Dumbasawala
Harya Purbanagara
DUMBASAW ALA
| 9 | 10SEP 1984 |
~Jw/11110
DUMBASA WALA
Oleh HARYA PURBANAGARA
Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1981
Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah
Ha.k pengarana dilindungi undang-undang
KATA PENGANTAR
BahasJalah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang .
.Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang bercineka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri:-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.
Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.
Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam. bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yani dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.
Jakarta, 1981
Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah
DAFTAR lSI
1. Durma . . ....... .. ... ..... ... . .. ... . ... ... ....... . 11 2. Gambuh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 3. Pangkur . ... ... . . . .... . . ... . ..... . .. ; . . . . . . . . . . . . 21 4. Dandanggula .. . ·. ... . . . . ........ . ... .... . . .... ... . 2S S. Pucung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 6. Sinom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . S1 7. K.inanti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SS 8. Mijil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 9. Durma.. ........ . .. . .......... . .. ..... . . ......... 70 10. Asmaradana ...... .. .. . ........ ...... ..... .... .. .. 79 11 . Sinom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Alih bahasa halaman tambahan bagian depan
Lagu gambuh, 2 bait. (halaman ke III)
baitke-1
Pada hari Kamis sore waktu menunjukkan,
jam 4 Sang Raja bersama permaisuri,
bercengkerama ke taman (yang dimaksud Pesanggrahan Langenarja),
tak ketinggalan para abdi raja laki dan perempuan,
turut serta mengiringkflllnya.
bait ke-2
Tidak ketinggalan turut serta,
"badud" (para pelawak) dan para penabuh game1an,
menabuh game1an di atas bukit (yang dimaksud di pesanggrahan Langena.tja pernah dibuat bukit buatan, ialah tanah yang meninggi menyerupai bentuk bukit dipersiapkan tempat para niyaga),
terjadi pada tahun 1800 (tahun 1871 Masehi).
A1ih bahasa halaman tambahan bagian be1akang merupakan catatan dari Harya Purbanagara
Para abdi dalem (hamba raja pada waktu Pakubuwono ke IX), yang bertugas dan bekerja di pesanggrahan raja "langenarja", seperti tersebut di bawah ini:
Abdi dalem bernama Ngabehi Prawirasannada bertugas dengan 11 orang tukang kayu.
Yang dikerjakan membuat "b1andar ageng" (b1andar adalah bagian dari kerangkil rumah untuk atap) dari bangunan "bangsal bagian selatan". Tiga pekerja dapat menye!esaikan 1 "bandar ageng". Wedana yang bertugas memasah kayu, menghasllkan 3 untuk setiap pekerja. Wedana yang menatah orang menatah satu mendapatkan hasil 3, wedana yang mempersiapkan bahan baku untuk djjadikan kerangka pintu bangsal sebelah barat (bangsal kilen) dari kolam (balumbang) dua orang.
Petugas yang memotong (menggergaji) bahan-bahan "usuk" rumah (bangsal) bagian selatan dari "taratak domba" 4 orang menghasilkan bahan baku usuk potongan sebanyak 40 lonjor.
Petugas yang mendasar bahan baku untuk dijadikan tiang dari bagian rumah samping (emper) 5 orang, dan 2 orang wedana.
Tukang batu sebanyak 4 orang, pekerja kasar 14 orang. Mereka mengerjakan pemasangan batu 'bata untuk kakus, tempat mandi dan sumur di belakang.
Pekerja seb~yak 10 orang berhasil menyelesaikan kakus 3 buah, disusul memasang batu-batu untuk lantai dasar pintu sebanyak 2 pintu, pekerja baku 2 dibantu tenaga kasar 4 menyelesaikan menghaluskan dasaran-dasaran yang baru dilepas. (mengeraskan dengan semen).
Batu bata persediaan 3000 buah, bertambah mencapai jumlah 13.500 buah.
Abdi dalem prajurit yang bertugas, .1 orang kopral dan 5 orang jajar.
Tercatat 2 buah "undhak-undhakan" untuk turon kebengawan, hilang 2 buah (undhak-undhakan, dimaksudkan bangunan kayu tersusun dipergunakan sebagai tempat berpijak kalau turun ke bengawan)
Dilaporkan pada hari Rebo malam Kamis, tanggal 17 bulan Dulkangidah, windu Wawu taun J awa 1809.
Saya yang melaporkan,
Harya Purbanagara
(I) Lagu DURMA, 20 bait
Jangan kalian mundur dalam peperangan,
sebab kau te1ah ditunjuk oleh 'ratumu,
Baladewa, Bratasena, Singgunkara dan Baruklinting,
pada hari Saptu pagi,
tangga123 bulan, .
bait ke 2
Saban, Wuku Wawu, ditandai "Candra-sangkala" taun Jawa 1800,
dipersiapkan (domba-domba) bertanding (berperang,beradu) melawan,
macan-t~tul dati Ungaran,
bertempat di pesanggrahari Langenarja,
ke~uanya itu akan dijadikan suri-tauladan,
bagi seisi.praja (kerajaan, keraton Surakarta).
bait ke 3
Keduanya hendaknya dijadikan,
penyambung adanya Babad (Riwayat Pesanggrahan Langenarja) yang telah dibukukan,
yalah diadunya seekor domba bemama Dadungawuk me1awan singa bemama Margapati yang perkasa dan pemberani,
pada hari Sabtu pagi,
bait ke 4
Seekor domba bemama Bratasena te1ah dipilih untuk diadu, padanya dilengkapi senjata berujud taji bemama Kyai Rajang Parangmuka,
manakala Bratasena masuk digelanggang 1aga dengan ke1engkapan pakaian tempurnya,
kelihatan gagah dan pembrani.
bait ke 5
Mendengus-dengus berputar-putar di gelanggang laga, mencium-cium pintu kerangkeng (tern pat penyimpanan) sang
Margadipa (nama dari harimau yang diadu),
ekornya mencuat ke atas matanya kelihatan membelalak,
pintu kerangkeng dibuka keluarlah singa Margadipa.
bait ke 6
Berhenti sekejap Bratasena,
menghadap pandangannya ke arah pintu kerangkeng Margapati,
Bratasena yang gagah perkasa mendengus-dengus,
tak kan mundur sepecak pun,
manakala Margapati hendak ke luar dari kerangkengnya,
kepalanya yang kelihatan me)\jenguk ke luar,
bait ke 7
Pada waktu pandangan mereka bertemu undurlah langkah
Margapati masuk ke kerangkeng,
surak gemuruh berkali-kali,
dikumandangkan oleh wadya kalang,
sebaliknya sigandek tak suka dalam hatinya,
dengan penuh semangat berusaha menggiring si Margapati keluar dari kandangnya,
bait ke 8
Selangkah baru saja akan keluar si Margapati dari kandangnya,
lambung kirinya didorong oleh sigandek,
mundur lagi si Margapati,
perbuatan sigandek mendorong-dorong Margapati diulangi berkali-kali, .
gumuruh sorak-sorai yang melihatnya,
seakan-akan menggoncangkan pesanggrahan Langenaija,
si Margapati selalu garang mengaum berulang kali.
bait ke 9
Mendenga.r raungan si Margapati tak takutlah sang
Bratasena,
bahkan mel\iadikannya mendengus-dengus menyerang si Margapati, keluarlah Margapati dari kandangnya, mulut Iebar menganga, badannya kelihatan membungkuk seakan-akan hendak laju menerkarn Bratasena.
Bait ke 10
Bratasena tak takut berhadapan muka dengan Margapati, diterkarnnya si Bratasena,
Margadipa melompat mundur bau kiri depannya terkena tajinya sang Bratasena.
bait ke 11
Bratasena laju menyeruduk dengan tajinya paha si Margadipa, merasa dirinya dilukai Margapati mengangakan mulutnya, taring kukunya kelihatan berkilat, Raja bersabdauntuk memasukkan sang Singgunkara, berlaga menyudahi Margapati.
bait ke 12.
Sementara itu Margapati diperintahkan untuk dikandangkan, Singgunkara dikawal oleh pengasuhnya beramai-ramai masuk gelanggang aduan, disertai tari-tarian tayungan, dengan gerak-gerak langkah yang serasi.
bait ke 13
"Hai Margapati sekarang mengadulah kamu pada orang tuamu, tak ayallagi kau akan menemui patimu oleh Singgunkara, Singgunkara telah memasuki medan laga4 mata kelihatan tajam pandangannya sikapnya sangat hati-hati, waspada memperhatikan sekelilingnya, di mana si Margapati berada.
bait ke 14
Pintu kandang singa segera dibuka,
Margapati mengaum seru menala.itkan,
Singgunkara waspada,
wadya gandek berkata,
Wahai singa kau si Margapati hati-hatilah,
kalau kaupun keluar tak mau mendahului menyerang,
pada Singgunkara.
bait ke 15, 16
Tak ayallagi kau akan menemui kematianmu,
bangkaimu akan terbang keasal-mulamu,
musuhmu sangat prawira,
pemberani lagi sentosa,
penggembala kambing berucap menjawab,
bersama-sama berkata,
"K.eparat Margapati, jika kau berani menyerang terlebih dahulu akan berlumuran darahlah seluruh tu buhmu,
taji Singgunkara yang tajam akan menancap di tubuhmu, memusnahkan kamu,
meski dulu-dulu banyak sudah kambing-kambing yang terbunuh olehmu,
bukan satu ini sl Singgunkara.
bait ke 17
T~rimalah pembalasan hukummu,
tak perduli akan kakekmu kelak yang diadu si.singa gem bong
(singa yang besar, rajanya singa),
tak ayallagi kematian yang akan ditemuinya,
bertobatlah kau Margapati sampai keturunanrnu ketujuh".
bait ke 18
Si perwira laga Singgunkara,
telah maju di kalangan,
Margapati kelihatan mulutnya menguak lebar~ebar,
melihat ke kirike kanan,
Singgunkara melukainya dengan taji,
kenalah Ieber Margapati,
melompat terperarijat mundur ke belakang.
Singgunkara dengan cekatan memutar diri,
menyerang Margapati bertubi-tubi,
singa menemui ajalnya,
sorak gumuruh bunyi tetabuban,
mengumandang seakan-akan memecah langit,
Raja bersabda,
singa dan kambing diperintahkan untuk disingk:irkan.
bait ke 20
Untuk segera membawa ke depan,
kambing perwira si Baruklinting,
untuk diadu dengan seekor singa,
tutul yang besar dan ganas,
para penggembala segera melaksanakan tugasnya bersama-sama.
(II) Lagu Garnbuh, 25 bait
bait ke 1, ke 2 Ganti yang dituturkan, oleh penggembalanya, karnbing yang bemama Bamklinting, dibawa maju ke medan laga, . lengkap sudah segala busananya, kelihatan Baruklinting berani dan tangguh dalam laga, mungsulmya seekor harimau tutul yang sangat besar.
bait ke 3
Tampak oleh Sang Badro masuknya Baruldinting, (sang Badro) berjalan berputar-putar kepala dijengukkan keluar, mata tajam pandangannya melihat ke kanan ke kiri, lehemya tegak sikap merunduk.
bait ke 4
Kaki depan kedua-duanya, tertancap kuat kukuh di tanah, kulitnya kelihatan kekar kuat sang Badro memang pemberani, terkenal pula dalam laganya, uratnya kelihat besar-besar,
bait ke 5
Oleh para gandeknya harimau tutul tadi, disodor-sodorkan (untuk segera bertanding), Sang Badro mengaum keras-keras, suaranya menakutkan, kelihatan masih di dalam grobognya (kandang) kepala dijengukkan melompatlah Sang Badro (keluar dari kandangnya).
bait ke 6
Sang Baruklinting tajam matanya melihat (sang Badro), andaikan dapat berbicara sang Baruldinting akan bertanya, "Siapa yang akan bertanding melawan aku, mengadu kerasnya tulang, liatnya kulit dan otot,
bait ke 7
Tandingilah aku ini kambing-gembel, Namun majulah· satu melawan satu, kau macan-tutul keluarlah, jangan hanya pandai mengaum menakut-nakuti di dalam kandang saja, majulah kau akan kukenai dengan tandukku,
bait ke 8, bait ke 9
Hai macan-tutul dari Ungaran, jangan undurkan dirimu berhadapan dengan aku si wedus-gembel. Marilah kita berlaga sampai mati, siapa yang terdahulu menemui kematiannya, kau dan aku sama saktinya.
baitke 10
Ketahuilah hai singa-tutul Ungaran, sebelum diriku dipelihara oleh Raja, ayah-ibuku telah memberitahukan, dahulu kala memang kambing itu menjadi mangsamu, namun sekarang tak sudi aku melihatmu,
bait ke 11
MeJijijikkan kumelihatmu, jangankan kamu pada anjing hutan pun aku tak sudi melihatnya, selalu kuhindari jika ku berpapasan dengan anjing, aku benci sekali padamu hai singa Ungaran yang sombong.
baitkel 2
Bukankah kau sering memburu-buruku, serigala pun (anjing-hutan) pekerjaannya rnengejar-ngejar diriku, kebetulan sekali Raja memerintahkan kepadaku, untuk bertanding rnelawanrnu, tak takut aku rnenghadapi."
Baruklinting mundur bersiap-siaga menyongsong musuh, tanduk kiri-kanan siap menghadapinya serangan, harimau keluru: dari kandangnya melompat menerkam Baruklinting, namun tanduk Baruklinting mengenai mulut harimau, merijerit menggeram kesakitan.
bait ke 14
Kedua kakinya depan erat-erat menerkam kedua tanduk Baruklinting, kambing mundur selangkah menghantam badan singa dengan tanduknya, singa Ungaran terkena kesakitan karena tajinya Baruklinting, dada dirasakan sakit segera melepaskan terkamannya, lepaslah sudah Baruklinting dari cengkeraman harimau-tutul.
bait ke 15
Harimau tutul yang melompat mundur, oleh para gandeknya segera dijolok-jolokkan maj~. maju ke depan dengan langkah menerkam, Baruklinting waspada menyongsong dengan tajunya, Sang Badro terkena sudah badannya.
bait ke 16
Jatuh terbanting ke tanah, tergeletak daraJ1 keluar dari mulutnya, gandek segera mengambil air, badan si singa-tutul segera disiraminya.
bait ke 17
Bangkit Iagi si-Badro, mulut dibukanya Iebar-lebar, taringnya kelihat tajam-mengkilat, laju maju menerkam kambing Baruklinting, namun disongsongnya pula dengan senjata taji Baruklinting, merasa kesakitan melompat ke atas menghindari,
01eh para kalang singa dijo1ok-jo1okkan ke depan, supaya turon dari atap bangunan para kalang (payon pangawung), turon melompat menerkam si kambing Baroklinting, taji Baruldinting mengenai kaki-kaki depan si Badro, jatuh terjerembab ke tanah harimau-tutul tadi.
bait ke 19
Payah keadaan harimau tutul (menghadapi Baroklinting), · oleh para gandek segera disiram dengan air, bangkit kembali menerkam lagi ke arab Baroklinting, kaki depan lurus menerkam badan Baroklinting, namun hanya bulunya saja yang terkena.
bait ke 20
Ganti si Baroklinting mendesak singa-tutul, desak-mendesak dorong-mendorong, kambing dan singa mengadu kekuatan, mencari kesempatan siapakah yang terdahulu dapat dikalahkan.
bait ke 21
Punggawa gandek dan penonton lainnya sorak-sorai, bergumuroh suaranya tanda mereka bergirang dalam hati, suara gamelan bertalu-talu tidak hentinya.
bait ke 22
Menggema mengalun,
Baruklinting segera melepas diri mundur selangkah, bersiap dengan tajinya maju menyerang harimau-tutul, terkenalah sudah harimau menggelepar jatuh berguling di tanah, para gandek cepat-cepat menyiram harimau-tutul dengan air, bangkit pula harimau-tutul berjongkok.
bait ke 23
Kelihatan Baroklinting marah,
oleh para penggembalanya dipisahkan dari harimau-tutu1, andaikan si BaruJdinting dapat berkata,
katanya, ''Tak puas hatiku sebelum menyudahi harimau-tutul,
kalau kamu masih hidup aku pun tak akan terkenal,
lebih b3ik aku mati berkalang tanah",
Raja bersabda kepada para petugas,
untuk segera menggiring Baruklinting keluar dari arena-laga.
(Ill) bait ke 1, Lagu Pangkur
Kambing yang bemama Baladewa dipilih untuk diajukan ke arena-laga,
sebagai pemukul akhir untuk harimau-tutul,
lengkap sudah busana si kambing beserta senjatanya (tajinya)
tampak keluar dari gerobognya (kandangnya) si harimau,
bait ke 2, ke 3
Menggeram mengaum m·enakutkan,
Baladewa tajam memandang tak takut menghadapinya,
taji Baladewa yang dinamakan "pemukul terakhir" telah dikenakannya siap untuk diarahkan pada musuh,
harimau mengaum menghadapi Baladewa,
kelihatan taringnya berkilat menyeringai,
menakut-takuti Baladewa,
tak ubahnya seperti wayang Raksasa bergerak oleh (digerakkan)
tarigan si .dalang manakala bertanding melawan ksatriya,
gerakannya berjungkir-balik,
Baladewa kukuh hatinya melihat tingkah harimau,
mereka yang digolongkan para penggembala (kambing maupun
harimau) bersorak-sorai,
bunyi gamelan meningkahinya,
harimau menerkam si Baladewa,
siap .disongsong dengan senjata tajinya,
bait ke 4
KeSakitan laju menghidari serangan Baladew~,
harimau mencoba untuk bergantung pada Baladewa,
kambing bergeser menyerang badan harimau,
jatuh terjerembab di tanah,
laju para gandek menyiraminya,
bangldt si harimau menerjang menerkam Baladewa.
bait ke 5
Baladewa waspada akan serangan harimau,
diarahkannya taji yang tajam mengkilat ke arab Ieber harimau, seketika itu juga matilah si harimau ·terkena serangan taji Baladewa, kelihatan para gandek pucat pasai mengulum jari, mencomel menggamit sambil berbisik-bisik kepada teman-temannya.
bait ke 6
''Kuharapkan mendapatkan untung, andaikan si kambing Baladewa mampus, tentu Raja akan bertitah kepada para gandek, untuk makan enak dengan lauk-pauk ikan kambing.
bait ke 7
Ada orang lain Iagi yang menyela pembicaraan para gandek, ''Menurut hematku sebenamya apa yang kaukatakan itu benar,
bait ke 8
apakah mungkin akan menyamai si Dadungawuk dahulu?", lain orang lagi menyela pembicaraan, "Apakah kalian tidak mengetahuinya, sebab apa kambing Baladewa tangguh berani berlaga. Setiap kali masuk di gelanggang pertarungan, seorang kyai membisikinya.
bait ke 9
Dari Raden Tumenggung Wreksanagaralah, ilmu itu diperdapatnya, oleh karena itu kambing pun tak takut menghadapi lawannya, apalagi harimau kedua-duanya itu, lampus semuanya boleh dikatakan sebelum bertanding, sangat mengherankan utah si kambing Baladewa itu, namun kenyataannya memang saktilah.
bait ke 10
Sebagai misal itu kambing yang bemama Baladewa, bukankah si Margapati telah dikalahkannya, namun masih juga si kambing tadi mengamuk, diadu juga dengan seekor ce1eng hutan, besar tinggi badannya namun lampus pula menghadapi Baladewa, masih juga seekor celeng hutan dihadapkannya.
bait ke 11
Ramai sekali pertarungan diantara mereka, andaikan tidak ditingkah sabda Raja, pasti celeng hutan itu mampus pula, Baladewa diundurkan diganti dengan kambing bernama Jayengseno, konon jik:a berlaga lebih tangguh dan sakti lagi.
bait ke 12
Sayangnya Raja tidak memerintahkan untuk diadu dengan celenghutan, akan diadu dengan harimau itulah harapanku, itu pun andaikanRaja menitahkannya."
bait ke 13
Konon ada penggembala kambing, bernama Bagus Palu lagipula 1ucu tingkahnya, manis harum k:atanya, "Mas Bei bagaimana mungkin terjadi, kambing berani bertarung dik:arenakan dibisiki dengan ilmu, k'alau demikian kejadiannya, itu pun kalau Mas Bei berkenan membisiki,
bait ke 14
kepada singamu si Margadipa, dengan daya ilmu menambah keberanian berlaga. Namun andaikan terjadi apa yang dibisikkan o1eh Mas Bei itu keliru, llmu kesialan itu pula apa yang terjadi tentu kalah perang".
baitke 15
Tiba-tiba Raja bersabda., pertarungan antara singa dan kambing telah selesai,
Raja segera balik ke peristirahatan (pesanggrahan),
para punggawa raja beristirahat di tempat peristirahatannya masing-masing,
bait ke 16
Raden Ngabehi Atmasasana s~telah selesai menghadap raja,
dan setelah selesai pula segala tugas yang dipikulnya,
pada hari itu Saptu malam Minggu jam 11 ,
kembalilah Raden Ngabehi Atmasasana ke pondoknya,
ditemuinya Abunandir yang belum juga tidur,
tekun sedang menulis,
Raden Ngabehi Atmasasan~ bertanya,
''Wahai, adinda Abunandir, apakah gerangan yang sedang kautulis itu?"
dijawabnya, "Terkesan hati adinda akan pertarungan tadi siang, kambing milik sang Raja berlanding melawan singa si Margapati,
bait ke 18
Adinda terkesan ingat akan riwayatnya,
pertarungan dan kematiannya si Dadungawuk,
itulah yang akan saya bukukan,
akan adinda jadikan cerita berikatkan lagu untuk anak-anak, Raden Ngabehi Atmasasana,
berkata dengan lembutnya kepada adiknya Abunandir dipersilahkan untuk meneruskan membaca,
bait ke 19
"Dinda Abunandir, teruskanlah membaca coba kudengarkan.
Andaikata kutemukan nantinya ada kata-kata,
yang kurang layak kau pergunakannya,
andaikan pula aku dapat membetulkannya,
akan kubenarkan cara menyusunnyajangan sampai campur-aduk".
Abunandir segera mendendangkan lagu,
cerita yang terikat dalam lagu Dandanggula.
(IV) Lagu Dandanggula, bait ke 1
Berbangga hatiku akan maksud hati Sang Raja,
Pakubuwana ke IX yang bertahta di Surakarta,
untuk mencatat perihal jasa-jasa yang dinamakan utama itu,
tak menjadi soal meski ini hanya terjadi pada diri seekor kambing,
namanya si Dadungawuk yang selamanya setia kepada raja,
meski pekerjaaannya hanya bertarung dengan singa,
ataupun dengan babi (celeng), hutan.
bait ke 2
Dadungawuk si pemberani dan si pemenang perang,
untuk mengenang jasa-jasanya itulah,
manakala kambing yang bemama Dadungawuk itu mati,
atas kehendak sang Raja bangkainya,
diperintahkan untuk disucikan dengan tata-cara layaknya sebagai
manusia kalau meninggal dunia,
pula dengan segala upacara adat penguburannya,
selesailah sudah perintah raja,
jenazah kambing si Dadungawuk dikuburkan di pesanggrahan
Langenarja,
di satu tempat kuburannya anjing-hutan milik raja,
yang bemama si Sobrah.
bait ke 3
Jenazah Dadungawuk dikawal prajurit,
dari golongan prajurit raja yang bemama Trunakembang betiumlah
73 orang,
diiringi bunyi-bunyian terompet dan tambur,
prajurit Trunasura beljumlah 7,
2 orang Mantri-ordenas turut menertainya,
seorang pirnpinan pasukan yang berpangkat lurah,
yang bemama Raden Ngabehi Atmasasana,
adapun Mas Atmadimeja yang berpangkat lurah kepala turut serta
mengiringkan jenazah Dadungawuk.
Golongan punakawan dari Kasepuhan,
dan Kadipaten dihitung,
300 orang jumlahnya,
tidak tennasuk golongan punakawan yang banyak juga turut
serta melayat,
100 orang anggota kawula-raja,
kesemuanya kelihatan memenuhi jalan,
rakyat memenuhi jalan-jalan sepanjang dari Kraton Surakarta,
sampai ke pesanggrahan Raja Langemuja,
kesemuanya berebut untuk melihat di depan.
bait ke 5
Laki dan perempuan bercampur menjadi satu,
kesemuanya mengucap syukur akan keputusan Raja,
membalas jasa-jasa ki Dadungawuk,
meski hanya seekor domba,
namun pemakamannya talc ubahnya,
bagaikat .• aemakarnkan manusia,
kesemuanya itu Uikarenakan,
jasa-jasanya yang utama selalu dikenang (tidak akan hilang),
jasa seekor domba dibalas sepantasnya,
andaikan itu terjadi pada diri manusia bagaimana?
bait ke 6
ditujukan kepada putera maupun sanak keluarga sendiri, untuk itu berlakulah pandai-pandai,
Keutamaan pikiran raja yang sedemikian itulah,
yang dijadikan pangkal tolak memberikan suri-tauladan ini,
sukur dilandasi membiasakan berlaku brata,
yang tak lain menghidarkan diri,
dari perbuatan-perbuatan yang tercela,
sebab itulah yang meJ\jadi musuh budimu.
bait ke 7
Kejahatanlah yang merusak keutamaan budi, jika demildan hUang pula akal yang sehat,
hilang pula kewibawaan diri,
kejahatan sajalah yang dikenalnya,
itulah yang menjadi benih datangnya kesengsaraan,
akhirnya puri tak kuasa menahannya,
andaikan kamu bel'um memetik buahnya dari kejahatan,
tentu anak cucumu akan menanggungnya pula.
bait ke 8
Sudah menjadi sifatnya bagi orang yang suka berbuat jahat,
tak kan mungkin akan mendapatkan kebahagiaan,
tak ubahnya bagaikan mengulum jarinya sendiri,
akan berat pula andaikan hukum dijatuhkan padanya,
wahai saudara-saudaraku dan anak-anakku semua,
hayatilah kata-kata yang terpetik dalam lagu-lagu,
Dandanggula dan Pucung eli bawah ini,
kebahagiaan dan kesejahteraanlah yang akan kaudapat.
(V) Lagu Pucung, bait ke 1
Anak-anakku utarnakanlah budirnu, cukuplah akan kewaspadaarunu, suri tauladan keutarnaan, jadikanlilh pangkal tolak menuju ketertiban.
bait ke 2
Biasa.kanlah berhati bersih tekun beribadah, menjadi harapan kesemuanya, sebagai manusia yang hidup di dunia ini, jadilah suri tauladan pula daicim kewibawaan.
bait ke 3
Apalagi ditambah dengan pengertian-pengertian yang luas·, mengetahui apa yang terjadi sehari-harinya, tak ubahnya keadaarunu itu, bagaikan menyimpan rangkaian (untaian) bunga seroja yang indah.
bait ke 4
Kejujuran hati yang metijadi landasan hidup, disertai hati yang lemah-lembut, segala tindakan terarah dan bijaksana.
bait ke 5
Tak akan ragu-ragu lagi dalam sikap kehidupan ini, tidak lagi mengandalkan akan kebahagiaan lahiriyah, hanya kesaduan budi yang selalu mengilhaminya.
bait ke 6, bait ke 7
Janganlah sekali.Jcali kau berbuat yang tercela, hanya kejahatanlah yang w~njadi musuh keutamaan, wahai anak-anak muda janganlah kau tidak waspada.
bait ke 8
Ketahuilah pula akan kebiasaan hatimu, biasakanlah mengenal hal-hal yang baik, perdalamlah selalu beribadah.
bait ke 9
Sudah menjadi kewajiban bagi orang ini, untuk selalu berhati jujur dalam mengejar keinginannya, akan tercapainya jangan pula kaupaksa-paksakan kemauanmu, ingatlah bertindaklah dalam keadaan wajar.
bait ke 10
Tindakan yang terburu-buru akhirnya, kerusakan pula yang menimpamu,
bait ke II
Kehidupanmu akhirnya rusak tercela, hidupmu hanya akan meminta belas kasihan saja.
bait ke 12, dan bait ke 13 Wahai anak-anak muda, akan tercapailah keinginanmu dan beka1 bagimu, jauhkanlah watak suka menyombongkan diri.
bait ke 14, dan bait ke 15
Biasakanlah pula sopan dalam tutur-kata, kata yang lemah-lembut, · biasakanlah pula berguru pada orang pandai-pandai.
bait ke 16
Jangan bertindak tidak bijaksana, sebab ketidak adanya kebijaksanaan dalam tindakan, akan mengurangi pula kewibawaanmu.
bait ke 17 Kewibawaan dari para wiku itulah yang kautiru, jangan pula kau salah mencapainya.
Memang sulit jalan menuju ke kewibawaan itu, salah-salah kau bisa tergelincir, kesengsaraan akhirnya yang kauterimanya.
bait ke 19
Sudah mel'\iadi hukumnya bagi mereka yang mengerjakan kejahatan, kesengsaraan yang diterimanya, untuk itu biasakanlah berlaku baik, bertutur-kata yang jujur.
bait ke 20, dan bait ke 21
Akan segala kehendak yang baik selalu dapat rahmat, jangan pula senang mengg~nggu orang lain, kata-kata yang tak sopan terlontar, hanya kebencian orang saj:1 yang akan timbul, bermanislah dalam tutur-katamu.
bait ke 22
Akan halnya orang yang selalu sopan dalam tindak-tanduk dan tutur-basanya, terhindar pula dari segala bencana.
bait ke 23, dan bait ke 24
Bagi orang yang senang berlebih-lebihan bermabuk-mabukan, akan jauh pula dari kewaspadaan, kehancuranlah yang selalu mendekatinya.
bait ke 25
Bagi orang yang ahli dalam melatih keutamaan budi, kesusilaan dalam tindak-tanduk tutur-katalah yang menjadi cirinya.
bait ke 26, 27
Akan kehendak hatimu yang dibarengi dengan rasa terdorong kuatnya hawa nafsu (angkara murka), bukan mustahil akan tercapai j~ga kehendakmu, namun yang kaucapai hanyalah kedurakaan saja, kerusakan menirnpamu dirimu tersiksa.
bait ke 28
Bukan itu yang dirnaksudkan tercapainya tujuan (kehendak), bagi seorang yang budirnan, terbiasa dalam tindak waspada dan tertata baik, itulah pula yang menjadi tanda bagi orang budiman.
bait ke 29
Orang yang berbudi selalu meniru tindakan yang utama, berlaku baik terhadap sesamanya, bagaikan bunga semerbak harum budi bahasanya .
. bait ke 30
Bahasa yang manis sangat mengesan di hati, jauh menjangkau dalam diras'a, melekat erat dalam tulang-tulang, sampai ajal pun budi baik terkenangjua.
bait ke 31 , dan bait ke 32
Bahkan ~eturunannya pun masih terbawa kebaikannya, mengecap kebahagiaan dan kewibawaan, cacad dan sengsara bagi mereka yang berbuat tercela, banyak pula suri tauladan kesengsaraah yang terpapar,
bait ke 33, bait ke 34, dan bait ke 35
Bagi orang yang berbudi, paham akan segala apa yang dihadapinya, jangan sampai tindakan itu tidak disertai kewaspadaan diri.
bait ke 36
Seorang budirnan keheningan budinya terlatih, penuh dengan kewaspadaan, bagi mereka yang masih membiarkan hawa-nafsunya, jalan yang ditempuh orang budirnan itu, sangatlah berat dirasanya.
bait ke 37
Seorang budiman tahu membedakan yang baik dan buruk, itulah tanda manusia utama, yang akan selalu tercapai kehendaknya,
bait ke 38, bait ke 39, bait ke 40, dan bait ke 41 Bagi mereka yang disebut " tua" namun selalu berbuat ricuh, tak pantas pula disebut tua dalam ilmunya, wajib kauhindari sebab, meitiadi orang jahat tak lama jadinya, suri tauladan lama banyak pula yang menceptakannya.
bait ke 42
Akan rahmat guru itulah yang membuatmu bahagia, berbaktilah padanya selalu mohonlah rahmatnya, sertailah kausendiri berbudi luhur.
bait ke 43
Jangan pula kau segan-segan berguru, dahulu kala ada contohnya, bagi mereka yang memiliki kesaktian, mereka tak lupa akan gurunya,
bait ke 44, bait ke 45
Tua dalam umur kenyang dalam ilmu, menyebar luaskan ilmunya kepada anak-anak muda, sudah sepantasnya mereka mengakuinya sebagai orang-tua.
bait ke 46, 47, 48, 49
Contoh lagi bagi seorang senapati (panglima perang) yang utama, tak undur dan takut menghadapi kematian, jaya dalam pertempuran, sebab keberaniannya selalu dilandasi dengan dasar keutamaan budi, tingkah-laku dalam peperangan selalu menang, keselamatan selalu menyertai mereka yang berbudi hayu,
bait ke SO
Tak undur dalam menghadapi kesulitan, pada yang dipimpinnya selalu berhati bijaksana.
baitkeSl
Segala langkah tanduk.nya selalu dipikirkan terlebih dahulu, dalam hati selalu hati-hati waspada dalam segala perilakunya.
bait ke 52
Dalam kehidupannya S;elalu awas akan keadaan (baik dan buruk), tujuan hidupnya mencapai kebahagiaan yang mulya, untuk itu jangan segan-segan hindarilah perbuatan tercela.
bait ke 53
Bagaikan berjalan di malam yang gelap mereka yang tercela budinya,
berhati serakah bagaikan mata yang buta,
kesomboitgan selalu ditonjol-tmijolkan,
jadilah mereka manusia yang selalu mengumbar kebengisannya
bait ke 54
Manusia seperti itu tak ubahnya dirinya bagaikan setan yang terlihat selalu gemuk dirinya, segala apa yang baik terkubur, keangkara-murkaan meliputi dirinya.
bait ke 55
Hidupnya hanya selalu berharap-harap, dalam setiap saat dan kesempatan, hanya keuntungannya pribadi yangterpikirkan, ulah sedemikian itu tak ubahnya · tingkah-laku seekor domba.
bait ke 56, <l;m bait ke 57
Lazimnya orang yang durhaka seperti itu, tak akan menelaah kata-kata yang benar dan jujur, perbuatannya selalu merugikan orang lain, dalam benaknya selalu menggarnbarkan perbuatan-perbuatan yang tercela.
bait ke 58
Mereka yang duraka: selalu mengesampingkan tutur-tutur yang jujur, bagaikan orang yang buta tulis, tak akan tahu akan isi dari lijaran-ajaran luhur, hidupnya orang serakah itu sebenamya bagaikan orang yang mati tidak sempurna.
bait ke 59
Kata-katanya terhambur yang tidak pantas saja, berkaok-kaok bagaikan seekor ayam, ayam laga yang serba salah kalau bertanding, tandanya pangkal ekor yang dituju, namun pantatlah yang terkena.
bait ke 60
Matanya buta lanskahnya selalu terbentas-bentas, hina dina dirinya wataknya serakah, orang durhaka sudah terlihat kesengsaraan yang dipandangnya.
bait ke 61 , bait ke 62, dan bait ke 63
Dihari tuanya pun kebingungan meliputinya, menyanggupkan janji tak pernah ada ujudnya, itulah tandanya orang yang tidak berbudi baik, baik dan buruk tak dipahaminya, terlanjur hanyut dalam kedurhakaan.
bait ke 64
Terbiasa baginya meminta-rninta, namun masih jua menyombongkan diri, tak ada orang yang menyamai aku.
bait ke 65, bait ke 66, dan bait ke 67
talc seperti itu bagaikan orang berbusana,
apa yang dikenakan pada dirinya dianggapnya sudah pantas,
kalaupun beljalan lagak-lagunya menoleh kanan-kiri,
kepala tehmgkat pandangan melihat ke atas,
leher jef\jang menari-nari bagaikan "pacak jangga"
(gerakan tertentu dalam rangkaiari tari, untuk leher dinamakan pacak jangga)
kelaziman yang terbiasa (umum mengenalinya dalam kesopanan) tak lagi dikenalnya.
bait ke 68, dan bait ke 69
Bagi anak-anak muda yang tak sudi berbudi luhur,
yang selalu mengaku dirinya utama,
sebenamya tak lebih mereka itu hanya mef\jcijakan kebagusannya, bertingkah berpolah serba salah.
bait ke 70
Orang yang berbudi luhur selalu menjauhi hal-hal yang seperti itu,
hanya kebahagiaan lahir dan batin saja yang ditujunya,
selalu melatih dirinya dalam perilaku bijaksana.
bait ke 71
Kalaupun mereka pandai sudah tentu ada nyatanya,
sepia ilmu awal sampai akhir dikuasainya,
tahu pula orang bijaksana itu akan hal yang mef\iadi rintanganrintangan kehidupan manusia di dunia ini,
bait ke 72
Budinya santosa, dalam kasar maupun yang halus sudah dikenelinya,
mulai dari kehidupan dalam alam fana maupun baka,
cita-citanya tak lain semoga tentram dan bahagia sesama umat manusia di dunia.
Bekal orang hidup di dunia ini, kesucian lahir batinlah yang menjadi tujuannya, tindak-tanduknya selalu dihayati kemauan yang baik.
bait ke 74, dan bait ke 75
Hidupnya selalu bersandar-kan jalan llahi, orang yang budiman selalu berikhti;ar, ciri mereb bertind~ dalam delapan laku utama (astha brata). mengalah adalah sipat mereka.
bait ke 76
Ketahuilah akan hakiki dari kebahagiaan itu, bagi setiap orang berbeda-be~a,
bait ke 77
Dulukalapun sudah terpapar contohnya, kebahagiaan tercapai karena ketekunan.
bait ke 78
Budi utama selalu melindungi diri (terhindar dari perbuatan tercela). biasakanlah hatimu mengenali keadaan secermat-cermatnya.
bait ke 79
Langkah-langkah perhatikan seteliti-telitinya, jauhkanlah perbuatan tercela dari dirimu.
bait ke 80
Jungjunglah sopan-5antunmu, waspada menghindari perbuatan-perbuatan yang hina.
bait ke 81
Sangat .hina bagi mereka yang suka mabuk-mabukan, arti mabuk banyak ragamnya di dunia ini, kalau dihitung tak akan selesainya, memanglah di dunia ini penuh dengan hidup bermabuk-mabukan.
Mereka yang suka menj~akan kebagusannya disebut mabuk kebagusan,
mereka yang suka menj~akan kemuliaannya (keberaniannya, kesaktiannya, keberaniannya), disebut mabuk kewibawaan,
bait ke 83
Mereka yang suka memamerkan ilmunya itupun disebut mabuk ilmu,
bagi mereka yang lagi mendapatkan kebahagiaan itupun kalau selalu bertingkah pamer, disebut pula mabuk kebahagiaan.
bait ke 84
. Akan halnya orang yang mabuk kebahagiaan (lagi mendapatkan, didekatkan dengan pembesar, ataupun mendapatkan kepercayaan),
sombong diruiya 8anas tindakannya, · ·
lagaknya bawahannya akan dibuwangnya jauh..jauh,
tak perduli silurah maupun sibekel.
bait ke 85
Kemauannya hanya dia ~alah yang berhak mendapatkan kepercayaan ini,
dirinya selalu dipuji-puji,
orang seperti itu lagaknya duduk di depan sendiri tangan terentang bertolak-pinggang,
cela dan fitnah terlontar kepada teman-temannya.
bait ke 86, bait ke 87
Mereka yang suka mengumbar kesanggupan itupqn disebut orang mabuk sanggup,
kebiasaannya senang memperkosakan kehendaknya,
l.agaknya bak orang yang suka menantang,
"ini dadalru mana dadamu ''.
bait ke 88
Mereka yang suka akan minum-minuman, disebut mabuk minuman, akan sifatnya selalu berbohong diri katanya tiada berbukti,
orang seperti itu layaknya bagaikan sanggup memetik bintang dan matahari saja.
bait ke 89
Sedikit pun ilmu tak dikuasainya,
namun masih juga suka mengguri lain orang,
orang semacam itu disebut "mabuk sepuh" (kata sepuh dijulukan pada seseorang yang banyak ilmunya, namun belum tentu sepuh yang berarti tua harus orang yang tua itu yang beribnu).
bait ke 90, bait ke 91, bait ke 92, bait ke 93, bait ke 94, bait ke 95 dan bait ke 96.
Orang yang suka mengumbar kata,
kata terlontar tak keruan arahnya,
di mana saja perbuatan sama.
Perangainya suka marah,
kata~at~yapun melambung tak berbukti.
Seperti halnya orang mengetjakan sebuah bangunan,
kehendaknya segala sesuatunya baik dan teratur rapi,
tetapi sebenamya apa saja yang dikerjakan tak bakal jadi,
sipatnya yang suka marah kata-katanya yang selalu membual,
membuat peketja.peketjanya tak tentram hati,
akhimya pun semua peketja tak mau bertindak,
peketjaan di tinggalkan oleh mereka,
malapetaka sajalah yang dideritanya,
meluap kemarahannya: tak terkendalikan lagi,
seakan-akan semua bangunan akan dirusaknya ~a.
kalaupJPl bangun tidur,
selalu saja amarah menyertainya.
itulah yang disebut "mabuk-kulup" (kulup kata lain untuk anakan~ usia muda). ·
bait ke 97, dan bait ke 98
Rasa kemabukan bagi orang-orang muda usia,
kehendaknya segala sesuatunya harus lebih dari sesamanya,
biasanya tak terlaksana satupun jua, sudah menjadi kelaziman orang-orang muda usia yang dimabuk rasa yang berlebih.Jebihan, tutur-kata wulang-wuruk tak dikenalinya,
bait ke 99
Terurai sudah bermacam-ragam rasa kemabukan, sesungguhnya manusia tak lepas dari kenyataan rasa mabuk, namun ada juga tebal dan tipisnya, seharusnya tipis dalam rasa kemabukan, namun seharusnya tebal dalam rasa kesentosaan imannya.
baitlOO
Sengsaralah bagi mereka yang suka bermabuk-mabukan, kehendaknyapun 1ebur tak satupun akan terlaksana, di alam bak.apun tak kan menemui ketentraman,
bait ke 101
Selesailah sudah Abunandir berkarya tulis, berkatalah Abunandir "Kakanda, masih tersisa juga beberapa patah kata,
bait ke 102
Namun serasa be1um juga pantas dan teratur rapi susunan bahasanya ", berucap1ah Dyan Bei Sasana kepadanya,
''Wahai Abunandir, sangat senang hatiku mendengarkan karya tulismu, sudah sepentasnyalah kauteruskan iagu Pucung tadi"
bait ke 103
Wahai kakanda sungguh malu1ah diriku,
jika tulisanku ini diketahui orang lain,
hatiku terasa menghadapi banyak halangan.
bait ke 104
Bukankah aku ini masih muda usia 1agipula aku merasakan diriku masih jauh dari "tahu" (tabu dimaksud pengertiannya akan hakikat kehidupan sesungguhnya)
orangpun nantinya akan berkata "aku mengguruinya".
.. Benar juga ucapmu Abunandir, tetapi bukankah itu merupakan tulisanmu, apa salahnya pula/' demikian Dyan Bei Sasana menjawabnya.
bait ke 105
Segala tuntunan yang kauceritakan belum tentu tertuju pada diri seseorang, yangjelas tuntunanmu itu mengarah, hendaknya kelak dapat dipergunakan bagi anak-cucu lagipula untuk diri pribadi bukan?
bait ke 106
Tak ada jeleknya bukan manakala waktu terluang, mendengarkan uraian cerita tutur-kata yang berguna, daripada membenahi selirnut memeluk guling,
bait ke 107 Bukankah pula kesempurnaan ilmu berpangkal pada pikiranpikiran yang baik, untuk itu janganlah kau ragu-ragu dalam hatimu, jangan pula kau takut dicela orang.
baitke 108
Sudah menjadi watak manusia di dunia ini suka mencela, apalagi pada dirlmu sedangkan Nabi ratu. wall pendhita saktipun tak kan luput dari menanggung rasa demik.ian, tak perlulah pikiran lain orang mengganggumu.
bait ke 109
Memang sudah menjadi watak manusia di dunia ini, kepada Allahpun saben harinya dicela.
baitke 110
Lazimnya jika orang mencela Hyang Agung, manakala tak terpenuhi akan keinginannya.
bait ke-111
Mulailah kau baca lagu kelanjutan dari Pucung tadi,
Bunandir segera memulianya,
bersenandung lagu Pucung disertai mata terasa kantuk,
baitke 112
Mereka yang_suka melakukan mawas d.iri,
merekajua sesungguhnya tak mementingkan d.iri pribadi,
berwatak rela sudah barang tentu selamatlah d.iri mereka.
bait ke 113, bait ke 114, bait ke ll5
Berhati bersih dan jujur wcijah terang bersinar katerbukaan,
tiada lain keteitangan rasa cipta yang meliputinya,
orang lain tak bedanya dirinya send.iri,
rasa mawas d.iri selalu ditrapkan dalam perilaku kehidupannya,
sakit dicubit jangan pula mencubit lain orang.
Rasa percaya lahir dan batin,
segala-galanya diumpamakan diri pribadi,
tingkah-lak\i selalu sesuai pada waktu dan tempat,
gunakanlah rasa mawas diri,
bagi mereka yang melakukan 'dasar perilaku itu,
sudah barang tentu dapat hidup berdampingan dengan sesamanya, mereka itu pula sesungguhnya yang dapat tumbuh berkembang di dunia ini (arti kata tuwuh dan tumuwuh, diartikan mereka jadilah orang dalam arti sesungguhnya).
bait ke 118
Namun bagi mereka yang meninggalkan rasa mawas d.iri,
artinya meniadakan rasa bahwasanya dirinya tak lain juga d.iri orang lain,
sesungguhnya mereka pula yang selalu berbuat durhaka,
watak yang sedemilqan itu hin<larilah.
bait ke 119
Tiada lain kesenangannya akan mengcijak orang lain turut (melibatkan) sengsara,
dalam tingkah-laku bagi semua manusia di dunia ini,
mau tidak mau harus berlandaskan "parlu dan mcijat".
Parlu berarti tingkah..J.aku yang menyesuaikan keadaan,
m.;at berarti tingkab..J.aku yang layak,
jangan pula kau bertingkab menduakan hati,
m.;at dan parlu kedua.<fuanya harus seimbang.
bait ke 121
Camkan dalam benakmu jika kau menghendaki hidupmu selamat (tentram lahir dan batinnya),
jangan pula kautin~ 3 hal pokok ini,
pertama majat kedua parlu ketiganya mawas cliri.
bait ke 122
Ketiga-tiganya bagaikan saudaramu sekandung dalam mengarungi kehidupan di dunia ini,
rasa majat hikmahnya mendatangkan keselamatan menjadikan pangkal berbudi luhur,
rasa parlu dan mawas diri hikmabnya mendatangkan tercapainya apa yang cita~itakan.
bait ke 123
M.;at, parlu, mawas.<firi, keselamatan dan budi luhur,
kerahatjaan diri, kelima-limanya camkan dalam hatimu,
benamkan dalam.<falam di matamu,
simpanlab baik-baik jangan sampai terpisah dari dirimu.
bait ke 124
Siang dan malam hayatilab kelimanya baik-baik,
jangan sampai kau sekali-kali menil1ggalka.nnya,
orang yang ahli budi dapat dikatakan mereka itu mendapatkan wahyu (wabyu diartikan mendapatkan rohmat Tuhan),
wataknya selalu menghindarkan diri dari perbuatan-perbuatan yang hina dan nista,
hidupmu selalu dalam lindungan keselamatan,
untuk mencapai hal terse but sekali-kali jangan lupa hayatilah,
sampai-ampai kau pergi ti~urpun camkanlah selalu.
Akan halnya yang kasar dan halus (agal dan lembut berarti perihal segala macam ragam perikehidupan bagi manusia di dunia ini),
baginya yang ahli budi tak asing lagi mereka mengenalinya dengan bm~m. .
itulah pangkal disebut orang berhati "mulya, (wirya diartikan mulya), ·
sudah menjadi kebiasaannya membelakangi perilaku yang nista.
bait ke 126
Nista berarti nis itu hilang atau sepi (sunyi), ta diartikan mulya (terpuji),
jadi mereka y~ melakukan tindakan yang tidak terpuji itu,
sesungguhnya hilang sudah kemulyaan arti manusianya sendiri ..
bait ke 127
Jangan kaulakukan perbuatan nista,
lebih bm kau bertindak yangjujur di hatimu,
pangkal arti 'kehidupan manusia itu,
berlaku bertindak menurut suri tauladan yang utama,
sanggup hidup sesuai dengan peraturan kehidupan di dunia ini.
bait ke 128
Orang yang berhati jujur hikmahnya akan terlaksana (tercapai) apa yang dirninta,
apa pula kehendak manusia itu,
Tuhanpun memberinya,
lambat dan cepat terlaksananya tergantung ketekunan diri pribadi.
bait ke 129
Akan halnya mencapai keinginan it1,1,
·mginkan1ah sesuatu yang bm,
jangan sekali-kali kauberkeinginan sesuatu yang tidak bm.
bait ke 130, datr bait ke 131
Andaikan terlaksana keinginanmu yang tidak baik, sengsara pula yang akan kauderita,
andai pula keinginan yang baikmu terlaksana,
bahagialah dirimu seakan hikmahnya meresap menyusup dalam jan tung,
terbenam dihati,
turun-turunmu lain orangpun merasakan akan hikmahnya.
bait ke 132
Kemulyaan di.ri berpangkal pada ketekunan pencapaiannya,
akan halnya kesengsaraan talc ubahnya pula,
berpangkal dari budi yang tercela,
apa pula manusia itu masih juga kepingin dirinya celaka.
baitke 133
Jangan kau silau terhadap tergelamya keindahan-keindahan dunia ini,
biasanya hati yang goyah terseret hancur karena sodaan itu, sengsa.ra .malapetaka dan cilaka karena budi kurang sentausa.
bait ke .134
Kemulyaan (hugraha berarti rahmat dari Tuhan yang Maha Esa) akan didapatkan pada mereka yang berhati sentausa.·
itulah pula yang harus dicapai manusia di dunia itu,
dirinya mul ya-mulya pulalah lain orang.
bait ke 135
Tingkah laku berada dalam kewajaran tertuju pada yang kasar maupun halus,
hatinya penuh dengan rasa tepasalira (mawas di.ri pribadi), tak merasa dirinya pandai,
merasa kalaupun pandai i~upun karunia Tuhan pula.
bait ke 136
Rasa rela kalau selalu dihayati dalam kehidupan ini,
hikmahnya hati akan terhindar dari rasa cemas dan mawas.
bait ke 137, bait ke 138, bait ke 139, bait ke 140, bait ke 141 , dan bait ke 142.
, Mereka yang dirundung petaka,
kata-katanya ter~bur tak puaskan diri,
resah hatinya sengsara yang diterimanya,
hilang punah keinginannya tak ter1aksana,
Hilang sudah kekuatannya,
ditinggalkannya budi yang luhur,
utah tingkahnya yang serba luput,
hati berubah tergiyur godaan keindahan-keindahan dunia yang tidak nyata ini (rajapeni, diartikan bahwasanya keindahan dalarn kehidupan manusia di dunia ini jika mendapatkan rasa karnulyaan dari Tuhan, berkecimpung dalarn gemilangnya harta benda a tau kekayaan ·bukan itu yang diartik.an kemulyaan hid up).
kesengsaraan yang sedemikian itu penawarnya tak didapat juga.
bait ke 143
Selalu diharapkan sebaiknya orang itu bertindak dalarn perilakunya baik,
baik bagi diri ~ndiri baik pula bagi lain orang.
bait ke 144
Angkara murka itu sifatnya merusak mengajak rusak,
kebaikan selalu dirusak pula, .
angkara murka itu musuh dari kehidupan manusia di dunia ini, memang sudah sifatnya menghancur leburkan kehidupan manusia.
bait ke 145, dan bait ke 146
Bagi mereka yang menuruti angkara-murka (tidak bisa mengendalikan hawa nafsu),
kehidupannya akan hancur lebur,
turu_tmyapun rusak dikarenanya, .
tingkah 1akunya utah po1ahnya se1alu rusuh (tidak terpuji, hina),
manumpuk menyebarkan celaka,
akhimya tak luput d.irinya sendiri yang memetik jua hasilnya.
bait k~147
Apa yang akan dicapai tak sampai,
apa yang akan dipegangnya pun luput,
itulah utah tingkah mereka yang melawan hukum kebenaran ini (arti kata-kata, diterjemahkan keadaan yang teratur dan dianut oleh orang banyak, lagipula sudah menjadi hukum kehidupannya).
itulah pula yang menjadikan parigkal kesengsaraan d.iri.
bait ke- 148
Makna hukum tidak berlaku lagi selalu dilanggarnya,
keheningan hUang pikir rusuh selalu membuntutinya,
bait ke- 149
Badan jatuh terjerembab dalam lobang yang dalam,
berkalang dalam kecelakaan dan kesengsaraan,
tiada lain kalau dipikir,
hancur badan dimakan perbuatan sendiri
bait ke- 150
Janganlah kau hidup berperilaku sedemikian itu,
sudah sepantasnya menghindarkan perbuatan-perbuatan yang selalu didorong oleh hawa nafsu,
bait ke- 151
Suri tauladan lama pun telah bercerita,
bagi anak-anak muda yang menginginkan dirinya mulya dan wibawa,
selalu menghindarkan diri dari hati yang rusuh, sifat mengumbar hawa-nafsu dijauhinya.
bait ke- 152
Hyang Agung pun pasti meluluskan keinginannya,
mereka pun akan mendapatkan ke~ulyaan diri sebagai nugraha yang datang darinya,
apapun yang diinginkan akan terlaksana, andaikan kau beringinkan menjadi seorang senapati (panglima perang) itu pun akan terjadi,
lagipula takkan susah kau sebagai senapati menghadapi lawanlawanmu (ripu diartikan musuh, lawan ataupun kesulitan-kesulitan).
bait ke- 153
Kau inginkan dirimu kaya,
itupun akan terjadi,
harta benda yang indah-indah menumpuk menggunung mengimbangi keinginanmu.
bait ke- 154
Apapun yang kau inginkan pasti terjadi,
kalaupun kau inginlcan gedong-gedong berhimpit-bersanding,
pendek kata tak dapat lagi dikatalcan jika nugraha Tuhan mendatangimu.
bait ke- 155
Namun andaikan terlaksana sudah segala keinginarunu,
jangan sekali-kali berwatak meremehlcan sesama manusia,
keras namun tidak memaksakan kehendaknya (memperkosakan keinginannya),
berani namun tidak menyombongkan dirinya,
suka bercanda tetapi tidak mempercandakan lain orang.
baitke-156
Tingkah laku tindakan tegas namun tidak bengis,
tak kan berbuat orang lain mencercanya,
kalaupun berbusana busananya pantas dan wajar (tidak berlebih-lebihan, sehingga menimbulkan kesan ejekan lain orang).
bait ke- 157
Perhitungan selalu mengawali pelaksanaan,
tindakan diawali pengamatan dan penelitian,
aJca1 melandasi rasa cipta dan karyanya,
bertindak tidak lebih dan tidak kurang (wajar).
Terikat erat dalam tata-cara yang pafut, terhadap sesamanya selalu berwatak budi 1uhur.
bait ke- 159, 160
Tingkah-1aku· tutur-basa serba rnanis, Mereka yang suka rnenjajakan kebagusannya,
bait ke- 161, 162, 163, 164, 165, 166 dan bait ke- 167.
suri tauladan utarna pasti ditinggalkannya, tindakannya rusuh talc tabu hukurn, pikirannya bingung kacau balau, sehari-harinya ngeluyur rnenyusuri jalan, hati terbenarn terpik:at. kesenangan akan wanita, ulah tingkah serba salah tak sadarkan diri, hati ruwet pangkal dari wanita,
bait ke - 168, dan bait ke - 169
Perilakunya tak rnengenallagi alcan tata cara, tindakannya serba talc rneyakinkan 1agi, dikarenakan godaan wanita, sengsara pula yang diterirnanya, narnun masih juga bersikeras 1ebih baik marnpus jik:a talc ter1aksana keinginannya suka berlebih-1ebihan dengan wanita.
bait ke- 170
Orang yang se1alu mernbe1akangi budi utarna, talc pantas pula ~but "sujana" (sujana berarti jauhari, orang pandai, berwatak budi 1uhur, budirnan).
bait ke- 171
Maksudnya akan berbudi luhur, narnun hancur lebur oleh keayuan wanita, rnemang demildanlah keadaannya dari dulukala, jarang yang dapat rnenahan diri, yangjelas banyak yang tergaet melekat erat-erat padanya.
Yang pasti andaikan orang tergoda o1eh wanita ayu, hilang sudah kewaspadaannya, kesopanan hilang terbuang harumnya wangi-wangian yang disandang wanita,
bait ke - 173, dan bait ke- 174
Akhimya terpikat katut wanita ayu, tak ingat lagi akan keselamatan dirinya, sengsara datang bertumpuk-tumpuk tiada henti-hentinya.
bait ke- 175, dan bait ke- 176
Kesengsaraan yang menimpanya sungguh berat, beban berat serasa terhimpit beratnya sanggul wanita, hilang sudah budi luhurnya, pergi pula keselamatan darinya, marah-marah hati ruwet ulah-tingkah tiada tata (sopan).
bait ke- 177
Akan halnya yang dinamakan keutamaan, andaikan kau dititahkan kaya, jangan lupa selalulah berhati-hati. (tidak lupakan diri)
bait ke- 178
Jangan suka marah ulah-tingkah me1uluskan hawa-nafsu, hidup tidak wajar, sengsara pula yang akan diterimanya, itulah musuh dari budi 1uhur (budi yang utama), sudah kebiasaannya manusia lupa akan dirinya.
bait ke- 179
Harta-benda (kekayaan) berlimpah, terjadi apa yang dikehendaki, tak d.isadarinya biasanya mereka lupa, kekayaan yang diterima darimana asalnya, akan Tuhan pun yang memberinya dilupakan pula, lupa pula ibadahnya terhadap Tuhan Yang Maha Esa.
bait ke- 180, bait ke- 181 , dan bait ke- 182
Sudah layaknya orang sedemikian itu berhati sombong, menepuk dada "Aku ini yang paling kuasa di dunia", tak ada makhluk di belahan dunia ini yang menyamaiku, semuanya ada di bawah perintahku, tak ubahnya polahnya bagaikan membangun sorga sendiri.
bait ke - 183
Dyan Bei Sasana berucap pada Abunandir, "Abunandir selesailah sudah lagu Pucungmu itu, sudahlah hari telah menjelang fajar, pergilah istirahat dan tidur".
(VI) Lagu Sinom x 16 bait
Lagu Sinom menggantikan lagu Pocvng yang amat panjang, matahari bersinar menerangi gunung, cahaya memantul terpantul dilaut, belahan dunia terang benderang, pagi hari pada hari Minggu, jam setengah enam pagi, langit kelihatan terang benderang, matahari bersinar menelahi gunung.
bait ke- 2
Tampak jelas dari kejauhan, para wadyabala yang mengikuti perjalanan raja, talc mendua dalam hati mereka, setia setya pada raja, rela bermukim dipesanggrahan, bagai.kan· tak dipikirkan lagi, anak cucu maupun istri, tak terasa bagi mereka bahwasanya rumah dan praja telah dltinggalkannya.
bait ke- 3 - Tiap hari para wadya raja, tiada lain yang menjadi kuwajibannya, berbusana yang bai.k dan pantas, untuk segera menghadap raja, di dalam taman di pesanggrahan Langenarja, akan halnya para wadya raja, yang tergolong para gandek, setiap mereka bangun tidur, tiada henti-hentinya membicarakan, domba milik raja.
bait ke- 4
Tak henti-hentinya mereka (para gandek raja) membicarakan keungulan domba-domba milik raja,
cara bertarungnya seakan-akan domba-domba itu dirasuk setan,
da1am benak mereka tiada lain yang terpikir,
bahwasanya domba-domba itu mendapatkan rahmat raja,
terbukti dalam pertarungan dengan singa 2 ekor,
tekad untuk menang meski akhimya mereka gugur di medan laga.
bait ke- 5
Lagak perangnya penuh dengan kewaspadaan,
hati mereka penuh dengan sandi-upaya,
tiada.Iain hanya akan menurijukkan bakti mereka terhadap raja,
beradu sampai nyawa lepas dari tubuh,
dalam bertarung penuh dengan kejituan,
taji terhut\iam singa kesa.Idtan meraung,
singa tak ubahnya bagaikan kambing,
manakala dalam pertarungan,
maut selalu menanWiya,
tak ubahnya bagaikan berlaga dengan "ikan dendeng·' saja. (ikan dendeng, dimaksudkan kata kiasan manakala domba melawan singa, lawannya itu yalah singa sangat empuk atau lunak, mudah dan tidak banyak memakan tenaga untuk dikalahkan).
bait ke- 6
Tak imbang cerita dahulunya,
singa gemuk kenyang dengan makan sate kambing,
sudah sepantasnya singa tak ubahnya badan kambing,
manakala dalam pertarungan
mati terkapar taji terhurijam merobek-robek badannya.
bait ke -7
Rupa rusak remuk rendam.
itulah singa yang suka makan makanan-makanan yang hararn,
celaka dan sengsara yang diterimanya,
perbuatannya selalti landasan yang tak halal,
perbuatan yang utama selalu ditinggalkan,
akhimya mati dirampok oleh tajamnya tajL bait ke - 8, dan bait ke - 9
Su~ah menjadi kebiasaan singa memakan makanan yang haram, di desa-desa memburu-buru kambing, namun mati jua dirampok oleh para penduduk, itulah budi-pekerti singa yang tiada urus akan nalar, duraka disandang selama hayatnya.
bait ke- 10
Hukum yang berlaku bagi pedoman raja, keadilanlah yang sangat dijwijung tinggi, wahai anak-anakku camkanlah misal suri tauladan tadi, aku hanya sekedar memaparkan tauladan-tauladan yang pantas, sebagai bekal keselamatan 4irimu, terhindar dari maut yang merenggut ketenangan hidupmu.
bait ke- 11
Awal sengsara berpangkal mula kurang waspada, seupama ikan dalam air, puas dengan memakan makanan apa saja yang di dalam air, kurang waspadanya makanan yang mematikan termakan pula, . - - itulah dikarenakan kebodohannya tidak bisa membedakan dengan seksama
bait ke- 12
Tak diduga bahwa makanan sebagai umpan yang akan mematikan,
mati dikarenakan hati kurang waspada,
kai1 merenggut nyawa ikan,
leher terkait terangkat ke atas,
mata pancing merobek-robek perut ikan,
bait ke- 13
Terangkat di darat badan si ikan, mati terkapar dikarenakan kurang waspada, . itulah sebabnya karena tak teliti, seharusnya dalant tingkah-laku selalu dibarengi kewaspadaan, kematiannya hanya menuruti hawa nafsu yang tak terkendalikan, berucap lain gandek menanggapinya.
bait ke- 14
Jangan kau samakan ikan dan si singa Margapati,
hewan tak akan mengerti akan manusia,
apapun juga keadaannya tak akan sama,
ternan lain menyelanya,
bukan maksudku memisalkan ikan dan Margapati (singa) sebagai suri-tauladan bagi manusia,
apalagi untuk menyindir-nyindir keadaan lain orang.
bait ke- 15
Tetapi andaikan terkabul permohonanku,
diluluskan oleh Tuhan Yang Maha Esa,
keadaan ikan dan singa tadi,
hanya kujadikan perumpamaan untuk suri-tauladan dirilu sendiri, misalnya pad a diri si dom ba,
wataknya yang utama hatinya mantab dan teguh kesetiaannya,
lain halnya si singa yang berwatak suka berkhianat (curang, tidak jujur, dan sebagainya)
bait ke- 16
Selesai dalam penulisannya,
pada hari Minggu tanggal 9,
pada bulan Ramelan Windu Wawu,
taun Jawa 1800,
Windu Adi wuku Wuye,
taun Masehi 1871 ,
tanggal 15 bulan Agustus.
(VII) Lagu Kinanti, 3 8 bait
Lagu K.inanti sebagai 1andasan curahan hatiku, sekedar mengulur cerita be1aka, si domba dan si sinp Margapati, kumulai ceritanya si Bratasena, dan si Singunkara,
bait ke- 2
Pada hari Saptu tanggal 15, bulan Puwasa taun Jawa 1801 (1872 AD), pantaslah dijadikan suri-tauladan, Bratasena dan Singunkara meski kedua-duanya hanya domba, namun wataknya teguh dan hatinya setya.
bait ke- 3
Manakala kedua-duanya (Bratasena dan Singunkara ) gugur dalam pertarungan melawan singa, tak tertahan lagi hatiku serasa maut merenggut badan, Bratasena dan Singunkara kedua-duanya gugur bak pahlawan.
bait ke- 4
Kepada kedua pahlawan kutundukkan kepalaku, teriring heningnya cipta, hati menyepi memohon petunjuk Tuhan,
bait ke - 5
Jenazah Bratasena dan Singunkara, dikerumuni oleh para bangsawan dan para abdi raja, tak ubahnya layaknya bak manusia, suri-tauladan banyak dapat diambilnya,
bait ke- 6
Dahulukala ada diceritakan prajurit sakti, merekajuga domba-domba yang bemama Basunanda dan Jayengsena, wahai para wayda raja, sepantasnyalah kau arnbil hikmahnya dari suri-tauladan tadi.
bait ke -7
Memanglah lain watak wadya satu dan lainnya, narnun satu ada persamaannya, berwatak gagah rela mati.
bait ke- 8
Sumpahmu sebagai seorang senapati, janganlah kau tinggalkan kewaspadaanmu, telitilah mana bawahanmu yang berbuat nista dan utama.
baitke-9
Sangat tercela bagi prajurit, manakala di medan laga mengajak mundur prajurit-prajurit lainnya, mantri yang utarna, selalu mendorong para prajurit dengan semangat yang tinggi, sehingga lawan akan takut menghadapinya,
bait ke- 10
Jika musuh sudah dalarn keadaan takut, lebur bercerai berai karena serangan. tunggang-langgang lari tak tentu arah, hati berdebar meminta hidup itulah yang seharusnya dikerjakan oleh seorang Mantri yang bijaksana,
gelar perangnya yang ditrapkan tak ubahnya "gelar a pi",
membara membakar membumi hanguskan,
namun tak banyak suwaranya,
bait ke - 11 , bait ke - 12
Sayang usiaku telih latijut,
diriku bagaikan matahari akan terbenam,
tiada lain yang bisa kuperbuat,
memetik suri tauladan yang tersirat dalarn kitab, perihal kewajiban dan watak-watak mantri, budi luhur hidup wajar, keutamaan lahir batinlah yang selalu dituju, keutamaan yang demildan patsalah ditiru, sebab pangkal dari perbuatan tercela, awal dari datangnya malapetaka.
bait ke - 13; dan bait ke- 14
Andaikan demikian punah sudah budi yang 1uhur, sudah seyogyanya para olah-budi selalu tunduk pada hukum, manakala budi luhur telah tersingkur, hancur pula kebijaksanaannya,
bait ke - 15, bait ke- 16, dan bait ke- 17
Sebagaimana layaknya kawula raja, capailah nugraha dari raja, namun sarananya jangan melanggar hukum. Dua jalan terpapar di depan, brata-marsudi dan brata-sampuma,
bait ke - 18
akan halnya brata-sampuma, biasakanlah setiap harinya mengenangkan agar tetap senantiasanya watak budi luhur.
Brata-semadi berarti keinginan untuk mendapatkan nugraha lahiriyah,
brata-sampuma berarti keinginan untuk mendapatkan nugraha rokhaniah,
bait ke • 19
Budi luhur menyingkap akan hal-hal yang gaib, yang tidak mungkin terjabarkan o1eh ilmu dan akal,
bait ke- 20
Jika rasamu telah hening, keheningan berpadu pada yang gaib.
apalagi nugraha Tuhan datang padamu,
bukan mustahillagi kau dalam tingkat bijaksana,
akan kau kenali segala aneka-ragam kodrat yang terpapar di dunia,
pantaslah sudah kau dijuluki seorang Mantri Agung.
bait ke- 21
Jika kau inginkan dirimu sebagai orang wiryawan (wiryawan berarti, mulia, berani, pemberani, atau berkuasa). capailah kemuliaanmu itu atas rahmad Tuhan, akan selamatlah dirimu dikarenanya, namun capailah pula dengan prihatin,
bait ke- 22
Dalam tidurmu kau tetap bertawakal, tidur hanya sebagai istirahatnya "roh" mata terbuka melihat keadaan yang nyata.
bait ke- 23
Dalam keadaan dirimu sudah berwibawa,
jangan mabuk pula dikarenakannya,
biasakanlah hal itu pada dirimu,
tidak mustahil kewibawaanmu akan mengalir pula pada anak cucu.
bait ke- 24
Datangnya nugraha diharapkan,
melijadikan manusia itu lebih utama,
berwatak ham beg paramarta (berbudi luhur).
sesungguhnya tidaklah mudah untuk mencapainya,
namun bagaimanapun sukamya wajiblah tekun diusahakan.
bait ke- 25
Ketekunan tawakal dengan sentausanya irnan,
waspadalah dalam segala hal yang kasar dan halus,
berendah dirilah terhadap sesama hidup, jangan kau menimbulkan kekecewaan diantara mereka.
Tinggalkan perbuatan-perbuatan yang tercela, perbuatan yang tercela di dunia ini adalah bertengkar sendiri, tak lain perbuatan itu akan menyeret kepada sesamanya, untuk itu usahakanlah baik-baik, hindarilah sungguh-sungguh perbuatan jahat.
bait ke- 27
Kepada semua punggawa yang melij_adi tanggungjawabmu, perhatikan akan tindakan-tindakan yang mungkin terjadi, mengarah kepada perbuatan-perbuatan tercela, dekatilah dengan tutur-kata contoh-<;ontoh perbuatan yang utarna, tidak mustahil punggawamu akan berbudi luhur juga.
bait ke- 28
Perbuatan-perbuatan jahat selalu dihindari, hanya perbuatan yang luhur yang dibinasakannya, tak ubahnya perbuatan yang utama itu, bagaikan wanita yang amat cantik, menarik menggoyahkan hati.
bait ke- 29
Tanda-tanda bagi punggawa yang utama, membanting tulang memeras keringat, Selalu mengendalikan hawa-nafsu yang dituju tak lain hendaknya kelak, dapat nugraha mulya tentram dalam hati.
bait ke - 30, bait ke - 31 dan bait ke - 3 2
Siang dan malam janganlah kau tinggalkan, biasakanlah hidup sesuai dengan hukum yang berlaku. berbuatlah wajar jangan kau timbulkan kekecewaan pada sesamamu, tiada lain laksanakanlah dengan penuh kebijaksanaan dan kewaspadaan.
Budi yang luhur selalu akan mengilds perbuatan-perbuatan yang cela, itulah kuwajiban seorang mantri sakti, menang dalam menaklukkan dirlnya ·sendiri, tiada tercela diri selamat.
bait ke- 34
Camkanlah seabadi-~badinya, bahwasanya datangnya nugraha agung, mel'\iadi impian bagi setiap insan di dunia ini, untuk itu hanya budi utama sajalah yang metijadi sarana pencapaiannya, tak ayallagi bagailcan kayu cendana yang harum baunya, · hakekat dari menerima nugraha itu.
bait ke- 35
Jangan kau jamah perbuatan-perbuatanjahat, rangkumlah pada perbuatan-perbuatan yang utama, 4 macam suri tauladan keutamaan bagi manusia utama, itulah yang disebut "mutiara tauladan"
bait ke- 36
Utama dalam martabat (martaba~ diartikan kedudukan, pangkat)
tawakal kepada Tuhan Yang Maha Esa, kendalikanlah sifat-sifat nafsumu, berhati jujur, jangan menyombonglcan diri
bait ke- 37
Hanya orang bodohlah yang tak mengenal hukum, hukum dilanggar semau-maunya, wataknya suka dipuji-puji, tandanya mereka yang tergolong manusia bodoh itu, selalu berlagak memamerkan kepandaiannya, namun sesungguhnya pandai dalam menipu budinya sendiri.
Wataknya rendah budinya,
jauh dari perbuatan-perbuatan baik dan utarna,
pekerjaannya tak lain hanya membikin ruwed orang saja,
bagi seorang mantri yang terpuji, ·
kepandaiannya selalu tersimpan rapat (tidak suka memamerkan).
(VIll) Lagu Mijil, 48 bait
Ada lagi manusia yang berwatak sebagai burung garuda, tak ada burung yang besar dan kuat menyamaiku, tak ada burung yang terbang lebih tinggi dariku, jauh di angkasa tinggi di langit terbangku.
bait ke- 2
Tak takut aku terbang ke mana saja,
melintasi hutan belantara yang menakutkan,
jurang dalam yang menyeramkan.
kuarungi sungai-s1,1ngai dan kali-kali,
lautan luas dan tinggi gunung-gunung,
sudut-sudut dunia yang tak berujungpun tak luput pernah kuje~ahi.
bait ke- 3
Aku bertindak sesuai dengan keinginanku,
lihatlah jika aku sedang marah,
mereka yang menghadapi.ku semuanya kecut di hatinya,
tiada lawan yang dapat menandingi.ku,
badanku besar tinggi,
susuh dan pelatukku tajam meruncing,
bait ke- 4
Diriku sentausa kumiliki daya bagaikan angin ribut,
jika ku melayang meniup ke bawah timbullah angin ribut dan angin taufan,
namun jika kuterbang melayang-layang di angkasa,
sayapku yang Iebar terentang mataharipun sinarnya tertutup olehku,
dunia gelap gulita olehku.
bait ke- 5, 6
Manusia yang berwatak badak (bercula satu, ataupun dua),
dalam tingkah-lakunya selalu berlebih-lebihan, suka memaksakan kehendaknya dan memperkosakan keinginannya,
talc undur dalam mencapai sasaran keinginannya.
bait ke -7
Dirinya kuat tahan dalam segala penderitaan,
suka menyombongkan diri,
"talc ada lain orang yang menyamaiku, kuatku tiada bancUngannya, talc ada bahaya yang dapat menimpalcu "
bait ke- 8
Manusia yang b~rwatak naga (dalam dongeng diartikan rajanya ular, atau ulai yang mahabesar).
merasa dirinya disayangi oleh Tuhan,
merasa dirinya kuat bertapa bertahun-tahun,
merasa dirinya memiliki bisa yang sangat ampuh.
bait ke - 9 dan ke - 1 0
lmpiannya mulia di dunia dan di akherat,
impiannya menjadi raja diraja,
merajai s~ lautan-raya,
jangan ada lain titah yang dapat mengalahkanku,
jangan ada lain orang yang meng.halangi kemauanku,
jangan ada disebut manusia sakti kecuali diriku.
bait ke- 11
Bukankah aku si Batara Naga raja laut,
semuanya talcut padaku,
jika aku bergerak lihatlah gunung pun bergerak berangguk-angguk, •
ombalc samodra meninggi menggebu-gebu.
bait ke • 12
Talc ada orang yang dapat menandingiku,
kumiliki bisa yang amat ampuh,
akupun ahli tapa.
Ada 1agi orang yang berwatak seperti ikan. suka menantang pada sesamanya, apapun yang ada di dalam 1autan, itu sudah menjadi makananku, bukankah itu pemberian Tuhanpadaku.
bait ke- 14
Watak ikan memakan apa saja yang dapat dimakan, meski temannyapun jadi dimakan, tak segan-segan upaya yang dilaksanakannya, asal tujuannya tercapai.
bait ke- 15, 1'6, 17, 18 Jika ikan merasa lapar, ganas buas mencari mangsanya, takkan terpikir dikarenakan lapamya, anak-cucu termakan juga, sungguh tindakahnya menakutkan orang, merampas merampok apa yang terlihat dan dapat ditemuinya, kesenangannya hanya berbuat huru-hara saja.
bait ke- 18
Sombongnya memang sudah keterlaluan tak disadarinya sarna sekali, bahwasanya ikan, hidup tergantung pada air, masih juga dirinya merasa tak ada lain orang yang hidup di dalam laut ini.
bait ke- 19
Lain pula orang yang berwa tak seperti singa, merasa dirinya bertaring yang paling tajam dan kuat, merasa dirinya tak ada yang dapat mengalahkannya, merasa dirinya yang paling kuat, berani dan paling lemas badannya.
Ada lagi manusia yang berwatak seperti gajah,
merasa dirinya paling besar, tinggi, kuat , bertulang besar-besar,
berbelalai dan bertaring kuat,
merasa ditakuti,
suka menyombongkan kekuatannya.
bait ke- 21
Siapa saja yang menghalangiku, akan kuinjak-injak sampai.mati . .
bait ke- 22
Ada lagi orang yang berwatak seperti ular, merasa dirinya memiliki bisa yang mematikan, bukankah aku ini dapat jua hidup di air dan daratan.
bait ke- 23
Tidak mustahil jika kukehendaki dapat kubunuh hewan-hewan seisi hutan ini,
kugigit, kutaburkan bisaku yang mematikan, aku ikat dengan badanku kesemuanya lawanku mesti mati.
Mereka yang memiliki watak sebagai banteng,
ucapnya siapa yang melebihi perkasa dari aku,
aku kuat sentausa rupawan bertanduk kokoh.
bait ke- 24
Aku pun pemberani perkasa melebihi hewan apapun seisi hutan ini, ada juga mereka memiliki watak sebagai kijang, aku trengginas tangkas lagipula kencang urat-uratku,
bait ke - 25
lincah jalan-jalan yang sulit pun tiada halangan bagiku, tak ada yang dapat menyamaiku jika aku meloncat, apapun juga yang kuinjak dengan telapak kaldku, bisa yang manjur sekalipun tawar, tidak akan mendatangkan kesengsaraan padaku.
bait ke- 26
Lain lagi cerita manusia yang berwatak seperti kancll, siapa yang melebihi kepintaran saya, jangan pandang badanku yang keen ini, namun kaya akal, memili.ki sifat nakal dan suka berbuat curang.
bait ke- 27
Wataknya hanya menipu ke sana-ke marl, lagipula berwatak iri hati, tak ada lain seisi hutan ini yang pandai melebihiku. siapapun akan terkalahkan oleh akalku yang licik.
bait ke- 28
Watak orang yang seperti kambing, tak mengenal akan baik dan buruk, hina dan rahasia, hatinya serakah dan kotor.
bait ke- 29
Tingkah-laku sopan-santun tak dimillkinya, tubuhnya tak ubahnya bagaikan "seruas bambu kering'.'. watak orang yang seperti kerbau, tak akan bertambah baik dan pandai selamanya, tak ubahnya juga mereka yang berwatak seperti lembu.
bait ke- 30
Semisal area diam tenang pikiran kosong, menurut saja tanpa dinalar, akalnya pun tak akan bertam bah, mereka yang memili.ki watak kera, nakal suka cerewet, tingkahnya tak urus akan sopan-santun.
Siapa yang melebihi akan kepandaianku, aku yang paling tangkas dan luwes, aku pahlawan di dalam peperangan, dalam laga aku sangat tan&kas, segala cara dan sarana kupergunakan asal musuhku dapat kumatikan.
bait ke- 37
Mereka yang memiliki watak sebagai kuda, watak sentosa tak akan sayang nyawa terbuwang.
bait ke- 38
Lagi pula siapa yang melebihi aku menggendong beban yang be rat, bila aku pun terpaksa di medan laga, tak mundur biarpun mati datang, andaikan aku sampai berlangir darah jadilah.
bait ke- 39
Tak ragu-ragu dalam sikapku, andaikan badan hancur luluh, terkena peluru tak jadi apalah.
bait ke - 40 dan bait ke - 41
Kewaspadaan selalu menyertaiku, terbuka mataku meski aku tidur, tidak mustahil kulihat dan dengar segala-gerik yang mencurigakan,
bait ke- 42
Bagiku berlaku semboyan setya sampai hayatku, budi baik kubalas patiku. kesepuluh sarat utama bagi seorang mantri, menyadari kehidupannya wajiblah selalu mencegah perbuatan yanghina.
Jauh dari perbuatan yang tercela, kesemuanya itu tak layak dan pantas, amatlah hina sebagai makhluk Tuhan, hidup bagaikan hewan buruan belaka.
bait ke- 44
Apakah tiada kau sadari, mengapa pula kau mengingkari adanya Tuhan, bukankah karenanya segala kehidupan di dunia ini terjadi, sesungguhnya hidup dan mati pun manusia tak memiliki, kecuali Tuhan yang empunya.
bait ke- 45
Gerak solah dan tingkah perikehidupanmu, sekalipun hidupmu ini, apa saja yang terjadi pada dirimu, kesemuanya terjadi atas kehendak dan kuwasa Tuhan, janganlah kau merasa punya,
milik yang kaupunya sebenarnya sekedar hanya "barang sanggaman" (pinjaman) belaka.
bait ke- 46
Meminjam atas perkenan Tuhan,
hakmu hanya memakai barang pinjaman tadi,
wajibmu sebagai manusia hidup hanya berikhtiar saja,
hikmahnya supaya diluluskan kehendakmu,
hidup selamat dan tentram.
bait ke- 47
Untuk itu catatlah,
jangan sekali-kali· kau lakukan suatu pekerjaan yang hasilnya akan sia-sia saja,
itu berarti membuang-buang waktu dan tenaga,
bagaikan kau membelah tanah dengan wadung (sejenis kampak dipergunakan untuk membelah kayu).
kayu ~u belah dengan pacul.
Itu bodoh namanya,
lagipula kau akan diejek dan ditertawakan,
untuk itu seyogyanya pekerjaan sesuaikanlah dengan kepan: daian, pantaskanlah masing-masing sesuai dengan kebisaannya.
(IX) Lagu Dunna, x 62 bait
Hatirnu harus penuh dengan segala kewaspadaan,
mata terbuka telinga menyerap segala suara,
para mantri yang sakti, .
mereka adalah orang-orang yang arif dan bijaksana.
bait ke - 2, dan }\e - 3
Peri.hal budi luhurnya tak kan ditawar lagi,
perbuatan nista (hina), madya (wajar) dan utama telah dihayati semuanya,
bagi seorang senapati yang dikatakan utama,
mengamuk di medan laga harus disertai wawasan yang bijaksana.
bait ke- 4, dan bait ke- 5
Bagaikan air mengalir tak tersendat-sendat,
pandai-pandailah akan menebak gelagat wadyamu,
pada raut mukanya sudah tampak jelas isi hatinya,
jika mereka dalam keadaan ragu dan rela,
jangan sampai kau perintahkan manakala mereka ragu,
namun manakala mereka rela jangan ragu-ragu perintahkan,
kalau tidak demikian apa yang ka~ perintahkan,
sama sek~ tiada bualul.ya nialap~taka yang kau peroleh,
Sanggupkan diri tak disertai kerelaan hati,
tak ubahnya akan merongrong kewibawaan Raja.
bait ke- 6
Manakala wadyamu hati terbuka rela,
itu tak ubalmya bagaikan air rnengalir,
tak putus-putusnya arusnya,
utama pada mereka dibebani tugas,
hati mereka kan menerimanya dengan penuh kesetiaan nan kemantapan,
tak kan berulang-ulang tugas itu dilaksanakannya.
Kebiasaan kemantaban mereka malahan disertai rela mati, untuk itu biasakanlah bertindak dengan landasa9 hati-hati.
bait ke- 8
Dalam mengatur siasat perang, kumpulkanlah dan berembuglah dengan merekayang ahlisiasat, kesemuanya itu untuk landasan kekuatanmu dalam peperangan.
bait ke- 9
Rembuglah· dengan teliti terlebih dahulu, sesal kemudian tiada gunanya, untuk apa korban berjatuhan, karena lengahnya siasat.
bait ke- 10
Menang rem bug untuk kepentingan diri pribadi, dengan tidak mendengarkan kebulatan pendapat di antara mereka, sama halnya .akan menimbulkan penghianatan saja.
bait ke - 11 , dan bait ke - 12
Mereka yang wadya balamu tergolong-go1ong dalam de1apan watak, mereka y~g berwatak burung garuda, mereka yang berwatak Naga, mereka yang berwatak ikan, mereka yang berwatak gajah, mereka yang berwatak banteng, mereka yang berwatak badak, mereka nng berwatak singa (Margapati), mereka yang berwatak kuda, jadikanlah mereka dalam kesatuan kekuatan,
bait ke- 13
Manakala mereka sudah terikat dalam kesatuan pendapat, lain-lainnya akan ikut serta setya mengikutinya, ilrut sertanya mereka yang berwataX Kagapati (Raja Garuda), karena dimilikinya,serba tahu dan pengetahuan yang luas (pengalaman).
bait ke- 14
Segala kesulitan akan teratasi olehnya, mereka mengetahui kekuatan dan kelemahan lawan, siasat mungsuh dengan jelas te1ah dipahaminya, kecuali itu Garuda mempunyai watak, menakutkan dan menyeramkan.
bait ke- 15
Dalam 1aga tak ubahnya bagaikan Hyang Bayu, dewa angin yang maha dahsyat kekuatannya, angin ribut dan taufan sebagai senjatanya, paruhnya kuat dan sentausa.
bait ke- 16
Sayap terentang kuat mengge1epar menyambar, musuh dibuatnya-talc berdaya, jalu menghunjam mematikan, sungguh perwi.ra si burung garuda.
bait ke- 17
Sabar dalam pikirannya diam tak menyombongkan diri, tak mabuk sanjungan, tak kunjung padam semangat laganya, setya sampai mati, tindakannya sabar dan terarah.
bait ke- 18
Bijaksana namun kalau marah tak tanggung-tanggung, lawan tak kuasa menandinginya 1agi, gunung-gunung pun merasa gemetar dibuatnya, sentausa dan ganas, menghadapinya bagaik.an terkena bisa yang mematikan.
Maharaja memang tidak kurang kesaktiannya, berlaga tak ubahnya Hyang Anantaboga, kuat dan sakti bertapa, dapat hidup di darat maupun di laut, bertuah dalam kata dan tindakannya.
bait ke- 20
Mereka yang berwatak seperti naga, siap sanggup kalali dibebani tugas, Mereka yang berwatak ~eperti ikan. merasa raja di lautan yang luas.
bait ke- 21
Seisi lautan tunduk dan takut kepadanya, melawan berarti maut,
bait ke- 22
Tak banyak bicara mengapdalkan bukti,· keberanian merupakan senjatanya, dalam pertarungan 1ebih baik mati daripada lari.
bait ke- 23
Keterbukaan hatinya itulah kerelaannya, kalau marah gunung gemetar, lautan terkocak, rna tahari pun suram sorotnya.
bait ke - 24
Keganasannya tak ubahnya bagaikan Hyang Batara Kala (Dewa Maut), samodra serasa diaduk-aduk, angin ribut meniup tak tentu arah, taufan pun menimpa bertubi-tubi, hitam kelam gelap gulita terlihat air samodra.
Mereka punggawa (wadyabala) yang berwatak seperti gajah, perlu dirnanfaatkan karena kuat, besar dan sentausa badannya,
bait ke- 26
Belalai dan gadingnya senjata baginya, tak canggung dalarn pekerjaan, jurang, hutan-belantara, sungai-sungai dan gunung-gunung tak menjad£ rintangan baginya, di air pun si gajah dapat berenang juga.
bait ke- 27
Musuh lari terbirit-birit karena arnukan gajah, tak ada senjata yang dapat mengenainya, karena kerasnya kulit, kuat lagi sentausa badan si gajah.
bait ke- 28
Mereka yang berwatak seperti badak, keras suaranya dan menakutkan, kuat besar dan sentausa badannya, sedikit pun tak ada rasa takut, ganas dan tak termakan oleh senjata.
bait ke- 29
Kulitnya keras dan tebal bagaikan kayu, hati tak mendua (bimbang) pemberani bersenjatakan "cula", tak akan termakan oleh bisa yang mematikan sekalipun, jika mengamuk tak kepalang-tanggung.
bait ke - 30, dan bait ke - 31
Rusak dan punah apapun kalau diterjangnya, Mereka yang berwatak seperti banteng, besar tinggi badannya, . sesarna hewani tak ada yang menyarnainya dalarn kekuatan, sederhana dan perkasa, jujur dan pemberani, rupawan pandai membawakan diri.
Dalam laga, bertempur selalu menang, dalam perang, dia seorang yang kejam, tak akan tennakan oleh seJ\jata, pandai dalam ilmu siasat,
bait ke- 33
Sabar dan teliti, tak sombong tak menoJ\jolkan diri, tak suka puji dan saJ\jungan, ucapnya tak ubahnya hatinya, kesanggupannya merupakan jaJ\ji mati bagi si banteng, dalam peperangan selalu maju di depan.
bait ke -34
Siapa yang meJ\jadi lawannya berarti maut baginya pula, pantas si banteng dijadikan benteng pertahanan pertempuran, jujur dalam pembicaraannya, akal melandasi daya pikirnya.
bait ke- 35
Hina jalan tengah (kewajaran) dan keutamaan selalu menjadi penimbang hatinya, Mereka yang berwatak seperti si Margadipa (harimau), banyak akal pemberani dan tangkas dalam laga,
bait ke- 36
Asal menang tak perduli sarana apa yang ditempuh, malam hari merupakan keunggulan dalam pertarungannya, siang hari bertempur dengan siasat menyembunyikan diri; rusuh dalam pertempuran kejam dalam perkelaian.
bait ke- 37
Anggun dan wibawa lagi dihonnati,
Wadyabala yang berwatak seperti kancil, watak pandai bicara manis baha~ya, tahu sudah akan segala kesulitan (bijaksana). ·
bait ke- 45, bait ke- 46, dan bait ke- 47
Pilihlah prajurit-prajurit yang berwatak sebagai badak, andalan mengatasi segala kesulitan, merata jalan menggempur jurang menimbun lobang membendung su ngai, itulah kelebihan mereka, hutan-belantara yang ganas jadi aman, hikmahnya prajurit-prajuritmu aman maju.
bait ke- 48, dan bait ke- 49.
Untuk para pemberani perwira dalam. pertempuran, untuk mencapai kemenangan, pilihlah prajurit-prajurit yang berwatak seperti banteng, mereka berani tangguh dan tak ada rasa gentar, tangguh dalam menghadapi segala kesulitan, perwira dalam laga unggul dalam peperangan.
bait ke- 50
Tak merasa gentar dalam menghadapi lawan-lawan, kalau mengamuk sangat berbahaya, tak ada lain yang dibenaknya, lebih baik pulang nama yang terbawa, daripada hidup menangguh kalah perang.
bait ke- 51
Adalagi prajurit yang berwatak sebagai kera, mengatasi segala siasat dalam perangnya .tangguh perwira lagi tiada gentar dalam peperangan.
bait ke - 52
Tekadnya berlaga sampai mati untuk mencapai kemenangan pantas dijadikan andalan dalarn menak1ukan musuh dan melebarkan
jajahan,
bait ke- 53, bait ke- 54.
Prajurit-prajurit yang berwatak sebagai naga, berani dan· berbahaya dalam cara berlaga, dalam tugas selalu merampungi.
bait ke- 55, bait ke- 56
Perwira tiada gentar menghadapi segala rintangan, pandai perang tak mau kalah, pintar menyesuaikan di medan-laga, tak mau undur selalu menyerang, i~ah prajurit-prajurit yang berwatak seperti naga.
bait ke- 57
Prajurit-prajurit yang berwatak seperti ikan pantas mereka dijadikan pasukan pendudukan, untuk suatu daerah yang telah direbut, untuk daerah yangmasih dalam persengketaan (perebutan), Pilihlah pula prajuiit-prajurit yang berwatak seperti ikan, galak ganas tangkas dalam pekerjaan.
bait ke - 58, dan bait ke - 59
Dalam tindakan penalaran datang kemudian, meremehkan atau menggapaikan suatu perkara, namun tak kan memung1drl apa yang telah dibuatnya, hukuman yang diterima mereka bukan merupakan alasan pokok, setia mempertaruhkan nyawanya.
bait ke - 60, dan bait ke - 61
Tangguh dalam segala hitl, tidak mau diremehkan dirinya, perasaan lebih pada dirinya sering menonjol, namun bertanggung )awab dalam tugasnya.
bait ke- 62 baitke-62
Prajurit-prajurit yang berwatak seperti anjing, mereka berhati-hati dan penuh kewaspadaan, sukar untuk terperangkap dalam tipu muslihat, dalam laga bengis dan garang,
(X) lagu ASMARANDANA, 37 bait. Baitke-l,dan bait ke 2,
Penuh dengan kecurigaan dan tidak membedakan, Pilihlah prajurit-prajurit yang berwatak seperti kijang, tepat sekali ditugaskan untuk juru pengintai musuh, cepat bergerak tindakannya tepat, segala pekeijaan terselesaikan, penuh dengan akal, pandai menyelidiki lawannya (musuhnya).
bait ke-3, dan bait ke-4,
Pilihlah pula prajurit-prajurit berwatak gajah, rasa dan akalnya seimbang, kokoh dan sentausa dalam pertarungannya, pantas dijadikan barisan pemukul (penyerang).
bait ke-5
Pandai bertarung dalam perorangan, jika kaukehendaki seorang perwira yang tangguh, pilihlah perwira yang berwatak garuda, keduanya berwatak kuda, kedua-duanya pandai dalam berolah siasat dan menjaga diri. rampung dalam tug~tugas yang dibebankan.
baitke-6
Watak garuda dapat mengatasi segala permasalahan, kasar maupun alus, besar maupun kecil. alus atau kecil yaitu hati, kasar atau besar (ganal) dimaksud pandai berulah senjata, serahkan kepada perwira-perwira berwatak garuda,
Pandai berulah siasat, menanti kelemahan musuh, memukul manakala musuh kelengahan, menyerang untuk mendapatkan kepastian hanis menang.
baitke-a
Yang berwatak seperti ku·da, ganas dan seram dalam ulah peperangan, segala cara berkelai dapat dijalankan, asal musuh dapat dimatikan.
bait ke-9, dan bait kelO
Musuh banyak yang terkapar mati dikarenakan ulah garuda, musuh banyak yang lari tunggang-langgang bercerai-berai karena perbuatan kuda, watak kuda dalam laga penuh kewaspadaan dan berwibawa,
bait ke-11
Pandai memergunakan ulah senjata perang, pe.rwira dalam peperangan, lincah dalam pertarungannya.
bait ke-12 dan bait ke-13
Hati-hati san setiti dalam menghadapi lawannya, pemberani dan setya dalam tugasnya.
baitke-14
Di dalam pertarungan janganlah kau tinggalkan senapatimu, prajurit dan senapati tak ubahnya "1aut dan perahu", kedua-duanya harus se1alu bersama-sama.
bait ke-15
Dalam ulah sandi-yuda pilihan mereka prajurit-prajuritmu yang berwa tak ular,
pandai mereka itu mengelabui musuh-musuhnya, pandai pula menjalankan tugas-tugas rahasia.
Dalam pertempuran tak mau mundur, 1ebih baik mati daripada menyandang kehinaan dalam peperangan, pandai hidup dalam membawakan dirinya.
bait ke-17
Pilihlah mereka prajurit-prajurit yang berwatak singa, pantas dipergunakan dalarn memecah pertahanan musuh, sentausa dan kuat dalam laganya.
bait ke .. l8
Pandai menggertak 1awan sehingga menimbu1kan ketakutan di kalangan musuh, semboyannya "bertempur untuk membunuh dan menang",
bait ke"-19, dan bait ke 20
Jika kaukehendaki tenaga yang tangkas dalam pekerjaan angkutmengangkut, tekun dalam pekeijaannya dan tidak banyak tingkah, pilihlah prajurit-prajurit yang berwatak seperti kerbau, namun pilihlah . juga prajurit-prajurit yang berwatak seperti lembu, t~kun bekerja tak banyak ulah, kuat badannya dapat dipercaya, tak tergesa-gesa (gegabah) dalarn menjalankan tugasnya.
bait ke-21 , dan bait ke~2
Dalam tingkah dan ulahnya tak ceroboh, prajurit-prajurit yang berwatak seperti kambing, pantas dipergunakan dalam perbuatan kasak-kusuk, mengobrak-abrik merayah ba.rang-barang musuh.
bait ke-23, dan bait ke:..-24
Camkanlah akan suri tauladan-tauladan tadi, ingat pula akan cerita domba si Basunanda dan Jayengsena, mereka ·mendapatkan sorga atas jasa-jasanya,
Raja sangat berkenan karena kesetiaan dan tekadnya,
bait ke-25
Wahai para narapraja,
untuk itu selalulah kalian ingat,
sebagai prajurit-prajurit raja,
semestinya kalian berwatak perwira dan pemberani dalam medan laga,
tangkas dalam menghadapi segala senjata-senjata lawan,
jangan sekali-kali bimbang hatimu,
setia dan bakti hanya kepada Raja.
bait ke-26, 27, 28, 29, 30 dan bait ke-31
Keuganya kalian harus ingat,
apa gunanya takut maju di medan laga,
bukankah kalian bagaikan anak panah,
yang dilepaskan raja untuk mengenyahkan musuh,
tugasmu tak lain mengamuk menghancur luluhkan lawan,
baitke-32
Banyak sudah terceritakan misallaku utama dalam peperangan, saranannya setya dan mantap lagi.pula bertawakal kepada Tuhan, namun jangan sampai tidak waspada.
bait ke-33
Syarat utama dalam peperangan,
demikianlah pujinya,
lkhlas untuk mati, ("sureng lina, diterjemahkan berani mati) selamat (kebahagi.aan) yang dituju, ("yu sedyane, selamat yang dituju. Dapat diartikan pula, semoga dirinya terhindar dari maut. Namun segala sesuatunya hidup-mati ada di tangan Tuhan, untuk itu dibutuhkan sikap dalam peperangan "keikhlasan diri rela untuk berkorban diri") pandai-pandai memilih jalan,
nista madya dan utama, (madya berarti jalan tengah).
Tamat sudah tiga hal pokok perihal ulah dan tingkah bagi prajurit, yang ditugaskan untuk maju ke medan-laga.
Namun andaikan kalian meninggalkan tiga hal pokok tadi,
bagiku tak akan mungkin akan dapat memberikan tanggapan lagi,
sebab andaikan kau tanyakan "mengapa?",
dahulu kala para cerdik-pandai,
maupun sampai sekarang juga,
sama sekali tak ada gunanya untuk menjawab (menerangkan)
pertanyaan tadi,
kata-kata tak kuasa Iagi untuk melukiskannya.
bait ke-36
Pada hakekatnya mem~g ada "baik dan buruk",
kedua-duanya memang diperlukan,
namun bagaimana mengetrapkan dan menggunakannya,
waktu dan tempat penyesuaian penggunaan telah terpapar,
pada dirimu sendiri sudah tentu dapat membedakannya,
bagiku kalau dipaksakan untuk menguraikannya akan campurbaur,
terutama ~am cara menapsirkannya.
bait ke-37
Dikarenakan cinta dan kasihku pada kalian semua,
hatiku harus tetap bersabar,
narnun tak pantas juga kalau aku hanya sekedar berucap,
untuk itu wahai anak-anakku ketahuilah apa yang dinamakan "campur-baumya pengajaran (suri-tauladan) "(yang dimaksud cara menafsirkan kemungkinan banyak yang keliru, terhadap apa yang dinamakan baik dan buruk itu).
(XI)- Lagu SINOM x 55 bait
bait ke-1
Ingatlah akan segala tingkah dan Iaku,
ucap dan katamu,
hindarilah jangan sampai menim bulkan percekcokan dan pertcngkaran,
apalagi menimbulkan keretakan dalam persatuan, namun ketahuilah baik-baik akan segala tingkah dan watak lain orang,
jangan kau rnenyornbongkan dirimu,
katahuilah rnanusia berbeda-beda dalam keadaan lahir-batinnya,
bait ke-2
,Sudah sernestinyalah rnereka tak rnungkin akan sarna serupa,
lestarikanlah (bisalah) kerukunan kernanunggalan antar ternanternan,
untuk itu pergunakanlah budimu yang luhur,
pekerti yang rnengesankan di hati,
tutur-kata budi-bahasa yang rnenarik hati,
justru dengan budi luhunnu itu terangkatlah kewibawaanmu.
baitke-J
Hargailah orang lair},
seperti kau rnenghargakan dirimu sendiri,
hatimu sebagai ukuran,
jangan pula kausakiti hati orang lain,
jauhkanlah sipat dengki irihati, (serakah)
namun ketahuilah rnaksud-rnaksud rnereka itu.
bait ke-4
Perihal tingkah-laku dan sopan-santunmu, janganlah kau sampai rnelalaikan, bahwasanya rnanusia itu rnernang pelik lagi rurnit, untuk itu berhati-hatilah dalam segala tingkah-lakurnu, jungjunglah tinggi-tinggi nilai keutamaan diri, jauhkanlah selalu tindakan-tindakan yang nista (hina, tercernar, jahat) apalagi berbuat jahat terhadap ternan sepekeijaan.
baitke-5
Berikanlah contoh-contoh perilaku utama,
bersernangatlah dirimu rnencontohinya,
jadikanlah dirimu sebagai suri-tauladan untuk ternan-temanmu,
rnanakala rnengerjakan sesuatu tugas,
sebab pekeijaanmu adalah sumber rejekimu pula.
baitke-6
Tanamkanlah semangat bagi teman-temanmu (prajurit-prajurit ikhlas (rela) berkurban sampaipun mati,
jadikanlah suri-tauladan utama bagi mereka,
bahwasanya mereka orang-orang yang luhur dan berpangkat tinggi, dimulai dari awal pengabdiannya,
namun tentu saja kepanglaitan itu akan datang pada waktunya sendiri,
bukankah keluhuran kepangkatan itu datangnya dari nugraha Tuhan,
mengapa pula kalian merisaukannya.
baitke-7
Sesungguhnya Tuhan tempat makhluk memohon,
sesungguhnya pula Tuhan meluluskan apa yang dimohonnya,
sesungguhnya Tuhan kasih-sayang pada umatnya,
namun jika kau bersungguh-sungguh pula dalam memohonnya,
apa saja yang kaumohonkan dalam hatimu,
tentu Tuhan akan mengabulkannya,
nugraha Tuhan akan melimpah padamu,
untuk itu biasakanlah berperi-laku utama,
akhirnya dirimupun akan menjadi adil bijaksana.
baitke-8
Sadarilah bahwasanya Tuhan itu bersipat murah,
syaratnya ketawakalan beriman dan menurut,
tak pantaslah saya menggelarkan hakekat Tuhan itu,
hanya contohlah ~a perilaku suri-tauladan dahulu kala.
baitke-9
Malaekat akan mengasihimu manakala waktu sore hari kau tidak tidur,
jika sampai tengah malam kau m~ berjaga tandanya Nabi mengasihimu pula,
apalagi jika kau tidak tidur antara jam 3 malam sampai pagi, itulah masa datangnya nugraha Tuhan, akan diterimakan kepada mereka yang beriman daD tawakkal kepadanya.
Setiap-saat jangan sampai kaulupakan dirimu,
. waspada akan diri priba.di,
tawakal kepada Tuhan,
bennohon dirilah selalu kepadanya,
bukankah ketekunan memohon akan mendatangkan pahala,
namun jangan pula kaubertindak yang melanggar peraturan.
bait ke-11
Andaikan kalian berlaku demikian,
sudah sepantasnyalah dirimu disebut "mantri perwira",
kau dalam keadaan melebihi mantri-mantri lainnya (dalam lahir maupun batinnya), ·
sebagai seorang mantri wajiblah dirimu berwatak bagaikan samodra,
bukankah samodra itu tak ada tepinya?, (yang dimaksud berwatak bagaikan sarnodra, dapat dengan sabar dan sareh menelaah segala pennasalahan yang ruwet-ruwet, dibutuhkan sipatsipat f>ijaksana),
bagaimanapun juga berat dan sulit tugas seorang mantri,
janganlah kau mempunyai rasa bimbang dalam hatimu,
apalagi selalu .menggerutu,
kalau demikian rasamu tidak (belum) pantaslah kau disebut seorang "sujana" (sujana dimaksud orang yang berbudi luhur, artinya sebagai hamba raja mengetahui kedudukannya, dapat bergerak sesuai ulah dan tingkah-laku yang berlandaskan hinamadya dan utama).
bait ke-12
Apa yang dinamakan "sujana",
bagi para punggawa raja wajib menjadi orang yang "sujana",
tak lain para punggawa raja wajib bahkan perlu melengkapi ~ nya dengan "ilmu" (kepandaian-kepandian dalam berbagai hal yang bersipat lahiriah maupun batiniyah),
perlunya hatimu tak akan tergoyahkan oleh godaan-godaan setan, bukankah setan-setan itu acapkali ke luar dalam wujudnya,
angkara murka menggoda setiap insan,
merusak ke1entraman akhimya menghancurkan nama Raja. (meruntuhkan kerajaan).
bait ke-13
Hati yang selalu didorong oleh sipat-sipat angkara-murka,
tak ubahnya bagaikan ,.hantu .. ,
menakutkan menyeramkan dan menjijikkan,
untuk itu perkuatkanlah imanmu,
apalagi masa kini,
sebab kalau tidak demikian akan hancur luluh dirimu oleh serangan-serangan setan.
bait ke-14
Jika kau sudah dirasuk sipat-sipat setan,
dirimu kosong bagaikan tempat air,
katakan dirimu sudah tidak berharga sama sekali,
kau akan berwatak serakah bagaikan iblis,
hatimu akan selaku berbuat rusuh,
dikarenakan kebodohanmu,
kesengsaraan pasti akan menimpamu,
berbuat sekehendak hati tak tahu malu,
tak pedulikan apakah itu halal dan haram.
bait ke-15
Hati.serakah hanya membual saja,
mantri yang berwatak demikian itu,
sebenarnya hanya akan mementingkan dirinya pribadi saja,
kesenangannya membikin onar sesama ternan,
sipatnya tak lebih seperti domba,
makan sehari-harian saja,
atau seperti hantu yang menyeramkan.
Bukankah domba Iebar langkahnya,
namun setiap malam hanya makanan yang berbau anyir dan bacin yang dipikirkannya,
ataupun mantri semacam itu,
tak ubahnya sebagai "lalat-wilis" (lalat yang besar dan hUau warnanya),
atau mungkin juga mantri sernacam itu sebagai titisannya,
ataupun bagaikan burung bangau,
dalam Panitisastra telah diceritakan pula. (Panitisastra, sebuah judul dari sebuah karya tulis yang berisikan suri-tauladan, contohcontoh utama dan tercela bagi kehidupan manusia).
bait ke-17
Burung bangau yang terbang di angkasa,
jauh melambung seakan-akan meraih langit,
sudah selayaknya mantri semacam itu akan juga menginginkan nugraha raja (diumpamakan sebagai burung bangau yang dapat terbang tinggi, seakan-akan meraih langit, menginginkan mendapatkan kesaktian dari dewata),
ataupun juga menginginkan akan mendapatkan "sorga" dikemudian harinya,
namun akhirnya hanya bangkai yang dicari,
tak melebihi pekerjaannya seekor '1alat",
lihatlah berkeliling terbang seakan-akan mencari harumnya bunga.
bait.ke-18
Namun pada akhir tujuannya dalam hatinya terbenam ra~~
hanya akan mencari penyakit-penyakit kada~kurap,
itulah sebagai rnisal,
ternan-ternan (para narapraja Raja) bertengkar sesamanya,
tak lain hanya rnernperebutkan kehinaan saja, (barang--barang, perbuatan-perbuatan yang tercela),
budi yang luhur telah ditinggalkan jauh-jauh,
kegemarannya tak ubahnya "mengulum kesengsaraan dan kecelakaan "dimulutnya, bagi mereka sukar diajak bekerja sepantasnya ·(sewajarnya, halhal yang baik),
yang dimu1ai (dikerjakan) hanya hal-hal yang terce1a (dalam benaknya hanya akan membuat keonaran saja).
bait ke-19
Tidak menyadari bahwasanya manusia itu ••mati"
punah hancur kembali seperti asal-mulanya,
mereka-reka berbuat amal,
memimpikan diri akan dapatkan nugraha ke1ak kemud.ian harinya,
itu1ah suri-tauladan bagi mantri yang sia-sia karyanya,
hidup mimpi berkhayal tiada putus-putusnya,
tak perduli hidup dengan kepalsuannya,
bukankah kepalsuan akan dibawanya ke liang kubur juga?
bait ke-20
Te1ah kualami pula menyaksikan mantri-mantri yang berwatak sedemikian itu,
kelahirannya mereka sebagai "mantri sakti",
kenyataannya tak ubahnya sebagai "mantri-mayat" ,
dalam ulah dan tingkahnya serba rusuh,
kakekku dan akupun demikian juga (yang dimaksud sebagai manusia tidak akan melebihkan d.irinya send.iri, mengakui bahwasanya dirinya masih juga akan terlibat dalam cipta-rasa dan karsa yang hina maupun utama. Namun sudah sewajarnya memberikan tutur-kata, cerita-cerita suri-tau1adan yang utama dan pantas d.itiru).
bait ke-21 ..
Basunanda dan J ayengsena dijadikan suri-tauladan,
memang manusia berbeda dalam hati mereka,
tak berhak mencacad mence1a satu sama 1ainnya,
kesemuanya sudah menjadi kehendak dari Tuhan.
baitke-22
Hanya pujiku terhadap Tuhan,
terkabullah kita semuanya melatih diri (membiasakan diri), mencontoh suri-tauladan yang baik,
bukankah akan mendapatkan nugraha dati Tuhan,
andaikan kudapatkan seribu misal suri-tauladan lagi,
sanggup aku akan mendengarkan lagi,
bukankan selama manusia itu hid up,
diwajibkan berbuat di jalan yang utama (benar dan baik),
bait ke-23
Jalan m~nuju kekeutamaan,
mantap dan setya dalam hati,
tawakal iman teguh terhadap Tuhan,
menyerah mutlak atas kehendak Tuhan (menyadari bahwasanya hidup ini_ kaya-miskin, pandai-bodoh, hidup-mati ada di tangan Tuhan),
selalu memuji keagungan Tuhan,
tekun memohon kepada Tuhan,
bukankah manusia itu berbeda satu dengan lainnya,
demikian pula berbeda dalam budinya.
bait ke-24, dan bait ke-25
Heningkan ciptamu selalu,
satu tertuju memulyakan Tuhan,
hati-hatilah akan godaan eblis,
penampilannya akan membawurkan penglihatanmu (syaitan dapat merubah dirinya dalam segala-galanya, sehingga apa yang tampak dan didengar orang dalam patrap-samadi sering terkecoh oleh olah syaitan. Hal ini sangat membahayakan bagi diri orang yang tidak terlatih mendekatkan dirinya kepada Tuhan, kebiasaannya apa yang dilihat-didengar menurutnya benar, namun sebenamya itu olah syaitan yang menggodanya).
misa1 yang terdahulu kuceritakan,
itulah syaitan-syaitan yang hanya berbuat durhaka,
tak mengenal perbuatan utama,
sebagai makhluk Tuhan,
jangan sekali-kali kau menacad sesama,
memuji-muji diri pribadi, gagah tak pernah berbuat hina,
doa dan pujiku padamu kalian bahagialah kalian semuanya,
Biasakanlah hatimu bersabar dan bersahaja,
selalu tawakkal kepada Tuhan,
bukankah badanmu itu bagaik~ sampah,
yang berada di lautan luas,
kemanapun perginya akan hanyut terbawa oleh gelombang samodra,
sesungguhnya kalian sebagai insan Tuhan,
janganlah banyak bertingkah,
jangan lupa pikirkanlah pula kehidupan di kelak kemudian hari (yang dimaksud alam kematian),
sebab manusia tidak akan luput dari masa kematiannya.
bait ke-27
Lain pula bagi mereka yang selalu mengikuti,
apa yang dituliskan dalam kitab tajusalatin,
bagian ketiga memperbincangkan perihal watak-watak para mantri,
bahwasanya mantri yang berwa~k jelek seperti terse but tadi,
tak ubahnya bagaikan "anjingjalang",
meski dipeliharapun tak akan setia (tahu diri) akan tuannya.
bait ke-28
Untuk itulah peri-laku misal tadi sebagai peringatan bagimu,
kalian sebagai kawula raja,
kalian pula sebagai mantri-mantri,
janganlah berlaku yang hina dan nista,
perbuatan tercela tadi sebenarnya sebagai awal dati kedurhakaan,
akan merusak pada apa yang sudah ada (semua kejadian),
bait ke-29
Kewajiban manusia hidup di dunia ini,
meski manusia diberi sipat-sipat kekhilafan,
namun tidaklah masuk akal andaikan akal dan budinya tidak menuju ke kesempurnaan,
janganlah pula kau jadikan dirimu bennunaflk terhadap Tuhan, ingatlah bahwasanya kau sebenarnya bukan apa-apa.
bait ke-30
Bennunaflk kepada Tuhan berarti kecelakaan {kesengsaraan) menimpamu,
untuk itu jangan lengah tawakalmu terhadap Tuhan,
jika kau lengah akan p1embatalkan semua puji pennohonanmu kepadanya,
kehendak yang luhur berubah menjadi kehendak yang jahat.
baitke-31
Datang)ah Baladewa dengan tiba-tiba,
menyela pembicaraan manis dan halus budi bahasanya,
menambahkan uraian perihal suri-tauladan utama,
wahai kalian yang telah dijadikan pemimpin,
ketahuilah segala tata kehidupan dan hukum,
ketahuilah pula kewajiban menjaga negara,
berusahalah selalu akan terjaminnya,
ketenteraman kebahagiaan praja.
bait ke-32
Apa yang telah diceritakan dalam ilmu yang utama,
ketahuilah bahwasanya adanya {berdirinya) suatu praja,
tak lain bagaikan terciptanya dunia ini,
yalah dunia besar dan dunia kecil,
ketahuilah pula ibaratkan lahir dan batin manusia,
haruslah kedua-duanya bersama tujuan,
andaikan satu dengan lainnya bertentangan,
pasti akan menjadi cacad bagi dirimu.
bait ke-33
Akibatnya akan mentertawakan saja,
dirimu tiada berguna,
kelakuanmu hanya mengobral kehinaan saja,
adalagi misal untuk jadi seorang yang utama, wibawanya serasa menakutkan, hati berdebar-debar dibuatnya,
Mereka yang berwatak seperti kuda, setia pada segala perintah majikannya, sakti dan pembeiani dalam pertarungan.
bait ke- 39
Bagi senapati seyogy~ya kedelapan jalan itu merupakan keutamaan tauladan-tauladan yang harus dihayatinya, siang dan malam jangan kau tinggalkan.
bait ke- 40
Kepada semua wadyabala yang berwatak delapan jenis tadi, seyogyanyalah dibina dengan kasih dan sayang, jangan sampai mereka kecewa diri, perhatikan mereka dalam kesejahteraan lahir dan batinnya,
bait ke- 41
Bagaikan isi surat penantang pada musuh, itulah kewajiban seorang senapati, dalam memangkat-pangkat membagi-bagi tugas dan kewajiban, tugas disesuaikan dengan kemampuan dan watak, ·
bait ke- 42
Wadya yang teguh tegas dan pemberani, dalam tugas pasti merampungi, itu baru punggawanya, bagaimana si senapatinya, tentu lebih unggul dari mereka.
bait ke- 43
Puji dan sanjungan pada si senapati, bukankah hanya seorang diri, punggawanya dapat merampungi, tefPUkul11lusuh olehnya.
bagaikan "kalam dan pedang",
kedua~uahya haruslah kaupahami,
sebab orangjadi bijaksana dikarenakan ''kalam dan pedang".
bait ke-34
Yang dimalcsud dengan ''kalam ",
mereka yang menghayati perilaku adil,
sesuai dengan "ijemak dan kiyas" (yang dimalcsud ijemak, ialah sesuai dengan pandapat-pendapat para ahli agama, dan kiyas segala sesuatu yang terdapat di luar dan menjadi kebiasaan namun tidak tertulis di dalam kitab, dan lain sebagainya),
tak nienyebal dari "dalil dan hadis"~
setya menjaga ketentraman dan keamanan negara,
berkemampuan dalam melaksanakan tugas-tugas,
iman teguh bertawakal kepada Tuhan,
mempercayai segala yang tertera dalam "kitab". (yang dimalcsud dengan "kitab", tuntunan-tuntunan suatu agama a tau kepercayaan kepada Tuhan Yang Mahaesa.)
bait ke-35
Bergaul (angestreni berarti hadir, yang dimaksud hadir untuk mendengarkan kotbah-kotbah, ceramah-ceramah para ulama dengan maksud menam bah pengetahuan perihal agama khus~snya) dengan para ulama,
menghayati sabda Nabi,
memiliki kebijaksanaan,
para ahli budi seakan-akan memiliki dua sinar (ialah sinar lahir dan sinar batin,),
namun sebenarnya hanya satu,
sinarnya tarik-menarik,
namun kalau tidak bijaksana prajapun tak akan tersimiri oleh mereka.
bait ke-36
Manakala kedua-duanya sinar lahir dan sinar batin,
namun kalau kedua~uanya menjadi satu bulatlah jadinya, tak ubahnya bagaikan "kencan~mimis" (peluru-emas),
segala sesuatu yang terlihat (tampak dilihatnya) akan melijadi jelas,
tak satupun yang tiada jelas baginya (tiada tampak baginya, semuanya diketahui karena tinggi sudah kebijaksanaannya),
segala tingkah-laku cara-cara mengendalikan praja,
akan menjadi selamat dan tenteram (jauh daripada hal-hal yang menyusahkan a tau meru wetkan), .
tak akan sia-sia kalian akan mengabdikan dirimu pada raja.
bait ke-37
Terhadap mereka yang bertugas dalam segala macam pekerjaan di dalam praja,
mereka ·yang tergolong juga mengerjakan hasil-hasil budaya yang indah-indah,
lagipula mereka yang mengerjakan busana dan kelengkapankelengkapan bagi narapraja dan para prajurit,
tempat ibadah-ibadah para wiku dan para resi,
dan selalulah kalian bertugas membinanya,
mengarahkan agar mereka-mereka itu yang melakukan tugas pekerjaan-pekerjaan tadi menjadi manusia yang utama (berbudi luhur).
baitke-38
Lagipula bertindaldah adil dan bijaksana,
terhadap semua kawula raja,
berilah kecukupan pada mereka,
bukankah mereka itu juga titah Tuhan?
(yang digolongkan dalam bait ini, termasuk pelijelasan mereka yang bekerja sebagai penghias kraton, yang mengerjakan barang mas-masan, intan-permata, memelihara merawat pintu-pintu gerbang praja, atau mereka yang bertugas memelihara segala sesuatu yang menjadi kesenangan raja, mereka yang bertugas berulah pangan atau mengadakan pangan).
bait ke-39
J angan sampai campur-baur, haruslah jelas an tara satu dan lain hal,
namun juga sarnpai kau putus-asa,
sebab mereka yang bersedia mengabdikan dirinya pada raja,
yang tergolong pekerjaannya memetihara penerangan di jalanjalan di desa-desa ataupun .;li dalam praja sendiri,
mereka yang tergolong orang-orang dagang (saudagar-saudagar), tak luput (lepas) bertugas juga menjaga keharuman prajanya.
bait ke-40
Akan halnya mereka yang digolongkan menghayati "pedang" (kecuali "kalam ", "pedang" dimaksud menjadi syarat lainnya bagi man usia yang mengabdikan dirinya kepada praja)
mutlak raga dan jiwanya diserahkan kepada raja (dimaksud praja, ialah dituntut kesetiaan lahir dan batin dalam mengabdikan diri) dalam segala ulah-tindakannya,
tutur-kata dan bahasanya tidak menyakiti hati orang lain,
tak lain yang menjadi cita-citanya,
hanya menuju keutamaan Iahir maupun batin,
menjaga ketentraman praja,
berbakti kepada Hyang Endra dan Hyang Candra.
baitke-41
Andaikan itu "kalam",
kalam bukan sebarartg kalam, (kalam dimaksud alat-tulis atau semacam pena dari kabung atau resarn, dapat diartikan jup yang . ditulis dengan alat itu "sabda-sabda Allah", yang tiada lain mengandung kebenaran, kebajikan, keutamaan dan sebagainya. Bukan dimaksud menulis kata-kata yang sebaliknya, yang bukan-bukan).
kalamolah dan sorga ialah yang diguritkannya,
bukan pula kalam sebesar "lidi",
Iagipula kalau lidi diruncingkan tak dapat Iagi,
kalau dibuangpun akan mencelakakan orang,
jangan-jangan menyuruk telapak kaki anak-anak,
membentur kaki pun akan merusakkannya,
kalau semacam itu hanya berguna bagi sarana orang jahat saja.
baitke-42
Mereka yang digolongkan menghayati watak "pedang",
tekun 8etia berbakti kepada peri.ntah raja,
bagaikan apa kehendak akan gerilk sikalan itulah dirinya sendiri,
disuruh menghunjamkan dada menyembahpunjadi,
andai pula diperintahkan "mabuk",
mabuk bukan sebarang mabuk,
namun "mabuk mandi darah di peperangan",
sampai pun nyawa lepas dari badan jadilah,
setapak pun tak akan mundur dari arena medan-laga.
bait ke-43
Namun mereka yang kebiasaannya hanya bertindak jahat,
yang kebiasaannya pula hanya mencelakakan orang lain.
tingkah dan lakunya hanya akan mengundang datangnya bahaya, mereka itulah tidak pantas hidup di dunia ini,.
mereka itulah· pula yang harus dienyahkan dari permukaan bumi.
baitke-44
Meieka itu hanya membuat onar dan ketidaktentraman saja, mereka pula yang selalu membuat para kawula lainnya dalam ketakutan,
lagaknya sebagai "pahlawan" namun sebenarnya sebagai "p~ ngecut" ,
andaikan di pinggir jalanpun mereka kecil hatinya,
di medan laga kecut hatinya melihat kilat dan terhunusnya pedang,
bukannya memperhatikan tajamnya pedang,
wataknya dan tingkah polahnya hanya menyombongkan diri,
bersiul melenggang menyelusuri jalan-jalan,
menyombongkan diri mengobral keberanian dan kesaktian.
bait ke-45
ltulah yang dimaksud penghayatan dengan watak "pedang",
bagaikan "bisa yang ampuh dan mematikan",
memukul.musuh dan lawan, bersatu padu manunggal tekad,
gotong-royong dalam menunai.kan tugas,
kalau dapat digambarkan,
para narapraja hanya berbuat "mati" dalam menyandang tugasnya,
kata dan perbuatannya seimbang;
tak ada kata dan perbuatan yang tidak ~rasi.
kalaupun mereka terpaksa tidak menepati janji,
lebih baik mati di ujung mata pedang.
baitke46
Akan hal kematiannya tak akan 4iJtiraukan lagi,
jcuijinya hanya setia dan mati berbakti kepada negara,
matinya sebagai bukti wujud kebaktiannya,
itulah mereka tak ubahnya bergerak berhenti bagaikan ulahgeraknya kalam,
menurut apa yang diperintahkan,
andaikan disebutkan dalam apipun jadilah.
baitke47
Sorga baginya pada mereka yang melakukan penghayatan watak "kalam",
dalam peperangan mereka berperang hanya di jalan Allah,
mereka tak akan bingung dalam medan peperangan,
tak akan gentar menghadapi lawan inusuh yang sakti,'
hanya bertekad bertempur mengarungi samodra darah.
baitke48
Lengkap sudah apa yang diuraik.an perihal penghayatan watak .. pedang",
wlihai kalian sebagai makhluk ciptaan Tuhan,
jangan sampai kau cemarkan namamu, .
bukankah kau dinamakan sesuai pangkat dan tugas golonganmu masing-masing?,
itulah pula kaudinamakan "yang tergolong pada pedang",
sebab golongan "pedang" berarti,
.. menjadi sebat dari negara", (pedang nagara)
contoh dan tirulah watak-watak dari Sang Hyang Bayu dan Sang Hyang Brama (Delapan jalan kekeutamaan a tau ASTHA BRA TA, berisikan tuntunan menuju jalan kehidupan yang luhur dan utama dengan jalan meniru laku-laku dari delapan dewa-dewa, antara lain Sang Hyang Bayu, Sang Hyang Endra, Sang Hyang Candra, Sang Hyang Surya, dan sebagainya)
bait ke-49
Bagikan senjata pedang yang utama sekali ialah,
mereka berkewajiban dapat mempertahankan lestarinya praja, mereka dapat menyelamatkan praja dari bahaya kehancurannya, andai pula bagaikan pusaka,
tak ubahnya pusakanya Baron Sekender,
lahir disertai pusaka pedang,
dijadikan oleh Tuhan sebagai "pahlawan" dari negara sabrang.
bait ke-50
Jangan pula sebagai pedang,
yang ujungnya besar-melebar namun tidak runcing dan tajam, tebalnya meragukan,
itu namanya pedang kuat tapi tidak tajam
kaku dan repot untuk dipergunakannya,
pantas hanya dipergunakan bagi "maling",
dibuang karena beratnya saja.
bait ke-51
Itulah kaidah hukum bagi kehidupan manusia ciptaan Tuhan, malu katau berbuat hina dan tercela,
hanya berwatak "kalam dan pedanglah",
yang menjadi penghayatan dalam pengabdian dan kehidupannya, jika kalian di jalan kebenaran tak jauh lagi nugraha Tuhan akan jatuh padamu.
bait ke-52
Keselamatan sebagai payungmu kesejahteraan selalu di sampingmu, dijauhkan dari malapetaka,
orang yang bijaksana,
tutur katanya selalu menentramkan hati orang lain,
bijaksana dalam menghayati kehidupan manusia lain,
pantas mereka dinamakan dekat dengan Tuhan,
dikarenakan mengetahui dan memahami kaidah hukum kehidupan manusia di dunia ini.
bait ke-53
Sesungguhnyalah suri-tauladan yang tersebut tadi merupakan yang paling utama,
tak ada lain tuntunan yang melebihi baiknya,
konon semua makhluk di muka belahan bumi ini,
mulai dari Nabi Adam,
sampaipun Sang Prabu Parijan dan jaman Kaliyoga,
bait ke-54
Sarana Galan) yang utama,
bagi kedelapan nayaka,
berkewajiban menjaga keselamatan raja,
syarat yang utarna bagi mereka,
setia berlaku dalam menghayati watak "pedang",
namun kalau sampai mereka meninggalkannya,
celakalah praja seisinya.
bait ke-55
Saya yang ditugaskan menulis cerita Dumba-sawala ini,
kehabisan sudah akan bahan-bahan cerita,
diriku kupaksa sekalipun tak mampu lagi mengulumya (menceritakan lebih lcuijut lagi, sudah tamat),
namun untuk melanjutkannya sudah barang tentu akan mengumpulkan bahan-bahan cerita terlebih dahulu,
namun kujanjikan kelak kalau sudah tersusun ikhtisamya saya pun menyanggupkan diri untuk melanjutkan ceritanya lagi.
bait ke-56
Tamat sudah hati bercerita, tanggal 26 malam 27 bulan Puasa Windu Wawu, taun Jawa 1803 (taun Masehi 1874), semoga Tuhan memberkahinya, janganlah sampai kita kehilangan arah, puji-pujian kupanjatkan kepada Tuhan, semoga kami semua dikaruniai rahmatNya.
DUMBASA W ALA
DUMBASAWALA
Lembaran ngajeng:
Pupuh GAMBUH wonten 2 pada:
pd. 1 - b.d.z. Respati sore nuju, pd. 2 - b.d.z. Sutlip rata genipun, s.d.z. Marga Barna Murti Katong ( 1809 AJ / 1879 AD)
Pupuh DURMA (1), 20 pada kaca 106- 110
pd. 1/1 - b.d.z. Aywa mundur sira kang piniji marang, pd. 20/5 - b.d.z. Kinon mundhut medal 1aju angajengna, s.d.z. anembang gambuh sami.
Pupuh GAMBUH (II), 25 pada, kaca 110 - 114 pd. 1/5 - b.d.z. Sinigeg aprangipun, pd. 25/9 - b.d.z. Sapa Ieang pantes maju, s.d.z. kang tan mungkur ing pakewoh.
Pupuh PANGKUR (Ill), 19 pada, kaca 114- 118 pd. 1/9 - b.d.z. Wus kinanthi Baladewa, pd. 19/13- b.d.z. Surat kinonlaju winaca, s.d.z. manis swaranya angrengih.
Pupuh DHANDHANGGULA (IV), 8 pada, kaca 118- 120 pd. 1/13 - b.d.z. Thrustheng tyas myat sarkara Sang Aji, pd. 8/15 - b.d.z. Wahyaning tyas suka mring beg nisthip, s.d.z. supaya tuk raharja.
Pupuh PUCUNG (V), 183 pada, ka~ 120 - 143 pd. 1/15 - b.d.z. Para lrulup memacanga budi cukup, pd 183/38 b.d.z. Sira Abunandir mring raka umatur, s.d.z. wus gu]inga yayi pan meh gagat enjang.
Pupuh SINOM (VI), 16 pada, kaca 143 - 148
pd. 1/38 - b.d.z. Sinigeg kang pocung dawa,
pd.16/43 - b.d.z. Titi tlasireng pangripta, s.d.z. Sampurnanya ing Badan Sariraning Rat. (1810 AJ utawi 1880 AD)
Pupuh KI~ANTHI (VII), 38 pada, kaca 148- ISS pd. 1/43 -:- b.d.z: 'Kinanthi pamaJad kalbu, pd 38/50 - b.d.z. Budi 1angip watekipun, s.d.z.- mbeging pra mantri winijil.
Pupuh MUlL (VIII), 48 pada, kaca ISS - 163 pd. 1/50 - d.z Weneh _ana kang darbe beg paksi, pd -48/59 - b.d:z. Nora pakra nistha malah olih, s.d.z. · -ywa mundur den. tulung.
Pupuh DURMA (IX), 62 pada, kaca 163- 176 pd. 1/59- - b.d.z. Kang waspada mring tyas pra mantri sam aha, pd 62/72 - b.d.z. Ngajeng jroning rana miliha punggawa, - s.d.z. geter kang kingkin wedi.
Pupuh ASMARADANA (X), 37 pada, kaca 176- 184 pd. 1/72 - b.d.z. Dursila tan ana angancik, pd 37/80 - b.d.z. lya Ian kasebut ngarsi, s.d.z. wruha rompyohing wiyata.
Pupuh SINOM (XI), 56 pada, kaca 184- 199 pd. 1/80 - b.d.z. Sabawa pratingkah guna, pd 56/96 - b.d.z. Titining tyas kapedhotan, s.d.z. anggapllna widadaning wah pangripta.
Lembaran wingking piyambak katerangan sangJdng Arya PURBANAGARA, kc. 95
GAMBUH
1. Respati sore nuju, tabuh catur kangjeng sangaprabu, awulangun Ian garwa marang woddari, 1ir sa ben wadyestri jalu, kang umiring marang dhepok.
2. Sutlip rata genipun, para gangsal utusan wus kalbu, . badhud yaga tan karl nabuh neng bukit, sangkalaning taun nuju, Marga Boma Murti Katong.
DURMA
1. Aywa mundur sira .Ieang paniji marang, srinarendra don jurit, Baladewa lawan, sira Baratasena, Singgunkara Baruklinthing, ri Sabtu be!ijang, tanggal trilikur sasi,
2. Saban Wawu ing warsa sangkalanira, Trus Luhur Sarira Ji, ginadhang prang lawan, singa tutul Ungaran, neng Langenarja wedari, supaya dadya, kontapireng praja di
3. Kaping kalih supaya minangka dadya, sesambeting kinteki, babad duk kalanya, Dhadhungawuk prang lawan, Margapati sura seti, roncen cinekak, wus prapteng Sabtu ari.
4. Bratasena piniji mangsah ing ngarsa, ngampil taji kiyai, rajang parang muka, Bratasena duk kala, malebu papan piranti, ing aprangira, janggileng katon wani.
5. Gebres-gebres kiter ing papan paprangan, ngambus-ambus kang kori, ning sang Margadipa, buntut jenthar kalawan, mripatira katon andik, tandya sang sima, binuka ingkang kori.
6. Bratasena jegreg kendel kiterira, mangarepken mring kori, ning garobog sima, gora sabda sarosa, Bratasena datan wigih, mandar yen sima, mungup-mungup neng kori.
7. Pan tinatap mundur sira Margadipa, sinurak wanti-wanti, dening wadya kalang, gandhek tan antuk suka, pathenthengan denya murih, ing wedalira, sira sang Margapati.
8. Lagya medal tinatap lempeng Ieang kiwa, rikat lumebu malih, saya bal-ambalan, surak gumuruh kadya, karya gonjinging wedari, sang singa tansah, gora sabda mawanti,
9. Nanging ring sang Bratasena tan wegah, myarsa swarsa ngajrihi, mandar gebres nujah, Margapati anulya, wimba saking grobog aglis, cangkem angablak, mangkeret yayah kadi.
I 0. Arsa nubruk tina tap anggora sabda, singa ngancap ngajrihi, Bratasena tadhah, kanin taji sardula, pok bau ngarsa Ieang kering, sang Margadipa dhoiCo ngungkurken marin$-
11. Bratasena rikat natap tepongira, noleh sang Margapati, mangap cangkemira, siyung kuku kawuryan, kasaru tim balan aji, sang Singgunkara, piniji nengah jurit.
12. Margapati pinurih lumebu marang, ing grobog malbu aglis, ring sang Singgunkara, ingayap among para, dhampyak-dhampyak sira sami, ngibing tayungan, sarta makar\iar sami.
13. Sira sima sambata wong werdanira, ing mengko sira mati, dening Singgunkara,. wus malbu papan aprang, af\ianggi.leng yitneng ati, tansah angungak, pamahing Margapati.
14. Tandya korining garobog wus binuka, anggro sima ngajrihi, Singgunkara yitna, wadya gandhek angucap, heh sima den ngati-ati yen sira medal, lamun tan andhingini.
15. Temah sima yitmanira kombul marang, delahanira nguni, mungsuhmu prawira, semu wanter sru rosa, pra among menda mangsul ngling, samya sarengan, babo sang Margapati.
16. · Dhinginana mengko koprot angganira, katanggap taji lungit, pangunahing mengsah, kang kaya dhapurira, nadyan nguni sakeh kambing, memongsonira, nanging samengko iki.
I 7. Males ukum marang sira para sima, nadyan kakek.mu benjing, kang ingaran sima, gembong ing tembe s3rnya, datan wande sira mati, martobat marang, trah kaping pitu dening.
18. Risang harya Singgunkara prawireng prang, wus medal Margapati, mangap ngangah-angah, mengo nengen mangiwa, tinatap kataman taji, ing jangganira, jola mlumpat mring wuri.
19. · Nira radyan Singgunkara sru trangginas, minger natap anitir, sima wus palastra, surak gumuruh gangsa, ngungkung kadya nengker langit, timbalan nata, sima kalawan kambing.
20. Kinon mundhu t medallaju angajengna, prawira Baruklinthing, mungsuhna Ian singa, tutul gedhe kang galak, sandika pra among sami, rurnagang lawan, anembang gambuh sami.
GAMBUH
1. Sinigeg aprangipun, Singgunkara gantya kang winuwus, Baruklinthing binakta marang ing ngarsi, cinaketaken pangawung, ginaredeg kang pra among.
2. Busana miranti wus, gya kinanthi marang ing panawung, Baruklinthing teteg tatag manggut jurit, wus lumebet sang pinunjul, mengsah mong tutul geng kaot.
3: Baruklinthing duk malbu, mubeng kiter ngungak anguk-anguk, anjanggileng miyat nganan myang myat ngering, jengengek pranaja manglung, anglungken jangga sang Badro.
4. Suku kalih kang ngayun, gedrug siti mapanken met kukuh, kenceng ingkang carma kiyat arnbeg wani, wantering aprang pinunjul, jaroting angga geng kaot.
5. Yata wau mong tutul, sinogokan para gandhekipun, anggreng gero sora swarane ngajrihi, aneng grobog mungup-mungup, ngungak luhur gya myat Badro.
6. Gora sabda mong tutul, tatag teteg Baruklinthing teguh, netra kalih ngalirik: mantheleng keksi, tan ajrih mengsah mong tutul, M argapati gemprong-gemprong.
7. Janggile.ngan sang Baru-, klinthing poma bisaa celathu, tanya sapa anandhingi jeneng mami, payo ngadu tosing balung, wuleting kulit Ian otot.
8. Samya ijen Ian ingsun, wedhus gembel metuwa mong tutul, aywa pijer gora sabda aneng panti, metuwa sun kudang sungu, mupung Ungaran sira mong.
9. Kang tanggon bae tutul, sira mengsah wedhus gembel ingsun, samya aprang arog bandawala pati, sapa kang tiwas prang pupuh, sira Ian sun samya bandhol.
10. Nadyan ingsun rumuhun, wus winisik marang bapa biyung, memangsanmu mula durunge wak mami, pinilala marang ratu, aywa ta marang sira mong.
11. Yen tan gila adulu, nadyan marang srenggala wak ingsun, gila kiter yen kapapak marang anjing, mula ngong sengit kalangkung, marang sinyo pening bandhol.
12. Sring suka murih bunjung, srenggalanya ngoyak angganingsun, manna mangko ana karsaning narpati, sun kin on prang lan dhapunnu, masa girisa wak ingong.
13. Baruklinthing pan mundur, mapanaken sungu kalihipun, singa medal nubruk mring sang Baruklinthing, tinangkis taji mong tutul, tutuk kataman gya gero.
14. Tangan nyangkerem sungu, Baruklinthing mundur nyurung maju, singalodra jengkeng kataman taji, jaja kanin gronjal mumbul, uwal panyangkereming mong.
15. Manco1ot mring mandhuwur, sinogokan tan dangu gya nubruk, Baruklinthing sigra tadhah pasang taji, kasampe sungu kacakur, gya natap sira sang badro.
16. Kataman taji ambruk, aJtirebabah dhepani pangawung, marus dlewer balabar sing tutuk mill, gandhek cikat ngambil banyu, kinarya gontor sira mong.
17. Sardu1a sigra wungu, mangap-mangap angisis kang siyung, Iaju nubruk tinadhahan taji kenging, singa gronjal jola mumbul, dede1 siti sru mancolot.
18. Maring payon pangawung, kalang nyogok rnarang singa tutu!, tandya anjlog lan nabok rnukaning karnbing, kenging taji sru dinudut, ginudag arnbruk sira rnong.
19. Uwal tangan wus konus, Ienger-lenger ginontoring banyu, tangi gregah gya nubruk mring Baruklinthing, asta karo sru anakur, · rnarang wulune sang badro.
20. Baruklinthing anyurung, marang singa tutul gantya nyurung, kiter mubeng pan surung-sinurung sarni, ngadu kuwat tosingbalung, gantya met asoring mungsoh.
21. Tan pegat surakipun, wadya kalang tan sesaminipun, sarwi jengklek saking sukane ing kapti, rame suraknya gurnuruh, gangsa tan kendhat tinaboh.
22. Angungkung swaranipun, Baruklinthing oncat rikat mundur, laju natap sarosa sima gurnlinting, gandhek rikat ngambil banyu, ginontor rnong saged dhodhok.
23. Baruklinthing sru ringut, cinegatan natap sedyanipun, yen sageda micara satata janmi, bok manawa sumbaripun, tan lega ing manah ingong.
24. Tanpa karya yen idhup, nadyan urip tan kawentar ingsun, suka lila luluh awor lawan siti, jeng nata tim balanipun,
Baruklinthing tokna gupoh.
25. Sapa kang pantes maju, unjukira kang liningan dhawuh, pan kajawi saking karsaning narpati, Baladewa prawira nung, kang tan mungkur ing pakewoh.
PANGKUR
1. Wus kinanthi Baladewa, mring pra among marang byantareng aji, pan kinon ambekta laju, lumebu pangawungan, ngampil taji Baladewa saya prabu, nama pamungkasing mengsah, tan rinonce mong wus mijil.
2. Saking grobog gora sabda, anjanggileng Baladewa tan wigih, yitna pasang gamanipun, sima gereng angablak, ngisis siyung gegilani yen dinulu, gigiro tan siwah kadya, ditya wayang kridha dening.
3. Tanganing dhalang yen aprang, lawan bam bang niba malumah jungkir, Baladewa teteg dulu, para among sadaya, asru surak gumuruh gangsa angungkung, singa nubruk katadhahan, kataman ing taji lungit.
4. Kalengak sima nyangkelak, gya tinatap gigiring Margapati, arnbanggel ngrangkul sang kasup, rikat indha gya natap, arnbruk nglumpruk sima rikat gandhekipun, anggontor toya sang sima, gregah tandya nubruk maring.
5. Baladewa yitna tadhah, kasarengan jangga gurung kataji, 11abarpisan sima lampus, ger surak asru sora, ngemut driji para gandhek samya achim, getun ngungun gawok miyat, jowal-jawil ting kalesik.
6. Mring kancanira pan mangka, wau latri panyamanireng ati, temtu saya dhapet ontung, kapan kambing menitlggal, dhari kalah tarung · sama rna can temtu, Bagendha Sii Maharaja, punya mau ikan kambing.
7. Mesthi memberi padha saya, hamba gandhek sarnuah nak ati, makan ikan enak -enak, dhidhalem turut padha, maharaja wonten ingkang nambung wuwus, yen pancene bener sira, goroh yen bisa lir kadi.
8. Dhadhungawuk duk samana, wonten malih wadya gandhek narnbungi, kadipundi sira niku, punapanta tan wikan, jalarane wedhus wau wani tarung, saben malbu ing pangawungan, winisik marang kiyai
9. Lw-ah Dyan Tumenggung Wreksa, nagara kang asung ngelmu mring kApnbing, marang sima lajeng purun, manna mong kalilt pisan, laju lampus aprasasat tan tuk kiwul, kongsi gawe raming driya, kajawi pancen linuwih.
10. Kadosta sang Baladewa, sesampunya aprang Ian Margapati, meksa tansah ngamuk kiwul, ingadu lan waraha, geng aluhur waraha nemahi lampus, tur samya pupuh ing aprang, ingedalan wraha malih.
11. Uga rame campuh ing prang, yen ayWaa kasaru dhawuh aji, kinon misah gantya wedhus, nama· sang Jayengsena, mesthi lampus dening Baladewa puJijul, kinocap aprangira sang, Jayengsenalangkungsekti
12. Cuwaning manah tan aprang, lan sardula mung kadumanan injubis, winasuhan dangu lampus, kaya pa tembe beJijang, lamun ana karsanira jeng sang prabu, ingadu lawan sardula, pangirangong langkung wani.
13. Wonten punakawan menda, kaduk lucu Bagus Palu wewangi, nabda alon semu arum, Mas Bei kadi paran, wonten menda purunya winisik ngelmu, yen makaten iba-iba, yen Mas Bei karsa misik.
14. Marang ing momonganira, Margadipa winisik sinung ngelmi, daya kuwat wanteripun, l'langing inggih manawa, wisikira Mas Bei ingkang kalentu, ngelmu daya pangapesan, manna mong apesing jurit.
15. Kasaru timbalan nata, bibar ngadu sima kalawan kambing, tandya jengkar sang aprabu, marang ing pasanggrahan, para wadya makuwon dhumateng kuwu, tan kinocap wadya-kuswa, unggyana carlos manis.
16. Dyan Bei Atmosasana, sesampating pakarti ngarseng aji, malem Akad wanci pukul, sawelas ngaso marang, pondhok kuwu sadulur kang durung turu, Abunandir namanira, nujwanyrat tinakon dening.
17. lng graja Dyan A tmasana, thole iku apa kang si.ra tulis, Abunandir mangsul wuwus, jalaran wau siyang, langkung eram amba marang tarungipun, kagungan nata maenda, kang tarung Ian Margapati
18. Dadya ngong kengetan marang, duk kalanya Dhadhungawuk ngemasi, rinengga labet pinatuk, ing mangke won angguran, amba babad kinarya sendhon pra kulup, Dyan Bei Atmasasana, angling ris murih inring yayi.
19. Srat kinon Iaju ':Vinaca, sun pyarsakna ingong kalawan ngagir, Ian manawa ana tembung, tumpang so· tandukiia, bokmanawa bisa gawe bener ingsun, Abunandir gya manembang, manis swa~nya angrengih.
DHANDHANGGULA
1. Trustheng tyas myat sarkara Sang Aji, Pakubuwana kang kaping sangsa, mandhireng Surakartane, gyanya karsa memungu, lelabetan ingkang utami, kadi ta mung maenda, nama Dhadhungawuk, raning sanetyaseng karya, trustha dalem ingaben Ian sima tuwin, waraha salami.nya.
2. Datan solo sura jay eng jurit, mannanira tatkala palastra, sampurna tilar dunyane, sira ki Dhadhungawuk, mayitira karsa narpati, kinon ngrengga 1ir janma, sambadeng sadhawuh, pinetak ing Langenarja, tunggal ku bur srenggala kagungan aji, pun Sobrah layonira.
3. Dhadhungawuk ingiring prajurit, Trunakem bang pitungdasatiga, unen-unen tambur slompret, Trunasura wong pitu, mantri urdnas kalih kang ngiring, lurah wal~ satunggal, nenggih namanipun, Dyan Bei Atmasasana, Ian Wimana lelurah pala wewangi, gih Mas Atmadimeja.
4. Punakawan kasepuhan tuwin, kadipatyan kalamun kawical, triatus pagunggungane, kajaba rongwangipun, para abdi kang samya angiring, watawis satus kehnya, ngebeki dalanggung, pra umyat tepining marga, awit nagri dumugi Limgenarja di, uyel rebut neng ngarsa.
5. Jalu estri wor unggyan mangeksi, samya gawok umyat karsa nata, gyanya memulih labete, sira ki Dhadhungawuk, de mung menda rinengga adi, lir kunarpaning janma, yeku wamanipun, labet utama tan sima, sabobote maenda antuk pepulih, saiba yen janmaa.
6. Manna tekang mangripta kinteki, sru kacaryan bek utameng nata, temah dreng dumarpa tyase, anglahiraken pitutur, mring suta Ian kadang pribadi, mula samya ngantiya, mring madyaning laku, pirangbara tameng brata, lamun tibambek nisthip satruning budi, druhaka kang milala. ·
7. Labet nistha mandraweng utami, temah karya sirnaning kawiryan, kapiran doh wibawane, wani wanuh mring dudu, padudon blis kang·den karemi, winih tampa cintraka, katrajang bebendu, beka tan kuwagang nangga, nadyan gagal ing angga mangke ing benjing, niwasi putra wayah.
8. Wahyaning tyas suka mring bek nisthip, kethap-kethap yen dulu kabejan, mung bathi ngemut drijine, drajat ingkang manglutut, pepuletan siyasat nagri, gegirisi yen katrap, patrapaning kukum, marma kadang sutra samya, sesendhona dhandhang myang pucung puniki, supaya tuk raharja.
PUCUNG
1. Para kulup memacanga budi cukup, cekaping weweka, kahanan kanang miranti, titi tata tulak tuladha utama.
2. Manah manuh ing manis moneng manungku, kudanganing kadang, kadung kadaut dumadi, dadi bibi baboni ing kawibawan.
3. Wuwuh-wuwuh wuwuh winahaning kawruh, wruh ananing dina, dinadar dana menuhi, anenimpen ing sekar suji saroja.
4. Sura jujur jejer-jejer lajur-lajur, banjeng bebanjaran, jinurung andana warih, ririh ruruh reteh ing pengarah-arah.
5. Nora rangu nora rongeh amirungu, ngu.dang kasantikan, kasantika wus kawuri, mung memurih kasudarma tyas mardawa.
6. Aywa wuyung kawayang-wiyang kayungyun, ngayang-ayang ayang, kayang rambat ambaboni, ambon-ambon ngimbu beka nora pakra.
7. Krana wimbuh kabubuh bubrahing sintu, satruning utama , mamah-mumuh amalilit, tiding warah wong anom aja kalongan.
8. Longing wahyu yungyunen yuning pandulu, laladaning manah, ngenanana ing mamanis, manohara rumabaseng panekungan.
9. Kengang nengkung ing panekung ywa tan jujur, jejering agesang, sih madya midayeng wadi, murih dadi aja ing sadaya-daya.
10. Ywan ing tanduk keladuk ing temah kisruh, rusak ngajak-ajak, ing jana nadyan mrih manis, kemanisen ing temahan nora teka.
II. Ngantu-antu kemantepen dadi tatu, tuna ing agesang, kesangsang sawang sungsun sih, ngasih-asih kasihana sawatara.
12. Rerasan sru kasusu srama-srama sru, sercmging degsura, saru sinarawung wingit, ngingit-ingit susungude gawe songar.
13. Nganti tedhuh tur nora dhadhak angadhuh, dhuh wong anom aja, mejanani ing wiyati, dadi tulus lulus barang kang sineja.
14. Aja kuwur sabarang katawur ngawur, ngawak ngayawara, warana werit sinebit, bibit bisu bisakna basa utama.
15. Malalalu luluh kalunta ing tembung, tern banging Susila, lara-lara angulati, ulatana ing jana pinuja mantra.
16. Tumaruntun runtuk nora wowor sambu, sabarang lilaban, ila~ilap milir dalir, deduluran taler terahing wibawa.
17. Wibawestu turut turasing kas wiku, wikan yan katekan, kukum ing kandha kuwalik, wali-wali wilalade ngalad-alad.
18. Lulut limut lunyu panguwote mrucut, cucut nora pacak, cinacak pacak anguncis, wus kawawas yen tan pecus nemu tiwas.
19. Wantu-wantu antaraning laku dudu, kudu nemu sara, sinaratan nora keni, kena uga anggugu angguru tama.
20. Amemayu mayungi kang sedya ayu, kayuyun mawama, wamanen memanuh tami, tamanana ing sojar pajar pasaja.
21. Aja ganggu sugal muwus lugug-lugug, gugupi sujana, gawe ewaning nay a di, · niyatana memanis wenes mardawa.
22. Dimen tulus lulus lemes ulah semu, muayaning karsa, karasan keroseng dhiri, reribede rundah rikuh nora nana.
23. Nahan wimbuh kabubuh drawina nginum, menuhi sapapan, papan pantaraning galih, lilih lila lalu meleng ing kalangyan.
24. Langen nglangut kaluntane dadi luput, lepat kipat-kipat, kiparate mirapeti, titi.kane nora nganggo sawatara.
25. Antaresmu muwuhi widayeng kalbu, bebukane babar, ngambar winih ahli budi, dadi sinung kadunungan ing susila.
26. Salin catur cintrakane tutur-tutur, tur nora katara, terateyan tanpa tari, tetariken ing pinter pantara rasa.
27. Rasa seru karosan karana sirung, rusak nasak-nasak, karusakan tanpa dadi, dadi uga nanging dadining duraka.
28. Dadi dudu dunduman ingkang satuhu, utamaning janma, jenak jetrnika ing titi, titikane wong anom bakal utama.
29. Mayu-mayu maniru ing laku ayu, ayuning buwana, winanuh moneng ngenani, ngenana ing manis tembung kang ganda.
30. Ganda arum marem rumesep ing jan tung, tumuntung ing manah, neng walikat angraketi, keket lengket kekanthil tumekeng taka.
31. Tamtu turut ing saturun melu muluk, lema kasarasan, sarosa wibawa seti, titi tatal tuladhane ngandhar-andhar.
32. Angendhanu nungka wusananing kawus, wasis manah tiwas, kawewes wusana nguncis, cihna cacat kacangkol ing.calabeka.
33. Bekanipun ing angga agugun-gugun, guwon tuwon tanpa, pinapikir aneng sepi, pepintone kudu maladi ing nata.
34. Nala lalu luluh lutut ing panekung, kudanganing kanang, kanang sih sining asepi, sepatute aja tatu tanpa tata.
35. Tata tarntu titir pamantara putus, ngflwusi ing weka, kawawang surti miranti, titikane moneng manungku sujana.
36. · Jinemipun pupunton pantara sinung, nungku ing kawiryan, ngaweri warna wiwrin, wrating jana nimpang nimpar ing kahardan.
37. Dadi dunung dumununging agal alus, luluse sakarsa, santosa sabarang budi, dumadine wong iku mangguh utarna.
38. Tama temu pasemone barang semu, semuwa ing warna, warna-wama peni-peni, pinituwa nora kena dimejana.
39. J eneng sepuh kapuwaran dadi ewuh, wuwuh gawe walad, ngalad-alad milaladi, leta apa misih kapapan ing tata.
40. Tata tutug tumanduke gawe luput, lepiyaning kina, kakenan malah ing mangkin, katinggala dadi ala nora dawa.
41. Dawegipun rinapet sadurungipun, pajara pasaja, jejeren kang tharik-tharik, thethariken kabeh kating papaesan.
42. Esmu nyuwun nyuwuna pandunganipun, lastariya tata, tetepa kataman ing sih, silting wiku bisa agawe suwarga.
43. Aja rikuh rnarang wiku rnowor sernu, rnuayaning kuna, para nunungku kasektin, titikane nora lali rnring wong tuwa.
44. Tuwa tuwuh ing warah wuruke tuwuk, nuwuk.i wong rnudha, rnuwuh rnuwung barang pikir, pipikiran karana rnanising sabda.
45. Dadi ayu weh yungyun kang sedya ayu, yuning adilaga, garnbira gara rnawerdi,. wradinana sesarnaning sarna-sarna.
46. Sarni rnuhung ingarnbek ambapa biyung, adad doning rana, rarnpak rapet nora rernpit, apit tandhing nora kidhung rnisih dhangan.
47. Ngendhih rnungsuh ngadu seti setya tanduk, durnadine sura, seka sorana ing budi, dadi tulus lulus traping boja krarna.
48. Rame sernu sarnua dadi gul-agul, tatangguling rana, kaweranane ngenani, nernpuh ngapeng kapideren rnangun jaya.
49. Mijayestu saestu wit sabiyantu, tutug ngadilaga, gagah analangi pati, titikane yeku senapati tarna.
50. Tameng kewuh tan wigih temah pakewuh, waheng yuda gada, dinaut andana manis, manuhara ing dasih dalir wise8a.
51. Srameng tanduk tindak tumanem ing jan tung, tumuntung ing manah, winanuh wenes pinurih, ngirih·irih suririh angarah-arah.
52. · Rahsa derung kadurus mangguh swarga gung, gunggunganing angga, ing urip mangripta titi, telatena nimpar sabarang duraka.
53. Durakestu tumempuhing mamak·mumuk, mamak micak nala, mumuh wareg gunggung dhiri, dadi riya riyayane ngambra-ambra.
54. Bubrah lebur brahalane a ngendhukur, ·ukur kurmat wisa, wisayane andrawasi, saya lama lemu setane drawina.
55. Winantu gung gunggungane wantu-wantu, wektu tan reringa, ngangkah pakolehing dhiri, andhiridhis dharudhus wus pindha menda.
56. Daluya gung mumpangkara tanpa dunung, nungka amisiksa, seranane neniwasi, siyasate tetela lakune ala.
57. Ahli nglalu kalunta-lunta kalantur, tutur tan rinasa, saya sangsayaning budi, dilalahna wong iku kudu duraka.
58. Kerut lebur bubur bawur tanpa tutur, tuturing kawignyan, tegese tan wruhing tups, mati keles angles nora bisa lunas.
59. Konas-konus ~gunus wicara tan patut, petok petak-petak, pematuke nora titi, titikane gitik brutu tibeng wuntat.
60. Wuta ngawur dhawul-dhawul tanpa dhapur, puwara paesan, ina papa pacak nguncis, wus katawis tiwase datanpa tuwas.
61. Tuwa wimbuh kabubuh kabuya bingung, ngungsi-ungsi marang, kasarang merang muriring, karungrungan rangu rongeh tanpa guna.
62. Guwanipun segu-segu sugih sanggup, senggak lagak-lagak, weh gugupe bocah cilik, calawenthah cacade wong tanpa sastra.
63. Temen tamtu tuna ngakal wadhag lembut, sapolahe kalah, milalah kalunteng nisthip, nistha temen aywa na ngemohi sastra.
64. Traping wangun : paesing warna winangun, ngunadikeng nala, lengus sapa kaya mami, minta-minta memilih sandhang·utama.
65. Matut-matut inganggo ingkang wus patut, manoleh manganan, mangering tumengeng nginggil, gung tumungkul pacek kaya pacak jangga.
66. Jangga nyunguk mingak-minguk kaya cenguk, cengenge kecancang, seting kancer aningseti, kasingseten sasat kaya nemu siya.
67. Siyanipun sayah lesah saya lesu, sukerireng sunat, ing angga angiyanati, titikane anom moh budi pasaja.
68. Kajat punjul jaja bergas adol bagus, beranyak macithat, cetha jenthara mathinthing, kentheng-kentheng muthuntheng ngaku utama.
69. Mamak ngamuk pangakune nora junun, jenenging agesang, mung kasangsang ambesusi, sujana di adoh kang kaya mangkana.
70. Sujana nung mung nungku sucining kalbu, budayaning darya, pinurih ber angalebi, bisu basa basukining jagadraya.
71. Pinter terus nerus putus tekeng pupus, pungkas kinawruhan, wruh beka kang durung dadi, di weweka mekani kang durung teka.
72. Namar namun sumamaring agallembut, bukani santosa, samengko tumekeng akir, kertaning rat kang rinaket tan kena sah.
73. Sumaruwung narawung ing anggenipun, parluning agesang, resik lair suci wani, niyat apik gumrining sabarang polah.
74. Ngalah ngelunlun alune ngaluk-aluk, kaloka ing jana, jenak sarjana mimpuni, nimpen wadi widagda ing setirnaya.
75. Yaning wimbuh tambahing karya tan tambuh, bu buhaning gesang, sangsaya waha ing kardi, dadi dunung nungkuwa ing asthabrata.
76. Traping wahyu wahya kalamasa sinung, senenging bageyan, yan sinami nora keni, kenanana ing wadine beda-beda.
77. Dadi suyud sumuyut sadayanipun, patut bisa tata, tataling kuna i.inali, tinalaten tetuladana utama.
78. Dadi payung mayungi sakayun-kayun, kayungyuna padha, bedhami tumekeng ati, tetisena ing ngarsa tumekeng wuntat.
79. Tindak tanduk duga-duganen ing semu, muayan ywa langka, kelangkan kalengki-lengki, kipatena kiparat pareking angga.
80. Unggah-unggah gurokna ingkang satuhu, untawis antara, reraketen aywa tebih, nebihena panggawe kang tibeng nistha.
81. Nisthanipun yen anggane tukang wuru, dem iku mawarna, warnanen wus tanpa wills, deming donya milang-miling kedhedheran.
.2. Deming bagus karem lungan adol bagus, deming kawiryawan, lenguse kalengki-lengki, lengut-lengut tembene pamer wibawa.
3. Deming kawruh ing saparan madu kawruh, kongsi bu brah barang, deme kang nembe antuk sih, tukang maju methentheng tanpa sisihan.
.4. Ulat sirung serenge kadarung-darung, rongeh amemerang, mirangrong arsa nyopoti, I nadyan lurah bekele arsa ginuwang.
:5. W angunipun arsa ngijeni praja gung, nggunggung angganira, malang kadhak linggih ngarsi; siya-siya siyasat mring kancanira.
6. Deming teguh santosa mung kaduk purun, marusa ing tata, ngelus bau ngentrog wentis, ngusap brengos mantheleng ladak deladak.
7. Ngugut-ugut lengleng nora singgan-singgun, senggak lagak-lagak, sugih rampung gedhag-gedhig, dhadhag dhadha enya dhadha endi dhadha.
8. Deming minum minuman sadayanipun, tukang ngayawara, mungguh surasaning ati, kaya bisa jukuk lin tang Ian baskara.
9. Deming sepuh nadyan busuk kudu muruk, wus adating kuna, kinenan tumekeng mangkin, saya bisa saya keh wewulangira.
90. Deming kulup kalaban lebdaning wuwus, kawus juwas-juwas, wus nora pisan tinolih, lalu ngalih ing panggonan isin ngalah.
91. Arnarlalu kaluntane sugih nepsu, sunate kalintang, trangginas perlu sumingkir, tan pinikir akire angayawara.
92. Wrana sirung sereng ing sadayanipun, lamun nambut karya, ya sadaya-daya dadi, dadi nora rereh ririh ngarah-arah.
93. Ngarah bagus alus lurus ramping turut, memeting wangunan, ngolang-ngaling ngolah-ngalih, kongsi ngelu kriyane kang nambut karya.
94. Kriya mutung pamit parlu dhateng dhusun, sangsayane ngrebda, dadra duka sipat kuping, putung lebur kabeh bakal rinemukan.
95. Kanti kantu gregah tangi turu tutug, duka ngarnbra-ambra, selang sambut selang titih, sasaulan iku andeming taruna.
96. Barang barung sabarange kudu purijul, murijuli ngakathah, kabrabehan kobrak-kabrik, ngarnbra-ambra ngumbruk kabeh tanpa rega.
97. Lamun nuju ana pagaweyan perlu, karsanya sang nata, tegese majang pasisir, sesamine parlu ing wisma priyangga.
98. Tetak mantu sunat tingkep saminipun, donyane wus lapgang, sigar nora nana karl, dadi wurung mung manggung dadya Ia ela.
99. Labetipun deming nom moh warah wuruk, nmglcat Jcarungrungan, rongeh Jrudu muring-muring, rangu-rangu lengleng kapileng ke1angan.
100. Sun karya wus warnaning ngemdem wus tamtu, linaky~ ing jaruna, nanging ana kande1 tipis, ingkang tipis iyelru iman utama.
101. lngkang manggung mendem iJru bakal1ebur, Iebar tanpa dadya, ing delahan tan basuki, sampating srat kaputungan tyas kang ngripta.
102. Yayi Abunandir apa ta wus tutug, ing pangriptanira, tur raka sira Bunandir, tasih kedhik nanging pandeyaning basa.
103. Dereng alus langkung kasar sarta brenjul, dyan samana nabda, kulup sun arsa miyarsi, ngong sru seneng pangriptanta pocung dawa.
104. Sira Abunandir tur ralc:a pukulun, tuhu jroning manah, ngong ajrih yen srat punild, kawuningan mring kathah kalanglrung pringga.
105. Sabab ulun maksih mudha asru cub1uk, gaib ngisis wulang, Dyan Bei Sasana narnbungi, bener kulup nanging ta iJru pustaka.
106. Nora tamtu ing liyan ingkang katuju, · mung nujwa ing karsa, pamesthi wasita maring, anak putu lang marang dhiri piiyangga.
I 07. Ala nganggur sepining karya Ieang parlu, tinim bang kala wan, nata kemul ngekep guling, luwih becik mangripta malad budaya.
I 08. Budaya yu web winih sampurneng elmu, manna kaki aywa, sumeiang pringganing ati, cinacat lyan aywa ta ing jenengira.
I09. Nabi ratu para wali pandhita nung, keh-kehing sujanma, ana Ieang sulayeng batin, Ieang mangkono tan kena rinasa-rasa.
II 0. Unggahipun aywa ta nabi Ian ratu, wali Ian pandhita, yen ta tan cinacat dening, lyan bok Allah sa ben ri cinacat janma.
Ill. Rupanipun sujanma nacat Hyang Agung, remehe Ieang janma, lamun tan tinitih singgih, ngresuleng tyas surasa nacat Hyang Suksma.
112. Marma kulup wacanen si pocung lantur, . tataran utama, Bunandir nulya miwiti, nembang pocung wus arip pinekseng graja.
113. Kusut susut ngisap-isap sepi samun, senenge tan ana, nahan kang winarsa malih, lilah lila laladan mangguh waluya.
114. Uyep semu sumeh surnringah bek sadu, dungkap paremitan, tan 1aya saking kawi gendhing, ngundhung-undhung gedhige nora katara.
115. Krep titfutup pinatut sawang winangun, ngomberi sapapan, papantaraning memanis, amenuhi moneng manengkung manawa.
116. Nepus-nepus napasing liyan tinepus, sinami sinamak, samuwa tinepeng dhiri, ribed rundah wangi rum tinraping gonda.
117. Nganggep gugu ing lahir tumekeng kalbu, kabubl.ihan tepa, palupi pantara wigit, wiritena kembang tepus tepa-tepa.
118. Papan turut miturut sadayanipun, lamun nganggo tepa, kuwat mor sesami-sami, sami tuwuh tumuwuh neng jagadraya.
119. Ya kalamun ana wong tan nganggo ukur, lire tepa-tepa, ing sabarang-barang iki, singkirana bakal agawe duraka.
120. Nora wurung ngajak-ajak duraka gung, gung malih welingan, sabarang 1akuning janmi, nora kena tinggal parlu 1awan majat.
121 . Majat iku Ian parlu dadi sadulur, saduluring gesang, aja kasangsang sungsun sih, kasihana loro iku poma-poma.
122. Dipun emut yen lira arsa rahayu, yuwaneng buwana, ywan tinggal tigang prakawi.s, nganggo majat nganggo par1u nganggo tepa.
123. Dadi te1u saduluring urip iku, kang siji minangka, bapa budi kang nylameti, kang minangka biyung sedyane raharja.
124. Lima iku kungkungen ana ingjantung, tancepna ing manah, templokna poking pangak.si, simpenana kang sumimpen cUa pisah.
125. Siyang dalu dulunen dipun kadulu, ywa nganti kalingan, linglingen sajroning guling, dimen lalu marlalu lulusing gesang.
126. Sanggup surup sumurup ing agal1embut, bebukaning wirya, wong kawahyon ah1i budi, dadi nyingkur nyingkiri barang kaniithan
127. Nistha iku tegese nis ilang samun, tha tulis hmulyan, dadi wong kang 1aku nisthip temen ilang tetulisane kamulyan.
128. Aja temu mengkono becik kangjujur, jejering agesang, sanggupa sabarang titi, tetumanen anut tuladha utama.
129. Temen temu tinemu sasejanipun, sejaning kawula, Gusti nurut ngudaneni, nora nimpang lawan enggale katekan.
130. Milanipun barang pepenginan iku, kapengina padha, kang becik nerusing ati, ngati-ati Ida ta kepingin ala.
131 . Yen tinemtu tinekan penginanipun, ala katiwaaan, wusana nora nguwati, yen tinekan penginane kang utama.
132. Yeku ontung tumuntung rurnangsuk jantung, tuminah ing m~ah. ing satitah mikantuki, ing saturun·turun anampani beja.
133. Kabejan gung saking kajat wijilipun, nadyan kacilakan, wit saking celaning budi, cula~ulu teka kepengin cilaka . •
134. Saking bawur katawur paes sumawur, kuwur dadi liwar, kawaranan barang peni, neniwasi niaya nora santosa.
135. San.tosa nung dunung kang arsa sinung, kanugrahan endah, kedah kedale dumadi, dadi bisa gawe mulyaning.sasana.
136. Sameng tanduk turnanduking agallembut, lembah manohara, nora rurnasa bisani, susetyane gung kurnambang ing wisesa.
137. Woseng si.nung nungku antraning wolu, lurnayan waluya, wulang lila yen linempit, malah mipit puteking wardayanira.
138. Anerawuns nawang tawtng tuwang wimbuh, barubahing manah, wenang kang kudu ~graketi,. kanti keket mulet 1engket neng walikat.
139. Kanti kantu ketara yen rumbu-rumbu, kabarubuh rebah, ambelasah bosah-basih, misih seru kaseron sarana wida.
140. Wit kadudut kadaut sangkaning 1uput, kalempit ing karsa, kalesering rajapeni, niaya gung anggubresi raga braya.
141. Bayu-bayu bebayon wus dadya banyu, baliyur nir daya, kabudayan rontang-ranting, rantas runtuh rumantine kabeh sirna.
142. Nahan wimbuh kabubuh mala geng rawuh, muwuhi sangsara, karasa misayeng wadi, dadi tiwas kawewes tlbeng ci.l3ka.
143. Cela muput patut ngukut sugih sebut, sabate rekasa, kasusu bisa amari, ririh ngruntuh tetulake nora nana.
144. Nahan tembung kang tinimbang tembang kidung, pangudange kadang, dinawakna dadi becik, becik ngrengkuh rengkuhen sadayanira.
145. Hawa iku weh bubrah barah anglebur, ngursak kabecikan, kalebu satruning url.p, ngarep-arep karem nglebur kauripun.
146. Rempak rempu kang miturut hawa nepsu, sumrambah saterah, rusuh sru saliring kardi, kadrawasan wewes kamanungsanira.
147. Neras-nerus rantas hawane naruntus, turut solah bawa, ngableg-ngableg bilaeni, nora wurung niaya badan priyangga.
148. Giiyah-giyuh gayuh tuna nyandhak lumput, puput tibeng nistha, papantaraning wewinih, nora luwih yeku wong ngemohi tata.
149. Tata tamtu tinampik. ingamuk punggung, gung liwung galewang, 1uweng kedah den tut wuri, wuru nepsu ilang kaelinganira.
150. Raga runtuh ing jro juran jero sirung, rumabaseng tiwas, winawas wus nora keksi, sida dadi pakane sasira kawak.
151 . Wadhuk ~ur ingodhel ingadhul-adhul, dha~a ingerongan, ~a mangkana wong urip, becik mikir nyingkur nyingkiraken hawa.
152. Kinanipun yen.neneman badhe unggul, gung luhur wibawa, ngaber-aber hawa bangkit, .kreteng wanda nepsu gung winada r~ ada.
153. Dadi sinung kanugrahaning Hyang Agung, ing sasedya dadya, dumadyaning senapati, amamati ing ripu nora rekasa.
154. Karseng wimbuh kawimbuhan tumpuk-tumpuk, ngumbruk barang endah, ~a peni rajapeni, angeneni sumaji sasejanira.
1 55. Angendhanung kang sinandhang ngundhung-undhung, neng pundhung andhangan, gedhonge sandhang sumandhing, sagendhinge ambebandhang bebandhungan.
1 56. Kongsi ngumbruk beranyak nora benyunyuk, ladak nora ngidak, kende1e nora gawe dir, semu guyu nora gawe guyon tangga.
157. Godhag-gadhug nora gedhag benges wangun, tan karya ewaning ati, traping sandhang sedheng nora kadhungsangan.
158. Tegesipun nora langka kumalungkung, ngungkuli ing akal, mendhengke1 kalengki-1engki, mung sakira kirane tiba mejana.
159. Jinem 1ungguh unggah-ungguhe pinatut, tumruntun pinacak, ing pacak nora nacicil, semu sumeh sumarambah mring sasama.
160. Samenipun sumuyut mangayap nayup, uyeg giyak-giyak, giyuh 1ungayaning rilanis, nenes ngunus ngenani saso1ah bawa.
161. Wantu-wantu winantara tibeng semu, semuwa ing warna, warnanen puteking ati, titikane tan 1yan saking ing wanita.
162. Wanita yu ngayu-ayu wameng semu, mawameng paesan, esrnu migena ing galih, ninggalliring lir lanyapan nganyut driya.
163. Nyenyet lirnut kalumut ing wangi arum, rinatus dinupa, paekan manis miranti, titi tutuk tetek jineme mejana.
164. Jenak wirnbuh imba gung pinidih turut, rereng sinom atap, tinuting godheg thi-athi, ngudhup turi ,rereh ririh yen ngandika.
165. Esmu manglung lungayan pindha lung gadhung, dhadha nedheng mangkah, pinekakan mekak purih, murih rangu mumungu manah wigena.
166. Gawe gandrung darung pijer turut lurung, wurung karungrungan, rangu rongeh ing wiyadi, dadi sida daluya tanpa weweka.
167. Kanti bingung pengung ukl1!3De wor sub, rusuh nora tata, tuladha nora tinali, lira-liru kaleru wus tanpa guna.
168. Gunanipun mung leledhang adol bagus, geguron utama, mongarang-arang nemoni, tinemaha andarung ngungrum wanita.
169. Tatanipun pepunton tan wrin pakewuh, wuwuh ngayawara, warane sinebit-sebit, sumarambah mung ginubah bub ing kana,
170. Nahan wimbuh imbaning wanita putung, patut katiwasan, wus nora nana tinolih, nglalu lilih murih lunturing asmara.
171 . Barang wurung rusak utama siningkur, kur nanggung la-ela, 1engleng manggung ngarih-arih, lah ing kono sidane wurung sujana.
172. Seja ayu kalindihih kendhi wong ayu, wus adating kuna, _milir tumeka ing mangkin, kinthil-kinthil kumantil arang sabila.
173. 1ngkang estu yen ginodha ing wong ayu , yuwana kalingan, 1ungayane angalingi, 1engleng uleng kepileng ing ge1ung malang.
174. Linglung ge1ung kondhe sekare sumawur, puspita mawarna, gonda rum amrik tur minging, 1ebur tumpur puwara wurung susila.
175. Lalu kelu kapiluyu ing wong ayu, ayuning buw.ana, binuwang nora na karl, riribede dadra dadi ngambra-ambra.
176. Ngumbruk-umbruk kabregan wrat nanggi gelung, gondhele meh gigal, weh galak agaling galih, lilih larut kaculiking calabeka.
177. Bekanipun kakung kadaut ing suntrut, teruh ·terata ban, buntu budine lestari, rengreng sirung murang-muring nora tata.
178. Nahan wirnbuh ing mangke sinelan catur, tutur kautaman, yen sira tinitah sugih, 1uwih ngekat ywa lali ngati-atiya.
179. Aja nepsu ngumbar hawa mubra-mubru, bubrah ngambra-ambara, dadi brahalane budi, adad dunya gawe 1ali mring sasama.
180. Batinipun lali tur mendha Hyang Agung, saka gunging dunya, kuwasa sasedya dadi, dadi 1ali pangwu1ane mring Hyang Suksma.
181 . lng tyas sengung kalengki-lengki kum1ungkung, legok-legok langka, mungguh surasa.ning ati, ngaku dadi panggedhene alamdunya.
182. Kabeh makhluk sangisoririg awakipun, nora nana padha, tangeh yen bisa angirib, ngirib-irib gawe kaswargan priyangga.
183. Sira Abunandir mring raka umatur, wus sampat kang serat, Dyan Bei Sasana nambung ling, wus gulinga yayi pan meh gagat enjang.
SIN OM
1. Sinigeg kang pocung dawa, sinelan sekar taruni, sunaring baskara numpak, parwata sorot hyang rawi, katanggap ing jeladri, nelahi jagad sawegung,. ing dinten Akad enjang, satengah nem mala wiyati, nir mung ima malang udayaning arga.
2. Gwnawang 5aking udyana, nenuntun tyas wadya sami, tut wuntat marang narend.ra, adreng jatmikaning ati, tetep tan walang galih, lulus lega aneng kuwu, kuwat tan kaengetan, suta wayah tuwin rabi, tan karasa lamun ti1ar wismeng praja.
3. Saben jing kang para wadya, mung sedya gyanira harsi, baresik ngrasuk busana, saksana agyan sumiwi, marang jroning wedari, cinatur kang para wadu, anggandhek tangi nendra, darung tansah mung ngrasani, marang menda kagungan jeng sripamasa.
4. Winangun cinandra~dra, menda catur kala wingi., ciptaning manah pan kadya, mung nelaken ingkang dhiri, yen pikantuk sih liji, 1ir kajiman t~kadipun, tan wruh yen mengko samya, anemahi tekeng pati, ngepeng tekat sima dwi kapupu ing prang.
5. Prangira tansah weweka, wekaning tyas mung ngulati, tusthanira sri narendra, darung sereng ambeg pati, titis tandangingjurit, titis tandangingjurit, anjrit sima yen katuju, ing taji gundarn-gundam, gedandapan tan wruh ngisin, mungsuh iwak dhendheng apes yudanira. ·
6. 'Dadi apa unggyanira, sira sima pesing jurit, kawanteren duduk samana, ngemel-emel sate kambing, badan lemu wus dadi, sima pengawakan wedhus, mula tekaning aprang, bratayuda pes ing jurit, rinampong ing t<iji lungit mabrak-mabrak . •
7 . . Babrak-babrik rupanira, mong suka mamangsa mating, para bangsa ingkang samya, kinaramken pribadining, manna ta anemahi, nandhang susah duraka gung, agung karem tan kalal, kalis lelakon utami, temah <ijur rinampog ing taji kathah.
8. Jangjine kang para sima, mung mangsa angganing jubis, iku kalal yen minangsa, batik karem mangsa kam bing, neng pradesan den usir, sirna rinampog wong dhusun, nadyan mangsa maenda, kang aneng jroning piranti, kang winastan bakungkung tan wande sira.
9. Sinaosken konjuk marang, ing kangjeng srinarapati, apese s:ira sardula, ingadu kalawan kambing, kanin taji gumlinting, iku singa rupanipun, tan wruh wekaning nalar, nglalar ingkang jalari, duraka gung nandhang siasating pr~a.
10. Jangjine Ieang para nata, tata kang tinali-tali, ing adil kinarya ngarsa, manna sira margapati, yen ta bisaa' sarni, rnangerti lir suteng ulun, ngong sung wiyata darma, dirnen nir rnalaning dhiri, riyayailta kan6 ngremuk ing uripira.
11. Sangsara wit tan prayitna, kadi rnina jroning warih, rnarem memangsa memasan, sadaya warah ing warih, durnadak rnina sarni, kang tinakdir badhe lampus, pan sami nurut hawa, arnawas mamangsan adi, durneh sarnpun kalebu sajroning tirta .
. 12. Tan den nyana yen paekan, wekaning tyas sirna lali, laladan mangguh duraka, kasarap paekan pancing, kacangkol te1ak kenging, ginawa bles telep banyu, nalikarsa inguntal, ngel tan wignya umanjing, mring padharan rnina rumasa kasaya.
13. Saya memef amblesira, Jdnalar wus sayah null, ingentasken mring wong kang, misaya mring pribadining, iku sabab tan uning, tind.ak-tanduk yitneng kalbu, luamah Ian amarah, ginulet dipun turuti, wonten gandhek sawiji anambung sabda.
14. Y ayi sireku sru langka, mina lawan Margapati, kinon mangerti lir janma, sinimak tan bisa sami, kang sawiji nambungi, kakang boten pisan in~un. mina Ian Margadipa, kinarya tepa palupi, semu semon pangerang mring badan liyan.
15. Nanging lamun kasambadan, mring Ieang karya bumi langit, mung dineya pepengetan, enget ing driya pribadi, maenda kang upami, tama temenireng kalbu, singa cidra ing manah, sinigeg pangripta dening, putunging tyas tan milir pangroncenira.
16. Titi tlasireng pangripta, dite ping sanga kang sasi, Ramelan warsa lumakya, Wawu sengkalaning warsi, Trus luhur Sarira Ji, windu di wuye kang wuku, pancawlas sasi Ianda,
KINANTHI
1. Kinanthi pamalad kalbu, bebeging nala tan milir ngulur pangripta sawala, dumba lawan Margapati, titining sang Bratasena, Singgunkara nalika ri.
2. Tumpak pancawlas sitengsu, Puwasa sangkaleng warsi, mlawang pamberating angga, teguh ing teka t maladi, minyak warananing rahsa, semuning dumba kekalih.
3. lir yayah rasaning kalbu, rumasa badhe ngemasi, unggyanira kaprajaya, jaya~ayanireng jurit, marma dumba dwi prawira, sasmitaning tyas 1ir kadi.
4. Maladi moneng manungku, nungku nungkulken kang dhiri, dhiri njrah cipta masasra, ~a srah lila ngasepi, nyepi supayantuk wengan, wawengan sampumeng ati.
5. Dumba dwi samya rinubung, bangsa nung punggawa kambing, Bratasena Singgunkara, tinitik sasmiteng ati, tinitah atata janma, mangangsung wi yata mating.
6. Pra dumba kang wus kasumbung, kasubing praja linuwih, Basunanda Jayengs ena, sira anggulanga sami, myat waspadaning kang marang, . ambeging pra wadya sami.
7. Beda padumireng kalbu, bud i 'budaya tan sami, ywa ngawak nangguh pambekan, kapintaa kangpapatitis tata titining punggawa, watek gagah sabyapati.
8. Pinetak benehing kalbu, rehning sira wus piniji, jinunjung pangkat pramuka, wekaning tyas aywa sepi, wawasen punggawa ingkang, karya nistha Ian utami.
9. Nisthaning punggawa lamun, tengahing aprang minihi, pangisising wadya kathah, utamanira kang mantri, manuntUn galaking bala, bala lawan keter tis-tis.
1 0. Tinrlijang swuh samya mlayu, Yel-uyelan samya tintrim, truntunan samya sar~an. kasor dening mantri wegig, ginggal dening glar pawaka, nir sabawa anggesengi
11. Nadyan 1ir samodra ripu, puwara temah angisis-, sirna tan tina wan ing prang, kapranggal gelar linuwih, rehning ngong upama surya, wus gumlewang asar wanci.
12. Dadya sun parlu kalamun, memungup wiyata langip, mingip wiritaning kitab, tata trap anteping mantri, ri ratrine neng kahanan, ananing seneng sinepi.
13. Nepi pitayeng tyas nungku, nungku udayaning urip, pariwara kang mangkana, nasing rasa bokmanawi, punggaweku yen melenga, lengleng ing dudu minihi.
14. Ilang ing kadarmanipun, marmanta para marsudi, sru sudi maharseng tata, tataning budi katapis, papas utamaning cipta, yan tan manyipta semedi.
15. Semedina amanglulut, kakekat lakuning elmi, tanduking sedya memerang, kabegjan kahanan adi, sanadyan den manohara, karaketan ywa nanggapi.
16. Yen durung mangkana luput, tumraping para marsudi, sinudiya kanugrahan, yen tan atas tata saking, rehning nga wula narendra ywa selang sumbut pangesthi.
17. Yeki wiyatajinuluk, winastan brata-marsudi, kalawan brata-sampurna, mangkene karepe iki, brata-marsudi yen janma, mrih t~pi nugraha mangkin.
18. De brata-sampurna lamun, ciptasmara marang nge1mi ananggap tanduking gesang, 1ir anda ing saben ari, ri ratri puruhitaa, mungguh teka .ding ber budi.
19. Budaya dayaning kawruh, mangawruh wadining gaib, gaib nir reka tan ana, sam puma angsaling urip, ri ratrine tan ginampang, gampang apa ngepeng elmi.
20. Ngelmu rasa den kacukup, cekap mor kubenging gaib, yan wus yekti tuk sasmita, sakehing kodrat puniki, tinanggap ing sipatira, pantes ran mantri linuwih.
21. De lamun mangimur-imur, wiryawan nugraheng Widi, Widada pangancasira, ancasen saka prihatin, prihatin panglulusira, luluse saka ngoncati.
22. lng bukti samarwatipun, mung usada yan wus kingkin, e.n guling amungkinarya, lereming rob lan netepi, rerigen sampurneng tingal, tingalira aywa lali.
23. Laladan ing ubengipun, kawibawan kang neng dhlri, aywa benggang den santosa, surtinen bisa katampi, ing putra canggah mandara, ambadana nugraha di.
24. Dining nugraha kalamun, anuwuhken kang sujanmi, rembes sarkara puspita, kalawan andana warih, wewarah dipun pusara, nadyan ngel dipun kalingling.
25. Lilingen ing agal alus, larasen saka semedi, pangupas pamudyaning tyas, tyas ngaraketa sesarni, darmanana ywa ngendhati.
26. Ngendhata marang bek kang dur, during rat padudon eblis, narik wiwara druhaka, kalangen aywa ngenani, niayanen yen pepeka, pepekane budi srani.
27. Srananan.a ing pangapus, pepese kang budi srani, saniskara den kawawang, wawangen basa utarni, utamane kang punggawa, elingan sagung palupi.
28. Piawon ingk.ang sinamun, sengsem darsaneng utami, tampaning tyas pan kongsiya, katanduk nayeng pawestri, kenya puspita utama, semune memanuh ati.
29. Titikan punggawa purijul, anjajal si ating budi, pinilara mung sup~ya, pakantuk kareping dhiri, ri ratrine wtaadaa, wibawa wiryaning ati.
30. Ati akapti kumudu, kinasihana rijaki, kak kine kang ambuka, binuka ati pribadi, pribadine kang atampa, tampiya ingk.ang patitis.
31. Titisna samurwatipun, panyamat marang sesami, samanen pangguwang mala, maluncat aywa pinikir, pik.ir amangekering tyas, tyas ngraket tanduking kapti.
32. Kapti akarya rerikuh, rikuhing len ywa nglakoni, sapantese nglakonana, gawe lega siyang-ratri, ri ratri puruhitakna, tata-tatane tan kardi.
33. Daya cuwa sameng kalbu, kaleban budi gumingsir, saratana tyas utama, mananduk ukareng manis, nis rengat badan raharja, jaya-;jayanireng mantri.
34. Miyak wrana nugraha gung, gungg':'Jlgane wong ngaurip, raras rum wreksa candhana, candhakan budi utami, tamiya engga palastra, larasen ~a gumingsir.
35. Gingsira nisthaning kalbu, ngraketa sagung utami, manedya pinilih janma, 1ir sinebut wulang aji, Pin& pat kang madu puspita, pamilih sujana luwih.
36. Utama martabatipun, angesthi kukuming widi, ngirangi badah tan kendhat, mungkul ing cipta nestapi, papasen panggunggung angga, angga m~dha tan wruh srik.
37. Saraking tata den caruk, rinujuk cekaking budi, budi suka den lembana, betana ciptaning ati, katitik ngisis kawignyan, wignyane nyelimpet budi.
38. Budi langip watekipun, ngalangi sagung utami, adoh marang kautaman, utamane anpweri, kasarjanan sinung wuntat, beging pra mantri winijil.
MIBL
1. Weneh ana kang darbe bek paksi, 1 garudha geng kaot, sapa ingkang titah dunya kabeh, . kang madhani marang jeneng mami, mabur angluwihi, akasa ginayuh.
2. Ing sapurug-pu.rug ngong tan wingwrin, nora ka,nd.heg bond.hot, nadyan angker jurang sesungile, alas muwah banga\van lan kali, samod.ra lan ardi, kang wus tanpa ujung.
3. Lumangkah tan pakewuh tyas mami, yen krura wak ingong, karya girls marang driyaning len, tur geng inggil tanpa lawan mami, jalu patuk lungit, kuwat sarta sinung.
4. Aprabawa bayu bajra angi.n, yen niyup wak ingong, mawa sindhung riwut lesus ged.he, yen angambang tan molah wak mami, neng wiyat ngalingi, surya sorotipun.
5. Peteng tedhuh dhed.hep tanpa angiri, grab titah Hyang Manon, bukti dremba sa asha isine, wana nadyan katingal geng inggil, gajah warak tuwin, g;Qah warak tuwin, andaka sinipun.
6. Rimba lapgang weneh andarbeni, beg warak beburon, watek wuru marusa tingkahe, barang kalir kekah datail wigih, warata kalamun.
7. Kambah kuwat tahane nglangkungi., sumbare wak ingong, nisa eri yekti tawa kabeh, datan karya sangsaraning dhiri, teguh ngong nglangkungi., sapa kadi ingsun.
8. Beging naga sapa kadi mami, kekasih Hyang Manon, sru supeket sarina wengi.ne, pan kinulit daging betah mami, tapa pirang warsi, ampuh upasingsun.
9. Agung inggil suminggun sumingkir, pamikir tyas ingong, cipta nedya anggayuh bisane, sinung 1uhur delahan sun budi, ~awakmami, ngraJoni jronipun,
1 0. lng samodra aywa na malangi., sining warih kasor, pan wus ingsung tebas salawase, lara-tapa manggung anestapi, sajroning dumadi, sinebuta ingsun.
11. Ran bathara sang naga yen runtik, titahing Hyang Manon, keter tis-tis nadyan gunung kabeh, obah kocak ingkang jalanidhi, nisa anglir riris, wrata rat sawegung.
12. Sapa ingkang kaya awak mami, pangawak wisa ngong, asru betah mati ragi weneh, ana ingkang beg mina gung mantri, sumbamya gilani, kabeh isinipun.
13. lng samodra 1amun tutuk mami~ kawagang sun emplok, pan pinesthi ing hyang garijarane, pangan marang iya jeneng mami, barang katon tuwin, kapiyarsa lamun.
14. Ana klebat sinarap binukti, lamun karnaningong, myarsa swara sabawa-bawane, pinaranan inguntal tan sirik, nadyan rowang yekti, pan wus tanpa kagug.
15. Nadyan suta putune pribadi, yen sedheng linontor, mangka mina nglangkungi agenge, gegilani girls lyan dumadi, lir prabata siwi, yen lami tang ngulu.
16. Ulu krura anganggrang ngajrihi, ngambang anglenggarang, lir prabata mina ing ciptane, amet mongsa kasamaran mami,. kang neng jro jaladri, kang nengjro.jaladri, mawa prabawa gung.
1 7. Angin arus kepyur-kepyur riris, pepe'teng miyas, pan ing kono nanduken karsane, ambebahak begal barang kalir, · yen ngalabak yekti, haru-hara tuhu.
18. Kocak ingkangjalanidhi ar<ti, jugrug marunggul sol, kalabetan dening sumblake, ranu mina rumasa tan kalih, digungnya kapati, ngijeni ngijeni jro ranu.
19. Yekti nora nana kang tumandhing, saweneh beging mong, sapa sesiyung 1ir mami kabeh, huron wana yekti tan tumandhing, rosa luwes wani, kadi angganingsun.
20. Weneh ana kang darbe beg hesthi, ngegungken kang huron, agung inggil rosa balung tlale, mawa gadhing keringan 1ir mami, scijroning wanadri, sun idak yakti swuh.
21. Sapa ingkang bisa amalangi, yen ganggu wak ingong, weneh kadi sarpa ing ambege, tyas rumasa yen darbe memandi, dhemes luwes mami, sesamar neng banyu.
22. Lawan dharat urip badan mami, iki kabeh buron, yen niyata sun 'pateni kabeh, ·r sun cakoti tuwin, ingsun sembu sun puleti mesthi, pan gempang sadarum.
23. Sapa ingkang kuwawa malangi, lamun ana goroh, weneh kad.i andaka ambege, sapa ingkang kuwat kad.i mami, dhe gus sungu lungit, gagah santosa nung.
24. Tetek kuwat birawa ngluwihi, kinabehna buron, alas kidang winarna ambege, sapa seblak sumebut lir mami, otot kenceng kelit, angawak satuhu.
25. Lan parigel angambah ri~ri, yen malumpat ingong, kebat cikat linuwihken akeh, barang kalir kang sun idak sami, tawa datan kard.i, sangsara wakingsun.
26. Weneh ana minantri beg kancil, sapa pinter lir ngong, uga cilik raganingsun kiye, nanging budiningsun kang linuwih, muthakillan kalis, sabarang rahayu.
27. Amung ·drengki angapus-apusi, yen bedhat wak ingong, yekti tumpes sining alas kabeh, mesthi nora darbe nyawa yekti, kalebu piranti, sun dhedhatukipun.
28. Alas kali sapa kaya mami, weneh lir beg Badro, mung dharudhus wedhus ing wateke, datan wikan mring nistha Ian wadi, winarna beg jubis, ambenceng kang kayun.
29. Barang tingkah tan bisa manolih, ing kiyeng ngecocor, angganira lir pring gating weneh, ambeg kebo yen mangan gayemi, tan mundhak kang budi, sapi saminipun.
30. Anglir reca jomlong tanpa pikir, mituhu sapakon, tan nambahi ing akal saweneh, beg wanara jail tyas muthakil, nakal sru besiwit, munyuk nyunyak-nyunyuk.
31. Lunyu nglunyat tyasira sengadi, tama nanging asor, sesumbare sapalir dheweke, ingkang pindha kalawan sujanmi, kinabehna sami,. wanadri sinipun.
32. Mung sajuga raganingsun yekti, luwes parigel ngong, marang bangsa werit sesamine, gelar pira-pira 1amun jurit, yen pinrep kang kering, manganan wak ingsun.
33. Yen tinuju kang kanan mangering, yen jinujug ingong, nora kena bebayani ta yen, tinempuha sumripit lir thothit, kesit k.ilat kadi, indha sru sumebut.
34. Sarta ngiras nyampe aniwasi, yen pinukul ingong, kering ngangkah kananing mungsuhe, pan ginitik lamun adu arsi, yekti tibeng wuri, sarta ngiras nyik.ut.
35. Yen lawan ngong sawala ngingeri, yekti awak ingong, pan wus tiba neng wurine maneh, ngiras nabok nyilih tangan matung, mungsuhku ngajurit, sun dugang pinutung.
36. Iganira lan kupingjiniwir, jenggit ngiras nyokot, nyempal sikillan nyuwek matane, nyogok irung tur wis ancik-ancik, neng salang nyalingkrik., sru bangkit sangmunyuk.
37. Weneh ana kang hambeg turanggi, sapa kadi ingong, budi banter gung manempuh ta yen, mamprung sapa ingkang anunggangi, tan sedya gumingsir, urip tekeng lampus.
38. Sapa ingkang kuwat lir wak mami, kuwasa anggendhong, marangjanma parigel tanduke, luwes tatak tangguh ing ajurit, tan oncat beg pati, keramasa marus.
39. Datan darbe sigan-sigun marni, ajur luluh ingong, pan kaduga rnirnis kang tumameng, marang angga lestari tan gigrig, sapa ingkang sinung.
40. Lir wak mami yitnajroning guling, tan kena wak ingong, yen cinidra limpat ing osike, angluwihi panggandanya roaring, satru datan lali, mangka kalbunipun.
41 . Butarepan senggrang sanadyan wis, wanuh lami kang wong, pan sinapa-sapa panyapane, wanti-wanti mantep tekeng pati, tan pisan ngoncati, kabecikanipun.
42. Janma sapa gawe becik marni, sun labeti layon, pan mangkono arijing wawateke, dene sarat ping sapuluh mantri, karana wus wajib, urip pantes lamun.
43. Cegah marang am beg kang kewari, sengung titah asor, tan prayoga i.ku ing temahe, dahat nistha umate Jeng Nabi, lir huron wanadri, apa nora marnbu.
44. Marang sastra beg sengung ngengkoki, nora wruh Hyang Manon, kang molahken ing sakalir kabeh, beg satuhu mung narah ing Widdhi, tan darbeya yekti, cipta tekeng lampus.
45 . Apa maning polah tingkah tuwin, gonira tumuwoh, adha kabeh saanane kiye, tan lyan tumindak karsaning Widdhi, tobat ngrwnasani, darbe tuhu namung.
46. Anggegadhuh kaisanireng Gusti, wenange anganggo, mung istiyar iyeku sarehne, misih urip 1ini1an sayekti, supaya basuki, sajroning tumuwuh.
47. Marma sira yen amatah kardi, aywa madung babo, ing bantala Ian yen matrapake, pacul aywa kapaculaken maring, kayu tanpa yekti, bituwas puniku.
48. Nora pakra nistha malah olih, lembana lyan bodho, Ian ginuyu pra mantri sakehe, yen sinau sira matah kardi, lilingen pra mantri, ywa mundur den tulung.
DURMA
I. Kang waspada mring tyas pra mantri aamaha, linglingen kang patitis, lir kang munya ngarsa, gebenganing pramuka, mukaning mantri linuwih kang wus kaojat, tingalira wus sidik.
2. Pamawasnya ing budi pan nora samar, nistha madya dadining, utama kang para, senapati tan kena, nanggenah ngamuk tan pilih, saesthi yen mawa, tangguh sawanging dadih.
3. As1i lawan pirasat rapli tan kena, nari tinutup mangkin, kalamasanira, sawiji-wijenira, kang lagya ginayuh tuwin, apa kang dadya, rudatinireng ati.
4. Lagi peteng apa padhang ing tyasira, lamu padhang tinari, yen peteng tan kena, siriken tan prayoga, upama Uining warih, sendhet Ian miwah, gumlindhing lamun lagi.
5. Sendhet datan kena tinari temahan, tan wande aniwasi, nadyan ta wudhuwa, nanging wudhu tan yoga, marga tan tumancep ngati, karya rengkanya, prcijanira ing Gusti.
6. Sabab pae kalawan ilining tirta, yen wus langgeng gumlindhing, sedheng wanterira, utama tinariya, yakti tumanceping ati, tan mindho karya, kenthel bunder ngantepi.
7. Tekeng tiwas iyeku adating kuna, kinenan malah mangkin, winahan watara, · duga-duga prayoga, sedhenging kang tindak tuwin, tanduk ·tan pisah marang pangati-ati.
8. Upamane pramuka sira yen lagya, rembug murwani pikir, dadining alaga, milihi pra widagda, supaya bakuh ing pikir, aywa kurangan, kasan tosaning jurit.
9. Purwa madya wasana ywa nganti oncat, nistha kalamun wuri, tuh-tinutuh samya, rembug lamun sulaya, ing wuri kangsenapati, tiwas Ian nistha, kurang prasajeng ati.
1 0. Panggelare barang pikir bobot datan, tinimbang -timbang malih, yeku timbanganya, pilih kasih pan ora, rempek rebut senapati, mulya pribadya, pae kang senapati.
11. Y akti tama kudu kukuh bakuh marang, mumpangati doh roaring, panggawe kiyanat, ~roning rerembugan, durung dadi ngathika mring, nomer sajuga, wadya kang ambeg peksi.
12. Tegesipun paksi Garudha Narendra, nomer dwi ngatik rnaring, mantri kang beg naga, te1u kang ambeg rnina, nomer pat kang am beg hesthi, norner lelima, ambeg banthang kinathik.
13. Kang kaping nemngathika kang beg wa.rak, sapta beg Margapati, hastha beg turnangga, mantri wolu punika, ywa na anisani pikir, kang rernpek samya, kcijotira ing ati.
14. Yen wus kenthel kangbinudi punggawa kang, kathah-kathah mung tampi, parentah wus dadya, marma Garudha Raja, tinari iku wit saking, lepas sabarang, pikir myang kawruh luwih.
15. Unggyanira ing mengsah yakti uninga, gampang sungile yakti, kawuryan sadaya, adating tunah terang, beging rnengsah wus kalingling, ping dwi Garudha, dahat 1amun ngajrihi.
16. Bedhatira sayekti datanpa 1awan, pindha Hyang Bayu jurit, seti tur amawa, prabawa bayu b~ra, angin-angin barang kalir, katingal samya, cinucuk sarta malih.
17. Kang panjawat mobat-mabit yakti karya, linaning mungsuh sami, jalu nyangkrem bisa, memati tan rekasa, tuhu prawira ngajrihi, mila sang nata, tinari sabab masthi.
18. Alus barang pikir jinem nora songar, ingnmpak datan apti, aju nduring sura, pas<ija tanpa wegah, pembobote tekeng ati, sareh pangarah, titi tindaknya mawi.
19. Lan sasmita yen wus budi yekti karya, girls 1awaning jurit, geng panjang kalawan, teguh wantala myang, pengawak wisa tur mandi, bisa akarya, obahing redi-redi.
20. Sindhung riwut riris satibane gesang, banyu dharatan urip, wus pindha Hywang Anta, boga tumempuh ing prang, satindak kecape m~di, labet nistapa, nora kurang kasektin.
21. Pan ing mangko kang beg naga tinariya, kinathik boting kardi, yakti yen abedhat, ngetog pikir pramila, sang mina tinari-tari, mint wit saka, gung inggillawan malih.
22. Amalawang jagate kelangkung wiyar, kabeh sining jaladri, kedhep jrih kuhn tang, kalamun wani mobah, binukti mina sakalir, sining samodra, dhedhep marma kinathik.
23. Yen rembuge nora nana pan mung yuta, budi siji sru wani, gung luhur kalintang, pindha prabata suta, yen sulaya datan apti, gem pal pama wrat, jurit sinisan yekti.
24. Datan kena rembug kudu wruh purwanya, yen ben.er gyanya ngathik, luwih kuwat ing prang, yen budi sengga arga, malang megung neng jaladri, prabawa karya, tidhem surya nemahi.
25. Angin-angin ganda arus tanpa tim bang, ngocaken jalanidhi, angin riwut siwat, siwut wun-awun teka, peteng sesawating warih, alir bathara, kala runtik nglebur mring.
26. Bumi gograg angganing kang arga-arga, mila gajah tinari, binobot ing karya, parlu punggawa kang, beg liman pinirit saking, gung luhurira, santosa gegilani.
27. Tlale gadhing tan kidhung tan darbe pringga, nadyan jurang wanadri, kali Ian prabata, tan kidhung yen ngancika, tibeng toya bisa anglangi, yen ta pinujwa, bener gyanira ngathik.
28. Parlu lamun kinarya pangamukira, ripu dadining jurit, arang kang gegaman, tumameng angganira, wit saking kandeling kulit santosa mawa, prabawa gora tuwin.
29. Swara sora angajrihi milanira, sira warak tinari, parlu geng inggilnya, kuwat kalintang tanpa, darbe tyas maras samenir, teguh wentala, gaman tan na nedhasi.
30. Kandel kulit pindha kayu tyas sajuga, wani rikat Ian mawi, cula sekti sarta, tan tumama ing wisa, sanadyan tunggak ri~ri. tawa manawa, ngamuk tan wegah curl.
31 . Parang-parang yen kinemah-kemah sima, lapgang gumpes Ian tapis, rampas resik rata, sirna tan na kang malang, mila andaka tinari, uga piritan, gung luhur angajrihi.
32. Sesamanya huron arang ingkang timbang, santosa kuwat yekti, birawa prasaja, suci wani kalintang, merem bedhatira luwih, bagus respatya, prigel solahing dhiri.
33. Lamun molah solahnya gambuh ing aprang, jroning prang teguh yekti, wentala Ian arang, gegaman kang tumama, nora kidhung marang westhi, sareh yen lagya, tinari datan apti.
34. Songar swara kabrangasan tandhuk-tindak, mungguh Ieman tan apti, wangsulan trus manah, pirit kencenging nalar, yen wus kenceng ambeg pati, nyengka tan wegah, temahing prang neng ngarsi.
35. Dahat suka. bantheng angalangi tina, dadi tanggulang jurit, pantes semunira, sedheng wewangsulannya, timbang-tinirnbang dadi.
36. Ning ngalaga nistha madya lan utama, ingkang liniling -lingling, mila Margadipa, tinari parlu saka, budi werit luwes wani, prigel ing rana, tar kawuryan memati.
37. Guna namar bebegal anggreng gumita, ngajrihi tandang eling, bisantuk tan kena, yen prang rina nenamah, aprang latri angantepi, ngamuk gegila, rusuh marusa pati.
38. Pan wus tita keringan solah nenamar, ngajrihi tan angeksi, memaras ing liyan, manggung kekes nar-enar, atis neratas ing ati, prabawa karya, girisi lyaning ati.
39. Mila kuda tinantun binobot karya, budi sedheng gumlindhing, sumanggeng ing karsa, darbe kasekten nyata, sasol:ih bawaning jurit, anut kewala, marang sang senapati.
40. Yen kaparek laku rikuh sang turongga, yakti tan wegah nyangking, prang mangguh wiyana, dedalaning utama, utamaning senapati, astheku aywa, tebah rina lan wengi.
41 . Pan ginala-gala pinulut sib aywa, kongsi putung kang ati, beg wolu punika, ing manah dipun kena, wewanuhen ing mamanis, lan manohara, pangkat lakuning ~asih.
42. Pan pinangkat-pangkat bineda ing rupa, rupanya siji-siji, wewiji beg wadya, ing pakarya denira, sib pami kang scnapati, buncang pustaka, surasaning kintaki.
43. Panantang prang sira mlliha punggawa, waraha beging ati, benceng kenceng nyata, winani sapraptanya, gining mungsuh datan wigih, dadining rana, kal.okira sayekti.
44. Paning akeh tama temen mantri ika, siji thil tan darbeni, sumelang tyas mulat, mungsuh gabag saiba, bendarane senapati, yen buncang serat, surasaning kintaki.
45. Ameminta sadhengah ingkang pininta, amiliya minantri, kang ngancil hegira, luwes memes sarkara, jroning samar yekti uning, tembunging sastra, kurang bisa narnbahi.
46. Kang ukara mandi nora kawadaka, larnun dinuwa yekti, bisa melar kadya, rajut keh momotira, yen sirarsa nglaksanani, tumanduk aprang, ngangkataken prajurit.
47. Amuriha gampanging kang marga-marga, miliha kang neng ngarsi, babat tegesira, mergangsa kang beg warak, rumanti resiking margi, ngurug kali myang, jurang mapar kang sami.
48. Brenjul nadyan lam bunging arga pinapar, warak yektine bangkit, kayu-kayu ingkang, angalang-alang marga, pinarusa wani kadi, wuru warata, sadaya margi-margi.
49. Tawa marang ing angker werit tan ana, baya sampun kalingling, sekeca kewala, lakuning bala-kuswa, ayem unggyartya lumaris, yen sira karya, tetanggul agul jurit.
so. Kang supaya bakuh ing rana miliha, punggawa ingkang sami, darbe beg andaka, kang wani tangguh tatak, nora kidhung marang westhi, nadyan wuwuha, masasra lawan jurit.
51. Tobat darbe rumasa gingsir tyasira, yen kabranan niwasi, amuke kagila, gila tan tumuleh reh, nora nganggo ngetung kanin, wirang manawa, mulih urip sayekti.
52. Pan sinebut senapati utameng prang, lamun milih prajurit, tegese kang rucah, miliha kang pambekan, lir wanara prigel wasis, • tan kidhung aprang, siniwo ing ajurit.
53. Tinubruk pat tan kena lamun winuta, latah-latah ngantepi, tekaning palastra, yen sirarsa pan sadya, aneluken praja alit, tetim bangannya, tanggung linawan jurit.
54. Amiliha minantri kang ambeg naga, gathuk padha sawiji, wani rnandi nyata, ngungkuli ingkang sabda, yen mareng kang nora wigih, nalikung pisan, alus pantoking kardi.
55. Gedhig nora keguh bakuh marang pringga, kapepet males midih, kalarnun winengkang, nora kena pan malah, anggubet laju ningseti, larnun kapapan, jar-unjaran sayekti.
56. Panernbure wisa mandi panautnya, siyat-siyut mawanti, dhemes luwes aprang, lamun mengsah andhadha, ginaglag kalamun mosik, ginodhi pisan, tuhu naga linuwih.
57. Wegig solahing ajurit yen sirarsa, nuduh anunggu mating, tanah kang wus kena, rnisih jroning rebatan, amiliha nami mantri, kang ambeg mina, galak gawat geng inggil.
58. Pan daladag digung sagunung tan kena, mindhik-mindhik pan mesthi, tegeg pan saksana, ginaglag gampang wuntat, sok wus akena ginodhi, kokum Ian datan, sumanggeng senapati.
59. Kalamun wus tibeng kukuming palastra, yen durung laju manjing, ing padharanira, linepehken saksana, wateking mina agampil, aken prakara, saking kaduga wani.
60. Lan sambada sapa kang nora tarima, aywa na melu jurit, sun ijen kewala, sapa kang kay a ingwang, rinebuta ing ajurit, ngong ratunira, kabeh sining jaladri.
61. Lasar ingwang pan dahat darbe prabawa, bayu bcijra ngin-angin, sapa kang manganga, sun untal kang katingal, kapiyarsa lamun arsi, kala umiyat, karya rondhaning jurit.
62. Ngaryengjroning rana miliha punggawa, kang dar be am beg anjing, luwih prayitnanya, tap keni cinidraa, ing mengsah santak kapati, panyenggrangira, geter kang kingkin wedi.
ASMARADANA
1. Dursila tan ana ngancik, nadyan rowang rongak-rongak, mindhik-mindhik ing lampahe, binuru kalarnun sora, panapane tan kendhat, yen sira karya pacanguk, yoga miliha punggawa.
2. Kang lir kidang beging ati, rikat sabda titis-tatas, putus tan selang sambute, wewekanya kadi kilat, sumebut yen amesat, narithik praptaning atur, ganep panawanging mengsah.
3. Duga wantaranya dadi, kalamun sira met lampah, nlabung sedhenging jurite, iku sira amiliha, punggawa kang beg gajah, saesthi bakuh ing pupuh, suka kang manggut ing ngarsa.
4. Ayem kang wus samya nglentrih, rumasa. kuwat ing laga, sawatara bisa leren, nanging yen wus padha samya, seger ing angganira, kenceng rumebut ing lampus, kalamun tetulung sira.
5. A.rsa ngawaki pribadi, tumempuh ing rananggana, amiliha minantrine, siji kang ambeg garudha, loro beg turangga, wateking garudha cukup, mumpuni ing ganallembat.
6. Tegese ganallan alit, alit pakewuhing nala, gapal ing yuda gadane, nguwisi iku garudha, yen lagya mangsah lembat, dedel wiyati ginayuh, pikir lepas tanpa_lawan.
7. Kaduga neges pribadi, mring Sang Hyang J agad Pratingkah, meminta unggul jurite, myang sirnaning mengsah aprang, ilang mala bantala, yen wus pinareng iilg kayun, tumurun mangsah ing rana.
8. Kusdha neng tengahing jurit, sampe tan na antuk papan, kang tinempuh mawut kabeh, matuk jalu nyangkrem lawan, kekablak pindha gelap, sasra bayu bajra sindhung, angin riwut magenturan.
9. Gogrog anggranireng wukir, geter pater dhedhet oyag, lindhu kocak jaladrine, mungsuh tan bisa gumlawat, kekes ngres macet lina, pira-pira kang ingulu, garudha dremba kalintang.
1 0. Siyat-siyut ngalor tuwin, ngidul ngetan ngulon karya, pepati sapu-lebune, tanpa timbang de wateknya, turanggi pan wiyana, jro yuda wibawa mengku, kasektin ngentrag saparan.
11. Paran so1ahe nglanangi, tan kidhung siring gegaman, cati mendhak indhane, ngon mimis breng mumbul malumpat, tebih kalangkung murwat, pangamuke nora kidhung, gandes parigel ing rana.
12. Ngarah-arah nganan ngering, pangarahe weh kasmaran, pantes kinanthi yudane, tetek tur tanggon kalawan, ngati -ati tyasira, yen binuru nempuh mamprung, mungsuhe yakti tan bisa.
13. Nututi yen unggul jurit, sumebut lir thathit kilat, ambujung marang mungsuhe, sayakti lamun kacandhak, mandar ta kalanccingan, iyeku kagunanipun, turangga patut tan pisah.
14. Jroning prang Jan senapati, aywa '"ganti tebah-tebah, tengahing prang tasik andhe, turangga pama giyota, yen sira nukma 1ampah, marang sandi-mara samun, supaya nora kawruhan.
15. Amiliha nami mantri, ingkang sami ambeg sarpa, iku wasis wewerite, nora kidhung laku lembat, nrenggulun alus nala, nir nyana wus pindha rumput, upama tiwas ing karya.
16. Wani nembur yen kacethik, upase mandi kalintang, lumaywa pan nora darbe, sumelang peteng rukutan, rumpil tiba ing toya, bisa gesang sartanipun, mring sungal-sungil tan wegah.
1 7. Lamun sira arsa kardi, riwuk kekawaling rana, kang ambeg singa pinileh, kukuh mawerit kang watak, liwat rongak ing lampah, gawat gung kelangkung-langkung, rengket rerungkut pan kadya.
18. Sinerung ing lyan kang ati, manggung kekes ketir maras, kumitir tyas sumelang yen, uga-uga nekanana, ing ratri gora-godha, amet jiwa jawatipun, gilani anggreng gurnita.
19. Tumempuh samar ngemari, ing pikir atis ing manah, tan tahan nratus nalane, munthil ngenthel tanpa sura, kaseser srana tama, kalamun sirarsa nuduh, mring pondhong pikuling karya.
20. Sira amiliha dasih, kang ambeg kebo kalawan, sapi dwi iku watake, rosa pitaya tur nora, umengeng ing pakaryan, ing sapakon bangun turut, rereh-ririh tindakira.
21. Tan ngoso dhoso Iumaris, Ian tan dhompo Iampahira, yen arsa nuding ing gawe, jarah rerayah amiliha, dasih kang am beg menda, ngosak-asik andherudhus, resik sadaya simpenan.
22. Guglir kang ningetken sami, gemet uiet malah kurang, gusis tan ana kang ijeh, mung iku gunaning menda, ngrayah dimer kalintang, den gebugi nocok brawuk, dahat rusuh jag~jagan.
23. Nora nganggo pilih-pilih, Ian tan kogel sinambatan, rucah tan tama budine, mulanta sira elinga~ Hasunanda kalawan, Jayengsena tumuwuhmu, tinitah wus jeneng dumba.
24. Anging ta karseng Hyang Widhi, ing mengko sirantuk swarga, pinilala mring sang rajeng, kinarya mangenggar driya, semunira pakaryan, karya parluning kaprabun, marma sira dipun samya.
25. Ywa pisah eling ing ati, gonira cinaket nata, mung pinurih kasurane, sureng rana gagah ing prang, prayitneng hru mayu ta, tan tumoleh pungkur amung, mantep tina neng ngarsendra.
26. Kaping tri elinga sami, yen lawanta prang sadaya, mokallamun dumadine, wruhira mring padhang hawa, tan wimba sing wanudya, kinarya priya puniku, apa dene misih samya.
27. Marutaning dhiri masih, wimba ing irung sadaya, rerungon krungu sangkane, ing kama lawan umiyat, tan lyan saking maripat, tlapakan panapakipun, misih napak ing bantala.
28. Nengeng wyat rumasa langit, · kekeieke misih samya, senik-senik jimrah ngakeh, wujudira neng kahanan, tan lyan dumadi saka, roh seta wimba ing kakung, lan masih myat keblat papat.
29. Yen latri rasaning ati, misih peteng lamun siyang, ngrasa padhang kadi dene, titah keh yen kamarutan, krasa si1ir manawa, raditya !!Umorotipun, nanduki maripatira.
30. Kablengeren de kang.dhiri, krasa panas lamun samya, kabalebeg ana ing we, kaplepeken napasira, kandheg meneng kalawan, mangan minum nganggo turu, lelakone misih lum£atl.
31. Apa karanira wedi, mangsah prang hagnya narendra, gingsir tyas dahat nisthane, warastra mangka srinata, manedhani ampilanya, kinarya pangamuk ripu, rampasa kang parang muka.
32. Panjang yen winameng tulis, pamalat tekat utama, man tep tern en mring sulihe, yeku Hyang Jagat Pratingkah, parlu ngon kalamasa, waktu prang sarat sajuga.
33. Mung eling ngelmu sawiji, mangkene ing rapalira, sureng Una yu sedyane, kaprabotan ing istiyar, nistha madya utama, tri prakara wus kasebut, gumelar binabar ngarsa.
34. De yen masaning praja di, murah sandhang lawan pangan, narendra tentrem prajane, parlu sira yen gayuha, klabetan praja halja, anging ywa tinggal puniku, nistha madya myang utama.
35. Yen tinggala tri prakawis, ngong wus tan bisa carita, yen sira tanya sababe, para pinter jaman kuna, kinenan tekeng mangkya, bakal tan na parlunipun, panggelar sagung wicara.
36. Ana ala ana becik, yektiku parlu sadaya, mung kapriye panganggone, duga watara wus ana, priyangganya kang myarsa, yen ngong gelar bakal dhumpyuk, surasane kang wiyata.
37. lya Ian kasebut ngarsi, wa samono tyas tan kena, bebeg datan bisa sareh, hosik ngrangap kudu ngucap, wit saka ngong kaliwat, tresna marang sira kulup, wruha rompyohing wiyata.
SIN OM
1. Sabawa pratingkah guna, miguna kalamun angling, ling-lingen sangkaning cengkrah, congkrahing p~itra sami, yen suka nyamnyampahi, tekating len den sumurup, witana tan gumisa, mrih takyin kareping janmi, yakti janma pandume bineda-beda.
184 ' -,'
2. Beda datan bisa sama, samunen wekaning budi, budi sujana berbudya, budyanen ing ahli budi, luluse kang sujanrni, pawong mitra bisa tuhu, amangen tyas legawa, leganana tembung manis, manisira kang bisa junjung nugraha.
3. Nugraheng samaning janma, jamakna badan pribadi, pribadi panepus nala, nalaning lyan datan tebih, nebihna ati werit, werita yen karseng nuju, tan suka nanggap ing tyas, ing lyan aywa kongsi kengis, ingisena kang kinayun pamong mitra.
4. Nging tatraping tata-krama, ywa kalupan dipun eling, eling rungsiting tumitah, tatala jroning tumitis, mring sama-sameng janmi, kautaman aywa keguh, ngeguhna patrap nistha, nisthanya marang sesami, samining kang golonganing pangawula.
5. Wulanguna sedya karya, utama samaning abdi, dadiya tepa tuladha, andhadha yan ana kardi, sumengkut ageng-alit, linampahan dipun cukup, cacat suka pepeka, pakaryanya kang nguluri, ing rijeki mangka panaesanganira.
6. Ranpangen ing toh palastra, tatrapna dipun patitis, purwakaning wong ngawula, jinlll\iung pangkat linuwih, tan sedheng ing pangabdi, npndel ing waktu kalamun, kapesan ing pambudya, tan angres tekating budi, amanganti kala masanireng suksma.
7. Suksma tuhu ing paminta, netesken kaja ting dasi.h, asih mring kawulanira, kalamun tuhu pangesthi, sesthining jroning ati, titi kaJalajatanipuil, mula dipun santosa, musara budi utami, bisa miyak warana seneriging driya.
8. Driyasmara kang pininta, titika tekdiring dhiri, Hyang Widhi tan darbe karsa, sarengate mung nuruti, kakekating Hyang Widhi, yen kawedhar datan patut, patuten jroning iman, iman mulya den kaesthi, mangesthiya wirayate wong akuna.
9. Yen wungu ing sore sira, iku ngalamatireki, kinasihan malaekat,, tengah wengi para Nabi, dene yen pukul katri, trus enjing kang mahaluhur, nglairken kang dalajad, tumiba ngulari janmi, kang na1angsa wetu bangun kajatana.
1 0. J atmika tan salah-bawa, prayitna dhiri pribadi, ambadan Allah tangala, ngaluyup gaibing Widhi, sidhine ing ngaurip, yen karem ing masanipun, ywa menga kalamasa, masane parlu pinikir, nadyan kudu sabab bener singgahana.
11. Yen bisa am beg mangkana, sinebut mantri linuwih, 1uwih-luwihing punggawa, ambeg samodra nis tepi, parlu wajibing man tri, rumasa wrat ananipun, nging ywa neher panampa, ngegungken ngresuleng ati, yen mangkana durung sinebut sujana.
12. Apsahing para sujana, punggawa wenang marsudi, wajib parlu linampahan, bisane pangawak elmi, supaya tan kajadhi, ing demit kang nguja kayun, ngejawantah kumerap, ngedheng mumpung jaman mangkin, tentrem hatja karajane srinarendra.
13. Dadra sima tanpa sastra, traping tyas samya ngathawit, uwe1 ngathuwel ing manah, manahira kongsi keksi, Ur gandarwa medeni, gi1afti kang para sinung, eling manungku iman, iman mulya jaman manikin, sima·rusak kapupu prang dening setan.
14. Setanen yen kawadaka, plenggang-plenggong kadi klenthing, thinthinge wus tanpa rega, gonira gragas nut eblis, bilas rekaning ati, katitika saking cublu\t, bllaiya yen cubak, ambebeg mal nora isin, sanadyana karam ginayem kewala.
15. Our tyas ngucap mung ~artanya, nyatane masa saiki, kakikine ngong sru nyaman, nyarnuk-nyamuk sugi.h nyamik, kang mangkono minantri. adate mung rebut dhucung, kenceng cengkah pangangkah, ing panirih kongsi sawami, wewe-gombe gegilani wedhus. dumba.
16. Dremba ambajangkahira, ra ratri mikir mis bacin, kongsi rupa Ur ngataga, kang winastan taler wills, kang mangkono minantri, bok menawa titisipun, taler tan manuk aran, bango kasbut ing kintaki, kang ingaran ing serat Panitisastra.
17. Peksi bango yen ngakasa, kongsi gayuh ing wiyati, layak yen sira mintaa, kaluwihaning dewadi, ing benjang tuk swarga di, wasana sadyaning kalbu, mung ngulati bebathang, kadi laler angluwihi, mibur layak mamrih gandaning puspita.
18. Tekaning don jroning nala, mung ngulati kadhas-kudhis, kang mangkono pasemonya, punggawa cengkah ing pamrih, pamrih nisthaning budi, budaya mingkar ing elmu, suka ngemut cilaka, awrat yen mingkar ing .kardi, kang minihi druhaka linela-lela.
19. La1i lamun ana lina, lalu luluh asal mangkin, kasam bad an sinung amal, sapa weruh jaman benjing, iku critaning mantri, kang tan pakolih ing kayun, kayalan pangakunya, gonya jetmika nis titi, nadyan nyata goroh yen benjang ginawa.
20. Palastra nyatane mangkya, ngong dhewe kerep meruhi, jana lina kang wus kocap, min an tri ingalem luwih, dene nyatane mayit, padha bae Ian embahku, tur sru rusuh ing tindak, kaya dene awak mami, Basunanda nyebut ngudubilah setan.
21. pene ta ana punggawa, wani muwus kaya iki, Jayengsena kadi paran, wonten pamuwus kadyeki, panimbang ta ing galih, Jayengsena muwus arum, . yen ngong tan wignya nacat, beda rupa beda ati, mangka ingkang mangkono wus karsaning Hyang.
22. Mung pamujimba mring Suksma, binisakna dhiri mami, nglakoni wiyata darma, barekahnya sang linuwih, wewaha sasra malih, wirayat ngong suka ngrungu, ngudi marga utama, sajroning titah-tumitah, titanira pamangguhing kautaman.
23. Mantep marang tyas darana, darunanira kadadin, ·manut sakarseng pamasa, satibanira tinuding, beda panduming budi, dayaning ngendon tumuwuh, amoneng panengkungan, ama1adi semedi ning, neges ing Hyang kang murweng pandulunira.
24. Tingalena maklum ollah, malah maluya ywa lali, paesanira ing angga, amberat ingkang kaeksi, sapatemoning katri, sariranta ingkang pangguh, badan paran bedakna, ambawaa ambawani, cipta juga bed a ing galijaranira.
25. Lan eblis kang ngejawantah kadi kang kasebut ngarsi, tan mingkar watek druhaka, kalis lelakon utami, asnapun titah Widhi, aywa ta nacat puniku, amung dhiri priyangga, gagah anirnpar beg nisthip, kentheling tyas pepuji rnanggih raharja.
26. Hardaa tyas panarirna, manarah karseng Hyang Widhi, badan dipun kadi sarah, aneng sarnodra uparni, manut om baking warih, tan darbe karsa puniku, ik.u jeneng kawula, wulangun sarnpurneng pati, ingkang datan binonggan yen katemenan.
27. Bed a lamun nemenana, kadi kang munya kintaki, tajuslatin pepethikan, ing kitab kasbut bab kaping, telu sagung minantri ingawer karem puniku, kadungan yayah ka_dya, nuhoni wong sundel arijing, den ingkaha masata anuhonana.
28. Mangka ta ing parlunira, pepeling kang kadi iki, mung kinarya kaelingan, atasing ngawuleng aji, minantri aywa kongsi, nglabuhi nisthaning kalbu, kang bukani druhaka, angrusak marang kadadin, darmeng angga ing dalem neng alam-dunya.
29. Tata lamun sewu mokal, bisa lir kang munya ngarsi, nuhoni sadya sampurna, ing lina kawula langip, akal kalawan budi, anging ywa kongsi kabanjur, anjujur tekating tyas, munapek marang Hyang Widhi, dhirinira yen nyandhang datan kuwawa.
30. Wawelak munapek ing Hyang, marma martabating dhiri, katri prakara manawa, sapatemon aywa kongsi, darbe karsa pribadi, tri prakara kudu kumpul, yen sulaya karepan, karya badharing pangesthi, cipta tama dadi dur ing tundonira.
31 . Baladewa drojog prapta, nyelani sabda rum manis, nambahi wiyata darma, sarehning sira wus dadi, manggalaning pra dasih, ing tata dipun kacukup, cekap rumekseng praja, saringana den patitis, pangimpunya ing praja mrih tentrem haJja.
32. Pethikan kawruh utama, wruha adeging praja di, tan pae adeging jagat, ing jagat agal myang alit, yen wus wruh deging katri, siji kebatinanipun, kekalih nunggallampah, nora kena benceng kapti, yen bencenga dadi la-elaning kandha.
33. Angegungken kalingsef11an, siya-siya marang jisim, angumbar kabar kanisthan, marang liyaning nagaii, ngantepana kekalih, mateng kalam pedhangi un, yekti doh Ian kanisthan, kau tamane mepeki, bijaksana marga saking kalam pedhang.
34. Ya tegese bangsan kalam, kang natrapken barang adil, ingkang trus jemak myang kiyas, linim bang dalillan kadis, mantep rumekseng nagri, sabarang kang amrih putus, tulus kawuleng suksma, miwah ingkang anuhoni, netepaken barang surasaning kitab.
35. Angestrini pra ulama, kebih pangandika Nabi, winor lawan kasujanan, sinaring ing ahli budi, loro kalahiranipun, batine mung sajuga, sorote tarik-tinarik, yen siringa ora amadhangi praja.
36. Yen bunder dadya sajuga, lair batin dadi siji, wus pindha mimis kancana, terus pamawase titis, tan ana kang badali, sabarang ing tindak-tanduk, ngingeraken nagara, yen sulaya nora dadi, siya-siya nora ngedegaken praja.
37. Lan ingkang karya rerupan, ing praja kang edi-edi, kang dhingin praboting bala, sabekasing ngajurit, Ian mulud para resi, pamujane para wiku, karahayoning praja, Ian rumeksa para dasih, memanisen pinrih utamaning janma.
38. Miwah rengganing kadhatyan, mas sotya nawaretna di, gapura myang kalangenan, tamane sang prameswari, Ian ingkang karya bukti, wong sapraja den kawengku, ywa kongsi kakurangan, saundhak sabilik-bilik, pangkat-pangkat mungguh kawulaning Suksma.
39. Aywa kongsi tetunjangan, satata-tataning wiji, ywa kongsi putung tyasira, kang padha suwiteng aji, amadhangi lurung-lurung, praja miwah padesan, rumeksa wadya kang grami, nora sepi karya kuncaraning praja.
40. Gunggung marang bangsa pedhang, rinaket kinulit daging, pasrah jiwa raganira, ing sapolah biyantoni, menuhi manis-manis, andalani tindak-tanduk, kang marang kautaman, ing praja pinrih basuki, angleluri Hyang Endra miwah J1.yang Candra.
41. lku upamane kalam, lir kalammolah swargadi, dudu suwa sukawatya, cilik brebeg kadi biting, kinaret nora keni, ginuwang dadi telusup, karya tangising bocah, sinandhung ngrusaken sikil, mung gunane dadya baranging durjana.
42. Tegese kang bangsa pedhang, natrap istiating aji, apa saobahing kalam, kang dah~t ing gada gitik, sayekti anglakoni, tumindak kalawan wuru, wuru kuthah ludira, pecating nyawa Ian jisim, nora kalah pengkuh pamengkuning rana.
43. Akarya genging musakat, dening kawulaning Widhi, kang padha laku duijana, ing praja tan ana karl, tapis samya pinati, myang gitik pancoting tudhung, sapolahe akarya , gora-godha bilaeni, ngegungaken andrawina suka-suka.
44. Karya la-elaning liyan, girisi tyas kekes tapis, nora wani langak-langak, neng pinggir gung ketir-ketir, ajrih pedhang kumitir, landhepe nora kadulu, siyat-siyut neng marga, penganglange delajahi, padha tatal ngumbar sura lan sudira.
45. lku jajahaning pedhang, pindha wisaning prajadi, amisa prajaning liyan, rukun lamun nemu kardi, mung cipta rebut pati, ngumbar sumbar sugih sanggup, rempek kang bangsa pedhang, nora nana nulayani, yen sulaya putung pupucuking pedhang.
46. Nora ngadegaken praja, yen ora ngrungkebi jangji, jangjine kang dadi pedhang, nora nganggo ngetung pati, patine wus kinardi, satata-tataning laku, marang obahing kalam, mung miturut anglakoni, sinabetna ing geni nurut kewala.
4 7. Iku kaswarganing kalam, yen pedhange kaduk wani, nora kidhung ing panunjang, wani lumebu ing geni, nora keguh ing sekti, sekti kawignyaning mungsuh, mung cipta sabillolah, nora sugih sanggarunggi, yen wus wani nabrang sagara ludira.
48. Wus tetep jenenging pedhang, kabeh kawulaning Widhi, aja na kang tinggal nama, sapangkat-pangkating kardi, mila sinung wewangi, bangsa pedhang tegesipun, sesabeting nagara, aywa ngungkcik ing kadadin, ngluluriya Sang Hyang Bayu Ian Hyang Brama.
49. lku pedhang kang utama, bisa ngandheg praja kentir, praja kerem bisa ngentas, yen rupaa pedhang wesi, lir masiyat sang pekik, Baron Sekendher ing dangu, pedhang gawaning jabang--, bayi kodrat den paringi, mring Pangeran dadya lelananging sabrang.
50. Dudu pedhang pulo Jawa, ing padesan ~anah picis, dawanipun mung saseta, ageng pucuk nora lincip, kandelipun saedim, ingaranan bandhol kethul, ewuh empaning gaman, mung pantes gamaning maling, yen kapelak binuwang saking botira.
51 . lku tataning ngagesang, kang padha rumekseng urip, utawa nistha myang wirang, tan liya kalih prakawis, kang padha sinung luwih, luwih kamanusanipun, dhihin o bahing kalam, adeging pedhang ping kalih, yen wus ilham tetep wal1yu kaluhuran.
52. Adoh saking pancabaya, rahayune amayungi, rinaket dening yuwana, pocapane mung basuki, ngalar-alar jajahi, lelanengrat kongsi tepung, yeku wong bijaksana, ingkang wus bontos mring gaib, yeku janma kinasih dening Hyang Suksma.
53. Nyata musthikaning tata, nora nana kang ngungkuli, kang kun gkulan ing akasa, kabeh kang kasanggeng bumi, duk kuna para luwih, Arab myang pangiwanipun, awit Jeng Nabi Adam, pangiwane awit saking, Sang Aprabu Parijan pr apta samangkya.
54. Kongsi jaman Kaliyoga, ing taun Wawu puniki, sengkalanira ing warsa, dedalaning luhur saking, niyakastha anjagi, rumeksa mring prabunipun, isarat mantep marang, pedhang kalam lamun sami, tilar temah katekan bilai dunya.
55. Kang ngripta mangkya ing nala, pineksa-peksa tan milir, ngulur panjanging carita, tinata-tata tan dadi, dadya kedah angudi, rumiyin pamuluripun, pangapusing walgita, Dumba sawala manawi, antuk nokil sandika nambung carita.
56. Titining tyas kapedhotan, pangiket nalika kaping, malem pitulikur Pasa, riris dres Wawu kang warsi, sangkalanira mugi, antuk-a wawenganipun, pambudi aywa ilang, pangesthi mugi Hyang Widhi, anggampilna widadaning wah pangripta.
Abdidalem ingkang sami nyambut darnel, wonten kagungandalem pasanggrahan ing Langena:Ija, ing ngandhap punika:
Abdidalem pun Ngabei Prawirasarmada, sowan prikancanipun undhagi: II, ingkang dipun garap methelli badhe blandar ageng sambetan bangsal kidul, tiyang I angsal 3, Wedana ingkang masahi tiyang I angsal 3, Wedana natah masahi badhe waton inep kori griya kilen balumbang tiyang 2, ngethoki usuk griya kidul taratag minda tiyang 4 angsal 40 usuk, ingkang methelli badhe saka emperipun, tiyang 5 angsal 2 Wedana, lajeng methelli badhe blandaripun,lajeng kasambet pisan.
Tukang batu 4, glidhig 14, ingkang dipun garap pasang banon kakus jam ban sumur wingking, tukang 2 glidhig I 0 angsal 3 kakus, lajeng pasang banon talundhagipun kori, angsal 2 kori, anglepa apak-apem ing nglebet, tukang 2 glidhig 4 lajeng angusik.
Ban on dhateng: 3000 dados 13500 iji.
Abdidalem prajurit ingkang jag!, tindhih sarsan I kopral jajar 5.
Kagungandalem toya benawi, undhak-undhakan kelem 2.
Katur ing dinten malem Kemis tanggal kaping I 7 wulan Dulkangidah ing tahun Wawu angka: 1809.
Kula pun Harya Purbanagara.
, "' . I : ... \ ' '