Wason58Hargana f 0.15

QC925.5

1922

ASIA

JOEDJAN DJEUNG GELAP

KARANGAN

H. Ch. CROES

Make 8 gambar

UITGAVE VAN DE COMMISSIE VOOR DE VOLKSLECTUUR

KALOEARAN

BALE POESTAKA

Wasm

Qe925.5 15C93.

1922. CORNELL

UNIVERSITY

LIBRARY

CORNELL

ZAP RIA COM CORNELL

/

3 1924 024 041 877 ech

erie No. 558 Hargana f 0.15

HOEDJAN DJEUNG GELAP

KARANGAN

H. Ch. CROES

DISOENDAKEUN KOE

M. S. TJAKRA PRAWIRA

Make 8 gambar.

KALOEARAN BALE POESTAKA

DRUKKERIJ VOLKSLECTUUR--WELTEVREDEN 1922.

Wigssa ! 171

X

PASAL I.

Tina halhoedjan.

BOEBOEKA.

I. Lamoen koe oerang diingětkeun,di doenja teh
pirang-pirang kadjadian anoe matak heran ka oerang, djeung anoe oerang teu njaho naon sababna.Tatapi koe ihtiarna noe palalintěr, ajeuna geus loba pisan kadjadian-kadjadian anee kanjahoan sababna atawa lantaranana. Pangirana djalma anoe bodo atawa anoe pondok- heureut,eta kadjadian-kadjadian teh djidjieunan djoerig atawa djin. Tjontona: Ajadoea sinjoh. Dina hidji poë maranehna moro. Koe lantaran harita teh keur meudjeuhna panas poë, eta doea sinjoh teh kesangan loeoet-leet, něpi ka pa- pakeanana djibroeg. Ti dinja toeloej baralik. Ari djalan anoe kasorang koe maranehna teh meuntas hidji waloengan, tjaina herang toer tiis. Barang maranehna něpi ka sisi eta waloengan, toeloej bae marandi,koe lantaran teu koeat koe hareudang.

Henteu sabaraha lilana ti waktoe daratang ka imahna, sinjoh ka doktor

teu bisaeun djeung njarangka jen panjakitna eta sinjoh lantaran waloengan djoerig dinja lantaran tjaina diparake noe tereh tjageur mitjeun antjak ka pikeun ngaleungitkeun djoerig Djalma pĕrtjaja kana dikirana ĕnja kitoe Lamoen hidji djeung pĕrtjaja kana meureun kana sarta meureun nitah mitjeun antjak moal menta doktor Hadena teh pikiranana lain kitoe andjeunna njaho ngarti jen dina waktoe keur teh henteu awak keur kagentak katiisan sok asoep nja matak tea keur di angin atawa Koe lantaran geuwat doktor angin " tjageurna sinjoh tjageur deui deui dina tapi henteu katĕrap moeriang deui geuning

Djadi koe sabab eta,tetela pisan, jen panjakitna bareto teh lain koe lantaran diheureujan koe djoerig (kabadi).

Lamoen oge eta waloengan sarta di- djeung sababna matak sinjoh waktoe mandi mimiti ari djeung katiloe kalina henteu kitoe kieu ?

Lain sinjoh² teh dina waktoe mandi atawa katiloe kalina mimiti ? Koe lantaran tjarita atawa pěrtjaja tapi dipikir heula atawa bandingkeun djeung perkara kanjahoan. Soepaja njaroeakeun atawa keun ngarti kana kadjadian ngira³ djadi lantaran Ieu di sim koering ditjaritakeun pěrkara anoe patjantel djeung kadjadian hoedjan

II Naon patjantel djeung hal teh ?

ilaharna langit teh, koe beuki lila beuki kanděl

lila teh leungit deui Barang tjoer atawa waktoe tatjan lila Naon ari atawa teh ?

halimoen atawa mega teh saroea bae katembongna halimoen katendjo di loehoer ngaranna hideung Tjinděkna halimoen

Lamoen hidji di leungeunna djeung soekoena kabeh sarta lila lila piñoeh tjai tingka- rětjlak Nja kitoe deui hidji dina hidji těmpat lila lila tangtoe sabalikna kadjadian kitoe Djadi lantaran tetela jen hali- teh kěkěproel tjai atawa tjai

Ana kitoe ngawang kapal tjek kana bisa nangen pakakas atawa aja kapal Anoe make katjana baseuh siga pisan dina saloehoereun keur Pangira sim koering di antara maratja aja nanja matak di langit aja tjai ? Lamoen kěproel tjai nja djadi

lamoen kěkěproel tea leutik kěproel tjai tina tjoeroeg atawa pantjoeran tina laleutik- na ka katendjona teh ngalangkang awang awang lilana něpi ka djadi kětjlak, pisan III Ti mana asalna tjai teh ? Soepaja njaho kana hal ngawaskeun tjai djadi kĕntěl Hidji wadah leah dieusi tjai sawatara lilana eta tjai tangtoe atawa pisan Lantaran tjai kapanasan tjampoer djeung hawa tapi henteu katembong Tjai ditaheur

naheur tjai dina katel atawa parioek parioek atawa katel lila-lila tjaina Samping atawa di noe panas lila lila toehoer tjai aja dina tea njamboeang koe lantaran koe tea Tjai tereh angin atawa diteundeun dina těmpat Eta matak tjai dina wadah djeung di toehoer Lamoen aja tjai2.tjatjangkir satjangkir di- satjatjangkir dikana piring-

keun piring di tjai dina piring leuwih tereh ti dina botol Nja kitoe keun leuwih tereh tinimbang diloem-Hal toekang nadjan tatjan dialadjar elmoe

Di loehoer koe sim koering ditjaritakeun jen tjai lila lila djadi lamoen kitoe tetela jen tjai djadi nja kitoe deui sabalikna tjai moal djadi henteu tjai dina piring dina tempat tiis sawatara lilana koe katjiri tjaina rada tjělong Djadi tjai teh teu saeutik pisan IV tjai ka awang awang

Naha diampihan hawa

Naha awang awang eusian Naha teu aja watěsna ? Koemaha awang teuing

Awang

wadah tjai eusina sarta ngan

dieusian sakitoe Lamoen tjaina

Nja kitoe bisa ari atawa saeutikna noeroetkeun djeung

Awang awang leuwih ti awang awang tiis Lamoen aja teuing tangtoe tjai diwadahan tadi awang bisa M³, toeloej di M³ M³ djadi tiis hartina djadi tjai lila djadi hidji

Kieu katĕranganana Hidji wadah rekep dieusi hawa

d.M³ Mimitina
hawa anoe d.M³ teh bisa ngampihan tadi tea tapi kana dihantěm wadah koe katembong tjaian La- tjaina beuki lila eureun tjai

Lamoen wadah hawa wadah han leuwih loba tapi hawa tiis kakoeatanana

Ieu di aja tjatětan noekil tina papariksaan palintěr sarta boetkeun ka sababaraha M³ hawa pihan lamoen ditoelis

Panasna : Lobana

0º Gram 50

20°

V. ngarti patokan di tangtoe ngarti
ngadjadikeun Tadi di jen hawa teh bisa aja saeutik Angin ngahiliwir teh njokot

Koe lantaran aja hidji těmpat atawa Angin mawana djadi di tempat kaliwatan ari angin darat saeutik pisan mawana saab teh Kawoewoehan angin darat ilaharna djadi hawa Koe hawa beuki lila beuki roeakeun tjatětan

Lamoen dina tea ka teh ngampihan pisan saab sawareh tjai nja atawa halimoen tea Lamoen hawa tjaina tea Kěproel tjai beuki lila kětjlak Ari hawadjadina tiis lantaran angin tiis atawa deukeut ka poentjak Noeroetkeun saeutikna koemaha Koe tjai teh koe beunang dioepamakeun kintjir moentir ka ka tjai rawa dj t djadi lantaran saab katiisan tjai nja ngagantian tjai rawa t anoe tadi djadi Koe hal oerang teu risi bakal tjai ! VItjarita pisan rek něrangkeun sagala kadjadian anoe patjantel djeung atawa ari isoek sok di sawah Lamoen panonpoë halimoen leungit kieu Ti peuting teu tiis hawa di tiis lantaran tiis hawa teh

aja

tiis Lamoen loehoer hawa Kitoe matak teh leungit poentjak mega

Katĕranganana nja ari ti tiis hawa djadi tiis tiis nja anoe ngadjadikeun atawa ti Ieu hidji pikeun ngaboektikeun jen tjarita di loehoer teh

Hidji dieusi tjai tapi teu nepi ka tjaina Teu lilana tjaina njalangkroeng dina beuki lila beuki ka ngotjor ka Ti tjai Naha ti kitoe Lain tjor djadi tjai teh asalna ti loeareun Hawa teh lantaran eta hawa tiis nja hawa tea tjai deui hawa tiis teu pati

Tjai tea

Lamoen hawa tiis tjai ieu

Hal ditjaritakeun bieu makeun djeung ngarti kana ditjaritakeun di loehoer kadjadian Lamoen kareta koe ka- aja halimoen saeutik tapi lila leungit Djalma toempak kareta api trem sarta deukeut kana atawa kakĕproelan tjai Naha ari djadi Naon sababna matak mega henteu hoedjan? Djeung matak katěbak angin tara djadi Angin Angin atawa darat ? katerangan henteu saróea tjarita di tadi teu haharti akal dipĕrtjaja VII Di Poelo Djawa atawa di Hindia-Wetan djalma djampe paranti barisa njarang Dina ieu sim koering rek ditjaritakeun saeutik tina hal matja rita tjarita tadi Di di ilahar djělěma dinja njarieun(pikeun

Di Tegal,eta Towok disěboet „ minta-minti”. Nini Towok teh hidji gajoeng diwědakan koe tipoeng atawa wědak biasa, diroepakeun beungeut djělěma,sarta di- papaesan koe mangle djeung boboreh, toeloej gagangna diasoepkeun kana boeboe, minangka awakna. Eta boeboe ditapělan sapoe pare opat beungkeut pikeun leungeunna. Sanggeus kitoe,eta nini Towok teh dipitjeun ka makam (koeboeran) anoe disarangka angker,lilana 3 atawa 7 peuting. Dina waktoe tjaang boelan eta nini Towok ditjokot deui; awakna ditalian koe karembong, ditjěkěl koe

24djělěma,diteundeun di loehoereun anglo,dikoe-

koesan make menjan,sarta nitah sababaraha baroedak parawan disina němbang, dibaroeng koe sora tata- beuhan. (Ari tatabeuhanana, nja eta :landjam,boe- joeng djeung hihid. Ari anoe nabeuhna biasana awewe anoe ngarora keneh );maksoedna ngondang nini Towok. Ari nini Towok teh nja eta widadari anoe ngoeroes hoedjan, tjěnah. Lamoen eta nini Towok ojag,tandana geus kasoe- roepan widadari,sarta moal sabaraha lilana oge hoedjan, tjěnah. Ieu perkara pikeun djělěma anoe pandjang pikiranana mah,meureun matak bidjil pikiran kieu : „ Naha ĕnja nini Towok teh bisa ngajakeun hoedjan ?" Sanadjan eta djalma anoe boga pikiran kitoe teh tatjan loba kanjahona,sarta tatjan loba loeangna, tapi pikiranana anoe disěboetkeun tadi,koedoe dipikir kalawan běněr (sampoerna).

Di hawa teh aja saaban tina tjai laoet rawa dj t Koe lantaran beuki lila beuki tiis nja djadi beuki tiis těmahna nja Naha nini Goesti Allah ? Nini Towok teh djidjieunan lain ? Teu kaharti akal lantaran nini Towok henteu patjantel saeutik eutik atjan djeung pěrkara atawa di' Koe henteu njieun nini

Nawon nini djeung ka hateup ? Rasa koering

?" "

"

ti eta

djan oetjing Lamoen lila henteu dinja narèa- oetjing oetjing dibawa ka sirah tjai Di dinja oetjing ditjěkělan di dilělěpkeun kana tjai ka Noeroetkeun kapĕrtjajaan dinja moal raha lilana harita keneh

Kalakoean kitoe djeung nini Towok tea Pati oetjing matak atawa atawa djalanna mawa Lamoen pati oetjing kakoeatan tjek pangira koering atawa kalapa hedjo dipitjeun tjai perbawa kitoe

TJAKRA PRAWIRA

Aja deui akal oerang Madioen pikeun ngadatangkeun hoedjan, nja eta hidji boedak awewe disina ngaloeng- keun badjoena ka hateup, toeloej nangtoengkeun sapoe dina taneuh,sina tibalik (gagangna di handap, tjongona ka loehoer ), direndengkeun djeung batok dieusi lěboe, djeung haloe digolerkeun di dinja. Ieu pěrkara saroea bae djeung pěta nini Towok tea. Sarat pikeun njarang hoedjan,noeroetkeun kanjaho sim koering mah kieu : Toembak poesaka warisan ti karoehoen diatjoeng- keun ka langit,bari dikoekoesan koe měnjan,sarta make sisihan anoe dieusi sangoe,laoek, kěmbang, boboreh dj.s.t. Kalakoean kitoe teh saroea bae djeung akal ngadatangkeun hoedjan make nini Towok tea.. Doeanana henteu aja gawena,sabab henteu aja hidji djělěma anoe bisa ngajakeun atawa njarang hoedjan,lian ti Allah ta'ala koe andjeun! Allah henteu beunang diparentah koe nini Towok atawa koe toembak !! VIII.Ajeuna aja pananja kieu : „ Naha djělěma aja noe bisa ngadatangkeun atawa njarang hoedjan? Tjek pangira koering,ieu doea pěrkara moestahil bisa dipigawe koe manoesa,karana henteu aja hidji djělěma anoe bisa marentah angin atawa panas,lian ti Allah! Běněr noe palintěr bisa njěboetkeun baris hoedjan atawa henteuna, tapi kitoe oge make pakakas pikeun mariksa djalanna angin, pakakas pikeun nganjahokeun loba-saeutikna saab dj. s. t.Tapi sakapeung taksira- nana teh sok njalahan,lantaran aja roepa² pěrkara anoe matak robah kana kaajaanana hoedjan. Hoedjan djeung gelap.

Di nagara Walanda loba panggoeng paranti mariksa hawa;hasilna eta pamariksaan,noe palinter bisa njěboetkeun pikeun aja angin djeung ti mana datangna. Hal eta pamariksaan, engke di hareup koe sim koering ditjaritakeun. Oepama eta angin datangti darat, tangtoe moal bisa mawa hoedjan. Lamoen oerang ngingětkeun kana panasna hawa biasana, téroes dibandingkeun djeung panasna hawa waktoe harita, tangtoe bisa ngira,naha panasna hawa teh baris nambahan atawa bakal ngoerangan. Koe sabab eta koe oerang bisa kanjahoan rek hoedjan atawa moal. Oepama angin ngagělěboegti laoet sarta panasna hawa teangoerangan, tangtoe bakal hoedjan; tapi sanadjan datangna anginti laoet oge,ari panasna hawa nambahan mah,eta tatjan tangtoe baris hoedjan. IX. Sok radjeun aja djělěma anoe ngakoe boga toembal bisa ngagajoeh hoedjan atawa bisa njarang. Djalma anoe kitoe oelah pisan koe oerang dipĕrtjaja, sabab manehna henteu bisaeun niiskeun atawa ma- naskeun saab di awang². Ari tjai bisana njamboeang djadi saab teh,koe lantaran panasna panonpoë. Djělěma bodo bisaoge njěboetkeun, jen djělěma anoe ngakoe² bisa ngagajoeh hoedjan djeung bisa njarang teh, taja lian, ngan arek matjikeuh bae. Djalma anoe ngakoekeun bisa kitoe, geus njahoëun, jen loba djalma anoe pĕrtjaja kana bid'ah. Kamashoeran djeung kamandjoeran toembalna,manehna pribadi anoe ngoear ".

Djělěma anoe pěrtjaja kana eta omongan, ngaban- toean nĕrěkabkeun eta bedja,malah sok ditambahan, asal sadjeungkal djadi sadeupa. Teu sabaraha lilana, djělěma sanagara eta,taloek djeung sieun koe manehna. Nja waktoe harita maksoedna si toekang giringsing teh hasil,bisa ngalilito noe barodo anoe pěrtjaja kana eta bid'ah tea.

PASAL II.

Tina hal gelap.

I.Oerang sarerea geus njaraho kana :hoedjan,
angin,kilat djeung gělap;dina waktoe eta oerang ngarasa hawatir djeung sieun, lain ? Tapi tjarang anoe boga ingětan atawa mikir: „ Naon ari kilat teh ? Ti mana asalna gělap ? Setan atawa djin eta teh ? Naha saroepa bae djeung hoedjan, angin atawa noe sedjen ??" Tadi sim koering geus njaritakeun,naon² anoe ngadjadikeun hoedjan djeung sakabeh pěrkara anoe njamboeng ka dinja. Lamoen eta hal geus njaangan kana pikir oerang, ajeuna koering rek njaritakeun tina hal gelap,kilat djeung salianna,noeroetkeun pamĕndakna anoe palintĕr. Samemeh sim koering nĕrangkeun eta pĕrkara,sim koering rek nĕrangkeun heula bab electriciteit (hawa listrik). II.Hidji semprong lampoe koe oerang kosok koe soetra sing bĕdas. Sanggeus rada lila eta semprong dikosokna, tangtoe ngabogaan kakoeatan anoe matak ngaherankeun ka oerang, nja eta bisa narik kertas anoe laleutik,atawa barang anoe hampang, kajaning: lěboe,kai gaboes anoe meunang ngeureutan dj. s. t.

......
......

Gambar gelap dimasigit Demak.

Lamoen oerang arek ngadjadjal,koedoe neangan heula gelas atawa semprong lampoe anoe ipis,sabab lamoen anoe kanděl mah,sok rěměn gagalna;eta gělas koedoe toehoer pisan.

Koe sabab kitoe hadena pisan mah eta gělas teh koedoe dideang heula atawa diteundeun dina bola-bola lampoe anoe meunang njeungeut. Samemeh eta gelas dikosok koe soetra,henteu ngabogaan bakat njĕrot. Djadi tetela pisan, jen eta gelas ngabogaanana kakoeatan kitoe sarta bisana narik barang2 noe laleutik teh,koe lantaran dikosok koe soetra heula. Eta kakoeatan disěboetna,,electriciteit".Tapi electriciteit anoe aja dina semprong teh, ngan sakeudeung pisan ajana, ti dinja mah toeloej leungit deui bae.

Lian tina soetra ngajakeun electriciteit teh aja deui nja ( dikosok koelit oetjing atawa ělak dikosok koe kaen panas Eboniet djeung bisa narik tapi leungitna

Ari electriciteit anoe asal tina gelas djeung tina eboniet,beda kaajaanana.

B

A dikosok kaen

kana djaroem katoël saeutik dideukeutan sahidji dikosok koelit oetjing silih tarik Lamoen A dideukeutan B djalanna nja AjeunaA B dikosok electriciteit tadi kitoe B deukeutkeun kana sahidjiA A (ojag djalanna B A ditarik B. Aja kana djaroem gambar di ti dinja

eboniet noe sedjen, tangtoe eta 2 eboniet silih tarik. Lamoen toengtoeng eboniet anoe tadi diantělan koe gelas anoe dikosok koe kaen panas,eta eboniet silih tarik deui. Ajeuna tetela pisan, jen electriciteit gelas teh beda djeung electriciteit eboniet. Barang anoe aja electriciteitna sarta saroea roepana sok silih tarik, oepama: electriciteit gelas djeung electriciteit gelas,atawa electriciteit eboniet djeung elec triciteit eboniet.

Anoe sedjen roepana, tapi sok silih tarik, nja eta oepama : electriciteit gelas djeung electriciteit eboniet. Doea barang anoe sedjen electriciteitna,lamoen koe oerang dideukeutkeun,electriciteitna leungit, siga pisan eta electriciteitna teh koempoel ngadjadi hidji. Sawareh barang ngabogaan electriciteit, tapi aja oge noe henteu ngabogaan. Emas,beusi, tamaga dj.

s. t., sakoer barang tambang,eta pada teu ngabarogaan electriciteit. Mahloek anoe hiroep, tjai, barang anoe beueus dj.
s. t.,kaasoep oge kana barang anoe teu ngabogaan electriciteit. Gělas,eboniet, kaleng dj. s. t. henteu bisa ngadjalankeun electriciteit, tapi beusi,ĕmas dj. s. t. bisaeun ngadjalankeun. Bola koeningan koe oerang golerkeun dina loehoer tihang leutik anoe didjieun tina gelas. Lamoen oerang ngadeukeutkeun barang anoe ngabogaan electriciteit kana eta bola tea, tangtoe eta bola katerapan electriciteit.

Salilana deukeut djeung barang tadi

mah, henteu electriciteit

tea noeroetkeun electriciteitna dideukeutkeun Electriciteit diajakeun dikosok teh saeutik pisan hajang electriciteit pakakas Electriciteit teh atawa diampihan tadi Lamoen koe saperti kana Kieu : Eta bola electriciteit ari tjoeroek dideukeutkeun ka dinja meunang ti dinja

tadi Eta electriciteit arek ngoem- sanjawa lantara nja ngadjadikeun aja wadah didjieunna tina electriciteit Lamoen wadah koe dideukeutkeun electriciteit anoe doea roepa teh djadi sanjawa eusina electriciteit dina tea loeloentjatan tina eta Pirang pirang palinter pikeun electriciteit Lamoen direndengkeun electriciteitna anoe tea njorotna leuwih ti M tarikna saperti kai III sarta akal pikeuu lila lila kaajaan electriciteit tapi tatjan kanjahoan Dina hidji aja Amerika pintěr Franklin jen teh electriciteit kitoe didjadjal Dina hidji langit hidji tanda jen baris sarta koe Eta lajangan kana

teh

barang tali baseuh diantělkeun kana tali Harita aja Koe hal kitoe netelakeun jen tali teh bisa ngadjalankeun electriciteit Noeroetkeun katĕrangan di tjai bisa ngadjalankeun electriciteit Kadoea kalina ngadjadjal Tali langlajanganana kawat lantaran tamaga electriciteit Saharita keneh talina eta langlajangan tatjan kana

Pěrtjobaan kitoe katjida lalaworana di langit electriciteit bisa ngajakeun leuwih Lamoen tjoeroek oerang dideukeutkeun karasa njĕri dipěntjet tarik Ti di tadi lantaran papariksaan tina hal electriciteit hidji waktoe mariksa hal electriciteit pisan tina andjeunna pati Eta nja IV Naon ari Tadi diterangkeun jen tjai

s. t panonpoë

Di katiisan atawa halimoen Djalma anoe palinter loba noe njarangka jen kětjlakan tjihoedjan djeung nja ngadjadikeun electriciteit electriciteit loba pisan Di ditjaritakeun jen hidji barang electriciteit dideukeutkeun electriciteit Djadi lamoen aja mega dieusi electriciteit ngadeukeutan electriciteit tapi electriciteitna electriciteit ti heula

Sawareh kajaning tangkal leuweung t electriciteit tapi electriciteitna beda djeung electriciteit aja dina Di sim koering diterangkeun jen electriciteit teh silih tarik

Di mana electriciteit tjampoer sanjawa ngadjadikeun laleutik Koe lantaran electriciteit dina tea

ka M, aja leuwih kilat Djadi kitoe kilat teh nja

.Eta kilat teh kebat tina hidji ka atawa tina kana barang

Kilat anoe němboes tina mega kana mega deui, ĕnja oge matak sieun, tapi henteu matak njilakakeun kaoerang;ari anoe matak njilakakeun mah eta kilat anoe němboes ka boęmi,sabab kilat anoe kitoe teh, njaeta bangsa seuneu electriciteit anoe njilakakeun kana djiwana toean propesor anoe kasěboet di loehoer tadi. Kilat teh bisa maehan djalma atawa sato, ngadoeroek tatangkalan djeung imah. Djalma anoe disamběr gelap, sanadjan henteu paeh oge, saloear awakna sok leuleus : lamoen teu kitoe, leungeun djeung soekoena kemper. Lamoen anoe disamběr gelap teh taneuh,sok kadjadian aja liang noe djěrona něpi ka sababaraha metĕr. Koe lantaran panasna,eta taneuh sok mantjawoera atawa antjoer. Kitoe sababna anoe matak sok liangan saperti song- song atawa katoeng běling.

V. Koemaha akalna sangkan oerang henteu disamběr
gelap atawa bisa njingkiranetakatjilakaan? Mimitina oerang koedoe neangan akal, sangkan imah oerang oelah disamběr gělap,lamoen bisa kitoe, oerang saimah-imah,bisa njingkiran katjilakaan koe lantaran disamběr gelap. Ari pakakasna pikeun njinglar gelap,koe basa Walanda disěboetna 77bliksemafleider" atawa „ palajangan gĕlap ". Anoe meunangkeun eta pakakas, nja eta toean Franklin anoe kasěboet tadi. Eta pakakas didjieunna tina 2-3 kawat anoe gědena sagĕde-gede ramo; toengtoengna eta kawat kabeh sa-

reukeut sarta koedoe leuwih loehoer tina woewoeng imah.

Eta kawat tina loehoer imah nepi ka djěro taneuh; toengtoengna anoe di handap lalantjip.Soepaja oelah taihiangan, toengtoengna anoe di loehoer diboengkoes koe platina. Naon sababna anoe matak pakakas „palajangan gelap❞ bisa ngoerangkeun atawa njinglarkeun bahja gělap ? Sababaraha kali eta gelap njamběr barang anoe loehoer anoe deukeut kana mega,dina waktoe hoedjan anoe dibaroeng koe gelap dordar sarta anoe babari ngadjalankeun electriciteit. Lamoen mega anoe loba electriciteitna ngadeukeutan kana pakakas„ palajangan gelap " tea,electriciteit anoe aja di boemi ditarik,lamoen eta doea roepa electriciteit beda kaajaanana.

Electriciteit noe ti djěro taneuh ngoempoel dina toengtoeng loehoer palajangan gelap tea, nja di dinja eta doea roepa electriciteit tjampoerna (djadi sajangna ). Ngoempoelna doea roepa electriciteit teh, aja doea djalan kahidji,saeutik-saeutik sarta lalaoenan,kadoea, gantjang pisan.

Lamoen tjampoerna lalaoenan, hoeroengna seuneu noe aja dina toengtoeng palajangan gelap teh leutik sarta henteu matak njilakakeun. Tapi lamoen tjampoerna gantjang mah, hoeroengna seuneu teh gěde, ngalentab tina mega kana toengtoeng eta pakakas. Eta seuneu saěnjana kilat,eta henteu matak njilakakeun,sabab electriciteitna asoep kana eta pakakas, sarta téroes dibawa ka djěro taneuh. Djadi gawena palajangan gelap teh aja 2 roepa : kahidji, ngoerangan lobana electriciteit noe aja dina mega,koe lantaran eta 2 roepa electriciteit anoe sanjawa teh saeutik patjampoerna;kadoea njinglarkeun bahja gělap njamběr imah,sabab eta electriciteit di- těroeskeun ka djěro taneuh. Palajangan gelap teh koedoe dipariksa sarta didjaga sangkan oelah taihiangan,sabab barang tambang atawa zat anoe taihiangan teh henteu bisa nĕroeskeun djalanna electriciteit. Djadi lamoen eta pakakas taihiangan,matak njilakakeun pisan; koe lantaran eta,imah oerang bisa disamběr gelap.

Ana kitoe pakakas anoe taihiangan teh lain matak njinglarkeun kana bahja gělap tapi sabalikna,matak ngadeukeutkeun (ngadatangkeun).

Naha hade ngioehan dina handapeun tangkal kai dina waktoe anoe

teu pisan kalakoean kitoe teh matak ngarisikeun Ongkoh di loehoer geus, jen teh koe

Djalma dina kai loehoer waktoe aja kilat kana iwak nangtang Masing ingět leumpang dina tempat rata aja tatangkalan Lamoen di sawah atawa di waktoe harita teh dordar wih balik teuing ka imah pisan teu tatangkalanana leuwih ti djadi tempat pikeun

Djalma imah waktoe pisan tjitjing di janing kakait djeung

citeitna atawa kakait electriciteit aja di atawa tapi matak njilakakeunana

VI.Oerang oge tangtoe njaho, henteu sabaraha

lilana ti měntas aja goerilap, oerang sok ngadenge aja sora ngabělědag atawa ngagělěgěr,lain ? Sora naon eta teh ? Naha sora djoerig atawa sora gělap?Djeung naha ari sora teh beunang ditĕrangkeun sabab-sababna anoe saěnjana? Ieu di handap koe koela rek ditĕrangkeun,naon sababna noe matak aja sora. Naon ari noe ngadjadikeun sora teh ? Oepama oerang nabeuh goong atawa bende rada tarik, toeloej diawoeran keusik lěmboet,eta keusik tangtoe laloentjatan sapĕrti anoe keur adjroeg-adjroegan. Kawat rěbab atawa biola dikeset koe pangesetna atawa didjĕntrengkeun koe ramo,eta kawat tangtoe ngagětěr;lamoen ngagětěrna eureun, tangtoe sorana oge eureun. Lamoen eta kawat diteundeunan kertas meunang ngalipět-lipět(soepaja babari obah,eta kertas anoe meunang ngalipět tea oelah dikapoet atawa ditalian), salilana eta sora kadenge mah,kertas teh toeroen-na- ek bae (adjol-adjolan). Ieu di handap aja gambar anoe dingaranan„ stemvork " didjieunna tina wadja,lamoen ditakolkeun kana medja atawa kana barang noe sedjen,eta stemvork teh ngagětěr; oepama gagangna diantělkeun kana medja,kakara sorana kadenge koe oerang. Eta sora sok dipake patokan koe djalma anoe rek měnjanji. Hoentoena eta stemvork aja doea,anoe hidji toengtoengna lantjip. Hoedjan djeung gelap.

Lamoen tina lian tina stemvork, ipis ngabaloer koe

MANDERE

koe oerang

medja, sanggeus kitoe toengtoengna diadĕkkeun kana beusi ipis tapi rada ipis teh tarik gantjang katendjo tapak stemvork dina barengkok pisan simeut Pěrtjobaan tadi jen kawat keusik dina,kertas dina kawat djeung stemvork teh aja keneh mah Hal dina waktoe, diterangkeun atawa diboektikeun tapi tatjan

Ieu diterangkeun leuwih Sora teh kadjadian tina ngagětěr kawat sing kentjěng tengahna tarik ka loehoer atawa ka handap, kitoe leupaskeun kawat.

Goong oge lamoen koe oerang ditakol, tangtoe ngagětěr, dj.s.t. Lamoen henteu ngagětěr tangtoe mo aja sorana. Goong,kawat rěbab djeung stemvork anoe keur disada,lamoen koe oerang ditjěkěl, tangtoe sorana eureun,sabab ngagětěrna eta barang koe oerang ka- eureunkeun. Hawa oge sok ngagětěr. Lamoen oerang měkaskeun bědil, tangtoe pisan di djěrona kaasoepan koe hawa (gas) anoe asalna tina obat anoe hoeroeng. Koe lantaran koetjoeboeng bědil tea leutik,ari gasna loba,atoeh tangtoe pisan madjoena oge leuwih tarik, ngadjědjěk hawa noe aja di loeareunana. Lamoen eta hawa geus ka loear, tangtoe hawa anoe ti Adjeung ti B balik deui ka oeroetna sarta sili sěděkkeun, pa- tarik-tarik. Kitoe sababna anoe matak hawa sok ngagětěr.

1A IB

kana hal keur ditakol atawa kana stemvork ditakolkeun kana Sora djeung saeutik eutikeun

tadi teh ngan tatapi lantaran gantjang ka ngadjadikeun saperti pandjangna Kilat atawa teh gantjang meulahna hawa koe lantaran hawa teh kitoe noe matak sok aja atawa.. Sora tara tapi beuki lila beuki kendor beuki lir barang boeleud Lamoen hidji teh miloe tapi hawa ka tempat bal kana bilik balik dingaranan Sanadjan kadjadianana kilat tapi lantaran kagantjanganana kilat teh kilat anoe ti heula katendjo leumpangna nganjahokeun deukeutna ti milang ti antara kilat djeung ngadenge Di mana oerang kilat hidji antara teh X₃₃₀ M990 M kitoe teu,ti mimiti sarta diitoeng M teu lila deui M M

teh djaoeh Lamoen kitoe oerang teu koedoe sieun. Tapi kilat beuki lila beuki ngadeukeutan njingkah ti tempat pikeun bakal

VIISanadjan oerang kilat atawa

djeung tapi ka- deui aja sieunna Koe lantaran kitoe teu matak heran lamoen djalma matak kilat tapi kitoe waka pěrtjaja kana djalma kanjahona rana djalma kitoe loembrahna tjarita teu matak kaharti akal Ieu di koering rek njaritakeun kapĕrtjaja-Djawa Tengah kana hal Noeroetkeun kapĕrtjajaanana djalma djoerigAri hidji kapalana anoe minangka djadi teh sok djoerig Koe bawaning katjida teh ka djadi salawasna sarta Hal ieu ditjaritakeun ngarti kateu Tadi jen teh tina electriciteit

Djadi

djoerig hidji jen teh djalma bodo sarta Tapi kitoena teh nja lantaran ngarti kana kakoeatan kilat (electriciteit Kapĕrtjajaan djalma tadi tea něpi ka djadi kaloembrahan ka tangkeun pikeun atawa ngadjaga katjilakaan lantaran Adat djeung kitoe teh ka kiwari loba

Ari sarat ilahar pikeun

atawa katjilakaan kieu aja anoe kilat geuwat ngomong Gandĕri Ieu aing anak intjoena Kiai Ageng" Noeroetkeun tjarita djalma teh saperti ieu di handap Keur waktoe Kiai Ageng di sawah oedjoeg ger koe angin lila andjeunna ningali aja hidji matak gila ari ngaranna wallohoe'alam ! Kiai Ageng njangka jen teu sak teh djadi kitoe pamakena rek njamběr Toeloej andjeunna ditewak talian pisan Ari eta radja ti sarta sakti ngaleuwihan ti tatapi

,

kasaktianana leuwih ti Eta teu tina panjangtjangna lila ka Kiai Ageng menta dileupaskeun deui Tatapi Kiai Ageng aja pisan manah nja kana lantaran kana nganiaja ka kana hidji ka Kangdjěng Lain tapi djalma Kangdjěng ka sakaer laladjo mawa tjai kana eta lamoen kabandjoer tjai sanadjan saeutik sok djadi asalna tadi sarta ngaroeksakkeun Dina hidji aja hidji nini nini nini nini pamadjikan keur njampeurkeun laladjo sarta mawa tjai sakěndi djalma Tjai djoerkeun ka salakina;harita teu kira kira koeroengna ari leungit tanpa lebih ilang karana lir matak reuwas ka

Ti waktoe harita teu kira kira sieuneunana

koe Kiai Ageng katoet Koe lantaran djalma njambat kieu

poetoeKiaiAgeng Selo ", toeloej bae loempat tarik, henteu wanieun nganiaja ka eta djalma. Ieu tjarita katjida pisan aloesna lamoen ditjaritakeun ka baroedak, tatapi lamoen koe oerang dipikir ĕnja-enja, tangtoe oerang njangka: „ Sageuj kitoe!" Tadi di loehoer geus ditjaritakeun,malah koe oerang beunang didjadjal atawa ditendjo, jen goerilap teh asalna tina patjampoeran doea roepa electriciteit. Pirakoe, moestahil,seuneu atawa electriciteit sieu- neun koe omongan : „ Gandĕri ", djeung lian ti eta. Djaba ti eta,lamoen koe oerang dibandingkeun djeung katĕrangan anoe kasěboet di loehoer tadi,asa moestahil, sageuj, gělap bisa mindah roepa ngarepakeun sasatoan. Teu kaharti,eta mah! Lamoen aja noe ngomong, jen manehna bisa njěkěl seuneu sarta ditalian koe saboekna, tapi teu sakara- kara, eta djalma anoe ngomong kitoe teh lamoen henteu niat ngaheureujan ka oerang, tangtoe manehna rada koerang ingětanana(rada gelo),sabab omonga- nana teh henteu kadjadian sopopoë; pantes pisan eta djalma noe ngomong kitoe teh koe oerang disěboetkeun edan atawa owah akalna. Omongan eta djalma saroea pisan halna djeung dongengKiai Ageng Selo,sabab doeanana saroea pada njaritakeun njěkěl seuneu, ngan doeka seuneu dina kěrekan,atawa dina paneker,karana teu aja bedana, saroea pada seuneu. Koe sabab eta tjek ingětan koering mah, tjarita Kiai Ageng Selo teh teu beunang dipertjaja, ngan aloes sarta těgěp pikeun kasoekaan baroedak bae.

Aja deui hidji djeung tja-

rita kiai ieu tjarita ti afdeeling Poerworědjo kidoel Kieu tjaritana teh : Djaman baheula waktoe Kiai Kolo Běntjok matjoel di sawahna, langit katembong mendoeng;henteu lila ger bae hoedjan angin gělap dordar anoe pohara tea, malah aja hidji tangkal kandĕri dipanah gělap; tatapi eta gelap teu kira-kira apěsna,lantaran manehna njělap dina dahan eta kai něpi ka teu bisa walakaja deui. Kiai Kolo Bentjok njampeurkeun kana eta tangkal kai. Barang geus deukeut toeloej eta gelap teh ngomong,menta toeloeng ka andjeunna sangkan loepoet tina eta balai.Djawab Kiai Kolo Bĕntjok: „ Hade, maneh koe oerang ditoeloengan, tapi koela aja pamenta ka maneh." Gělap ngomong deui : „ Naon pamenta sampean teh ?" Kiai Kolo Bĕntjok: „ Pamenta kaoela maneh oelah wani njamběr ka kaoela djeung ka anak-intjoe kaoela." Pamentana eta Kiai koe gelap disanggoepan sarta didjangdjian lamoen engke aja hoedjan anoe dibaroeng koe gelap,koedoe geuwat2 njěmpilkeun regang kan- děri dina tjeuli, soepaja gelap teh ingěteun kana djangdjina;lian ti eta koedoe njambat kieu: „ Kanderi (ganderi) ieu aing anak intjoe Kiai Kolo Bentjok." Ieu dongeng teu koedoe diterangkeun deui,sabab saroea keneh djeung dongengKiai Ageng Selo, pendekna moestahil, toer doeanana oge teu aja mangpa‘atna. Ngan ajeuna oerang koedoe ngingětkeun sapěrkara bae, nja eta... ..

Lamoen hidji kal kai atawa ti sok toetoeng atawa ari gělap- na mah teu aja di dinja pareum henteu Dina Kiai Kolo Běntjok jen njamběr tangkal kandĕri teh loej tjitjing lir ditewak

Naha aja ditjěkěl atawa koe Saratna Banjoemas ger hoedjan nja njělapkeun kandĕri keneh kana tjeuli tjenah Timana sarat kitoe Ieu pananja teu aja bisa něrangkeun kalawan

koe kandĕri tjek tjarita Kiai Kolo Běntjok tea Ha ha teu kaharti koe akal Tj tangkal kandĕri atawa tatangkalan sedjen aja hidji hidji atjan dipake Moestahil tatangkalan kana electriciteit Sarat pikeun taja lian ngan ati². pisan ngajakeun matak narik hawa electriciteit sarat lain regang kandĕri tapi

Ieu di handap ditjaritakeun

djalma dina waktoe aja dordar Anoe dipake sarat teh nja gantar digolerkeun atawa disarandekeun ari anoe djadi sabab kieu : Gělap teh ari ngaheureujan ka běk Lamoen koe dina gantar gantar henteu atawa njarande Lamoen setan disamběr atawa imah deukeut ka dinja Aja sarat kana hal nolak gelap Loba pisan heureuj njotjoo dieunteungkeun tjahaja tjahaja disorotkeun kana hateup atawa kana djalma djalma reuwaseun Eta kalakoean kitoe teh henteu tjahaja dina diheureujan koe nja

Eta loentjat djalma anoe aja sakentja eta gelap Koe sabab djalma teh njotjoo eunteung kitoe bisi gelap Aja deui hidji pěrkara koering rek ritakeun, nja keur toendjak kana tjarang katendjo, katendjo sapopoë teu meunang tjenah Ari kieu

anoe hal bid'ah,koe lantaran gelap teh bisa ngaroe pakeun lian ti djadi kaběnĕran bari njamběr Sarat tadi teu pĕrloe ditjaritakeun pandjang tetela pisan jen gelap kadjadianana katembong manoesa nja tina electriciteit kěrekan dikěrekkeun kana doesna atawa tjahaja panonpoë soerjakanta

Koe hal tetela, jen lain djin atawa djoerig tapi Kapĕrtjajaan djělěma njěboetkeun jen teh djoerig kapĕrtjajaan teu karana sabab aja saeutik eutik atjan). Lain moestahil pisan kěrekan atawa soerjakanta aja

Nja ari pěrtjaja atawa sieun oge koe kĕrekan atawa soerjakanta disangka Koemaha tjek dina dj.s.t.

Lamoen ngarti jen lain djoerig pěrtjaja tjarita atawa sarat dina tjarita Kiai Ageng atawa Kiai Kolo Běntjok njěrěk gelap

Naha aja oerang Walanda anoe pěrtjaja kana eta sarat-sarat ? Rasa koering'mo aja! Naha loba mana, bangsa Walanda djeung Djawa anoe disamběr gělap ? Meureun tjek oerang loba bangsa Djawa,sabab oerang Walanda mah meh rata-rata pada njaraho kana pakakas pikeun njingkirkeun gelap,anoe dingaranan ,, palajangan gelap " (bliksemafleider). Kanjahona djělěma anoe pěrtjaja kana bid'ah,atawa sarat-saratna anoe asalna tina barang-barang anoe moestahil,koe oerang teu beunang dipĕrtjaja. Kalolobaanana djělěma pěrtjaja atawa migawe kana hidji pěrkara (sarat ) anoe asalna tidjělěma djaman baheula, tatapi ana disěděk-sěděk mah manehna sorangan oge henteu ngartieun kana eta hal,sabab kabeh oge ngan oekoer dedenge tara atawa toetoeroet moending bae,henteu dipikir atawa dipariksa soemawonna diboektikeun heula koe manehna. Koe lantaran eta katĕranganana oge henteu beunang dipěrtjaja.

ТАМАТ.

EUSINA:

Katja Pasal I

Tina hal hoedjan. 3

Pasal II

Tina hal gelap.20

PD