Pupulan Cerpen Basa Bali
MadeSuweta Aryawan
Balai Bahasa Provínsi Bali 2014
GENDINGSUPIR
Pupulan Cerpen Basa Bali
Made Suweta Aryawan
Balai Bahasa Provínsi Balí 2014
GENDING SUPIR Pupulan Cerpen Basa Bali
Penulis: Made Suweta Aryawan
Tata Rupa: I Nyoman Argawa
Penerbit:
Balai Bahasa Provinsi Bali Jl. Trengguli I No. 34, Tembau Denpasar 80238 Telepon: 0361 461714 Facsimile: 0361 462656 Pos-el: [email protected] Laman:www.balaibahasabali.com
Cetakan: 2014
ISBN: 978-979-069-189-6
SAMBUTAN
Setiap usaha untuk memajukan bahasa, baik bahasa nasional (bahasa Indonesia) maupun bahasa daerah (bahasa Bali) patut disambut dengan baik. Bahasa sebagai alat komunikasi berperanan penting dalam menyalurkan aspirasi maupun ide-ide untuk mengungkapkan nilai-nilai budaya bangsa maupun budaya daerah. Bahasa sebagai lambang identitas bangsa, lambang kebanggaan nasional dan daerah hendaknya dibina dan dikembangkan sehingga betul-betul berfungsi dalam rangka mencerdaskan bangsa guna membangun manusia Indonesia seutuhnya.
Sehubungan dengan itu, hendaknya disadari bahwa tindakan untuk meningkatkan fungsi sosial bahasa dapat memberikan sumbangan positif bagi pertumbuhan dan perkembangan kebudayaan nasional yang berakar dari kebudayaan daerah, misalnya dalam memupuk sikap solidaritas masyarakat pendukungnya dalam mewujudkan persatuan dan kesatuan bangsa. Untuk menopang hal itu, diperlukan sarana penunjang berupa hasil penerbitan bukubuku karya sastra berbahasa Indonesia maupun berbahasa daerah. Usaha ini sangat penting artinya bagi generasi muda termasuk pula bagi kalangan guru untuk bergairah berkarya dalam bidang seni sastra, baik berupa puisi, cerpen, novel, maupun drama.
Sejalan dengan itu, kami sangat menghargai dan menyambut gembira usaha Drs. Made Suweta Aryawan, yang telah memberikan kepercayaannya kepada Balai Bahasa Provinsi Bali untuk menerbitkan hasil karya sastra berupa buku kumpulan cerita pendek berbahasa Bali dengan judul Gending Supir.
Mudah-mudahan berbagai persoaian kehidupan yang disajikan dalam karya sastra ini dapat menambah cakrawala ilmu pengetahuan bagi mahasiswa, para guru, para siswa, dan para ilmuan di bidang kesastraan.
Denpasar, November 2014
Drs. I Wayan Tama, M.Hum. Kepala Balai Bahasa Provinsi Bali
PURWAKA
Om Awignam Astu
Pinih rihin titiang ngaturang pangayu bagia majeng ring ida Sang Hyang Widi Wasa, santukan titiang presida ngaripta satua bawak (cerita pendek) sane mamurda Gending Supir.
Kawéntenan satua bawak puniki wantah antuk nuptupang damuh tengai sane nyantul ring muncuk sarin keneh titiangé, sane meliah ngedut-ngedut manah'nundén nuptupang dadi pupulan satua bawak.
Sané kamunggahang ring satua bawak puniki wantah pemargin kedutan manah ida dané ring masyarakat,tua-bajang cerik-kelih sane maurab suka duka sadina-dina. Nika sane beligbagang titian maka pamungah manah pusang sing karoan tongos aon pules magaleng sedih masaput sakit ati selantang lemah.
Yan pautang ring pakaryan sang rakawi minab tan wénten pikenohné reriptan titian puniki santukan banget doh wigunanné. Diastu asapunika titian banget rumasa subagia, santukan titian sampun presida nutug pemargin sang sane sampun pascad. Antuk punika patut pisan titiang ring tepengané mangkin ngaturang parama suksema marep ring Bapak Kepala Balai Bahasa Povinsi Bali sane tulus asih nekéng toas ngicén ketélan wacana. Taler ida dané sawitran titian sane sampun lapah miles susastra.
Pengaptin titian dumugi reriptan titian puniki wénten pikenohné marep ring para sisia, para guru, mahasiswa, taler ring para pamiles sastra gumanti ngajegang budaya Bali kapungkur.
Yan wénten aran, genah lan legodan satua ring satua bawak puniki nika wantah reragragan. Tan pisan wénten pakilitané ring kawéntenan ida dané ring masyarakat.
Inggih asapunika atur titian dumugi Ida Sang Hyang Widi Wasa ngicén panugrahan lan pemargi sane pinih becik marep ring iraga sareng sami. Suksma.
Om Santi, Santi, Santi, OM.
Singaraja, 01 Juni 2014
Atur subaktintitiang Pangripta
Cakepan Puniki Kaaturang
Pertama ring: Meme bapantiang sane sampun maraga angin Kaping tiga ring:
• Ida Ketut Jelantik, Ida Kade Aseman, • Guru Made Arsa, Wayan Dangin, • Kaki Nyoman Badung samisampunnyunialoka
• Maha Guru Satya Sai Baba - almarhum
• Maha Guru Ching Hai Maha Pengasih Kaping kalih ring:
• Meme Ketut Rening Bapa Nyoman Geloh:
Somah lan pianak titiang sane ajak natakin panes tis
• Made Winingsih, S.Pd., PutuWahyu Mulyadi Aryawan, SP,
• Made Arya Citrakusuma, Nyoman Sri Mega Suartini, SE. • -Putu Iswara Wijaya Kusuma (Vije), • Made Ayu Satya Sumadi (Dek Tia ) • Putu Wahyu Sekarpika Juliantara
Para cucu
Taler sawitran-sawitran titiang sane ngicen keliahanidepninggalang • Sri Werdi Arini, Sutarini, Suartini, • Aryani, Leony, Sukening
DAFTAR ISI
SAMBUTAN i PURWAKA iii DAFTAR ISI vii
GENDING SUPIR 1-3
MELI JAGUNG KAPUT MERENG 4-9
BOGBOG AJUM 10—14
LELAWAH 15—19
TEGAL MABUDI YEH
20-23
SUBA LABUH TETEH DEPUKAN 24—39
NYAMA DEN BUKIT (BULDOG) 40-46
TRESNANE AMPEHANG ANGIN
47-53
JERO NYALIAN
54—60
NGENTER BULANE
61-66
UJAN ISENG
67-74
BENTET TRESNA
75-82
MANGKU KAMPIL
83-91
NGEPUNG RASA SAIA
92-97
SUKA DÚKA
98—103
NGELIDIN SEMA TEPUK SETRA
104—108
TUDUH UGUG
109—112
NYAWENIN PADANG PISAGA
113—116
INDIK PANGRIPTA
118—119
Sawetara ada pukul roras, motor Isuzu warna barak ané tumpangin I Madé Saja suba neked di palemahan désa Gitgit . Neked di kilo limolas ada murid SMA nyetop. Muridé ento sawetara mayusa enem belas tiban, mategeh satus séket enem cm. la negak durin supir samping jelanan.
"Dija masuk Gék? " kéto patakoné I Madé Saja."Tiang di SMA Candi Mas"
"Kelas kuda....?"
"Kelas XI bahasa"
"Bagus ....! kéto pasautné I Madé Saja.
"Demen tekén sastra?"
"Demen bedik-bedik !"
"Ngujang bedik-bedik...?" Jurusan bahasa musti apang duweg sastra.
"Dugas kémah sastra di Bedugul tiang milu"
"Dadi sing tepuk!" kéto abetné I Madé Saja.
"Bapak dados guru....., ring dija .…..?"
"Tiang guru bahasa ring SMA Negeri 4 Singaraja“.
"Paraban bapak sira?"
"Tiang I Madé Saja"
"I Madé Saja...., berarti bapak sing taén bobab".
"Yan manut adan mula kéto“.
"Men Gék nyén .....?"
"Tiang Luh Renadi".
"Aduh luwung sajaan adanné, anut tekén ané ngelah adanné, putih lemuh manis".
Luh Renadi wantah kenyem-kenyem kasumbung olih Madé Saja.
"Nyak dadi mantu Luh…..???"
"Kénkénang tiang masuk yaning kawin..???"
"Béh duweg masaut, main lokikanné. Saja to Luh, masekolah malu apang ngelah bekel berumah tangga; ngelah pengetahuan, ngelah pengalaman, turmaning suba madan kelih. Bapak mendukung Luh, Luh cocok dadi bunga ané miik, sing bunga bebungah, bunga ané maguna, suba ngelah wawasan masa depan. Yan mekejang cerik-ceriké di dusun mapineh cara Luh jeg maju sajaan gumi Baliné. Baliné saja miik ngebekin jagat, yan bandingang tekén i maluan joh pesan tekén jani. Jani cerik-ceriké suba liu nyak masekolah, nanging ada masi nu cerik suba ngantén, ada masi kondén ngantén suba beling. Minab abesik kenehanga ngalih nau dogén.
"Selegang malajah Luh apang ada bekel mani puan". Kéto abetné guru Madé Saja marep tekén Luh Renadi.
"Stop jebos pak supir, tiang mekita ngenceh". Kéto abetné panumpangé muani ané negak di samping supiré. Lantas pajaian montoré adénganga tur ngelantas marérén di puncak, di pateluané ka Goblég. Panumpangé ento tuun ngincegang ka bet-beté.
Watek bojogé paseranab teka kadéna ada maang dedaran, kejengat kejengit kejat-kejit.
"Ih ento nyén ngelah nyamané mokoh gati?" Kéto abetné pak supir magulgulan.
"Oooooooooo ento misanné pak supir ané dadi satpam di pura Yéh Ketipat". Kéto pasaut dagang bungané macempléng uli duri.
"Tin......tin......tin......béh makelo gati apasih pesuanga." Pak supir ngerengkeng sambil nyedot-nyedot roko.
"O....anak nu singgah di reramanné." Kedék makejang panumpangé. Luh Renadi wantah kenyem-kenyem, sawiréh panumpangé ento orahanga ngelah reramá bojog.
"Dadi makelo gati?"
"Aduh anyang-anyangan pak, aduh sakitné!"
"Aluh ubadné, alihang jaja laklak misi nyuh puun maserérét gula, ilang ba”.
"Nah dong da jail tekén anak suba tua gaa".
"Tua-tua sampat lidi ron aéng kekehné".
"Saja kekeh nanging tepu“, kéto pasaut dagang bungané, kasambungin olih panumpangé lénan sambil kedék mabriagan.
Anginné dingin ngesir nyeluksuk sampé ka betén sipahé, nanging bojogé ané betén purané makejang girang pakaréak magarang jagung ané kaentungin olih torisé ané tusing mabaju kutang. Nyonyoné cara beligo gelilingang di abingé. Awakné gedé tegeh nanging sirahné cenik tur macukur laki. Batisné cenik-cenik, jeg cara dongkang jujukang di umané neng linggah sing misi yéh.
"Yén pak supir baanga kénkén?" Dagang bungané ngulgulin sambil madengokan pesu.
"Ngujang sing nyak baanga pipis, kidemang matané, yang penting basangé betek".
"Cocok suba gending supir. Pak supir dija dogén ngutang enceh". Kéto patakon muatané ané negak di sampingné.
"Béh yan tiang sing taén ngutang enceh, yan ngingsanang liu". Béh makejang kedék sabatas ané madingehang pasautné pak supir. Nanging Luh Renadi mendep dogén. Pantes ia kéto krana madéwék cerik tur madéwék murid minab sing sela níngehang munyi ané boya-boya, sawiréh otakné kajeljelin matematika lan papelajahan ané ruwet-ruwet lénan.
"Stop Pak!" Lantas Luh Renadi tuun di arep gerbang sekolahné.
"Tiang dumunan Pak", kéto abetné ngomong tekén Pak Madé Saja, tur ngenjuhang pipis duang talian tekén pak supir. Peliat lan kenyir pak supir metadah jaruh.
"Yan ento baanga kénkén pak supir?" terus kagulgulin olih i dagang bunga.
"Muridé ento...?, yan cara siap nu belig bénné, basa apa anggon sing jaen".
"Men yan dagang nasiné di Sembung?"
"Joh banding né, apa buin ané di Ubung nyisi kauh da suba omonganga, basa apa anggon melah kinyukané".
"Pak Supir akuda ngelah kurenan?"
"Tuah abesik?"
"Abesik ané sah?"
"Masak seduk di Ubung malaib ka Buléléng madaar. Ento supir lengeh mapi-mapi alim".
"Cocok suba gending supir", kéto abetné dagang bungané.
Singaraja,28-08-2007.
Pk.22.15.
Made Suweta Aryawan
MELI JAGUNG KAPUT MERENG
Nyang abedik sing marawat mata, tiang lakar demen utawi megundikan ngajak Luh Apel ipah tiangé. Dugas ento nuju dina Redité jumah suung. Cerikceriké keponakan tiang makejang pada malali. Ada ngorahang ka pesisi ngalih kerang, ada ngorahang majanji ngalih jangkrik. Buina kabenengan masi I Pongpongan mulih ka Désa Banjar sawireh ada sangkepan keluarga. Tiang padaduanan dogén jumah ajak Luh Apel. Dugas ento tiang sedeng nau magambel ngebug gerantang, inget tekén Dék Eny ané dadi jogéd di Banjar Celuk Buluh, Désa Anturan. Sedeng nau tiang ngebug gerantang dingeh tiang Luh Apel daah-duuh tur misi ngeling jumahan metén ngorahang nyakitang siksikan. Sing dadi atiné, tiang suud lantas ngerantang tur ngincegang bangun terus nyagjagin Luh Apel jumahan metén.
Tiang ngaba minyak urut cap Lang, lakar anggon ngangetin utawi ngurut awakné Luh Apel. Suba tiang neked jumahan, tiang negak di tebénan sambil ngurut -urut batisné Luh Apel sinambi matakon.
"Ané encén sakit Mbok Luh, né 'batisé enyem gati, uli betekan batis ngenuunang. Yén uli lulud ngamenékang matadah anget."
"Ento eda jangina lengis, nyanan kebus, kanggoang pecik-pecik dogén". Kéto abetné Luh Apel tur elingné suba ngigis-ngigisang.
"Né di siksikané kebus gati!" kéto abetné sambil makiud cekoh-cekoh.
"Béh, tiang jelék asanné Mbok! Bayun tiangé runtag!"
"Sing kénkén, men nyén tundén, sing ada nyén!" Luh Apel masaut matadah keras minab ia salah tampi.
Keneh tiangé ngumbara sawat pesan, yan dija kadén rasané kanti sing inget jerijiné minab ngaliwat lantas kegisangin. Ditu lantas tiang sing asén nyiatang wayang malampahan sang Bima dadi caru. Yén kénkén kadén siat wayangé kanti tiang peluh pidit. Tiang lantas bangun saha nyusutin peluh ané meliah di awak tiange. Luh Apel mendep sing macelekisan nyang abedik. Limanné masangladan kuri duur galengé. Tiang makelieng pesu tur negak di duur damparé nyisi témbok, sambil mailih aji cecapil ibus ané masangkétan di tanduk manjangané. Tiang bengong kenehé ngumbara tur ngerimik.
"Dadi ané kéné-kéné bakat jemak gegaéné, yan ené ada nepukin paling bedik dadi jaljal. Apa orahang ibané, aduh! Ada-ada dogén, ipah bakat ipuh saja tungked petengan sing nawang apa".
Luh Apel bangun, ebokné ané selem demdem nganteg ka kémpol jit kagambahang, saha terus ka kamar mandi. Sréak-sréok dingeh tiang minab ia manjus. Keneh tiangé ngumbara tawah-tawah bakat kenehang.
"Yan idéwék megedi uli dini kija laku, pipis tusing ngelah anggon ngontrak umah, apa-apa kabuatané ipahé ané nyengahang, kénkénang ibané jani, seksek tangkahé, ya betek menék tuun i raga kéweh. Aruuuuh! kénkén ja suba lakar endepang dogén ibané. Nanging ada masi melahné dini, i déwék sanget inih, meroko, ngopi, tusing. Sawiréh tusing baanga olih ipahé. Nanging dedaran lénan ulurina, makejang-kejang ia ané ngitungang. I raga dini sing magaé mabati umbéh.
"Suba suud Mbok manjus? tiang lakar pesu!"
"Pesu kija cai Dééééééééé! Suba sanja panak tusing ada".
"Tiang lakar ka pesisi ngalih angin sambil mebalih ombak".
"Ngudiang ombak cai pebalih, anak mula kéto!".
"Yan jumah amoné sing kanggo baan ?"
"Déééééé usuhin malu tundun Mboké! genit gati."
"Ndén malu, ada-ada dogén manying makelenying!"
"Paincegin....., genit gati!"
"Aduh, sing bakat baan ngomongang makejang tundéna ngusuhin, sing dadi atiné. Yan kénkén kadén satuané sing bakat baan ngelengkaraang!".
"Nah, sesubané cai suud manjus, kija keneh cainé lautang, nanging eda sampé peteng, embok takut pedidian. Banjaran joh-joh, yén kénkén kuda nyen kaukin!". Suba suud mataki-taki lantas tiang pesu menék sepéda lakar luas ka pesisi.
Suba neked dauh Pura Dalem, Désa Pemaron makuug jelemané cara belabar agung negakin sepéda montor ngaba bendéra partai. Tiang bengong ngantiang apang telah malu sepéda montoré ento ngaliwat, mara tiang bani megat rurung lakar luas ka pesisi segara Penimbangan. Tiang malengok kauh, malengok kangin ningalin anaké mentas negakin sepéda montor saru gati, sawiréh péngkolan lan kereteg ané dangin purané sanget gati tegeh tusing ngenah anaké ngebut. Suba sengang sepi rurungé mara tiang ngayung pedal sepéda nganginang. Pacerétcét peluh tiangé, ukudané buka kayehang.
Yan kudang menit kadén tiang ngayung pedal sepéda kagét suba neked di pesisi Pemaron. Tiang marérén betén kayu ancak di sisin rurungé. Sepédané kasedédégang di bongkol kayu ancaké, sawiréh tusing misi standar. Tiang bengong mabalih ombak, keneh tiang nambung ka bongkol gulemé kelod. Angin segarané makesir aris ngusud ukudan tiang, cara nundén tiang apang liang galang ngentungang inguh sebet ka segara. Ngetél yéh paningalané inget tekén unduk ané suba liwat. Luh Apel marawat di mata ngaukin tiang ngajakin mulian nundén tiang ngurut sakita keneh. Belin tiang I Pongpongan rawatang tiang sing karoan pajalan nuluh pundukan uma bécék tur labuh. Ditu yéh paningalan tiang sumingkin deres cara ketélan yéh ujan sasih ka sanga di capcapan umah maraab apilan. Bengong tiang makaengan sambil natakin jagut.
"Cara iraga bodo gati dadi teruna, cara tusing ada anak luh lénan, ipah bakat ipuh. Yan ada anak nepukin apa orahang déwéké? Binjul sajaan kawiné, iraga kapatemuang ngajak anak luh daratan, tusing taén ngelah rasa emed ngigel, aget sing icang ngelah kurenanné. Yan ento kurenan gelah betes tondén karoan, bakat tanjung utawi déwéké tanjunga, uh......., sajaan isin gumi".
Suba tiang emed bengong lantas tiang meli jagung matunu tekén és campur. Tiang negak bengong sambilang ningehang kaplésan-kaplésan ombak.
-"Niki gus rarisang, jagungé durung lebeng antosang jebos". Kéto munyin dagangé ané luh makenyir matadah monyér.
"Dadi monyér gati poloné dagangé eluh ené apa dadi olahang, buin jail awaké orahanga bagus, sing tingalina awaké bodo buina awaké tusing brahmana, tengkejut baana". Kéto tiang ngerimik jeroning ati. Buin akejepné dagangé ané muani ngabaang jagung matunu.
"Niki Pak rarisang !" Lantas ia makelieng buin nunu jagung.
"Buin ngaéngang, uling pidan awaké dadi bapak, ngelah kurenan kondén, dadi pegawé dadi pejabat masi tusing, uh sajaan isin gumi". Kéto tiang makaengan sambil nyemak jagung.
Sambil tiang ngorgor jagung, marawat-rawat di mata Luh Apel ipah tiang kauk-kauk nundén mulih. Kanti guntang dogén jagungé bakat gorgor tusing asén kenehé sawat, rumasa.......... rumasa suba jumah makedékan. Ditu lantas tiang ngincegang nginem és. Mara petang séndok bakat daar suba tiang matingtingan nyagjagin dagang lakar mayah.
"Dados ten telasang ngajeng, napi kuangan gendis ". Kéto abetné jero dagang ané luh.
"Ten jagi aba tiang mulih, tulungin bungkus tur icén malih abungkus". Dagangé ento tragia mungkusang és malih aporsi.
"Aji kuda niki Bu...?". Kéto tiang matakon.
"Pitung tali kayang jagung". Kéto pasaut dagangé ané luh. Lantas tiang ngenjuhang pipis dasa talian.
"Jagung sampun icén malih tetiga dagingin sambel sampunang jagung ané kaput mereng". Kéto tiang masekenin dagang. Inceg lantas dagangé ané muani nunuang jagung buin tatelu. Tíang ngantiang majujuk sambil bengong. Minab liu anaké ningalin sawiréh parisolah tiangé matadah soléh. Nanging tiang tusing ngarungu kenehé suba jumah.
Dagangé ané luh ngenjuhang bungkusan. Tiang lantas ngincegang ngayung sepéda nuluh rurungé ané nuju segara Pemaron. Neked di arep kantor SKB tiang megat rurung nuju ka Désa Pemaron. Das tiang kerobok sepéda montor uli kauh ngebut ngerudug. Aget tusing ada montor mapapas marambang uli kangin. Ngerudug bayun tiangé rasa pegat pepusuhé. Neked di kreteg Désa Pemaron ada cicing buang di rurungé magonggang nyelimputin. Das tiang mempul di beremané.
"Cicing buang ndas bedag" Kéto tiang mamisuh sambil ngayung sepéda. Peluh tiangé pacerétcét deres cara tampésin yéh apané. Suba paek di tanggun désa tiang marérén betén punyan asemé sambilang ngisisang peluh.
"Ngénkén cai bengong dini mring........., apa ané kakenehang". Kéto patakoné I Sabeh sambilanga nyuun sumi.
" Sing....., kenyel uli malali", Kéto tiang masaut ngalalu.
Suba I Sabeh liwat di péngkolan Banjar Lebah Siung mara tiang nutug adéng-adéng. Peluh tiangé suba isis turmaning bayuné suba matuptupan. Liu brayané nyapatin bantas kawales aji sebeng kenyir. Itep tiang ngayung pedal sepéda sawiréh keneh tiang suba jumah kasanggra olih Luh Apel ipah tiang ané sing dadi kuangan madaar.
Saja pesan buka rerawatan matané, Luh Apel negak bengong masedédég di tampul ambén umahé. Batisné menék nyujuk entud, ebokné kagambahang. Ningalin Luh Apel buka kakéto lantas tiang matakon sambilang bayu runtag.
"Kenapa Mbok dadi bengong cara togog lolohin, apa ané kasebetang? Né tiang magapgapan”. Seledéta muan tiangé terus ia ngomong suarané lemes.
"Nah jang ditu Dé....., Ningeh suarané lemes kakéto mara maseriak bayuné liang“. "Dadi makelo gati Madé pesu, mbok tusing nau jumah, panak sing ada; I Pongpongan da da nginep kali jani tondén teka. Apa dogén kabeli Dé......., mbok dadi ngidih?"
"Tiang nyelap ngapgapin Mbok ngudiang tusing dadi ?" Kéto tiang masaut sambilang nyemak anduk di panyemuhané.
"Madé jani madaar mbok meli saté ajak tum, kadong ada dagang itunian liwat".
"Nah buin akejep Mbok, apang suud kayeh".
"Lamen kéto nyanan bareng-bareng ajak makejang, kema malu kayeh ento sabuné di sombahé mara ibusan meli kanggoang sabun Lux ané mudah“.
"Nah sing kénkén tiang anak ames".
"O......, ames ! Carikan masi kanggo".
"Pasihé apa sing ngrobok masih tileh kéto".
"Lamen kayeh, kayeh selegang".
"Nah jégég bulan amah dongkang".
"Dong da kéto awak cai dadi dongkang?"
Dongkang masih kanggo".
"Dongkang ajaib......
"Aduh dingin.....
"Nah buin kejep masaput”.
"Ada saput dongkang?"
"Dongkang masaput ada?".
"Ada dongkang masaput?".
"Ada.…....., cai suba".
"Nah da sangetanga, pada anggon dogén, pada gelahang!".
"Incegang kayeh, munyi dogén cara cerukcuk maan gedang dekol".
"Oooooo....., kéto suba buin kejep ngedekol gedang".
"Nyén korahang gedang dekol?".
"Men kan cara gedang dekol dadua".
"Apa ento, dija ento?".
"Alihin pedidi, ingetang pedidi".
"Nah buin kejep apang suud kayeh".
Bayuné nyangetang runtag jeg makita malaib pesu. Lantas tiang nginceg-incegang manjus. Tiang pesu makamben anduk, laut Luh Apel jail pesan, anduké kedenga kanti kelés. Aget nganggon celana dalem, yan sing kéto mabrarakan cempaluké. Luh Apel kedék ngélkél sambil malaib mulian. Sing dadi atiné sing nutug mulian. Ditu tiang macanda cara panak méong saiing gelilingin.
· Samar-samar uli joh laut dingeh panakné teka kauk-kauk, aget masi tusing langsung mulian. Yan tepukina saling gelilingin apa orahang déwéké. Luh Apel bangun terus pesu sambil musungang bokné ané magambahan nyagjagin panakné.
"Mémé ......., tiang lakar nginep di umahné beli Nyoman Gara, apang ada ajak malajah, tur apang ada ngorahin matematika". Kéto abetné Gedé Yasa sambilanga nuptupang buku.
"Mémé nyén ajak dini?". Cara seken ngomong ngajak panak.
"Awak suba tua sing ja amah cicing! Nyén ngerunguang jejeh dogén". Kéto pasaut panakné.
"Nah madaar anaké malu, suud madaar mara luas. Mémé meli saté ajak tum, ento di paon matekep baskom. Eda telahanga, tuanang bapa Sambringé anak tondén madaar".
"Bih, beler gati poloné Luh Apel dadi orahanga awaké jumah, lamen sing nutur nyanan ajaka Nyoman Gara, déwéké sing juari mani gulgula orahanga melut apel Tailand. Nyoman Gara mula jelema matadah jail tur guyuguyu celor.
"Ndas bedag." Kéto tiang ngerengkeng jumahan metén.
"Ah, ento sangetang orahanga kéné-kéto awak saja, kénkénang. Depang anaké ngadanin." Luh Apel kauk-kauk ngajakin madaar. Kaendepang dogén déwéké, kanti aliha mulian.
"Panaké dija“, kéto tiang matakon.
"la suba malecut malaib pesu ngorahang malajah di umahné Nyoman Gara, ngénkén sih? Kéto abetné Luh Apel sambil nyereg lemari nyemak saput, lantas milu pules. Guminé sepi jampi kayang legu sing ada ngerieng.
Ada suara samar-samar mekaukan.
"Sambring,Sambring.......,Sambring.......,Sambring.......". Tiang bangun negak ngetogor padidian di baléné, ngenehang lawat rasa suba liwat.
********************本承*
Singaraja,18509.
Pk.18.25.
Made Suweta Aryawan
BOGBOG AJUM
1 Kerobok kejengat-kejengit naar poh kolék.
"Aduh masemné, poh suba sisan -sisanné". Kéto abetné I Kerobok sambil kicar-kicer naanang gigi ngilu.
"Gigin cainé jelék", kéto abetné I Jentot sambil nyangih arit.
"Men yan jelék kija aba gigi nu ngatut lén gigi palsu".
"Nu luungan gigi palsu sing ngilu, sambilang masikat masuir".
"Ih, mekita ja ngomong, bojogé dadi putih gati giginné turmaning atap, padahal tusing taén masikat". Kéto I Kerobok ngarengkeng.
"Cai awak sing ngutang-ngutang roko kénkénang sing badeng giginé mimbuh kuning, andus cai amah".
"Yééééééé, buin kejep, icing lakar ngelawar nyambut tahun baru". Lantas I Kerobok ngéncolang bangun uli balé asagané lakar nyemak bébék.
Ajahan majalan jeg suba teka ngaba bébék tatelu. Bébéké téngténga mendep dogén. Matané liap-liep minab suba tahu tekén déwék lakar matampah.
"Bok ....., cai temaha tekén bébéké, cai bes nguasa gati, lagut ia buron". Kéto I Jentot ngulgulin.
"Men anak jelemané tukang olah, ngolah i buron muah ané Iénan". "Saja to Bok....., pidan bisa mabading guminé, cai dadi buron dadi ubuan; dikénkéné lebih jelék nasib cainé tekén bébék".
"Kadong jelékan awak sing nepukin ento sangetang, yang penting jani malam tahun baru apang ada bekelang megadang. Bangka bin pidan kadén itungang, ento itungan lengeh seduk payu".
"Nah Bok awaké sing ngidih bé bébék ané tusing ngagen matampah apang maan suarga. Apa buin matetampahan tusing nganggon sesapan, tusing nganggon mantra, sanget dosa cai Bok".
"Aduh makejang itungang énggalan buwung awaké ngalawar".
"Lawar bébék pedih sedih cai kadaar Bok, ento bisa dadi penyakit!"
"Aruh......, sakit dokter alih!"
"Pipis pesu, pantes meli baas cai ka dokter!".
"Yang penting seger, idup acepok sangetang gati, mati sing ngaba apa, gaénanga soda ayabanga, kaukina ajaka madaar, apa artiné ayaban nasi akepel misi kacang komak melahan jani di idupé maseneng-seneng masi ngatiban acepok". Kéto abetné I Kerobok sambilanga nganget yéh.
"Adep bébéké liunan maan pipis ada bekel nyang makatelun. Yan jani tuah akijapan suba telah, jumah somahé apa pakpaka awaké suba nau cekepung-cekepung mangénjékan". Kéto | Jentot aur guyu ngomong.
"Kenehé sing misi, fungsi sosial sing majalan ngajak nyama braya. Masak terus-terusan magaé, kapah-kapah perlu ngalih nau ngajak timpal. Yan makejang cara cai sing ada anak manyama braya, cai pragat ngelumbih tanah dogén cara beduda, kulité kanti cara kulit alu nyen kodag ngajak medem". Kéto I Kerobok noal munyinné I Jentot sambil kejengat-kejengit jail.
"Béh!. Awaké sing milu dogén, matan awaké likad gati ningalin; bok masemir ngéndah pélag, sing kanggo pican Ida Sang Hyang Widhi, cutet awaké sing nau. Apa buin suba tua lebihan raras jeg suba seneb basang awaké. Da ja misi minum-minum, nyanan punyah uyut; ento awaké sing nau. Nyanan awaké sing dini medem, kakanggoang di balé badan sampiné lebih etis kuping awaké madingehang munyin kroncongan sampi ketimang ningehang musik ané jegurjegur kakéto, tangkah awaké jeg sakit sing cocok ajak kehidupan iragané. Awak petani, awak Bali ngudiang niru kebudayaan ané sing karo-karoan. Ebok masemir warna-warni, ento ciri-ciri keneh jelemané madukan. Jelema bingung kakénkénang trepti guminé. Tahun baru, ngadaang pasantian kapah-kapah da mamunyah. Suwud minum ngebut gradag-grudug, kanggo kenehné nyetir!"
"Baang dogén, bangka dong suwud"
"Óoooo.....yan bangka, sing lantasan bangka, bangkiang elung klesétklesét dogén di pulesan dadi sing runguang, dadi sing baang nasi, ento ané nyejehin. Panak awaké milu masi minum, jelema kenyih gati, telung gelas dogén suba punyah. Somahné sing baanga beneh, awaké milu répot. Pokokné nyanan awaké magedi apang etisan pulesé". Keto abetné I Jentot maklieng néngténg arit ngalih amah-amahan sampi .
I Kerobok .kejengat-kejengit madingehang sambilanga mutbutin bulun bébék, misadia lakar ngaé lawar tekén jukut arés bébék.
"Isin gumi isin gumi, ada kéné ada kéto, yan sing barengin orahanga awaké sing gaul, makejang pelih, depang dogén, bangka dong suwud. Awaké maboya bungut dogén ajeg Bali; di Tabanan ngaé pabrik miras, mara ada ngetaraang uyut saling dalih, makejang ngaku beneh, tuah ja saja gumi kaliyuga. Yan ené sing barengin orahanga awaké ngaé ngon, aéngan tusing lakar bangka. Kétoanga awaké. Baang dogén! Yang penting awaké sing ngidih tuak, yéh dogén kal inem ketimang awaké punyah, mani sing nyidaang magaé apa amah". I Kerobok ngerengkeng sambilanga masangin bébék.
Kacerita jani suba suwud malebengan wiréh suba makejang pada lebeng, luwiré: lawar, jukut arés, sambel ati, jeruk kacang , makejang suba mawadah andusné makudus, bonné mongpong cunguh. Aduh, karasa makejang telah baan naar. Sawireh makejang suba pada sayaga, jani kajudi I Besi tundéna dadi pangénter acara ngaukin para janané kajak madaar. Béh! makejang pakarétés nyemak piring muah cawan anggon wadah jukut arés. Ban ngaatné madaar liu ada ané sing masehin lima jeg suba ngogo dedaran. Makejang nyendi-nyendi sopanné kanti bek cangkemné, pipinné kembung kiwa tengen. Nyang abedik tusing ada macelekisan makejang itep madaar. Sing kanti limolas menit, makejang dedaarané tingkeb wakul sing ada enu, sajabaning lawar, muah jejeruk kacang, tuananga sawiréh lakar kanggon pakecip timpal tuak.
Jani suba pada suud madaar lantas makejang negak nemu gelang di natahé matatakan kelangsa misadia lakar minum-minum. Tuak arak lan beer suba kasayagang. I Kerobok kapertama kajudi nyiup tuak misi beer. Luh Geria baluan anyar ané uli Ringdikit ané dadi peladén bangun ngigel nyiupin tuak! Kerobok. Béh, ramé suryaké makejang mokpokang lima. Yan apa kadén misi minuman tuaké ento I Kerobok jeg bingar bangun lantas ngigel. Makejang ngalaléto ngigel sambilanga nyiup tuak. I Kerobok nahen tekén déwék lakar kapunyahang inceg makisid tur terus negak nyedédég di balé kelumpuné.
"Kénkén Bok dadi minggir?" Kéto abetné I Menyit uli ampik umahné.
"Awaké sing maan malu ngarunguang jelema ané sedeng-sedeng, mani awaké sing nyidang magaé, panak awaké apa amaha?".
"Pocol ngaé lawar ngaé arés nyén kabaang?".
" Dija ada apa makejang tingkeb wakul kéto liun bunguté tur kereng ngamah; nanging ngamah dogén kereng tekén medem"
"Jelema punyah medem ia kuat magaé enduk".
"Yan icang kéto kayang ubuan sing ngamah; pokokné icang sing buin ngidih tuak cukup ané agelas ituni dogén.
I Kerobok suba setengah punyah makejang bagbaga pisagané suba mati, I Belayag ané suba dija kadén atmané kabagbag, munyinné patikacuh. Kéto masi ! Besi serandang-seréndéng saling tuding ajaka I Becong. Matanné suba pada barak. Lantas pesu ajum-ajumanné I Kerobok nyemakang tuak.
à -x 2.
Ené buin abedik ubad sidi ngucap". Kéto abetné I Kerobok sambil ngigel, nyiupin tuak I Becong. Béh,..., terus ngatiang ngigel. Buin kadulurin duang gelas mara lantas negak ngutah terus medem.
I Besi kedék ngakak ngenah giginné coak di arep, persis cara jendéla magagan tempuh angin sasih ketiga. la marasa menang sawiréh timpalné makejang pada pajelimpang cara gedebong biu gadang uyak angin siklun. Buin lantas I Kerobok bangun magending ngaba tuak ngagen lakar ciupin 1 Besi.
"Nah, mai aba da liunan gending awaké nelahang". Kéto abetné I Besi sambil goyang ngebor celananné maléndés. Crét.......gek, crét.......gek, acepokan limang gelas telah. Terus lantas ia pesu ngorahang ngenceh." Bok,........, not né not!. Pancoran désa marab duk". Kéto abetné I Besi ngawalék sambil ngelinderang enceh tur masesapa.
"Nyén ja ngalangkahin enceh awaké apang beling tusing ada anak ngakuin". Suud ngomong kéto I Besi lantas nyelémpoh di pelinggih penunggun karangé. Lantas l Sengol salah tampi ningehang sawiréh ia beling sing juanga olih ané melingin
"Nah, sing maan ngarunguang Kaki Jaya ané sing karoan tongos pules peragat mamunyah!" Kéto abetné I Sengol lantas makelieng mulian pules.
"Nah, nyai melah-melah ba nyai cara kuluk di jalan-jalan masaki". Kéto I Besi masaut sambil ngutah ukek-ukek
"Ngol pedemang ibané Ngol.........da papak rambanga, baang bangka bedikan ajak ngamah". Kéto I Kerobok masaut uli Balé Kelumpuné.
"Nah, cai dogén paling melah". Kéto I Becong masaut ngaremek maguyang di natahé.
"Béh, nu masi nyidaang makruyuk siapé gerungsang ané kena fluburung, awaké jani magadang nongosin lutung punyah. Melahan ané punyah jeg medem, nanging cara cicing nyak dija medem. Né makejang makacakan awaké ané répot".
I Kerobok ngarimik sambil nuptupang piring, cawan, gelas muah perabot ané lénan. Dedarané ané nu melah kapunduhang tur kagampilang ka paon. Suba keto lantas kekalahin pules di Balé Kelumpuné. Makejang pules ngerok saling tambungin cara ngregaji kayu katos liunan soca.
本*净承***净*率***********本*****
LELAWAH
· Sasih kasanga ngunya kaulu anginé baret ujané malaib-laib. ! Lelawah bengong natakin jagut ningalin paileh guminé madukan. Punyan-punyanané makejang serayang-seruyung. Buina ada ané suba empak turmaning ané gelantingin I Lelawah. Sawiréh kéto undukné timpal-timpalné tusing ada baanga beneh – makejang aapanga. Apa buin I Cempiit buron cenik liunan munyi, paling sesai dadi talenan tandalan munyi panes.
Sedek dina anu katuju sandikala I Lelawah paling ngiber ngalih buahbuahan. Lantas ia ngiber nuju abianné Bapa Komita. Dítu liu ada buah-buahan ané suba tasak-tasak. Egar pesan kenehné I Lelawah sawiréh Bapa Komita anak tua polos turmaning nongos ejoh. Aminggu, dikénkéné abulan mara ia nelokin pabianan. Sinah lega pesan kenehné I Lelawah sawiréh bebas malap-alapan. I Cempiit sawiréh ia buron cenik, ada ja sisan I Lelawah mara ia ngamah. Dikénkéné buin maimbuh kepungina olih I Lelawah.
Jani I Lelawah leganné tusing ada nyaman pada dini ditu ngura tai kanti bek pabiananné Bapa Komita misi tai. Suba ja kanti kéto I Lelawah mamahamahan masi tusing marasa nau, enu dogén pati-grepé cara anak tusing taén ngamah. Kudu lobanné tusing suud-suud. Makejang praniné pagrimik, sawiréh I Lelawah buron bekung muntag-mantig ngalih amah.
"Enyén alihanga amah pamragat bangka sing ngaba apa". Kéto abetné I Jangkrik ngering masuryak ajaka timpalné betén bungkalané.
"Basangné dong betek nanging matanné seduk"
“Ento adanné layah mata”
"Luh muani patuh, paitan tekén antowali"
Kéto jangkriké nutur saling tambungin sambilanga ngopi; ada masi meli nasi kuning di kantin jangkrik.
"Jani ia paling gati sesukat ada ujan angin, matané barak dogén timpalné mamunyi beneh ia jeg jengat"
"Ooo......, taén I Cempiit nakonang sisan buah sabo kenehné ia ngidih. Lakar eduma ajaka paturu Cempiit, salah tampi I Lelawah.
"Cai papak takonang sing kodag baan medem, yan amonto kuangan ngamah", Kéto abetné I Lelawah.
"Ané sanget sing masuk akal kan kéné I Cempiit maan munuh sisan biu sasih kodag baané ngedum. la pules maan seperempat, ngaku kanggon ngamodalin I Cempiit mani puan, telektek apa sing ada".
"Dayan Lelawah bekung mula kéto. la anak nganggon manéjemen A.3"
"Apa ento A.3?"
"Asal ada amaha". Kéto abetné I Jangkrik Cawang enteg sebeng.
"Silik suba rejeng sumangah kodag bana bareng ngarebut ".
"Ace sing taén keto. Ace ngamah asedengan dogén, masi bangka sing ngaba Apa. Bahkan ace sanget nulungin.Yan liu ada bikul ace ngering ditu. I Bikul malaib jeg rengas. Né lén I Lelawah munyi apa baang jeg kucup kupingné. Lamen makeneh ngamah jeg ngamah. Somahné sing runguanga. Asal basang gelahné malu betek"
"Dadi bisa kéto ?". Kéto patakon I Jengkileng nyelag.
"Bah......, lengeh cai anak Lelawah punyah mula kéto!"
"Ban kénkén ?"
"Bes lebihan ngamah kayang buah kerasi amaha".
"Yan kéto, kéweh mabanjaran ngajak I Lelawah". I Jangkrik kipa nyelag.
"Sajaan ja kéweh, mamunyí cara tanduk sampi lua, asal pesu, dikénkéné sing juari ningehang “. Kéto I Jangkrik Doplang nyambungin.
"Lelawah anak mula kéto sing manesang keneh timpal, ento adanné ngiring pakayunan. Makayun kéné makayun kéto .......?".
"Ento sing ngiring, ento anak nganggoang keneh!"
"Dadi kéto.......?". I Jangkrik lua seken tur cengag.
"Lelawah bekung mula kéto!"
"Oooo....., ane bekung-bekung kéto?"
"Sing ja asal bekung"
"Men cén sih panak lelawah. Taén nepukin panak lelawah?"
"Men ané sai-sai ajaka ento........?"
"Ento Cuma peturu lelawah! Patuh tekén i raga peturu jangkrik, bantas gedénan tekén cenikan, beleran tekén jemetan"
"O…....., keto!"
"Lengeh.....! sangkalanga awak dadi jangkrik jemet-jemetang ibané.......!"
"Ipidan sih jangkriké beler....., amah-amahané padang, buah padang, bungan meduri; ané aluh-aluh dogén sih amah-amahné, buina tusing taén makéwehin. Mamunyi kapah-kapah, lamen sasih ka sanga suud anak ngebét kacang mara mamunyi, buina sing ja ngamah kacang. Kéto masi dini soroh jangkriké taén makéwehin? Malahan ngaé kaliangan tur nulungin ngulah bikul!" Kéto munyinné I Jangkrik tua seken.
"Béh, beneng ento saja gati, nanging langah anak ajin, tusing rungu tekén munyin jangkrik. Sawiréh Jangkrik ento prani cenik. Minab tusing masuk cacakan dini di guminé". Kéto panoalné I Doplang.
"Ento sing ja ngranang apa, buiná iraga tusing répot. Bébas tusing ngenehang apa. Lén tekén I Lelawah maideh ngelanting matempahang déwék apang terus basangné melenting. Nanging kampidé reges, kadi rasa buah krasi anggona mentét jeg nyelempoh sing nyidayang makeber". Kéto abetné I Cawang kitak-kituk masedédég di bucu kiluk sambilanga nyedot roko ngenehang bebikasan I Lelawah sayan-sayan merekang. Suba kéto buin kasambungin olih I Kipa.
"Apa buin ngalih amah ulian memaling, mara dogén ada lelasan makrosokan jeg suba rengas. Ento ciri-ciri anak corah. I déwék biasa dogén sing sombong cara I Lelawah neléngék menék dogén cara sampi gerumbungan".
"I Lelawah kan buron takut seduk kuangan buin asopan timpalné pakpaka, kalingké nyen matresna tekén timpal. I déwék sing kéto! Abedik apa buin liu jeg nyandang dogén.Cutetné i raga rasa kebersamaan........
"Masi bangka sing ngaba apa.Yan sing Pak Bangbang, Pak Bakar nyagjagin"
Ngelkel soroh jangkriké kedék, ngedékin munyinné I Kipa kadéna sajan Pak Bangbang kén Pak Bakar ané uli Kampung Kajanan. Kanti pesu yéh paningalanné jangkriké lua kedék. Ada masi ané ka wésé (wc) makelieng minab pesu enceh. Kéto masi i jangkrik tua sambil gasgasgesges masuara alon.
"Beneng ento saja gati wang......., buka pamunyinné I Kipa, yan i raga ngelah rasa cukup jeg sing taén kuangan. Nanging yan rasa kudu lobané ngunggul amul cén ngelah utawi maan jeg kuangan dogén. Dikénkéné bagian timpal bakat pakpak".
"O...., yan kéto kan jeg patuh cara cicing". Kéto abetné I Jangkrik lua goloh
"Patuh dong tusing, nah mirip-mirip abedik. Aget sing makejang buroné cara lelawah “
"Yan makejang cara lelawah utawi cicing, jeg sing aman-aman guminé. Yan cara cicing makerah dogén, yan cara lelawah luas memaling, tetep magelantingan tekén ngura beberekan".
"Yan cara jangkrik munyi dogén jangih sing ngelah apa, nanging ngelangenin".
"Demen dadi jangkrik........?".
"Kadong suba lekad dadi jangkrik men apang dadi apa........?".
"Jangkrik yan makeneh makeber anak bisa tur nyidang. Betén bungkalané melah, di punyan kayuné masi luung. Cutet jeg élah, turmaning sing perlu dadi raja".
"Awak Jangkrik kénkénang dadi raja, ngamah sing bisa nékor".
"Kéweh ngamah aji tékor, yan bedah makejang uyak kuah".
"Melahang sangkalanga ngamah, benehang i bané ngamah. Yan pelih bisa amaha!".
"Dadi bisa kéto...….?".
"Ngudiang sing bisa! Yan ngamah di samping crukcuké pedas amaha".
"Crukcuké demen ngamah jangkrik?".
"Apa dogén amaha!".
"Crukcuk ames ngamah?".
Bé........, da ba, buin sada bungut dogén, lamen seduk nguci bungutné, lamen betek keleh-keleh dogén. Sangkan ada, sesenggakan bungut crukcuk sing sepi-sepi".
"Yan jangkrik memasan". Kéto panyelagné I Doplang.
"To.......totototo.......not cai, I Lelawah ngiber. Sawiréh punyanpunyanané ané kagelantingin sandah-séndéh ampehang angin. Kéweh gati I Lelawah! Sawiréh ia tusing bisa medem betén. Lén tekén i déwék biar dija medem sing mekada apa, sing fanatik".
"Sawiréh kéto bebikasané I Lelawah men jani kénkén baan.......?". Kéto patakonné I Cawang sambilanga muaban. Lantas kasambungin olih I Jangkrik tua.
"Kéné dogén wang........, i raga sekenang dogén magaé manut tekén ageman padidi. I Lelawah nyak kénkén ia depang dogén anak ia dogén ngaba baat iingné. la mamula ia pidan ngalap. Melah pulana melah alapa. Padi pulana buah padí pidan alapa. Anak suba ada ngitungang, da sangetanga. Ida Sang
Hyang Widhi màha adil. Nah jani jalan mataki-taki ngaturang ayah magambel sawiréh suba sanja".
Kéto abetné I Jangkrik tua mapidabdab tekén para jangkriké makejang apang tusing uyut. Suba kéto lantas mabriyak para jangkriké makejang sayaga lakar ngaturang ngayah magambel ngaé kalangen jagat.
Singaraja,111007
PK.17.45. Made Suweta Aryawan G.Bumi Indah 19 Pemaron.
TEGAL MABUDI YÉH
Yan alih uli keliab sing pantes Komang Tini demen maselingkuh. Kurenan bagus turmaning paturu dadi PNS, sugih ! Sing ada anak ngugu nyeléwéng. Sing ja nyalahang yan upamayang cara pesilat mara nawang jurus tekén langkah, asal paak tendangina. Yan keneh-kenehang pantes masi ia kéto sawiréh kurnanné sing taén jumah, pameragat luas penelitian; apa buin jani tugas belajar ka Jawa. Di awainé saja kuat mapuasa, mabrata, nanging bes selantang lemah, awak biasa turmaning nu demen madedaran lalah, kakénkénang apang tahan. Timpal-timpalné di sampingné negak kénkén ja sekenné nutur, pamragat uus ka ejit cara bubu, uus ka rirun cara paon. Ané luhluh kumpul tuturné masi kéto, apa buin ané muani-muani da suba omonganga jeg lebihan bedah ka ejit cara payuk dangdang malakar aji séng ané tipis. Buina ngaku-ngaku matadah gebuh cara engseban ketimun nguda. Nganti pakecoscos poosné ngomong.
"Kéné keras pangerabdan kaliyugané sekancané uug bané" kéto Madé Saja ngerengkeng ngomong, betén punyan cempakané di natah umahné sambilanga maang ngamah siap.
"Cicing yén nyén poloné demen mamaling siap, sangkalanga tatelu siap awaké ilang. Bangka gati keneh malingé totonan. Betén pohé dogén siapé ngalih amah jeg suba ilang. Kayang kuluk ada mamaling, kénkén ya karman awaké dadi jeg terus kepungin pakéweh".
"Swastiastu..........!. Suba melah paningalané, kena baan timpalé".
"O.......Pak Gedé, kénkén Dé.......? Ibi tengainé jukut apa darang nasiné?".
"Biasa patuh cara ibi, batas kuangan tabia".
"Men dadi siat-suit! Dija ada unduk sing naar tabia lalah "
"Ada-ada dogén". Terus Gedé Karna maklieng majalan mulih sawiréh kulukné nyarag-nyarag ngongkong.
"Béh tukang sampahé kongkonga".
"Ngawit buin abulan ongkos ngutang sampahé menék, mula limang tali dadi dasa tali, Pak" kéto abetné I Patih sambil nyorog kretek.
"Nah, sing kénkén asal tepat waktu"
"Inggih Pak Dé, suksma !".
Sawetara ada buin apakpakan basé Ibu Etí kurenanné Pak Gedé Karna teka uli masuk. la dadi guru kontrak di SD Banyuasri telung tiban suba liwat. la pada cumpu makurenan saling tresnain. Nanging ada masi kuangné ia tusing ngelah panak. Ngelah kuluk gémbrong gedé mokoh, ento melahanga gati miara, melahan tekén miara jelema. kodagan baané ia pelecing dogén daranga nasi, nanging kulukné belianga bakso, dikénkéné isin rawon utawi tendas siap. Aruh éran nyama brayané ningalin ban sayangné tekén kuluk. Nanging pepes masi ia ngerimik wiréh suba maidehan maturan tangkil ngaturang bakti ka pura-pura nunas ring betara-betari muah ring para leluhur masi tondén kalingganan. Minab ento ngranayang kenehné inguh, setrés. Sangkan Gedé Karna nyeléwéng selingkuh ajaka Komang Tini. Dingeh-dingeh Gedé Karna mula saja demen tekén luh-luh lénan alias WIL. Apa buin Komang Tini mula anak luh sedeng kuangan. Yan cara pamula-mulaan sedeng kuangan bebetengan. Yan cara tegal masan panes sasih katiga perlu gati tekén ulungan ujan. Yan cara sesonggan Gedé Karna lan Komang Tini orahanga "Selepa maan tekepa, pada kaperluanné". Malah sing ngugu pakaenganné Pak Jénggot guru sénior ané jailné sing koag baan.
Gedé Karna tondén melah nyetandarang montor di tongos parkir kekaukin olih pak Jenggot. Sebengné pak Jénggot cara seken gati minab-ada-ané kaperluang.
" Kénkén kabaré Pak Dé.....?. Ngenah di putih kukuné ibi Pak Dé sing masuk, adi orahanga majrebonan jumah, saja ngaé jukut antugan? Yén Pak Dé cumpu ukuh milu naar jukut. Kadong sisanné sing kénkén! Kapah-kapah apang masalin apa dedarané. Encén ya jaenan basanné".
"Béh I Jénggot ada-ada dogén, awak ibi seminar, kadén kija? Genting dogén kadén ja apa takonanga. Sing ada apa ento krosokan luu tuh ampehang angina".
"Kadong saja ngranang apa? Kadong nu mabayu. Pidan yan suba mapangkat perwira kewéh". Sambil gasgas-gésgés kéto Pak Jénggot ngomong pelihatné saru gremeng.
Lantas Pak Karna ka ruang perpustakaan, nyaru-nyaru milihin surat kabar. la negak di kursi bucu kaja kangin sambil suar-suir.
"Dadi tawanga tekén I Jénggot nyén ya nepukin I Komang mulih. Dugas ento suung gati di rurungé, ada ja ojék ngaliwat, ojéké ento kan tusing banjaran gelah-ojék uli Pancoran. Béh I Jénggot mula demen ngaé-ngaé, ngesiabngesiabang bayu. Yan ento runguang nyangetang curiganné I Jénggot. Paling melah enteg sebeng dogén", kéto krimikan kenehné Gedé Karna sambil mitbit surat kabar Bali Post Minggu.
Buin akejepné teka Komang Tini ngaba krupuk meninjo terus negak di sampingné Pak Gedé Karna. Seledétné Komang Tini mula mangan gati cara taji suud masangih. Aji iusanné dogén suba ngaé rundah bayu. Apa buin yan makenyiran giginné putih rata tur isitné ngembang rijasa, asing ngatonang jeg madon keléntang 'lélor'. Tua bajang cerik kelih demen ngajak magulgulan. Aruh,......! Pokokné jeg ngisengin.
"Pak dadi tiang ngidih tulung ! Gaénang tiang RP seméster genap".
"RP.......? RP apa......? Kadén suba sai-sai ngaé RP".
"RP apa......? Ento RP seméster ané suba liwat! ané jani tiang perlu gati", kéto ia ngomong matadah manying.
"Nah, Mang! pokokné cocok uang makanné!".
"Taén tiang ngecéwang Pak Dé....." keto ia masaut seken gati.
"Asal nyak jumah, tiang pasti siap sedia. Tulisan ané macétak tebel, tipis atawa ané maukir".
"RP apa......?"
"RP khusus untuk Komang, da keras-keras ngomorig nyanan ada nawang tiang sing juari".
"Nyén ké sing juarinin Pak Dé....... Kapi ada nawang ngranang apa. Pokokné duweg-duweg iraga ngatur. Kan........ selingan indah yang penting keluarga tetap utuh. Pokokné asal sing jumah tiang Pak Dé! Tiang bisa ngatur. Masak suba sarjana nu lengeh!".
Pak Gedé Karna bengong pelihatné ngawur ngeramang saru, kijapanné meték bucun-bucun kordén ané ada di perpustakaan. Bu Jero mapi-mapi tuara ningeh. Nanging ia masi kéto sawiréh ngalih kurenan salah alamat. Anak bebotoh memunyah tomploka. Kurenanne magedi semengan teka semengan suba sempoyongan. Kapah masa maan setoran lebihan telah di jalan.
"Kéné nah, untuk maklum! Kurenan tiangé ngawit Wrespatiné ené lakar penataran ka Badung sampé dasa dina. Nah, Komang suba ngatur pokokné tiang ngantiang jumah". Komang Tini sing masaut nyang abuku nanging kacawis antuk semita manis bungah, turmaning limanné pati grépé mintel paané Pak Gedé Karna.
Buin akejepné matuluan muridé ajaka akelas ka perpustakaan sawiréh ada guru ané tusing masuk. Komang Tini ajaka Pak Gedé Karna sambiar nyaru milihin buku bacaan novél ané paling anyar kekawian Ashadi Siregar.
"Bapaké ané romantis-romantis dogén bacaanné,· kanggoang ja ané mabasa Bali“, kéto Ngurah Ary ngulgulin.
"Apa ento?" Kéto kasautin olih.Bu Komang Tini.
"Arjuna maselingkuh, Bu". Kéto I Lecong nyautin.
Makejang muridé mabriagan kedék.
"Sing maan ngerunguang I Lecong" kéto abetné Bu Tini lantas makelieng pesu.
"Yéh....... kadén sing bisa tersinggung Ibuné.
"Awak saja bes ngenah-ngenah gati, pura-pura alim". Kéto pada muridé pakrimik.
******************本率
Singaraja,241007.
pk.17.15.
SUBA LABUH TETEH DEPUKAN
Daslemah mara makruyuk siapé acepok Gedé Gara suba bangun lakar luas ngojék. Satondén majalan ia biasané kaseduhang kopi olih Luh Sandat, anak luh tulus asih tekén kurenan.
"Beli ngopi malu, suud ngopi mara majalan; ento di grobagé jaja godoh sukun sisan ibi sanja". Kéto Luh Sandat ngomong sambil nupdupang panakné di baléné.
"Godoh émbon kan jelék". Kéto Gedé Gara masaut.
"Nah kanggoang malu, kalijani dija ada dagang mabukak, nyanan ané anget pedidi meli di mémé Supligé, nasi suba lebeng masambel nyang abedik".
"Aruh, ngekoh!. Nyanan meli dogén, jani tondén seduk!".
"Beli ingetang nyanan meli susu, susuné tuah abedik . Ngelah panak sing dadi tunaan minum susu, sing kanggo yéh aruan, pipis sing pati ngelah, kurenan ngojék sepi-sepi, apa alih gegaéné apang tetep maan akilo." Kéto Luh Sandat ngerengkeng sambil nyangkutin pianak.
"Beli majalan Luh, melahang ngempu panaké. Beli sanja mara teka, ngaba carteran ke Pupuan". Terus nerebéng ngilut gas.
Sawatara suba galang kangin, bangun Luh Sandat nuptupang panganggo ané bengil-bengil lakar kaumbah.
"Ngelah panak pragat ngencehin, kanti sépanan manting, ajak didian, kondén buin penganggon bapanné". Pakeréak cekceké satmaka masajaang kerengkengané Luh Sandat. la negak bengong di undag ampikné minab ada ané kakenehang. Angkihané dikénkéné cara anak ngupinin sepenan, peliatné sawat. Ngeramang sawang cengeran eling panakné dingeha.
la lantas nyagjag mulihan.
"Kenapa sayang....... Mai bangun suba tengai". Kéto ia ngajum-ajum panakné. Nanging, pianakné ngetegtag sumingkin ngeling.
"Aduh I Gedé manying gati mémé répot. Bebesahan liu gati tondén ngai amah-amahan céléng, tondén ngai darang nasi, liu gati gegaén méméné; mai Dé bangun, malajah anaké bangun pedidi, sing dadi manying-manying". Kéto Luh Sandat ngajum-ajum pianakné. Pianakné tuara ngerunguang, itep ngeling; pesaréanné mekejang gaburanga. Seprai lesag cara sebun bangkung, galengné ngeliling betén, saputné mabungsekan . Luh Sandat sebet ningalin pianakné kekéto, nanging la mautsaha apang tusing tawanga olih pianakné. Sawiréh bikas anak cerik kekéto apabuin ia lekad didiana tondén ngelah adi. Ngetél yéh peningalanné Luh Sandat ningalin pianakné ngambek buka kekéto. Pianakné delekepanga di tangkahné tur kausud-usud tundunné.
"Suwud ngeling Dé......suwud, jani seduhanga susu. Mémé suba meli jaja laklak tekén godoh sela". Kéto Luh Sandat ngasihin pianakné, munyinné matadah sedet cara nangges eling.
Pianakné tegakanga di duwur kursi tiingé tur dampingina jaja lan susu alumur.
"Dini negak Dé.....sambilang madedaaran Mémé ngainang bubuh dadongé suba tengai tondén madaar". Kéto Luh Sandat ngorahin pianakné sambil nyutsut payuk panci. Pianakné itep naar jaja lan nyiup susu, kéto masi Luh Sandat itep magarapan di paon. Nanging, ada paundukan soléh, sabilang jemaka perabotné ulung makréntangan .
Aget masi perabot malakar pelastik lan séng ,sangkalanga tusing ada ané belah.
"Kénkén sih limané dadi ngejer majemakan unduk apa ya lakar tepuk". Negak Luh Sandat bengong di balé ampik paonné ngerimik. Pelihatné sawat kenehné madukan.Kanti angus bubuhné engsapina. Lantas ia ngerépak bangun ke paon saha terus ningting payuk panci ané misi bubuh.
"Mimih angus bubuhé kanggoanga ya tekén I Mémé". Kéto ia ngerimik sangbilanga ngémbonang bubuh lan melut taluh siap. Suba kéto terus ia mulihan ngaba bubuh misi taluh lan jukut komak dadah.
"Mémé madahar malu suba tengai, kanggoang taluh dogén tekén jukut, sing ngelah apa“. Mémé matuanné ngeliab tur matolihan adéng-adéng pesan.
"Dija maan taluh siap luh...... Dadi tetep ngengseb taluh". Kéto mémé matuanné ngomong uli pasaréanné.
"Taluh siap patuunanné I Gedé kajemak, katimang suba dadi pitik sing karo-karoan adénan jani daar bakat rasayang katuyuhané maang ngamah".
"Sakéwala eda telahanga nyemak apang sing mamuduh siapé sing jalana ngutang taluh".
"Sing anak katuanang tatelu, karinné suba kajemak kabaang cucuné".
"Mémé suba tua eda sangetanga gati ada nasi dogén kendel anggon gena madaar liu-liu masi tusing nyidaang ngénkén. Bangun dogén magosong kalingké ngarap gaé. Tulén cara enggung munyi dogén gedé sing meragatang apa. I Gedé dija ia suba madaar? Padaarin malu apang jemet, ia anak cerik kerinyi cocok suba wayahné ngeraganin, wayahné kerinyi gati. Taén ban suba peteng teka bakat sebengin, mekelieng pesu, kadén ka warung, lantas nganti maketelun sing teka paling Mémé nakonang. Laut ka Pupuan di kekasihané; sekat ento Mémé sing bani ngéndah-éndah, kadén patuh cara keneh gelahé. 1 Gedé kurenan nyainé kéto masi. Taén bakat opak ban sampé sanja melali mara teka bajunné bengil cuil, sing terima ia lantas jeg ka baléné pules makakeb kayeh tusing madaar tusing, ento bakat anggon keneh kanti makasemengan mémé tusing pules. Buin maniné semengan jeg magedi lantas suba sanja mara teka. Bengong ia negak masedédég di tampul ambén paoné. Yéh peningalané ngembeng-ngembeng lantas kejagjagin kekasihin kemelah-melahang sambil Mémé ngeling". Enyak lantas ia kayeh, meganti baju kaapunin kasuwahin, suba kéto kabaang nasi. la katongosin kasopin madaar kajemakang yéh.
"Eda buin ngambul-ngambul nah Meme énggal mati enyén kanggon mémé", kéto Mémé ngomong sambilang ngeling. Kijap-kijap dogén peninggalanné ningalin Mémé tusing masaut. Sesukat ento ia masalin gati, jemet, rajin nulungin Mémé, tur bakti gati tekén anak tua. Sekancan gegaén katulungin, apabuin gegaén di paon ia pakil gati. Yan tundén nguyeg basa, aduh, jeg lemuh gati limanné ngélogang penyantokan; kénkén ja cara anak luh ané suba lapah magaé di paon, Mémé jeg éran luh. Ceriké amonto sing ada bandingané dini banjarané. Nanging, ada pematinné ia kerinyi ningehang munyì, apa buin munyi bangras, kasar, jeg pedas kakalahin ngambul. Yan ngajak ia musti apang setata mabasang alus tur dawa. Cutetné élah-élah ketil ngajak ia. Yan ia luas melali tekanné pasti ngaba saang,reréncék utawi belongkakan jeg pasti suba kasuun kaba ka kubu. Buin matadah ajum.
"Ne mémé tiang ngaba saang nyanan anggon ngalebengin dagdag".
"Nah Dé .....jang ditu“, kéto Mémé nyautin terus katundén ngumbah lima apang madaar. Tekén ubuan sing kodag sayangné, sing kanti tundén maang ngamah céléng jeg inceg nyemak dagdag. Céléngé masi kéto cara sayang tekén ia, ajum manying. Lamen I Gedé teka uli dija-dija pasti céléngé bangun tur mamunyi geruak-geruék. Céléngé minab marasa kasayangang sawiréh setata kausuh-usuhin. Matanné liar-lier mara kausud-usud olih I Gedé. Apa buin sasukat ia kalaina tekén bapanné— matuan nyaine—sing kodag-kodag tekén jemetné, nyakan ngai dagdag, magegampil lan makedas-kedas sing kanti uduang, jeg makejang peragat. Nah ento nyai apang nawang kéto bapanné I
Gedé kerinyi gati tur sing demen ningehang munyi kasar. Nyai suba madaar......? Lamen suba dis madahar, daharin déwéké apang tusing sakit ulun ati, yan kadong sakit kéweh ngubadin, awak sing ngelah yan nyilih sing ada ngugu wiréh sing ada lakar-anggon ngulihang". Kéto munyin méménné magenepan pesan.
"Nah Mémé......tiang sanget suksma". Lantas ia ka paon nyediaang kurnanné dedaran.
Guminé sepi gati kayang kesiran angin tuara ada. Matan ainé suba tegeh sawatara suba dauh telu. Luh Sandat negak bengong ningalin píanakné maplalian maid sampi papah. Ceritané sampiné ento mategul di pondokné terus baanga ngamah.
"Néh, amah.......lamah!" Lantas kebisanga jaja godoh".
"Mék.......sampiné beler gati tusing nyak ngamah jaja!". Luh Sandat kedék gelgel ningalin pianakné buka kekéto.
"Sampi dija ya nyak ngamah jaja, anak padang amah-amahané. Jajané Gedé nahar apang kuat ngalih padang" Kéto Luh Sandat ngorahin pianakné.
"Masak sampi sing dadi baang jaja, Mémék demit". Kéto I Gedé Ngerimik sambilanga nyemak kau wadah yéh lakar baangina sampi.
Buin akejepné teka kedis goak ajáka dadua menceg di carang punyan kutuhé beténan umahné mamunyi ngagalok ngalad-alad. Luh Sandat bengong madingehang.
"Dadi tumbén ada goak ciri apa ya ené!". la inget tekén kurenanné luas joh.
"Dumadak I Bli apang selamet". Kéto ia ngastiti ring Ida Sang Hyang Widhi, tur ngenjit dupa di pengayatanné.
"Yan joh para Bli Gedé ngalahin mati enyén ajak miara tur ngalihang dahar I Gedé, déwék belog tur sing mampuh magaé, gegaén kenyat gati, pa baang pianaké....., matua gelem sing nyidaang bangun; madahar dogén yan sing sopin tulus tusing madahar". Kéto Luh Sandat makeengan sambil nyedédég di tampul ampik paonné. Kedis goaké enu ngegalok lantas makeber ngaja nganginang. Cekcek pakeréak mamunyi. Sunggar-sunggar bulun kalungné Luh Sandat. Apa buin pajeg surya ada cicing nyalung nyangetang jejeh kenehné.
Suba jam dua Luh Sandat ka warung meli jaja roti. Neked di pundukan telabahé batisné ketanjung kanti nyerunuk ka tengah telabahé. Luh Sandat daah duuh naanang sakit nyelémpoh di sisin telabahé.
"Aget tusing matatu“. Kéto Luh Sandat ngerimik sambil majalan énjok-
"Kenapa dadi ngénjok pajalané Luh ?". Kéto Luh Belék matakon.
énjok.
"Ketanjung ibusan di pundukan telabahé, bucun lepa bakat tanjung aget tusing matatu keras". Kéto Luh Sandat nyautin sambil ningalin macemmacem jaja.
"Ada roti Luh? Panaké nagih jaja".
"Ada roti mari dogén, ané lénan suba telah".
"Nah kanggoang apang ada dogén amika
Sesubané mayah roti lantas Luh Sandat mawali mulih néngténg tas krésék misi jaja roti lan kacang garing. Neked jumah dapetanga ada polisi lalu lintas ajaka dadua ngantiang. Polisiné ento éncol nyagjagin Luh Sandat.
"Suastiastu Bu......, ibu sané mawasta Luh Sandat ?". Kéto polisiné nakonin.
"Inggih Pak, napi wénten!".
"Ibu istrinné Gedé Gara?".
"Inggih Pak, sapunapi kurenan tiangé?". Kéto Luh Sandat nyekenang sambil negak maplesegan.
"Ibu becikang kayuné, suami ibu jani ada di rumah sakit, ruang UGD. Ipun tabrakan di pertigaan désa Mayong. Sepéda motorné ringsék nyemplung ka telabahé tur teteh padi depukan. Mangkin ibu ka rumah sakit santukan perawaté sampun ngantosang kulawarga sang sakit".
Ningehang piorah polisiné ento Luh Sandat ngeling sigsigan nyelémpoh di capcapan paonné saha masesambatan pati jelamut ngacuh tur nyelé ati. Polisiné makalah sing karunguang. Pianakné nyagjag bareng ditu ngeling sigsigan ngusud-usud méménné. Luh Sandat ngeliab inget tur nyangkol pianakné ané enu ngeling sigsigan.
"Aduh Gedé ....., lacur gati Mémé ada dogén paundukan. Idupé sing dadi ngenehang tiwas dogénan magenepan unduké tepuk, dumadak Gedé kuat ajak mémé natakin panes dini", keto Luh Sandat ngusuh-usuhin pianakné sambil ngeling. Suba kéto lantas Luh Sandat ka umah pisagané lakar nitipang pianakné. Kabenengan ditu liu ada cerik-cerik ada ajaka maplalian.
"Gedé dini malu nah Mémé lakar ada alih buat gati, da nakal, apa buin magerengan tusing dadi ngajak timpal". Pianakné mendep dogén terus kaukina olih Luh Wati ajaka madagang-dagangan. Luh Sandat mataki-taki lakar ka rumah sakit. Sawatara ada dasa menit, ada ojek ngeliwat di arep umahné. Ditu lantas ia menék ojék inceg lakar nyagjagin kurnané di rumah sakit.
Neked di rumah sakit dapetanga kurenané suba maimpus, tur lima batisné mategul di jaro ranjang besiné.
"Ibu keluargané?" kéto Ibu Erni ané merawat kurnané matakon.
"Inggih, Bu! Dados tegul kurenan tiangé, Bu?"
"Apang tusing kelejat-kelejat nyanan kelés impusné". Sambil makedékan ajaka timpalné Bu Erni nyautin patakonné Luh Sandat.
"Ibu naur ubad derika ring apotik" terus perawaté ngenjuhin resép. Luh Sandat majalan ka apotik meli ubad. Pajalanné serandang seréndéng cara layangan kuangan angin. Luh Sandat nyerahang resép.
"Gedé Gara........" kéto petugas apotiké nyambat ané ngelah resépé. Lantas Luh Sandat nyagjag.
"Aji kuda niki ubadé Bu?". Luh Sandat matakon seken.
"Wantah satus tali rupiah Bu" kéto pesaut petugas apotiké enteg sebeng.
"Tan dados numbas atenga tiang durung ngaba pipis!"
"Bu........, niki sampun satu paket tan dados kuang!".
"Antos dumun Bu, malih jebos tiang meriki". Luh Sandat mabalik ka UGD.
"Encén ubadé Bu?" perawaté muani matakon sambil menehang ketélan impus.
"Tiang tusing ngaba pipis, ubadé kocap aji satus tali, Pak".
"Nah kema malu mulih usahang, da makelo buin akejep lakar pindah ka kamar". Suster Eni kitak-kituk madalem padéwékan Luh Sandat.
Luh Sandat lantas inceg-inceg menék ojék. Sawatara mara liwat di gerbang rumah sakite, kurnanné muntag-mantig mategul dì ranjang besiné di UGD. Perawat lan dokter ané majaga ditu bincuh mautsaha nulungin nyelamatang angkianné. Nanging, Widiné mapuara lén. Sesubanné ilang krejetanné angkianné masi enyat tur peningalanné nelép. Ditu lantas impus lan tali penegulanné kaembusin lantas karurubin aji kain kasa putih. Nanging, getihné enu deres meliah uli cangkem, uli cunguh lan kuping. Perawat, dokter lan ida dané ané kebenengan ada ditu makejang bengong cara togog lolohin madalem I Gedé Gara cara tusing katulungan.
"Yan abana ka Denpasar ka rumah sakit Sanglah méh-méhan'bisa idup. Nanging, yan bisa idup kondén karoan masi normal. Yan suba ganti mati kija kaa aba sing buwungan lakar bangka. Anak mula idupé makelo-kelo antianga kén matiné, yan sing pak bangbang pak bakar ané meragatang." Kéto gerimikan ida dané ané negak di kursi betoné sambilanga kelebas kelebus nyedot roko matungked entud.
Buin ajahan Luh Sandat teka makedungasan terus ngojog ka ruang UGD. Dapetanga kurnanné suba makerubung kain putih. Dokter Aryana lan suster Eni teka nyagjagin.
"Melinggih dumun, Bu! kéto abetné perawaté ané ada di sampingné.
"Bu sampunang tengkejut nggih, rabin ibu sampun ngalahin pas dugas ibu mara makalah mulih lakar ngusahang jinah". Luh Sandat sedeg madingehang atur perawaté buka kakéto.
"Mati Kurenan tiangé, Pak!". Muanné Luh Sandat barak tur yéh peningalanne ngetél sambil ngungkabang kain putih rurub kurnanné.
"Aduh, Bli Gedé dadi kalain tiang mati Bli, enyén ajak tiang ngupajiwa pianaké Bli, lacur gati idup tiang Bli, aduh Bli Gedé......Bli Gedé......Bli Gedé, ajak tiang mati bli, ajak tiang mati Bli", kéto Luh Sandat sedih kingking nguyangin bangkén kurenanné duwur ranjang besiné di UGD: Perawaté ané ada di sampingné milu ngetél yéh peningalané ningalin Luh Sandat ngusap-usap bangkén kurenanné.
"Ibu tiang sareng sami sampun mautsaha, nanging Widiné minab mapuara lén minab niki sampun pemargin rabin Ibuné ka sunia loka. Inggih yan dados tunasang tiang usan sampun Ibu sedih,ngiring mangkin astitiang sumangdénné pak Gedé rabin Ibu presida lantur mamargi nyudi sunia loka ngaturang ayah ring Ida Sang Hang Widi; tur presida ngeyasaang ragan Ibu sareng okané sané kantun maraga alit. Mangkin ngiring sané kantun idup becikang miara minakadi I oka mangda panjang yusa polih rejeki tur maguna ring masyarakat. Kénten yan manut penampin tiang", kéto para perawaté ngasihin Luh sandat.
Pitutur para perawat lan dokter tusing ada karunguang. Luh Sandat terus ngeling makuyang kayingan, liu anaké ningalin. Makejang pada bengong, ada masi ané masebeng sedih, malah ada ané ngetél yéh peningalanné medalem Luh Sandat.
"Béh, bajang gati baluané, mara matuwuh duang dasa tiban ngelah panak mara abesik. Aget muani panakné, dumadak ja apang pait getihné. I Gedé ané mati anak tunggal sing ngelah nyama lénan. Kaludan méménné masi gelem sanget, rikuh baana ngenehang. Yan i déwék tepén unduk buka kakéné kondén karoan idupé", kéto pada anaké ngerimik medalem Luh Sandat.
Luh Sandat terus mespes yéh peningalan ngenehang idupné ané cara ngotékang joan batan umah.
"Kénkénang ngajak mulih bangkéné Bli Gede, sing ngelah pipis nyang abedik anggon nebus di rumah sakit, apa anggon nyéwa ambulan, aduh déwa ratu dadi kéné gati nuus lacuré". Kéto Luh Sandat masesambatan sambil negak masedédég di pilar undagé di UGD.
"Nah, eda ento sangetanga gati Luh, bli ngitungang ajak nyama brayané jumah, Luh maluanan mulih, jani alihanga ojék". Kéto abetné Gedé Kayun sinambi ngaukin tukang ojék ané seleg nutur kangin kauh di arep gerbang rumah sakité.
"Lengeh ngalih muatan amoné muatanné sing tawanga tungkula nutur kangin kauh apa tepuk", Gedé Kayun makeengan padidiana tur matadah rengas. Tukang ojéké ané lénan klinyem-klinyem dogén madingehang.
"Pacang mantuk kija, Bu?" Kéto petakon tukang ojéké ané lakar katumpangin Luh Sandat sambil nyeledet matadah jaruh.
"Tiang lakar mulih ka Lebahsiung ngorahin nyaman-nyaman tiange tunden sayaga ngantiang bangken kurnan tiange".
"Mati rabin Ibu, sungkan napi?" sambil ngilut gas di jembatan Sambangan i tukang ojék matakon tekén Luh Sandat saha ngerimik jeroning ati" aduh, bajang gati baluané, dadi sing masaut ajak ngomong, apa bongol?" bangkiang tukang ojéké tekekanga gati ngisangin, lantas karérénang di arep pura désa Pemaron.
"Bu...., sapunapi bu, dados tan nyaut ajak ngeraos?".
"Aduh, ampura bapak usak gati bayun tiangé!".
"Aget tiang inceg ngerérénang, yan ulung ibu apa orahang tiang, aduh aget-aget Widiné nu mailon tekén tiang; melinggih dumun ibu malih jebos setopanga bémo. Malih jebos wénten bémo kuning ané muat murid-murid, ibu pacang tumpangang tiang derika".
"Tulungin tiang pak, usak gati bayun tiangé, tiang apang neked dogén jumah".
"Beres Bu, tiang pasti nulungin, tiang milu ka umah ibuné, sampunang ja ibu jejeh nyanan séwan ojéké sampunang dumun kayunanga, kénten taler séwan bémoné nyanan tiang dumun mayahin", Buin ajahan lantas teka bémo kuning ngaba penumpang liu gati kabenengan merérén nuunang penumpang liu.
"Nah deriki menék bu, tiang nutugin uli duri nganti ka umah ibuné".
"Aduh, pak ojék tiang ngerépotin gati, napi anggon ngewales tresnan bapaké".
"Sampunang nika sangetanga tugas tiang idup tukang ojék mula nulungin anak. Mangkin tiang mapamit dumun santukan tiang pacang mapagin langganan tiangé ring SMA Bhaktiyasa, suksma". Lantas tukang ojéké ento nyetater sepéda motor terus ngilut gas malaib benceng gati. Luh Sandat bengong ngantenang saha ngipak ngipekang mua.
"Widiné asih gati magenti mara nresnain iraga dumadak I Bli Gedé ngeyasaang uli kedituan" lantas Luh Sandat mulian kuri. Ida dané warga masyarakat makejang repot matetulung nulungin sekancan keperluan. Ada masang tetaring, ada ngai selépan, ada majejahitan lakar' kaanggon banten. Cutetné makejang répot sambil makedékan saling gulgulin. Ané terus dadi sasaran I Gedé Pageh ané kayang jani tusing ngalih kurnan sesukat kakalahin ngantén olih Luh Sandat. la itep magaé dogén tusing taén luas nganggur cara anak teruna lénan. Nyama brayané ané nawang ia makejang madalem kanti ada ané nganjurang pianakné apang enyak mademenan ngajak I Gedé Pageh. Gedé Pageh sing magemingan cara bedogol batu kuat natakin panes tis. Ada unduk buka jani makejang nundikin apang nyak ia mewali jati mula ngajak Luh Sandat. Gedé Pageh bantas kenyir-kenyir dogen tusing maang jawaban. la itep matetulung bareng ngajak warga masyarakat ané lénan. Dikénkéné gumana gaenanga rurungan apang nyak ia matutur-tutur ngajak Luh Sandat. Nyama brayané ané odah-odahan len ngelah penampi apang eda gegéson mongbong Gedé Pageh ngajak Luh Sandat sawiréh enu sedeng kribeng cuntaka. Cara ngemadakang gati rasané apang kurenan anaké mati. Nah manian yan suba pada ngelah rasa galang ditu mara iraga melaksana. Apabuin idéwék ngajak wadésa gelah suba pada nawang rasané sing ja ada nyantulin. Sasukat ada mainget buka kekéto makejang sing ada buin ngulgulin Gedé Pageh.
Motor ambulan RSUD suba nganteg di arep pura dalem désa Pemaron. Sirénané memunyi nguing-nguing lampuné ané barak kebiak-kebiak malinder. Wa désa Lebah Siungé pagrudug nyagjagin tur ngatehang ngantos neked di arep umahné Luh Sandat. Pajerit anaké ngeling cara anak kerangsukan. Luh Sandat ebah meguyang lemet nyelé ati. la lantas kerempa olih nyama brayané ané kabenengan ada di sampingné. Gedé Pageh milu ngerempa ngajak ka asagané, terus milu mecik-mecik batisné ané putih mulus tusing ada tampak gumit angan abedik.
"Luh......Luh....melah-melahang bayuné, kapi kénkénang I Gedé suba ngalahin,jalan jani ane idup melahang miara astitiang apang nutugang tuwuh apang ada manipuan idihin disubané I déwék tusing nyidayang ngalih daar" kéto dadong Kampil mapesihin Luh Sandat, suaranné sedeg yéh peningalann paketéltél sambil mecik-mecik jerijin batisné Luh Sandat. Gedé Pageh mendep dogén, nanging muanné barak masebeng sedih kanti makejang sing ada bani ngajak ngomong.
Sawatara ada limolas menit makeloné Luh Sandat nyelé ati lantas ia inget ken déwék. Terus ia bangun nyedodog saha ngaukin pianakné I Gedé Yasa. la nyagjag saha melekor méménné nelekep di tangkahné Luh Sandat. Nyama brayané ané ningalin makejang kitak-kituk saha ngetélang yéh peningalan.
"Gedé da pati ngambek nah, pedalem Méméné sing ada ngalihang nasi dadonge gelem sing nyidaang bangun,pedalem gati memenne" kéto dadong Sayang nuturin | Gedé Yasa sambilanga ngagah buntilan mesuang pipis limang talian.
"Gedé Ngoyong malu dini nah, Mémé nyemakang kopi Dadongé uling semengan tondén ngopi tungkul kalahin répot". Saha nyekolang Gedé Yasa di asagané, Luh Sandat lantas ka paon nyemakang Mémé matuanné dedaaran. Mara tuun uli ampik paonné lantas batisné nyauh ngenjekin kulit biu, kopi lan sumping biuné magableran makacakan di natahé.
"Aduh I Luh......, anak lén ja tundén awak bayu tusing karo-karoan, men kénkén sing kejengklok batisé, sing elih" terus katingtingang olih Gedé Pageh.
"Nah cocok-cocok, bagus.....! Icang jeg setuju gati, mendukung satus persén"sambil anggut-anggut | Dompol ngedengang jempol jerijinné kébot kenawan.
Luh Sandat lantas kedandan kajak negak di asagané. la mendep, nanging setata makenyem.
"Tulungin malu abaang I Mémé kopi, suba tengai gati" lantas nyagjag Komang Tini terus kepaon nyemakang kopi Mémé matuanné Luh Sandat.
"Yé...., Komang Tini, kali kénkén mai dadi tumbén, Méménné seger, kéné suba dadong sing nyidaang kija peragat ngidih dogén tekén I Luh sing juari baana; sajaan ja Dadong ngelah lacuré, basangé sing dadi puyungin nagih sai-sai penpenin sing nyak cara galeng madaar acepok betek sai-sai, ken bangka dogén poloné ketil Dadong kenyel gati di baléné mabading sing nyidaang kalingké bangun, bara-barané paican widiné jeg ané makéwehin nyamébrayé, aduh sing kodag gati uaaaaaaaaaaahem, uab-uab kala sing nyak pules mata apa kadén poloné, dadi ngaba jaja, dija maan meli?".
"Tusing Dadong kadong ngaé".
"Dadi ngaé jaja anak ngénkén, nyén ngelah gaé".
"Sing Doong iseng-iseng kadong ngelah tepung abedik pedalem ngutang. Dadong, daar malu kopiné icang lakar pesu kadong majanji meli kangkung ajak I Putu Leong di Batu Pulu". Lantas Komang Tini nyiupin kopi Dadong Sari. Suba telah kopi lan jaja sumpingé kadaar lantas Komang Tini pesu.
"Masaré suba doong icang lakar nyuang kangkung nyanan lamun perlu apa, cucuné, 1 Gedé kaukin ento diwangan ia maplalian".
"Nah…..."
"Dadong ngacepang gati nyai apang rejekian, apang ada Dadong idiin, kéné suba Dadong idup boya, mati tidong, basangé sing dadi puyungin, lacur gati Dadong, astitiang Dadong apang énggal mati apang suud makéwehin nyama braya, Dadong sing juari gati apa kadén anggon nguales tresnan nyama brayané" sambil sigsigan Dadong Sari ngomong ngajak Komang Tini. Komang Tini lantas makelieng pesu.
Buin mani semengan Luh Sandat nelokin mémé matuanné mulian saha ngabaang dedaaran. la kauk-kauk nundun Mémé Sari, nanging tusing ada masaut. Terus goyal-goyala, nanging sepi tur karasaang ukudan méméné suba dingin. Luh Sandat ngeling gelur-gelur saha masesambatan, "Mémé.....mati Mémé, Mémé.......ngudiang Mémé mati.......nyén jani ajak tiang dini, Mémé mati I Bli Gedé masi mati, aduh déwa ratu ngudiang nuus gati lacuré, napi kapelihan tiang Ratu Betara....... napi......" terus ia ajaka pesu tegakanga di asagané.
Nyama brayané ané teka madelokan makejang maplesegan sing naan lakar Dadong Sari milu mati. Jani marérod bangkéné ka sema mémé lan panak.
"Sajaan nuus gati lacurné Luh Sandat, kurenan mémé matua masi ngalahin kénkénang apang tusing ibuk paling sedih kingking ngenehang déwékné, aduh sajaan gati paican Widiné, bagiané sing dadi kepung kéwehé sing dadi kelidin". Kéto pakeengan nyama brayané napet Luh Sandat balu bajang ngempu pianak muani ngelintik didian cara batun buluan.
"Dumadak ja ia nyak mewali ngajak I Gedé Pageh, demen atiné ningalin wiréh ia anak jemet cucud tur kapitulungan gati, anut tekén adanné ia pageh gati kayang jani tusing mademenan ngajak anak lénan sesukat kakalahin ngantén olih Luh Sandat“. Pakeenganné Dadong Puri kadulurin aji cengehan olih Dadong Ngoncél sambilanga negak masedédég di banjah ampik paoné.
"Jani nu ada nyama braya, ada nungkulang nyelimahang sedihné Luh Sandat apabuin ia balu bajang turmaning jemet megoba sinah liu anaké ngisikngisikin. Dumadak ja I Pageh nyak mewali, sajaan ja lega atiné yén ia nyak mewali, sangkalanga tulungin mongbong, nah bérés, apang suud malu upakarané, icang.......icang "tanggung jawab" buat ento, da jejeh, da kéweh". I Cépot nyangkuak nyelag gerimikan nyama brayané ané madelokan sambilanga mejujuk nyedot roko malboro:
Sawatara jam solas layoné suba suud kaupekara; nyama braya suba pada carem; sekaha santi megat nyambung ngaturang ayah makidung. Jani upakara ané pamuput mapegat sot apang tusing atmané Dadong Sari lan Gedé Gara alang éling mulih apang ada dini ada ditu ngeyasaang somah pianak. Suba tegep upakara lantas layoné kaangkat, kategen abana ka sema katehang angklung suling Padang Keling. Ngarerengih suaran angklungé ngilut keneh makada ida dané ané nututin matempung sedih ngetélang yéh peningalan. Apabuin Luh Sandat ané suba matumpuk-tumpuk sedihné sing bakat baan nuptupang kenehné megaburan cara jijih majemuh kéhkéh síap akandang.
Sesubanné neked di jabaan Pura Dalem lantas layoné kebaktiang olih Luh Sandat. Pacrétcét yéh peningalané ia mabakti kaabih olih nyama brayané ané sih angén ningalin padéwékanné Luh Sandat. Suba suud mabakti lantas layoné kaangkat ka duur kompor mayaté ané sampun ngantos uling itunian. Marérod dadua layoné ngagen lakar katunjel. Suba pragat kepailehang upakara panunjelan layoné olih sang sulinggih lantas layoné kaancungin uli luanan tur kadulurin aji suaran angklung suling Padang Keling. Repsirep sing ada macelekisan makejang dupdupang sedih nyaksiang layoné dadua matunjel. Nanging, lén kandané tekén I Bogah jelema inan jailé turmaning culig tekén timpal ané tawanga gigian. Ané setata dadi sasaran Luh Céndol ané gigian sanget gati. Tingalina ia negak duur kuburané padidiana natakin jagut pelihatné sawat, lantas kagogo bangkiangné saha ia terus ngigel ngelélét. Luh Céndol sing ada ngomando jeg ngigel jitné ngengkog ngitir serandang seréndéng. Makejang kedék bingar ningalin Luh Céndol ajaka I Bogah ngigel seragsag-serégség. Jeg lén kawéntenané mula sedih dadi girang.
"Béh aget ada selingan engsap dadinné tekén sedih", kéto Bapa Pontog ngerimik sambil milit roko kulit jagung ajaka I Jerurut. Kabenengan masi gending angklungé maganti mulané sedih kaganti aji gending jogéd mapang. Suba kéto misi majaranan. Luh Céndol tekek gati limanné magisian di bangkiangné I Bogah. Ida dané beriag-beriag kedék, ada mokpokang lima, ada peluat-peluit, cutetné ngéndah pélag tingkah solah ida dané. Suba suud ngigel, ditu Luh Céndol mara ia inget kén déwék lantas ngeling sigsigan ulian sing juari gati tekén ida dané.
"l Bogah beler gati suba tawanga anak gigian duga bana ngéndahang nyanan usak bayun anaké apang ada kencanin. Nah da ento runguanga singkénkén nepang ibané suud ngeling“ lantas ia suud ngeling kekasihin olih Dadong Kampil. la nyusutin yéh peningalan aji senteng ané mabebed di bangkiangné. I Bogah buin pesu ajum-ajumanné, ia ngeling sigsigan ngurut entud di luanan kompor penunjelan bangkéné saha masesambatan.
"Nah, Gedé kéto masi Mémé Sari mati melah-melah depang icang idup, baluan Gedéné, Luh Sandat icang baang, masi Gedé suba mati ".
Luh Sandat kelinyem-kelinyem dogén ningehang.
"Nah, ento runguang | Bogah jelema aidupan ngaur sing nawang anak sedeng sedih", 1 Bontok sledap-sledap ningalin i Bogah.
"Matur sisip titiang batara kala, nyanan jagi katurin duang bungkus, antos dumun malih jebos rauh ajenganné, mangkin kari mungkus kocap malih akidik". I Bogah seken gati matedoh nyakupang lima di arepanné I Bontok. Ida dané ané nyingakin makejang mabriagan ngedékin.
"Aduh....Bogah, Bogah.......nyidaang dogén poloné mabikas", kéto Luh Kompiang nguyeg-uyeg sirahné I Bogah. Lantas ia bangun maklieng yén kija kadén.
Jani layoné suba madan pragat matunjel lantas kaalihang yéh anggona nyamsamin abuné apang énggal émbon tur élah nyemak lakar karéka. Nyama brayané ané matulung nyagjag ka pamuunané ada ngaba cubek, sepit anggona nuduk abu. Apang ngenah masi matresna tekén ané suba newata. Sesubané jangkep ané lakar karéka lantas dané jero mangku makerab tekén sang pangarep sawa lakar ngaréka Dadong Sari lan Gedé Gara. Nyama brayané suba pada sayaga negak sawiréh lakar ngelaksanayang upakara ngeréka lan maktiyang sawané makadadua. Sakaha santi lan sakaha angklung suling Padang Keling suba pada sayaga ring amongan soang-soang. Jani nu ngantosang dané sang sulinggih ané ngénter upakarané.
Lelintihan ngeréka lan nyekah suba madan peragat. Jani lakar nganyut sekah ka segara. Aget masi segarané sing ja joh gati sawetara ada akilo johné uli setra. Nanging, lumayan masi kenyelé yan majalan. Diastu kakto, ulian jengah lan tresna payu masi marérod majalan ka segara nganyut sekah. Sekaha santi lan sekaha angklung bebonangan ngeruntutin pajalan nyama bráyané ané nganyut sekah ka segara. Sambil makedékan sing mrasa tekén kenyel jeg suba neked di pesisi. Ditu lantas masandekan sinambi ngaturin ida danéné nasi bungkus. Suba pada suud ngajeng ida dané sami lakar mataki-taki nganyut sekah. Banten aturan ring Sang Hyang Baruna suba sayaga, kéto masi-jukung lan bendégané suba ngantos. Kesiran angin aris lan kabiosan ombak satmaka ngíringang pajalané Dadong Sari lan Gedé Gara tangkil ring Sang Hyang Baruna dinané jani.
Suba peragat ilén-ilén upakarané jani banten lan runtutan paileh nganyut kapenékang ka jukungé lakar pakelem.
"Lamen ané berag-berag ajak lelima dadi menék jukung, nanging yan ané mokoh tuah dadua" kéto munyin tukang bendégané matadah jail. Dadong Kampil merasa tekén déwék gedé mokoh blentek buung milu menék jukung lantas kasisi majalan égah-égoh.
"Ngaat dogén, pidan didian nyéwa jukung apang bébas negak sing ada ngalalangin". Dadong Kampil kedék ngélkél kedandanin olih I Bogah, béh ngaéngang kedék anaké ané ningalin.
"Da éndahanga dadongé anak tuah abesík ada setokné suba telah; "Ih, to tingalin jukungé joh sawat di tengah yén daleman akuda kadén ento" keto Gede Rontog tujuhné maleceng ka tengah pasihé. Jani jukungé suba ngasisiang. Bidakné kebat sayan nerit ngasisiang cara sing dadi adéngang.
Sawatara ada dasa menit makeloné lantas jukungé neked di bibih pasihé. Jani atmané Dadong Sari lan Gedé Gara buin kaulapin lakar kaingkup di sanggah. Banten pangulapan suba sayaga ngantos suba kaenjitin dupa lan kayabang olih dané jero mangku. Ditu lantas kaukina patuhanga cara jelema idup ajakina mulih lakar kalinggihang di sanggah jajaran, di paibon utawi ring pelinggih Hyang Kompiang.
"Kanggoang malu nah tiang sing ngelanturang milu nganti ka merajan uli ibi ubuané bakat kalahin kadampingin sumi tuh dogénan kénkén ya bedakné tusing namping yéh“ kéto pada nyama brayané ngeraos lantas ngemalunin mulih.
"Nyanan tiang petengan teka kabenengan galang bulan, jani mulih malu maang ngamah sampi, gedebong biu krutuk lakar paspasang" kéto I Cépot saha ngidupang sepéda montor.
Sawatara ada dauh nem neked di sanggah lantas mapaileh ngingkup ring sanggah kembulan kaénter olih jero mangku. Lantas pailehé sing ada nyantulin, sangkan sing nganti sandikala nyidaang macaru di pekarangan maka ciri mabersih pamuput karya.
"Mangkin ngiring dumun pailehang caruné malih jebos ngiring sarengsareng merarian", kéto dané jero mangku matur ring semeton sami: Lantas nyama braya makejang pada sregep ngamongin piranti macaru; ada ngamel kepuakan, sampat, kulkul, muah ané lénan. Suba pragat mailehang caru lantas matebteban ngumpulang piranti ané pantes kutang lan encén ané pantes duduk. Suba pada peragat, makejang masuryak lega pesan wiréh gegaéné suba madan nanggu. Sesubané suud madaar lantas nutur kangin kauh pada itep tekén ingetan soang-soang; yén ané ipidan kadén jani katuturang sambil makedékan. Nanging, lén tekén Luh Sandat ia negak masedédég di tampul tanggun asagané peliatné sawat ka pesisi ngiwasin sémbé tukang bendégané pakenyornyor satmaka bintang di langité sing mawor gulem. Kéto masi énteran bulané galang ngluntang kabenengan makiré purnama.
Sajaan adil wijaksana Ida Sang Hyang Widhi Wasa marep tekén iraga ajak makejang sat kauduh apang tusing terus pulut sedih, nyedihin énteran keneh momo angkara ané tusing mapuara melah. Apang bisa idéwék las gantas piserah ring ida.
Singaraja,15-
09-2009
Made Suweta Aryawan
Pk.17.43.
NYAMA DÉNBUKIT (BULDOG)
Énteran ainé nu semengan sawatara ada jam kutus nanggu limolas menit anginé dingin minab nu pules tusing ada maklisikan. Luh Ayu bajang jegég mayusa nem belas tiban bengong cara togog lolohin minab ada ané kakenehang. Timpal-timpalné pakrosok cara lelasan macanda di luwun don kayuné tuh; tolah-tolih inguh saling dengokin tusing bisa nyawab soal-soal ulangan.
"Anak-anak bekerja yang baik tidak boleh nyontek" kéto abetné Pak Nyemun, guru bahasa inggris ané sebengné sing dadi pakpak kuluk. Muridé makejang siep sing bani matolihan sawiréh guru Nyemun kasohor guru galak, sing pilih-pilih. Guru Nyemun gelindang-gelindeng nyambangin muridé ané demen nyonték; pajalanné dabdab munyin enjekan sepatunné cara mat lagu himne. Murid-muridé pakadésem, ada kejengat-kejengit cara cicing anggarang kikian.
"Nani, orahin awaké nomor satu, nani demit gati, orahin......, da uyut cai, dingeha tekén guru Nyemun", kéto abetné Gedé Abbas murid uli desa Pegayaman.
Luh Ayu matakon makisi-kisi tekén Gedé Abbas
"Nomor empat Dé....., nomor empat !".
"Anak-anak waktunya tinggal lima menit", kéto abetné guru Nyemun. Murid-muridé makejang ngengap paling. Ada ané pulpénné ulung gegeson ngumpulang ulangan. Luh Ayu masebeng jengis minab liu soal-soal ulanganné tusing bakat bana nyawab. Timpal-timpalné uyut ngonjakang soal-soal ulangan ané kéweh.
"Aké gedeg gati nok, dadi sing ngundap-ngundap poloné matanné Guru Nyemun tumbén aké sing makita ngentut"
"Nani alpaka, sing dadi nani kéto".
"Béh, bes ngai ngon dogén cara sing taén dadi murid. Nani nawang, Guru Nyemun ento hampir DO. Dugas dadi mahasiswa lengeh buah koné, melahné baan keponakan pejabat, sangkan bisa mangkat. Yén cara cai, aké nyén ngerunguang awak panak dagang kangkung".
"Buktiné bapan cainé kan sarjana, nanging dadi sopir angkot".
"Biar sopir angkot kan sarjana, ento anak gegaén, yang penting halal".
"Biar sarjana, kan sopir angkot, halal sih halal nanging ngélél poloné ngalih muatan.
"Nah yang penting-suba magaé, makupuk paoné".
"Béh wayah bungut naniné, cara saja dogén. Yén nani dadi pegawé paling-paling korupsi dogén. Sebeng naniné suba jelé gati".
"Kondén karoan ané masebeng jelé, anaké beler. Liunan ané masebeng kalem, bisa beler".
"Buktinné ketua KPU Pusat kan guru besar, Profésor Doktor, kéto masi ané lénan. Kan makejang orang-orang intelék, sakéwala kenehné tain temblék. Aké jelék-jelék kekéné nu ngelah hati nurani, nu ngelah keneh"
"Kéto malu......
"Men ibi akuda cai nyemak jaja di kantin"
"Kan abesik jaja lapis dogén"
"Beneh akuda liunné"
"Wé, wé, wé,......apa nani ramé, buin jep peplajahan basa Bali, nani suba mlajah.
"Béh, aké cuék dogén".
"Adi kéto:.....?"
"Men guruné dogén lengeh patuh cara aké, ipidan taén belog-beloga tekén muridé, "kan pelajaran membaca, tentang pariwisata", suba kéto I Beracuk maca ka malu, ané lén-lén omonganga nyambung ajak bacaané, ibu koncréng mendep dogén, nyajahan kenyir-kenyir, ban muridé kedék makejang. Yan guru saja duweg basa Bali kan ketaraang I Bracuk salah, sawiréh ané omonganga sing ja bacaan pariwisata".
"Béh, mula Bu Koncréng ngadu sebeng dogén, yan ngomong ngolah gati kemikan. Demen gati tekén anak bagus. Lamen suba anak bagus ngajak ngomong ngéndah, tayungan, tindakan, seledét.....jeg ngai gati. Buina kurenanné dosén, kalem.....gati, turmaning duweg. Duga bana ngalahin, to mara guru buang.
"Nani ngualék sing dadi kéto !"
"Buktinné, yan ada anak bagus ngliwat jeg nginguh, timpalné sing banga beneh".
"Nani adi nawang, ngai-ngai dogén.......!"
"Yé......, bibik aké matimpal dugas ngajain di SD, pragat ngitungang anak bagus dogén koné, muridné sing runguanga pragat keblas-keblés dogén. Ento jani ngajain di SMA apa tawanga.
"Depang dogén ané perluang rapoté tujuh, kanggo ba, ngudiang répotrépot".
"Ooooo...suba lengeh buah cara nani, masi tujuh nilainé, dija majumaju !".
"Nani iri mara kéto, béh.......ngai ngon dogén, sok beridealis, cocok suba cai sing ngelah alis, alias cuplis".
"Nani nyacad.….???"
"Buktinné sing ngelah alis".
"Kéné to, dugas bom meledak di Kuta, ia nyidaang nyelametang déwék, bantas alisné dogén ané dilap api, aget idup. Timpalné makejang suba dadi atma. Turmaning ia atma gentayangan".
"Eé....., nani nyacad, awas nani nyanan dikeluar masuké!".
"Nah, ingetang aké beliang bakso".
"Cocok nani dingamahé dogén, pantes cara céléng australi".
"O.......bates seleman dogén buin abedik".
Makejang muridé ané kumpul betén punyan camplungé mabriag kedék.
Guru Madé kitak-kituk dogén madingehang munyin muridé ngacuh.
"Aduh kéweh ngajak murid jani, sing nawang lek, diastu ada guru di sampingné, jeg suba ngacuh, malahan guruné olaha“.
"Ah, da malu nyalahang murid, guru-guruné masih kéto, yan nuju kumpul di ruang guru, saling tambungin, pemragat ngerumpi, ngitungang dedaran, penganggo, tekén mamunyi ané cabul-cabul“ kéto abetné guru Karta alias pak Kambing sawiréh jénggotné cara jénggot kambing ngomong sambil klingas-klingus. Yan ia nuju ngeliwat di malun kelasé, murid-muridé makejang memunyi kambing, embék.....embékkkkkkkkkkk. Sakéwala ia mendep dogén mapi-mapi sing nawang.
"Dugas ipuan kanti ngejer muridé kadamprat, masak tundén Tri Sandya ngelingus, jeg madukan bana poloné ajak tainé" kéto abetné pak mangku.
"Awaké masi kéto, ané bodoan damprat, ané jegég........sing ada apa makejang élah, beneh ba pak mangku nau dogén, jeg nyetil dogén sing taén ngenah bokné uban".
"Yé......., dadi guru harus memberi contoh yang baik, apang tusing omong-omong dogén. Nanging, pak Mangku kan demen ningalin baju kutang murid.
"Ento normal adané".
"Nah diastu normal pailidin abedik apang tusing cara makecuh marep menék, pameragat gidat gelahé kena". Kéto abetné guru Madé Arsa.
"To...to.......dingehang pengelingsir ngeraos" kéto panoaIné pak Karta sambilanga serara-seréré ngomong.
"Mangkin pak Madé kari seneng grapa-grépé?" guru Gedé Yasa nyelag sambil kenyir-kenyir guyu.
"Inggih disapunapiné kapah-kapah nuju melah daatané.
Kedék makejang guruné ané kumpul negak di dampar betoné.
"I Guru ada-ada dogén, anak lingsir olaha"
"Ooo.....ia anak demen masi makedékan“ kéto guruné ané lénan
masaut
"Batas kéto suba salah tampi, sing pangelingsir adané".
"Yé.....Bu Komang kadén sing bisa masaut"
"Bu Komang pakejétné luwung"
"Nyén bani nundik ?"
"Kurnanné .….......Déwéké nundik jaraga. "
"Ibi sanja kan bareng-bareng pules"
"Bareng ba pules cai di Sangsit, ia di Panji"
"Kurenanné anak uli Selat. O,ooo.....selat tembok"
"Dadi bisa kéto.......
"Kéné........(pak Karta cara seken) bapanné Bu Komang mautang koné tekén dadongné Gedé Basur, makelo tusing nyidayang mayah, lantas ngelah keneh lén".
"Nyén ento ?".
"Dadongné. Lantas Gedé Basur tundéna nimpalin Bu Komang. Dugas ento Bu Komang mara kelas Il di SPG. Sujatinné sih Bu Komang anak tusing nyak, sing demen tekén Gedé Basur. Sakéwala bas terus kadangsek, turmaning Gedé Basur setata tundéna mapagin lan ngatehang Bu Komang. Minab kéné Bu Komang AAN.
"Apa ento ÀAN ?" Nimbal guruné ané lénan
"AAN, ah, ah, terakhir nah"
"Béh, | Kambing ada ada dogén.
"Yé ….., saja !Néh.... sambilanga mapewata ngitingang jeriji.
Sedeng demena para guruné ngerumpi, sagét teka pasuruhé ngaba palu nyerengseng ngebug besi magantung, ciri bél masuk sawiréh bél elektriké usak. Muridé makejang masuryak cara ujan angin makuug.
"Dong sing gati ngelah utsaha. Batas kulkul apa gebug. Koné ajeg Bali. Apa sing, ada. Ané ada grejeg Bali. Munyi dogén gebuh, apa sing ada. Ané ngomong tokoh, pejabat kagetan. Kabenengan baanga kursi olih rakyaté. Rakyaté masi lengeh, bes sedukan baanga nasi abungkus, tekén baju kaos tur ajaka luas menék terek jeg lén suba suirné. Sing ja nyalahang selid sanja ngepungin kiloan lantas ada ngajakin gradag-grudug tur banga upah nyén sing nau, maklum anak di dusun kuangan magenep" kéto kerengkenganné guru Gedé nyerengseng néngténg tas masuk kelas.
Sesubané neked di kelas muridé, makejang girang masuryak.
"Hidup pék gedé, hidup pék gedé, hidup pék gedé!". Hé......., melahang ngomong, nyanan I Maria salah tampi nyanan ia“. Ngantiang muridé mabriag kedék. I Maria kelinyem-kelinyem sumringah mrasa déwékné ada ngerunguang. Guru Gedé enteg sebeng cara tusing nawang tekén paundukan. Lantas negak patisabsab minab ada ané alih-alihina. Murid-muridé saling tundik sléntad-sléntod, nanging saru. Guru Gedé nyemak buku catetan harian di ruang guru. Para guruné ramé nutur kangin kauh cara peken tanggung, nutur soroh ané cabul-cabul. Guru Gedé milu ditu matempung tur mesuang peparikan kéné:
Cekcek poléng temesi bengil.
Desek ngrowéng mara gisi nengil.
Yéh, kadén sing bisa pak Gedé meparikan, terusang-terusang, bu Sunio ngompor-ngomporin. Tungkula itep makedékan engsapina ngajahin, kanti mamunyi bél tuara teka ka kelas. Murid-muridé pakréak saling kejengitin cara bojog pulaki entungin kacang.
Buin akejepné teka dagang kleponé uli Sangsit negakin Honda Karisma "Klepon.......klepon baas Bali saang kandikan".
"Nyén ngugu suba kompor gas anggona malebengan. Di Sangsit dija ada dagang saang, alasé suba makejang mabas misi coklat tekén cengkéh. Dagang pindang, dagang jukut buangit misi kuah pindang liu ada, Bobab gati dagang kleponé ené makita mutbut bulun cunguhné". Ningehang munyinné Pak Otong buka kakéto makejang ané meli klepon mabriagan kedék.
"Saja né bes bobab gati, jani kayang ka bongkol-bongkol gunungé anaké nganggon kompor gas, bakat baan meték anaké malebengan nganggon saang. Nyén nyak tunggang-tungging dusdus andus ngupinin api, génsi dong !"
"Génsi-génsi tlektek apa sing ada".
"Yé.....keneh jelema, jani cerik-ceriké di désa kénkén tiwasné sing ada naar nasi oran. Sing cara I déwék imaluan apa ja jakananga olih I Mémé sing taén ngerengkeng, jeg mendep apa ja ada, jeg madaar".
Jani anak jamanné suba berubah, paunuh ngetigang padi suba ngaba HP. Jani apa alih ada, sangkal jelemané jani lebihan ngalih pipis. Sing ada mitbit Sarasamuscaya, nakonang rurung ka suargan. Dini suba suargané nerakané masi dini. Yan jani melahang makanda makejang nyama brayané nau ento suba suarga, makejang ngucapang melah. Yén cara Ida Denda pang kuda abenang tetep kaucap jelék, sawiréh dugas idupné jago maling, ento neraka adané.
"Ban medagang klepon kadén tusing nawang tutur luwung".
"Yé.....,perlu melajahang déwék, sing bisa maca kanggoang nguping di radioné di acara 'sudang lepet jukut undis'.Yan sesai ningeh, liu ningehang masak sing ada ngengsut di kupingé. Nah anggon gegiras apang saruan tiwasé".
"To, to to to to......sambil nutur kangin kauh, suba atengaha telah kleponé, apa buin itungang".
"Tiang jemakang aji limang tali,baang anaké nemnem apang genep pada mabesik".
"Bérés Bu ngajak tiang elah, tapi da sai-sai nagih imbuh kén tiang, nyanan bapaké jumah tagihin pasti lebihan baanga tur jaanan tekén jajan tiangé".
"Nah, sing maan ngerunguang".
"Yé......, saja to Bu.....ibuné maboya dogén"
"Nah, nah ......nyanan lakar ketagih, bapak tiangé liu gati utangné kén tiang. Kéto abetné Bu Sentul terus makelieng ka kelas lakar ngajahin".
"Dadi kéto bodon ibuné ibusan, dadi mueg gati kodag baana bapakné".
"Bodo-bodo ngisengin, cara jukut komoh, putek leget kala jaan gati. Nyén sing demen. Kudu luwung lemuh jukut kangkung nyenebin, nyén kodag.
"Gayané suba ategal, awak suba selem buin mapupur tebel, tuliha topéng tugék".
"Yang penting penampilan, bisa mengikuti zaman awaké begbeg cara imaluan dogén kénkénang ada semangat idup. Sing bisa masaihang déwék kénkénang. Masuk ka kandang kambing apang bisa mamunyi kambing, masuk ka kandang bébék apang bisa mamunyi bébék. Keto benehné iraga. Sing dadi kekeh, bedug jukung".
"Béh, ada dogén mélanin, saja isin gumi ajak liu magenepan penampiné".
"Anak makejang suba pada mabekel da sangetanga, déwéké melahang satondén lakar ngamelahang timpal. Awakta pahayu rumuhun wau mentas akena ring wong lén".
"Béh ento saja gati nanging tondén sida menahin déwék. Nah kanggoang bantes mara inget dogén".
Sawetara suba tengai, suba med pada nyatua makejang pakelieng ada ke kantin ada ngemalunin mulih ngorahang basang seduk. Nu guruné ané pikét undap-undap ngantiang bél. Ruang guruné sepi jampi ada siaran di tv ané acarané kéto-kéto dogén .
Télevisi pendidikan nanging acarané iklan. Cerik-ceriké apa ané pebaliha kéto praktikanga. Pantes masi kéto sawiréh ané kéto dogén tepukina sabilang mabalih télevisi. Nyén kapelihang jani jaman "globalisasi", jaman bebas, jaman nganggoang keneh, jaman ngiring pakayunan, makayun kéné makayun kéto sing ada ngerunguang lamen ada pipis mara pagerudug. Yan ajak· ngitungang-pakéweh sing ada nyak makejang paklieng; yan suba ada pikolih makejang ngaku milu berjuang. Nah, isin gumi ajak dogén masi bangsa gelah 'jelé melah gumi gelah bangsa gelah'.
Singaraja,4605/
111009
Pk.07.30 /
19.57.
Made Suweta Aryawan
G.Bumi Indah 19
Pemaron.
TRESNANÉ AMPEHANG ANGIN
Bli lacur suba tua ngelah cucu Nanging bli tresna gati tekén adi Ngidih olas da adi salah tampi.
Bli tresna kén adi kénkén ja i api nunjel saang kanti dadi aon. Tresnan bli sing sida pegat kén adi. Tresnan bli raket campuh dadi aukud tan bina adonan lakar jaja apem. Sing sida bli ngingetin ukudan igula tekén i tepung. Jeg manis rasaang bli. Lacur bliné jani lakar kapetempahang kén adi kanti makayang-kayang. Depang suba bli sedih nyakit ati asal suba bli ngajak adi. Langit pasih bandégané kéweh ngingetin kelaput baan tresna sujati. Sing ada prabot lan rurung anggon megat malasang. Cutet mabesikan mawadah jambangan rasa. Sang Hyang Semara minab cumpu nundén bli apang maraketan ngajak adi. Ngidih olas da adi salah tampi. Mula adí tresnain bli. Bli tusing liu cerita. Cutet bli, adi ané arepang bli ajak natakin panes tis selantang lemah. Dumadak swéca Widiné, bli presida makurénan ngajak adi. Suksma.
Matan ainé:suba nyujuh muncuk gunung minab masubaya ngajaki sayong apang sebarengan ngalahin i alas lakar luas nyambehang galang. la dot ningalin i alas gadang lempung makeliah bungah misadya lakar ngetélang yéh uli muncuk-muncuk iakah kayu pitresna tekén nyama braya di tebénan ané setata ngagen ngantiang tis. Apabuin i kakul, i becing-becing ané mula tusing dadi kuangan yéh; mula lén tekén i kambing ané tusing demen kayeh.
Sujati pesan keneh bli misadya apang meraketan ngajak adi. Suung guminé yan tresnan bli tusing sida maraketan ngajak ketélan rasa tresnan adi. Mabading pasihé dadi gunung suung mamuncuk bingung. Kija mlaib ngalih dayuh alasé tuh sing ada damuh ngawi keneh lemuh. Kayu alas kelas késkés régés, wantah batu lanying patungging di abing dija ngelanting sing ada bangsing. Tulus tiang bengong bingung ngentungang peliat sawat tan perawat. Sing pesan ada lawat rasa ngejot tresna pasaja. Lacur gati idupé ampung puyung srayang-sruyung. Sat waluya ketekung pelung teteh gunung dekdek lidek lebur ajur. Kija laku masadu nyén tolih alih lega ajak ngedum sedih. Seksek nyangklek keneh tiang uyang maguyang makiayangan. Peteng dedet sing tepuk rurung.
Diastu kéto padéwékan tiang, suba tiang melajahang déwék madaar ané tusing lalah, makuangin naar uyah, apang énggal nepukin élah, nanging layah sing ngelah jengah nu lebih duweg i sumangah masolah ngalih amah, ngai umah masomah di don wayah. Élah meliah ngerépé minab sing taén sedih ngeling ngarerengih. Dija alih selahé, nyén ajak keneh guminé madukan sat rujak tibah wayah makuah. Aduh ibuk sedih tiang paling. Kebus nyentak gadab bedak, nyén ajak ibuk seduk. Matan ainé sing taén engsap ngénter misadya ngejotang tresna sarwa prani. Naning, i bulan tetep mendep mengkeb sing taén ngejot semita manis. Ping kuda-kuda nepak kulkul degeng degdeg sing masuara. Angin sing ada makesiran minab pules ilidin gulem ring sunia loka. Engsap kén sesana ngejot lega kén braya.
Kayuné suba wayah tur mabunga, nanging sing mabuah gojar jengah. Kénkénang tiang élah, saja tiang bregah, nagih ngogah kayu bunah. Ulian tiang nawang ibunah tusing kayu wayah maeles melah. Wantah kayu lemuh dadi tunggah ngalih babungah. Jail pesan Déwi Ratih lan Hyang Semara ngulur ngedetin mangulgulin.
Sangkal lantang baong tiang ngusud ngadab muncuk rasa. Ngudiang tiang tan palima batis tundén ngerayang ngerépé nuluh sisin tukad luas ka danu nyorotang-enjekan belibis ané ngelangi lan ngindang. Sangkaning-jail·tiang tan pakampid kénkénang tiang makeber tiang sing bisa ngelangi sinah tiang pati capug tur kelem nyilem. Sira tiang nulung, lacur sengsarané sing dadi kelidin.
Buah melah nasak wayah, tiang layah ngepung melisah wiréh sayan kepung ngejohang, palaibin ngepung nyeruyung. Tiang sampun mautsaha apang presida ngepik ngepuk uli muncuk nuluh undagan. Buin pidan ada sela? Buin pidan kabaang sela? Kenyel tiang matakon kén kesiran angin, kén ombakan keneh, kén liahan rasa.
Sepi sing ada cihna apa. Bongkol kayuné masebeng sebet sedih bengang-bengong
Cara ada kenyitan ngejotang tresna, nanging mengkeb nyaru. Ento ané sanget makada tiang inguh paling . Kanti maideh pelaibang keneh tiang menék jurang tuun pangkung ngelilayang keneh, mauwuh paling. Dikénkéné makerem tiang nyelebang bangkiang sambil nyedédég batis matinggah ngalih tis. Nanging, nu masi tiang paling sirah kebet-kebet puruh dot naar buah rasa ané wayah sekeb rasa liang galang. Kanti sanja tiang ngantíang uling nu pucil kanti jani nasak wayah. Tiang taén ningeh orta buah ento suba taen ada melintengin aji-kayu eles jati-kanti katikné kelét barak-barak, uyak angin sasih kesanga; uyak angin sasih ketiga aget tusing ulung. Diastu kekéto tiang nau ningalin wiréh kayuné lemuh donné lempung gadang ngisengin turmaning dayuh. Minabang cocok anggon tiang payonan rikala tiang kenyel majalan kebusan. Nanging, tungkangan tiang nu terus kejokan tondén sida tiang nyambungin.
Minab kéné pajalan idup tiang peteng lemah kayehang sedih, sabunin sakit ati. Nanging, tiang tetep mautsaha nunas ring Ida SangHyang Paramakawi tur tiang majanji saenun tiang majelegan manusa; saenun tiang mangkian; tiang sing lakar merérén nyerepang ané apti tiang. Tiang suba tahu tekén déwék tusing katampi melah, kacempoléhang, kasakitin, nanging tiang teher kné déwék wiréh keneh tiang pasaja, suci ning keneh tiang, tiang tusing ngawi anak sakit ati, nanging tiang nulungin ningtingang uli gerombong sedih. Yan padé swéca Widiné ento makejang lakar ngenah marupa, tur tiang nyidayang lakar ngai kendel manah. Jani minab tondén ada galah marep kén déwék tiang, sangkalanga asal kipekang tiang makejang likad. Minab seksek semané sangkal tiang dadi pecundang idup. Yan né ané dadi rurungan mati tiang sadia natakin panes tis. Minab kéné paileh idup tiang. Nyén saduin nyén ajak sedih. Sekancan mauripé cara sing ada mailon marep tekén déwék tiang.
Kenyel tiang negak kasad-kisid kanti lepug bucun kretegé bakat'jekjek tegakin, nanging tusing ada mesalin. Sakit peningalané ningalin batis gulemé kelod joh sawat. Sing pesan ada cihna iangin aris ngilihin manah tiang. Ombaké saling pemalunin ngerudug malaib nyadia lakar nyepsep bibih pesisi. Kéto masi i kedis sesapi lega pesan ngindang di ambarané cara tusing taén tepén unduk. Nanging, iraga lén pesan itep bengong kaput unduk ento bakat peték nganti kayang ané suba liwat. Buin pidan lakar ada pesalinan, yan kéné dogén sing karoan idupé.
Suba melah enteg bayuné lantas tiang majalan nuluh pesisi. Para tukang bendégané ané ningalin pejalan tiang bengong makeengan wiréh pajalan tiang cara sing karoan ada tujuan. Angin ngesir sumasat nungkulang keneh tiang. Inget tekén timpal tiang ané masekolah perawat di Surabaya. Minab ia jani suba magai, yan dija kadén sing ada ortané. Nanging, lawat kenyemné manis tusing pesan sida kelés uli bongkol keneh tiang. Suba entungang tiang ka tengah pasih, ka muncuk bukit abing, ka tengah alas wayah madurgama, nanging tusing pesan sida kelés. Tiang bingung gati nyén saduin tusing pesan ada anak lega ajak ngedum pakéweh. Saja tiang belog sing pesan bisa ngalángang keneh ngengsapang ané mula dadi bungan ati. Apa anggon ubad, anggon panyampi unduké buka kakéto.
Jani buin ada unduk ané nyasan rumit, ngelébin entikan tresna ané mentik lempung dibucun tembok kenehé. Nganti bingung bana makeneh. Nguda tiang terus kéné, apa widiné sing pesan mailon tekén padéwékan tiang. Litig leteg keneh tiang sing pesan ada alingan anggon nglidin pakéweh tiangé. Lantas neked tiang betén punyan camplung ané punyanné gedé tur donné gadang rimbun ngerempayak. Di samping bongkolné kangin ada yéh mumbul ning pesan. Tongosé né koné sanget madurgama, sangkal langah ada anak mentas sing ada anak bani koné ngetis dini. Apa buin nuju kali tepet sing pesan ada legu majelawatan sajabaning déwék tiang. Apaké tiang anak wanén? Tusing pesan ada kekéto, ne ulian keneh tiang mamawak, asah mati idupé. Yén jani ya ada anak nagih ngematiang déwék tiang, tiang sing lakar mapelawanan, uli dija ya kenehné nusuk, ngelempag, utawi ngantem tiang nyerah. Kéto bawak keneh tiang jani. Tiang negak masedédég di bongkol punyan camplungé nyisi kangin sambil ninggahang batis di akahé ngenjol sambil ngentungang peliat ka tengah pasih joh sawat. Deres yéh peningalan tiang sing dadi atedang. Minab sing ada rurungan lénan anggon ngusap rasa sedih tiang . Jeg maruket-ruket neket nutugin idup tiang. Dekdek lidek keneh tiang cara uékan kamen buwuk tepu sing nyidaang nuptupang. Nanging, ada masi nyelimahang tiang sambil negak nyedédég meték ulungan don camplung ané suba wayah masawang barak gula ampehang angin seriat seriut nyangklek di umputan punyan liligundi. Kagét mapangsegan angkian tiang di ulun atiné makebris nomplok cunguh tiang. Lantas buin makebyos yéh peningalan tiang inget tekén déwék sengsara tan kapitresnan. Ditu lantas tiang mespes yéh paningalan matembang Mas Kumambang.
Ngudiang las,
Ngutang bli dini adi,
Nyakit ati jengah
Magaleng yéh mata sedih,
Ibuk paling sing nyak pejah.
Olas las , Adi nundén bli mati
Adi ngejang tanda, Manatunin batis bli Ento bakal bekel pejah.
Minab suba, Bekel bli manumadi, Mategulan tresna Bareng adi manumadi, Sangkan tusing dadi palas.
Nanging ida, Kasar jedig tekén bli Ngata utu pesan Omong dogén sayang bli Sangkan jeg makita pejah.
Seksek minab, Semané makejang cupit, Tusing ada embang, Lawang agungé makancing Jaga-jaga jengat sangar.
Nanging tiang Suka sadia pacang nganti Tusing kodag pesan Dini sedih nyakit ati, Pelih sekancan tindakang.
Yéh matané paketéltél ngebekin pasisin rasa, ajahan guminé remrem, sepi jampi. Tiang bengong negak masedédég di kursi beton mapulas cét coklat. Angkian tiang aris neris sat kagambelang ling suling. Ajahan makelap uli kaja kauh anak luh jegég makamen endek geringsing mabaju warna tangi. Anaké eluh ento sayan maakang. la ngemel bunga mawar barak nguda duang kepik. Tungkul lén peliaté sing tawang tiang anak luh ento suba negak di samping tiang. Tiang babang tengkejut, wiréh saumur-umur tumbén tiang nepukin anak luh bajang jegég buka kéné. Bokné selem demdem lantang nganteg ka kémpol jit. Kulitné putih gading sing ada gumit, alisné selem lancip madon intaran. Bibihné tipis barak, kenyirné manis pesan, kanti sing juari tiang nolih, kanti ia ngemalunin ngomong.
"Jro lanang, dadi dini negak sedih, apa ané dadi santul keneh, dadi tiang nawang, sing kagét tiang presida éngga! nulungin. Suarané damdam alus ngulangunin sang miragi. Yéh matan tiang deres pakerining cara rémbésan ujan sasih kaulu, lantas kadéng-adéngin tiang masaut".
"Nawegang jero anak istri, ampurayang sikian tiang. Tiang kaliwat engsek, sedih kén déwék, minab tan paguna gati idup tiang. Ento krana tiang murang-murang lampah sing karoan pejalan, kanti neked ring tongosé niki tiang tan nawang, yén dija kadén tiang niki, ngantos tiang matemu ring jeroné. Ampurayang tíang minab ageng dosan tiang". "Sapuniki jero lanang, ngeramang sawang dingeh tiang anak sedih kingking matembang kumambang, ento ngusud keneh tiang sangkan jani tiáng ada dini ring samping jeroné. Sampunang salit arsa tiang asih sayang ring jeroné. Makebyos yéh peningalané inget tekén déwék kapilara.
“Yan dados tiang tunas ring jeroné ampakin tiang lawang agung apang énggal tiang nyunia merta tiang sing kodag baan naanang sakit ati. Tan paguna idup tiang waluya ikapu-kapu kambang menék kambang tuun, kema mai ampehang angin sedih. Jabud urip tiang jero istri, apang suud tiang sedih sangsara".
"Alon-alon jero lanang, sampunang cutet pakayun, kari wénten galah, kari wénten pamargi, mangkin ngiring sikiang kayuné, ulengang kayuné, pastikayang sané pacang karereh. Piserah ring Sang Hyang Embang nika sekar tunjung petak anggén nyelampar kayun sang sané kajudi bantangin antuk pakayunan ening. Tiang ngastitiang usan rainan Galungan puniki pacang wénten cihna kenyit sujati pacang nyundarin kayun. Mangkin becikang dumun miyasa sampunang obah pakayun, napi ja pakobeté sampunang nika kayunanga. Elingang, santukan tiang répot pisan mangkin jagi nyanggra rerainan tiang pacang mapamit".
Lantas gidat tiang kausud-usud ajahan jeg galang guminé. Tiang negak bengong nginget-ingetang déwék kusap-kusap didian di bongkol punyan camplungé.
Tondén elat nyang duang menit unduké ané suba liwat, rasayang anake luh jegeg ento nu ada di samping tiang,kenyemne seledétné kondén kelés uli peningalan tiang.
Inget tekén pebesen anaké luh totonan tiang lantas jeg piserah ring Sang Hang Patut, kénkén ja patutné, kénkén ja benehné tiang jeg piserah, kadong koné terus sengsara, jeg terima tiang. Kadong jeg mati nyén nawang angkian baan nyilih. Tiang jani melajah lascarya tekén paundukan ané suba liwat. Nanging, tiang tetep mautsaha apang presida bakat ané aptiang tiang. Jengah pesan keneh tiang inget tekén déwék cara jelema sing muani, kapecundang idup seger olih anak sing sewawa. Cara sing adil Widiné mabaatan anéh.
Tiang lantas bangun majalan maklieng nuluh pundukan uma ngaja nganginang. Anak makaukan , munyin montor makejang sing runguang tíang, kanti tiang engsap yén suba dija kadén tiang neked nudtudang rurung tresna ané ampehang angin.
***********************冰*
Singaraja,25809/
91009
Pk.18.00/14.45.
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron.
JERO NYALIAN
Kaceritayang krama subak désa Swadayané ring panegara Dénbukit suba pada kenyel magai, menahang pamunduk telabah ané telah bongkang pongpong yuyu. Krama subaké pakrukuk kedék nyihnayang lega tutut asih mabraya. Kala ditu jero nyarikan Gedé Arsa maketab tekén krama makejang.
"Panguntat tiang ngaturang suksma banget ring para kramané sami santukan ring rainané mangkin para krama sampun prasida nambel pamunduk telabahé sané pongpong yuyu, tur taler sampun prasida ngantini tembukuné sané sampun merékmékan. Sapaut ring pakaryané punika mangkin tiang nunasang ring para kramané sami sumangdané nénten malih saling palingin toya, santukan solahé asapunika banget ngawé uyut, ngawé sial sareng krama. Kénten taler tiang nunasang ring para kelian témpék mangda jati-jati ngemiletin para krama gumentos nyujuh keraketan miwah kerahayuan krama. Sané mangkin tiang matakén marep ring krama témpék Babakan, sapunapi mangkin, kari wénten krama sané nyampet-nyampetin tembukun krama, gumentos mamaling toya.....?".
Kaladitu krama témpék Babakané makejang masaur getar, ngorahang suba aman, sawiréh jani ulungan ujané suba deres, tur majanji ajaka makejang ken Jro Nyarikan tusing lakar saling palingin yéh. Sedeng ramé krama subaké mapiguman, lantas Nang Loncéng ngomong nyelag, sambil mecik-mecik batis nyané ané katibén gering tuju.
"Jro Nyarikan, Acé ada usul abedik!" kéto pamunyinné Nang Loncéng. Kramané mabriag kedék cara maboya, ningehang munyinné Nang Loncéng keras agal cara anak liunan naar jukut arés. Nanging, Jero Nyarikan bantas kelinyem-kelinyem dogén tur nebtebang kramané apang tusing uyut sawiréh ada krama ané ngusul. Suba lantas sepi ngelantas Jro Nyarikan mapajar. "Nah, lautang Loncéng, usul apa? Dadi ngusul, makejang dadi ngusul, sawiréh iraga ajak makejang nganutin "sistem Demokrasi Pancasila" atau "demokrasi kekeluargaan".
Lantas Nang Loncéng nyambungin raosné Jro Nyarikan.
"Kéné nyarikan,.......manian yan nuju ujané suba mararadan, utawi rikala yéh telabahé sayan ngengkesang, sumangdén kramané satinut ajak magilir apang nyidayang yéhé totonan bantas anggon metengin pamula-mulaan
1 Y
soroh jagung. Sawiréh yan sing kéto baan sinah iraga ajak makejang tusing ngelah pengasilan apa, yaning ngagenang asil padi dogénan, méhméhan iraga makenta ajak makejang. Buina, apang kapahan kema mai ngidih lakar jukut tekén banjaran". Krama subaké ané lénan liu pada manggut-manggut minab setuju tekén usulné Nang Loncéng. Kala ditu usulné Nang Loncéng katabehin baan I Polag saha ngomong magiet pesan.
"Acé sanget setuju tekén usul cainé, sawiréh anaké buka Acé ngelah uma tuah 15 are, turmaning sarang pesan. Ace sing mamula padi, sakéwala mamula kaséla tekén jagung dogénan. Kéto masi di punduk-pundukané lakar pulain jukut-jukutan, nah amonto panabeh Ace".
Suba suud I Polag ngomong lantas kaselag olih Jro Nyarikan.
"Men kénkén kramané sawiréh kéto usulné Nang Loncéng ajaka I Polag, satinut.......setuju !". Jeg mabriuk kramané makejang ngorahang setuju. Buin kaiuwedin olih Jro Nyarikan sawiréh Nyoman Gede Tutur alias Jro Nyali bengong ngamenolang.
"Men kénkén Nyoman Gedé Tutur dadi jeg mendep dogénan.... malah tiang mutusang usulné Nang Loncéng, Nyoman kénkén setuju ?".
Kala ditu raosné Jro Nyarikan kacawis olih Nyoman Gedé Tutur, tur kapebalih kemikanné olih kramané sawiřéh ia ngomong sambil negak masila dalang gejir-gejir.
"Mangkin dumun Jro Nyarikan tiang ten setuju tekén usulné Nang Loncéng cs, sawiréh yéh tiangé gedé. Jani né tiang tusing kuangan yéh. Di samping ento, tiang ngutamaang padi lakar kadep anggon béa pianak tiangé ané kuliah di ITB. Ento keranané tiang tusing setuju magilir. Ditu lantas kramané pakerimik nyiriang déwékné tusing setuju.
"Béh, yén kéto lantas Nyoman, timpalé ané kakéwehan tulus tusing maan katulungan, bilih-bilih Nyoman kadalih dadian ati. Saja yan tamengan déwék Nyomané, nyén sing nawang ....Sakéwala akuda ané buka Nyoman dini di urakan Babakan .....?. Melahang malu ento ngenehang sawiréh iraga ajak liu turmaning kramané dini lebihan ané tiwas perlu masi iraga "mengulurkan tangan demi orang banyak". Kéto yan manut papineh bapa". Buka akéto panyawisné Nang Lembir sambilanga ngemil adem. Kramané makejang pada bingar sawiréh mrasa ada buin ngilonin.
Lantas buin masaut I Polag sambil majujuk majengking cara kuping dangdang.
" Cutetné Acé magilir....., mabian......!".
Kramané mabriuk masauran.
"Tiang setuju tekén pikenehné I Polag, tiang setuju tekén pikenehné Nang Loncéng ....! Hidup I Polag, hidup Nang Loncéng.....".
Kéto kramané bangun mabriag tur makejang makelieng majalan mulih. Jro nyarikan bengong padaduanan ajaka Nyoman Gedé Tutur.
"Sajaan..... kéweh ngajak jelema kubuan, sing nawang aturan paum. Iraga kalah suara" kéto krimikané Nyoman Gedé Tutur, alias jro nyali sawiréh pait makilit sing taén nyak ngalah lan matulung tekén anak kakéwehan.
"Dini suba iraga apang sabar dadi manusa, apabuin yan iraga kajudi dadi paminpin musti apang mabasang lantang sing dadi mabasang sambuk, Yan ida dané krama bakat tungkasin ia ajaka liu iraga ajak padidi sinah iraga kalah, kalahang suryak siu, sinah dadi uyut, kedékina tekén brayané. Nah, yan manut papineh bapa sawiréh né urusan ajak liu sing dadi nganggoang keneh padidi, utawi nganggo kenehé padidi. Nah, suud ento kenehanga jalan suba mulih suba tengai basang bapa suba seduk". Kéto panyawisne jro nyarikan sambil nyelepit buku terus majalan mulih.
Kaceritayang jani Nang Loncéng bengong di pundukan telabahé peliatné sawat minab ngenehang kakéwehan pianakné kema mai ngasukang surat lamaran, pameragat tusing maan pengangkatan. Suba koné liu nelahang bíaya anggona gradag grudug ngusurang surat muah béa lénan. Risedek bengong kekéto lantas teka | Polag makudung kranjang, néngténg arit, sambil nyedot-nyedot roko luas majalan ngarit. Tingalina Nang Loncéng bengong, lantas ngomong I Polag masebeng bingar.
"Béh ngudiang cai bengong padidian cara anak kakalahin kabak, apa kakéwehan cainé Ac apang bantas ningeh".
Gedé angkiané tur ngomong.
"Kéné Lag, ibusan teked jumah dapetang panak Acé itep pesan nutur ajaka timpal-timpalné ané paturu ngelamar dadi guru. Magenep pesan tuturné. Lantas Acé matakon.
"Men kénkén lulus téstingé?" kéto Acé matakon. Béh, mabriak kedék, ngorahang lulus ané ngelah pipis liu tur ngelah panéngténgan. Mablengok Acé, sawiréh mrasa sing ngelah pipis, tur tusing ngelah puran Cina....alias konco. Buina, panak Acé suba limang tiban jani tamat SPG. Ulian sing taén maan pengangkatan lantas ia ngwangun SPG baru ajaka timpal-timpalné, Acé jeg setata nginguh, sing taén melah pules; apabuin ia ané dadi kapingarep turmaning pepes maang penataran P4...., aduh jeg nyangetang ketugan bayun Acéné, pokokné jeg lempuyengan tendasé, yan dadi silih matiné Acé jeg makita mati.
"Béh, cai ......., ngudiang tawah......, panak suba dadi paminpin SPG buin nginguh. Tawang cai ....gajih Kepala Sekolah menengah liu pesan, honor penatar P4 kabéh.... Cai bes ajum pesan. Da ja bes ngai ngon....tandruh tekén timpal tiwas".
"Kéné Lag.....,panak Acé anak ngwangun SPG Khusus, eda patuhanga ajak sekolah menengah. SPG anak kéné artianga...., sabilang peteng gradaggrudug; P4 artianga peteng-peteng peliatné paling. Tur setata lagunné "si janda muda tekén gadis panggilan". Acé benar-benar bingung, belah rasan tendasé. Utang cara batun aa sing bakat baan meték, dini ditu Acé ngalih pipis dot kenehé ngelah panak dadi PNS. Idup Acé cara bé bano gigi dogén rangap, kénkén lakaranga Acé, makelo ya idup?".
Lantas I Polag masaut tur kedék renyah.
"Béh mara Acé ngerti, o......dong kéto dogén panak cainé jani, sabilang peteng gradag-grudug, beneh suba cai nginguh".
"Kéto suba apang cai nawang, (poosné makecrit nyiupang roko). Buina, kéné Lag, ané sanget ngawinang bingung, jalané jeg mulih ngajak anak luh, amat panesé.....apa koné baang......., dija pulesang.., sakéwala Acé pules dadi abengbengan. Apa anggon béa ngantén........, sampi suba telah bakat adep anggon miyanin ia masuk tekén ngelamar gegaén. Nu ngelah bangkung aukud buín sada jubeng .....yan adep aji kuda ya payu ajin bangkung, lantasan jeg sing bisa ngomong bana. Yan dadi silih matiné, dikéweh-kéwehé buka kéné Acé apang jeg mati..., manian yan suba swatah élah .....Acé apang idup buin"
"Hahahaha ha..........(I Polag kedék ngalgal giginé ponggang). Soléh pesan cai......ané sing sing dogénan tuturé. Jani jelema makejang kéweh...makejang bingung..tawang cai.....l Ruyu sabilang peteng ngaba canang daksina nunas nomer di tongosé ané tenget-tenget. I Doplong sekancan ipian pasangina, cerik kelih, tua bajang pragat ngitungang nyair...., muridmuridé diskusinné nomer porkas, tssb, togél. Kénkénang ngalih mutu pendidikan luwung.....jani anak guminé ané bingung...lebian anaké dot sugih prajani ulian aluh. Sangkalanga buku seribu mimpiné jani kanggon buku suci.... Setata maenjitan dupa telung katih nyabran peteng. Sarasamuscayané sing makada sugih, sangkan melahanga ngejang. Ada masi ané setata ngerieng migumang pelambang-pelambang, tutur-tutur agama, nanging anggona nangkebin bobab. Cutetné jatmané jani lebian bingung, kabingungang olih kedusan angkian indria. Tegarang ja seléh-seléhin...., jani sabilang anak kumpulkumpul di peken, di kantor, di kayehan, pokokné di panegara. Dénbukit panjaké lebihan pada ngitungang nomer loto. Yan manut panampén Acé paundukané ténénan saja-sajaan nguugang mental generasi muda. Ipidan dija ada cerikcerik mamotoh cara jani. Kemajuan cerik-ceriké jani justru lebihan ke arahané tusing karo-karoan. Murid-muridé lebian nyampahang guru. Apabuin di sekolah swasta, rasa hormat kepada bapak guru sayan-sayan luntur. Ané luh-luh sumangsaya sentad-sentod, mapi-mapi ramah nyaruang ngidih biji. Yan sing ada perluanga madapluk mendep. Pantes suba jani lebian lulus makarbit. Guru ne bejag-bejug maurusan apang lulus seratus persén... Murid-muridé melah jumah pules ngemokohang pecéh sing mlajah. Kéto Céng apang cai nawang, bes matan Acé nepukin nyata murid latihané ujian gradag-grudug saling takonin; yan síng nyata kéto Acé sing bani ngomongang, apang da bibihé katanjung, Ace sing demen ngadu ada. Lamen sing ngugu tegarang seléhin".
Kéto pamunyinné I Polag kanti telah poosné pakecritcit magiet ngomong masajaang babikasan murid-murid jani. Nanging, aget masi tusing makejang kéto, diastu di sekolah swasta liu masi ané jemet seleg malajah ngenehang masa depan. Nang Loncéng sambil matol-matolang arit di tanahé kedék ngéhkéh ningehang munyinné I Polag matadah saja. Lantas Nang Loncéng masaut guyu-guyu celor.
"Béh, sing tawang I Polag liu maan nuduk unduk-unduk béngkot. Saja pesan buka panyeritan cainé, anak guminé suba bingung, ngéndah penadin jatmané ada kéné ada kéto. Misi buka petapan penjoré, ané léngkong melahanga mayasin, nanging ané leser betén melahanga nyegseg apang tusing ngogahang ané baduur léngkong mapayas. Diastu kéto Lag.......budi idéwék ngambul kija laku awak réncék gesing turmaning tepu. Kedel ésambel lalah engseban klongkang. Diastu jelé gumi gelah jalan kanggoang, melahang. Lawanlawanin Lag....., da ngambulang tuak labuh. Yan gumi gelahé sing kanggoang gumin nyén lakar alih awak sing taén ngeliwat langkaan. Diastu kénkénang pamragat jatmané cutet mati.yan sing pak bangbang pak bakar ane ngaukin ngantiang. Da suba sangetanga matiné anak bantas bangka". Kekéto krimikané Nang Loncéng sambilanga ngetok-ngetokang patin caluk. Pagrikgik ajaka dadua nf
ngedékin unduk tur kasambungin buin munyinné Nang Loncéng olih I Polag.
"Béh,..... liu pesan cai ngelah peparikan, cocok suba cai mabanjaran ajak I Ancruk di Crukcuk. Sayangné ban SD témpo dulu matadah campahanga. Nanging, yan uli pidabdab idup tondén karoan. Diastu nongos di kubu suba malunan ngecapin uyah. Kan kéto Cnég......".
"Cai ada dogné, melah ban cai ngayunang di bun galing-galinge suba kéto melah ban cai ngentungang. Cocok suba cai madan I Polag, awak pokal tendas laglag, alias pak jénggot kambing". Ajaka dadua kedék cara jelema adasa raméné.
"Ih, céng.....kadong Acé inget, jujut ja matakon tekén cai........, men nyén dogén koné ané maan pengangkatan......?"
"Bih, liu.........bin baud pesan koné, ané tamat durianan liu mangkat, sakéwala ané tamat maluanan liu nganggur. Mula dasarné koné ulian pikolih tésting. Sakéwala téstingé persis koné cara anak mabalih jogéd, saling tundikin, saling dengokin; jeg bani mastiang.......mekejang lulus. Manut panuturan panaké liu ané gembar-gembor ngomong sawiréh suba ngelah pagisangan, turmaning ada ané suba ngaturang daksina misi kercén telung juta, malahan ada bani dasa juta. Ané ngayabang prakanggoné di bancingah ajaka prajuru arahé. Acé sangkal bani ngugu sawiréh ané nasibné melah totonan mulih nutur ajaka panaké. Yan sing saja kekéto, Acé sing bani ngomong apang da bibih Acéné katanjung. Tuah né dadi tangun keneh modél panak Acé geliang-gelieng dadi penganggur intlék. Budi maburuh lapangan kerja sing ada, keterampilan lénan tekén dadi guru sing ngelah. Berusaha sendiri modal sing ngelah,pameragat jangkak-jongkok cara méong materes ngantiang jukut lebeng. Acé ané pecehan ngalih amah. Jani lakar tegarang lemesin ajak ngubuh bekécot atau lindung, kadong ada koné ané nampung dumadak ja maan peratían ulí sang prabu apang ngelah gegaén cerik-ceriké".
"Yén saja cara penyeritan cainé Acé sanget nyunjung, sawiréh Acé sing ngelah gegaén apa lénan tekén ngarit. Dumadak ja dini ada masi ané ngembangang ternak lindung, wiréh liu pesan cerik-ceriké nganggur samaliha keponakan Acé tamatan SMA geliang-gelieng dogénan cara bé gedé. Ngenehang nasib keponakané totonan Acé jeg cara bangkung manyonyoin cengéh-cengéh dogén. Céng, Acé buin ja inget tekén paundukan pengangkatan guru-gurune! Sawiréh ada madaksina .....men ida Sang Prabu tan uning ya tekén paunduké ento?"
"Yan manut pengawasan Acé, madasar ban aturan minab ida tan uning, nanging di luar aturan kénkén kadén sawiréh ida suba miserah tekén dané panitia ditu di bencingah.Ulesné para kanggoné muah prajuru arahé ditu tusing lega maan upah abedik minab kuangan anggona masang porkas, loto, atawi anggona ngalih engseb-engseban ané nguda lempung anggon ubad awét muda".
"Béh Nang Lóncéng.......ngelah dogén reragragan simpenan tutur, tuah ja cai mabanjaran ngajak I Ancruk di Crukcuk. Sabilang ngomong misi dogén papentilan. Ané kena pentil kelebuh-kelebuh dogén basangné.
"Kéné Lag......., apang gigisan ibuk atiné, lén cai ngurusin basang padidi apa kéwehang, panak sing ada ngelantingin, alias BL, bujang lapuk, alias truna bubukan".
"Ah, dong da kéto, né anak suba bekel adané da patuhanga. Harap maklum keadaan cara jani né asil sing cukup keperluan liu, dadi ngéndah itungan jatmané. Da ento lantanganga, paling melah lemesin panaké apang tusing terus dadi kepala SPG pedalem masa depanné, yan dadi atedang apang endénan malu ngalih kurenan. Amonto dogén malu Céng........., Acé suba sanja ngarit, manian buin nutur".
Kéto pamunyinné I Polag lantas nerung-nerung majalan masanglad kranjang luas ngarit. Kéto masi Nang Loncéng suud bengong bingung ngenehang paundukan pianakné ané dadi penganggur intlék.
Sawiréh suba sanja ngelantas ía ngalih ambung-ambung amah-amahan bangkung di abianné Luh Gembru di sisin tukad mendaum. Ambungé lempung gadang, nanging sumangahan. Bek umah sumangahé magembol-gembol di ambungé. Sabilang ampada ambungé sumangahé marejeng pesu ngerépé ka limanné Nang Loncéng sahasa nyegut. Paling Nang Loncéng ngusap sumangah di limanné tamis-tamis kena arit.
"Sumangah endas bangkaan awaké rejenga. Oooo.......awaké pelih umah anaké ampad", kéto gerimikan atiné.
**率票**家准水率**率***非*率*冰*率冰*冰
Singaraja,1986/
251009
Pk.0000/17.00.
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron.
NGENTÉR BULANÉ
Penalikané sawatara jam solas. Muridé-muridé paseliwer cara capung ngindang ngalih yéh di sisin tukadé. Para guru lan mahasiswané praktik ngayah pada répot manut tekén ageman nyané soang-soang. Sing madaya gati makelap uli kauh anak muani tengah tuuh nyagjag paak. Terus saling ingetin.
"Uling ipidan katakon-takonang dija Madé ngoyong makelo tusing taén matemu". Ditu lantas pada saling ingetin sawiréh padéwékan soang-soang suba pada maubah. Duang dasa tiban suba liwat, ipidan bareng-bareng dadi abengbengan ngedum suka duka makuah sedih. Jani tumbén matemu buka cara tujuang, cara ningalin énteran bulan pajeg surya.
"Dija kurenané magai? Panaké akuda, suba pada magai?" kéto patakoné Nyoman Jaya cara nginget-ingetang unduk ané suba liwat.
Nyoman Jaya bokné langah laglag cara cacelekan bulih aduk bébék akandang di cariké linggah.
"Dadi linggah gati lapanganné Man, apa dogén kakenehang" sambil kedék Madé Arya masalaman ajaka Nyoman Jaya
"Ada-ada dogén I Madé". Sambilanga klingas-klingus Nyoman Jaya ngomong.
"Men apa buin kenehang, awak suba tua, cara biu gedang kaliwat nasak. Men cai ada tujuan buin ngalih kurenan?".
"Tujuan dong ada, sakéwala nyén anaké nyak anggon kurenan?"
"Nyén nawang pensiunan cainé buatanga!"
"Men yén pensiunané buatanga, awak suba tua gelem-geleman nyén ngerunguang?".
"Ada ngerunguang, dokter makacakan!"
"O.......yan icang gelem dong ke dokter dogén kayuhang?".
"Kan pocol ngalih kurenan baru!"
"Yan perlu apang ada ajak marérod sing pocol, yén apang ada ané miara, ngarunguang yén gelem kondén karoan, da, da madakanga apang énggal mati, apang bébas ia matingkah".
"Ento batas tondén karoan, manut nasib iraga dogén. Yén nasib jelék, iraga sing runguanga tekén kurenané, ia itep ngalih mitra maseneng-seneng ngulurin kalegan. Yén nasib melah, iraga terus karunguang. Aaaah..... pasrah dogén".
Buin akejepné teka Dék Yani uli bedauh terus nyagjagin dagang ketipat tahu ané rejenga langganané di émpér kantor guruné. Ané paling raména tuturné I Wayan Samba guru kimia uli Banyuning. Timpal-timpalné ngulgulin ia orahanga cara enggung. Jelemané cenik nanging munyinné gedé. Kéto masi kurenanné gedé gangsuh joh tanding ajaka I Samba. Dayu Koncréng ngorahang I Samba cara dangap-dangap ngogar punyan kepuh. Aruh yan ia bareng kumpul di ruang guru jeg cara peken tanggung. Padidiana ngomong jeg cara munyin jelema abanjar.
Kadék Yani nyagjag ngenjuhang kenyem manis. la mula anak luh murah senyum. Satondén ia ngomong pasti makenyem malu, suba kéto mara ngomong. Apa buin ia anak luh seni, asal kaomongang kadulurin aji semita manis.
"Kénkén kabaré" kéto ia ngomong sambil ngenjuhang lima. Nyoman Jaya milu makenyeman saha ngisangin limanné Kadék Yani.
“Biasa dogén mula idupé tuah amonéan. Pokokné kénkén iraga nerima paileh idupé né. Ané pokok iraga apang setata merasa subagia tur setata santika.
"Ih, Pak Komang, iang mara ibi suud ujian, aduh magenepan pesan patakon doséné, aget nyidaang nyawab soal. Pas ané katakonang makejang bakat pelajahin. Kanggoang bantes lulus nilainé pas-pasan. Tusing ada préstasi apa". Kéto Dék Yani ngomong meléntas-meléntos.
"Nah suksma ring Ida Sanghyang Widi, wiréh iraga suba tua nyidaang nuutin cara jani. Jani makejang anaké malomba mlajah nincapang kaweruhan nuutin pakibeh jagat.
"Pak Komang, I Kadék kénkén ya!".
"Biasa dogén, ibi masuk terus ngorahang ada seminar kesehatan, ia teka suba sanja ngaba nasi kotak lantas katakonin. Dadi sing daar nasiné?".
"O....né timpalé maang ané muslim ia anak mapuasa, ia tusing madaar, nanging jatah nasinné juanga, terus tiang banga. Mara nasiné ento kadaar, kabenengan tondén ngelah darang nasi”.
"Cocok gati suba, men I Kadék apa daara?".
"la suba madaar, yan tuanang takut nyanan pasil. Katimang pasil kan palíng melah daar, ané nyanan, nyanan itungang".
"Jani ada ia dí kantor, apa jumah?"
"Jani ia ngadaang panyuluhan kesehatan di désa Tinggar Sari".
"Dadi hébat?"
"O.......ajaka stapné, mula ento program kerja tahunan".
"Di kesehatan panaké magai Man?", tiang nyelag matakon.
"O......mula ento jurusanné. Ané penting gegaén halal manut sekala niskala".
"Men panak cai dija pada jani Dé.....?"
"Aruh sing ada dadi pegawé makejang gegaéné di rurungé. I Putu ia gegaéné dadi tukang catut, ngadep pulsa. I Komang luh masi kéto. Sakéwala ia jani ngalih akta IV, akta ngajar. Dot koné dadi guru, Buina ipidan anak maan PMDK di Undiksha, kodagan ento kutanga, lantas PMDK ané di Fakultas Ekonomi Unud jemaka. Iraga dadi anak tua batas nutugin dogén aji biaya, konanga kan lebih ringan, abesik mapaon, dadi ngitungang bekel masuk dogén. Né mapaon dadua di Badung kén di Buleleng pengeng tendasé ngitungang. Kalud kuliahné di Bukit, dadi sing beliang sepéda montor. Montor ané suba ada sing kanggoanga, orahanga ketinggalan jaman. Awaké dadi anak tua ibuk bana ngenehang, yén depin panak gelah, nyén tundén ngitungang mula iraga ngelah tanggung jawab. Aruh jeg ibuk atiné".
"Nah, da ento sangetanga, anak mula tugas anak tua katimang sing nyak masekolah pragat nuluh rurung kén ngidih pipis buin gedénan kéwehé. Da ento sangetanga, ané pokok idup seger, nyidaang marengin timpal abedikbedik kanggo suba. Yan iraga neléngék menék, semenékmenék ada nah kanggoang da bes tegeh pangidihé, ukur kemampuan bedik, ngelah bedik kanggoang, apa ané kadong gelahang ento melahang. Sepédan cainé ané berek ento nu, sakéwala kan berjasa gati. Ento mayuang cai kuliah. Yan sing ada ento léklék majalan uli kampus Kampung Tinggi ke kampus atas. Yan sing ada sepédané ento payu ja majalan. Inget cai dugas sepédan cainé ada ngisinin nomor DK 007.
"O........inget gati ento paling berkesan. Nanging, sepédané ento suba madep keponakané ané masuk di STM nyuang"
"Men jani sepédané ané encén nu?"
"Ané gelah adi misané ané tugas di Irian?"
"Ditu adin cainé tugas?"
"Tusing adin awaké!"
"Adi misan diangkat di kantor Imigrasi, mara telu bulan liwat né teka.
Sing kena baan ngingetin, bokné lebihan ané putih katimang ané selem”.
"Gampang ento, dadi semir, yan angkian ilang mara kéweh, dija ngalih tusing ada dagangné".
"Cai tawah-tawah dogén angkian nagih beli".
"Dija ada, ih awaké inget dogén tekén timpal-timpal, ané ajak di RKPD ento. Dija iya I Paing, I Dolong, I Légong?".
"Ento makejang di Dénpasar, sajabaning I Légong jumah, nanging lacur ia suba ngalahin atiban ané suba liwat".
"Kénkén sakitné, apa sakitné ipidan kumat? Aduh padalem gati, sing madaya iya suba ngalahin. Men I Paing, I Dolong suba pada ngelah mantu?".
"Kondén! mara pada tamat SMA!"
"Sing ada ngelanjutang?"
"Kénkén kadén, kerana kapah gati matemu, sajabaning nuju rerainan, yan kabenengan mulih. Kurenan cai kan dini bareng awaké ngajahin?".
"Aruh, ento da suba sangetanga, makejang suba liwat, jani nu laadlaadné dogén. Makejang suba telah, awaké ngajag masuk uli désa kanggoang negakin sepéda montor".
"Men mobilé dija Man, kan ada mobil?".
"Makejang ento suba masa lalu, janí awaké buin majumu uli nol".
"Cai sing ngalih kurenan apang ada nyakanang?"
"Aduh, males awaké kapok, lamen sing patuh tekén ané maluanan. Baang suba awaké kéné yang penting cai sing cara awaké. Minab kéné paileh idup awaké sing pesan dadi kelidin“.
"Men nyén cai nyakanang, nyén kidihin nasi?".
"Nah, jani né kabenengan nu ada Mémé tekén panaké I Kadék, ia ané kebaatin, méménné ané kidihin nasi, panaké ané tundén manting nyeterik penganggo. Pokokné legaang idupé tur apikin. Wiréh aget lekad dadi jelema, diastu tiwas, sangsara, nu masi melahan tekén ubuan, wiréh iraga bisa meték beneh pelih tur bisa milihin, kan kéto di tatwané. Nah bedik-bedikné ada masi nungkulang kenehé inguh. Awaké lamen inguh inceg suba nyemak Sarasamuscaya, nyak nomer kuda ané bakat kebitang ento baca awaké. Kenyel maca terus pules, ya enten galang kenehé terus ka tukad awaké makerem sambilang gending-gending. Kéto dogén gegaén awaké selantang lemah yan sing ngantor atau yan suba teka uli kantor".
Madingehang munyinné Nyoman Jaya maklejutan kenehé, sawiréh ia ipidan menék motor tuum motor, sing kuangan apa. Sing madaya ia jani cara sumangka mapantigan di duur aspalé jeg benyah lédor mabrarakan. Ningalin laad kurenanné seh-seh sumeléh cara sing taén ada unduk. Minabang ento anggona ngengkebang kenehné dekdek, inget tekén déwék jani suba ngangsan tua. Yan upamaang cara bunga ané miyik ngalub jani suba layu wiréh suba telah waktuné. Suba tengah tuwuh nyén katundén nyayangang ngaras-aras. Sinah suba ngantiang panggilan. Kulit suba kelkel kisut layu. Yan bok nu dadi olah aji cat, makeneh barak, coklat élah. Kéné yén idéwék tusing ajin tekén paileh jagat, nauné akijapan bakat ulurin, kanti ngutang somah pianak ngisinin, ngulurin keneh. Dadi ja orahang minab bekel idup, iraga ganti nampi. Nanging, yan iraga nganggon papetékan minabné impasina tekén unduké ané ruwet-ruwet.
Laad kurenanné Nyoman Jaya duweg pesan ngaba sebeng ngengkebang sekancan karuwetan keneh, apa buin ia anak duweg miara déwék makejang ilid baana ngengkebang. Tekén timpal masi tusing taén ada unduk apa buin ngajak anak baduranan duweg pesan masemita manis. Nanging, wiréh ia anak mula daratan, abedik dogén ningeh munyin gong jeg maklépatan limanné dot ngigel. Wiréh jani suba tengah tuuh bayunné suba sayan lempah bantas jani sing taén kundangan ngigel. Hotél di Buléléng ané encén kaa taén celepina ditu ngigel sakita keneh.
Jani ia koné ngelah sasepelan jaja bantal matali ata, malablab aji yéh ané ngadokdak. Wiréh apin panes pesan masaang les kélor badeng ideng. Yan ada anak nakonin kéné:
"Men kénkén Dé......., jaan jaja bantalé, dadi numpang asegutan apang taén ngasanin?". Jeg kedék ia ngélkél sebengné sumringah, timpaltimpalné ané lénan milu kejit-kejit mangunang kenehné apang girang.
"Leledan kamen sutra anak nu dogén demen nyaluk, yan cara dedaran makejang nu jaan daar sing dadi atiné makita dogén nyicipin. Saja bungut angonang". kéto pak Bontoan nyelag sambil kinyuk-kinyuk naar jaja lempog.
“Dadi kéto kasarné I Bontoan” kéto abetné Pak Maha sambil kitak-kituk kenyir.
"Béh jelema sing nawang tegeh éndép sing nawang anak kelihan" kéto dayu Selébor nyelag cara seken.
"Awak dadi guru kekéto" Bu Suneo nyelag guyu.
"Awak pada lén, yén ia kéto melahné, yén idéwék sing cocok kéto. Ah, da suba sangetanga asal déwéké sing pakéwehina" masaut Wayan Soma sambil naar ketimus, makelieng.
Dék Yani jani ngenah penampilanné sayan girang, yan saja té buka ortané ia suba ada nyangkrebin. Beneh masi kéto sawiréh ia suba belas sah éajaka Nyoman Jaya. Suba tusing ada negul; tusing ada nyantulin kénkén tujuanné. Nanging, ada masi sengladné sawiréh ia suba tengah tuwuh enu cara anak matuwuh pitulas tiban. Kenyemné, seledetné, carané mapenganggo sanget karaosang lucu. Sing pantes kéto sawiréh ia anak dadi guru, musti apang anut tekén agem-ageman. Apang da nyalahang murid dueg baan muridé mapenganggo tawah-tawah, sawiréh ané tulada masi kéto. Maturan ka pura sing pantes nganggon baju kebaya ané cara jaring, ngenah potongané. Macelana panjang ketat gantut awak luh turmaning suba tua sanget tusing pantes, apabuin awak dadi guru. Nah yan melali, luas ka pesta utawi pentas/ngigel ento lén paitunganné, ento masi apang anut tusing dadi nganggoang kita. Apang anut masi tekén simá adat iraga nyama Bali, sima adat iraga di Indonesia. Ento perlu gati ulati yan iraga apang tetep ajeg tur ada ngajinin dini di manca negara.
"Cocok ento rawos anak lingsir perlu resepang tur liahang tekén cerikcerik mínakadi pianak iraga jumah, kéto masi tekén panak pisaga alias tekén para sisia" kéto pasautné Pak Suma sambil nengok uli jendélané noal raosné Pak Tut Tara.
"Sawiréh suba tengai pegatang malu satuané suba magenepan gati sambung-manyambung kanti lantang malémad.Tumbén ngentér bulané" kéto Nyoman Jaya nyelag lantas nyetater motor makelieng. Dék Yani madengokan pesu bengong masimbangan di konsén jelanané ningalin Nyoman Jaya negakin sepéda motor. Timpal-timpal ané lénan tan kapi rungu itep seleg tekén amongan padidi.
****率***********率*求水****水****水*求准本率求求率率*
Singaraja,10909/722010.
Pk.11.30/10.00.
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
UJAN ISENG
Sat sander tilap pajeg surya,dekdek lidek sempiar keneh tiang. Sing nahan nyang amen muncuk medang Jawané Luh Sukasih jeg prejani ngorahang emed tekén tiang. Dugas ento tiang sedek madahar, bengong kamemegan tusing nyidaang masaut. Yéh paningalané meliah nuluh pipin tiang bedah ke bibih tur rasaang tiang pakeh.
"Adéng-adéng malu Luh,ngudiang gagéson kéto nyampléngang keneh, Beli tusing nawang unduk, apa pelih Beli, terangang tekén Beli, yan pelih ban Beli pang beneh Beli ngaksama tekén déwék Luh", kéto tiang masaut banban wiréh rasa seksek pesan tangkah tiang. Luh Sukasih majujuk masédédég di konsén jelanané sambil ngomong.
"Tiang suksema gati teken Beli buat kapiolasan Beli nuduk tiang nulungin manyayangang, ngajahin,nuntun déwék tiang sampé tiang ada buka amen jani. Nanging tiang suba emed gati tekén Beli baang suba tiang mulih tiang lakar melajahang déwék. Apang kapahan tiang mabaatin nyama beraya.Tiang kapiutangan gati,kéto masi marep tekén déwék Beli." Suud ngomong kéto terus ia majalan mulian mubet jelanan.
Ulian seksek engsek keneh tiang,ngelayah tiang duur kursi tiingé ané ada di ruang tamu. Keneh tiang ngumbara saha ngerimik jeroning ati.
"Unduk apa ya ané dadi santul keneh dadi gegéson Luh Sukasih nagih mulih. Apa ulian baan bakat ketaraang Hp-né ané mara meli tukaranga aji Hp bekas ajaka timpalné. Kéto masi ia busan-busan mubet jelanan SMS utawi nutur yén nyén kadén ajaka. Nanging tiang tusing taén nakonin wiréh ia liu ngelah timpal".
Sesukat ento ia pepes tingalin tiang bengang bengong sing pati pesu munyi. Biasané ia bingar nyetél radio sambil magarapan. Dikénkéné magending, apal baana lagu-laguné Péterpan,ajaka lagunné grup Padi. Dikénkéné girang pesu meli lompia,yén I Kanta dagang lompiané teka kauk-kauk masepedaan ngadep lompia. Bisa matanjénan,negak bareng-bareng di kursin tiingé naar lompia. Jani jeg lén gati cara ujan atiban sapuang énteran ai awai. Jeg sing bakat baan masanin kenehné.
Jani Luh Sukasih suba pesu uli kamarné saha ngéndol tas lan maténgténgan.
"Beli jani tiang mulih", kéto ia ngomong tur nyerengseng majalan sing matolihan. Sépanan ningalin suba liwat jelanan. Tiang sing masaut nyang abuku.
"Béh sajaan gati Luh Sukasih sing anut kén adanné jeg mameteng sing ngelah keneh kapiolasan,amonto baan nyayangang tusing pesan ada artinné". Ngerengkeng tiang didian cara anak buduh,aget tusing ada anak ningeh. Tiang lantas bangun terus ke kamarné, tingalin tiang makejang suba kedas panganggoné,kayang pantingané belus berondonga abana. Enu sandalné pegat nyangklek di bucu kiluk.
Tiang lantas ka paon,tingalin tiang dedaarané ané gaéna itunian makejang tileh tusing ada magumpit nyang abedik. Pedas suba ia magedi tusing madaar.Nyangetang seksek tangkah tiang sing pesu keneh.
"Ngudiangsigug kekéto Luh Sukasih“ ngawag kéto tiang ngerengkeng sambil maliin nasiné di sokasiné liu gati,jakanan daar ajak lelima.
"Nyén koné baang nasine keto liuné,dadi liu kekéto nyakan tur tusing daara,ajaan gati I Luh", kéto tiang terus ngerengkeng negak sambil natakin jagut.Aduh madukan keneh tiang,lantas tiang makisid pesu.
Tiang negak melihat kauh di bataran balé bengongé. Pelihat tiang nerawang ngawas gulemé selem ané saling pamalunin ampehang angin. Buin ajahan ujan bales sing kodag baan cara yéh témbohang aderim uli ambarané. Kerug tatit ramé pesan. Mara seréré tiang jam témboké ané némpél di témbok paoné nyisi kelod suba pukul satu. Inget tiang tekén Luh Sukasih.
"Suba neked dija ya ia", kéto tiang ngerengkeng natakin jagut sambil mabalih ulungan ujan.
Buin akejepné dingeh tiang jelanan kamarné mamunyi makeréot. Nyagjag tiang mulian matadah gegéson apang bedikan kena yéh ujan. Laut maserod batis tiang das tiang labuh di ampik paoné. Lima kébot tiang mantep di bucun méjané, tur makepot kacing tiangé. Aduh, ngarod tiang naanang sakit. Ngelawanin tiang majalan kaludan sing ada nyén jumahan. Kadén tiang Luh Sukasih malipetan sawiréh ujan bales. Inget tiang tekén sasenggak
"Pagoan uak caluk elung bangkung bangka,béh lacuré", lantas negak duur baléné.
"Nyén ya maan mulian", kéto tiang buin ngerimik jeroning ati. Lantas tiang bangun sabatas kamar dengokin tiang sambilang naanang jeriji sakit.
Nanging tusing ada nyén. Lantas negak tiang di kursi tiingé ajak padidi sambil nyedédég masandah galeng.
Yén kali kénkén kadén tiang nyeriep tusing tawang;ya tiang enten suba endang. Inget tiang tekén déwék cara ngipi, kerasa bapanné Luh Sukasih teka nakonang panak. Bengong tiang makeneh-keneh,
"Asané ngipi,asané sing,bisa-bisa atmané ia teka mai ngampakang jelanan", keto tiang ngerimik sambil cekoh-cekoh negak didian nyedédég.
"Saking nuus nerus gati lacur idupé uling cenik sampé kayang jani,asing keritipang ada dogén ané nyantulin. Ngajak jelema panci baan nyayangang,asing omonganga maisi nanging balesanné buka kekéné. I déwék uling cerik tusing taén ada anak olas sangkaning keneh ning nanging dadi kéné unduké tepuk ento ja ané sanget dadi tanggun keneh. I déwék mautsaha ngolasin anak ulian inget tekén déwék lacur uling mara inget dadi jelema cara linuh ngidup idupang iba".Cekceké macepol ajaka dadua di samping tiangé negak,sambiar keneh tiang aget siapé biying kuning nungkulang ketugan keneh tiang.
Buin mani tengainé sawatara pukul solas tiang mulih ka desa nudtudang pajalané Luh Sukasih apaké selamat neked jumah sawiréh ibi ujan bales ia majalan. Tiang mulih negakin sepeda motor. Rurungé ané duluh tiang lebihan usakné tekén ané melah. Pajalan motor tiang sat kakul di andungan,légad-légot cara lelipi panteg duur tanahé jelijihan kebus.Nanging pangojéké suba lapah nuluh rurung cerongkakan,turmaning agol motor ané tegakina suba tawanga. Sing suba nyidaang nuutang iya,sawiréh i déwék biasa nuluh rurung alus tur dangsah.
Suba neked di abianné Nengah Bontoan sepéda motoré kinsanang tiang di natahné tur angkebin tiang aji baju jasujan. Tiang lantas majalan sambil ngéndol tas misi yéh putih abotol. Ngangsur angkian tiang tur bedak pesan. Lantas tiang marérén di betén punyan tengguluné nyisi kangin sambil nyérét yéh. Anginé ngesir milu makendelin keneh tiang. Kéto masi I kedis cerukcuk macakli ramé ajaka timpalné ngepus buah tenggulun ané suba wayah.Lega atiné ningehang munyinné jangih pesan.
Suba mategtegan bayuné turmaning peluhé suba isis latas tiang nerusang majalan nuluh rurung sunutan. Neked di abianné I Pelincer rurungé matadah ngamenékang turmaning jelijihan. Gagang-giging batis tiang maenjekan sawiréh liu batu jelijih ané lanying-lanying turmaning belig.
Kabenengan sandal jepit ané saluk tiang suba tengah umur tur gudug tusing cocok anggon nuluh rurung likad jelijihan.Mara kakeneh ban tiang sawiréh tiang mainceg-incegan tusing rungu tekén sandal ané tiang saluk.Sujatinné liu ada sandal ané melahan tur cocok anggon ka kubu nuluh rurung jelijihan.Angkian tiang neris lantas buin tiang merérén betén punyan coklaté sambil tiang naar yéh. Makelo tiang negak bengong ngawas palemahan bukit kangin kauh kaja katon rawit tur jimbar. Matolihan kelod uma linggah di wewidangan Seririt lan Banjar ané kapantarin abian nyuh magomplok-gomplokan. Pasihé pelung mawor ombak putih sat waluya alun-alun entasin bébék putih akandang. Ené ané sanget nulungin tiang nundén ngengsapang kenyel. Galang apadang keneh tiang cara tusing ada paundukan ané ngalantingin.
Yan sing tiang gitel semut palit minab tiang tondén matingtingan uli tongosé negak. Jeg makelenyét rasaang tiang di pikangé kanan. Lantas tiang bangun terus ngelukar celana. Nanging lacur semuté ento tusing tepukin tiang.
"Semut ndas bedag jail pesan ngitel pikang awaké", kéto tiang ngerengkeng ajak padidi sambil ngeretang sabuk. Tiang lantas ngelanturang pejalan sambilang terus ngerengkeng. Neked diwanganné I Timbul sing tawang tiang cicingné medem betén punyan kesambiné. Ento nyarag tiang tur ngongkong ramé pesan. Ajaka patpat cicingné ané gudig-gudig ento ngongkong tiang.
"Saja cicing kubuan bungut dogén ramé", kéto tiang ngerengkeng sambilang majalan. I Timbul tis pulesné di ampikné tusing ngasékang cicing.
"Mel sajaan bibihné cara danyuh ujanan kodag baana tusing bangun", terus tiang nyemak bungkalan anggon nimpug raab paoné kanti mamunyi magrondangan. Cicingné malaib sambilanga ngongkong. Kedék tiang ngerikgik sambilang majalan.
Matanainé ngenah ilang angkebin gulem tangi. Wiréh ampehang angin cara malaib ngenah matanainé becat pesan. Munduké jimbar pesan tusing ada kayu payonan nyang apuun. Yan sing ada gulem sing kodag baan mentas tengainé.Kulité marasa ngaap kena entéran matanai. Lén pesan kén I Timbul biasa mentas tusing masandal. Telapakan batisné tebel tur katos sing nyidaang tebek dui. Sangkan ia ané ngelah ageté sawiréh ia ané cukat mapenék-penékan. Batisné seket menék punyan nyuh niti cara bojog.
Samar-samar uli joh tingalin tiang anak, majalan nyuun keranjang pamekenan ngajak anak cerik. Tiang ngancreg beduran jero gedénné ! Gelandi nelektekang anaké luh ento majalan. Tayungan tindakanné pedasang tiang.
"O.......Luh Sukasih", kéto tiang macempléng ngomong padidian sambil terus majalan. Suba pada paak lantas saling bandreng.
"Lakar kija Beli suba tengai?", kéto iya ngomong sambil ngisangin sesuunanné.
"Beli ngalih Luh,sawiréh ibi Luh gegéson majalan Beli tusing maan ngomong".
"Buin mani Beli mapaitungan jani tiang suba tengai mulih maturan. mémé ada di kubu lamen Beli singgah". Kéto Luh Sukasih masaut sambil terus majalan.
"Ingetang mani nganginang Luh,Beli repot gati tusing ada ajak magarapan". "Tiang tusing ngelah pipis", kéto pasautné tusing matolihan. Tiang bengong betén punyan kalimokoné ngawas pajalanné Luh Sukasih. Sawatara suba neked diwanganné I Timbul makebiah tangkah tiang, mara tiang inget, Luh Sukasih tusing bakat enjuhin séwan ojék. Terus bakat anggon tiang keneh sawiréh gulemé gedé gati ngelebkeb ngantiang ujan.
"Pedas suba iya ujanan yan tusing maojékan,dija ya ujanan", kéto tiang ngerengkeng sambil majalan.
Neked diwangan umahné tingalin tiang méménné Luh Sukasih negak sambil itep majejaitan. Lantas kapaakintiang.
"Ye......l Madé dadi suba tengai uli dija pajalanné", kéto patakonné Mémé Madé sambilanga matingtingan ngampilang jejaitan.
"Tiang mara uli kangin gumanti ja tiang nudtudang péjalanné ! Luh, sawiréh ibi iya majalan mulih sedek ujan bales. Tusing melah keneh tiangé ento kerana tiang teka mai".
"Oo,ibi suba sanja teka terus mesahin,penganggon adinné makejang besahina kabenengan suud ujan liu maan mateha. Sajaan gati I Luh nganggoang kenehné mémé sing juari kénkén kadén baana. Sesai orahin sing taén baanga labuh ka tanah munyiné ngelawan dogén,sing bisa baana Mémé. Saja Mémé nundén mulih maturan sawiréh odalan di sanggah.
"Dadi makejang berondong panganggoné,suud nyai di Beli Madéné?", kéto Mémé matakon.
"Suba med!", tuamonto pasautné terus makelieng ka paon.
"Ipidan dugas magegélan ajaka I Putu ané uli Kaliasem kanti ngelingngeling Mémé ngorahin sing padingehanga,kija ja kenehné jeg majalan sing dadi andegang,kéwéh gati Mémé.
"Anak iyang ané ngaba jelé melahé ngénkén Mémé kéweh", kéto ia masaut mara orahin,nyén sing sebet ningehang munyi kekéto dadi anak tua.Yan dugas enu bapanné. idup sing bani ia kekéto,sing bani ngajak gegélan mai. Sasukat sing ada bapanné ngeka gati kenehné. Mémé wanénina gati, makejang panaké kekéto kayang ané cerik sing ningehang munyi,wanén gatitekén Mémé. Mémé suba ngelah lacuré, sing dadi ngenehang isin basang dogén, panaké sing ngitungang apa,nauné jani dogén ulurina sing ngitungang mani puan. Dugas ené Mémé galak tekén I Putu kerana HP-né ané mara meli tukaranga aji HP berek ajaka timpalné. Mémé sing terima kerana I Putu enu mautang ajakà I Komang tekén Méménné kangin Rp80.000,anggona ngentugin meli HP. Dija ejang muan Méméné, cara Mémé sing taén ngorahín panak. Sangkaning panak Méméné suba nganggoang keneh,sing ngidepang munyi. la anggon Mémé panak paling kelih benehné ada ajak mapaitungan,laut terus kekéto sing masalin,Mémé suba ngelah lacuré, Mémé jeg mamawak kénkén ja suba lakar taanang dogén". Kéto méménné I Putu maselselan sambilanga ngampilang jejaitan sawiréh raab ampikne tuduh maidehan.
Guminé peteng libut ujané mawor angin bales pesan buka togtogang uli langité. Punyan-punyanané makejang balbal. Punyan poh sanihné I Gelandi áné ngenjor kauh empak maberuak makejang pamula-mulané uyaka. Tiang nungkuk bengong di bucun balénné Mémé Madé. Peliat tiang sawat ngenehang I Putu dija ya ujanan ngajak adi cerik. Pedalem pesan ningalin Mémé Madé menaang raab umahné maidehan tuduh. Tusing cocok gati kawéntenanné tekén bebikasan panak-panakné ané nganggoang keneh.
Ujane sumingkin bales. Rames pesan cepolané ngerodag duwur raab séngné Mémé Madé cara sambehin buah kalimoko apendarak uli ambarané. Kuping tiang empeng sing dingeh munyinné Mémé Madé yan apa kaden omonganga. Yéh kadongane makejang nalur ka natahé cara yéh belabar atukad.
"Dadi kené paicané", kéto tiang ngerengkeng jroning ati. Yan kéné guminé sing ja ada jelema iseng matungkangan,méh makejang nungkuk cara siap gerubugan. Yan liu ngelah baas lan egohné sing ja makada apa. Nanging yan kawéntenan cara Mémé Madé ngandelang aji ngadep don kesawi apang payu meli baas di peken, sing bakat baan ngenehang.
Merasa kenyel negak,kémpol ejité kebus semutan. Mara tingalin matan jam tangané suba pukul telu.
"Béh makelo gati ujané bales kondén masi endang mara enget agigis", kéto tiang ngerimik sambil makisid negak." Mémé Madé maakin tiang terus ngajakin madahar.
"Mémé ngelah jukut don kesawi tekén sambel séé kanggoang ja Dé....". Mémé Madé ngelemes ngomong cara pariselsel.
"Makiré mai tiang suba madaar jani tiang nu wareg". Mémé Madé ngerobok ujan ka paon lantas teka ngaba kesawi makuskus tekén iyeh acaratan.
"Kanggoang Dé......, Mémé sing ngelah apa, sewai-wai ené dedaaran Méméné ajak makejang,anggon jaja,anggon nasi cutetné kesawiné ené. Panaké sing pesan inget tekén kadaan buka kéné peragat nuléngék menék cara sampi gerumbungan", kéto Mémé Madé ngerengkeng sambil kinyak-kinyuk bareng tiang naar kesawi.
"Ené suba dedaharan luwung tusing meli tur tusing misi zat kimia ané énggal ngeranayang sakit. Kesawi apa né Mé, manis nyanggel sing magampas?". Mémé Madé matujuhang kesawiné ané di tetémpéhé.
"Ané ené kesawi cicih gadang sing magampas,ané masawang kuning kesawi ketan nyanggel manis masi sing magampas. Ané anggon Mémé oran sewai-wai ené kesawi cicih gadangé. Ento enu ada sisanné di paon nyanan aba nganginang gapgapin Méméné".
"Áruh,anggon suba dini Mé, tiang nu liu ngelah dedaaran,padalem nyanan engsapin pocol Mémé maang ngidih".
Wareg pesan basang tiangé naar kesawi mimbuh yéh putih ané saluda di yéh magook santal. Ujané suba matadah enget, nanging enu masi ngerimis. Siapné Mémé Madé ané nungkuk di ampik paonné makejang nyeliab ka natahé ngalih amah-amahan. Jelatiné pakelejut makejang cotolina. Girang pesan pitikné maan amah-amahan geratis. Mémé Madé ka paon menpen kesawi ka tas kerésék barak ané lakar kabaang tiang.
"Mémé da ja répot gati, orahang tiang nu ngelah dedaaran".
"Nah apang maan nyicipin pamula-mulaan bapanné I Putu, kadong enu ada", kéto Mémé Madé masaut sambil itep menpen kesawi.
"Liu gati Mé, abedik dogén apang tusing enggalan badeng", terus tiang nuunang kesawiné ané suba mawadah kerésék barak. Tiang ngidih atenga dogén.
Buin akejepné teka I Wayan néngténg arit sebengné merusutang tusing dadi pakpak cicing.
"Uli dija busan Yan....., suba suud ngarit?", kéto tiang matakon. Nanging I Wayan mendep sing masaut, terus makelieng ka balé sangkepané negak di bucu kangin bengong melihat kelod sambil tengkeem-tengkéém.
"Kenapa I Wayan Mé, dadi mendep ajak ngomong sing juari baana tiang", kéto tiang matakon.
"Eda ento runguanga jelema enyem-enyeman. Kénkén kenehné jeg kedék krakak krékék,sing bakat ban ngetegin kenehné".I Wayan bangun sambil patikacuh ngomong masabatan ka pangkungé. Mémé Madé nyagjagin yan apa kadén omonganga lantas I Wayan suud masabatan terus suir-suir majalan nengkudungang keranjang. Mémé Madé makelieng ka kubunné.
"Kenapa I Wayan Mé", kéto buin tiang matakon.
"Jelema ngentah,kuangan aci-aci", kéto Mémé Madé nyautin patakon tiang sambil klinyam-klinyem.
"Kénkén ! Wayan cemburu sesika tekén tiang?", kéto tiang seken matakon. Mémé Madé kedék.
"Ingetang ené téngténg Dé,..., Mémé sing nundungin, suba sanja kadong suba endang. Nah Mémé ja ngorahin ! Putu mani,lakar lemes-lemesin dumadak apang enyak buin nganginang".
Matanainé ngenah ilang ilidin gulem nanging palemahané suba galang.Tiang lantas mapamit tekén Mémé Madé. Sambil néngténg kesawi mawadah kerésék tiang majalan nuluh rurung cerongkakan katungkulang munyin kedis cerukcuk muah munyin kékér santer jangih.Suaran yéh belabar pangkungé makuug santer milu masi matempungang girang sumäsat nunden tiang ngentungang sebet.
"Dumadak Luh Sukasih enyak buin nganginang", kéto tiang ngerengkeng sambilang majalan.
率率求率*非非求*求*率求求求求率冰非求*非求求准求*率求净水率水率准本率
Singaraja,5 April 2010
Pk.20.00
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
BENTÉT TRESNA
"Apa anggon nabdabang,apa anggon nyelimahang keneh tiang buka jani,sepi jampi sebet uyang sing karoan keneh,kayang pidan tiang kéné?" kéto tiang ngerengkeng jeroning ati katungkulang kebiosan ombak ring pesisi segara Penimbangan kala nujuang sanja. Rasa tresnan tiang sing pesan nyidaang ngusap, sedih pesan keneh tiang lakar kekalahin olih Madé Tini.
Tiang negak matajuh sambil natakin jagut. Pelihat tiang maselamparan joh sawat nganteg ka gulemé kelod. Ombakan yéh pasihé mapa dingeh mapa tusing. Lepia tiang uleng ring rawatan adegné Madé Tini. Matanainé makenyir barak sondoh kauh ilidin gulem tangi,minab suba emed ningalin i déwék bengong padidian. Para truna truni anéngelilayang keneh ka pasisi magandéng tangan majalan sakita keneh duur biasé pada pakedék pakenyung tusing ngelah santul ati.
Emed tiang negak lantas bangun nyapsapin batis terus majaian nuju ka dagang és buah ané madagang di sisin rurungé dauh soan.
"Napi ambilang Pak?", kéto dané dagang matakon tekén tiang.
"Ané adol Ibu!", kéto tiang masaut polos. Anaké mabelanja makejang kedék mabriagan. I dagang és wantah kelinyem-kelinyem madingehang pasaut tiang.
"Ané pacang tumbas Bapak?", kéto I dagang nyekenang.
"O……….és buah"
"Buah napi Pak?"
"Buah ané ibu adol,campur!". Nyumingkin kedék anaké mablanja lénan ningehang pasaut tiang. Dadi makejang mabriagan kedék apa pelih i déwék ngomong. Kéto tiang ngerengkeng jroning ati,sambil maca novél 'Cintaku di Kampus Biru pakaryan Ashadi siregar.
"Kutu buku .…....!".
"Sing,anak.........kutuan!", kéto pasaut céwéké ané negak nyisi kelod ané potongané cara rempéyék. Tiang lantas bangun nengok-nengokin dagangan.Sambil kenyem tiang matakon.
"Ten wénten rempéyék,Bu!".
"Rempéyék idup ada.......!", kéto pasaut anaké ané mablanja lénan nyelag. Tur kasambungin olih timpal-timpalné di samping. "Cocok saja kéto,cocok saja kéto rempéyék idup". Sambil matembang jangér. Jeg mabriagan makejang kedék renyah. Anaké eluh ané potongané cara rempéyék salah tampi,sebengné jenget sing dadi paakin kuluk. Pelihatné neket di kebiosan ombaké nyisi kangin,nanging sing bani ngomong sawiréh ia marasa sing ada ngilonin. la pakisi tuah ajaka tatelu muani dadua luh abesik,makejang gobanné angus pesan turmaning bek misi tato. Apa kadén artin tatoné sing kakeneh baan.
"Dadi kénéanga déwékné idup·acepok,sinah suba tusing ngitungang mani puan,nauné jani dogén pupuanga", kéto tiang ngerengkeng jroning ati ningalin anaké eluh totonan sambil tiang terus naar és buah.
Anaké eluh ané cara rempéyék ento slédap-slédep sambil kemakmakkemikmik ajaka timpalné. la lantas bangun tur nyemak dompét di kantongné duri lantas mabayahan.
"Kuda niki bu?", keto ia ngomong tekén dané dagang. Masaut anaké mablanja ané sirahné gundul awakné mokoh bek misi tato macan.
"O... jaran-jaran......!". Tiang mendep dogén madingehang sambil itep naar és. Anaké muani gundul totonan kedésam-kedésem ningalin anaké eluh ento tur ngomong matadah bangga.
"Yan icang tundena nyuang anaké luh ento kakanggoang sing ngelah kurnan,kanggoang didian pules,sing kodag nyangkutin galar, katikan saté tepu apanné ngeranayang nau". Timpalné ané ada di sampingné kelinyam-kelinyem dogén madingehang cara sing mapirungu.
Pelihat tiang buin sawat matanceban di langité remrem,aseliaban marawat Madé Tini majalan di duwur biasé macelana jean kelet ngandot tas. Ebokné magambahan kebir-kebir ampehang angin. Léngah-léngoh ia majalan padidian cara sing karoan tujuan. Terus telektekang tiang kanti ilidin umputan pandan. Ditu lantas makebiak galang mara tiang inget tekén déwék, paundukané cara saja. Sing asén tiang és buah ané amangkok jeg telah latig. Tiang sing inget yén kénkén kadén caran tiang nahar és ané amangkok ento jeg suba telah latig. Ulian cantingé ulung ngerénténg mara tiang babang galang. Kanti makejang anaké mabelanja matolihan. Tiang tusing mapirungu wiréh sing inget tekén paundukan.
"Tini,Tini.....ngudiang Madé terus ngulgulin Beli". Kéto tiang ngerengkeng jeroning ati sambil nyeluk kantong nyemak pipis anggon mayah és.
Tiang lantas makelieng nuju ka tongos parkir. Dapetang tiang sadel sepéda motoré misi kebésan kertas metulis aji spidol selem.
"Motor niki parkir geratis sawiréh setokné suba telah". Kedék tiang ngerikgik padidian ada nyailin buka kéto. Sawiréh saja sepéda motor tiang suba ketinggalan zaman,Suzuki RC 80 rakitan tahun 1984. Minab beneh masi jailina sawiréh ané di samping-samping sepéda motor tiang makejang sepéda motor baru merék Vario,Yupiter, Tunder muah sané lénan. Teruna-teruna lénan tekén tiang sing ja nyak lakar nundik sepéda motor tahun dodol, tahun ndak énak manut penampi bajang-bajangé jani. Nanging tiang kénkénang,kéto gelahang ento orahang melah. Gelah anaké orahang melah sinah kadalih sing waras.
Terus tiang ngerengkeng sambilang nyetater motor. Munyin kenalpoté ngerinting nanging tusing ngempengin kuping sawiréh kenalpot nu asli. Padengéng anaké ningalin tiang mara tiang liwat,minab kénkén kenehné tiang tusing nawang. Neked di lampu setopan jeg makeplek mesin motoré mati.
"Aduh kénkénang jani,suba peteng,dija ada bingkil mabuka". Kéto tiang ngerengkeng sambilang ngesisiang motor. Sedek tiang nyongkok ngembus busi lantas teka I Keted ngerérénin tiang.
"Kénkén né dadi dini nyangklek". Tiang tengkejut saha matolihan.
"Yé....l Ketut,Tut, motoré ibusan jeg makeplek yén kénkén kadén sing bakat ban ngencanang". Businé lantas tiang pasang,suba kéto lantas setatera;munyinné ngeses.
"Beh...... balihin malu lengisé". la inceg mukak sadel tur terus mukak tekep tangki.
"Dong dayanin,tangkiné tuh latuh cara natah sasih ketiga sing masiam,cocok gati suba Pak Gabah,sing kodag-kodag gabahné kija-kija sing taén malihin tangki, di kéné-kénéné ba kénkénang jani, kanggoang dandan di dauh Wirokané ada dagang lengis dumadak ja enu ada lengis. Yan sing ada kanggoang ka pompa sing ja ada ngerunguang jeg jalanang dogén ibané. Kanggoang malu inceg-inceg nyemput panaké di SMP Il,ngélél ngantiang cara kuluk élder". I Keted lantas nyetater motor ngebut mageroéng munyin kenalpotné.
Tiang nandan motor nganginang. Ukudané kebus peluhe meliah,awaké belus cara kayehang bajuné leteg. Tiang mendep dogén sambil ngastiti "dumugi ada dagang lengis". Tungkul pelihaté joh sambil ngenehang dagang lengis sing tawang aspalé macelegongan bakat ceburin, batisé kejengklok aget tusing labuh teteh motor. Sambil injek-injek tiang majalan nandan motor. Neked di dagang lengisé maseriak galang bayuné sawiréh nu tingalin ada lengis abotol. Tiang suar-suir sambil nyetandarang sepeda motor. Lantas teka anak luh bajang cerik putih mol bokné selem demdem magambahan nganteg ka tundun. la sawetara mayusa 16 (nem belas ) tiban sebengné kalem kenyemné manis ngisengin. Tindakané lemuh nyagjagin tiang sambil ngemel buku. Bukunné cekolanga di duwur damparé lantas ngomong.
"Numbas minyak nggih". Kéto iya ngomong polos.Prejani rumasa seger bayuné kenyélé ilangningehang munyinné alus. la lantas nyemak selongsong lan lengis ané ada di botolé. Tiang lantas mukak tekep tangki. Lengisé katuruang sawatara mara acangkir. Bapanné nyagjag uli jumahan tur ngomong sugal, ngorahang lengisé ento tusing madep,lakar anggon padidi.
"Matakon anaké malu mara bertindak,né suba gancang tindak kuang idep,sing manggo otaké pocol masekolah ".
"Bapak sing ngorahang lengis sing lakar madep,tiang dija nawang. Lamen lakar tusing madep eda anaké depina ditu. Tingalina ada lengis anak iya perlu kan rérénina,nyén ané pelih, tiang...,ané meli lengis utawi pedagang lengis,melah-melahang malu makeneh da jengat dogén sing nolih ka samping?". Béh magenepan munyinné ajaka dadua saling tambungin. Lantas tiang mesuang limang talian anggon mayah lengis.
"Banggayang,Pak!tan wénten acangkir". Bapanné buin teka ngalakin panak wiréh tusing nyak nyuangin pipis. Tiang makelieng nandan sepéda motor apang tusing dingeh munyin bapanné ngacuh.Sawatara ada limolas méter ejohné uli dagang lengisé mara tiang nyetater motor.
Tiang nyebrang adéng-adéng pesan sawiréh rurungé ramé gati. Sambil negakin sepéda motor terus tiang ngastiti apang prasida ja tiang selamat nganteg jumah.
"Dadi sepi gati rasan kenehé kénkén ya ené", kéto tíang ngerimik jeroning ati. Terus tiang majalan adéng-adéng. Neked di muka gang nuju ka umah tiangé sepéda motoré ngeses tur makeplek mati. Tiang lantas tuun tur marérén betén lampu panerangan jalané. Tiang mukak sadel tur ngelantur ningalin lengis di tangki.
"Sajaan suba lengisé telah", kéto tiang ngerimik sambil negtegang bayu. Marawat mata inget tiang tekén dagang lengisé ané putih mol sedek nuruang Iengis jaljala tekén bapanné. Yan nyén kadén adanné,dija sekolahné sépanan tiang matakon énggalan kaselag olih bapanné aji, munyi bangras. Ento makelo bakat kenehang,tiang mautang budi tekén anaké luh totonan. Dumugi Ida Sang Hyang Widi ngewales tresnané ento. Manian yan tiang liwat tiang lakar meli lengis ditu sambilang ngaturang suksma.
Sambil neris angkiané ngelantur tiang majalan nandan sepeda motor. Gang ané tiang entasin sepi jampi sawiréh ida dané ané maumah ditu soroh pagawé lan pelajar. Tusing ada ané rampiak-rumpiuk nutur kangin kauh sing karoan tutuk bongkol. Tiang terus majalan,uli joh tingalin umah tiang sepi tur peteng gati. Biasané yan tiang tusing ada jumah,banjarané inget nulungin ngeletékang saklar lampuné ané di ampiké. Sing juari tiang kauk-kauk sawiréh suba peteng. Lantas tiang mulian,dapetang tiang duur méja betoné ada kertas alempir mateteh aji kepéhan genténg. Kertasé ento tiang jemak tur kasuluhang diwang betén lampu panerangan jalané.
"Tiang ituni teka mai umah Beliné suwung". Kéto munyin tulisané ento tusing misi adan ané nulis.
"Nyén ya ituni mai dadi tusing nerangang adan". Makejang sawitrané ingetang tiang,sebantas ané sesai ajak magubugan. Sambil tiang ngampakang jelanan terus tiang ngenehang sawetara nyén ya ituni mai. Lantas Madé Tini rasayang tiang teka ngajak timpal muani. Madé Tini manying gati sakéwala ané muani mendep dogén cara bedogol. Makebiut Keneh tiang lantas negak duur kursi tiing nyisi kauh,kenehé magaburan ngenehang yén dija kadén tiang ngejang korék lakar anggon ngenjit lampu témplék. Gedé angkian tiang sambil nyedédég,rawatang tiang rasané maan ngejang korék di tengah laci méja tulisé. Tiang bangun gadab-gadab ngalihin korék di kotak laciné. Bakat kotak koréké nanging mara kocokin iying gati,sawetara maisi tuah duang katih. Maseriak bayuné sambil ngastiti dumugi koréké ento prasida ngendih tur nyidayang ngenjit lampu témplék. Mara gadabin sajaan tuah duang katih isin kotak koréké. Lantas kerékang tiang akatih anggon ngenjit lampu. Lantas tiang neken stop kontak ané ada di témbokényisi kelod,nanging mati. Buin tiang ngalih ané lénan taler patuh.
"Apané ya usak", kéto tiang ngerengkeng didian. Terus tiang ningalin sekring ané mapasang di samping kilométeré.
"Béh, enéné ané main-main pantes suba lampuné sing ngendih", kéto tiang ngumik ajak padidi cara anak buduh sambil majalan ngejang lampu témplék di tongosné mula. Tiang pesu ngunebang jelanan kuri tur terus ngisidang sepéda motor kastandarang dì ambén umahé. Sawiréh suba peteng sing buin tiang negak-negak di dampar betoné,lantas mulian nyadia lakar maca surat kabar ané bek misi berita korupsi muah mati salah pati. Mara tiang ngunebang jelanan tingalin tiang ada amplop putih di samping konséné. Jemak tiang amplopé ento lantas tiang baca ané ngirim.
"O.........Madé Tini!". Kéto tiang sambil manggut-manggut. Tiang lantas negak di kursi méja tulisé sambilang ngidupang lampu belajar tur mukak amplop maca suratné Madé Tini.
Om Swastyastu
Beli Madé,ampura tiang santukan tiang ngomong malantaran aji surat.Dumugi Beli tusing salah tampi tekén tiang. Ituni tiang teka marep kén Beli gumanti nekedang paundukan tiangé tekén Beli. Wiréh umah Beli suung lantas tiang mainget Beli aji rawos ringkes ané pejang tiang di duwur méja betoné mateteh kebésan genténg.
Baat pesan rasan bibih tiangé makemélan marep tekén Beli santukan gedé pesan tresnan Beli kén tiang nanging tiang ngewales aji paidepan tuara luwung. Paketéltél yéh paningalan tiang dugas nulis suraté ené inget tekén Beli kaiiwat pitresna lan tulus asih marep ring déwék tiang. Sakéweh-kéweh tiang Beli nandangin. Beli setata ngentungin semita manis padéwékan tiang.Nanging tan presida tiang nyambung tetujon Beli. Wiréh tiang tan presida nolak tetujon mémé bapa.Tiang di Manis Galungané niki pacang kaanténang ajakl Wayan Polos wadesan tiang di Banjar Kelod ané peteng lemah nulungin mémé bapan tiang.
Yan apa kadén makada tiang sing sida masaut nyang abuku dugas kategakang olih mémé bapan tiang di balé bengongé. Magenepan pesan munyinné,néltél yéh paningalané ningehang sambil manggutmanggut. Kayang ituni makiré tiang mai segsega aji munyi. Tiang sedih pesan wiréh tan misi amen keneh tiangé. Ukudan tiang atep ajak I Wayan Polos nanging keneh tiang atep tekén déwék Beli. Kénkén ya tiang mani puan.
Ampura tiang Beli seksek keneh tiang tan presida ngelanturang nulis keneh tiang bingung remrem madukan guminé peteng dedet,lantas surat tiang cutetang antuk puisi dumugi beli sadia maca Suksma.
Tiang ané pitresnain Beli Madé Tini
Tresna natiya
Beli Madé......!!!. Tiang tresna kén Beli Ulian pepolosan Antuk rawos Ané tan sida kaucapang Olih I saang marep ring iapi Ané manadiang aon. Beli Madé. Tresnan tiang Sat yéh tukad Ané membah ke Munduk aking Nyeriep sing ada ketélan
Beli......!!!
Antiang tiang
Dilawang agung
Tiang nyadía nutug Beli.
-mt-
Néltél yéh paningalan tiang maca surat lan puisi ané katulis olih Madé Tini. Tiang nyelingkut duwur karpété tanpa galeng sedih kingking inget tekén padéwékan nista kekalahin ngantén.Jangkep paundukané ané neteh keneh tiang uli tutuk nganteg kabongkol tusing ada embang.
Yan kali apa kadén nyeriep mara enten suba galang kangin. Lampuné makejang ngendih nérdér jelanan makejang magagan. Dedaaran makejang bengong duwur méjané tusing ada nundik. Aget tusing ada kuluk lan dusta ané parikosa kén idéwék.
"Sedihé sing dadi pelaibin nauné sing dadi kepung", kéto tiang ngerengkeng sambilang sigsigan masedédég di temboké.
冰**** ****
Singaraja,051110
Pk.19.25
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
MANGKU KAMPIL
Makiré odalan di Pura Jagat Natha ramé anaké ngaturang ayah ngaé piranti upacara. Ané istri-istri majejahitan lan nabdabang lakar banten. Pangayahé ané lanang-lanang, ngaé kelatkat, katik saté, balé tebu,ngengésin nyuh lakar daksina,ada masang wastra ring palinggih-palinggih muah ané lénlénan. Liu persiapané makejang suba pada ada ngamongin. Apabuin ané bagian konsumsi répot nyediaang para pangayah. Para pangayah sami ngejotang semita manis magegiyakan saling gulgulin ngajak timpal sawiréh tumbén matemu. Magenepan satuané kangin kauh sambilanga magarapan. Engsap tekén paundukan ané ngobetin keneh sewai-wai di paumahan utawi ring tongos magaé, Maan rurung legané singgah akejep ring keneh soangsoang,nundén ngutang keneh imput. Ané ngorégang I Landep inan jailé makejang timpainé sing ada baanga beneh. Kayang ané suba tua bakat baana ngolah. Buin luwungné makejang sing ada sebet jeg nau makedékan.
Sedeng nauna makedékan lantas teka Putu Gedé negakin Vespa putih.
"Om Suastyastu, Mekelé Gedé Gentuh sampun rauh", kéto abetné I Landep enteg sebeng. Para pengayahé makejang mabriagan kedék.-Putu Gedé bareng nimbrung ditu di anaké magarapan tur macempléng ngomong cara saja.
"Kénkén I Manis suba sing ada ujan,sing kebus, sedek magarapan terus nganggon helm jang ja helmé,helm jelék kekéto nyén suba mamaling".
"Sajaan I Manis jejeh pesan di pura nyen mamaling helm", kéto I Landep nulurin. Béh,makejang mabriagan kedék, ngedékin I Manis lengar banglar orahanga sing ngejang-ngejang helm. Buin katindihin olih I Lempung,mamunyi cara seken.
"Tiang ngidih olas ring semeton sami sampunang ja endahanga I Manis nyanan ngambul anak tuah abesik ada setokné suba telah dija ngalih". Behl Manis milu kedék ngélkél gulgulina tekén timpal-timpalné.
Lantas ngeliwat Kadék Bintang nyuwun penarak misi bebelanjan mara teka uli peken kagandéng olih Mangku Kampil. Makejang pengayahé siep sajabaning Putu Gedé ané bani tengkaam-tengkéém. Makejang pada saling tundikin sawiréh Mangku Kampil magundikan ajaka Kadék Bintang.
"Ih, lamun ngomong,ngomong sekenang da kasa-kisi ento sing satria adané, lamunada tujuan mai...,awaké ngomongang", kéto abetné Putu Gedé masebeng seken.
Suba kéto 1 Manis buin jailina tekén ! Dangka gosonga ajaka ka pawaregan orahanga ia puruh apang Kadék Bintang nyeduhang kopi. I Landep lantas ngauk-ngaukin I Bintang apang nyeduhang kopi I Manis sawiréh puruh bangké.
"Meriki semeton samian merarian mewedang". Ih,benehang té ngomong,merarianngwédang,kan sing ada anak nyak ngopi,tundén marérén ngopi anaké", kéto Mangku Koplar nyautin.
"Sajaan I Landep ada-ada dogén,ento runguang,mai ngopi", Ida dané sami matangi terus ka pawaregan.
Para pangayah istri sané polih amongan ring pawaregan sami sampun sayaga tragia ngawéntenang suguhan siang. Kadék Bintang lén amongané,ia ngayahin para pangayah ané sedek ngopi.
"Para semeton niki sampun kabaktaang roti kokoh,roti sané tan nganggén bahan pangawét,asli niki alami", kéto Putu Gedé enteg sebeng. Ida dané makejang ngambil kasela pada makeleng timpalanga kopi. Béh ngincang kinyukané naar keséla sambil makedékan. I Mangku Koplar macempléng ngomong ngorahang Kadék Bintang pakejétné luwung.
"Nah; nyén bani nundik jétné Kadék Bintang kabayah sepuluh ribu,sajaan kabayah". I Landep mesuang pipis sepuluh ribuan baanga I Bintang anggona mayah roko.
Apang ada dogén omongangasajaan ja layah sing matulang tur bunguté sing kena pajeg.
"Yén kayang bungut kena pajeg amat kéweh idupé", kéto I Landep ngerengkeng nyautin munyinné padidi. Suud ngerengkeng lantas I Mangku olaha
"Niki sameton pangayah sami minab nénten uning indik ! Mangku mawinan lengar. Sapuniki riwayatné,dugas ipun kari melinggih ring batu gundul, ipun anteng ngubuh sampi,mapabianan sambil ipun masekolah ring SMP. Sedek dina anu katuju ujan ngerimis ipun luas ngarit ka munduké nénten nyaluk cecapil. Kerugé uyut,tatité seledat seledét galak. Ipun itep ngarit padang merak nyegseg keranjang sawiréh sampinné uyut cembak-cembék seduk. la ngulahang buin ngarit apang sampinné lebihan ngamah. Kondén nganteg di padangé atub ané lakar karit lantas tatité makebiak galang tur kadingeh munyi macedar. Merasa sirahné kebus tur awakné cara ada nuluh. I Mangku bengong nyongkok negtegang bayu sambil ngusap-usap sirah. Gedé angkianné sawiréh sirahné tusing misi bok nyang akatih. Buwung lantas ia nutugang ngarit tegena keranjangné ka kandang sampinné. Mara nuunang keranjang dadi rengas sampinné muntag mantig aget tusing pegat kelétékné. I Mangku bengong tur ngerimik.
"Cicing apa poloné rengasina,saja ubuan tauné batas ngamah,awaké ujan-ujanan ngarit,ngoyong!", ngatiang sampinné ngantek tali. Sing masi ia ajin wiréh ia ané rengasina baan tusing misi bok sing kena baana ngingetin olih sampinné.
"Sing maan ngerunguang awak suba tengai masuk", kéto 1 Mangku ngerimik sambil néngténg arit majalan ka kubunné. Neked di kubunné ia inceg kayeh ka pancoran saha mambuh. Sirahné corcora saha masohsohan. Mara usuda sirahné mangan cara anak suwud magundul.
"Kénkén dadi mangan ipidan magundul,nyén ngudul?", kéto ia ngerengkeng sambil masabunan. la penasaran gati lantas ngincegang ka kubunné tur nyemak meka. la tengkejut sawiréh sirahné gundul. Ditu ia bengong makeneh-keneh ngingetang unduk.
"O.......saja dugas ngarit di munduké ujan ngerimis ada kerébék majedar, sirahé rumasa kebus. Bih, idéwék sander kerébék:ya ituni, yan sander kerébék kan mati,ngudiang tusing,soleh-soleh sajaan unduké tepuk,gaéna idéwék sing juari masuk sirah magundul". la ngerengkeng cepah-cepéh didiana macapil masuk tusing ada upacara bendéra.
Sambil majalan masuk ia terus makeneh, ngenehang yén ada nakonin kénkén baan nyautin.
"Yén orahang sander kerébék sinah makejang ngedékin tur nyailin. Yén orahang nyelap magundul ngudiang eboké enu patelanjuk tusing rata. Sinah boya-boya anaké nyambat. Apa buin guruné nakonin kénkén baan masaut,ah paling melah terus terang sing saja guruné galak. Timpalé nyak kénkén ngomong baang dogén“. Kanti sing aséna déwékné majalan sampé neked di Sidalampar. Nguntul dogén ia majalan tusing matolihan.
Neked di pos kamling tepukina Dayu Komang timpalné seangkatan nanging lén kelas. Dayu Komang itep nutur ajaka Tut Narti, suba liwat I Mangku mara tingalina. Sawatara ada limang méter ejohné lantas kaukina.
"Tut......bih, matabéng botol,nyerengseng sing matolihan, cara sing matimpal", kéto Dayu Komang ngewara 1 Mangku. la lantas nolih nanging tusing makenyeman.
"Antiang Tut......,barengan majalan". I Mangku nyak ngantiang nanging mendep.
"Kénkén I Mangku dadi sing pesu munyi,biasané kan sing kéto kenapa ya I Mangku". Keto Tut Narti makeengan ajaka Dayu Komang.
"Sing juari nakonin paling melah ané lén-lén omongang,unduk papelajahan utawi unduk dedaaran", kéto Dayu Komang nyambungin.
I Mangku mendep dogén tusing pesu munyi. la terus majalan nguntul cara anak ngalih-alihin pipis kerécékan ané kaberarakang olih I dagang dirurungé ngebuk. Timpalné pada itep nutur sambil makedekan ia cara temesi celek sing makritipan nyang abedik sampé neked di sekolan. Satondén bél I Mangku tusing masuk kelas,bengong ia padidi sambil mitbit buku di jabaan Pura Argi Manik nyisi kaja. Tengkejutanga tekén Gusti Bendé kanti ia babang.
"Ih.....,ngénkén cai bengong dini suba tengai,tingalin né suba jam roras lebih limolas menit, mai cai ...!!!. I Mangku bangun lantas majalan tusing makenyiran.Dapetanga timpalné di kelas suba matrisandya. la nyelebseb terus nuju ke bangkunné.
I Mangku milu matrisandya sampé parama santi nanging gigis-gigis. Suba suud lantas ia ngemalunin negak."Suba"suwud paramasanti makejang nyapukang lima ngaturang suksma ring Ida Sanghyang Widi tur makejang ngedat. I Singgih ané paling tengkejut sawiréh I Mangku tusing tawanga negak di sampingné.
"Cicing nani kali kénkén masuk kelas,cara dusta poloné jeg nyelebseb gaéna awaké babang!".Timpal-timpalné ané lénan makejang kedék uyut orahanga I Mangku murid baru sawiréh tumbén macapil masuk. Lantas I Perérét jelema inan jailé jeg ngungkabang capélné. Béh,makejang ajaka akelas muridé mabriagan kedék ningalin I Mangku sirahné gundul,sampé guruné teka nyagjagin.
Pak Redit guru IPA majalan boncos masuk kelas,muridé makejang siep tusing ada bani magrimingan takut lakar baanga ulangan.
"Kénkén dadi sepi ituni uyut gati dingeh bapak cara peken tanggung?". Muridé tetep siep tusing ada masaut.
"Ento I Mangku dadi macapil masuk,kenapa... gelem? I Mangku muané barak.
"Tiang gundul,Pak". Sambil mukak capil ngomong nyautin patakon guruné. Makejang timpalné mabriagan kedék. Buin lantas kelasé uyut,ada ngorahang murid baru,ada ngorahang prustasi kalahina mati baan I Dadong Gandék. Béh magenepan munyin timpalné. Pak Redit buin nulurin
"Luwung ento luwung aluh sing masuah, sing perlu meli sampo,sing perlu meli lengis apun.
"Dagang sampo lan dagang lengis apuné gelem Pak ulian I Mangku magundul". Kéto I Suta Kuceng masaut. Sekat ento sampé kayang jani I Mangku kekaukin Mangku Koplar sawiréh ia lengar banglar. Béh,ida dané ané ngaturang ayah makejang mabriagan kedék ningehang satuané I Landep nyailin I Mangku.
"Men yén I Mangku Kampil kénkén?", kéto I Simpen matakon. Ento Putu Gedé paling nawang sawiréh ia ané selid sanja nekeh di pura.
Putu Gedé nyagjag saha majengking cara kuping dangdang.
"Apa cai makisi-kisi awaké maresi gadagan baana tagihan uwut péléngan cainé". la mula gageemné kakéto nanging tusing taén gedeg.
"Kéné Dé......dadi magenepan tambahan adan pemangkuné apa makerana,pamuntat ento Mangku Kampil, apa ulian basangné gedé sangkal kadanin Mangku Kampil?". Putu Gedé makisi-kisi nyautin patakonné I Simpen.
"Gigisin cai ngomong nyanan dingeha tekén I Bintang gundikné Mangku Kampil“. Macempléng I Simpen sambil ngaléslés nyuh lakar daksina.
"Béh, dadi pemangku magundikan,pocol mawinten mapenganggo putih, betarané ane kéto-kéto jumputa kan cuntaka". Keenganné ! Simpen kacawis aji peparikan olih Putu Gedé.
"Kéné to Pen....'celebingkah batan biu,don sénté don peléndo', gumi linggah ajak liu ada kéné ada kéto. Da ento sangetanga,lamen ada kesempatan turmaning ada ajak paling melah milunin,ngujang awaké cara cerukcuk punyah nguci". Lantas I Mangku Koplar buin nyambungin sambilanga kicar-kicer naar juwuk sumaga minab masem klencung.
"Oo.....amesang ibané apang enggalan bangka amah AIDS,awaké kekanggoang,apa ané gelahang ané kéto orahang melah. Diastu jegég gelah pisaga ento ajumang,somah gelahé ja eséhen patuhang cara ento méh luungan, mata angonang bukit johin kadén melah dogén telektek, 'bedeg sikatin'.
"Apa ento Plar.......", kéto Madé Ronto nyelag.
"Jegég sakéwala nyakitin, pipis telah somah uyut,endehang banjaran turmaning mimbuh sakit,dija nauné...., ngalih girang sedih bakat,cara ané mungguh ditu di Geguritan Sucitané". Keto ngerengkeng Mangku Koplar sambil itep ngulat kelatkat.
I Mangku Kampil gelindang-gelindeng sambil nyangkling lima, peningalané deladah-delédéh ngiwasin para pangayahé ané itep magaé.
"Indayang tepasin dumun Jero....napi sané kirang jangkep,tiang mangda becik antuk nunasang ring para pagayahé,balé tebu,kelatkat lan katikan saté sampun jangkep manut kadi ketékan tukang banten". Mangku Kampil manggutmanggut sambil ngusap-ngusap jénggot kairingang olih I Landep.
"Béh,l Landep adi sing iringanga ! Jro ka pawaregan,ené suba tengai, meriki tiang ngiringang". I Putu Gedé ngedeng tangané Mangku Kampil terus kairingang ka pawaregan. Yén apa kadén omonganga saling anggutin sambilanga majalan.
Neked di pawaregan lantas kajagjagin olih Kadék Bintang saha matakon esreg pesan.
"Jero napi ambilang .....,mawédang dumun,napi........ napi langsung ngajengang? malinggih dumun, malinggih....!". Putu Gedéngerengkeng jeroning ati.
"Léak baraké I Bintang......,lamen suba I Kampil teka jeg prajani makejang berubah, lamen ané lénan jeg sing runguanga,saja méong buang sing nawang tegeh éndép !". ! Bintang negak di sampingné Mangku Kampil nampingin sambilanga melutang taluh siap,sambil makedékan matadah manying. Lantas Putu Gedé nyelag, "Jro durus dumun deriki ngajeng sareng Dék Bintang,tiang merika dumun,kebelet niki !". Putu Gedényerengseng majalan tusing matolihan kanti ketaraanga tekén I Simpen.
"Kija Tuuuuuuuuuuuu, dadi matabeng botol sing matolihan? Adéngin anak suba antianga diwangan!". Kéto I Landep ngewara Putu Gedé sambilanga nyedot roko.
"I Kampil nau gati suba magesah ajaka I Bintang, pangayahé ané lénan makejang makelieng baanga kesempatan ia kakak-kukuk cara kedis dara,gila geting basang awaké ngiwasin,aéngan tekén tusing ada jalan,sing ngelah elek dadi jelema awak dadi jro mangku". Tut Dwipa buin nyambungin,
"Mangku serba guna mula kéto, golongan tiga A. Apa tiga A? Apa ada amaha/angkuta.
"Sing ia anak empat A" I Koplar nyambungin. Apa ada amaha/angkuta ames. la suba komandané, buin kejep tingalin pasti ada dogén téngténga".
"Cai celang dogén " I Simpen nyelag.
Sajaan buin akejepné Mangku Kampil néngténg krésék selem yén apa kadén isinné,cara matadah baat. Lantas makejang pangayahé bangun nyakupang lima ngorahang suastyastu,mara kéweh ia ngewales sawiréh maténgténgan.
"Cocok suba adanina Mangku Kampil sing taén sing maténgténgan. Golonganné empat A,apa ada amaha angkuta ames. Kayang sisan karbasa,apa buin lungsuran, jeg pilihina malu ané melah-melah,tanggu malu ngaba wadah ané gedé. Sing maan sok kampil wadah baas kanggoanga. Kramané lebihan madeepan ngerimikang solahné mangkuné abesik ené paling léna. Yén sing baang kakéto ia ngerudeg asal paak baanga munyi,ada dogén anggona wala. Sajabaning Dék Bintang ané sing taén baanga munyi kasar,sawiréh ia bisa nasarin turmaning minab baanga dedaaran ané cocokina". Kéto Putu Gedé ngorta tekén para pengayahé sami,lantas kaselag olih Ketut Somia.
"Dedaaran apa ento Tu Dé........,kelepon jompot nyuhné puun,apa jaja laklak magula tengah?". Masaut I Simpen sambil anggut-anggut." Ento suba ya,cocok dedaaran Mangku Kampil". Béh makejang para pangayahé kedék mabriagan.
Buin akejepné teka Kadék Bintang ngaba tas ngorahang luas ka peken lakar meli persediaan nyanan soré.
"Tulungin malu atehang ka peken apang énggal". Kéto iya macempléng tekén para pangayahé.
"Béh,nyén bani awaké nyanan delika tekén Mangku Kampil",kéto I Landep macempléng masaut sambilanga majujuk nyedot roko.
"Aruh.....sing ada apa,sing ada ubungan apa jak Jro Mangku,ngudiang jejeh!"
Kadék Bintang kelingas-kelingus nyautin krengkengané I Landep. Lantas kadulurin olih Putu Gedé.
"Oo.....saja ento tusing ada ubungan ajak panak bojog,yén ajak Mangku Kampil ada,ada gati...,léngkét buin cara lim kastol,kéweh ngelésin".
"Nah,Putu Gedé ngelebihin-ngelebihin dogén,ngalak-ngalakang léak,tawanga tekén rabinné awaké jaljala". I Landep buin nulurin sambilanga ngisidang klatkat.
"Yén jaljala minab tusing,nanging yén jeljela minab saja,batas tusing ngenah". Makejang para pangayahé mabriagan kedék noal pasautné I Landep.
Kanti makejang pangayahé istri matolihan tur ngerimik.
"Lamen suba I Bintang ngeliwat pasti uyut cara cicing kesanga,nah da ja sangetanga,pantes masi,ia anak balu bajang kuangan ia anak ngirík-irikin,apa buín anak sroméh sing pilih kasih,yén jro mangku tawang uling ipidan mula daratan. Bes tiang ngelah banjarané ané kénkén katawang,nanging anak urusan ragané tiang sing bareng-bareng, jelé melah anak ragané ané makta", kéto pakeengan para istriné sambilanga matanding lan majejaitan.Kadék Bintang kaatehang olih Mangku 'Koplar ka peken negakin Honda Supra. Pengayahé ané lénan sing ada enyak ngatehang sawiréh takut tekén Mangku Kampil. Makejang pengayahé ngerimikang Mangku Koplar wiréh ia polos tur cucud tusing masilin munyi.
"Celebingkah batan biu don sénté don peléndo", kéto I Simpen nyelag gerimikan para pangayahé lanang. Buin akejepné teka Luh Sri pangayahé di pawaregan ngorahin I Landep apang ngaturin para pangayahé lanang rauh ka genah boga sawiréh suba tengai pukul roras. I Landep lantas ngaturin para pengayah lanang sami.
"Inggih ida dané para pangayah lanang sareng sami,rarianang dumun pakaryané santukan sampun tengai,ngiring mangkin sareng sami rauh ka genah suguhan boga,nunas suguhan sareng sami,usan punika acara bébas. Inggih rarisang!".
Para pangayahé makejang bangun tur terus majalan marerod ka genah suguhan boga cara pengungsi ané kena bencana letusan Gunung Merapi di Jawa Tengah. Pada kedék pakenyung saling candain sambilanga majalan. Ajahan suguhan bogané telah katampa pada maingka olih ida dané pangayah. Sajabaning I Merta Kancil ané nyemak duang ingka dadianga aingka.
"Béh, I Kancil cenik-cenik apa kadén duang ingka telah baana naar, nyén ajaka naar memedinné", kéto ! Simpen ngulgulin I Merta Kancil. Kagulgulin kakéto ia mendep dogen tur itep madaar. Pantes suba ia kuat magaé,yen sing kéto dija ngalih bayu.
"Nanging ada masi kuat madaar nanging sing kuat magaé".Kéto I Polos nyelag.
"Tawah gati cai,anak ia cuma kuat madaar dija ya ia kuat magaé,né mara jelema lengeh". Kéto Putu Gedé nyelag, makejang pada kedék ningehang, I Dwipa kanti tamis-tamis simpatan madingehang pasautné Putu Gedé. Suba lantas suwud madaar makejang cekcek mauyeng yen kija kadén pajalanné nyetater sepéda motor. Nanging ada masi ané nutur kangin kauh sambilanga ngantiang kurnanné nu nunas suguhan.
******率冰*冰求准*求*****率**
Singaraja,13 Maret 2011
Pk.09.05
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
NGEPUNG RASA SAJA
Angin ngesir munahang rasa bingung,nundén bingar ngentungang sebet. Di muncuk don bungané kebir-kebir engsap tekén gulem selem mabrarakan di langité. Ada entikan rasa bingung sedek ngejot pelihat di selagan bongkol pandané. Payu bingung pelihaté ngundap. Yan kagét pindekané engsap tekén angin ditu lantas ada enceh lutung magandong nerangang déwék apang tusing pariselsel. Nyén katundén ngedum alas wayah kajaga baan sangmong galak.
Anginé sayan ngejohang joh sawat pejalané nganteg ka sunia rasa. Ngejotang tutur puyung mabasa corah. Nyén nyak jani ajak ngedum pakéweh makejang ngalih nau. Ida dané liunan strés ngomong ngacuh sing karoan tutuk bongkol. Saling tambungin nyuara cara nyawan ababin. Anak pules dija kadén ento kadadiang bongkol satua. Engsap ngerunguang déwék tungkul ngerambangang timpal.
Tuah saja tuwuh guminé suba wayah,keneh jadmané madukan cara pasih sasih kauluombakné sedek ngebug. Kupingé kéweh ningehang milihin ané pantes padingehang. Nanging wiréh kuping nu cedang ada masi ané sedeng pilihin. Kéweh milihin ané melah wiréh makejang ngaku melah. Yan sing ngelah bayu enteg makejang tuara tepuk. Payu padidi gradag grudug kepung kéweh. Nanging yan tusing milu ngoyong di tongosé kéweh sinah tusing ja lakar nepukin kéweh.
Yan apang tusing nepukin pakéweh duluh selegang angkian gelahé kanti tepuk tanggunné. Ditu sekenang déwéké milihin ané pantes,ané pas tekén déwéké padidi. Da ngerunguang munyin kedis, munyin gumatat gumitit ané tondén karoan ngejot papineh melah. Pasajaang déwéké ngepung ané saja saja.
I Lasia terus majalan sambil ningehang krimikan keneh. Kanti tusing aséna suba neked di bongkol gunungé. la marérén nyongkok duur batuné sambil mabalih kritisan yéh ané ulung uli pancorané. Padang paku muah entikentikan ané lénan makejang ngigel ogahang kritisan yéh satmaka nyanggra nyapatin I Lasia. la lantas masugi sambil ngumbah batis.
"Béh,nyeng gati yéh pancorané", kéto ia ngerimik sambil makemuh tur nginem yéh.
Sedeng itep nyusutin mua inget tekén basang kereng seduk. Saja pesan
I Lapa tusing dadi ajak makasihan. la mula anak tepet tekén waktu,akijapan tusing dadi tawah. I Lasia bengong ngenehang paundukané ento. Inget tekén satuan anak lingsir ané malu,buka kéné.
"Yan idéwék luas ngalas,da jejeh ngalih dedaaran. Di alasé liu ada bebas iraga milihin. Nanging da patuhanga cara jumah madedaaran,apang kéné apang kéto. Apang bisa i déwék mantesang, nongosang paundukan. Di alasé tusing ada uyah,tusing ada api anggon malebengan, kénkén paileh di alasé kéto anggon”.
I Lasía lantas ngempok paku ané mentik di sisin pancorané. Pilihina ané nguda-nguda tur lempung-lempung. Pakuné ento kaumbah di pancorané,lantas kapakpak.I Lapa kendel suwud masépakan kaak kuuk.
"Yéh, I Lapa ilang yén kija kadén mengkeb". I Lasia ngerimik didian sambil terus majalan nuluh rurung sunutan. Rurungé matadah ngaregahang, ia majalan matungked entud angkianné neris cara angkian cicing nguber méong. la dikénkéné bengong ngawas palemahan jimbar sambil ngisisang peluh. Anginé nyirsir setata ngejot kaliangan satmaka nundén I Lasia apang tekek ngemel keneh terus majalan. Sambil suar-suir majalan kagét nepukin punyan aa ané sedeng nedeng mabuah. Ditu buin I Lasia marérén sambil ngalap buah aa ané wayah-wayah.
"Uh, sepet-sepet jaan,yan sing omongang sing ja ada anak nawang rasan ané daar,apa buin di alasé padidian".Sambil ciplak-ciplak I Lasia ngerimik kagambelang olih suaran carang kayu ané makosod ampehang angin.
"Aduh Ielenan naar buah aa sepet", lantas baliina bungbung wadah yéhné misi yéh tuah duang celegekan. I Lasia nginem yéh sambil neen-neen tangkah.
"Yan melipetan ka pancoran ngalih yéh joh pesan rurung likad", bengong ngerengkeng sambii makeneh. la negtegang keneh lantas majalan. Lubukané ané duluha matadah ngenuunang nanging tusing réjéng. Suar-suir ia majalan ngelipurang keneh. Dadi buka tujuang nepukin yéh membah uli bongkoi punyan bainginé. Ditu I Lasia kendel pesan misi amen acepané lakar nginem yéh lan manjus sakita keneh. Saja pesan Widiné adil di alasé sing kuangan apa,yan kanggoang cara di alasé. Beneh suba odah-odahé ngorahin tundena i déwék nyaga alas apang tusing ada ngusak-usik,apang alasé tetep asri. Wiréh alasé ento punyan angkian. Nanging jadmané jani liunan sing ngerunguang piteket anak tua,nganggoang keneh sambilanga lengeh.
Suba suud manjus,lantas I Lasia nerusang majalan ngaja nganginang matungked kayu tiga kancu. Lascarya tan pari angen. Batisne sing masandal grijag-grijug matindakan nuluh rurung sunutan. la ngentap alas penyalin linggah pesan. Sawatara ada apenyakanan makeloné majalan ia marasa kenyel lantas marérén di samping lingsehan penyaliné. Beduranan buin abedik ada batu paras lumutan sawatara ada amen bodagé gedéné. Ditu l Lasia nyedédég nguadang bangkiang sambilanga ngundap. Yan kali kénkén kadén sing aséna ia nyeriep,etis sirsir angin sampé ia pules ngengkis.
Yan amen apa kadén makeloné pules ada bojog mentas marérod,méh ada ajaka duang dasa liuné cenik gedé. Suba paak tekén tongosné I Lasía pules jegogané ngancreg kroak-kroék sambil· kejat kejit. Timpal-timpalné makejang nyagjag maakin. Makejang pakroék saling sautin yan apa kadén artinné. Yan tingalin uli bebikasan minab ngorahang ada jelema pules di tengah alasé; apa ké jelemané pules ento seger tegteg utawi kénkén. Jegogané kecag kecog ngecag ngecogin I Lasia. Lima kananné I Lasia gisina tekén jegogané saha paakanga ka kupingné sambil makroék nolih timpalné. Timpal-timpalné nyautin sambil majujuk makroék ngusap mua.Bojogé ané lénan milu makroék tur lantas ngelanturang majalan nutug I Jegogan. Yankija kadén pajalanné marérod ilidin umputan penyalin.
I Lasia bangun kusap-kusap tur bengong ngenehang paundukan ané suba liwat.
“Ituni ramé gati jani sing ada nyén kija lakuna jelemané uyut",kéto I Lasia ngerimik jeroning ati sambilanga ngusap-usap mua. la bangun lantas ngelanturang pajalan. Sambil majalan dingeha basangné mamunyi kréak kréok.
"Béh,l Lapa ngoncang nundun seduk,apa daar di alasé?", kéto ia ngerimik sambil kitak-kituk. Lantas ngancreg di umputan pakuné ané donné gadang lempung sedeng jaana anggon urab.l Lasia ngempok paku ané mara kebat terus daara sakita keneh.
"Béh anak paku pangerabdané nyem,beneh suba gejul-gejul ulun atiné",ia bengong ngunjal angkian nepukin unduk buka kakéto sawiréh tusing ngaba lengis anget. Inget ia tekén pawarah gurunné kekéné imaluan dugas ia enu dadi murid.
"Yan ada paundukan di jalan entegang bayuné,tur mapranayama sambil nguncarang Gayatri Mantram,patangang rasané ka tongos ané kena baya.
"Piteket guruné ento melahanga nyimpen tur terus ingetanga. I Lasia tragia negak nguncarang Gayatri Mantram sambil mapranayama. Sawatara ada duang dasa menit makeloné lantas ia pesu peluh tur mespes entut. Kedék ia padidian nepukin unduk buka keto.
"Oooooooooo,bengka basangé beneh suba seksek ulun atiné", ngerengkengl Lasia sambil terus mespes entut.
Suba iying basangné tur jenang rasan kenehné lantas ia ngelanturang majalan: Lega pesan kenehné wiréh bengka basangné suba ilang. Angin ngesir lan suaran sarwa isin alasé nungkulang pajalanné I Lasia. Sedek nau ningehang munyi ijah lan kidang saget kedis ngosngosan makeber nengkejutang. Kedisé ento nambung ngeliwatin punyan kayu.
"Aih, gaéna awaké babang,saja buron sing ngitungang keneh timpal,apa awaké lengeh sing nawang bebikasan buron ?",kéto ngerimik gedé angkihanné.
I Lasia macelep ka alas buah-buahané,buah magenepan ada: buah mundeh,badung,langsat,kelampuak,buah-buahan ané mebun muah ané lénlénan.
"Pantes suba dini liu buroné ané ngamah buah,adil gati Widiné kayang i déwék masi maan nyicipin isin alas. Tuah ja saja makejang witné uli alas",lantas ngancogin buah kelampuak.
"Aduh masemné,waaaaaa...", kejengat-kejengit tur kicar-kicer nahanang masem. I Lasia terus majalan, lantas nepukin buah kem ané sedeng nedeng mabuah. Buahné cenik-cenik amen buah bekulé,ané nu gadang rasanné matadah sepet,nanging yan suba wayah barak rasanné manis. Ditu ! Lasia matingseg naar buah kem kanti kembung basangné wareg.
Suba wareg ia bingung wiréh ada rurung dadua.
"Ané encén duluh,yen ané di kiwa alasé aub tur ngenahné madurgama, nanging yan ané di tengen sanget jimbar tur palemahané lebih dangsah. Ah, paling melah ané di tengen duluh apang nepukin entéran ai kapah-kapah". Kéto I Lasia ngerimik sambil majalan. Suba pesu uli alas buah-buahan,lantas nepukin alas lalang ada ukuran duang dasa cutak linggah tur jimbar. Kendel gati 1 Lasia majalan kena entéran ai. Munyin kiuh lan kékér santer pesan kadingeh di umputan lalangé nyisi kangin. Minab kiuhé ento suud mataluh,milu nyelimahang kenyelné I Lasia ngentap alas. Don lalangé ané suba wayah mawarna kuning cara mas mabrarakan maombakan ampehang angin masuryak mamunyi cara nyambehang bias di dondonané. Makebios rasa dingin mawor panes ngadabin awakné ! Lasia. Sambil giseh-giseh miakang lalang terus majalan nuluh rurung sunutan. Uli joh katingalin ada umputan kayu gedé kiterin alas lalang carangné serayang-seruyung ampehang angin. I Lasia ngon pesan ningalin kayuné ento dot kenehné mémbon ditu. la terus majalan mapayung langit galang kasuluhin entéran ai. I kedis puuh milu ngulgulin ngencotang makeber nengkejutang I Lasia. Nanging ia teher kenehné lakar mémbon di kayuné jenang,minab ditu tongos liang galang.
Suba paak tekén umputan kayuné I Lasia ngadek sekancan bunga ané miyik. Nyangetang legan kenehné tur ngatiang majalan.Bungan majagau lan bungan cenana ngerempayak warna putih mawor tangi seriatseriut ampehang angin aris dengokin sundaran matan ai uli muncuk bukité kangin angkebin gulemremrem. Liang galang kenehné I Lasia matungkangan sambil suar-suir. Lubukané matadah ngaregahang nanging maundag-undag. Sabilang limang undag ada tongos marérén dangsah ungkulin kayu. Di. sisi kelodné ada pancoran tiing yéhné ning pesan tur tis. I Lasia nyogjog pancoran terus masugi tur nginem yéh. Lega pesan kenehné sambil ngerimik.
"Yan i déwék terus ngoyong dini sinah suba sing taén gelem, wiréh awané tis tur bersih, engseb-engseban liu ada tur elah ngalih. Sing ada dedaaran ané misi bahan pangawét cara jumah di negari. Beneh suba sekancan mauripé ané di alasé makejang seger. Minab ento tujuan pangelingsiré sangkal iraga tundena miara lan nyaga alas".
I Lasia mategtegan negak duur batuné lémpéh sambil natakin jagut ngentungang peliat ka palemahané jimbar tur asri. Nau pesan ia ngawas punyan-punyanan gadang lan pasih pelung samar,langit galang sing ada nyantulin.
"Swéca gati Widiné mapaica sekancan ané ngeleganin dini di guminé". Kéto ia ngerimik sambil bangun ngelanturang pajalan. Lubukané ané kaduluh kedas galang di sisinné tumbuhin sekancan bunga mawarna-warni. Bonné miyik ngalub rejenga tekén sekancan peraniné ané ngisep sari lan madu. Nyawan lan tamblilingan pagerieng magending minab lega pesan milu. ngalipur atinné 1 Lasia. Sambil suar-suir lan ngempok bunga ia terus majalan.
Neked di tongosé dangsah ada batu lémpéh linggah sawatara malinggah telung depa marepat ungkulin kayu gedé. Kayuné ento madon rimbun gadang turmaning bersih sing lumutan. Punyanné alus luwes sing ada maklopékan. I Lasia bengong ningalin punyan kayuné ento.
"Né pasti kayu luwung,kayu ada papetékanné, mungguh ditaru premananné, yén dini idéwék ngetis sinah setata nepukin paileh melah", kéto ia ngerimik sambil langlang-lingling. Makiré negak duur batuné ia nyapsapang lima. Buin ia ngon sawiréh batuné lémpéh ané lakar tegakina tusing misi sepungan nyang abedik,kedas nyalig makenyor cara soca suud magilap tur maserieng rasa tis. la lantas ngentungang pelihat ka palemahané jimbar gadang mawor pelung. Ditu ia kalangen sing buin makita kija-kija, degdeg masila tiding mapranayama ngerasayang liang manah.
Singaraja,22 April 2011
Pk.21.35
Made Suweta
Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
SUKA DUKA
Apiné marombagan ngendih nganteg ka rirun. Ané di kiri inceg katuguhin kétél tadongan lakar yéh ngaru lan nimpuin payuk. Ané di kanan katuguin payuk panyukutan, lakar ngaé jukut nangka misi kacang buncis tuh. Jani kacang buncisné malu lablabé. Nangkané suba ibi sanja kapelut tur suba matebih-tebih. Sambil ngantiang baasné sedeng aru lan kacang buncisné gebuh, lantas ia ngeracik basa. la lakar ngaé jukut mabasa emba rajang. Lakar basanné, bawang kesuna, jaé cekuh, isén kunyit muah ané lénan kapunduhang duur talenan intarané ané malumbang amen naréné nyalah lakar katektek. Nepak silané Gedé Kasman nektek racikan basa sambil ngantiang baasné sedeng aru. la mula duweg ngaé darang nasi, nu belogan kurnanné, sangkalanga ia magarapan di paon nyuangin geginan anak luh. la saja-saja cara anak luh kayang ngaé banten ia.duweg. Parisolahné di rumah tangga persis anak luh, sangkalanga ada jail ngaukin 'Luh Gedé Kasman' nanging ia tusing taén salah tampi, pameragat kawales aji kenyir. Andus api, kétél, payuk jukut lan baas di kuskusané matarung makedus sumasat ngaukin Gedé Kasman apang énggal nulungin nyagjagin. Ditu lantas kétélné malu tingtinga tur yéhné katuruang ka térmosé saha buin kétélné kaisinin yéh tur katungguang. Ngincang limané maliin buncis malablab sambil kijep-kijep peningalanné nyéhcéh dusdus andus. Basan jukutné lantas kapulang ka payuké tur kaadukang apang rata. Nangkanné duri-duri kapulang ngantiang basané maluab. Sambil ngantiang basan jukutné maluab lantas ia nyemak sepit lakar kanggon nyepit baskom ané kanggon kekeb. Sedek ningtingang baskom aji
Mara makruyuk siapé acepok sawatara ada pkl. O4.00 Gedé Kasman suba bangun nungguang payuk lakar nyakan. la ngemem baas tuah akobokan sawiréh baasné tuah ajakanan pindo. Sambilanga ngingsah baas ia ngerimik inget tekén ngelah panak pusuh tondén matelubulanan. Kéweh kenehné sawiréh ia suba ngelah utang koperasi mara nyicil ping empat. Bekbekan kenehné cara kangsel lahar letusan gunung merapi. Gedé angkianné nampa kuskusan lakar kacekolang di payuk dangdangné. la lantas nyemak baskom anggona ngebkebin kuskusan krana kekebné cempéng amen telapakan limané tondén katambel. Kedék ia ngerimik sawiréh paundukané soléh gati.
sepit laut limanné kena iusan andus kebus. jeg ngetéplak kepar jerijinné; lantas baskomé ulung nepén jalikan mamunyi makrontangan. Kurenanné ané tis pules nyangkutin pianak ngedaap bangun.
"Apa makrontangan beli Gedé méongé ngulungang perabot?". Kéto Luh Sari nyagjag magambahan.
"Sing.....baskomé ané anggon kekeb ulung kelés uli sepité jerijiné iusin andus kebus lantas kepar". Kéto gedé Kasman nyautin patakon kurenanné sambil ningting kuskusan uli payuk dangdangé lakar ngaru baas.
Aruané turuanga ka panéné lantas turuina yéh telung cédok, tur adukanga aji sodo. Tingalína payuk panyukutanné suba maluab ngedokdak, andusné kebrus-kebrus pesu uli tekepné samping kanan. la lantas éncol nyemak nangka lantas kapulang kapayuk panyukutanné.
"Béh kandasan!" Kéto ia ngerimik sambil nyemak kétél. Jukutné timpuhina kanti ngancab. Kétélné masi timpuhina tur katungguang di rirun kiri.
"Buin kejep pulang aruané Luh, baliin jukuté anak suba mabasa!" Kéto Gedé Kasman ngorahin kurenanné sambil nulukang saang ketampalan Tan sambuk.
Gedé Kasman nyampat makekelud uli umah metén sampé ka natahné. Nyang abentung tusing ada sisan luu. Luu pelastik katambunang mawadah belék lakar katunjel digerombongé. Luu dondonan ané nu ngatut di carang bungané kakepik kakumpulang di bangbangé lakar kadadiang rabuk kompos. Liu pesan ada bunga mawarna-warni kapula di natahné, tur kapiara kasiam selid sanja. Bunga melati, mawar, jempiring anggrék lan kembang kertas sing empad-empad mabunga. Diastu kekéto ia tusing taén ngadep bunga cukupanga anggona maturan sadina-dina. Sasukat liu ngelah bunga ia tusing taén meli bunga kojong. Yan nuju rainan meli busung ngaé canang. Panakné ané paling kelih 'luh' kelas V suba andel nanding bunga lan canang tur suba bisa masegeh.
Penalikané sawatara ada pukul lima telung dasa menit. Sundar matanainé suba barak kangin Gedé Kasman suba suud makekelud. Sampat lidinné sangkétanga di bucun témbok paonné nyisi kauh. Sérokné depina di samping wadah luuné. la lantas ka paon. Dapetanga kurenanné ngenjit dupa lakar masegeh.
"Beli kaukin I Luh jumahan suba mataki ka sekolah". Ajahan panakné teka suba tragia mapenganggo seragam sekolah, nyudi méménné lakar masegeh. I Gedé Kasman épot ngikénang dedaran anggona masampél.
"Jukuté kuangan uyah beli?". Kéto Luh Sari mainget Gedé Karman.
"Sing kénkén Luh, melah suba kuangan uyah apang tusing menék tekanan darahé, nyanan ané daar padidi buin isinin uyah!" Kéto Gedé Kasman mainget kurenanné sambil nanding nasi. Suud ento ia lantas ka kamar mandi manjus.
Luh Ayu masampél di paon tongosina kén méménné.
"Da macarikan Luh, nyanan salahanga tekén Widhiné, sawiréh kéweh ngalih pipis anggon meli baas" Kéto Luh Sari mainget pianakné sambil menpen yéh kayu Cang ka botol pelastiké.
"Nyanan ingetang ngaba yéhé Luh, apang sing meli és misi sari gula!".
"Nah mé!" kéto ia masaut sambil ngumbah piring. Suba suud ngumbah piring ia lantas nyemak tas tur mapamit.
"Tiang jani majalan masuk, Pak" Kéto munyinné Luh Ayu terus sungkem tekén méménné.
"Pelapan di marga Luh, montore paseliwer".
"Inggih mé", kéto ia masaut lantas ngelingkung ka diwangan kuri ilidin témbok.
"Luh........?, I Komang bangun, jagjagin malu, sing ngenceh nyen, ngeling ngetégtag beli kadong meseh". Luh Sari inceg nyagjagin pianakné, dapetanga aledné suba létég belus misi enceh. Lantas bangunanga kaajak pesuan.
"Beli nasiné suba mawadah piring pedidi nyemak jukut, sépanan ibusan énggalan beli ngaukin!". Tusing sautina munyin kurenanné nanging ia terus ka paon masampél. Gedé Kasman nyéndok jukut ané nu di rirun, terus ngahgah pésan tahu misi paku. Satondén ngesop nasi jukutné malu siupa.
"Dong amoné pakeh jukuté orahanga kuangan uyah, saja anak koos, tuah saja yan jukut nangka apang atep basanné, misi ané sarwa anget pangerabdané, sawiréh nangkané ento matadah nyem", Kéto ngerimik sambil madaar. Kayang ané abentung-abentung nasinné tiltila, kanti kedas nyamplang piringné, sajabaning ané tusing pantes daar punduhanga di sisin piringné. Suba suud madaar lantas perabot padaarané umbaha saha tiisanga di rak perabotné. la lantas ka sanggahné nyakupang lima mabakti. Panakné bareng di sampingné kasangkol olih méménné krejeng-krejeng batisné saha kedék krakak-krékék. Lantas limanné jemaka, ngatiang ia kedék. Ngembeng-ngembeng yeh paningalanné Gedé Kasman ningalin panakné cara anak kelih suba ngerti.
I Gedé Kasman majalan ka kantor nuluh trotoar. la ngelah sepéda nanging tusing anggona, gantunga di samping ampik paonné nyisi kangin atep di témbokné. Sasukat la labuh kirigin bémo di arep RSUD ia tusing taén negakin sepéda, kanggoanga majalan pépé (PP) nuluh trotoar. Dikénkéné ia, mémbon betén kayuné sambil ngisisang peluh. Pepes tepukina tekén timpalné nanging tusing taén nyak magandéng. alasanné ia tusing ngaba helm. Sujatiné ia matilesang déwékné tuara, apang tusing dadi omongan anak.
Jani Gedé Kasman suba neked di arep RSUD. la ngancreg di -laad déwékné kirigin bémo telung tiban suba liwat. Inget gati ia matanglaran teteh sepéda di bibih trotoaré. Yén nyén kadén ngisidang tur ngatehang ka rumah sakit, cetet ia inget suba di UGD maimpus karejeng perawat lan dokter.
"Uh, unduk suba liwat ngudiang to sangetang, ento painget adané apang iraga lebih pelapan". Kéto Gedé Kasman ngerimik jeroning ati sambilanga terus majalan nuluh trotoar.
Neked di arep kantor Bank BRI inget ia mayah listrik. la lantas ngalingkung kangin nyebrang tolah-tolih, aget senggang lantas ia nuju ruangan tongos mayah listrik. Dapetanga nu suung, mara ada petugas dadua, sedek mataki-taki ngidupang computer.
"Antos dumun Pak, tiang kari mataki-taki". Kéto abetné karyawané ané Iuh masebeng kenyir. Yén ané muani enteg sebeng. Sebengné katos sing dadi pakpak cicing.
"Pak Gedé Kasman". la bengong tengkejut panggila olih petugasé.
"Inggih Bu", terus mesuang pipis.
"Naur pat sasur “, terus ia ngenjuhang pipis, lantas maan susuk limang atus rupiah.
"Pamit Bu". Kéto ia sambil nyelepang dompét ka kantongné.
"Suksema Pak". Kéto penoal petugasé sambil nuptupang pipis. Gedé Kasman terus pesu majalan megat rurung, kabenengan sepi.wiréh suba matadah tengai. la lantas nuluh trotoar.
Neked dí kantor suba pukul kutus telung dasa menit, terus ia nuju ka kursinné. Peluhné makocogan,lantas ia mailih aji koran.
"I Gedé anak nu manyonyoin kurenanné pantes matadah tengai teka", kéto Gedé Ari ngulgulin sampé makejang timpalné kedék. KTU-né pesu uli ruang kepala.
"Selamat siang Pak Dé, suba ngopi, ngopi malu, kénkén dadi tetep terlambat dija mati prakpaké". I Gedé Kasman nyangetang macoog ngetél peluhné, muané masebeng barak, minab ia salah tampi. Buin akejepné mara ia masaut sambilanga nyusutin peluh.
"Ampura Pak Gedé, tiang iwau kari mayah listrik, santukan mangkin penutupan, bénjang Saniscara kantor bank ten melayani nasabah". KTU-né nyeréré anggut-anggut masebeng sing percaya, matadah meluab kenehné masaut.
"Nah yén ento saja gati, men yén ané ibi puané terlambat, unduk apa?". Yén gegaén jumah dadi garap nyanan, né gegaén kantor, ngaba surat sing dadi tunda, musti apang tepat waktu, masak Gedé sing ngerti tekén unduk ento. Unduk Gedéné suba kaserahang tekén dané kepala, ragané ané ngaba keputusan, tiang batas mainget, kénkén ja keputusanné kéto terima". Béh, magenepan munyin KTU-né tekén Gedé Kasman. la batas nunas ampura.
Minab pirenga beligbag Gedé Kasman ajaka KTUné, lantas kepala kantoré pesu uli ruanganné. Makejang pegawéné siep, mapi-mapi seleg magaé. Apang saru ada dogén keribitanga.
"Yéh I Gedé kénkén panaké seger? kurenané suba nyidaang magaé?. Mai malu Dé, tiang ada omongang". Kéto pamahbahné, lantas Gedé Kasman macelep ka ruang kepalanné.
"Kéné Dé, minabné Gedé kuang cocok di TU, tusing pas tekén keneh Gedéné bidang surat-menyurat, Gedé lakar kapindahang uli TU ke ruang koperasi, bareng ajak Madé Arsa mengelola koperasi. Uling bin telun jani, kayang Somané ané lakar teka Gedé bertugas di koperasi. Yén ditu Gedé minab sanget cocok, sanget pas tekén keadaan Gedéné. Kénkén Gedé nu marasa rikuh?". Kéto pawarah kepala kantorné marep tekén Gedé Kasman. Ningehang perintoh kepalanné buka kakéto Gedé Kasman wantah ngaturang suksema, tur mautsaha apang lebih melah.
"Jani i déwék di bucu kiluk di samping WC-né tongosanga. Tongos sepi sintru ruangan sempit ukuran 2x3 méter. Sawai-wai uli semengan sampé sanja ngadek bon WC. Bara-barané nulungin ngentungang ka likadé, lagut i déwék bawahan, ban ia dadi atasan kanggo kenehné. Nah.......belog ya Widhiné!". Kéto Gedé Kasman ngarimik jeroning ati dugas pesu uli ruang kepalanné.
Timpal-timpalné akantor sing ada rungu tekén keadaanné Gedé Kasman. Tuah ja saja ia anak tuara, tur sekolahné batas nganteg SMA. Yén ané lénan ada ané matitel tur ekonominné lumayan. Sakéwala ada masi ané bogbog ajum, ngelah ulian mamongah, nganggeh, memirat lan korupsi. Gedé Kasman sanget matilesang déwék, 'Ané pokok adung di rumah tangga'. Kéto ia sesai ngarimik.
**********; 本*****
Singaraja, 301111
Pk.11.00
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
NGELIDIN SEMA TEPUK SÉTRA
Dina Redité suba suud mabersih-bersih lan madaar, Gedé Karsa negak ngajak somah pianak di ampik paonné sambilanga naar buah-buahan. Ditu ia nyerita tekén kurenané unduk tugasné ané lakar kalaksanayang nyumunin dina Soma ané mani di perpustakaan nampingin Bapak Gedé Toya.
"Buin mani semengan pkl. O6.30 beli apang suba neked di kantor, krana ada upacara bendéra. Lénan tekén ento beli nyumunin tugas di perpustakaan apang tusing sépanan tur apang tusing sesai dadi omongan.
"Wiréh kéto paileh beliné uling jani mataki-taki apang buin mani tusing sépanan nyediang racikan pasampél. Mani urab gaé kadong ngelah bayem, kacang panjang lan kecai. Nyuh nguda ngelah asibak, nyanan ngaracik basa, ngikih nyuh lan ngepikin bayem mani semengan apang tusing sépanan". Kéto Gedé Karsa seken pesan miterangin kurenanné. Luh Ayuni, panakné ané paling kelih, milihin bawang lakar emba, kurenanné ngikih nyuh. la pedidi ngepikin bayem lan mersihin kulit kecai matatakan tetémpéh.
"Jani suba ngaracik basa kadong ngoyong nyanan apang bedikan garap Luh! beli maragatang mersihin kecai" Gedé Karsa masekenin kurenanné.
"Tiang buin kejep Iatihan drama di sekolah Pak lakar anggon perpisahan guru PPL" Luh Ayuni ngorahin bapanné sambil mersihin bawang.
“Bapa meragatang ajak méménné"
"Jam kuda latihan Luh? né nu selid". Méménné nyelag masaut.
"Tiang latihan jam empat."
"Nah kema ngebah malu apang maan mategtegan bayuné, sing kiap!". Luh Ayuni kitak-kituk ngawales patakon bapanné sambilanga maragatang mersihin bawang.
Sampé nyaluk sanja Gedé Karsa lan kurenanné enu marépotan. Kurenanné terus ngaracik lakar dedaran mani, nanging Gedé Karsa nyampat makekelud lan nyiram pamula-mulan di pekaranganné. Makejang lonyoga kanti bécék, sangkalanga dondonané ngenah seger cara girang. Anginné ngesir gayung-gayung di carang punyan nyambu lan pohé milu nungkulang kenehné Gedé Karsa dekdek-lidek, krana di tongosné jani lebih jelék tekén ipidan dugasné di TU. Nanging ada masi nyelimahang kenehné jumah, kurenan lan panakné pada ningkes, sangkan ia ngenah girang suar-suir sambil nyiram.
"Beli dedaarané i tuni semengan dogén kangetin nyandang anggon jani atrajangan". Kéto Luh Sarini ngomong uli di paon.
"Nah Luh, témpéné buin angetin apang renyah nyampuh, iluh anak demen naar!". Luh Sarini épot ngoréngin témpé lan ngangetin jukut nangka.
Suba pada peragat sayaga jani barengan madaar ajaka tetelu di ampik paonné, sambil ngorta kangin kauh sing aséna makejang telah baana naar sing ada pelispisan. Lega sing ada alangan naar jukut nangka tekén témpé magoréng.
"Diastu magenepan daar, saté, raon, capcaé, lamen kenehé buut, uyut madaar sing ada artinné ané daar ento, muwuh dadi penyakit" Kéto Gedé Karsa miterangin panakné sambilanga maragatang nyiup kuah jukut.
"Dadi kéto Paaa!" Luh Ayuni noal sambil nyemak témpé.
"Kéné to Luh, wiréh yan kenehé buut saraf iragané tegang/kekeh, sarin dedarané sing maguna, muwuh dadi penyakit, sinah ngarusak ukudan iraga" seken pesan Gedé Karsa nuturin panak.
"O......, kéto!" gedé angkianné Luh Ayuni nimbal keterangan bapanné.
Suba pada suud madaar, perabot ané anggona magarapan lan madaar suba pada kedas, jani makejang pada ngingetin amongan. Luh Sarini mulian nyangkutin panak, Luh Ayuni malajah sambil nuptupang buku ané anggona mani, bapanné maca koran Bali Aga sambilanga gelayah-gelayah. Suud maca magenepan gati ingetanga, makejang koné tusing dadi kelidin. Uli panak tondén mayah buku, makikén ngaé upacara sing magemelan, ngelah baas ajakanan mani, paturunan désa lan di sanggah makiré odalan, kondn buin ané lén-lénan paberecit. Béh, bejag-bejug di baléné tusing nyak nyeriep sampé jam telu peteng.
Yén kali apa kadén nyeriep bél jam bekerné nundun suba jam empat semengan. Kruyukan siapé ngalgal milu masi nundun nundikin I Gedé Karsa sangkal nerejak bangun terus nyakan. Lén tekén ento terus nungguang pengoréngan ngoréng bawang, ngoréngin basa lan nganyahnyah nyuh lakar anggona basan urab. Suba raket basa lan nyuhné madukan, lantas turuina yéh anget seka bedik sambilanga ngadukang seka bedik. Jani kacang panjangné ané suba makeet bawak-bawak pulanga, ngalantur kecai lan bayem paling duri. Makejang suba madukan dadi abesik makedus bonné nundun basang seduk. Buina embané di lakar naaré adukanga apang tusing benyah. Sanget koné jaanan urabé ané gaéna buka kakéto rasa lan vitaminné tusing makiseran.
Sawetara jam lima limolas menit, makejang dedaaranné suba pada lebeng. Lantas dunduna kurenan lan panakné apang nanding segehan. Gedé Karsa inceg-inceg manjus lakar ka kantor. Suud manjus mara ia inget nyiam pamula-mulan.
"Ah, nyanan dogén suba nyampat, kadong sing ada luu di natahé!" Kéto ia ngarimik sambil nyiam bunga.
"Bapa suba tandinganga nasi kén i mémé". Luh Ayuni ngorahin bapanné sambil masegeh. Gedé Karsa suud nyiam lantas inceg ka paon madaar.
"Nyanan lamen kuangan uyah urabé, buin jangin !"
"Beli suba cukup amoné" Gedé Karsa masaut sambil makinyukan.
"Ah, icang malajah makuangin naar uyah apang tusing énggal kena penyakit darah tinggi". Kéto Luh Sarini ngarengkeng sambilanga masegeh di paon.
"O.... melah masi suba inget tekén penyakit, penyakit 3 S" Gedé Karsa nyautin munyin kurenané sambil ngejang piring.
"Luh, nyanan umbah peraboté apang beli teka uli masuk, panaké dogén selegang!". "Nah, yén nyidang tiang ngumbah, masi sing liu", terus mulian nyagjagin panak.
Suba suud mabakti, Gedé Karsa lantas majalan ka kantor, "Bapa maluan, Luh!" Kéto ia ngorahin panakné.
"Nah, Pa, pelapan di jalan Pa!" Inget mainget bapa sambil masampél di paon. Méménné kedék madingehang, nanging Gedé Karsa terus majalan nuluh trotoar sambil gendang-gending. Geguritan Sucita ané mapupuh Ginanti unduk panumadian telah baana ngerambang 12 pada.
"Tambeté ngawinang lacur, bulak balik manumadi, bingkih malaibin duka, dekah nguber sukan ati, ngalih idup mati bakat, ngalih bajang tua panggih". Tambet alihang koné ubadné sujati, nora lian kawikanan, ento tamba jati pasti.
Supir ojéké ané bengang-bengong betén kayuné ngarimik ajaka timpalné.
"Bapaké ento majalan gendang-gending, méh-méhan gendeng, macelek bunga jepun, mabija", kedék ané lénan ningehang sambil ngarengkeng.
t
"Men yén i déwék dini marumpiuk kipak-kipek cara lutung ujanan, apa ya orahanga, papak rambang anak di rurungé, awaké lengeh". Kéto ané lénan buin nyautin.
Tungkula itep magending sambil majalan sing aséna suba neked di arep gerbang kantorné, dapetanga nu suung mangmung. Timpal-timpalné tondén pada teka. Ané ada wantah tukang kebun ané itep nyampat. Iwasina jam témboké mara koné jam nem nanggu limolas menit. Gedé Karsa negak bengong di kursi tamuné sambilanga mabalih TV, ada berita unduk korupsi milyaran di Jakarta.
"Kéto dogén pejabaté, beneh suba i déwék rakyat miskin setata kéweh, pipis rakyaté telahanga anggona pedidi; di daerah masi kéto, patuh! Mara guguna ngisang pipis telahanga, mara ada nawang minta maof, bayaha aji gong ané sing karo-karoan, i déwék nyilih pipis akejep anggon meli baas pucingina. Bos anak buah patuh! Kong kali kong saling kongkong nongkrong". Kéto ia ngarimik jeroning ati.
Buin akejepné teka timpalné pagerudug, ada nyetir mobil, ada negakin sepéda montor terbaru. Sajabaning Gedé Karsa ané nganggon roda dua alias jalan kaki. Sakéwala ia tusing memanes, tusing kena samsat, bbm, muah ané lénan. Nanging ada masi ané cara sampi gerumbungan nuléngék menék dogén. Tuturné kelas jét, sing taén nuturang tiwas.
Suba jam enem telung dasa menit (Pkl.06.30 ) kumpul makejang di lapangan Jakar upacara bendéra. Gedé Karsa tusing milu upacara sawiréh bayunné Iempah. la morahan tekén KTU-né.
"Sabilang Soma lempah, ada dogén wala, lagu lama". Kéto pasaut KTU- né. Nanging Gedé Karsa sing ngarunguang ia macelep ka ruang perpustakaan mabersih-bersih wiréh abuné liu gati. Ruangan laad gudang ukuran 2x3 sing misi jendéla, minab pangkuala ada dogén perpustakaan.
"Saja bos ngiring pakayunan, makayun kéné makayun kéto, kanggo awaké ané kéweh cara ngékatang joan batan umah makejang boya". Gedé Karsa ngarimik didian sambilanga mersihin abu.
Di ruangan bantas ada méja tulis lan kursi abesik. Ané rikuh yan sebarengan ada di ruangan majujuk boya, negak masi tuara bebeh; aget Pak Toya anak polos patuh cara Gedé Karsa tuara ngelah lud, ngandelang gajih abulan tuara cukup.
"Sajaan gati, nasib...... nasib! Ngelidin sema tepuk sétra, sajaan ja pisunané mangan gati. I Léńja, magundikan maan ngelid-ngelidang pipis maan, mara ketara gambelanné ayuanga anggona masilihin turmaning ngentug, ia main mata ajaka tatelu. Awaké kaput abu ajak dadua. Minab i déwék dong jelema tingalina pantes kénéanga. Nah.... caling baan nyilih, manian kepus mara ditu makawéwéngan, ada men matané katanjung, karma palané anak sing dadi tawah". Kéto terus ngarimik padidiana cara anak buduh.
Suba suud apél ada pengumuman kundangan résépsi ka Hotél Segara jam solas. Panakné I Rama koné ngantén nyuang toris uli Jerman.
"O....., jani bisa selidan mulih, yén ada tumpangin milu apang ngenah adung," kéto kerimikan kenehné Gedé Karsa. Timpal-timpalné makejang suba ngalih pasangan magandéng, ada numpang menék mobil, ané lénan menék sepéda montor. Gedé Karsa sing ada ngajakin, itep ia magarapan ajaka Pak Gedé Toya.
"Pak Gedé nyanan duri-duri ajak tiang! kanggoang negakin cekétér, asal nganteg da ento sangetanga ané penting apang maan ngenah." Kéto Pak Toya ngorahin Gedé Karsa sambilanga ngaput buku aji pelastik.
"Mara anak sugih ngundang makejang ngarudug teka, i déwék ngundang abesik sing ada nengok. Tuah ja ané ngundang tulang dengkul dogén". Minab jejeh sing sedianga apa". Pak Toya nyelag ngomong matadah guyu.
"Tiang i pidan dugas nelubulanin I Putu, abesik timpalé sing ada teka, dugas ento ulian tiang sing juari, kajujukang masi sebengé ngelah gaé, ngalih utang tiang konvensasi di koperasi anggon biaya nelubulanin, dadi atinné timpalé sing teka. Da dugas ento tiang taén makidihang dedaran tekén banjaran. Men bes liuné nyé ajak naar, jaja, nasi muah ané lénan makejang kaberayaang. Bapak dugas ento during deriki, koné masuka duka dadi sing cocok gati tekén AD/RT. Makita baana tiang ngomong. Koné sing dadi pilih kasih, kenyataan pilih kasih!". Pak Toya kenyir-kenyir dogén madingehang karengkenganné Gedé Karsa sambilanga ngampilang buku.
***************************率
Singaraja,141111
Pk.15.30
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
TUDUH UGUG
"Idupé mula mondong sangsara, mabekel patpat, suka duka lara pati. Idupé antianga tekén matiné. Telah idupé, ilang idupé, teka matiné. Ilang matiné teka idupé. O...., cara jantra suka dukané malinder panggih. Amen apa liun legané amonto liun kéwehé. Dini mati ditu idup. Idupé dini angonang pakéweh, linderang suka duka. Idupé ditu élah iing wiréh ditu galang suung. Bedak tusing seduk tusing. Tongos bedak seduk, jelé melah tuah dini di guminé". Kéto Madé Adatuara ngarengkeng padidiané sambil ningalin cepolan ujan amen cepolan pipis récéhan seribuané.
Minab saja gati dini di guminé magenepan unduké tepuk. Yan i déwék tusing ngelah papetékan keneh, malihang beneh pelih, saja bobab, sukeh gati idup i ragané. Apa buin i déwék demen peréntah keneh sinah i déwék malingser cara gangsing sing karoan apa. Sawiréh dini di guminé sing ada élah pasaja, élahé kepung kéweh. Yan i déwék sing bisa malih paundukan ngelah keneh lascarya apang patuh ban nampi ala ayu suka duka sinah idupé setata marasa kéweh.
"Jalan jani malajahin rasa élah, apang patuh ban nampi suka duka ala ayuné. Yan ri tatkala ala, ayuné ingetang; kéto masi ri tatkala i raga duka, sukané rasaang". Madé Adatuara gedé angkiané sambil bengong natakin jagut ningehang paingetné guru Gedé. I Madé Adatuara ngarimik jeroning ati.
"Yan ditutur beneh gati kéto, nanging ngalaksanaang ané kéweh, wiréh ajak lebihan kategul tambet. Tambeté ngawinang lacur, sing patuh baan nampi ala ayu suka dukané. Mara misi tujuanné kenyir, mara sing misi nyebeng, ento madan semu jun. Yan bek degdeg yan embuh ngaléncok.
Yan sing beneh baan nyambangin idupé marasa kéweh gati idup, sangkal liu anaké mamawak nyutetang keneh, ngaé mati ngantung iba, minum racun. Kadéna yan suba mati nepukin élah, muwuh kéweh. Sawiréh atmané nu tegul ban rasa idup sangkal bisa ngerudeg nyakitin magenepan tagiha. Diastu pang kuda abénang tusing lakar nepukin suarga.
I Madé Adatuara sanget nyelsel déwék, sing ja ulian kuangan daar, nanging ulian atep pakéwehné cara entéran matanai di palemahané jimbar sing ada embang tur matindih-tindih. Liu pesan ada dadi bantang keneh nyelingkadin pajalanné. Utang mabrarakan; utang pagelahan, utang pianak lan utang kurenan. Ida dané di masyarakat liu nundén nyílihang pipis nanging tusing ngarentenin. Nulungin anak madunungan, ngéndah ané tulungin. Ngajak anak apang ada ngarombo, muwuh ngeludin. Kénkénang apang galang otaké. Kondén buin anak jela iri, apasih kajelaang, kairiang, I Madé Adatuara tulang dengkul doang, sajaan keneh jelema madukan.
Apa luiré ané gelahanga suba ketinggalan zaman. Anaké ané lénan suba tusing nganggoang ia nu nganggon.
"Apa ané gelahang ento paling melah tur melahang. Gelah anak diastu kénkén melahné i déwék tusing bareng ngarasaang" Kéto ia mainget kurenanné.
Dugas kapilara di rumah sakit, I Fajari, I Agus lan Bu Tini ané ngarunguang. Kéto masi anak asuhné liu nekain ngastitiang apang énggal seger. Laad muridné ané dadi perawat ada rungu ada tusing, nanging ada masi ané uli Jinengdalem melah gati ingetné nyak ngorta matutur-tutur. Minab ia marasa kén déwék i pidan sesai tulungina. Ané sanget inget Tut Sari ané dueg nulis puisi ento, kodag baana mulih uli Jimbaran nyelanang nelokin. Nanging ! Céndol ané sesai tulungina dugas PPL ada dogén wala tusing nyidaang nelokin kéto masi I Yani, I Diani dugasné ngidih tulung dogén seromeh. Yén I Yéni ané uli Dalung kéto masi Dék Ira saja-saja inget matakon tur nelokin ka rumah sakit. Nanging I Wayan Subaima tepukina di rumah sakit kodagan baana nyarengseng tusing makenyiran, bas timpal ajaka negak bareng dugas masekolah. Tuah ja saja keneh jelema magenepan, dadian ati gati, baan ia dadi kepala sekolah jenenga sangkan engsap tekén timpal. Lén tekén ento nyama, ipah, misan mindon keponakanné abesik sing ada matakon kalingké nelokin. I Seleg ané sesai tulungina sajaan sing ngenah cunguhné, kéto dadian atinné.
Kurenanné masi pepes makaengan minab kenyel didiané muntagmantig magarapan, uli nyakan ngaé darang nasi, manting muah ané lénan, makejang ia maragatang pantes gati ia imput kenehné. Pepes ia ngomong nyalah unduk.
"Sajaan gati pakéwehé matumpuk-tumpuk". Kéto ia makaengan sambil ngalosétin keléntang.
"Yan rasa-rasaang uli niskala ané makeneh wéci liu ngaduk, sangkal asal tindakanga makejang likad, makejang entuk ada dogén nyelingkadin. Apasih kéwehanga wisésané wéci? I déwék suba tusing taén ngalangin, tusing taén rungu, dadi terus pipitanga, sajaan paitungan kotor. Kadi rasa dedaran suba tusing manut papetékan. Pantesné empat sehat lima sempurna, né i déwék tetep dua sempurno, nasi ajak jukut. Yan nyidang meli témpé utawi tahu dadi tiga sempurna. Ada masi anak ané tusing demen, kalingké madaar maurab bé, kénkén ya kéweh anaké ningalin". ! Madé Adatuara makaengan ajaka dadua sambilanga kinyak-kinyuk naar keladi makuskus.
Jani ada buin unduk soléh, témbok umahné lan témbok sanggahné pongponga olih banjaranné lakar pasangina kramik.-Saja morahan lakar masang kramik, sakéwala tusing ngorahang mongpong témbok. Tan pararapan mongpong témbok aji amer, lantas ada mabungkahan ané paling baduur di pangatep raabné. Yan ujan bales sinah tuduh sanget, sawiréh témboké siag ulian magejeran bes sanget.
Kurenanné Madé Adatuara nyagjag nelokin tukangé ané métél témbok.
"Suud pongponga témbok tiangé, yan ujan bales yéhé meliah ka ruang tamu tiang ané keweh, nyén lakar tanggungjawab mesuang biaya menain?". Kéto kurenanné Madé Adatuara ngawara banjaranné. Tukangé mandegan métél témbok kijap-kijap ningehang munyi.
Budal tan mapamit lantas ia makelieng mulih terus ngalap bunga cempaka di arep sanggahné. Buin ia makaengan swatah dingeha tekén banjaranné.
"I pidan bantes ngaritis dogén yéh abangan gelahé ka témbokné ia teka malungguhang, orahanga koné pemalinan yén cara jumahné. Kerinyiné sing manut unduk, keneh gelahné dogén kanggo, pagelahané sanget maji, yén gelah timpalné sing maji". Madé Adatuara nyambungin.
"Nah serahang dogén kén Widhi lakar ada dogén walesanné, salah baan ngajak banjaran, cara ngotékang joan betén umah".
"Ané tundén nulungin manting lan nerik masi kéto; jumahné koné manting terus nyemuh lan nerik. Alasanné ia koné tusing ngelah panerikan kén panyemuhan besi ané lantang. Tau-tau ia ngalondré panyemuhan gelahé anggona, amat soléhné. Kéto-kéto dogén itungan jelemané kénkénang apang enggep bibihé. Bes cara ketunggéng, nyegut, ngapit ngacel, amat sakité. Tulén i déwék cara kirik lua, tendas cotola, tundun tegakina, lén sakinina, magenepan kéwehé. Minab kéné jenenga pepamité mai numadi, apang setata nandang kéweh, tur nu ngayahang sisan karmané dugas numadi i maluan".
NYAWÉNIN PADANG PISAGA
Ada suba dasa tiban Luh Suadi makurenan ajaka Gedé Sumarka tondén masi ngelah sentana. Timpalné ada suba dadua, tatelu ngelah sentana, malahan suba ada macucu, né nyang marawat tusing ada.
"Saking sing juari néwatané tuun ngidih nasi, dadi apa cara sampi pakadasang alih panak-panakné, né- jelema yén kakéto apa orahang." Kéto reramanné ngarengkeng sambil makedékan ngajak timpal di kantín.
Tuuh kurenanné ada jenenga telung dasa tiban, nanging rarasné cara anak luh pitulas tiban. Pepes pesu ka warung macelana péndék ketat lan bajuné kéto masi banjaranné sesai ngulgulin orahanga Layon Sari liwat, ada nyuatnyuitin. la ngawales aji kenyir, ngalewérin, méngar-méngorin.
"Bes banjaran!". Kéto pada ngarimik.
la tuah pedaduanan, dikénkéné kalaina luas ka désa olih kurenanné. Luh Suadi padidiana jumah, tawanga suung minab ia majanji lantas ada ngalalinin. ia kakak-kukuk makedékan kanti med-medan, suud kéto jeg sepi, yén ngénkén kadén. Apa buin yan kalaina luas joh, jeg anggona aat-aatan, sing bakat suba baan nuturang. Ané muani kéto masi patuh siat lan lelampahané
Ada unduk buka kakéto lantas I Mertak ngarengkeng sambilanga negen gedebong. "Ngudiang galakan panonton, i déwék apa bakat, tulus cara bedaké suginin silap-silap ngawag, depang dogén jelé melah anak ia ngaba ".Yén dina apa kadén nujuang, Luh Suadi negak bengong ngarungkugang cara siap gerubugan, kecah-kecuh tekén ukak-ukék.
"O.... bes liunan jenenga naar pelecing kangkung ajak paku sinah nyeneb. Wiréh kangkung lan paku pada nyeb pangerabdané".
"Nyeneb naar pelecing lééén jaa, sing ja kakéto".
"Men, apa daara dadi seneb?"
"Minab bes liunan naar jaja bantal maunti santen “.
"Soléh-soléh jaja bantal maunti santen." I Mertak kedék anggona nimpalin pasautné Luh Kuéng. "Da runguanga kurenan icangé anak és tabia". Makejang mabriagan kedék. Buin kejepné teka I Kacut, panakné I Soma mabelanja.
"Ih, meli apa cai?" I Belék matakon matadah rengas.
"Meli es"
"Nyén nundén meli és?" I Kacut kajangar-kajenger masaut.
"I Bapa!".
"Amen apa meli és?"
"Abelék". Anaké ané ada ditu makejang mabriagan kedék.
"Ih, nyén ngorahin ngomong kéto?" I Kacut mendep sing masaut.
"Awaké matakon lengeh, aji kuda meli és kéto benehné patakoné.
Pelihang anaké masaut, apa buin anak cenik, apa ya tawanga."
"Nah, da ento sangetanga anak cenik minab ketug ia, lantas gigian".
Buin ja inget tekén Luh Suadi, yén manut keterangan kurenanné, kadong kerantan-rantan nutúr i pidan, ané muani koné kuangan sehat, semaranné koné enceh. Suba kema-mai ngalih ubad, ka dukun lan ka paramedis. Keterangan uli paramedis ia musti koné apang liu istirahat, sing dadi bes tuyuh. Lén tekén ento ia laranga minum-minum lan maroko, wiréh ento makada wandu. Dasar anak demen ngalubak sabilang peteng pesu sing ada juari ngalemekin, apabuin ngajain sinah suba sing juari, wiréh ia anak paturu ngerti tur mádasar ngelah.
Jani Luh Suadi ngidam, liu pada brayané pakrimik sing percaya wiréh Gedé Sumarka anak tusing sehat șing ja bisa nyén ngranang beling.
"Nyén to ngelah piratané lakar piarana, paling-paling kecag-kecagan di jalan". Luh Belék kedésam-kedésem ngomong.
"Nyén nawang ia anak milehan ngalih ubad, nunas di baliané, apabuin balian pengeng demen mamitra, élah nunasin, jeg suba bisa beling, da ka ngaba banten jeg ia maang banten makercén, nyak sai-sai nunas luung gati, jeg sehat gati belingané, apabuin Luh Suadi nu nguda tur jegég élah to!". Kéto I Mertak nyautin munyin kurenanné sambil kedék renyah.
Dingeha ambiyung anaké ngomongang kurenanné beling, Gedé Sumarka mendep dogén mapi-mapi bongol. Ada beraya ané polos nakonin bantas ia ngorahang saja.
"Mara jenenga néwatané lega tuun ngidih nasi nah....., suksema". Kéto ia enteg sebeng nyautin raos ida dané. Sakéwala ida dané ané nawang pasajané ngadésem makalah uri, anggut-anggut maboya. Ada ngorahang rekayasa bayi tabung. Ada ngorahang kawin suntik. Ento makejang beneh, sawiréh ada nabung, ada nyuntik.
"O......, tabungan suntikan ané sai-sai katerima olih Luh Suadi, anak ngelah ia timpal tukang suntik, bin sing kodag kuat lan duwegné nyuntik". Kéto I
Mertak magonjakan di balé sangkepan. Béh makejang mabriyagan kedék ningeh pasautné I Mertak ané setata aur ceplas-ceplos.
Dikénkéné pepes ada ningeh uyut, sampé dingeha ada anak ngeling tatkala I Sumarka tundéna ngatehin maperéksa ka dokter kandungan..
"Pedidi majalan sing awaké ngelah pagaéné"
"Men nyén orahang ngelah? cai kurenan awaké, mara jani cai ngelén mara awaké abot, sinah cai ngelah mitra!" Luh Suadí sambil ngeling nyautin munyin kurenanné.
"Nyai mamitra sampé beling, jani awaké tundén miara, nyén nyai ajak nau, ia jani ajak kewéh, ngujang awaké ajak!"
"Cai kurenan cang, nyén ajak?"
"Saja, saja....cang suba kurenan nyai, men ento, ento......, ané kadut nyai nyén ngelah.......?
"Nyén ngelah, cang.....ngelah? cai sing taén marasa tekén déwék pelih, cai ngamalunin, magedi semengan buin puan mara teka. Neked jumah cai ngamuk makejang pelih. Kayang sépanan maang ngamah méong cai uyut. Yan awaké mamitra pantes, awaké dot ngelah panak, cai sing bisa ngaé panak, anak lén....tundén. Yang penting awaké ngalekadang! Yén ngidih panak tondén karoan inget kén awaké, paling-paling makejang telahanga. Dong pirata pagelahan kanggo kenehné. Depang......belasang awaké, i mémé lakar alih, awaké nu ngelah mémé bapa, nu ngelah nyama, ia lakar tundén nulungin awaké, cai nyén katundén awak sing ngelah kadang kencang". Kéto Luh Suadi uyut maiyegan sambil ngeling sigsigan.
I Gedé Sumarka mendep dogén marasa tekén déwék tuara séhat tusing ngelah mémé bapa tur saja demen ngalubak ngalih tetadahan sabilang peteng. Dingeh-dingeh ia koné ngempuang céwék kafe. Pipisné koné telah ditu dogén kurenanné sing jumah sing pati runguanga. la sesai jumahné padidian.
"Uma neng lemek tur lemuh, ada najukin jagung, suba ya mentik jagung kan melah ada alap. Cang yén baanga cak gati" I Kancil masaut sambil ngusapngusap kumis palihatné sawat.
Ulian marasa pelih lan ngengkebang déwékné sing bisa ngametuang sentana jani mara melahanga ngarunguang kurenanné. Kija-kija atehanga tur sing pati ada ningeh uyut. Diastu kakéto brayané liu pada jail, ngorahang I Sumarka nyawénin gelah pisaga. Nanging liu masi ada anak lega nuturin.kéné, "Yén ngidih panak tondén karoan lakar rungu tekén i déwék di mani puané.
Jelék-jelékan panak buah basang enu masi lebih inget bandingang tekén panak baan ngidih".
Jani Luh Suadi suba ngelah pianak ditu di umahné bidan Kondribidan désa uli Badung. Panakné putih moglong tur mabaat 3 kg, bok inggel selem demdem alis tebel mua bunter.
Aget luh," kéto anaké ngompiagang. Sawiréh sajabaning muané dogén nyuangin mémé, sekarin ento makejang lén. Abedik sing ada nyuangin bapa, makejang ngorahang panakné Luh Suadi mesib tukang suntik KB-né uli Banjar Bucu. Ané jail ngomong ngorahang I Gedé Sumarka nyawénin padang pisaga masi lua tusing lakar dadi pancer karang, tur pasti cara kelabang gegantungan kali kéné kali kéto ada ngisidang.
Singaraja,191111
Pk.09.05
Made Suweta Aryawan
Gang Bumi Indah 19 Pemaron
INDIK PANGRIPTA
Drs. Made Suweta Aryawan embas ring Banjar. Santal, Désa lan kecamatan Banjar, Kab. Buléléng warsa 50-an. Masekolah rendah (SR/SD) ring Pohasem Désa Mayong, makisid ke Banjar warsa 1965 puput warsa 1966. Ngalanturang ke SMPN Banjar puput warsa 1969. Ring PGAHN Singaraja puput warsa 1972, ring SPGN Singaraja puput warsa 1975. Selanturné kuliah ring FKg Unud Singaraja puput Sarjana Muda warsa 1979. Sarjana(S1) ring FKIP Unud Singaraja puput warsa 1984.
Makudang-kudang gegaén taén kelaksanain
minakadi dados kuli bangunan ring CV Murti warsa 1971 rauh warsa 1972, dados GTT ring SMEPN (mangkin SMPN 3) Singaraja warsa 1973 rauh warsa 1977, dados GTT ring SMP TP 45 Bondalem warsa 1977 rauh warsa 1979, dados Penyiar ring RKPD warsa 1973 rauh warsa 1977, dados Kepala Lingkungan ring Kaliuntu warsa 1973 rauh warsa 1975, dados anggota Hansip (mawit dados anggota rauh Kasatgas) warsa 1973 rauh warsa 1987. Dados babu tukang umbah perabot ring Mess Kowilhan Nusra warsa 1972 rauh warsa 1973. Dados patanja/pangasong koran Suluh Marhaén (mangkin koran Bali Post) warsa 1971 rauh warsa 1972. Dados tukang kebun ring Sekretariat PNI Cabang Buléléng warsa 1970 rauh warsa 1971.
Dados guru tetep ring SD 5 Bondalem saking warsa 1977 rauh warsa 1984, ring SD 2 Jinengdalem warsa 1984 rauh warsa 1987, ring SGON Singaraja warsa 1987 rauh warsa 1990, ring SMAN 4 Singaraja warsa 1990 rauh mangkin.
Pangerípta taler naanin sareng masekaa (berorganisasi), inggih punika ring GSNI ranting Banjar Munduk dados sekretaris warsa 1965. Ring Peradah Cabang Buléléng dados Ketua Dharma Negara warsa 1986. Ngawangun (pendiri) lan dados Pangoreg (Pembina) sanggar sastra/seni " Galang Kangin“ ngawit warsa 1993 rauh mangkin. Ngewangun lan dados pangoreg KSM (Kelompok Swadaya Masayarakat) ring widang maubuan (peternakan) ríng Banjar Santal lan Desa Joanyar ngawit warsa 1999 rauh mangkin. Ngawangun "YAYASAN DARKAM" (Dari Aktivitas Rakyat Kesejahtraan Akan Muncul), madasar antuk Catur Purusa Artha: Darma, Arta Kama, Moksa, sané mautsaha ring widang sosial warsa 2004.
Reriptan sané marupa puisi, satua bawak, geguritan basa Bali lan Indonesia naanin kamedalang ring mingguan Simponi, mingguan Nusa Tenggara (mangkin koran Nusa Bali), Bali Post, lan,Wiyata Mandala.
Daweg nongos ring Singaraja, nénten naanin kos, nanging madunungan ring Sekretatiat PNI Marhaenisme ring Jln. Dewi Sartika utara No. 39 ngawit warsa 1970 rauh warsa 1987. Ngawit tanggal 21 Februari 1987 rauh mangkin jumenek linggih ring Gang Bumi Indah 19, Desa Pemaron, Singaraja.