lk rarti masih ada bahkan banyak kcsempal un hag:imu untuk mctnilih suami yang utama.
II . Saya bcrscdia untuk turun tahta , aga r lahta ayah diduduki olch mcnantuku. Ayah rasa h;:!l ilu mcrupa kan tindakan yang ulama . Scmua itu ayah lakukan dcmi t.:inl a ayah ke padamu. Lngkau canlik jclila. Pilihlah di antara rak yal Maja pahil. Mcnc.: ari nam puluh o rang pun masih dapal mcncmukan yang se padan dc ngan L'ngkau. daripada kawin d cngan biawak . Lagi pula alangkah malunya kalau sampai dikctahui o leh m.:gcri-ncgcri lain. dan mungkin akan sdaiu mcnjadi pcmbit.:a raan mc rcka."
I 2. Dcmikianlah Sri Baginda yang bc rat.la di Jala m istana dalam usahan ya mcmbujuk putri bungsunya. Kurang lcbih sudah liga jam Sri Baginda mcmbujuk . namun tid::tk bcrhasil. Hatinya sangat bingung. tambahan pula sudah tcrbayang a langkah malunya kc lak, dan betapa pula sorak ccmoo h rakyatnya karena Sri Baginda bcnncnantukan biawak. "Aiangkah malunya aku, dic.:cmooh o leh mcrcka. Scorang raj a bcsar mempunyai menantu yang sangat tampan bcrnama Jaka Menyawak ."
13. Kcmudian teringatlah Sri Baginda akan sesuatu cara, scraya ujamya kepada permaisurL ''Dinda, apakah dayamu agar dapat mcmbatalkan kehendak Nyi Rangda itu? ' ' jawab pennaisuri temyata dcmikian , "Apa yang baik mcnurut Kakanda, saya setuju saja. Asal saj a alasannya tidak men yakitkan hati. Bibi Rangda mau mundur. akan tetapi dia tctap menga kui Paduka sebagai junjungannya."
14. Sri Baginda berkata lagi dcngan s uara lcmbut, ujamya, "Baiklah Dinda. Saranmu cukup. Aku sudah mengerti. Sekarang aku hcndak kc luar, kembali ke balairung, scnyampang sedang
bcrkumpul semua menteri, dan senyampang scdang waktu peng46 hadapan. Aku harapkan agar semua rakyatk u. bruk laki-laki, perempuan . yang besar maupun yang kccil mengcrti, bahwa aku mempunyru tuntutan a tau permintaan. ·•
15. Setelah kembali ke balairung. bcrkatalah Sri Baginda kepada Nyi Rangda, ujamya, " Hru Bib1 Rangda! Dcngarkanlah apa yang hendak aku katakan. Jika Bibi Rangda sanggup memenuhi semua permintaanku , akan te rlaksanalah permintaanmu. Jika tidak sanggup tentu saja urung. Namun demikian sampaikanlah kepada anakmu yang bcm ama Jaka Menyawak. ·•
I 6. Aku minta scperangkat alat tenun dari cmas. Dari ternpat dudukn ya bese rta tcropongnya, scmuanya harus scrba emas. Lagi pula aku minta rumah, iumbung, pcti, bermacam-macam kandang lcngka p dengan scgala temaknya , sc perti kuda, tcmak yang Jain. tcrmasuk itik, angsa scrta ayam. Adakanlah tujull buah ged ung bc rj ajar dcngan lampu-lampu menyala terang-bcnderang.
17. Masih ada lagi yang Jain. Sebab aku juga minta supaya anakmu mempun yru negcri sendiri, yang sama luas dan besarnya dengan ncgarak u, Jengkap dengan penduduknya , yang terdiri dari be rmacam-macam bangsa. seperti J awa, Belanda, Cina , dernikian pula bala tentcranya. Permintaanku masih ada lagi, Bibi Rangda . Kelak ketika mcnjemput dan mcngarak pcngantin dari sini, jalan yang dilalui harus dihampari harta.
18. Maksud saya begini Bibi Rangda! Jalan yang akan dilalui harus dihampari kain-kain cita yang halus, dan diiring scrta dimeriahkan oleh bermacam-macam tontonan atau pertunjukan sepcrti wayang. pertunjukan topeng, pelawak . gembring, trcbang serta musik . Yang di depan tontonan reyog bescrta gamelan galaganjur.
19. Sedangkan wahana a tau kcndaraannya dalam menjemput harus ada tandu serta jenis usungan yang indah. Pesan ku engkau jangan sampai keliru atau salah dalam memenuhi permintaanku itu. Nah. samprukanlah permintaanku itu kepada anakmu. Cukuplah sudah permintaanku, dan sekarang Nyi Rangda boleh segera pulang. Katakanlah dan tanyakanlah kepada anakmu yang bernama Menyawak, sanggupkah dia atau tidak.
20. Ketahuilah Nyi Rangda! Jika ternyata dia tidak sanggup, maka leher Nyi Rangda akan terpenggal. Sekianlah permintaanku." Nyi Rangda segera mohon diri, demikian ujamya, "Daulat Gusti, saya mohon diri, dan akan menyampaikan segala permintaan Paduka kepada anak say a." Nyi Rangda sudah mengundurkan diri dari hadapan Sri Baginda, dan sudah keluar dari pintu istana. fa meninggalkan istana dengan perasaan sendu.
XIV. BERDIRINYA NEGERI GEBANGTINATAR
I . :\yi Rangda ~udall h~ ja lan pul:tn~ . Ia kl'luar dari kol;.t ~amhi l m~ al'li S :dr matanya. Tubuhnya sdalu gcn1~ tar . kar~·na ~· lah tnha~ ang di d:llam hati dan pikiranny:1 halm:J Jll'nninla;.tn raja tid ah. lllllllgkin tnpL'l1lthi . "'Anakku . Anakku! Engk:ltt llll'lllang kL·krbluan. i\knyuruh ml'l:11 nar saja tm·l:unar pulri raja .·· dt'mikian g umatnnya SL' ndu.
Nyi Ran)!da tents bL' r:ialan lungla.i d:m ksu. dan sc p:mjang jalan nll'nghapus air mat a. "Tctapi bagaimanapun juga. dia adalah ;.tll;.tkku! .. gumamnya lagi. PcrjalanannyJ tidak sduruhnya dicnitakan kJ ~na :-~kan krblu panjang. Sdibanya di rumah ia langsung mcnubruk anakn ya .
3. "\Vahai Anakku! Engkau ini hagaim::ma '? rvkngapa l.'ngkau mcnginl!inkan yang bukan-bukan. SL·karang apa yang harus kit a bkubn. scbab pasti akan t crpcnggallah lchcr kita . kalau tidak dapat tnl'tlll'nuh.inya. L~lh rku ini pun pasti akan dipcnggal."' Jcmikian 1\:Jt:.J-kJta Nyi Rangda.
-+ . ;\knyJ\vak m~n:1nggapinya dcngan sabar. dcmikian ujarnya. "'Biung! Sudahlah. Biung jangan mcnangis. Cob;.t scgera Biung paparkan dengan jl'las. Ditcrima atau tidak lam;.tran saya olch Sri Bal!inda. K.atakanlah kepadaku ...
5. 1yi Rangda scgera menjawab dcmikian. "'Wahai Anakku! Akan aku ceritakan scluruhnya tentang lamaranmu itu. Dapat dikatakan di tcrima. akan tetapi se benamya belum. J ika cn!!kau sanggup mcmcnuhi pcnnintaannya. maka akan diterima.
6 . Sri Baginda minta kerbau dan Icmbu. gedung lcngkap dengan isinya. dan engkau . Anakku. harus mempunyai ncgeri sendiri lcngkap dengan rakyat dan bala tcntc ranya. scgala macam tontonan harus terkumpul. jalan yang akan dilalu.i harus dihampari
7. kain batik serta ka.in cita. agar supaya scjak dari Kcrang49 dan sampai ke istana. yaitu di balairung tidak menginjak tanah. Juga minta alat tenun yang terbuat d:1ri emas, teropong emas. Akh. teropong atau topeng, pokoknya cmas beserta segala macam barang tcnunan.
8. Kelak di saat menj emput pengantin , dari sini sud ah harus disediakan joli scrta jempana yang indah dan tertutup dan diusung. Segala macam binatang pun harus ada. Baik binatang air maupun bina tang daratan. Kendang. gung, gung kecil harus ditabuh mengumandang. Para pelawak bcrjalan di depan.
9. Sebanyak itulah permintaan Sri Baginda, Anakku! Nah. sekarang bagaimana, dan apa yang akan kamu lakukan , karena engkau ini bukan manusia, atau katakanlah tidak sama dengan kebanyakan manusia. Jika semua permintaan itu tidak tcrujud . pasti te rpenggallah leherku ini."
I 0. Dengan tenang Jaka Menyawak menjawab pertanyaan biungnya. demik.ian, " Sudahlah Biung. Tenangkan saja hati Biung. Semua pemuntaan Sri Baginda itu aku sanggupi. Biung sendiri lebih baik diam saja dahulu, bahkan lebih baik. Biung scgcra tidur. " Ringkasnya dapat diceritakan, Nyi Rangda menuruti permintaan anaknya , dania segera tidur.
II . Waktunya kira-kira sudah tengah malam ke tika Jaka Menyawak berganti rupa . Ia sudah berganti rupa menjadi manusia yang tampan seperti keadaannya dahulu, yaitu rupa Jaka Pekik. Ia segera keluar ke halaman rumah sambil membawa labunya yang hendak ia belah.
12. Labu Cina ~tu sudah dibelahnya. Bagian luamya yang melengkung sudah ia banting di tanah, dan telah menjadi sebuah negara. Kemudian biji-bijinya ia belah-belah, dan telah menjadi beraneka rupa manusia.
13. Yang sebuah lagi juga telah dibelah . Sedikit demi sedikit disebar-sebar, ada yang menjadi gedung berderet-deret lengkap dengan segala macam isinya. Ada pula yang menjadi kandang, itu pun lengkap dengan isinya seperti kerbau, kuda, itik, ayam, burung kepudang, dan ada pula yang menjadi lumbung padi.
14. Jaka Pekik lalu masuk ke dalam istananya, dan scgcra mengganti dirinya yang berujud manusia , kembali seperti biawak . lalu bcrtcnggcr di atas jambangan. Nyi Rangga pada waktu masih tidur nycnyak. Keti.ka ia bangun hari sudah siang.
15. Dcmikian ia terbangun , ia melirik ke Jd,i-kanan scraya pikirn ya , " Rumah siapakah ini gerangan. Pikiranku benar-bcnar bingung. Dan apa pula itu, yang bergantungan di atas. " Masih dcngan pcrasaan bingung Nyi Rangda Jari ke luar rumah . Di sana tcrdapat satu sc tel kursi buatan Jepang tclah tcratur rapi.
16. Jaka Menyawak yang melihat sikap Nyi Rangda itu scgera bcrscru rncmanggil, "Biung! Ke marilah segera. " Nyi Rangda segcra mcnclckati anaknya, yang segcra saja berkata, " Biung, pcrgilah sege ra untuk menghadap Sri Baginda.
17. Dan sebelum pergi, gantilah pakaian dulu. Kcnakanlah pakaian yang baru. Pilihl ah , mana yang Biung senangi. ' ' Nyi Rangda rn cnurut. lalu scgeralah ia mcmbuka lemari yang bcrderct-dcrc t banyak sekali. Karcna tidak te rbiasa dcngan kcadaan scpc rti itu , ia bingung untuk memilih , dan bcberapa saat laman ya han ya tcrtcgun-tcgun saja.
18. Kc rnudian mulailah ia bergcrak. Se tiap lipatan ia buka, dcmikian pula lcmari dan pcti-petinya. Pcgang ini pegang itu. arnbil ini arnbil itu, lalu mengambil salah satu yang berukuran Iebar lagi tcbal bahannya. Nyi Rangda tidak tahu bahan yang diarnbil itu bahan karung untuk kantong bcras.
19. Jaka Menyawak berkata lagi dcngan s uara lernb ut. "Biung. sudah, pcrgilah segera , dan katakanlah scmua itu nanti. bahwa scmua pcrmintaan baginda saya sanggupi. Dan tanyakan pula , pad a hari apakah kHa dapat mcnjemputnya."
20. Nyi Rangda lalu minta diri kcpada anaknya. Sckarang ia bcrjalan dcngan Iarnbaian tangan yang ccpat. Dia rnengcnakan baju s utra bcrkain batik corak Pckalongan . Sclcndangnya dndai bcrwama ungu. bcrkcrabu intan teretes bcsar.
21 . Pcrjalanannya kc istana tidak diceritakan k<.!rcna akan
bcrkcpanjangan. Ia sudah tiba di istana , ya.i tu di balairung Kcraja51
Jn .\1ajapahit. Nyi Rangua menycmbah hampir h:~mpir mencium t.mal1.
"'.., Sr! Baginda scgcra bersabda dengan suara lemah lembut kc pJtiJ Nyi Rangua ucmikian . " Engkau telah datang kembaJi Bihi! K uu capkan sc lamat <.Ia tang kcpadamu. Bagaimana tentang pcrrnint aank u'? Sanggup atau tid ak memenuhinya? Jika tidak pa-..ti tcrpcngga! lehc rrnu. ''
~3 :\yi Rangda segera menjawab pertanyaan Sri Baginda, -..L·mhalmyo..t. "Saya ingin mcnyampaikan kepada Paduka menuru t tK·-..an ;mak saya_ Scgala macam pcrmintaan Pa<..luka sekarang tcbh tc r-,cd ia."
24. Kcmudi an sctclah bcrhcnti scjcnak, Nyi Rangda berkata a~ (kmiki an. " Jika diijinkan , saya hcndak bcrtanya, schubung- ;Jn dcn).!:Jil pcnjcmputan Dewi Patah . Hari apaka h kiranya bisa ib ban;~kan . a akan cla lu tun<..luk saja, dan lagi scmua jenis ,, ,li,Jna Ielah tcrscdia."' dcmikian tan ya Nyi Rangda.
:s_ ··l'at ut pula Ba~nda kc tahui. bahwa dcsa saya yang tan~a hcmama Karangkclcntang. sc karang sud ah diganti namanya o kh anak -.aya. Anak saya Jaka Mcnyawak rupanya mc-ndapat peluniuk untuk mcn gganti nama dcsa Karangkclcntang menjadi lh: ).! cri ( ;chan);!tina tar.'' dcmik ian tambahnya.
~f . Sri B<:~ v.inda nwn anggapinya dcngan sua ra lirih, demiki- ; 111 . ·· ;-..;y i Rangda. sc karan).! pulanglah engkau scgc ra. Pada hari J tnn;ll llant i kut c tapka n schagai hari penjcmputan. J>au a pukul L'll;Jlll -..udall haru-, datang dan hcrkumpu l tli" ha la iru ng istana. 'lllll:~ orall).! ;tkan hcrkumpul di sana .. , Scsudah rn cnc rima pcrint.tlt r;Jj;'- \~ i Rangd<J dihimhing kc luar mcningga lkan istana.
XV. JAKA MENYAWAK MENIKAH DENGAN DEWI PATAH
I. Nyi Rangda sudah keluar dari balairung istana Majapahit. Ia beijalan dengan langkah-langkah cepat, dan lambaian tangannya terayun-ayun teratur. Bentuk gelungnya gelung cantel. bergoyang-goyang, selaras dengan pandangan matanya yang selalu melirik ke kiri dan ke kanan.
2. Dengan cepat ia telah tioa kern bali ke rumahn ya, lalu masuk ke rumah, yang sudah berubah menjadi istana. Dan ia segera berkata kepada anaknya, "Nak, harus malam ini juga kita berangkat. Marilah kita bersiap-siap untuk pergi menjemput , agar besok pagi, hari Jumat kita sudah mustaid. "
3. Jaka Menyawak pun segera mernanggil panakawannya, "Hai Saragandi, ke marilah!" Saragandi, nama lain Saraganja, sudah mendckat, lalu Jaka Mcnyawak mcnyambung perintahnya, demikian ujamya , "Persiapkanlah bala t cnteraku, untuk segera berkumpul di alun-alun.
4. Bunyikanlah tanda-tanda, karena saya hendak menjemput seorang putri dari negeri Majapahit. Kita harus berangkat malam ini juga. Bawalah seribu buah Iampu besar, akan tetapi tinggalkan Iampu-Iampu duduk serta lampu cuak."
5. Orang pun menyebar melakukan tugasnya masing-masing. Tak lama antaranya terdengarlah suara senapan yang clinyalakan. Usungan berderet-deret, sedangkan suara orang bckcija sangat ramai. Kadang-kadang mereka bersorak-sorai seh.ingga menimbulkan suara seperti angin ribut. Pengiring terdiri dari orang Iaki-laki dan orang perempuan.
6. Suasana menjadi semakin meriah dan ramai karena ada yang memukul bedug. Jalan-jalan sudah dihampari berbagai jenis kain seperti sutra , encit, lokcan, batik buatan Batang dan Trusmi. Semua orang yang beijalan sudah t.idak ada yang menginjak tanah.
Dan semua berjalan menurutkan irama musik.
7. Nyi Rangda yang berjalan paling de pan, sudah sampai ke hadapan Sri Baginda, dan Sri Baginda pun segera pula bertanya kepada Nyi Rangda, demikian tanyanya, "Nah, Bibi Rangda, bagaimana tentang permintaan saya?" ·
8. Nyi Rangda juga segera menjawab, katanya, "Semua sudah tersedia , dan tinggal memmggu perintah Sri Baginda saja." Menanggapi keterangan Nyi Rangda, raja Majapahit berkata , "Bibi Rangda! Jika semua sudah mustaid, marilah kita berangkat hari ini."
9. Sri BaginJa lalu memberi perintah kepada patih dalam, "Hai Patih, bersiaplah segera. Dan perintahkan pula kepada seluruh rakyat agar supaya mereka bersiap-siap mengiringkan permaisuri.
10. Semua menteri harus turut mengiring dengan gembira seraya beramai-ramai di sepanjang jalan. Tombak serta pedang jangan ada yang ketinggalan. Begitu pula tandu serta usungan yang lain. Dan kuda-kuda itu, para menterilah yang mengendarainya. "
11. Rombongan kerajaan sudah berangkat dari alun-alun. Semua menteri turut serta dalam iring-iringan itu dengan beraneka macam wama pakaian. Ada yang mengenakan topi, ada yang bercelana. Bermacam-macamlah, menurut selera mereka masingmasing.
12. Ada di antaranya yang membunyikan bedug, ada yang membunyikan seruling, ada pula yang membunyikan trebang. Pertunjukan reyog diiringi topeng dimeriahkan oleh suara gung serta kemung. Sampailah sudah iringan itu di alun-alun negeri Gebangtinatar, lalu mengadakan permainan ujungan. ·
13. Berkatalah raja Majapahit, demikian, "Hai, orangorang yang turut serta dalam permainan ujungan, aku membuat sebuah ketentuan. Orang-orang Majapahit kuperkenankan memukul, akan tetapi orang-orang Gebangtinatar tidak boleh membalas."
14. Sesudah berlangsung dua malam berturut-turut dalam permainan ujungan itu, remuklah orang-orang Gebangtinatar karena mereka tidak boleh membalas. Kemudian bersiaplah Saraganja. Ia keluar dan memukul siapa saja yang ia temukan. Ia tidak pilih bulu.
15. Orang-orang Majapahit semua lari ketakutan melihat Saraganja mengamuk ke sana ke mari sambil membawa pemukul yang terbuat dari rotan. Apakah yang ditemuinya orang lakilaki, apakah perempuan, semua dipukul habis-habisan. Akibatnya semua orang menyingkir dari arena.
16. Upacara perkawinan itu dimeriahkan dengan pertunjukan wayang, topeng baik siang maupun malam tiada henti-hentinya. Tersebutlah Jaka Menyawak, yang juga ingin melihat pertunjukan wayang,
I 7. bajunya yang berupa kulit menyawak telah ia lepaskan, dan ditaruhnya di jembangan. Ujudnya telah berubah menjadi manusia biasa, yaitu menjadi Raden Jaka Pekik.
18. Ketika Jaka Menyawak keluar dari dalam istananya, kira-kira saat itu sudah tengah malam. Ia ingin melihat pertunjukan wayang, dan berniat menggantikan tukang kendang. Para penonton pun melihat kehadirannya.
19. Melihat kedatangan tukang kendang yang baru itu, semua mata penonton melotot hampir tak berkedip. Terkena oleh asap pun tidak dirasakannya. Keringat mereka mengalir dari atas sampai ke betis.
20. Lama-kelamaan penonton menjadi ribut. Banyak penonton perempuan yang ditempe1eng o1eh suaminya, karena melupakan kewajibannya bertanak nasi di rumah. Mereka tidak pulangpulang ke rumah, sebab terlalu asyik menonton pertunjukan wayang. Mereka tidak ingat lagi bahwa anaknya yang ditinggalkan di rumah menangis.
2 1. Kegaduhan itu terdengar pula oleh putri-putri raja Majapahit. Keempat dengan pengantinnya , yaitu yang bemama Dewi
Patah, ikut keluar juga menonton wayang bersama ketiga saudara55 nya.
22. Semuanya jatuh hati kepada tukang kendang di pertunjukan wayang. Kemudian Jaka Menyawak melihat bahwa istrinya pulang ke istana. Melihat istrinya pulang, ia pun segera meninggalkan kendangnya untuk kern bali ke istana dan berusaha agar ia dapat lebih dahulu sampai ke dalam istana daripada istrinya.
23. Setibanya di dalam istana, Jaka Menyawak bertanya kepada istrinya, demikian ujamya, "Dinda, apakah yang Adinda lihat tadi?" istrinya tanpa ragu-ragu menjawab demikian, "Saya melihat tukang kendang. Yaitu tukang kendang di pertunjukan wayang kulit."
24. Kemudiati Jaka Menyawak bertanya lagi kepada istrinya, "Dinda, di manakah pakaianku? Tadi kutaruh di jembangan ini." Dewi Patah menjawab, "Saya tidak tahu," jawabnya singkat.
XVI. JAKA PEKIK MENJADI REBUTAN
I. Kcmudian sctc lah diam scjcnak Dcwi Patah berkata la!!i ... Saya tidak mclihat pakaian. Akan tctapi tadi memang ada ku lit huaya. yang tcrlc tak di j cmbangan itu. Lalu saya ambil dan scgc ra saya bawa kc dapur, dan selanjutnya dcngan ce pat saya babr tli dalam tumangan upi sampai habis tak bcrsisa." Mendengar kctcrangan istrinya, Jaka Mcnyawak tertcgun .
2. Sctclah bchcrapa saat lamanya tcrtcgun , bcrkatalah Raden Jakn Mcnyawak dcngan suara lirih, "Dinda, apa bol eh buat. M ungkin sudah scharusnya dcmikian. Sudah dapat say a pastikan, Ad inda pasti akan bcrsclisih dan bertcngkar dcngan saudara. Sungguh. t ampaknya pasti akan terj adi scperti itu, Adinda." ll cntikan dahu lu yang scdang bcrcakap-cakap di dalam istana, terscbutlah kini ketiga putri yang jatuh hati kcpada tukang kendang di pc rtunjukan wayang, mcreka melihat si Tukang Kendang masuk kc dalam istana. L-:.Ju mcrcka segera menyusul untuk mencarinya.
3. Tanpa scpatal1 kata pendahuluan , Dcwi lndrawati dcngan scrta-mcrta mcnyandak tangan Dewi Patah scraya ujarnya , " Hai. pcrempuan yang tak tahu malu! Engkau mcnyenangi suan1i o rang lain! Hal, Patah! Bc nar-benar sangat mcmalukan cn gkau ini. Bcnar-bcnar orang yang tak tahu malu, tclah mereb ut suami o rang. Pantasnya engkau jadi perempuan jalanan yang suka berbuat scrong. Sungguh pantas dengan rupamu itu , scnang membuat kcributan dalam gclanggang pertunjukan. "
4 . Kcmudian giliran Dewi Kusumawati berbicara, demlkian umpatnya. " Patah! Orang seperti engkau inl benar-benar najis. Sudah mempunyai suami anak buaya, lalu merebut suami orang tanpa rasa malu sedikit pun. Seperti orang dusun saja engkau ini. Sudah punya suaml buaya, masih mcrcbut suami orang lain. Apa cngkau tidak malu, mercbut suamiku, he. Bukankah suamimu huaya?"
5. Dengan sabar Dewi Patah menjawab umpatan kakak57 kakaknya. "Sebenarnya salah Kakang scndiri. Dulu tidak mau, sekar ang lalu hendak merebut suamiku. Kakanglah yang tidak tahu malu. Dulu katanya hendak bcrsuamikan tonggak. Mcngapa sekarang tiba-tiba hcndak rnerebut suamiku. Hai, malu! Kakanglah rupanya yang tclah menjadi perempuan nakal. "
6. Hcntikanlah dahulu yang scdang bertengkar di dalam istana , dan tcrscbutlah kiru Dewi Ra tna Ujum bersama Raden Selamaya, yang tan pa disangka-sangka tiba-tiba datang langsung menubruk kakaknya, yakru Raden Jaka Menyawak. Raden J aka Menyawak scgera mcnyapanya, "Wahai Auikku, saudaraku. Untunglah dapat bc rtcmu kcmbali. Hai Ratna Uj um. Siapakah yang berdiri di belakangm u itu?" dcmikian tanya kakaknya.
7. Ratna Ujum segera menjawab, demikian ujarnya, " Kakanda. dia ada lah suamiku. Kami bertcmu di tengah perjalanan. Dia berasa1 dari pertapaan di Argawilis. Dia bertemu dengan aku di tengah perjalanan. " Jaka Menyawak lalu berkata lagi. "Nah, Adikku, tinggallah engkau sekarang di sini. Dan kctahuilah, bahwa diriku sekarang iru sedang jadi rebutan.''
8. Diceritakan kembali kiru, Dewi Indrawati beserta adiknya. Dewi Kencanawati dan Kusumawati, pada waklU itu sedang ramai bercakar-cakaran serta saling cubit, saling cowel sating tarik. Yang satu merangsang yang lain. Dewi Patah melawan ketiga saudaranya. Ia menarik bibir Dewi lndrawa ti seraya berkata, " Kakang aniaya!''
9. Akhimya lndrawati berkata lirih kepada Dewi Kencanawati, demikian ujamya, "Marilah kita menghadap ayah. Bagaimana hukumnya tentang perbuatan si Patah merebut suarni orang lain, yang discbabkan karena perasaan iri dan ingin memiliki suarni yang tampan. karena dirinya hanya memiliki suami yang berujud biawak. dan sekarang secara nekat mengaku suami terhadap kekasihku. itu scrnua kita serahkan saja kcpada ayah.
I 0 . Saya benar-benar tidak rei a dcngan kejadian iru, dan tidak puas sebelum diadili ayah. Biarlah nanti si Patah dihukum
dan biar dimasukkan ke daJarn penjara besi. Si Patah iru benar58 benar perempuan nakal, karena telah merebut suami orang. Salahnya sendiri, mengapa dulu mau bersuami biawak, yang menyerupai man usia pun tjdak. Dia telah bersuami dengan anak buaya!"
I I. Indrawati kemudian pergi bersama Dewi Kencanawati dan Kusumawati. Maksud lndrawati ialah hcndak menghadap ayahnya. Kctiga putri itu telah sampai di hadapan ayahnya. Sri Baginda segera bertanya kepada putri-putrinya, demikian ujarnya, "Hai, Anak-anakku. Ada keperluan apakah kalian menghadap?"
12. lndrawatilah yang menjawab pertanyaan ayahnya . Demikian katanya, "Daulat Ayahanda. Saya mohon beribu-ribu ampun dahulu, dan saya hendak menyatakan apa yang telah tetjadi dengan Adinda Dewi Patah . Dapat saja ia be rbuat, merebut · suami saya. Dia ingin mempunyai suami tampan. Karena suaminya berujud biawak, sesungguhnyalah ia telah mercbut suami saya. Bukankah dia telah bersuamikan biawak? "
13. Mcndengar pengaduan seperti itu, Sri Baginda segera berkata kepada seorang emban, demikian, " Hai, Emban! Pergilah segera, dan kumpulkan scmua putra-putrak u, tcrmasuk Jaka Menyawak. Cepatlah engkau pergi. Sampaikan kcpadanya , bahwa akulah yang memerintahkan engkau." Nyi Em ban sudah sampai di hadapan )aka Men yawak lalu menyembah.
14. Sang J aka Menyawak segera bertanya kepada em ban , "Ada kepcrluan apakah gerangan engkau datang kc mari?" emban menjawab dcngan hormat, "Pad uka dipanggil olch ayahanda , dan dim in ta scgc ra menghadap Baginda sekarang juga bersama istri Paduka Dcwi Patah."
I S. Sang Menyawak dengan diiringkan oleh emban sudah sampai di hadapan Sri Baginda. Kemudian Sri Baginda berkata dengan suara lemah lembut, ditujukan kepada semua putranya. Dcmikian ujarnya, "Anak-anakku sekalian, ke marilah semua, berk umpul di sini. Aku hendak mengadakan pemeriksaan atas kalian sem ua. Maksudku ialah agar di antara kalian tidak ada rasa .. '' 1n.
16.- Setelah diam sejenak, raja Majapahit berkata Jagi, dan ditujukan kepada Jaka Menyawak, demikian ujarnya, "Anakku Jaka Menyawak. Dengan keadaan seperti ini, saya sendiri merasa tidak enak. Oleh karena itu kuminta kepadamu, agar dengan ikhlas engkau menyerahkan jiwamu. Tegasnya, engkau akan dibunuh, dan kuminta , engkau benar-benar rela. Engkau akan kubunuh, dan akan kujadikan sayembara. "
17. Jaka Pekik menjawab permintaan Sri Baginda dengan kata-kata demikian, "Apa pun yang dikehendaki Sri Baginda, siang maupun malam, asalkan itu sudah menjadi keputusan Paduka Ayahanda, saya siap menerimanya. Kapan saja akan dilaksanakan, saya selalu siap." Sri Baginda berkata singkat, "Kemarilah!" kemudian leher Jaka Pekik dipenggal, dan matilah ia seketika itu juga.
18. Tubuh Jaka Menyawak terge1etak di lantai. Keempat putri Majapahit menubruk tubuh Jaka Pekik seraya menangis. Sri Baginda berkata Jagi, "Sudahlah, Anak-anak! Jangan kalian menangis. Ini memang sengaja aku jadikan sayembara bagi kalian semua. Barang siapa di antara kalian yang mampu menghidupkannya kembali, itulah yang pasti dan berhak hidup bersamanya, dan sungguh-sungguh nyata sebagai jodohnya."
19. Indrawatilah yang lebih dulu menjawab. I a menyatakan tidak sanggup. Kemudian disusul oleh Kencanawati, yang menjawab dengan kata-kata, "Ya, Ayah, saya merasa bersalah." Kusumawati pun menjawab, "Saya pun tidak sanggup." Dewi Ratna Ujum mendesak kakak iparnya, ujamya, "Kakak harus sanggup. Pakailah azimat saya ini. Nah terirnalah, dan usapkan tiga kali dengan kemben Kakak."
20. Raja Majapahit lalu bertanya kepada Dewi Patah, demikian tanyanya, "Bagaimana dengan engkau?" Dewi Patah menjawab dengan suara lembut, "Berkat doa restu Ayai-., mudah-mudahan say a mampu melakukannya." Dewi Patah segera mengusap tiga kali dengan kembennya. Seketika itu juga Jaka Pekik sudah hidup kembali seperti semula, lalu bangkit dari lantai.
21. Sesudah Jaka Pekik hidup kembali berkatalah raja Majapahit, demikian ujarnya, "Mau tidak mau, yang lain harus mengakui, bahwa dialah yang beruntung. Sudah jelas bahwa Patahlah jodohnya. Dan engkau menjadi raja di negeri ini. Sekali lagi, engkau kuresmikan menjadi raja di negeri Gebangtinatar ini. Cukup sekianlah pesanku, dan sekarang aku hendak kembali ke Majapahit untuk menunggui negara itu."
22. Sri Baginda segera kemhali ke Majapahit. Para menteri dan seluruh pengiringnya, baik laki-laki maupun perempuan semua telah berkumpul. Sri Baginda sudah merasa senang karena semua telah berkumpul. Lebih-lebih karena di kota maupun di desa-desa keadaannya sud&h baik. Rakyat tidak kekurangan sandang pangan, dan tanam-tanaman semuanya.tumbuh dengan subur.
23 . Sementara raja Majapahit tidak diceritakan. Yang akan diceritakan kembali ialah ketiga putrinya, yang masih merasa penasaran. Dewi Indrawati beserta adiknya, Dewi Kusumawati atau Asmayawati dan seorang lagi Dewi Kencanawati sedang berunding. Berkata lndrawati, "Adik-adikku, marilah kita pergi mencari seseorang yang mampu membunuh Jaka Menyawak.
24. Marilah kita mencari seorang sraya, yang dapat memenggal leher Jaka Menyawak. Jika sudah dapat menemukannya, entah tua dia ataukah masih muda, dialah yang akan menjadi jodohku. Dan saya akan mengabdi padanya sampai akhir hayatku. Jika orang itu seorang kakek-kakek pun, asalkan sanggup membunuh, aku akan mengabdi pad any a."
25. Dewi lndrawati, Dewi Kencanawati dan Dewi Asmayawati sudah pergi meninggalkan negeri. Berjalanlah ketiganya, lambaian lengannya seperti teropong terpental. Mereka mengenakan kemben sutra, berkain batik dengan corak latar merah. Dalam perjalanan seringkali tampak tertegun-tegun, sedang lirikan matanya bagaikan pelita tertiup angin sepoi.
26. Perjalanan ketiga orang putri itu sudah menempuh jarak yang jauh. Langkahnya sudah terseok-seok karena lelahnya. Namun mereka berjalan terns di jalan besar, beriring-iring mereka bertiga. Dewi Indrawati berada di paling depan. Yang berada di t engah Dewi Kencanawati. Di paling belakang Dewi Asmayawati atau Kusumawati. Begitulah urutannya.
27. Diceritakan bahwa perjalanan ketiga orang putri Majapahit itu secara kebetulan menuju ke Kerangdan, desa tempat tinggal Nyi Mangu. Nyi Mangu adalah seorang janda yang anaknya hilang dibawa kabur oleh burung bangau ketika sedang bermainmain di sawah. Akan tetapi anak Nyi Mangu itu sekarang sudah pulang. Demikianlah berita yang didengar dari penduduk, yang menceritakan bahwa anak Nyi Mangu sudah pulang kembali.
XVII. DEWI INDRAWATI MINTA BANTUAN
1. HentikanJah dahulu cerita ketiga orang putri Majapahit yang masih berjalan. Jadi cerita tentang Dewi lndrawati dihentikan dahulu. Ada yang akan diceritakan lagi yaitu di Kerangdan. Pada waktu itu Jaka Hermaya sedang asyik bercakap-cakap dengan Nyi Mangu, bertiga denean saudaranya, yang bemama Jaka Tampingan.
2. Apa yang diceritakan ialah masalah yang sudah lampau, dikisahkan lagi kepada ibunya yang bemama Nyi Mangu. Nyi Mangulah yang membuka pembicaraan, ujamya, " Anakku, a.ku ini sebagai biungmu, benar-benar merasa sedih dan Kesepian ketika engkau tinggalkan. sampai lupa makan dan tak pemah dapat tidur. Kurasa-rasakan, biungmu ini seperti sudah menjadi gila rasanya."
3. Jaka Hermaya menjawab demikian, "Biung, saya ini disambar oleh burung bangau. Kemudian saya dibawanya terbang membubung ke angkasa. Perjalanan burung bangau itu akhimya sampai dan masuk ke sebuah gua.
4. Saya diaku olehnya sebagai anak. Dan burung bangau itu dapat bercakap-cakap seperti manusia. Akan tetapi karena saya tidak kerasan tinggal di sana, siang malam saya selalu menangis. Terbayang-bayang saja di mata saya wajah Biung, yang saya tinggalkan begitu saja ketika saya pergi bennain ke sawah. Sesudah kurang lebih dua tahun lamanya saya tinggal di gua burung bangau itu, saya segera rninta diri.
5. Kemudian say a diberi pusaka berujud sebilah keris bersarung kayu bersalut emas, serta sebuah gung dan sebilah tombak. Adapun faedah dari gung itu ialah, jika pada suatu saat saya berperang, gung ini harus dipalu. Maka akan segera berdatanganlah bala tent era."
6. Hentikan dahulu kisah Jaka Hermaya, dan tersebutlah kedatangan saudaranya, yaitu saudara laki-laki yang berasal dari negeri Bani. Karena sudah lama tidak bertemu, ia datang melawat saudaranya. Saudara J aka Herrnaya yang berasal dari negeri Bani itu bernama J aka Tampingan. Dia adalah saudara J aka Herrnaya dari jalur Nyi Mangu.
7. Ketika ketiganya sedang asyik bercakap-cakap, tibatiba datanglah ketiga orang putri, putra raja Majapahit. KPtiga putri itu mendekati Nyi Mangu. Nyi Mangu pun segera benanya kepada Dewi Indrawati, "Hai, Nak, selamat datang. Berasal dari manakah kalian ini?"
8. Sekali lagi Nyi Mangu bertanya dengan ramah, "Aku bertanya kepada kalian, dari manakah kalian ini, dan siapa namamu? Ada keperluan apa kalian datang ke marl?" Dewi lndrawati menjawab pertanyaan Nyi Mangu itu, demikian, "Saya ini diutus untuk mencari sraya . Dan saya akan minta pertolongan putra anda, yang kiranya akan sanggup membunuh Jaka Menyawak.
9. Barang siapa sanggup membunuh Jaka Menyawak, yang menjadi raja di negeri Gebangtinatar, maka kelak jika sudah terlaksana Jaka Menyawak dapat dikalahkan, saya bersedia menjadi abdinya. Saya pun bersedia menjadi abdi atau pelayan Anda, Nyai "
10. Jaka Hermaya menyela, dan berbicara kepada Dewi Indrawati, ujarnya, "Hai, Adik! Benarkah Adik hendak minta pertolongan kepada saya?" tanpa menunggu jawaban Dewi lndrawati, Jaka Herrnaya meneruskan kata-katanya yang ditujukan kepada saudaranya, "Hai, Adikku Jaka Tampingan! Marilah, hari ini juga kita bersiap-siap. Kumpulkanlah rakyat Kerangdan.
11. dan bala tenteramu yang berasal dari negeri Bani. Semuanya harus segera bersiaga, lengkap dengan peralatan perang seperti tombak, senapan, semua tak boleh ada yang ketinggalan. Demikian pula bala tenteranya. Jika sudah siap dan lengkap, kita akan berangkat besok pagi, dengan tujuan menyerang negeri Gebangtinatar."
12. Bala tentera dari Kerangdan dan Bani semuanya sudah berangkat mengiringkan Jaka Herrnaya dan Jaka Tampingan.
Kedua pemuda itu diiringkan oleh para pengawal, yang berbaris berbondong-bondong. Perjalanan tidak perlu diceritakan. Ringkasnya, pasukan Kerangdan dan Bani sudah mendekati pusat negeri, yakni negeri Gebangtinatar.
13. Hentikanlah dahulu perjalanan Jaka Hen11aya dan pasukannya, tersebutlah kemudian di negeri Gebangtinatar. Ketika itu Jaka Pekik sedang bercakap-cakap dengan saudaranya, yaitu Raden Selamaya. Tiba-tiba pembicaraannya terganggu karena datangnya seseorang yang hendak menyampaikan sepucuk surat.
XVIII. N£GERI GEBANGTINATAR DISERANG MUSUH
1. Surat yang dibawanya sudah diterima oleh J aka Menyawak, lalu dibuka dan demikianlah bunyinya, "Disampai.kan kepada Sri Baginda yang bertahta di negeri Gebangtinatar. Kiranya jangan terkejut atas ajakan ini. Marilah kita berperang mengadu kekuatan.
2. Sekiranya Sri Baginda tidak mengetahui akan diri saya, saya berasal dari negeri Bani dan dari Kerangdan. Saya diminta sebagai sraya oleh putri Majapahit, diminta untuk memenggal lehermu."
3. " Hai, Panewu, kembalilah engkau segera, dan sampaikanlah kepada rajamu, tentang tantangannya mengajak berperang, saya tidak akan mundur: Akan saya temui dan saya terima tantangannya. Say a akan berangkat hari ini juga.''
4 . Kedua belah pihak sudah berpapasan, dan mulailah prajurit dari kedua belah pihak sating pedang, dan sebagian sating tembak dengan senapan, ada pula yang menggunakan tombak. Scrangmenyerang, dorong-mendorong, dan ada scbagian yang mengadu tinju.
5. Pasukan Jaka Hermaya maju mencrjang. akan tctapi dibendung oleh pasukan Gcbangtinatar, dan banyak di antaranya yang kena tempiling. Kemudian mcreka sating tcndang dorongmendorong dcngan bahunya, lalu sating puk ul. Ada pula yang dapat menangkap tubuh lawannya, lalu sating banting.
6. Pasukan Gebangtinatar bcrsorak-sorai mcmhahana. gcmuruh suaranya bagaikan angin ribut dari arah barat. Peperangan itu sudah campuh bercampur baur scperti burung puyuh yang sedang hcrtarung di sebuah padang. Ada di an tara prajurit yang terhajat bcsar.
7. Pepcrangan di· ncgeri Gehangtinatar itu makin lama rn akin ramai. Kcdua bclah pihak masih tctap sama kuat dan ma66 kin ramai dan dahsyat mereka berperang. Ada yang tidak menggunakan senjata. Mereka sating tinju, sating pentung, sating tampar, dan sebagian lagi menikam dengan kerisnya, atau menyerang dengan tombaknya.
8. Tidak diceritakan terus pasukan yang sedang bertempur. Tersebutlah kini Raden J aka Menyawak yang sedang berperang tanding dengan J aka Hermaya. Keduanya sudah sating banting, sating tangkap, bahkan sudah menghunus kerisnya masing-masing.
9. Kemudian sating pegang mengadu kesaktian. Benarbenar ramai perang l:andingnya. Keduanya sama-sama kuat, sehingga antara Jaka Menyawak dan Jaka Hermaya belum ada yang kalah, keduanya benar-benar seimbang.
l 0. Kemudian majulah Raden Selamaya sambil menghunus kerisnya. Sambil maju ke medan perang, ia berteriak menantang, "Hai, engkau satria dari negeri Bani! Jangan engkau lari dari medan perang. Lawanlah aku yang berasal dari pertapaan Argawilis ini!"
11. Jaka Tampingan lalu bersiap-siap dan segera ia pun maju ke medan perang menandingi Raden· Selamaya. Keduanya sudah sating pegang sambil menghunus keris. Perang tanding antara Selamaya dan Jaka Tampingan pun belum ada yang kalah.
12. Raden Selamaya dan Jaka Tampingan sating tikam dan sating tangkis, dan belum ada pihak yang terdesak. Perang tandingnya semakin ramai, lebih-lebih karena sorak-sorai para prajurit yang menyaksikannya.
13. Kemudian Raden Selamaya dan Jaka Tampingan sating desak dan sating sodok, namun belum juga ada yang kalah. Lalu menggunakan pemukul, dan mulailah keduanya sating pukul dan sating gebuk. Demikianlah perang tandingnya.
XIX. PENUTUP
I. Hentikanlah dahulu cerita tentang peperangan di negeri Gebangtinatar. Sementara diceritakan dahulu keadaan di negeri Majapahit. Sri Baginda raja Majapahit sedang bercakap-cakap dengan permaisurinya. Berkata Sri Baginda demikian, "Adinda, bersiap-siaplah. Nanti Adinda menggunakan tandu, dan marilah kita pergi melawat ke Gebangtinatar meninjau anak-anak kita. Saya sendiri akan mengendarai kuda.
2. Rasanya sudah lama benar saya meninggalkan mereka. Karenanya saya sudah ingin sekali bertemu dengan anakmu si Patah serta menantumu Jaka Pekik. Nah, Adinda. Mari kita pergi ke sana dengan membawa pasukan pengiring untuk menjaga keselamatan di perjalanan. Dan persiapkan pula makanan untuk oleh-oleh anak kita."
3. Rombongan Sri Baginda sudah berangkat. Rakyat melepaskannya di sepanjang jalan dengan bersorak-sorai. Perjalanan rombongan itu sudah jauh meninggalkan Majapahit, namun keadaannya di perjalanan tidak diceritakan. Ketika rombongan itu sudah sampai ke perbatasan negeri Gebangtinatar, terdengarlah sorak-sorai gemuruh bersahut-sahutan dengan suara senapan menggelegar, diseling lagi dengan sorak membahana seperti sesuatu rombongan yang sedang mengiringkan pembesar. Raja Majapahit terkejut karenanya. Ia bergumam seorang diri, ujarnya, "Suara apakah itu?"
4. Sri Baginda segera memanggil patihnya, lalu perintahnya, "Hai Patih, terangkan kepadaku, mengapa begitu gempar, dan banyak orang berlarian. Jika ada musuh datang, dari manakah musuh itu? Tanyakanlah sejelas-jelasnya kepada menantuku Jaka Menyawak, yang tampan dan penyantun, yang bertahta di negeri Gebangtinatar ini."
5. Ki Patih segera pergi. Ia berjalan cepat-cepat dan sampailah sudah Ki Patih di hadapan Dewi Patah, lalu ia pun menyem68 bah. Dewi Patah segera bertanya, "Ki Patih, selamat datang di Gebangtinatar. Ada keperluan apakah gerangan?"
6. Sekali lagi Ki Patih menyembah lalu jawabnya. "Kedatangan saya di hadapan Sang Dewi ialah, karena diutus Ayahanda Baginda, untuk menanyakan yang sedang berperang itu. Mengapa Gebangtinatar didatangi musuh yang tampaknya ada bupati dan para punggawanya. Dari manakah musuh itu datang?"
7. Demildanlah Ki Patih yang diutus oleh Sri Baginda, tengah bercakap-cakap dengan Dewi Patah. Dalam pada itu Sri Baginda yang menunggunya sudah tidak sabar lagi. Beserta permaisurinya langsung masuk ke dalam istana. Setelah turun dari kuda dan tandunya , Sri Baginda dan permaisurinya segera mencari putranya.
8 . Setelah masuk ke dalam istana dan bcrtcmu dengan putranya, Sri Baginda segcra be rtanya. "Mengapa negeri iru menjadi gempar? Negaramu didatangi musuh, mercka itu pasukan dari mana. dan apa sebenamya yang diperebutkan? Siapakah nama pemimpinnya , sehingga terjadi pertempuran dcmikian dan penuh sesak man usia di alun-alun. Ayah minta keterangan."
9. Dewi Patah segera menjawab pertanyaan-pe rtanyaan ayahnya dengan jawaban yang sebenamya. tlemikian ujamya. ''Ayah. mengapa negeri Gcbangtinatar discrang musuh . itu semua scsungguhnya Kakanda Dcwi bcrtigalah yang mcnjadi penyehabnya. Kakanda Dewi lndrawati. Kcncanawati dan Ku ~unawati mempcrolch sraya. yang hcrasal dari Kerangdan :mak Nyi Mangu. bcmama Jaka Hermaya.
I 0. Sclain Jaka Hcnnaya. ada lagi yang lain yang diminta mcmbantu. ialah Jaka Tampingan. Maksutlny:l tak lain ialah. disuruh mcmhunuh suami saya. Itulah sehabny:1 llll'Tl'ka datang mcnycrang. Sckali lagi saya katakan. maksudnya ia lah untuk m~mbunuh suami saya. Itulah jawahan saya atas pl'rt:mya:m Ayah. Akan tctapi ·tujuan yang sdwnamya ialah kan:na 1\.akan<la De'' i mcnginginkan suami saya. ltul alt sebabnya llll'rl.'ka llll'IH:ari hala hant uan. ··
I I . Setclah nH.' mlengar l·a:krangan dari lkwi l'atah. Sri
Baginda berkata Jembut kepada Ki Patih, demikian ujarnya, "Patih, jika demikian persoalannya, panggillah mereka semua, agar tidak berkepanjangan mereka bennusuhan dalam kehidupan mereka itu. Nanti semua pasukan diperintahkan mengarak dalam upacara perkawinan anak-anak saya, yakni lndrawati, Kencanawati dan Kusumawati alias Asmayawati. Mereka harus segerc: dikawinkan agar tidak Jagi mempunyai perasaan iri hati.
12. Si Hennaya berpasangan dengan Kencanawati. Itu berarti dia sudah mendapatkan jodoh yang utama, yang berasal dari Kerangdan. lndrawati saya jodohkan dengan raja dari negeri Bani yang bemama Jaka Tampingan. Dia pun seorang satria yang unggul. Adapun Asmayawati aku jodohkan dengan putra Patih Majapalit."
13. Setelah upacara perkawinan selesai, raja Majapahit sekali lagi berpesan kepada putra-putranya, demikian, "Nah, sekarang hidup1ah kalian dalam suasana rukun dengan saudara-saudaramu semua. Jangan Jagi berbuat kerusuhan. Lebih baik kalian segera bekerja dan berkarya, yang juga merupakan suatu ibadah untuk bekal di hari akhir kelak. Mudah-mudahan kalian akan mendapatkan safaat di hari akhir kelak. Akan tetapi untuk mendapatkan safaat, kalian harus mau mengamalkan apa yang telah diperintahkan oleh Rasulullah.
TAMAT
RADEN JAKA PEKIK
I. JAKA PEKIK DADOS JAKA MENYAWAK
DHANDHANGGULA
1. Wonten kandha wau kang ginurit, ing negara Madhengdha punika, negara kang luwih gedhe, dalane luwih agung, jembar wijar Jojiwaneki, ngadhepaken segara, ngungkuraken gunung, peparab Raja Semaya, apuputra kagungan putra kakali, jaler kali wanodya.
2. Ingkang jaler wastane puniki, Jaka Pekik namane punika, kang estri iku wastane, sang Dewi Rara Ujum, mapan wonten ing dalem puri, kang raka wonten ngarsa, ngarsane sang prabu, sang nata enggal ngandika , maring raden kacung sira Jaka Pekik, sira age kramaa.
3. Pilihana putrane sang aji, kang panuju maring atinira, endi kang denpili bae, null sira ge matur, yen ana kang pareng ing ati, nuli sira sun pangga, dadia sang prabu, isun dadi paremanan, age mara miliha sira kang endi, sira age waktraa.
4. Jaka Pekik alon anyauri, rama kaula pan dereng karsa, ajeng krama ing samangke, kaula sewu nuhun, ingkang rama ngandika bengis, heh sira aja wangkal, tuten tuturisun, J aka Pekik aturira, nuhun rama kaula tan arsa krami, kang rama sru anyentak.
5. Raja Smaya duka mring Sang Pekik, yata sira kaya dudu janma, kaya engetaning sato, rama ngandika luput, tedhas dhateng putranireki, perwantu wijiling tapa, Ian rembesing madu, terah turuning kesuma, J aka Pekik sakala wis salin jisim, rupa kaya menyawak.
6. Wis lungaa sing negara iki, age sira pan wis salin rupa, rupanira kaya thengel, sang nata enggal mlebu, maring karatone sang aji, sing sowan sami bubar, sedaya malebu, lanang wadon sami bubar, sing asowan punggawa sedaya mantri, tan kocap Sri Semaya.
7. Wus kasigeg kang won ten ing puri, kang kocapa kang rupa menyawak, Jaka Pekik ing dhingine, ilang rupane wau, salin rupa menyawak iki, lir sato rupanira, rupa ting barengut, wis lunga saking negara, pan angungsi ing kadang ramanireki, aran K.i Mangkupraja.
8. Ki Dipati Mangkupraja angling, anakisun wis age menenga, aja luiiga saking kene , bareng kelawan isun, kasarandu wau kang prapti, para mantri tumingal, sedaya pan rawu, ningali Jaka Menyawak, ing rupane brengut-brengut bari luri.k, rupa kaya menyawak.
9. Samya bubar wau sing negari, pra punggawa ningali menyawak, gila gething sabature, kyat. patih asru muwus, mating sira Sang J aka Pekik, sira age lungaa, aja suwe kacung, Menyawak anulya kesa, sing negara lungane sumbari nangis, ing marga sru karuna.
II. DEWI RARA UJUM NUSUL JAKA PEKIK
ASMARADANA
1. Wau sira Jaka Peki, sampun medal sing negara, sampun lepas ing lampahe, arsa njujug ingkang eyang, Andongmanis patapan, pandhi ta juj ulukipun, Ki Mustakim wastanira.
2. Sigegen ingkang lumaris, kocapa aneng petapan, Andongmanis petapane, Ki Ajar Mustakim ika, siweg muruk santrinya, sedaya pan samya kumpul, lanang wadon lawan boca.
3. Kasaru wau kang prapti, Sang Raden Jaka Menyawak, sampun prapta ing ngarsane, Ki Ajar Mustakim ika, teka ngunjungi sal am, Ki Mustakim enggal muwus, bagea Jaka Menyawak.
4. Apa gawenira kaki, teka lawas tan katingal, saiki teka marene, mangsuli Jaka Menyawak, kula kepengin wulang, Ian kula ayun ngguguru, elmu batin kalairan.
5. lnggih kula sarcng adhi. ra yi Rara Ujum ika. nuhun barkah cyang mangko. rch tinundung sing ncgara, nuhun barka hc eyang, kaula nuhun pitulung, punapa karsa nc cyang.
6. Ki Mustakim angling aris, yata kacung tampanana , clmuningsun sakabehc, Mcnyawak p::m sampun tampa , Mcnyawak gya pamitan, kaula cyang anuhun, aje ng kcsa nga1elana.
7. Kapircng dening kang rayi, Dcwi R ara Ujum ika, nulta medal sing keraton, arsa m edhek dhateng eyang, Ajar Mu stakim ika , bayi kenang apa metu, iku apa gawenira.
8. Matur wau Retna Dewi kaula ayun pamitan, badhe nu sul ing samangke. ing raka Jaka Menyawak, menanten dereng teba, Ki Mu stakim engga1 muwus, iki bayi tampanana.
9. I sun katitipan dhingin, d dening ewa maha mulya, jimat roro pan kathahe , siji kcmbang cpaka mulya, kasyate iku mbenjing, yen manggih wong mati iku, usapena nulya gesang.
l 0. Ingkang siji iku Nyai, yen nemu satru ing marga, usapena iku mangko, satrune anulya pejah, tan ana manggapulya, arane cempaka wuyung, iki Nyai tampanana.
11. Eyang kula nyuwun pamit, wis sira age lungaa, Rara Ujum kesa mangko, sampun medal sing petapan, badhe nglari kang raka , cinarita Rara Ujum, lungane mbari karuna.
12. Sampun lepas lampahneki, Rara Ujum lampahira, ngilari ing sadhereke, kang raka Jaka Menyawak, antinen kula kakang, maring ngendi isun nutur, kapan bae pinanggiha.
III. NYI RANGDHA KASIY AN
SIN OM
I . Sigegen ingkang kocapa, kocapa ingkang winami, Ratna Ujum tan kocapa, kocapa ingkang rumiyin, sang Menyawak winami, sarnpun lepas larnpahipun, samarga-marga kruna, lampahnya urut pasisir, marang ngendi nggoningsun arep ngunsia.
2. Sampun lepas lampahira, Jaka Menyawak lurnaris, samarga ngusapi waspa, medale saking negari, sak.ing larane ati, katiwone awak.isun, siyang dalu lampahnya, anuruti ing pasisir, mandheg mangu lampahe Jaka Menyawak.
3. Sumbari ngusapi waspa, saking larane kang ati, lungane sak.ing negara, larane luwih kepati, samarga-marga nangis, kelingan ing adhinipun, dhuh Gusti duluringwang, den anti sira ing ngriki, pan si kakang lunganc saparan-paran.
4. Rercsan dhewek kewala, umhari nu~up in~ c ri . kalunta-lunta lampahn ya. an~auh anL·ng pasisir. :-arta lll~L t prihatin. kapan hac awakisun . kall.'kanan rcncana . untapcna awakmami . ~;Jto KL'W;Jn ihlis l:lllat age tcka .
5. Angoyor ancng ping.g.ir:lll.
lunta lampahc sircki . sigl·gc n ing lampahir;J. kocapa ingkang winami . ing Karangdhan puniki. Karangkelcntang puniku. wastanc dhukuh ika. Nyi RangJha kalangkung miskin. iya iku wasta Nyi RangJha Kasiyan.
6. Kocapa Rangdha Kasiyan. kaliwat nggonira miskin. 'Jra nana kang den teclha . utang nyelang ora oiL gawcne Rangdha miskin. nggawa seser ngalor ngidul , gupuh Nyai memetan. ccpon seser ora oli. lunga nener aneng pinggiring segara.
7. Kocapa ing tiyang katha, arsa ngirup rawa iki. Nyi Rangdha sampun uninga, ing wong katha lampahne ki, gya mentas sing pesisir, Nyi Rangdha gupu melayu. gancangan lampahira. nyangking seser bodhol iki, pan Nyi Rangdha enggal mentas gegancangan.
8. Surake wong ngirup rawa, sak.ing sukane kang ati, iwake pating gadhubrag, ana kang oli sakempis, ana oli sacething, ana kang oli sakembu, ana oli sabodhag, padha mikul padha ngindhit, sampun bubar wong ake padha ngungumba.
9. Nyi Rangdha kantun priyangga, dening ora oli-<>li, saking sesere kaliwat, kaniaya awakmami, ngiseni liwat miskin, katuwone awakisun, wong ra duwe drajat, kathik ora oli-<>li, katingalan dening si Jaka Menyawak.
10. Nuli marani Nyi Rangdha , manjing mating seserneki, Nyi Rangdha gasik angangkat, den tingali lurik-lurik, pan inguncalken aglis, tinilar sira lumayu, amentas nang dharatan, Nyi Rangdha agudhag-gidhig, ha hi bedhul pan iku cecoteng apa.
1 1 . Nyi Rangdha melayu enggal, mbari sira cangcang-cingcing, amentas aneng dharatan, mbari sira gudhag-gidhig, polahe cungcang-cingcing, mbari anepaki pupu, hi tobat batur ika, mbari nangis kontrang-kantring, kongsi katon ubrag-abrige Nyi Rangdha.
I 2. Kaparirnen seseringwang,
mapan arep njuput wedi, dendeleng saking dharatan, ora oba ora osik, Nyai awas ningali, primen kae seseringsun, nuli nggernpor ing lerna, &egetun rasaneng ati, oli isun tukune siji sauwang.
13. Oli tuku sumagaran, isun gadhang ora bukti, prirnen bae awaldngwang, ing kenane seser mami, Nyi Rangdha mbari nangis, anang lema lulur suku, Menyawak datan angucap, sarya kerasa ing ati, ahi biyang em bok age merenea.
14. Nyi Rangdha alon angucap, apa setan apa ejin, dening iku bisa ngucap, apa siluman ta iki, dening iku nang kali, angclem sajroning banyu, Nyai Rangdha kewuhan, ndharedheg sariraneki, pan Nyi Rangdha nyauri mbari mcrangkang.
IS. M ulanca isun lunga,
sing negara isun iki, tinundhung dening jeng ram a, muiane isun ngadohi, saking larane ati, embok isun nunut ngaub, Nyai sumaur enggal, payu kacung padha muli, pan Nyi Rangdha sumaur mareki sira.
16. Hahi kacung sok sudia, si embok kacung wong miskin. ora pangan ora sandhang, Jaka Menyawak nauri, sun ora malar bukti, sok den eman awakisun, Nyi Rangdha aris mojar, ayu kacung padha muli, age mara sun gendhong ta sira nyawa.
I 7. Den wadhahi cepon enggal. Nyi Rangdha anulya muli, limbeyane rada kebat, prapta ing wismanireki, jembangan wadhahneki, Jaka Menyawak amuwus, delehana plangkringan, uwis kacung padha manjing, Ia yen adus sira kacung ing belungbang.
18. Wewisuh nuli ing wesma, jobonge wis bodhal-badhil, Nyi Rangdha alon angucap, den idhep kacung alinggi, isun arep mesapir, sumbari Iunga ning warung, nulya mintar ta sira, Menyawak kantun pribadi, amelangkring ing jembangan pepungkuran.
IV. RADEN SELAMAYA SAKJNG ARGAWILIS
PANGKUR:
1. Nyai Rangdha nulya kesa, ing wawarung nging nora duwe dhuwit, wong pasar samya angrubung, takon warta Nyi Rangdha, Iamon duwe anak iku oli nemu, rupane iku menyawak, bisa ngucap kaya jalmi.
2. Sadaya sami awelas, aningali maring Nyi Rangdha miskin, ana ingkang awe jabur, ana kang awe kupat, ana ingkang awe lepet awe jambu, ana ingkang awe gedhang, sawarnane kang den bukti.
3. Sapraptane wesmanira, pan Nyi Rangdha marek mring putraneki, maring anakira iku, kacung sira mangana, pan si biyang oli papanganan kacung, gedhang kupat jalabiya, lepet t engteng kering-kering.
4. Jaka Menyawak angucap, sampun tamtos kaula mboten nedhi, siweg sengaja katengsun, Nyi Rangdha langkung eram, anakisun mbokan mati sira kacung, sigegen Jaka Menyawak, wonten carita winarni.
5. Wonten si mali kocapa, kawuwusen putra saking Argawilis, Selamaya wastanipun, metu saking petapan, wirandhungan lampahe wonten dalan gung, nulya wonten ditya prapta, Lodradaksa angadhangi.
6. La sapa jenenganira, Ian sing ngendi asale ta sira iki, Raden Putra alan muwus, isun saking petapan, Argawilis sing pendhita isun iki, sira tambuh mating ingwang, Selamaya aranmami.
7. Raden Selamaya mojar, lata sira danawa saking ngendi, Ian sapa jenenganipun, Ian sejanira apa, Ian maninge katemu kalawan isun, mangsuli Lodra denawa, pan ingsun memangsa mangkin.
8. Ya sira arep sun mangsa, ya nututa manusa ta sira iki, ora wurung sira lampus, age sira sun mangsa, anututa denawa anuli nubruk, Raden Selamaya enggal, nulya sira ngunus keris.
9. Sinuduk ditya tan pasa, lata-lata si ditya sumbari angling, age pilihen sing pungkur, mbokan teguh sasigar, Selamaya asru ing panudukipun, sadangune yudabrata , Raden Putra kasuliring.
10. Pinarekan yudanira, sira Raden Selamaya tan angling, karaos anggane lesu, andheprok anang lema, nulya gupu denawa anuli nubruk , cinakot wangkinganira, sinabetaken ing siti.
11 . Winayangaken ta sira, Selamaya sinaut nulya ngemasi, sura denawa wus kondur, mantuk ing wesmanira, Raden Putra layone binakta mantuk, malebu ing guwanira, sinelehaken tumuli.
12. Wus medal sing guwanira, sejanira sang ditya ngilari mali, Lodradaksa gya amabur, ngulang-ngaling tingalira, ngalor-ngidul tan ana ingkang kadulu, sigegen ing lampahira, wonten ganti kang winarni.
13. Wonten si mali kocapa, sing petapan Selamanik wastaneki, wasta Dewi Rara Ujum, siweg nglari kang raka , aneng marga tebih elor sareng kidul, mbari angusapi waspa, si kakang ana ing ngendi.
14. Samarga-marga karuna, kang kelingan seduluPJ'a sawiji, kakang kula mil~ lap.gut, kakang ning ngcndi sira, katcmua kauJa tan beta kantun . wontcn si mali kocapa. Lodradaksa kang ngadhangi.
I 5. Gegctun sira tumingaJ,
sang denawa ningali sang raja putri, mcrenea sira babu, mangsa sira sun pangan. ayu bayi muliha nang umahisun, mangsa sun pangan ta sira, isun arep gawe becik.
I 6. Sang Dewi sira karuna ,
sarta sira gumeter angganeki, aja den pateni isun, buta sing ngendi sira, gila tcmen buta yen isun andulu, pantese doyan manusa , ora wurung isun mati.
I 7. Tinubruk sira sang Rara, nulya kena pan sampun binekta aglis, wau dhateng guwanipun, aran Guwa Resingan, pan sang Rara tumingal sajroning gunung, pctenge kagiJa-gila, malebe t kasusuJ wengi.
I 8. Wuwusen sajroning guwa,
Ratna Ujum awake dencipta mati, mangsa urip awakisun, aluk age matia, pan mangkono ciptane sang Rara Ujum, sura denawa anendra, turune sira kepati.
19. Sang Rara sira amuJat,
larnun ana wong bagus angernasi, katingal cayane rnancur, padhang kadi raina , pan sang Rara angucap sajroning kalbu, iki ta baya wong apa, mangsakaken temen iki.
20. Angadeg ing ngarsanira, pan sang Rara gegetunira kapati, kelingan ing jirnatipun, cecupu rnanik punika, paringane sing gurunira sang ayu, ing wekase guruningwang, enggo ngusapi wong mati.
V. RADEN SELAMAYA MEJAHI LODRADAKSA
SIN OM:
I . Anulya sekar ingasta, ingusapaken tumuli, dhateng Raden Selamaya, tan dangu nulya anglilir, sang Raden Putra angling, Selamaya aris muwus, wong ayu kula tanya, asalira saking ngendi, anauri kaula saking petapan.
2. Kaula ngilari raka, anglolos saking negari, kaula prapta ing marga, nunten wonten ditya prapti, rupane amedeni, nuli kaula dentubruk, binakta manjing guwa, milane kula ing ngriki, nuli kula ningali dhateng sampeyan.
3. Tinemu anengjro guwa, den usapaken sireki, Selamaya aris mojar, pan isun mau pinanggi, null isun nyuduki, saprandene ora butul, nuli isun cinandhak, nuli isun denpateni, lah muiane tinemu anang jro guwa.
4 . Kaula saking petapan,
,j ~ p~.. ~p~n Sdamanil-. . ' ' l~n c guru ~ui:J . w~u 1-.: i Ajar Mu t~kirn . rnui:J kula ing ngriki . 1-.ula ngila ri scdulur. ran Jaka Mcnyawak . sampun angsal tigang sasi. Kad~..·n Putra gcgc tun angusap jaja .
5. Su rnilih isun sang Rara, sing pl'lapan Argawilis. putranc raja pandhita . arsa isun an:p hakti. mring ratu Majapait. nuli isun pan tinemu , klawan s ura Jenawa. SLm are p dcnmangsa iki. nuli perang isun tan dc nawa ika.
6 . Kasoran ing yudarungwang, muiane kclakon mati. sapir a dayane ika, manawa kongsia mati. sak ti kaliwat luwi. sang Rara aris amuwus, arep teka ing peja, pan ndika ambakta keris, sok lolosen keris nuli tibakena.
7. Lan iki jim at kaula, cempaka wuJung puniki, senajan teguh kewasa, semana tan kenang gingsir, denusapaken null, maring keris ndika gupu, enggal dhuhung denangkat, ke ketege kang denepri, ambles kanteb dhuhung teka ing walik.at.
8 . Sapejahe sang denawa , Raden Putra sampun rnijil, ngendika dha teng sang Rara, sampun lepas lampahneki, ndang sira aneng margi, wonten gantian winuwus, kocap Karangk.elentang, Rangdha Kasiyan winarni, ingk.ang aran Karangkelentang punika.
9. Lagi sira pagonjakan , lawan putranira iki, Ian sira Jaka Menyawak, Nyi Rangdha bunga ningali, lintang bungahing ati, ana sata bisa muwus, angucap swara jalma, isun kaget paning ati, kinakudang iku si Jaka Menyawak.
l 0. Jaka Menyawak angucap, Embok Rangdha isun iki, udhunena sing ngembanan, isun aja den am bungi lawan isun neng ngriki, isun arep tutur biyung, Embok age lungaa, ing juragan iku dhingin, Ia tutura isun arep rnilu layar.
11 . Isun rnilu bebendhegan, Embok sira kang dibukti, nggo tuku sandhanganira, menawa denemot iki, Nyi Rangdha angling aris, adhuh Gusti anakisun, sira ywa lunga-lunga, tangtu edan awakmami, aluk sira kacung la teka menenga.
12. Nyi Rangdha aris angucap, adhuh kacung awakmami, sira aja lunga-lunga , turuten sakarsa mami, Nyi Rangdha kesa mangkin, kebat ing limbeyanipun, tur pendhek dedegira, bebokonge rada nyanthik, gegancangan Nyi Rangdha semu kasmaran.
VI. JAKA MENYAWAK TUMUT KI ANGGADITA
ASMARADA.""'"A:
1. Nyi Rangdha prapta tumuli, wau dhateng ki juragan, Ki Anggadita wastane , kang anyekel ing baita, pepak bandheganira, Ki Anggadita amuwus, sapraptanira Nyi Rangdha.
2. Ki juragan angling aris, sira ta wong ngendi baya, kelakon teka marene, lawan apa gawenira, Nyi Rangdha matur nembah, kaula nun saking dhusun, Karangkelentang punika.
3. Wasta kaula ta gusti, kang aran Rangdha Kasiyan, kula tutur sawaktane, kula inggi darbe anak, wasta Jaka Menyawak, punika ajeng atumut, tumut dhateng ki j urangan.
4. Punapa karsane gusti, kesahe dinten punapa, Ki Anggadita wuwuse , lagi ing sakarsaningong, mbesuk ing dina Selasa, enggal age tutura, warahen ing dina mbesuk, anuju dina Selasa.
5. Nyi Rangdha ature riri, tur sarwi amit-amitan, sampun lepas ing lampahe, kocapa kyai j uragan, pepak bandheganira, jrumudhi miwah jrubatu, wis pepak bandheganira.
6. Sakehing momotaneki, miwa ing pasangonira, pan samya pepak sakabe, sigegen mali kocapa, kocap Rangdha Kasiyan, pepajar ing anakipun, adhuh kacung ora nyana.
7. J aka Menyawak ngling aris, biyang apa karsaningwang, Nyi Rangdha aris wuwuse, lagi lakune si biya!lg, teka mring ki juragan, durung pepek aturipun, lungane dina Selasa.
8. Mbesuk iki miyangneki, kacung sira age dangdan, age mara isun gendhong, ywa dadi enten-entenan, ing jangjine juragan, suwadine padha kumpul, Jaka Menyawak angucap.
9. Yen Mbok Rangdha ora ngerti, ing semune kijuragan, si biyang pan denbebodho, isun biyang wis dentinggal, iku dening kijuragan, katuwone awakisun, ngiseni dudu manusa.
10. Nyi Rangdha getun ing ati, saujare putranira, Nyi Rangdha aris wuwuse, saujarira mangkana, si biyang ora wikan, Jaka Menyawak amuwus, juragan pan sampun layar.
11. Sigegen lampahireki, ing lampahe ki juragan, miwah kabeh bandhegane, pan sami nunggang baita, surak kadi ampuhan, jrumudhi miwah jrubatu, baita kandheg tan oba.
12. Ki jrumudhi Singa angling, kaget baita tan oba, kena ngapa prau ingong, dening ora oba-oba, ngucap Ki Anggadita, miwah sake baturisun, age padha nenedhaa.
13. Benerena lay ameki, menawa bisa alunga, turuten pinggir layare, Jan ngobonga ukup padha, 1an padha mbubuwanga, juragan mbubuwang sampun, pasmat kethon kang dibuwang.
14. Ki juragan angling aris, age padha nenedhaa, maring ki buyut sakabe,
Ki Anggadita angucap, Ia padha seksenana, mbesuk sun ngundang ki buyut, prau kongsi bisa miyang.
15. Sun mbesuk nyembe1e sapi, yen uwis teka ing uma, mbari nanggap dhalang topeng, nanggap reyog 1awan wayang, berokane nang njaba, mbari surak isun iku, iku padha seksenana.
16. Baitane tan gumingsir, pakalekan pacalangan, teka masi meneng bae, juragan aris ngandika, wau mring baturira, kenang apa pranisun, dening ora 1unga-lunga.
17. Isun ora duwe candhi, Ian ora nyerang larangan, sun singga kaki sakabe, ingkang dadi kamatakan, juragan aris mojar, kelingan ing alanipun, sumayanan Ian Nyi Rangdha.
18. Juragan amuwus aris, Ki Angganaya mrenea, lungaa ta sira mangko, alapen Jaka Menyawak, anake Nyai Rangdha, semayanan isun mau, pan ora kelingan pisan.
19. Ki Angganaya aniti, prau pc~.:a lang dcngawa . sumcrapat ing lampahc , sadhcla anulya prapta, maring Karangkclcntang, Nyi Rangd ha lagi pitckur, ngckc pi Jaka Menyawak _
20. Kage t praptanc ing mangkin,
Ki Angganaya punika, langkung palamarta mangkc , punika wesma Nyi Rangdha , kang aran dhukuh KaJentang, Nyi Rangdha aris amuwus, inggi puniki ta paman_
2 1 _ Paman andika alinggi, punapa damcle paman, Ki Angganaya wuwuse, inggi kaula Nyi Rangdha, amapag putra andika, sam pun boten kenging iku, wekasc k yai juragan_
22. Nyi Rangdha bunga ing ati, age kacung amilua, sok aja den tinggal bae, ik.i si Jaka Menyawak, metu sak.ing jembangan, kesa lampahe ing ngayun, marek mararu baita.
23. Ki Angganaya ningali, Jaka Menyawak lumampa, sapertine kaya thengel, mesem jroning nalanira, ningali lampahira, lir apa dadine iku, kaya anake buaya_
23. Ora suwe null prapti, null mungga ing baita, sampun lepas ing lampahe, wuwusen prau kang besar, dangune nganti sira, ora suwe nuli rawu, bunga manahe juragan.
VII. JAKA MENYAWAK ANGSAL ISARAT ARUPI WALUH CINA
KINANTID:
1. Ki juragan aris muwus, maring kongkonanireki, keperimen si Menyawak, kagawa atawa beli, · sumaur Ki Angganaya, inggi kabekta puniki.
2. Age nungganga den gupu, anuli mungga tumuli, nuli sira babar layar, bedhile wis densumedi, sumarapat lampahira, saimbang lakuning angin.
3 . Sam pun lepas lampahipun, kaliwat ujung kakali, nuli sira beber layar, ariren tenga jeladri, nuli sira memanganan, sarwi medang toya kopi.
4. Lalawuhan gula batu, tengkuwe Ian kering-kering, dodo} wajik jalabiya, opak puthu Jawan poci, rujak nanas Ian kewista, dodol blingbing Jan kuweni.
5. Jaka Menyawak wis metu, saking nggonira tumuli, sarya maturing juragan,
Ki Angg.adita ning.ali . aha kacun~ sira nyawa. ana gawc apa iki.
6. Jaka Men yawak umatur. ng.__ci kiyai boten uning. wau ing lampa kaula . kaula kantlheg ing ngriki . yen mbenjing mantuk andika. kaula ndika ampiri.
7. Ki juragan aris nwwus. kacung priyc karsancki. aja kandhcg ing dadalan . padha lunga ing Bctawi. kacung mapan prauningwang, -mbokan ora miyang maning.
8. Menyawak amit umatur. botcn scja kula kari. wonde ning lamp:J andika. slamet wonten aneng margi, juragan aris ngandika, he mangkono sira iki.
9. Yen mangkono iku sukur, padha aterena iki. nggih maring pulo Menyawak. Menyawak amuwus aris, kyai sampun kasusahan, lumampa kula pribadi.
I 0. NuJya mud hun saking prau, angoyor anang jeladri, wong ake samya tumingaJ, kaya kadhaJ sun tinga li, prapta maring puJo ika , Ki Ajar ingkang denungsi.
II . Kaki Ajar kang winuwus, kali sira J aka Pekik, kang nunggoni walu Cina walu Cina dentunggoni, mung roro uwohe ika,
gedhene sakendhi-kendhi. 12. Den openi dening isun,
Jaka Pek.ik amangsuli, ya ngrangkul ing sukunira, Ki Smajati angling aris, lagi muruk putunira, Ia ka cung sira tampani.
13. Walu Cina iku kacung, gawanen neng sira kaki, mbesuk yen teka ing wesma, simpenen ingkang respati, yen arep gawe negara, sigaren iku den aglis.
14. Ke1uwungane puniku, pan iku di negari, wondening pan kerisira, bantingen ganjanireki, bisa dadi jalma ala, kanggo nggawa walu iki.
15. Keluwungane puniku, bantingen iku ning siti, wijine pan dadi jalma, Cina Welanda Ian Bugis, wijine kang rupa jalma, Cina Welanda Ian Bugis.
16. Sigegen datan winuwus, paksi bango kang winarni, wau ta kapengin anak, ora dhahar ora guling, selirane lesu lupa, anang jro guwanireki.
17. Kedanan ing anakipun, bango matek jangjangneki, gelap ngampar ajinira, sampun mlesat ing wiyati, anglayang-nglayang aburnya, awor lawan mega puti.
18. Karsane ngulati iku, run; anak denulati milang kori njaja desa, nanging ta dereng pinanggi, paksi bango nglayang-nglayang, mendhek mungkur aburneki.
VIII. JA.KA HERMA YA DIPUNSAMBER BANGO
PANGKUR:
1. Sigegen mali kocapa, nenggih anang dhusun Kerangdhan mangkin, wastane Nyi Rangdha Mangu, wau kang duwe anak, duwe putra rupane lajer tur bagus, wastane Jaka Hennaya, sapangonan wayaheneki
2. Sadina-dina dedolan, pan Nyi Rangdha ngucap mring putraneki, aja lunga-lunga kacung, si biyang banget melang, batik sira agea mbakara jagung, papanganan iku kathah, aja ilok doyan gathik.
3. Kacung ngeliweta ketan, lalawuhe Ia kacang sapependhil , Jaka Hennaya andulu, andulu Embok Rangd ha, aja ilok doyane tern en n yelimud. ora kepengin mamangan, sega iwak ora ngeli.
4. Enak gathik Ian panggalan, saba sabin tana lega Ian bresi, gegandhengan wong sabatur, Nyi Rangdha aris ngucap, nora kena denwarahi sira kacung , dadi pegel atiningwang, no ra kena denwarahi.
5. Jaka Hennaya angucap, embok isun ora kepengin bukti, embok lagi atinisun, saiki mbok taktinggal, nuJya medal Jaka Hennaya lumayu, metu maring njaba sawa, Jaka Hermaya ngadohi.
6. Teka sawa kilitingan, angenteni bature durung prapti, ning sawah mangu ning ndhuwur, kocap si bango ika, aningali ana boca luwi bagus, waspada paningalira, ana bocah bagus iki.
7. Tumurun sing awang-awang, paksi bango ningali boca cilik, katingaJ cayane mancur, paksi bango angucap, iya iki kadhang dadi anakisun, nuli ngampar aburira, amboyong karsanireki.
8. Kacung sira aja maras, marganisun teka ing ngarsanireki, sira isun gawe bagus, arep sun gawe anak, Jaka Hermaya ngucap uj are iku, isun arep nggawa sira, takgawe anak sireki.
9. Kacung aja bangga sira, isun gawa arep sun gawe muk ti, aja maras si wong bagus, arep sun gawe anak, pan gumeter Hennaya anjerit wau, melayu pan kadhangan, tinubruk binakta aglis.
10. Arep malayu kadhangan, pan tinubruk nulya binakta aglis, anulya binakta mantuk, Hermaya byang-biyangan, sampun lepas lampahe sang bango wau, sigegen ing lampahira, kocapa Nyi Rangdha mangkin.
11. Sampun sore wayahira, pan Nyi Rangdha ngadhang sapraptaneki, sore temen anakisun, dedolan klawan sapa, anang ngendi parane pan anakisun, way a mene d urung teka, kacung sira ana ngendi.
12. Sampun peteng 1ampahira, Nyai Rangdha nangis anjerit-jerit, ana ngendi anakisun, sapa baya kang nggawa , apa masih bature ta sira kacung, saban-saban dedolanan, waya mene durung balil<.
13. Pantese ana kang nggawa, anakisun pan ora balik-balik, Nyi Rangdha null angrubu, nangise gegulingan, arep takon ing tetangga sampun dalu, wantune ado Ian tangga, arep takon ora wani.
IX. JAKA HERMA Y A ANGSAL PUSAK.A SAKING BAPA BANGO
DHANDHANGGULA:
1. Kocapa Jaka Hermaya iki, nahan nyarita digawa sira, ing wau maring papane, ya raja bango iku, isun beli kerasan iki, isun ellng si biyang, arep mull isun, isun mull ming si biyang, iki isun bapa bango isun iki, awe tan awe meksa.
2. Mengko kacung sira aja muli, paksi bango angucap ing putra, isun eman ming wong enom, lawase pirang taun, anang kene ta sira iki, mengko isun tetanya, ing sira wong bagus, mengko isun awe jimat, maring sira yen ora gelem ing ngriki, si bapa ingkang lunga.
3. Paksi bango angandika riri, anakisun aja gemek lunga, antinen sadhela bae, apa kurang sireku, arep nyandhang kang kaya santri, pendhok Ian sarung sutra, sapa nganggo iku, yen ora ta sira nyawa, kang nganggon.i rupa lelcmcsan iki. Jaka Hc rmaya ngucap.
4. Ki Hennaya angucap ing ati. bapa ba ngo kapiasem ika , angakua anak ingong, cmanta maring isun, apa ta olihe sira iki, apa muiane sira , cman maring isun. yen ora gelema ingwang, sira bapa paksi bango anyauri, si bapa iku maksa.
5. Pan kabendon awakisun iki, ngaku anak iku maring sira, njejaluka kacung mangko , ywa mcncng bae kacung, pan sun ngrongrong tengu ing pikir. mikir mring sira nyawa, sok rabia kacung. amung aja meneng sira, amuktia ing kene ta sira kaki, tan ana kakurangan.
6. Aja dadi larane kang a ti, la waktraa kacung mring si bapa , aja ilok meneng bae, tawas oli rong taun, aluk age memangan iki, age mangana sira, lega atinisun, ing rasane atiningwang, dening ora saban-saban sira iki, la sira njaluk apa.
7. Sira J aka Hermaya anangis, jroning nala eling kang tinilar, kelingan roaring biyange, yen dalu ora turu, Ia yen siyang tan arsa guling, kraos ing polahira, paksi bango muwus, kacung age memangana, sega ulam ing tetenong wus sumandhing, aja ilok purikan.
8. Sira J aka Hermaya ngling aris,
bapa bango muiane mangkana, isun tutur sawaktrane, isun oli rong taun, lawas isun ana ing ngriki, Ia mara aterena, arep mull isun, kewayang kang isun tinggal, sing Kerangdhan kewayang si biyang iki, mara isun terena.
9. Paksi bango sira muwus aris, iya kacung sira serantea, durung teka cung mangsane, maninge sira kacung, iya kogel ing sira gusti, la iki tampanana, warnane ya dhuhung. saput kayu pendhok emas, lawan iki egong tumbak ya puniki, isun kogel mring sira.
10. Ana dene pangawasaneki, egong ika yen sira ayuda, embok kasoran yudane, tabuhen gong puniku, sira ana ingkang mbaturi, dentumbak kerisa pisan, bakal teka satus, lawan iku kerisira, kasiyate lamun denanggo ajurit, mungsuh gingsir sedaya.
1 1. Lan maninge kacung keris iki, yen denanggo kanggo peperangan, kaya damar ing urube, maninge iku kacung , padha wedi musuhireki, bubar tanpa karana, iku sake musu, mung samana wekasingwang, mara kacung gage dangdan sira aglis, age sira nungganga.
12. Sira Jaka Hermaya ngling aris, inggi bapa yen ndhukung kawula, kula cekel inggi mangke , pan aglis nunggang sampun, paksi bango pan dangdan aglis, winatek ajinira, enggal sira mabur, anglayang-layang abumya, paksi bango awor lawan mega puti, putrane kang binakta.
13. Nulya muluk angamba wiyati, paksi bango lepas lampahira, datan kandheg ing lampahe, sigeg ing lampahipun, kawuwusen lampahe mali, paksi bango punika, ngempcr aburipun, ngungkuli Karangterusan, nulya anjog prapta wau aneng siti, k anmg age mud h una .
1-t. Uwis kal"ung sira age muli.
paksi bango gya ngLh.:ap ing putra.
k:11..: ung sunantc r ing kcnc.
Jaka He rmaya muwus.
iya bapa muliha aglis.
J aka Hcnnaya sira.
lumampa sire ku.
sampun le pas lampah.ira.
~mpun t1gam:ik tclata bawa ncgari.
mundur J aka Hcnnaya.
X. JAKA MENYAWAK WANGSUL DHATENG KARANGKELENT ANG
DURMA:
1. Pan sinigeg lampahe Jaka Hennaya, kocapa ingkang prapti, juragan mentas dagang. pan lagya labu jangkar, tengara dipunsuledi, awor ian surak, peteng ing kukusneki.
2. Kang kocapa ing dhukuh Karangkelentang, Nyi Rangdha kang winarni, arniyarsa surak, bedhil kagila-gila, Nyi Rangdha melayu aglis, Karangkelentang, Nyi Rangdha niba tangi.
3. Pan Nyi Rangdha kaget yen anake teka , kongsi !ali ing tapih, Nyi Rangdha wus prapta, ing pasisir punika, sakabe wongjurumudhi, ian wong bandhega, pan sami angentasi.
4. Bandhegane sedaya wus winangsitan den wara ora batik, Nyi Rangdha tatanya, wau ing bandheganya, endi anakisun iki, pan ora nana, kacung niaya mami.
5. Pan waune sun titipken kijuragan, ya anakisun iki, kudune dengawa, de ora gelem nggawa, apa dendol Cina iki, pan kaniaya, wuwusen Jaka Pekik.
6. Durung metu saking akehlng titiyang, abilulungan iki, sakehlng bandhega, angunjali barangnya, angunjali barangneki, sakehlng tiyang, ngunjal kampillan pe thi.
7. Tan adangu medale Jaka Menyawak, Nyi Rangdha nubruk aglis, maring anakira, dhuh gusti anakingwang, si biyang tinemu maning, kalawan sira, sun simpen tibang pati
8 . Amangsuli wau sang J aka Menyawak, wis aja doyan nangis, lawan isun biyang, mil u m a ring j uragan , aja n yipta oli-oli, amung sun angsal, mung ali walu kali.
9. Marek aglis bandheganisun sedaya, gawanen walu iki, aran walu Cina, juragan aris mojar, dengawaa wal u iki, arep ta sira, ke th on kelawan ringgit.
10. Lawan iki dangdanan kang sruwa emas. gegel ing sira iki. Ian pendhok crapangan, Jak.a Menyawak mojar, kasuhun kaula kyai, nanging kaula, mboten ayun nampani.
11. Mung punika kyai ingkang kula tedha. warnine walu kali, punika kentasa, kaula tedha densuka, kijuragan amangsuli, arep ta sira, isun pigegelneki.
12. Ora suwe Nyi Rangdha mantuk ing wesma, kali putranireki, waluhe denangkat, wong papat kang ambekta, kalangkung abotireki, me ora teka, padha denanglu sakit.
XI. SARAGANJA
MASKUMAMBANG:
1. Nyi Rangdha mojar dhateng anakireki, kacung iku sapa, yen uwong nemu sing ngendi, lawan arane ta sapa.
2. Raden J aka Menyawak enggal mangsuli, puniku wewanda, bagus temen rupaneki, Ian gigire gigir guwa.
3. Dhu matane ahi biyang kacung iki, gedhe lehe megar, rupanira memedeni, cocot belo cangkemira.
4. Pinaringan Ki Ajar Kismayajati, lawan pinaringan, pusaka awujud keris, pinaringan keris kula.
5. Welinge punika eyang inggi keris, bantingen ing lema, ganjane pan dadi janmi, dadi jalma ingkang ala.
6. Saraganja muiane kula wastani, juluk saking ganja, keris kula ingkang saking, eyang Ian walu punika.
7. Pan sam pun prapta ing wesmanira iki, buru mantuk sira, wuwusen Nyi Rangdha iki, adhu gusti anakingwang.
8. Ya taksire kacung yen sira tan bali, pasthl yen si biyang, tan wurung mati wakmami, ora wurung dadi edan.
9. Raden Jaka Menyawak pan angling aris, embok ora edan, ming ingsun kapati-pati, Iamon edan pan si biyang.
10. Maring isun Nyi Rangdha sira nyauri, kacung sira nyawa, aja dumeh isun iki, pan aja denkira-kira.
11 . Anak-anak emane luwi kepati, bebancanan biyang, pan isun samono ugi, isun eman maring sira.
12. Embok aja ora nganti den turuti, ing sakarepingwang, sun kepengin rabi putri, putri Majapait ika.
13. Nyai Rangdha malengak pan jenengneki angusapi dhadha, ahi kacung anakmami, aja iku sira tedha.
14. lya rabi aja njaluk rabi putri, Majapait ika, pan iku sesaning pati, iku pangawulaningwang.
15. Iku kacung mbokan sira ora ngerti, aluk ingkang liya, ingkang liya bae gusti, iku ing pakarepira.
16. Ahi kacung ratu Majapait ild, kongang amisesa, nugel ing gulunireki, sabaturira punika.
xn. NYI RANGDHA NGLAMAR PUTRI MAJAPAIT
DURMA :
I. Amangsuli sira sang Jaka Menyawak, pan sarwi m rebesmili, embok yen mangkana , he biyang wis karia, isun Junga saking ngriki, saparan-paran, yen ora dituruti.
2 . Pan tinubruk sang putra dcning Nyi Rangdha, Ia anakisun iki, aja gemek lunga, mengko si biyang Junga, maring ratu Majapait, enggal ta sira, kesa wau Nyi Rangdha.
3. Wis karia embok lunga ing negara, mojar sang J aka Pekik, lamun wis katampa, mbok ana jajalukan, aja ora den sanggupi, karsaneng nata, Nyi Rangdha wis lumaris.
4 . Kawuwusen lampahira Nyai Rangdha, lampahira ariri, wau anang marga , engga1e sampun prapta, wau ta ing Majapait, pepek sedaya, wau kang para aji.
5. Sampun tata alinggi para sentana, mantri para ngabei, para jaksa demang, wau dhateng paseban, Nyi Rangdha amandheg noli, ana ing lawang, sang nata ngandikaris.
6. Pan Nyi Rangdha wantu tiyang padhusunan , srira gumeter wedi, ndharedheg nang lawang, apan semu kewuhan, arep marek isun wedi, embok disentak, katingal de sang aji.
Xlll. PUNDHUTANIPUN RATU MAJAPAIT
DHANDHANGGULA:
I . Angling alon wau ta sang aji, emban inya iku ajokena, Nyi Rangdha apa gawene, isun kepengin weru, apa kekarepane iki, isun pan ora wikan, karepe wong iku, Nyi Rangdha marek ing ngarsa, mendhak nyemba ngaturaken pati urip, sarya konjem ing lema.
2. Panyanane Nyi Rangdha puniki, mangsa wurung tugel jangganingwang, samono ing penyanane, angling 8ira sang prabu, Bibi Rangdha ta sira iki, ana apa ta sira, teka maring isun, atawa kurang sandhangan, sok waleha atawa ta kurane dhuwit, siia age waleha.
3. Nyai Rangdha matur sa.aya nan!•js, nuhun gusti asra pcja gesang, sakarsane gustiningong, sang nata aris muwus, sok waleha sira den aglis, apa kang sira seja, tcka maring isun, Nyi Rangdha nggempor ing lama, sarya matur inggi kaula IJ gusti. nuhun atur ka ula .
4. lngg.i kula darbL' pulra siji. inggi gusti kang rup;~ lllt' ;~ ak . kadi jJima pangtKa pc. kap~ngj n rJ bi ratu, ingg.i gusti punika ma li. dh t~ng putra sampcyan, karsJJH! si kanmg, mlcngck panjencnganira. pan sang p rabu samp~ datan bisa angling. tali purwa daksina.
5. Nulya cngct purwanc sang aji. enggal ir ;~ nimbali kJng p utra. sckawan marck sa.kabc. ingkang tuwa puniku. kang kckasih Nyi lnd rawati. panggulunc punika. Kencanawati iku. kang panenga wastanira. Nyai Dewi Kusumawati puniki, waruju Dewi Pata.
6. Nulya sira tina ri ta mangkin, anakisun lndrawati sira. prime n karsanira mangko. lndrawati gya matur. inggi rama kula puniki, suka dipangan macan. kaula pukulun, suka kula adol dh ayan g. suka kula sumandi kau.l a laki, kang aran si Menyawak.
7. Sri Narendra enggal nari mali, putranira panggulu punika, Kencanawati ature , inggi kaula matur, suka gering sumandi laki, suka ngenger ing Cina, kaula puk ulun. sumadi laki menyawak , inggi rama kang rama ngandika aris, sira age menenga.
8. Nulya sira enggal nari mangkin, putranira panenga punika, Kusumawati ature , inggi rama pukulun, aluk dilakekken ing kirik, aluk lakia tunggak, aluk laki bedhul, sumandi laki menyawak, kula rama suka dadi nini-nini, sumandi Ian menyawak.
9 . Sri Narendra enggal sira nari, putranira waruju punika, Pata primen sira mangko, matur sira sang ayu, inggi rama sedya ngulungi, kula mboten lenggana, seja kula purun, seja krama Ian menya wak , inggi rama yen ora kula lakoni, langkung saking menyawak.
10. Nulya sira malebet tumuli, ginarebeg wau ing pawongan, para ratu manjing kabe , sang prabu langkung getun, angumbangi putranireki, ora krana menyawak, mapan sira ayu, sanajan ora payua, maksi amba negara ing Majapait, miliha kang utama.
11 . Suka ingsun alungsur negari, kanggo marytu iku kang utama, emanisun 1uwi gedhe, rupa sira pan ayu, pilihen ta wong Majapait, 1uru oli sawidak, kaya maksi nemu, sumandi 1aki menyawak, wirang isin dilayat ungga1 negari, kadhang dadi pocapan.
12. Pan sang prabu ma1ebet ing puri, awetawis angsa1 tigang ejam, maksi kede r ing manahe, dening wirang kalangkung, kewayang surake wong cilik, duwe mantu menyawak, wirang temen isun, kasurakan jana priya , ratu gedhe duwe mantu 1uwi becik, aran Jaka Menyawak.
13. Nu1ya enget w1u pan sang aji, angandika wau ta ing garwa . Nyai kepremen dayane, Nyi Rangdha drapon wurung, aja sida iku anari, matur sang sitiratna, karsanc sang prabu, kaula ngiring paduka , ing karsane mboten ngilapaken gusti, mundure Bibi Rangdha.
14. Pan sang nata angandika aris, mri.ng kang garwa wis rayi menenga, isun arsa amariyos, ing paseban kang agung, mumpung kumpul sakehing mantri, mumpung lagi pasamoan, sedayane kumpul, sun pamri padha weruha, ing sakehe lanang wadon gedhe cilik, sun arep jajalukan.
15 . Angandika nata Majapait, ming Nyi Rangdha he ta Bibi Rangdha , rungokena aturingong, yen Bibi Rangdha sanggup, anuruti jalukan mami, pa . iku bakal sida, dadi warang iku, tapi poma denlaksana, aturena marang anakira iki, aran J aka Menyawak.
16. Isun jaluk cacak emas iki, lawan dhayan apan sarwa emas, kalawan sateroponge, maninge isun njaluk, uma lumbung kalawan pethi, gedhogan lawan kandhang, jaran sato iku, kelawan pan bebek sowang, Ian ayame gedhong jajar pitu iki, lampune ting galebyar.
l 7. Lan maninge isun njaluk maning, duwea negara ya ta sira, kang simak iku gedhene, klawan negaranisun, Iawan pepek sakehing jalmi, Cina Welanda Jawa , Ian kang saradhadhu, Ian maninge Bibi Rangdha, lamun mapag kudu ngarak saking ngriki, ~alan diampar dunya.
I8. Mali Nyai Rangdha isun iki, Ian maninge iku anang marga, jug denampar Iawan sewet, sruwa lemes puniku, diiring tetanggapan iki, wayang topeng berokan, genhring trebangipun, mesthine Iawan musikan, kudu pepek reyog Ian berdangga iki, galaganjur neng ngarsa.
19. Tetunggangan rna pan iku Nyai, kanggo mapag joli tetunggangan, jempana lawan tandhune, poma aja keliru, ing jalukanisun puniki, matura ing anakira, saiki wis putus, Nyi Rangdha age balika, anakira apa sanggup apa beli, matur anak Menyawak.
20. Yen tan sanggup Nyi Rangdha puniki bakal tugel janggane Nyi Rangdha, samono jalukaningong, Nyi Rangdha enggal matur, inggi gusti anuhun pamit, kula arsa aturan, dhateng anakisun, wis mundur saking asowan, Nyai Rangdha sampun medal saking kori, lunga semu kasmaran.
XIV. MADEGIPUN NEGARI GEBANGTINATAR
ASMARADANA:
1. Nyi Rangdha sampun lumaris, medale saking negara, mbari ngusapi waspane, sarirane dharedhegan, kewayang tan leksana, kaniaya anakisun, kongkon nari ming sang nata.
2. Songkeangan lam pahneki, samarga ngusapi waspa, prim en bae anak -ingong, tan kocap ing lampahira, panjang yen cinarita, wis prapta ing wesmanipun, anubruk dhateng kang putra.
3. Ahi kacung sira iki, dening sira kumengkara, saikine bakal primen, tangtu tugel jangganira, Iamon ora laksana, tangtu bae awakisun, pan dipotong jangganingwang.
4. Menyawak ngandika aris, embok wis age menenga, age tutur sanyatane, ditampa atawa ora, iku dening sang nata, panglamare awakisun, kaula denwekcanana.
5. Nyi Rangdha enggal mangsuli, wau dhateng putranira, kacung isun sawakcane, iku prakara panglamar, ditampa durung tampa, Iamon sanggup sira kacung, nganakaken jajalukan.
6. Pan anjaluk kebo sapi, gedhong saisine pisan, kudu duwe nagri dhewek, kalawan balane pisan, sawarnane tanggapan, sakabe pan kudu kumpul, dalane kudu diampar.
7. Scwet bathik Ia wan encit, aja kasi ngedek lema, iya sing Kerangdhan kene , tumckane ing paseban, Ian njaiuk cacak emas, miwah topeng emas iku, sapepeke ing tenunan.
8. La yen mapag saking ngriki, kudu joli Ian jempana, ing garebong dipun gotong, sasatoan kudu ana, banyu Ian sato dharat, kendhang gong beri angungkung, berokane anang ngarsa.
9. Semono panjalukneki, iku kacung ing sang nata , kaprimen tala polahe, pan sira dudu manusa, tan jamak Iawan jalma.
yen ora buktia kacung, tangtu tugel janggawi.ningwang.
10. Jaka Menyawak mangsuli, si embok age menenga, sun tanggung jajalukane, si embok age menenga, aluk age turua , enggaling sang putra wau, Nyi Rangdha sampun anendra.
11. Watawis ing tenga wengi, Menyawak wis satin rupa, kaya janma ing dhingine, J aka Pekik rupanira, enggal medal ing latar , sarta m bakta waluhipun, karsanira dipun sigar.
12. Sampun sinigar puniki, ingkang wau walu Cina, kaluwungane ta mangke, wis binanting anang lema, iku dadi negara, wijine sinigar sampun, dadi janma sarwa rupa.
13. ingkang satunggile mali, pan sira sampun sinigar, densebaraken ta mangke, dadi gedhong pirang-pirang, pepek saisine pisan, kebo jaran kandhang lumbung, bebek ayam lawan podhang.
14. Jaka Pekik nulya manjing, wau padalemanira, sampun salin rupane wong.
rupane kaya menyawak, melangkring nengjambangan, Nyi Rangdha pan maksih turu, tangine kabedhag siyang.
I 5. Sa tangine I urak -Jirik, ilci ta umahe sapa, keder temen pikiringong, Ian iki rupanc apa, ting grantung neng ndhuwuran, Nyai Rangdha nulya mctu, korsi Jepang wis marapag.
16. Menyawak angucap aglis, wau dhateng Nyai Rangd ha, embok marenea age. Nyi Rangdha wis marek sira, wau mring anakira, embok lungaa den gupu. amarek ing Sri Nalendra.
17. Kalawan age sesalin, nganggo sandhangan kang anyar, age mili sakarepe, Nyi Rangdha enggal ambuka, lemari pirang-pirang, Nyi Rangdha keder anjungub, perwantune ora tuman.
18. Unggal sewet dijeberi, pethi lemari dibuka, ceg merana ceg merene, null njuput ingkang amba, lan kandel lawonira, tegane yen iku kadut, kampil kabet wadha beras.
19. Menyawak ngandika aris, embok wis age lungaa, aturena iku mangko, jajalukane sang nata, sakabe kula tampa, Ian maninge kula iku, mapahe dinten punapa.
20. Nyi Rangdha anulya pamit, sing ngarsane putranira, manggilingan limbeyane, anganggo kulambi sutra, tapi bathik Pekalongan, selen~hange cindha wungu, welar· ronyok in ten pesrak.
21 . Tan kocapa anang margi, panjang Iamon cinarita, sam pun prapta ing wesmane, ing pasebane sang nata, ratu M~apait ika, Nyi Rangdha nyemba tumungkul, pan sarya konjem ing lema.
22. Sang prabu ngandika aris, wau dhateng Nyai Rangdha, bagea ing satekane, perkara jalukaningwang, sanggup atawa ora, iku Iamon ora sanggup, tangtu tugel jangganira.
23. Nyai Rangdha matur aglis, wau dhateng Sri Nalendra, kula mwijuk sing ature, dhumateng gusti sang nata, jalukan putri tuwan, sedaya jalukanipun, sedaya sampun sedhiya.
24. Nyi Rangdha umatur aris, wau dhateng Sri Nalendra, kaula ajeng pitaken, kangge mapag Dewi Pata, dinten pundi punika, kaula badhe anjurung, sakathahing tetanggapan.
25 . Lan dhuku kula puniki, waune dhuku Kalentang, pan sampun salin wastane, angsale anak kaula. wau si Jaka Menyawak, sinalinan wastanipun, negari Gebangtinatar.
26. Sang nata ngandika aris, Nyi Rangdha age muliha, ing dina Jumah ta mangko, jam nenem kudu wis teka , kumpul anang paseban, sakabe wong padha kumpul, kinanthi Nyi Rangdha medal.
XV. JAKA MENYAWAK KRAMA ANGSAL DEWI PATA
KINANTHI:
1. Nyi Rangdha amedal sampun, saking paseban sang aji, lakune sira agancang, limbeyane kupat-kipit, gegelunge canthel pisan, tingale angirik-lirik.
2. Wus prapta ing wesmanipun, malebet ing njero puri, aturan ing anakira, kacung kudu bengi oo. miyang dangdan lunga mapag, esuk Jumah wis cumawis.
3. Menyawak enggal amuwus, marang pandhakawaneki, Saragandhi marenea, pandhakawane wis prapti, gotrakena balaningwang, maring alun-alun iki.
4 . Nabuha tengara iku, isun arep mapag putri, sing Majapait negara, kudu miyang bengi iki, damar sewu gugunungan, lampu dhodhok cuwak keri.
5. Wis bubar sedayanipun. bedhile wis padha m uni, gogotongan pirang-pirang, 1wrnuruh swaraning jalmi, surake kadi ampuhan, lang wadon padha ngiring.
6. Ana ingkang nabu bedhug, dennagane denampari, sutra encit lawan lokcan, bethlk Batang Ian Terusmi. wis ora ngedek ing lema, sakeng ewong beri musik.
7. Nyi Rangdha prapta ing ngayun. ing ngajengan Sri Bupati. enggal sang nata ngandika. dhateng Nyai Rangdha gelis, la kaprimen Bibi Rangdha, jajalukan isun iki.
8. Nyi Rangdha enggal umatur. sedaya sampun cumawis, kantun ngentosi timbalan, punapa· karsane gusti, yen wis pepak Bibi Rangdha, ayu mangkat dina iki.
9. Sang nata ngandika sam pun, maring pati njero ika, he pati sira dangdana , gotrakena pan wong cilik, sakabe kon padha dangdan, angiring ing prameswari.
I 0 . Sakabe mantri puniku, kudu ngiring suka ati, ambi rame ing dadalan, tumbak binang aja kari, tandhu joli lawan jaran, kang nunggangi para mantri.
11. Wis mangkat sing alun-alun, sakeng mantri sami ngiring, sandhangane wama-warna, ana ingkang ngangge topi, ana kang ngangge celana, warna-wama kehing jalmi.
12. Ana ingkang nabu bedhug, ana ingkang nabu suling, ana ingkang nabu trebang, reyog topeng Ian gong beri, wis prapta Gebangtinatar, ujung alun-alunenki.
13. Sang nata ngandika sam pun, sakabe wong Majapait, kang padha melu ujungan, kena nggebug sirang iki, nanging wong Gebangtinatar, ora kena males iki.
14. Angadegaken beganjur, an tara oli rong bengi, pepes wong Gebangtinatar, de tan kena males ild, null Saraganja dangdan, unggal uwong dipenthungi.
15 . Wong Majapait puniku, sakabe wis padha nisi, Saraganja culalangan, anggawa ujung penjalin, lanang wadon genibugan, sing kalangan padha nyingkir.
16. Tetanggapane puniku, wayang topeng unggal bengi, ora kathik mendha-mendha, ana awan ana bengi, kocapa Jaka Menyawak, arsa nongton wayang iki.
17. Kelambine pan rinacut, kang rupa menyawak iki_, ditundha anang jembangan, wis salin rupanireki, k aya jalma, rupane pan dari Raden Jaka Pekik.
18. Wan cinipun tengah dalu, J aka Menyawak umijil, medal saking padaleman, arsa aningali ringgit, karsa anggenteni ngendhang, wong nongton padha ningali.
19. Sakabe wong non ton iku, netrane pating pucicil, ningali pangendhang anyar, ora kathik k.ethip-kethip, kenang 1amuk t an denrasa, keringete nurut wentis.
20. Sakabe wong nonton ibur, ake wadon dentempiling, dening iku lakin ira, sabab lali adang iki, pij er sira nongton wayang.
ana nguma boca nangis. 2 1 . Kapireng dening sang ayu,
putri ratu Majapait, sakabe anongton wayang, se k awan pangant en istri, ingk ang aran Dewi Pata, titi ga sadh erekn eki.
22 . Sakabe pan samya wuyung, ing pangendhang wayang iki, nanging sang Jaka Menyawak, ningali garwane mull, null balik ingkang ngendhang, andhingini garwaneki.
23 . Menyawak ngandika arum. mating garwanira iki, rayi padha nongton apa, mangsuli garwanireki, kula anongton pangendhang, pangendhange dhalang ringgit.
24. Menyawak ngandika arum, mating garwanira iki, rayi ndi sandhanganingwang, mau ingjembangan iki, amangsuli Dewi Pata, kaula m bot en ningali.
XVI. JAKA PEKIK KANGGE REBATAN
DHANDHANGGULA:
I. Dcwi Pata wau amangsuli, ku la botcn ningali rasukan. mung wontcn kuliting thcngel. jambangan enggonipun. nuntcn kula pcndhet tumuli, nuntcn kaula bckta, malebct ing uhapur, nunten kula obong enggal. ingjro pawon sedaya tan ana kari, mlengck Jaka Mcnyawak.
2. Sang Jaka Menyawak muwus aris. iku rayi uwis jangjinira, tangtu sira bakal jogol. tukar kl awan sedulur, tangtu bae Ia iku yayi, sigeg ing padaleman. gantian winuwus, kocapa pu tri titiga, angilari pangendhange dhalang ringgit, mlebet ing dalem pura.
3. Nulya nyandhak astane kang rayi Dewi Pata ngiseni si d hayang, dhemen mating lakining wong, lndrawati amuwus, he ta Pa ta sira ngiseni , wong ora duwe wirang, ngrebut laki batur, ngiseni dhayang dedalan, cok nelembuk pantes rupanira iki, grejeg ing panongtonan 0
4 0 Nulya ngucap sang Kusumawati, najis temen Pata kaya sira, uwis duwe laki thengel, angrebut laki batur, ora wirang Jan ora isin, duwe laki buaya, lir sira wong dhusun, angrebut ing lakiningwang, ora wirang angrebut ing lakimami, lakinira buayao
50 Amangsuli Dewi Pata angling. iya kakang bonggane si kakang, ora gelem ing dhingine, saiki null ngrebut1 maring lakinisun ta iki, ora wirang si kakang, arep laki bedhul, saikine kenang apa, masi ngrebut maring lakinisun iki, isin si kakang dhayango
6 0 Pan kasigeg kang neng dalem puri, kang kocapa Ratna Ujum ika, Ian Dyan Selarnaya mangko, sadhatenge gya nubruk, wau dhateng kakangireki, Raka Jaka Menyawak, bagja kok tinemu, adhuh rayi duluringwang, Ratna Ujum si kakang tinemu maning, n.ing mburi iku sapao
7 0 Ratna Ujum anauri aglis, raka punika laki kaula, pan manggi ing dalan gedhe, asale tyang puniku, sing petapan ing Argawilis, temu kaliyan kula, wonten ing dalan gung, J aka Menyawak ngandik.a, wis menenga aja lunga saking ngriki, isun kanggo rebutan.
8. Kocap mali Dewi Indrawati, Ian kang rayi Dyah Kencanawatya, Kusumawati ing mangko, lagya garut-ginarut, mapan cethot-cinethot iki, jembel-jinembel sira, sang-rinangsang ik.u, titiga sadherekira, Pata nyethot lambene Nyi lndrawati, si kakang kaniaya.
9. lndrawati sira muwus aris, mating sira Dyah Kencanawatya, padha marek ramaningong, primen ukume ik.u, rayi Pata angrebut laki, si Pata kasiriyan, pengen laki bagus, pan duwe laki menyawak, ing maune saikine ngaku laki, mring papan canganingwang.
10. Tan tarima mapan isun iki, Iamon ora diurusi rama, si Pata iku mangkonon, k mapan nuli on ngukum, kasi dadi penjara wesi, si Pat;.~ dadi dh;.~ ang . ngrl'l)llt l:tki h;.~t ur. hongg;.~m· l;.~ki nH.:n ;.~wak . ing dhin!!-inc tan patut kalawan jalmi. laki anak buaya.
I I. lnJraw;.~ ti p;.~n sampu n lumaris. kali ir;.~ Dyah Kencanawat ya. kang kat iga pancngahc. lndrawati puniku. arsa mcdhck 111 ring ramanl'ki. sampun prapta ing ngarsa . ing ngarsa sa ng prahu. sang na ta cnggal ngandika . dhatl'ng putra ahi anakisun iki. ana g.awene apa .
I~ Enggal matur wau Indrawati. i.ngg.i rama kula atur lcpa t. kula ma tur sawakcanc . rayi Pata puniku . bisa bae pan angrebuti. dhateng laki kaula. pengen Iaki bagus. pan duwe laki menyawak , sanyatane angre but ing laki mami. sampun laki mcnyawak.
13 . Pan sang nata sira rnuwus aglis. maring emban Ia age lungaa. kumpulena sakabehc. anakisun puniku. Ia wan J aka Menyawak i.ki. age sira lungaa. pan dikongkon isun, nyi Emban sampun aprapta. maring sira sang Jaka Menyawak iki.
nem ba maturing ngarsa.
14. Angandika sang Menyawak aglis, maring emban ana gawe apa, dadine teka marene, nyi Emban ngandika rum, pan paduka dipuntimbali, dening rama sampeyan, pan kinen agupu, amedhek ing Sri Nalendra , kudu enggaJ kerid ening kula iki, sareng Jan Dewi Pata.
I 5. Sam pun kering sang Menyawak aglis,
sampun prapta ing ngarsa sang nata, datan kocap ing lampahe, sang nata ngandika rum, wau dhateng putranireki, putranisun sadaya , marenea kumpul, isun arep amariksa, maring sira yen mangkono iku bayi, ambir ywa kasiriyan.
16. Angandika ratu Majapait ming kang putra sang Jaka Menyawak, ora enak ing pikire, mapan ta sira kacung, isun jaluk sukaneng ati, saiki a w akira, patine sun ialuk . den lilaa babu sira, awak.ira pan arep isun pejahi, takgawe sayangbara.
1 7. Angandika ri sang J aka Pekik, matur dhumateng ing ramanira, punapa ka.rsa sang katong, ajeng siyang myang dalu, Ia punapa karsane gusti, kula sampun lenggana, sakarsa sang.prabu. sang.praou aris ngandika, Ia mareka tinigas jangganireki, Jaka Pekik pan peja.
18. Anggaluntung wau anang siti, ingkang putra Dyan Jaka Menyawak, pra putra nubruk sakabe, !lgandika sang aprabu , uwis bayi ywa padha nangis, sun gawe sayangbara, maring sira Babu, sapa bisa nguripena, uwis pasthi ik.u kumpul dadi laki, nyata jodho neng sira.
19. lndrawati sira amangsuli, mboten sanggup Kencanawati nabda, inggi kula tampi raos, Kusumawati muwus, kaula mboten sanggup inggi, Dyah Ujum ngetog raka, kakang keda sanggup, ndaweg iki jimat kula, tampanana usapna ping tiga iki, Jan kern bene si kakang.
20. Angandika nata Majap~t . maring Nyai Dewi Pata sira, kaprimen iku awake , Dyah Pata ngandika rum, nggi berkate jeng ram a inggi, enggal sira Dyah Pata, angusap ping telu, kaliyan kekembenira, Jaka Pekik sampun tangi urip mali. gesang kadi duk kuna.
21. Angandika nata Majapait, ora kena uwis begjanira, Dewi Pata ing jodhone, sira jumeneng ratu, iya aneng negara iki, nagri Gebangtinatar, sira dadi ratu, mung samono wekasingwang, isun arep batik maring Majapait, arep tunggu negara.
22. Sri Nalendra mapan sampun muli, ing negara Majapait ika, sedaya kumpul sakabe, pra mantri sampun kumpul, Ianang wadon gedhe Ian cilik, sang nata sampun bunga, myat sakabe kumpul, ing negari Ian padesan, ora kurang sandhang pangane wong cilik, gemuhing tatanduran.
23 . Pan kasigeg nata Majapait, kang kocapa putra estri tiga. maksi juwet ing manahe, lndrawati puniku, panengahe Asmayawati, guiu Kencanawatya, saweg gunem catur, rayi ayu padha Iunga, anguiati ingkang bisa amateni, roaring Jaka Menyawak.
24. Payu yayi padha angulatl, angulati ingkang pinangsraya, kang bisa nugel janggane, mring si Menyawak iku, Iamon uwis nemua yayi, embu nom mbu tuwa, pasthi jodhonisun, ian isun arep ngawula, saumure embu rupa kakl-kaki, kang sanggup mejahana.
25. Wis anglo los wau sing negari, Drawati Kencanawati ika tiga Asmayawatine, wus lepas lampahipun, sakatiga dulurireki, limbeyan krokan kontal, kern ben sutra iku, tapi bathik birong abang, lumakune sarya sira ma.11dheg noli, lirik ndamar kanginan.
26. Sampun lepas lampahe sang dewi, sengkeyongan lepas lampahira, sampun prapta dalan gedhe, lampahe dulur-dulur, pan katiga sadhereknek.i, Dyah Indrawati ika, lumampa ing ngayun, Kencanawati ing tenga, Asmayawati punika wonten mburi, duduluran wong tiga.
27. Cinarita lampahe sang dewi, arsa njujug ana ing Karangdhan, Nyi Rangdha Mangu wastane, kang ilang anakipun, binakta ing bango puniki, duk lagi padha dolan, ing sabin puniku, saikine uwis teka, saujare palawartane wong cilik, saujare wis teka.
XVII. DEWI IN ORA WA TI MINANGSRA Y A
SINOM:
I. Sigegen ingkang lumampa, tan kocap Nyi Indrawati, wonten ganti kang kocapa, ing Kerangdhan kang winami, Jaka Hermaya iki, siweg lagi gunem catur, kali Nyi Rangdha ika. katiga sadherekneki, nggi punika paparab Jaka Tampingan.
2. Micara lagi duk kuna, dhateng ibunira i.ki, wastane inggi punika, Nyi Rangdha Mangu puniki, kacung pan isun iki, si embok sampe anglangut, tininggal awakira, lali dhahar lawan guling, pangrasane si em bok kay a wong edan.
3. Jaka Hermaya ngandika , wau dhateng ibuneki, kaula pan Embok Rangdha, pan densamber dening paksi, paksi bango puniki, kaula binakta mabur, muluk ing awang-awang, lampahe pu~a paksi, nuli anjog male bet ana jro guwa.
4. Kaula denaken anak, wau dening bango iki, bisa ngucap kadi jalma, pan tan beta kula iki, rina wengi anangis, kewayang bae si ibu, sun tinggal saking sawa, antara rong taun iki, nuli enggal kaula ajeng pamitan.
5. Nuli kula pinaringan, kaula kang rupa keris, sap kayu pendhok kencana, law an egong tum bak iki, wondening gaweneki, ingkang egong iku mbesuk, lamon ana paprangan, dcntabuh egonge iki, enggal bae null baJa padha teka.
6. Sigegen Jaka Hennaya, kocapa wau kang prapti. sedherek jaler satunggal, pan saking negari Bani, saking lami tan panggi, layad dhateng kadangipun, juluk Jaka Tampingan, pan saking ncgara Bani. iya iku maksi tunggal sing Nyi Rangdha .
7. Eca siweg paguncman, kasaru wontcn kang prapti. wonten putri pan titiga, putri saking Majapait. putra nata puniki, mcdhck ing Nyi Rangdha Mangu. Nyi Rangdha nulya nabda, maring Dewi lndrawati.
Ia bagea bayi wong ngendi ta sira.
8. lsun takon maring sira. Ia sira iku wong ngendi, lawan aranira sapa, ana gawe apa Nyai, mangsuli lndrawati, kaula mapan ingutus, ngulati minangsraya, dhateng putra ndika Nyai, sinten sanggup mejahi ]aka Menyawak.
9. Sin ten sanggup mejahana, ing Jaka Menyawak iki, ing nagri Gebangtinatar, ya iku ratu sireki, mapan kaula Nyai, sanggup ngawula ing mbesuk, supami sampun kala, si J aka Menyawak inggi, suka kula ngawula dhateng sampeyan.
10. Ngandika Jaka Hermaya,
wau dhateng lndrawati, iku rayi minangsraya , maring awakisun iki, Hennaya ngandika ris, wau dhateng kadangipun, rayi Jaka Tampingan, padha dangdan dina iki, gotrakena wadyabala ing Kerangdhan.
I I. Kaliyan bala andika ,
pan saking negara Bani, sakabe kon padha syaga. sakapraboning ngajurit. tumbak bedhil ywan kari,
Jan sakehe saradhadhu, yen wis pepek umangkat, esuk-esuk dina iki, seja nglurug ing nagri Gebangtinatar.
12. Pan sampun budhal sedaya, sing Kerangdhan Jan sing Bani, angiring J aka Hermaya, Ian Jaka Tampingan iki, ginrebeg pra punggawi, lampahe adulur-dulur, datan kocap ing Jampa, wis ngumpak: aneng negari, nggih punika negari Gebangtinatar.
J3 . Sigegen Jak:a Hermaya, wonten ganti kang winami, negara Gebangtinatar, J aka Menyawak puniki, kang wonten pancaniti, pan Jagi agunem catur, pan klawan kadangira, Raden Selamaya iki, kasarandu wonten tiyang mbakta surat.
XVID. NEGARJ GEBANGTINATAR KADHATENGAN MENGSAH
DURMA :
1. Wis tinampa serat ing J aka Menyawak . binuka srate iki. katur ing sang nata , ingkang jumeneng nata, ing Gebangtinatar ikL ywa dadi mana. ayu tandhing ngajurit.
2. Aja tambu iku sira maring ingwan~ isun sing nagri Bani. Jan saking Kerang.dhan . isu n kapinangsraya . dening putri Majapait . dikongkon nigas. maring jangganireki.
3 . Ya panewu wis sira age balia. atuma ing sang aji. pcrkara ay uda . isun mangsa mundura. tak papagc isun jurit. pan kincmb ulan. sun rniyang dina iki.
4 . Wis kapapag wong l'ilik pcd hang-pincd hang. wene bedhil-bincdhil. kang tumbak -tinumhak . ana rangsang-rinangs:mg. ana kang pa ling pundl'lik . jcngkang-ji lll'!lgbng.
weneh bithi-binithi.
5. Anerajang balane J aka Hermaya, anyandhak dentempiling, dening bala Gebang, sami dhupak-<ihinupak, ajogoi bau sisirig, gebag-ginebag. nyandhak banting-binanting.
6. Rame surak bala ing Gebangtinatar, kepioke angendhasi, gumuru swaranya , lir penda angin barat, ak uwei anggone jurit. (lir) puyu ing tegai, ana padha kepesing.
7. Rame prange ing nagri Gebangtinatar. maju rampak kang jurit, kang jotos-jotosan, kang penthung-pinenthungan , sawene nyuduk Ian keris, bok-tinabokan, ana kang dentumbaki.
8. Tan kocapa bala ingkang Iagi yuda, kocap ingkang ajurit, Dyan J aka Menyawak, kiayan Jaka Hermaya, pan sami banting-bina11ting, candhak-cinandhak, sami angunus keris.
9. Gujeg-ginujeg wau ing yudanira, rame anggone jurit. sami tunggal bata. Menyawak Ian Hermaya.
tan ana soT ingjurit, ing yudaniTa, kali iku satandhing.
10. Nulya mangso Raden Sclamaya medal. sarwi angunus keris, maju ing payudan, siTa ywa tinggal tapak , satriya sing nagri Bani, sun, sing pertapan. sing aTga Sclawilis.
11 . Nulya medal wau sang Jaka Tampingan , gya sira dangdan jurit, tandhing Selamaya, wus cekel-cinekel sira, sarya mbari ngunus keris, ing yudanira, tan ana soT ing jurit.
12. Susudukan kali Raden Selamaya, sami tangkis-tinangkis, Raden Selamaya, kaJi Jaka Tampingan, tan ana kasor ingjurit, anggone yuda, rame kepoking baris.
13 . Juju-jinuju wau ing yudanira. tan ana kasor siji, Raden Selamaya, lawan Jaka Tampingan, pan sami gi tik -gini tik, gebag-ginebag, wau anggone jurit.
XIX. BABARING LALAMPAHAN
DHANDHANGGULA:
I . Pan sinigeg ingkang lagya jurit. kang kocapa ing nagri punika, Majapait ing wastane , ngandika sang aprabu, nenggi wau dhateng kang rayi, Ia rayi age dangdan, anungganga tandhu, padha Junga alalayad , mating anak ing Gebangtinatar rayi, mengko sun nunggangjaran.
2. Pan wus lawas sun ninggal si bayi, pan kepengin isun pinanggiha, kali anak Pata mangko, kalawan mantunisun, iya iku si Jaka Pekik, Ia yayi padha lunga, nggawa bala iku, kanggo ngiring ing dadalan, Jan momota panganan kang kanggo ngirim , mring anakisun ika.
3. Sampun mangkat wau Sri Bupati, surak umyung sapanjanging marga, sampun Jcpas ing lampahe, neng marga tan cinatur. sampun ngumpak watesanek.i, ngrungu surak ambalan. bedhil ting jalegur, surake ambal-ambalan, lir wong ngarak kaget prabu Majapait.
iki abaneng apa.
4 . Pan sang nata wau animbali, dhateng pati wis age majua, terangena san yatane, pan geger samya ibur, yen katekan mungsu sing ngendi, matura kang trawaca, maring mantunisun, kang aran J aka Me nyawak, kang jumeneng ing Gebangtinatar iki, kang bagus ing lelewa.
5. Sam pun lepas lampahe ki Pati, gegancangan lakune agancang, sampun prapta ing ngarsane, wau ngarsa sang ayu, Dewi Pata ngarsanireki. pati matur anyemba , ing ngarsa sang ayu, Dewi Pata angandika. dhateng pati bagea sira Ki Pati. ana gawene apa.
6. Ma tur nemba wau Ki Dipati, dhateng ngarsa wau Dewi Pata. enggal matur sawaktane, kaula Nyai Ratu, katimbalan dening sang aji, ken mratelakkcn kang y uda. de katekan mungsu, bopati lawan ponggawa. saking pundi ingkang mapagi ajurit, dhateng Gebangtinatar.
7. Hcnengena wau kyana pati, kang kocapa wau Sri alend ra. ratu Majapait mangko.
tan tahan manahipun, anganti mring rekyana pati. arsanjog lampahira, lawan garwanipun, sam pun anjog sing turangga. arsa mlcbu wau mring putranircki . kaliyan ingkang garwa.
8. Nulya mlebct dhateng kenya puri, ancmoni dhateng putranira. kcnang apa iki geger. sir a katekan m ungsu, iku padha ponggawa ngendi, lawan ngrebutke:1 apa . aran sapa iku. dcning tukar pelawanan, sampe sesek aneng alun-alun iki, si bapa wakcanana.
9. Dcwi Pat a wau matur aglis, mring kang rama matur awakcana. inggi punika temene, milane wonten mungsu. sanyatanc pan raka dewi, Kencanawati punika. sakatiganip un , angsalipun minangsraya. ing Kerangdhan pccil Rangdha Mangu iki. wasta J aka Hcrmaya.
10. KJawan Jaka Tampingan punlki.
angsalfpun inggi minangsraya. kon mejahi Jakiningong. milane dipunlurug, ken mejahi ing lakimami. atur kula ing rama. Ia inggi puniku.
dcnc ingkang dipunseja. sanyatane kcpengin ing lakimami. milane minan~sraya.
I I. Pan sang nata angandika aris. maring pati iku yen mangkana , iku undangen sak.abc. ywa kosi dadi satru. saJawasc ing urip iki, sakabe padha ngarak, ngawinken nak.isun. Kencanawati punika, lndrawati katiga Asmayawati. ambir ywa knsiriyan.
I::! . Si Hennay::o Ian Kcncanawati.
jodhonira oli kang utama. ing Kcrangdhan ncgaranc, ·yi lndrawa ti iku. akrama Ian ratu ing Bani , jcneng Jaka Tampingan , satriya pinunjul. i e Asmayawati ika. akramaa kali putrane kyana pati. Majapait nagara.
13. Angandika prabu Majapait,
mring kang putra wis age rukuna , ian sed11lurira kabe. ywa sira ~tawe rusu. anguk age:: makarya bayi, kanggo san.!w ngibada. lumayan 1wgo mbesuk . mcnawa oli sapangat. i.ng mbrr UJ<c kudu gelem anglampahi. dhawuhe l<.asululla.
TAMAT
PN BALAI PUSTAKA - JAKARTA
Perpust Jender