Geguritan · Dharmakerti
Drs. I Gusti Ngurah Bagus
I Wayan Tapa
Pendidikan dan Kebudayaan
GEGURITAN DHARMAKERTI
| ANG~ . .. | I' DUK |
| 2 3 FEB 1982 i i ~--------~----~~ | 119 |
PPS/BV4178
Geguritan DHARMAKERTI
Alih aksara dan Alih bahasa Drs. l GUSTI NGURAH BAGUS I WAYAN TAPA
DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PROYEK PENERBITAN BUKU BACAAN DAN SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1979
Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Sastra Indonesia dan Daerah Hak pengarang dilindungi undang-undang
KATA PENGANTAR
Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karyakarya sastra lama, yang pacta hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.
Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Dan penggalian karya sastra lama, yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karyakarya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.
Pemeliharaan, pembinaan, d~n penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pacta umumnya, dan pengarahan pendidikan pacta khususnya.
Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah, yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah tersebut. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan ·ctapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Bali yang berasal dari Fakultas Sastra Universitas Udayana, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.
Jakarta, 1979
Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Satra Indonesia dan Daerah
DAFTAR lSI
1. Pub Demung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2. Pub Ginanti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3. Pub Sinom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 4. Pub Adri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 5. Pub Sinom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
GEGURITAN DHARMA KERTI *)
Om awignamastu
PUH DEMUNG
l . Ana prateka wayeki, maka sarana kaskaya ngraga puniku, kang saking mamatut, adasar sucining ati, aliha kenang panggrenga, ring kreti buana winuwus, sabda mpu Suruhan, miteketing anak neki, sang asadnya Bang Senetan, kayeki pidartan ipun.
Adalah suatu hal yang patut dikerjakan tiap hari, sebagai bukti pekerjaan sendiri, yang berdasar kebenaran, berdasarkan kesucian pikiran, tujukan pendengaran kepada perbuatan yang tersohor di dunia, mengenai kata-kata empu Suruhan, menasehati anaknya, yang bernama Bang Senetan, begini penjelasannya.
2. Duh anakku rengen teki, wekasing nguang ungguh hakena ring kayun, aja lupa sunu, dlaha yang ulun mati, aja sun ginawya kna, wadah wadahan puniku, diastun binosanan, kenaka muang sarwa manik, tekeng wartra
Anakku dengarkanlal1 hal ini, nasehat saya camkan dalam hati, janganlal1 lupa anakku, nanti kalau saya mati, jangan saya dibuatkan, balai tempat mayat walaupun dengan berhiaskan, emas dan serba manik, kain yang bermacam-macam,
*) Transkripsi ini diambil dari lontar Geguritan Dharma Kerti kepunyaan Fakultas Sastra Udayana.
Empu Suruhan menasehati anaknya tentang tatacara kehidupan yang berlandaskan kebenaran.
sarwendah, serta dengan segala anglet saluir tetabuh. bunyi-bunyian. ingsun, bukan itu membikin hatiku kang mungguh ring tuas, tapi ada pun perm in taanku tan akeh tan akedika, yang bisa ayah terima dalam - yan wruhen ring mas manik lebih dari emas dan manik, 5. Ulon apinda ta yeki, Balai-balai seperti ini, atapakan surya candra berdasarkan surya dan bulan makutoku, (berdasarkan kesucian), sida kna puniku, keijakan hal ini sampai
3. Lan ilen-ilen saka luir, Maupun segala upacara dan tan saika anggawe tusta tuas lain-lain, · apaning puniku, senang, sadayania angrewedi, sebab hal itu adalah saparan saluiring lampah, semuanya menghambat, kunang pin tang kwi ring peijalanan dan segala sunu, perbuatan, bapanta sakadi iki, kepadamu, tan ana ajinya punika. hati,
4. Nging luih argan ipun singgih, Namun luhur nilainya, luir ipun, apakah itu macamnya, apata luir ipun, b~atkanlah saya, lan gawenen ulun kaki, air suci yang merupakan kang tirta dalana padang, jalan yang terang, gni prelina sunyeku, a pi pengle bur un tuk pergi dyus kama ligiar, ke alam sana, bubur pirata malih, sajen dyus Kameligi, ikanang ulon muah, juga bu bur pirata, kadi darta ring pungkur. ini hal yang pertama,
sakadi pamitang kuiki, selesai,
seperti ini, tidak banyak dan tidak sedikit, walaupun hal itu tak berharga.
dan ada lagi se bagai di bawah ini.
ika mangde tustaning tuas, rumaket ring manah ulun, kang maka jalaran, kawenang ulun umungsi, umunggua ring Siwa pada, ring moksa pad a pamu tus.
I i I t
6. Banggiang amuniki riin sesananing, kang putra putri puniku, stiti bakti ring guru, saha ngupakara malih, sawaning sang rama rena, ring wahya pretekang wuh, ingater ulah trikaya, sida kotamaning kreti, ne mangkin malih kawitang, guru lanang guru wadu.
sebagai permintaanku, yang membikin hatiku senang, bersatu dengan pikiran bapak, akan merupakan jalan ayah menuju, ke tempat berata Siwa, yang akhirnya sebagai orang moksa.
Biarkan sekian dulu pelaksanaan, putra putri itu, mengenai baktinya kepada orang tua, juta tentang beryadnya kepada mayat orang tua , pekerjaan tiap hari dibicarakan, yang berdasarkan laksana yang disebut Trikaya, maka akan tercapailah pekerjaan yang utama, sekarang akan dimulai, apa yang disebut guru lanang guru wadu.
PUH GINANTI
7. Dadi istri patut ginung, tingkahe maguru laki, punika luih u tam a, jalarane manggih suargi, nyideyang manyupat somah, yan somahe manggih weci.
Seorang istri patu t dipuji, bila ia bisa berbakti pacta suaminya, itulah istri yang utama, yang menyebabkan ia mencapai sorga, ia dapat meruat sang suami, kalau suami dalam kesengsaraan.
8. Guru laki tatuan ipun, Penjelasan guru laki, astiti bakti ngayahin, setia dan bakti untuk satuduh tuara manulak, meladeni, twi sayangang anak muani. tak pernah menolak
tatan angkara ring swamia, tak marah kepada suami, yan nuju ngarepin boga, tak berani kepada suami, sampun ugi mangungkulin, tatkala suami sedang makan, sapuniki caping aji, begini dikatakan dalam ilmu, I 10. Yan suami sedeng maturu, Kalau suami sedang tidur, m anglangkah in, apalagi akan berbuat/ manyoral1in anak muani, berbuatjahat terhadap suami, pageh tilingang manal1, tetapkan ati dan jujur, purnama tilem mabersih. mem bersihkan diri dan sampunang campuh ring jangan tidur bersama suami, muani, karena darah berceceran, ring margi-margine twi, itulah aturan pelaksanaan nika yasan anak istriya, sebagai seorang perempuan, leteh ragane bresihin. membersihkan segala kotoran
9. Sampun ngucap patikacuh Jangan berkata yang wangla teken anak muani, bukan-bukan,
perintah , sungguh disayangi oleh suami.
napi buin dwa para ulah, berpikiran mendua,
II. Malil1 rikalaning campur, Tatkala datang bulan, pal1e sampun mabyayagan, di jalan-jalan,
12. Guru wadon teges ipun, Arti guru wadon,
antuk lawat tan kawenang, jangan sampai mengatasi I sekenang lau t ngayahin . kepalanya, + malal1an mem bayangi pun l jangan, benar-penarlah meladeninya.
sampun purun jangan dil~ngkahi, t memuja tiap hati purnama dan tilem.
dalam badan.
sang suami masihing rabi, cin ta kasih sang suami kepada ngardi trepti manah nira, istri guru kawengi, kuasa ring sa1uiring kekaryan, saingkah ingkuh jero puri.
13. Tangguh saluiring pakewuh, ngardi kabresihin puri, ngupakara putri putra, suami miwah kula wargi, twin mangge ring pakraman, abot dangan kasrah sami.
istri, membuat ketentraman hati sang istri, istri terhormat, menguasai segala pekeijaan, juga segala persoalan yang ada dalam keluarga.
14. Sampunika guru wadu, ngranjing kekuasaning stri, yen tepet denya ningkahang, tan adua ucaping adi, sapekuren tutut badah, eling nyakap karyan diri.
Tahan terhadap segala kesusal1an, mem bikin ke bersihan rumah, menjaga memelihara maupun beryadnya untuk anak-anak, kepada suami maupun kepada warga dan ternan, juga di masyarakat, berat dan ringan menjadi tanggungannya.
15. Paringkesning karua iku, guru wadon guru laki, sami raksa arumaksa, susatya alaki ra bi, saling pingit mangingetang, ne mapala manggih yukti.
Begitulah namanya guru wadu, semua harus dikuasai oleh pa,ra istri, ka1au tepat carimya melaksanakan, tidak berbeda dengan yang ada dalam ilmu, keluarga itu akan bersatu baik, dan tahu tugas masing-masing.
Pendeknya kedua hal itu, guru wadon guru laki, sama-sama saling bantumembantu, amat setia bersuami istri, sa1ing menasehati, yang menyebabkan menemui jalan kebenaran.
16. Kocap yan wekas tumuwuh, sida dadi sanak buncing, kina tresnan antukjagat, sang suami ngalem nakutin, madu bakti tresna pisan, ika palan guru laki.
Konon nanti ka1au menjelma, akan bisa lahir kembar, disenangi oleh masyarakat, sang suami menyayangi, sangat cinta dan setia sekali, tilah hasil dari guru laki.
PUH SINOM
17. lnggih ne mangkin tuturang, tingkalming maening-ening, nge1aksanayang silegama, ngastiti bakti ring widi, tuhun akeh caran nyeki, antuk ida sang maweruh, so1ahnya ring wahya ~aton, nut masa ungguaning gumi, tujun ipun, tan lian ring widi tunggal.
18. Sira kaniscaya adnyanan, sang murba misesa sami, sehananing sarwa loka, maka puser pati urip, yadin akeh dewa dewi, miwah betara pukulun, nika nama pawibagan, suabawan hyang parama widi, kang lumim bak, sehananing tumitah.
Sekarang akan diceritakan, peril1al perbuatan yang dise but suci, dengan melakukan tata susila agama, berbakti kepada Tuhan, memang banyakjalan untuk berbakti ini, dikatakan o1eh orang yang tahu, dapat dilihat dari pelaksanaan tiap hari, tergantung pada tempat dan waktu, tetapi tujuannya, juga kepada Tuhan.
Beliau merupakan sinar dalam hati, yakni Tuhan yang menguasai bumi, dan segala yang di dunia ini, beliau merupakan sum ber dari segala yang ada, walaupun banyak orang mengatakan adanya dewa-dewa, namun itu hanya nama dari
19. Saking tunggal dados katal1, ne katal1 mulih sawiji, ring ida Sang Widi Tunggal, nging menget te sira kaki, mangda saking tata trepti, dasare pacang mangyuyu, maduluran manah suda, makepura linggan Widi, ring sarira, malih ring negara krama.
kekuatan beliau saja, sebab hal itu hanya merupakan sinar Tuhan, yang memenuhi, segala-galanya adalah Tuhan.
Asalnya dari satu menjadi ban yak, yang banyak kembali menjadi satu, kepada Tuhan , tapi ingatlah segala itu, supaya berdasarkan laksana yang benar, dasar kita untuk mencapai tujuan, harus dibarengi dengan hati suci sebagai tempat Tuhan, pada badan maupun pada dunia pergaula·n ini.
20. Aliha knang pangrenga, kramaning ngastiti Widi, tan dadi yang tan pasila, sila yukti gen dasarin, dulurin sabda arum mani ~ minakadi budi tulus, nanging y an tan sam pun nika, doh para ida Hyang Widi, sweca mawug, ring asing wang tan pasila.
21. Punika krana saratang, k'asusilane plajahin, matata basa makenehan, ring sampune sida tunggil,
Sekarang akan diceritakan hal yang lain , mengenai cara berbakti kepada Tuhan , harus didasarkan dengan tingkal1 Iaku, sebagai dasar laksana yang benar, disertai kata halus, juga hati yang suci, tetapi kalau tak begitu, Tuhan tidak akan meral1mati, kepada orang-orang yang tidak mempunyai tata susila.
Oleh sebab itu usahakanlal1, mempelajari tata susila, berlaksana berbahasa dan berpikir, paturu mangungsi becik, ilaksana munyi kayun, sami-sami nyukaning tuas, sang nyingak miwah miyarsi, yan saiku, sampun sira sumangsaya.
22. Niki wenten peplajahan, pitutur sang dwija luih, mungguh ring sarasamuscaya, nyandang resep sareng sami, tingkah marga mahotami, sane patut pacang tuut, manujuang kasampuman, umedek pada Hyang Widi, dartan ipun, becikan dewa mirenggang.
apabila sudah bisa bersatu, sama-sama untuk mencapai kebaikan, an tara laksana bicara dan pikiran, semua sama-sama menyenangkan hati, an tara orang yang melihat dan mendengarkan, kalau sudah begitu, anda tidak usah berasa khawatir.
t I I
23. Sayoga nikang purana, ring sruti kalawan semerti, nika mangde ayuning rat, kayeki pidartan neki, purana inucap riki, mateges sagama puniku, sru ti ngaran cafur weda, semerti kategesang riki, darma sastra, sampunika kapidarta.
Ini ada suatu pelajaran, mengenai nasehat pendeta utama, yang terdapat dalam Sarasamuscaya, patut sekali diketahui oleh orang banyak, jalan laksana yang utama, yang patut dituruti, untuk mencapai kesempumaan, bersujud kepada Tuhan yang Esa, keterangannya, dengarkanlah baik-baik.
Sayoga pertama yang ada dalam purana, pada sruti dan semerti, itu membuat dunia ini baik, penjelasannya seperti ini, purana dikatakan di sini, berarti agama, sruti berarti empat Weda, seperti dijelaskan di sini, yaitu perundang-undangan
24. Malih tikang catur weda, wenten maka dulur neki, sta takan i ti hasa, maka brata aranyeki, ikang darma sastreki, mawug bacakan tutur, sesananing kasusilan, sampuniki daertan neki, ringkes ipun, ne mangkin malih tuturang.
r 1
(peraturan sastra), begitulah perijelasannya.
Mengenai empat Weda, juga dilengkapi dengan ltihasa, menceritakan hal berata, darma dan sastra ini, masuk ke dalam golongan tutur, tata tertib dan kesusilaan, begini penjelasannya, secara ringkas sekarang akan diceritakan.
25. Luir sane katujuan, ring sruti miwah ring semerti, yakti nora ana wanehan, murukin darma prawerti, sebacakan sila yukti, punika meraga ayu, mawak kancana mustika, kang yogya ginawa mati, tan kawenang, inalap dening dusta.
26. Ikang prawerti punika, kadadosan saking trini, laksana bawos Ian manah, nika malih niri niri, pada ngadakang prawerti, sami malian panuju, punika kni tuutang, makrana manahe paling, nagih kukuh, turin bisa manitahang.
Mengenai apa yang akan dituju yang ada dalam sruti dan semerti, tidak ada lain, yaitu m~mpelajari berbuat darma, segala perbuatan yang benar, itu merupakan hal yang baik, bagaikan mas manik, yang patut dibawa mati, sebab hal itu tidak bisa die uri oleh orang jaha t.
Prawerti itu terdiri dari tiga, yaitu laksana bicara dan pikiran, masing-masing itu semua mempunyai pelaksanaan, kalau semua itu dituruti, menyebabkan pikiran bimbang, tapi betul-betul dimintai keteguhan iman, dan bisa mengolahnya.
27. I manah mangkin tu turang, tatiga prawerti neki, pisan tan engin nadengkia, ring drewening lean kaki, sampun ugi mairi, ring anak madru we liu, sampun ugi ngamledang, ring padru wen anake seje, sampunika, prawertin manah kapisan.
28. Prawertin manah kaping rua, tan kroda ring satua yoni, sampun ugi sira duhka, ring sesamaning aurip, prawertining manah kaping tri, semamituhua puniku, ring ananing karmapala, mangden terima ring pikolih, sane wetu, wit saking pekarya ngraga.
Sekarang akan diceritakan mengenai pikiran, pikiran ini mempunyai tiga pelaksanaan, kepertama tak mempunyai pikiran dengki, kepada kepunyaan orang lain, jangan merasa iri hati, kepada orang yang berada, jangan mengingini kepunyaan orang lain, begitulah pelaksanaan pikiran yang pertama.
29. Yan sida asapunika, punika ne kewastanin, khret tuaning indria, ngret manah aranyeki, tikang manah pinakawit, wit ning indria sapuluh, sane tetiga sampun kucap, ne !ian kadi puniki, prawertining, sabdane mangkin tuturang.
Pelaksanaan pikiran yang kedua, tidak marah apalagi kepada pendeta, jangan marah terhadap sesama hidup, pelaksanaan pikiran yang ketiga, percaya dengan adanya karmapala, menerima segala hasil, yang tim bul dari perbuatan sendiri.
Kalau bisa melaksanakan seperti itu, itu dinamai, bisa mengikat pancaindra, mengekang pikiran, sebab pikiran dasamya dari sepuluh indria, yang tiga sudah dijelaskan, yang lain seperti ini, pelaksanaan bicara akan diceritakan.
30. Prawertining sabda patpat, Bicara itu ada empat cara ujar ala kaping siki, pelaksanaannya, ujar pregas kaping kalih, jahat yaitu bicara yang· pangandika mangagengin, mencaci maki, ujar pisuna ping telu, kata kasar dan keras, pangandika misunayang, yang kedua, bawos linyok, kata fitnah yang ketiga,
1 sami, jangan sekali-kali melupakan, kerta Iaksana tinutur, dengan perbuatan yang baik bawos kawon mamisuha, kepertama adalah bicara ping pat ujar mitya malih, kalau bicara selalu keras, sampun puput maka patpat. yaitu se'nang menfitnah, 32. Mangaal ngaal kaping rua, Mangaal-ngaal yang kedua, mamegal teges niki, artinya merampas hak orang makekaruh teges niki, sipara dara yang ketiga, manyenggama dudu stri, yaitu perbuatan senang nahan tang tri tanulaha, menyetu buhi istri orang lain, yadin suwung sepi, dengan cara memperkosa, ri pangipian, itu ketiganya tak bisa
keempat kata bohong, yaitu kata yang tak pernah ditepati, jadi semua hal sudah habis.
31. Inggih punika ne patpat, Keempat itu semua pada mungguing sabda manggeh pem picaraan tern pa tny a, sampun ugi manglinguang, mengenai keempat pangucapnya ika sami, pembica,raan itu, ne mangkin malih gentyanin, sekarang lagi diganti, pinalih dadi tetiga, dengarkanlah, ping pisan da amati mati, dibagi menjadi tiga, mamademang, yang kepertama disebut anak patut ngaran ika. amati,
artinyajangan membunuh orang yang tak bersalah.
sipara dara kaping tiga, lain, saking prekosa puniku, mencari istri, tui singgal1ana juga. dilakukan,
33. Apan ika ikang manah, Sebab pikiran itu dasarnya yan ana wang ikang wenang, kalau ada orang yang sira nika manggeh manggih, pikirannya, suka ledang mangke ratu, orang itu akan dapat riki rika ring· jagat lian, menemui keadaan yang sampunika kojar neki, menyenangkan, puniki malih pirengang. alam sana,
34. Puniki malih elingang, Ingatlah juga hal ini, ksamawan teges niki, disebut ksamawan, ring pekayun upasama, kuat imannya, arimbawa, memaaflcannya,
walaupun dalam keadaan sepi, a1:aupun hanya dalam angan-angan harus I dihilangkan. ' t
umret manah nika wiakti, betul-betul dapat menahan dulur ipun, di mana-mana walaupun di kasarwa bawa puniki, segala yang berwibawa ini, tekania martia loka, yang ada di dunia ini, ksamawan marga nyeki, adanya dengan jalan yang sira sang pageh puniku, yang artinYa orang yang koat ngrasaning panes tis, mempunyai pikiran untuk mawak utaman kasugian. tahu akan penderitaan 35. Satsat mas manik punika, Hal itu bagaikan mas manik, sat sanghyang pretiwi jati, sebagai daratan dunia sampunika ring kakuatan, begitulah mengenai kekuatan, tan wenten tan pinasihin, membedakan sesamanya, nika krana dadi kukuh, tak ada yang tak dikasihi,
pan ida tan pilih kasih, sebab beliau tidak
wit ikang indria tui, dari indria, I begitulah diceritakan, juga yang patut didengarkan adalah sebagai berikut.
maupun kesenangan, arimbawa, merupakan kekayaan utama.
apan sami pinasihan, antuk ida Hyang Pertiwi, jati kukuh, tan kna inuga ugah.
itulah yang menyebabkan kekuatan, sebab semua disayangi, oleh dewa penguasa daratan ini, betul-betul kokoh tak bisa tergoyahkan.
36. Sapa sira sang nyidayang, ngicalang kroda nireki, paka pasedanang ksama, yakti tan mewalui rnalih, jaruna punarbawa malih, sira sang asampuniku, maha budi ngar.an ika, manggeh sinangguh wang wiakti, apan sira, wruh ring ninggalaken kroda.
Barang siapa yang bisa, menghilangkan marah, berbuat memaafkan, ia tidak kembali lagi, menjelma sebagai manusia, barang siapa bisa berbuat seperti itu, ia disebut berbudi luhur, patut disebut orang manusia sejati, sebab ia tahu, menghilangkan marah.
3 7. Malih ne mangkin teges.ang, kang wong tan pasatru malih, kang wruh umret kroda nyeka, pan kroda awak musuh jati, pinasihan aran asih, roang timpal dadin ipun, ksama tan pilih kasiha, geng ampura aranyeki, tan pasatru, sampunika dadin nika.
Sekarang lagi dijelaskan, orang yang tak mempunyai musuh, dia adalah orang yang bisa menahan marah, sebab marah itu merupakan musuh sejati, menyayangi disebut sayang, semua menjadi sahabat dan kawan, memaaflcan dengan tidak membedakan siapa pun, itu namanya memberi maaf yang amat besar, orang yang demikian tak akan mempunyai musuh, begitulah jadinya.
PUHADRI
38. Ring luhur ning wang sampun umatur, tingkah mangeninge, ngastiti bakti ring Widi, wiakti katah caran ipun, antuk ida sang mawruh, tan bina kadi margine, wenten panjang bawak ipun, nanging tujun ipun tunggal, ring Hyang Widi amurbengrat.
Di atas telah saya utarakan hal melaksanak~ kesucian, dengan jalan berbakti (menyembah Tuhan), memang banyak caranya, oleh orang yang pandai bijaksana, tak berbeda sebagai jalan, adajalan yang panjang ada yang pendek, namun tujuannya satu, yaitu kepada Tuhan Yang Esa.
39. Maka dasar prawertining telu, tri kaya arane, idep laksana lan munyi, sampuniki bratan ipun, tri kaya ika brata iku, tiga .bratan,nyane soang, tiga tiga: nuju ayu, ngimpesan wecana ala, maka lingga manah suda.
40. Brataning manah tinutur, pisan tan krodane, tan wawang kabangan malih, ping rua tan suka puniku, tan duhka cita puniku, ping tri ndatan kepingina, miwah tan mambek prih iku, puput bratan ikang manah, bratan laksana tuturang.
Tiga dasar dalam melaksanakannya, yang disebut Trikaya, yaitu pikiran pelaksanaan dan perkataan, begini dasar peraturan pelaksanaannya, ketiga-tiganya menuju kebaikan menjauhkan kata-kata yang buruk, sebagai lam bang pikiran suci.
Syarat pikiran diceritakan, satu tan kroda, yang artinya tidak cepat marah, kedua tan soka, yang berarti tidak merasa bersedih, yang ketiga ndatan kapingin, berarti jangan berpikiran pamerih,
41. Pisan tan asta cepala tiku, ro tan asta corahe, tan asta dusta ping trini, teges cepaleku, saluir wecana tan patut, sedana dac;a driane, mangawe nek wirang kayun, saluime nyakitin manah, nika aran asta cepala.
begitulah persyaratan dari pikiran, sekarang akan diceritakan syarat dari perbuatan.
Kepertama tan asta cepala, yang kedua tidak asta corah, tidak asta dusta yang ketiga, arti cepala itu, segala tingkah laku yang tidak benar, hasil dari sepuluh indria, membikin hati sakit dan murah, segala yang menyebabkan sakit pikiran itu disebut asta cepala.
42. Tegesning asta puniku, tingkahning malinge, sakaluir laksana maling, tegesning asta dusteku, sakaluir mematiku, mamati ndatan padosa, sapunika teges ipun, kewala ringkesnya, nanging sampun suka terang.
Arti daripada asta corah itu, yaitu pelaksanaan dari si pencuri, dan segala tingkah laku si pencuri, arti dari dusteku, segala perbuatan pembunuhan, membunuh yang tak berdosa, begitulah artinya, diambil secara ringkasnya, tetapi itu sudah jelas.
43. Ne mangkin bratan sabda tinutur, sampuniki luire, tan sabda magangsul siki, suara magalak puniku, rus tan sabda pisunyeku, tan mamisuna ujare, tiga tan sabda adueku,
Sekarang akan diceritakan syarat perkataan, beginilah macamnya, yang kepertama tidak berkata megangsul, artinya bicara yang salah, yang kedua tak berbicara pisunyeku,
44. Yaning sampun lumaca Kalau sudah bisa kadyeku, melaksanakan semua itu, tampek ring ida Hyang Widi, tinggi, magentas pangaranyeku, mendekati Tuhan, trikaya pari sudane, yaitu paramarta, kapari sudaning telu, namanya, idep laksana munyine, trikaya parisuda itu, sampun manggeh tri suda. artinya tiga kesucian,
45. Kang mangaran pari suda iku, Yang disebut parisuda itu, kang manah malilang ening, suci murni, manah nirmala puniku, pikiran yang suci, tan pata leteh puniku, tak kotor itu, ika sida lingganira, itu akan bisa merupakan sirajatining sinembah. beliaulah sebenamya yang
mamubab ring anak lian, artinya tidak berkata f sampunika dartan nika. memfitnah ketiga tidak berkata dueku, l b~rbohong kepada orang lain, begitulah pertielasannya.
sampun doh margine, ilmu orang demikian sudah trikaya paramarta iku, namanya sudah disebut lain, kayeki tuine, ini sebenarnya pikiran yang puranira Hyang maagung, tempat perwujudan TlL~an , Sang Hyang Widi amurbeng tempat dari Tuhan Yang Esa, rat, Tuhan yang menguasai dunia, 46. Punapi jua maling pacang Apa yang mau dicari ke sana alih saideha, walaupun dicari ke segala ne ngalih ia suba ditu, namun yang dicari sudah sayoga tan ana karua, yang mencari juga sudah ada
yaitu kesucian pikiran, perbuatan dan tiicara, itulah disebut trisuda.
ruruh, ke mari, ne alih ia su ba dini, penjuru, makaronan pada ditu, di sini, tan paarah . tan pawastu, di situ,
disembah.
nira atmaka sunya nama, ika scijatining lingga.
l
merupakan satu di sana benar tak ada duanya, tak tentu tempat dan tak berwujud, beliau merupakan kosong, itulah sebenarnya perwujudan beliau.
PUH SINOM
47. Ne mangkin malih kawitang, tingkahe manembah Widi, nganutin negara krama, ring lndu tatwa winami, pagocara nirang kalih, Mpu Sida Kerta winuwus, iniring Ian sisianira, sang Metri pasadnya neki, wesman ipun, ring Sinduwati nagara.
Sekarang dimulai cara kita menyembah Tuhan, disesuaikan dengan situasi kondisi masyarakat, di India diceritakan, perbincangan beliau berdua, empu Sida Kerta berkata, bersama, murid beliau, yang bernama sang Metri, tempat tinggalnya di negara Sindu Wati.
48. Ring sedeng malap kna, negesin tu tur seja ti, irika wenten inucap, kramaning manembah Widi, becikang dewa miarsi, mangda sampun salah surup, antuk i dewa ngrangsukang, suksman tuture luih, madak sida, kadi pangestine cita.
Tatkala sedang menerima ajaran, yang menegaskan ten tang kesusilaan, di sana ada disebutkan cara menyembah Tuhan, dengarkanlah baik-baik, supayajangan salah pengertian, oleh anda melaksanakannya, kebesaran dari ajaran yang utama, moga-moga bisa, seperti yang dicita-citakan.
49. Yan sira pacang manembah, becikan dumun malinggih, kadi prenamia nangkila, mangregep mangentegan kapti, angkiane banban aris, tangan karua luhuring tur, ring sampune painganan, matelangkuk tangan kalih, saha sekar, raris unggahang patelahan.
50. Ping tiganing manembah, antuk sekar kaping kalih, kaping tiga antuk wangia, satunggil wusari ngabakti, sembah puyung mangentyanin, sampunika turut ipun, balik balikin ping tiga, tujun sembah ring Hyang Widi, dulurana, pamuji ngucaping cita.
Kalau anda akan menyembah, pertama harus duduk dengan baik, seperti orang bersujud, bersemadi mengukuhkan iman, nafas yang ke luar masuk harus pelan-pelan dan halus, k~dua tangan di atas, sesudah bersatu kedua telapak tangan, berisi bunga lalu dinaikkan pelan-pelan.
51. Ong sem bah ulun be tara, betara Hyang Prama Widi, rumaga puser ring jagat, amesesa pati urip, rupeksa Ian nirupeksi, agung sih ta maring ulun, yakti tan kna inarga, prama garjicating ati, madak terus, nyuecayang kaparipurnan.
Banyaknya menyembah tiga kali, dengan bunga dua kali, yang ketiga dengan kewangen, sampai menyembah, lalu menyembah dengan tangan kosong, begitulah urutannya, diu lang tiga kali, sembah itu ditujukan kepada Tuhan, disertai dengan kata-kata, memuji kepada Tuhan.
Y a Tuhan sem bah ham ba kepada Mu, tak lain Tuhan Yang Esa, yang merupakan sumber dari dunia ini, yang menguasai hidup dan mati, menjaga dan menjaga sangat besar kasih sayang Mu kepada ham ba,
I nilai, hati ham ba am at senang, 1 I moga-moga tetap I menering bru madia singgih, menering bru madya singgih, ngaran slaning lelata, yaitu di an tara kedua kening, pan rika ungguhan ipun, sebab di sana tempat beliau, puser nabi nabening rat, pusat Tuhan penguasajagat, sandy a. semua di sana menjadi satu, suba Ian asuba karma, yang mengetahui kebenaran nora lian, tak lain Tuhan penguasa
I 52. Tuktuking jarijining tangan, Ujung-ujung jari tangan, I tan ing sor luhuring riki, tidak .di bawah tidak di atas, f I krana sampuniki kaki, apa sebab begitu, buana sarira nireki, dunia kecil ini, sangke rika, dari sana memancar sumorot anelehing rat. menerangi dunia.
sungguh tak bisa ham ba mem berkahi kesempurnaan.
53. Puser ngaran pupupulan, Puser be mama sum ber nabi mangaraning suci, (kumpulan), nabe ngaran sasuunan, nabi bernama kesucian, i sang sinembah sungsung sai, nabe berarti yang dihormati, I ne nguasa pati urip, yang disembah dipuja selalu, pasaksining ala ayu, yang menguasai jiwa, angawuhi nraka swargi, maupun baik buruk, sang Hyang Widi amurbeng dunia ini. rat.
54. Sira swabawaning tiga, Beliau mempunyai tiga Buda Siwa sang Hyang Widi, prabawa, Brahma Wisnu Mahesuara, Buda Siwa dan Tuhan, atma dewa pita reki, Brahma Wisnu dan setra dalem puseh malih, Mahesuara, bapa kaki kumpi iku, atrna dewa dan pitara, irika sami manunggal, dewa Puseh, ring aran mandara giri, Dalem, yaning wruh ika ngaran tri bapak kakek kumpi itu,
di gunung Mandara Giri,
55. Ring sampun wusan Setelah selesai menyembah, manembah , lalu minta air suci, nunas banyun cokor raris, diperciki tirta dan masirat manginum tirta, meminumnya, maraup pada ping trini, membasuh muka ring wusan raris masumping, masing-masing tiga kali, nanging yan sira pawikan, muka dengan air suci, makidung mawarga suci, lalu berbunga, taler patut anggen ngaturang berarti telah selesai, pakenak. tapi kalau bisa,
kalau tahu itulah disebut I I l nika sampun tirta puput, sesudah selesai membasuh tingkahe ngastiti Widi, pelaksanaan kita menyembah nyurya sewana aran malih, ada yang disebu t trisandya, ping ro ring das tengah ngue, menyembah kepada Tuhan, kaping telu das surup sang itu disesuaikan kepada waktu, Hyang Sueya. pertama waktu munculnya sane manggeh kang pinilih, yang patut untuk dipilih, reh punika pangangkepan, sebab pacta waktu itu terjadi
Trisandya. r
56. Puniki malih tu turang, Sekarang lagi diceritakan, wenten inucap tri sandya, Tuhan, nyembal1 Widi kaping trini, ada lagi yang disebut ne kainanggehang ring dauh, nyuryasewana, pisan das wijil Hyang Arka, yang ketiga dengan
juga patut dibarengi dengan kidung (nyanyian pujian untuk Tuhan), untuk Jllenambah kegembiraan.
57. Napi krana dauh ika, Mengapa pada waktu itu? , • patalianing rinawengi, pertemuan waktu,
matahari, yang kedua waktu tengah hari, yang ketiga waktu matahari terbenam.
l
Cara-cara bersembai1yang. Sembahyang tiga kali (tri sandya) memuji kebesaran Tuhan dan mohon perlindunganNya. •
ne maratepan ring bumi, tumus buana sarireku, dauh ikang maha kuat, rumesep ring sarira urip, dartan ipun, kadi inucap ring untat.
58. Pisan ring prabata kala, ring das mijil sang Hyang Rawi, pramaneng rat ngawit lumra, kesah manda maruta aris, dulur samirana mirir, kadi ngatag sira ungu, pada nusup rumesepa, pada wineh rasa suci, sami kumpul, nggawe sutreptining manah.
pertemuan hari siang dan mal am, yang bertemu dengan bumi, sampai tembus ke badan kita, waktu itu amat kuat, menyusup (meresap) ke dalam bad an segala yang hidup, penjelasannya sebagai berikut ini.
59. Ring masa kala punika, sua nita papareng mili, saking genah kumpulania, ring awaking sarwa urip, saindering buana iki, mabriuk sami mawungu, saking paturuania ika, kapatu t raris maresik, nabdab lungguh, ngregep amucapeng tuas.
Kepertama waktu prebata, artinya waktu matahari baru terbit, jiwa dari bumi mulai menyebar, angin bertiup perlahan, udara menyisir, sebagai menyuruh orang ban gun, semua meresap, memberi rasa kesucian, semua menjadi satu menyebabkan perasaan aman dan sentosa.
60. Duh pukulun susuhunan,
Pacta waktu itu, kekuatan mengalir dari tempat kumpulannya , ke segala badan yang hidup, di segala penjuru dunia ini, semua serentak bangun, dari tempat tidumya, sudah itu seyogianya membuat kebersihan lalu duduk tertib, bersemadi sam bil berkata dalam hati.
Ya Tuhan junjungan betara Hyang perama Widi, pukulun sinung nugraha, wastu tan kna inargi, yakti luih ngagawokin , marupa katreptining hyun, patik be tara daweg anadah , pitulus sih taring mami, nampa nyuwun, prama garjitaning manah.
61 . Ping rua masa tengah ngueya, jejeg Hyang Pretanggapati, tejan ira sedeng panas, nusup sarwangganing urip, masareng kala punika, ikanang rah sedeng ngabiur, gam bura an eng sarira, ning sarwa bawa aneng bumi, mrasa lesu, muah kabyaparan manah.
hamba, Tuhan yang Esa berkahilah hamba , moga-moga tak alpa , sungguh menakjubkan, membuat aman sentosa pikiran, ampunilah ham ba, hamba ingin mendapat, belas kasihan, dari Mu, hamba amat berterima kasih, hamba hidup bergembira.
62. Rikala masa punika, kapatu t raris masuci, nayuhin wu wun wunan, tumuli raris malinggih, manggrepe ngucaping ati, betara Widi pukulun, patik tenuhun nugraha, moga panas sireng gumi, dados ayu, ring weletik ring buana.
Yang kedua waktu tengah hari, matahari tepat di atas kita, sinar beliau pada waktu itu, amat panas, meresap ke segala badan yang hidup, pada waktu ini, darah sedang panas, meresap ke seluruh badan, segala yang ada di dunia ini diam, merasa letih, dan merasa ragu dalam pikiran.
Pada waktu itu kita mem bersihkan diri, menenangkan pikiran, lalu duduk, merenung sambil berkata dalam hati, oh Tuhan, hamba minta rahmatMu, semoga panasMu, menyebabkan baiknya dunia, sandya awila arenyeki, terbenam, suanita nembening surup, tidur, mulih maring puser nika, pada waktu ini, ring buana agung, menyelinap,
64. Ri kala masa punika, Waktu itu kita mulai kapatut malih maresik, mem bersihkan diri, tumuli raris masila, lalu duduk tertib, duh pukulun Hyang Widi, hati, kumpula, karena akan bersatu, moga ratu, semoga,
ini, I dan segala yang hidup di dunia ini.
I 63. Tiga ring das surup surya, Yang ketiga tatkala matahari I surem musnaningjagat, sandya awela namanya ini, cihna pakoleman bumi, bumi dalam keadaan gelap, masareng masa puniki, sebagai tanda masanya akan ring awaking sarwa urip, kekuatan gaib mulai muah ring buana sarira. kembali ke tempat asalnya, manggregep ngucap ring a ti, merenung dan berkata dalam ulun nyuwun ican teku, ya Tuhan yang Maha Esa, wet ning das sampun hamba menerima rahmatMu, pramananingjagat sami, semua jiwa dari bumi ini, dados treptining sua cita. pikiran hamba menjadi aman nembah Widi kaping trini, menyem bah Tuhan tiga kali, sane sajeroning sadina, di dalam waktu satu hari, nanging yan tan mampuh tapi kalau tidak mampu, manut kamampuan ipun, sesuai dengan kemampuan yan kaping rua kaping siki, hal itu bisa dipersedikit,
65. Sampunika kang tri sandya, Begitulah trisandya itu, kaki, sesuaikan/bijaksanai di lokikayang ring kapti, dalam pikiran, punika dados ringkesang, kita,
kepada segala yang hidup, di dunia besar maupun 9i dalam badan.
sentosa.
dauh ring prabata kala. paling baik,
pinih ayu, dua atau satu kali, aja wangde mangabakti, jangan karena itu tidak jadi inggasang kayang kasisi, kesucian pikiran dipakai sucijaba tekengjero, perlihatkan sampai ke luar, bakti ring ida Hyang Widi, danta dharma namanya, meneng nggregep, suci dalam hati maupun 67 . Walinin malih tuturang, Kembali akan diceritakan, duluran tri sandya teki, yang menyertai trisandya ini, ring wusing sira anembah, setelah kita usai menyembah, panembahe kaping siki, sembah yang kepertama, gelah semeng ika kari, yaitu pada waktu masih pagi, pramaneng rat kadi teduh, sebab keadaan dunia masih ri kala masa puniki, yang membikin badan segar
66. Prade yan tan anang sekar, Kalau tak ada bunga, bungal1 idepe kusumang, menyembah, danta darma aranyeki, bunga, nika pamungkasing sembah, sembah yang demikian semadi yoga aranika. sampai ke luar,
waktu matahari akan terbit.
mangde warasning sarira, teduh, pineh patut, bugar, karma yogane gelarang. pada saat ini,
itu merupakan sembah teratur, sujud kepada Tuhan, diam bersemadi, yang disebut semadi yoga.
68. Kala masa pasemengan, Waktu pagi, ikang para jana sami, semua orang tua muda agung alit tua anuam, maupun anak, ne kenak tan ketaman wiadi, yang sehat atau yang tak lunga kesah saking puri, sakit, nglaksanayang karyan ipun, pergi dari rumah,
pikiran yang benar, laksanakan yang disebut Karma Yoga. · ring genah pakaryan soang, alit anom pacta ngranjing, ring sekolah, manut tatujon ngaraga.
69. Sampunika sang pandita, munggah ring pamujianyeki, sregep kramaning mamuja, mamujiangjagat sami, sakewanten ne ring bumi, mangda sida manggih ayu, ngamolihang kasobagian, keranjingan manah trepti, patuh ingkup, mamlajahin kopasaman.
akan melaksanakan tugasnya, di tempatnya masing-masing, di sekolah, sesuai dengan kehendak/ tugas masing-masing.
70. Ne inucap wawu sinamian, mawug bacak.an prawerti, prawerti inaran karya, sekatahing sarwa urip, sahanan ring bumi, sami nenten wenten luput, patut napak manambut karya, nging jroning makarya iki, nora patut, ngapti palaning pakaryan.
Begitulah sang pendeta, berada pacta tempat pemujaan, mendoakan dunia semua, seadanya di bumi, supaya mendapat kebaikan, menemui kebahagiaan, dimasuki oleh pikiran yang tenang, merasa semua bersatu, mempelajari perdamaian.
71. Yaning jan tos mangaptiang, palan pakary ane reki, nika tan kapatut pisan, pakaryane sampun niki, kacampuran leteh ati, nika krama karya iku, agung alit bota dangan, palannyane maka sami,
Semua yang tersebut di atas tadi, itu masuk golongan prawerti, prawerti berarti kerja, segala yang hidup, yang ada di dunia, semua tidak ada yang absen, siap untuk melakukan kerja, tapi dalam bekerja ini, tidak dibenarkan untuk selalu mengharapkan hasil dari pekerjaan itu.
Kalau amat mengharapkan, hasil kerja itu tidak dibenarkan sama sekali, pekerjaan semacam ini, disebut pekerjaan berdasarkan hati yang tidak suci, itulah sebabnya, patut dinum, buating urip sinarengan.
72. Majalaran dana punia, tulung ring kawelas asih, anggen biang aji sastra, ring sekolah saka luir, ring adat pakraman malih, makadi mangge ring luhur, sapaos panca yadnya, nika tan dados ncakin, ne puniku kerti yasane utama.
kerja itu, baik besar maupun kecil yang berat maupun ringan, hasilnya semua patut dibagikan, guna untuk hidup bersama.
73. Punika sane mangaran, suba karma iku kaki, semalih karma sanyasa, karma yoga iku kaki, kang itawasana malih, wesana ayu puniku, silayukti aranika, para krama yukti malih, ne puniku, kreti sang mataki darma.
Berdasarkan dengan pemberian dana, menolong orang yang patut dikasihi, ilmu sebagai ibu bapak, di sekolah maupun dalam pergaulan masyarakat, juga dipakai untuk diaturkan kepada yang disebut Pancayadnya, itu tidak bisa dihilangkan, yang begitu, merupakan pelaksanaan jasa yang mulia.
74. Rua kang sinanggeh karya, saindenging jagat iki, suba Ian asuba karma, ayu alaning prawerti,
Itu yang bernama, perbuatan yang baik, juga Karma Sanyasa, yang berarti perbuatan bakti dengan jalan yoga, juga yang disebut Ita wesana, yaitu pelaksanaan yang baik, itulah yang disebut tingkah laku yang sejati, segala keJja yang benar, hal yang begitu, merupakan pekeJjaan orang, yang menghimpun darma.
Dua karya yang tersohor di seluruh dunia ini, yaitu perbuatan benar dan tidak benar, ne makrana papa suargi, sami kalih sam pun katur, susila lawan dursila, darma lana darma malih, sami kukuh, palane tang keneng tulak.
75. Papa yan sira karaketan, kahanan ring kapengin, mahyun rikang wastu mulia, miwah ranjingin prihatin, branta cita iku malih, kroda elik ring wang iku, mawug bacakan dursila, adarma aran puniki, marga dudu, mangungsi wahya sakala.
76. Waya suka kapanggiha, teges way a suka kaki, ikang suka batik duhka, sampunika bulak-balik, ping kudang-kudang dumadi, sangsara pacang kapangguh, sue gelisnia punika, bobot ingan ipun malih, nggih sawuku, kadadine wus linaksanan.
pelaksanaan baik buruk, yang menyebabkan kita mendapat papa atau sorga, keduanya telah dijelaskan, yaitu tingkah laku baik dan buruk, semua dharma adalah kokoh, dan hasil perbuatan tak bisa dihindari.
77. lnggih yening sampunika, napi deyaning wang mangkin, amisesa krodanika,
Papalah kita kalau terlalu dipengaruhi, berkeinginan kepada segala yang ada, berminat kepada hal-hal yang mulia, atau kemasukan prihatin, juga kehancuran hati, marah dengki kepada orang, itu termasuk golongan dursila, perbuatan tak baik namanya, merupakan jalan yang tak benar, mencari/menginginkan ked unia wian.
Waya suka dijumpai, arti waya suka, suka yang berbalik duhka, begitu bolak-balik, beberapa kali menjelma kesengsaraan akan dijumpai, lama dan sebentarnya hal itu, berat ringannya barangkali seminggu, harus dilaksanakan.
Kalau demikian apa dikeijakan orang sekarang, untuk. menguasai marah itu, miwah prihatinnya malih, juga perihatin itu, nora lian, tidak lain,
tekeng kapengin ya malih, dan keinginan itu lagi, lamakana sida lempas, sehingga bisa terhindar, ring sangsara arnawa iki, dari lautan sengsara ini, masih Widi maring sira. minta belas kasihan dari welas asih kaping rua, pikiran setia dan bersujud, suka tan pabalik duhka. unt1;1k menuju alam niskala, kang arupa neraka iku, yang merupakan neraka itu, ana ring we luah pingit, berada dalam air sungai yang
78. Pisan yang sampun kahanan, Kepertama kalau sudah antuk manah satia bukti, mempunyai, suka lila kaping trini, yang kedua yaitu belas nika mawug darma sami, kasihan, cihna marga sampun lurus, senang yang ketiga, umungsi ring kadiatmikan, hal itu masuk golongan diatmika suka pinanggih, dharma, dartan ipun, jalan serong dan lurus,
Tuhan.
79. Malih wenten pretiwimba, Ada lagi contoh, paraning idepta kaki, jalan pikiran kita, kadi anggan nikang wreksa, .seperti cabang pohon, bukania gambira suci, sulit akan dicapai, yan tan kasungsungiang laku, sumbernya amat luas dan ri tepi-tepining luah, jernih, tanwun sigra tiba prapti, kalau tidak berjalan ring telengning, menyongsong, samudra tirta pawitra. di pinggir sungai,
kesenangan di alam sana akan dijumpai, yang be.rarti tidak akan mendapat keduhkaan lagi.
80. Sampunika yan nargama, Begituiah kalau kayun sang sujana suci, diumpamakan,
tidak cepat akan sampai, di tengah, lautan air suci.
lepas tan kena inucap, ilang papetengning ati, saksana malilang ening, srana sraya nira iku, tuta tumatas kna, sua bawa sang prama Widi, kang kasumbung, nira atmaka sunia suksma.
81. Pretiwimba-kang inucap, yan plu tin siki-siki, sampuniki dartan nika, becikang dewa miarsinin, pisan kabresihan diri, angga sarira nireku, idupama bukaning luah, gambira lua suci, sampuniku, pidartanikang kapisan.
kebersihan pikiran orang yang pandai, tak bisa kita katakan (ceritakan) lagi, kegelapan pikiran hilang, cepat bersih bercahya, itulah pakai sahabat ikuti dan perhatikan baik-baik, wibawa dari Tuhan, yang kesohor, beliau merupakan Hyang Suksma.
82. Kaping rua ikanang cita, tuin sorouing urip, saking sang Hyang Widi tunggal, kangken pangning kayu urip, tiga rasa budi ening, pama wening luah iku, kapat ungguanikang rasa, pangrasa Ian bencaneku, ne puniku, pama tepi nikang luah.
Perumpamaan sebagai terse but, kalau dikupas satu persatu, beginilah penjelasannya, dengarkan dengan baik, kepertama mengenai hal kebersihan diri, badan wadag kita itu, hidup seperti sumber sungai, he bat luas dan jernih, begitulah penjelasan yang kepertama.
Pikiran yang kedua, dan segala yang hidup, semua dari Tuhan Yang Maha Esa, itu umpama cabang kayu yang hidup, yang ketiga rasa budi yang suci, itu sebagai air sungai, yang keempat rasa, pendapat dan bencana itu yang begitu, diumprmakan tepi sungai.
83. Lima prawidi tunggat, Yang kelima Tuhan Yang pama tetenging udadi, Maha Esa, samudra tirta pawitra, diumpamakan paputan sarwa suci, tengah-tengahnya taut, pati uriping rat sami, taut air yang bersih, misrra maring sakahanan, bersih, amenuhing loka sami, yang menguasai mati maka suluh, hidupnya dunia semua,
kasih sa yang kepada yang ada, memenuhi dunia semua, sebagai penerang, sebab beliau adalah paling sempurna.
lantaran nikang prawerti, mengenai dasar perbuatan, u tsahan ring kaluhuran, yaitu usaha kepada leluhur, ring waya suksma diapi, di dunia maupun di alam dados welu, kecuali mendapat rintangan pangebning sarwa tumuwuh, kumputan dari segata yang ida maraga kasempurnan. melindungi segala yang hidup, 85. Ring tengah nem ngolah Setengah enam kita bangun, raga, lalu kita melakukan mamresihin paumahan, kebersihan rumah, ring tengah pitu lumaris, berjalan-jalan lalu setelah ring tegal sawah makadi, atau pergi ke tempat tugas
84. Malih wantunin critayang, Lagi diulang menceritakan, dawuhnia patut binagi, sana, nut kasenengan ipun, waktunya sebaiknya jawinang sangkala buat, disesuaikan dengan becik d.aging kang prawerti, kesenangan, kadi niki upamania. yang berat,
sebaiknya isi perbuatan itu dibagi delapan, sebagai ini umpamanya.
tur raris manresih-bresih, kebersihan, masiram mamargi-margi mandi dan sambil mangaji sastra puniku, setengah tujuh, yadin mamargi makarya, mempelajari ilmu, nyegara gunung, madagang ngateh ubuhan.
86. Tengah siki marayunan, mararian maturu raris, dawuh lima palalian, ngolah raga saka luir, masiram ngrayunang raris, nging tingkah maplalian iku, punika kalarang pisan, yening wenten anak sakit, anak ngrawos, yan anak makoleman.
bekerja, atau ke sawah, ke laut maupun ke gunung, menjual hewan.
Setengah satu makan, sudah habis lalu tidur, jam lima berlancong-lancong melakukan pekerjaan mengenai diri sendiri seperti, mandi sudah itu makan, tapi laksana bennain-main itu, dilarang sekali, sampai mengganggu kalau ada orang sakit, orang bicara, orang yang sedang tidur.
87. Patutjuga kabobotang, solah tingkah tata trepti, mangda sampun keni .-kacadcad, tata gama kang utami, ne sungkemfn ajak sami, trikaya parusudeku, ping nem mlajah buat sekolah, mapacan mabasan malih, tatua tu tur, sesoroh ane maguna.
88. Ping kutus mareriptayang, miwah makayun-kayunin, nggih satunggiling pakaryan, ne pingenang pacang dadi, nambeh kauningan malih, miwah kauripan ipun, tengah dasa ka pamreman, nging durung sirep kaki,
Sepatutnya dihargai, tingkah laku yang tenang, supaya jangan bisa dicela, keutamaan agama, yaitu yang disebut parisuda itu, yang keenam belajar di sekolah, membaca dan belajar bahasa filsafat dan nasehat-nasehat, segala yang berguna.
Kedelapan mengarang, dan berpikir, masing-masing pekerjaan, yang kira-kira akan bisa, menambah pengetahuan dan penghidupan, setengah sepuluh ke tempat tidur,
Duduk bersila bersemadi menenangkan pikiran, memuja kepada - Tuhan sangat baik.
ngeningang kayun, ngelingang Hyang Widi Wasa.
89. Sampuniki yan dartayang, kala wengi iku kaki, keter kakuataningjagat, ngawit kumpulika sami, ring manusa sami ugi, sinarengan duk puniku, usiking bayu premana, ngawit kumpul ika sami, ring papusuh, kala sireping manusa.
90. Punika krana manusa, ring kala puniki, jawining sang ageng brata, maka miwah sane sakit, kapatut masila tiding, ngregep ngeningang kayun , sarwi mangucaping cita, pukulun prama Widi, sira ngliput, ngawuhin angga sarira.
tapi belum tidur, lalu membersihkan pikiran, merenungkan Tuhan Yang Esa.
Begini kalau diceritakan, waktu malam itu, kekuatan dunia bermula semua berkumpul, semua pada manusia, bersatu pada waktu itu, dengan getaran dari kekuatan hidup bermula semua berkumpul, di pepusuh, waktu manusia tidur.
91. Malih satunggil amangan, ring sira das nadah kaki, patut sira mangregepang, tumuli ngucaping ati, pukulun Hyang prama Widi, patik betara pukulun, anede sih betara, maka merta sanjiwani, muga ulun , pari purna urip waras.
ltu sebabnya manusia, waktu ini kecuali orang yang mempunyai berata yang besar, dan yang sakit, diharapkan·duduk bersila, bersemedi menenangkan pikiran, sambil berkata dalam hati, ya Tuhan Yang Esa, Kamu memenuhi, mt:uJenuhi badan jasmani.
Juga setiap akan makan, kita harus mengingat kepada beliau, patut kita merenung, lalu berkata dalam hati, Tuhan Yang Maha Kuasa, hambaMu makan anugrahMu, yang merupakan Amerta, semoga hamba, sempuma dalam kehidupan.
I I i