Baca PDF (OCR): Palanggĕran noeliskeun basa Soenda koe aksara Walanda

Wason PL5451

D97 1912

ASIA

451 1

12.

CORNELL UNIVERSITY

LIBRARY

NELLUNIVER

18 DED BYBCORA CORMIE

Prijsfranco per postf Verkrijgbaar bij het Depot van Leermiddelen te Weltevreden tegen

Serie uitgavendoor bemiddeling der Com-

missie voor de Volkslectuur, No. 93.

PALANGGERAN

NOELISKEUN BASA SOENDA KOE

AKSARA WALANDA.

BEUNANG NGATOER

COMMISSIE VOOR DE VOLKSLECTUUR,

KALAWAN ΜΟΕΡΑΚΑΤΝΑA : TOEAN

H. C. H. DE BIE, C. M. PLEIJTE, М. МОЕHAMAD RAIS,M. PARTADIREDJA,D. ARDIWINATA DJEUNG M. AMONG-
PRADJA.

0B 00

Tertjitak pada G.KOLFF & Co.-BATAVIA 1912.

هلا

ANTIQUARIAAT

C.P.J. VAN DER33-35 PEET NSPIEGELSTRAAT AMSTERDAM

,

Beenik

Serie uitgaven door bemiddeling der Com-

missie voor de Volkslectuur, No. 93.

PALANGGĚRAN

NOELISKEUN BASA SOENDA KOE

AKSARA WALANDA.

BEUNANG NGATOER

COMMISSIE VOOR DE VOLKSLECTUUR,

KALAWAN MOEΡΑΚΑΤΝA : TOEAN

H. C. H. DE BIE,C. M. PLEIJTE, М. МОЕНAMAD RAIS,M. PARTADIREDJA,D. ARDIWINATA DJEUNG M. AMONG-
PRADJA.

0B 00

Tertjitak pada G. KOLFF & Co.-BATAVIA 1912.

Brem PL5451 097

! X

PAMOEKA TJARITA.

Něpi ka koe Wa-

landa angger hedjahanana Mantri Goeroe anoe geus njoba njieun, tapi keneh bae. Lolobana Mantri Goeroe teh katjida teuing kana oenina kětjap Ajeuna koe voor de Volkslectuur arek Děmi diingětkeun dina ieu atoeran

1.Njieun palanggeran gampang ditoeroetanana koe
loba teuing make djeung 2Sabeunang-beunang disina sadjalan djeung Djawa Madoera djeung Malajoe Henteu ngoekoehan teuing kana sora kětjap kadjaba lamoen katjida teuing matak djanggalna 4 Henteu ngingětkeun kana ketjap anging katjida teuing ngaroeksakna kana atoeran Grammatica Timoega anoe Soenda koe aksara Walanda

COMMISSIE VOLKSLECTUUR

Weltevreden,

PANOENGTOEN

KANA BAB NGATOER HEDJAHAN BASA SOENDA.

1) Sora lettergreep.

oerang nembongkeun atawa soranganka noe sedjen, soepaja leuwih tetela tibatan koe péta oerang koedoe make Ari basa pada boga basa Děmi kětjap³. rek ngabedjakeun pikiran oerang kětjap dioenikeun diomongkeun djeung diroendajkeun dimaksoed Děmi djadi kětjap= Sora didjieun koe parabot ngoenikeun na Doea tiloe sora dikantetkeun hidji kětjap Pikeun tjitjingna lamoen rek nembongkeun pikiranana ka noe sedjen koe make kětjap tea baé. Tapi lamoen hajang njarita djeung paanggang pikeun tjinděkna paanggang atawa paanggang waktoe koedoe tarekah deui nja njieun tjiri gambar Njieunna tjiri oge njieun djeung tjiri

( =

5-

Tjirianoe pangheula-heulana dipake koe djělěma nja eta gambar2 barang anoe rek dibedjakeun tea sarta dingaranan gambar harti atawa gambar kětjap.Koe eta atoeran mimitina mah anoe beunang ditembongkeun teh ngan sakoer barang anoe boekti baé; děmi noe teu boekti mah djeung kalakoean² henteu beunang. Tapi aja pěrkara noe teu beunang diboektikeun sok kabawa koe barang noe boekti, sapěrti oerang njěboet pananpoé, saking doemadak baé sok ingět kana tjaang, panas djeung beurang; djeung lamoen ngadenge boelan djeung bentang,sok inget kana peuting djeung lian ti eta. Koe sabab eta lila² tambah deui akal djělěma, oepama rek nembongkeun beurang atawa peuting, ngagambar baépanaпроć atawa boclan sabculah djeung bentang (saperti pananpoé digambarkeunana koe boeleud (1). Lamoen nendjo djělěma tjingogo bari njëmbah, tangtoe oerang inget kana kětjap hormat; djadi gambarna djělěma noe keur kitoe teh beunang oge dipake noedoehkeun kětjap hormat tea. Kalakoean oge beunang ditetelakeun koe gambar. Oера- ma oerang rek ngagambarkeun narik, njieun baé gambar djělěma anoe keur narik, djeung salian ti eta. Koe akal eta djělěma baheula geus bisa oge silih bedja- keun karěpna atawa pikiranana, nja eta gambar² tea didja- djarkeun nepi ka djadi hidji tjarita. Tapi tangtoe pisan etatjiri teh koerang hade, sabab gambar mah hese pisan dirobah-robahna soepaja bisa noe- toerkeun robahna kětjap.Saperti gambar tjaang,sakoemaha noe geus diterangkeun di loehoer tea,henteu beunang dipake ngagambarkeun njaangan, ditjaangan, katjaangan djeung salian ti eta.

(1) Malah baheulana pisan samemeh djělěma aja pikiran nga-
gambarkeun kětjap, geus aja basa siloka atawa sasmita pikeun tjarita djeung batoerna. Tjontona: roehak kai atawa awi noedoehkeun ngantjam rek njoendoet imah, djeung salian ti eta.

6-

Djadi kadjabatigambar harti teh koedoe aja gambar sora atawa oeni. Laoen dihantěm diatoer gambar harti teh něpika djadi gambar oenina atawa sorana kětjap. Děmi djalanna kieu : Tadina dina gambar harti teh henteu pisan ngingětkeun kana oenina, tapi koe tina lilana dipake djeung dioenikeun toeloej baé gambar tadi teh djadi doea karěpna,kana boektina djeung kana sorana, nepi ka lila-lila datang pikiran deui hidji gambar beunang dipake ngahartian doea kětjap anoe saroea oenina. Tjontona: Pikeun njěboet kětjap oedoed toeloej ngagambarkeun roko (soeroetoe ).Tapi kětjap oedoed teh noedoehkeun oge kana kalakoean oedoed.Djadi lamoen rek noedoehkeun kalakoean oedoed gambarna mah nja roko keneh baé. Koe sabab kitoe eta gambar beunang baé disěboetkeun gambar babadean. Eta gambar tea tangtoe pisan moal beunang dianggěrkeun kitoe baé,sabab hese njieunna; djadi koedoe diakal -akal deui soepaja leuwih babari, leuwih ringkěs didjieunna. Pikeun njěboet sapi mimitina mah meureun sapina digam- barkeun, tapi lila meureun tjoekoep koe gambar hoeloena woengkoel,malah toengtoengna mah koe doca tandock oge mahi. Anageus kitoe hidji gambar teh beunang disamboeng- samboeng,diadoe -adoe, nepi kabeunang dipake njěboet sababaraha roepa kětjap. Aksara Tjina oge tangtoe kitoe oesoel -asalna, doea tiloe gambar ditěpoeng-těpoeng bari diakal-akal, soepaja beuki babari didjieunna; toeloej pindah kana harti sedjen anoe lain barang boekti.Kětjap² anoe saroea sorana atawa hartina, tangtoe gambarna oge make gambar eta keneh. Aksara noe kitoe koe Tjinamah beunang dipake něpi ka ajeuna, sabab kětjap-kětjapna lolobana pisan ngan sasora baé; djadi hidji gambar ngan noedoehkeun sasora baé. Tapi pikeun bangsa² sedjen mah, anoe basana leuwih loba atoeranana,akal anoe disěboet di loehoer teh henteu beunang

dianggěrkeun,koedoe diatoer deui soepaja laoen bisa njoe- koepan kana basana. Koe atoeran noe di loehoer tea djělěma geus bisa boga toelisan pikeun ngagambarkeun sora, nja eta gambar,anoe tadina ngan noedoehkeun ngaran barang atawa kalakoean baé teh, ajeuna beunang dipake ngagambarkeun sora. Tapieta gambar sok noedoehkeun keneh kětjap² anoe leuwih ti sasora (lettergreep). Lilaanoe kitoe teh di- pitjeunan sapotong2, ditinggalkeun sorana noe mimiti baé. Nja beh djělěma teh manggihan deui akal pikeun njieun aksara anoe sasora2 atawa sakantetan aksara, tjara aksara Djawa djeung Sanskrit. Aksara noe kitoe disěboetna syllabische schrift, atawa koe oerang beunang dingaranan aksara rangkěp,děmi aksara Walanda, nja eta alphabetische schrift, oerang ngaranan aksaralantjar. (1). Eta aksara lantjar hidji -hidjina henteu noedoehkeun hidji harti djeung henteu noedoehkeun hidji sora (lettergreep), estoe ngan djadi pokona sora2 baé anoe ngadjadikeun basa. Aksararangkep tea hese, sabab oenggal sora atawa lettergreep beunang diseboetkeun koedoe sedjen ditoelisna; ari sora tea kapan dina oenggal basa sakitoe lobana. Djeung deui koe aksara rangkep teh henteu bisa noeliskeun sakabeh sora.Geura ingětkeun baé aksara Djawa moal beunang dipake noeliskeun basa Walanda nepi ka sam- poernana. Sanadjan aksara salantjar oge ari sampoerna pisan mah tatjan,sabab dina hidji basa teh geuning ari sora -sorana mah sakitoe lobana, děmi aksara ngan saeutik. Nganeta baé koe aksara ieu mah meh sagala soara beunang ditoetoerkeun. Aksara lantjar teh ari pokona mah nja tina aksara rangkěp keneh, ngan koemaha pangdjadina kitoe, eta keur dimaranahan keneh-koe boedjangga, djadi henteu pěrloe ditjaritakeun di dieu.

(1).Sing inget kana samak rangkěp djeung samak lantjar.

Sanggeus oerang ngahartikeun pěrkara noe geus disěboet di loehoer, ajeuna oerang njaritakeun tiloe roepa aksara,anoe sok dipake noeliskeun basa Djawa djeung basa Soenda, oerang tetek hidji, toeloej timbang mana anoe panghadena pakeeun nepi ka djaga. Basa Soenda nepi ka ajeuna ditoeliskeun koe tiloe roepa aksara;

a.Aksara Djawa
b. Arab с. « Walanda.
a.Ari aksara Djawa nja eta aksara anoe koe oerang
disěboet aksara rangkep tea,asalna tina aksara Sanskrit di tanah Hindoestan, diadjarkeunana ka oerang dieu koe oerang Hindoe barěng djeung ngadjarkeun elmoe djeung pangabisa noe sedjen. Eta aksara Sanskrit tea dipake noeliskeun basa Djawa, datang ka lawas ti lawas djadi aksara Djawa toelen. Koeoerang Djawa eta aksara diadjarkeun deui ka oerang Soenda, tapi tetela katjida pikeun noeliskeun basa Soenda mah teu sakoemaha hadena,sabab loba sora noe teu katoetoerkeun. Malah kapakena oge baheula mah babakoena ngan koe menak2 baé,ari di somahanana mah teu pati loembrah.

b. Ari aksara Arabkaasoepna kana aksara lantjar tea.
Eta aksara koerang hade, sabab teu daekeun oeni, lamoen teu dibarisan,anoe ditoelisna di loehoereun djeung di han- dapeun aksara bakoe; ngan sawareh-wareheun baé, anoe beunang dioenikeun teh, nja eta anoe beunang diterapan aksara pamandjang. Djeung deui beunangna dipake noeliskeun basa Soenda teh sapěrkara koedoe ditambahan aksara, njieun aksara anjar,kadoea barisna oge koedoe ditambahan djeung koedoe ditoeliskeun dina oenggal sora. Koe sabab kitoe,eta aksara Arab matak moesingkeun pisan ka noe noelis: 1e. Kalam koedoe diangkat-djoengdjoeng baé ka loe

hoer,ka handap pikeun noeliskeun baris,henteu bisa těroes,

. 2e. Lamoen kapohoan noeliskeun titik atawa baris atawa dina aksarana matak něpi ka sakapeung beunang dibatja Koe lantaran ti katoehoe ka kentja matak leungeun tiparieus djeung aksara noe ditoeliskeun teu babari katendjona tjara ti kentja ka katoehoe Koe Arab ngan keur liskeun sorangan geuning boektina oge Malajoe ditoelis koe aksara Arab ari dimimitian ditoelis koe aksara Walanda Arab beuki kaelehkeun,boh di boh di Malaka aksara Walanda leuwih hade Di Arab leuwih kapake di Djawa Geus kitab dalah wawatjan oge loba ditoelis koe aksara Arab tapi ari djadi priboemi с Aksara Walanda oge lantjar ngan ieu leuwih tjoekoep ti batan aksara Arab pikeun noeliskeun deui koe aksara anjar ngadadak njieun ditambah titik djeung goerat Eta aksara tiloe anoe geus di toenggal sabibit Geus diparios koe boedjangga Europa jen aksara Sanskrit teh nja eta pokona Djawa tina aksara Phoenicie hidji bangsa anoe ajadi tanah Sjam. Eta aksara ditoe-deui koe Ismail oerang Arab djadi Arab djeung koe Griek djeung Latijn djadi aksara Griek djeung Latijn Děmi aksara Latijn tea nja aksara Walanda Ajeuna oerang pariksa aksara noe mana diantara noe tiloe anoe panghadena pikeun noeliskeun Soenda djeung aksara koedoe dipadjoekeun pikeun nga madjoekeun kapala djeung abdi oerang poelo Djawa koe

-10-

anoe aja manahna palaj ngamadjoekeun, babakoena koe kangdjěng Gouvernement? Sakoemaha anoe geus diterangkeun kateu-pati -hadeanana di loehoer,aksara Arab mah geus montong baé dipake. Koerangna hade teh lain ngan noeliskeunana baé, njitakna oge hese pisan, něpi ka boekoe anoe ditjitak koe aksara Arab hargana marahal pisan. Děmi aksara Djawa,sakoemaha anoe geus ditjaritakeun tadi, pikeun noeliskeun basa Djawa mah teu matak naon2, hade baé, tapi oepama dipake noeliskeun basa Soenda loba katjawadna. Sapěrkara basa sedjen henteu beunang ditoeliskeun koe aksara Djawa sing tjěples sakoemaha oenina asal.Geuning aksara Arab h,ch,k djeung q (k) lamoen ditoelis koe aksara Djawa mah djadi saroepa baé sakapeung sok aja

oge noe noelis. Dina basa Walanda mah loba pisan kětjap² anoe maeh doea tiloe aksara;anoe kitoe moal beunang ditoeroetan koe aksara Djawa. Děmi oerang Soenda tea lamoen hajang madjoe tangtoe koedoe make basa sedjen teh. Kapan ajeuna oge geuning geus loba basa Walanda djeung Arab noe diasoepkeun kana basana, komo lamoen oerang Soenda geus tambah mah kanjahona djeung panga- bisana meureun beuki tambah deui basa sedjenna anoe dipake. Aringindjeum basa tea mah henteu pèrloe,lamoen geus boga sorangan kětjapna anoe loembrah dipake. Djeung deui oepama dina basa Djawa aja aksara biasa (medeklinker) anoe patoempoek, saperti..mbl eta kakara beunang dioenikeun,lamoen geus dibantoean koe

pamaeh, djeung pasangan saperti

Djaba tinja tjatjadna aksara Djawa teh, pikeun noeliskeun basa Soenda,sok kakoerangan rarangken, sapěrti pikeun ngabedakeun sora ě djeung eu, henteu aja rarangkenna, doeanana saroea baé ditoelisna koe paměpět.Tapi ari ieu onaman henteu sabaraha, sabab oenggal aksara oge,

-11-

lamoen rek dipake noeliskeun basa sedjen, sok aja kakoe- ranganana dina lebah dinja mah. Děmi anoe panggěde-gědena katjatjadan aksara Djawa nja eta dina hal njitakna. Saha² anoe geus ngarti kana atoeran njitak,meureun bisa nganjahoankeun, jen tjitakana- na aksara Djawa teh loba pisan roepana, henteu tjara aksara Walanda.Kapan kadjaba ti aksarana teh koedoe aja pasanganana,ti dinja djol deui rarangkenna; eta kabeh henteu aja noe sakaroepa. Koe sabab eta kadjaba ti roeng- kang loba teuing atoeran teh, tangtoe hargana oge mahal. Nja kitoe deui ngesetna. (něrapkeun dina tjitakan) hese pisan, kapan hidji aksara teh koedoe dipilih, mangkaning sakitoe warna- warnana; djaba tinja koe lantaran aja pasangan djeung rarangken,anoe koedoe diteundeun di loehoereun djeung dihandapeun djadjaran aksara noe bakoe, tangtoe pisan sěla djadjaran teh koedoe diberean tempat pikeun ngomean tjitakan noe salah,da teu meunang hěn- teu koedoe aja salahna teh. Doemeh ajeuna koedoe loba boekoe anoe dieusi sagala roepa elmoe,liarkeuneun ka oerang Soenda pikeun ngarah kasalamětanana, waloeja badan, walagri ati,eta katjatjadan njitak tadi tea teu beunang dimokahakeun. Djadi lamoen aja mah aksara anoe leuwih hade,leuwih babari ditoelisna djeung ditjitakna sarta koe bangsa sedjendi poelo Djawa geus diparake atawa beuki diparake, tangtoe pisan aksara Djawa teh teu koedoe dipake. Oepama oerang Soenda geus daek make aksara anoe diadjarkeun koe panoengtoenna, nja eta aksara anoe geus loembrah pisan dipake di manas, tangtoe pikeun marane- hanana leuwih gampang diadjar basa Malajoe djeung Walanda sarta teu mitjeunan waktoe pikeun diadjar aksara Djawa deui, anggoer eta waktoe teh dipake njiar elmoe sedjen anoe leuwih mangpaat. Djeung loba bangsa sedjen anoe ngartieun kana basa Soenda, tapi kana aksarana mah teu měrdoeli. Geura lamoen boekoe Soenda ditoelis koe aksara Walanda mah,

meureun dibaratja koe bangsa sedjen, djeung lamoen ka- njahoan eta boekoe teh hade, tangtoe oerang Soenda dia- djenan,těmahna bisa tjampoer djeung bangsa sedjen. Koemaha atoeh nerapkeunana aksara Walanda kana basa Soenda ? Sakoemaha noe geus ditjaritakeun di loehoer lamoen oenggal sora koedoe pada aja aksarana mah tangtoe soesah pisan. Lamoen kitoe tangtoe koedoe ngarang aksara anjar,atawa aksara heubeul ditjirian koe disina miring djeung lian ti eta. Eta teu aja gawena,da teu matak leuwih terang, anggoer matak hese baé, djeung kadjabati matak loba salah teh, roepana oge djiga kotor. Noeroetkeun sakoemaha noe geus kalampahan, saestoena make aksara noe geus aja teh, tjoekoep kabina -bina,malah eta oge koedoe dipilih deui sakoer anoe pěrloena baé; geus kitoe toeloej nětěpkeun patokan, oenggal sora anoe saroea, toelisanana oge koedoe sakaroepa. Lamoen teu kitoe teh tangtoe matak bingoeng baé. Patokan kitoe teh dina oenggal aksara oge aja, ngan anoe katimoe djeung noe henteu baé, sabab eta teh perloe katjida, soepaja noe noelis djeung noe matja saroea ngahartianana. Dina ieu boekoe eta patokan koe kaoela rek ditjoba diterangkeun, soepaja hedjahan tjotjog sarta sarerea saharti. Dina ieu patokan anoe ditjokot teh nja eta kagampangan, oelah loba atoeran make roepa tjiri ngarah tjotjog djeung oenina sora. Oelah pisan oerang boga pikiran, jen hedjahan aksara Walanda koedoe tjotjog djeung hedjahan aksara Soenda, da kapan sedjen -sedjenna deui, doeanana pada boga atoeran sorangan.

PALANGGERAN

NOELISKEUN BASA SOENDA КОЕ AKSARA WALANDA.

I. AKSARA.
Aksara Walanda anoe sok dipake noeliskeun basa Soenda, nja ieu :

ama,. badak, sasab.

1..
b. d
e. g h i j k 1
m. n 0 p r t w galak, hajam, imah, mahi joeda kadal lima, amil
heurin

pager kělir

wajang wiwiw

2. Eta noe sakitoe henteu mahi, toeloej ditambahan deui opat aksara: tj.tjabok. dj.djiga. nj. njewa. ng.ngopi, ngomong.
3. Aksara Walanda dibagi doea bagian: aksara oeni atawa aksara hiroep djeung aksara teu oeni atawa aksara paëh. Ari noe disěboet aksara oeni nja ëta gambarna sora anoe těrang pisan kadengena, lempeng teu loehoer handapan djeung teu beunang didoeakeun; saperti: a, e, i, о, ое, ě, eu. Děmi anoe disěboet aksara paëh, nja eta gambarna sora anoe ngagoeroeh atawa njeah, saheulaeun atawa sapandeurieun aksara oeni, saperti:
   j, nj, h,n, tj,r,k,d,t,s,w,l, p, dj,m, g, b,ng.

N. B. Geura oenikeun sing lambat, heg rasakeun: roe,ar.
4. Aksara oe, eu, tj, dj, nj djeung ng disěboet aksara rangkěp.
5.Oenggal kětjap didjadikeun koe hidji sora (engang) atawa leuwih. Děmi anoe diseboet engang tea, nja eta sora anoe dioenikeun koe sakali njalangapkeun atawa ngabalemkeun soengoet.
6. Lamoen hidji kětjap anoe didjadikeun koe doea engang atawa leuwih,rek dipisah-pisahkeun sasora,eta koedoe dihalangan koe goerat pondok ngaranna gěrět, sapěrti: ba-an.
7.Hidji engang anoe toengtoengna aksara paëh disěboet sora maeh, ari anoe toengtoengna aksara oeni, ngaranna sora hiroep.
8. Oepama hidji sora maëh diterapan rarangken ditoe- kang an,eun djeung ing, eta aksara anoe dipaeh teh miloe kana rarangken.Tjontona: gě-ně-pan, toe- djoe -heun, ba-ngě-ting.

15-

Nja kitoe deui ieu : ti-loe-a- nana; ka-ha-ka-na-na-na;ka-re-a-a-na-na; pi-lém-boe-reu- na-na ;pi-djang -koe-ngeu- na-na; ngin- djeum -keu-nana. Děmi gawena oerang nganjahokeun hal měgat-měgat-keun kětjap,babakoena pisan pikeun ngatoer anoe kagok djadjaranana, eta atoeran megatkeunana nja.

AKSARA OENI. Aksara dina Soenda oenina dina djeung dina Koe noe kadoea ditjirian koe ti loehoerna Lamoen sora Tjoba batja ieu doea roepa toelisan :

a Doea aksara lamoen saroea pada tetela piit, goong heucuh b Nja kitoe deui a atawa eu djĕung pada terang, saperti heuaj, leuit c Tapiingantet djeung aksara oeni noe sedjen sok ngadjadikeun soraj, pias pijas, dieng dijeng; rion=rijon; tioengtijoeng; rieg rijeg; sijeun teateja ;= d Nja kitoe deui lamoen ngantet djeung aksara oeni noe sedjen ,di sok aja

1. moal mowal; toël=; poë=
   ; hoei hoewi;

Eta jdjeung aksara samar, sabab datangna aksara ngan katarik koe ngoenikeun tea bae Tatapi

(1 Aksara w djeungjnoe sedjen, tina dina:dj t

16-

kitoe, kadengena eta aksara, katjida noe meueusan bae Pikeun palanggěrananoe pasti,eta aksara samaroelah ditoeliskeun, kadjabasawareh- wareheun anoekatjida teuing matakdjang- galna kana tjeuli. Etageus tangtoe kitoe bae, sabab teu aja hidji atoeran atawa palanggěran anoe bisa ngarampid kabeh kana pěrkara anoe diatoer atawa dianggěrkeun tea;koedoe bae aja noenjingsal. ( ').

(2) Anoe terang kadengena teh, sabab anoe opat pang-

Děmi anoe koedoedisingsalkeun: Noe sedjen hartina sedjen djeung Diantara djeung be de di c Dina kětjap diradjek sarta diganti sorana dina kětjap noe ti heula, lamoen dina w,di noe dirobahna oge koedoe Misilna

Kětjap, djeung disingsalkeun terang pisan kadengena

RARANGKEN

Sakabeh rarangken di hareup koedoe dikantetkeun kana kětjapna kadjaba rarangken anoę mah mending dipisahkeun, soepaja babari Djeung deui kitoe lain rarangken aja hartina djadi kaasoep kětjap Tjontona

() Er isgeen matak

tinajang=dewa

Priancan ?

i

panür, piwoerock, pangwarah, satoeroej, sidoeroe,tida- gor, tingkotjeak, dibeuleum, kasimbeuh, mangmawakeun, barěmpoeg, njanghareup; pada njabok, para menak, sili(h)tanja, barang dahar; priboemi, përnjai (pranjai). Katerangan : 1. Lamoen rarangken mang diterapkeun kana kětjap anoe mimitina aksara ng, djadi ng- na koedoe dirangkep.

2. Lamoen rarangkendi djeung aksara iroeng diterapkeun kana kětjap ngantet, asal ketjapna koedoe digeret, saperti: dikěrid-peuti, ngahoeroen-baloeng.
3. Děmi aksara iroeng diterapkeunana kana asal kětjap, aja noe dipake ngaganti kana aksara noe pang-heulana djeung aja noe ditambahkeun bae, nja eta sakoemaha anoe diterangkeun dina elmoe grammatica.Tjontona:
   a.Asalkětjap anoe mimitina aksara oeni,ditambahan koe aksara ng; sapěrti: a-ala-ngala e-entep-ngentep i-itoeng-ngitoeng o-olo-ngolo oc-oeseup-ngoeseup ĕ-endog-ngendog eu-eunteung-ngeunteung.
   b. Asal kětjap anoe mimitina aksara k diganti koe ng, sapěrti. kadek-ngadek.
   c.Anoe mimitina tdiganti koe n: takol- nakol.
   d. Anoe mimitina tj djeung s diganti koe nj : tjabok-njabok sorong-njorong

Anoe mimitina diganti koe m pipit-mipit f Děmi kětjap mimitina make aksara h, g,r d l
jdjeung b, kabeh ditambah koe nga Tjotona

• ngahoeroep

godog-ngagodog rawoe-ngarawoe doepak-ngadoepak liwat-ngaliwat djegang-ngadjegang jajaj-ngajajaj. warah-ngawarah borong-ngaborong. Katerangan : Ketjap2 anoe kieu loba anoe teu noeroet atoeran, sakoemaha anoe diterangkeun dina boekoe granı- matica

14. Sakoemaha anoe diterangkeun dina grammatika atawa elmoe basa rarangken di tengah: ar anoe sok robah djadial,koedoe disělapkeun di tengah, kadjaba dina asal kětjap anoe mimitina aksara sora sok diteundeun ti hareup djeung dina asal kětjap anoe sasora sok djadir.Tjontona: boedak-baroedak. gede-galěde djol-radjol.

Děmi in keun Nja kitoe rarangken di toekang koedoe dikantetkeun kana mawa mawaan sieun-sieuncun ngiring-ngiringkeun.

.

• -
  Lamoen rarangken keun kana asal kětjap k k- na koedoe dirangkěp, nintjakkeun rarangken keun diterapkeun kana asal kětjap leuwih timigawe (bedrijvende vorm) dipigawe lijdende vorm), hidji -hidjina

tea, koedoe koe gěrět tjiri panjamboeng Tjontona -

dika-dika-parakeun, dika loehoer para-Nja kitoe deui ieu ka-Bandoengkeun ka Rarangken an djeung eun lamoen diterapkeun kana kětjap ngantet kětjapna digěrět: leho-hidji kětjap geus diterapan rarangken djeung keun ditambahan na na-na djadi ana Tjontona anakanana, hajangeunana

NGARADJEK

Lamoen hidji asal diradjek ditjirian koe angka ti loehoerna Tjontona

Lamoen hidji ketjap roendajan diradjek saantero kětjapna oge ditjirian koe angka. Tjontona sahıdji-sahidji -sahidji

: =-

Tapi diradjekna teh ngan asal tjapna leuwih ditoelis kabeh make digěrět diradjek

matak kagok anoe matja. Misilna :sadjalan-djalan, kabawa-bawa, sakarěp -karěpna, dialoeng -aloengkeun, dika-lochoer -loehoerkeun.

22. Oepama hidji omongan atawa saroentoejan kětjap diradjek,eta oge koedoe dihalangan koe gěrět. Teu aja deui-teu aja deui. Djol kosong-djol kosong.

    IV NGANTETKEUN DJEUNG MISAHKEUN KETJAP.

23. Noeliskeun basa Soenda koe aksara Walanda koedoe dikantetkeunsakětjap2. Sakoer anoe dipegatkeun koe gěrět atawa tanda panjamboeng(tjiri ngantetkeun) eta kaitoeng keneh kana ngantet.

24. Děmi kětjap³ anoe koedoe dipěgatkeun koe gěrět, njaeta :
    a.Kětjap anoe diradjek, tapi teu sagěmblěngna.
    b.Kětjapanoe diradjek sarta diganti sorana, sapěrti: goewang -gawing, loear -leor.
    c.Kětjap ngantet atawa saroentoejan kětjap anoe dirarangkenan, saperti: diadoe-koembangkeun ,ngahoeroen -soelochkeun,dibeuleum -seuseur, ngabeuteung-siraroe, nonggong-kocja, sa- anak- bodjo, saparat-parat-djalan.
    d.Kětjap anoe dihadja dipegat-pegatkeun sasora2. (no. 8).
    25.Kětjap ngantet(samengestelde woorden) ditoelisna koedoe dipisahkeun, sabab hidji-hidjina pada aja karěpna, sapěrti: tihang beusi, batoe walanda, samping solo, hoedjan boeah, seuscut seuat, tembong gélor, hoedjan angin, heurin oesik. Tapi lamoeneta kětjap katjida dalit djadi hidjina, něpi ka oerang henteu ngingětkeun kana hartina kětjap, malah sawareh mah,lamoen disěboet asalna,matak se djen harti,atawa geus diganti sorana asal,noe kitoe mah koedoe dikantetkeun baé,atawa digěrět, sapěrti:

21-

amismata, parahoeloe, katjapiring, koetoekoeja, panan- poë,dibolokotokkeun, epes -meer, tolo -heor dj. s. t.

Kětjap panambah si koedoe dipisahkeun. Kětjap pangiring koedoe dipisahkeun djeung kětjap diiringna saperti : di imah, ka djalan,tigoenoengdidjèro ,ka loear,tidinja, di dieu,ka ditoe, ti harita, koe naon, datang kapach, nepi ka mopo,tibatan, koe sabab, koe tina, koe bawaning, Nja kitoe deui ieu : didjěro imah,didjěroeun saboek, di locar garis,di locareun lémboer, ka lochoer goenoeng ,ka loehoereun imah,titengah sagara,tihandapeunbatoe.

28.Kětjap tji anoe ngantet djeung kětjap barang sedjen,boh djadi ngaran atawa lain, ditoeliskeunana koedoe dikantetkeun baë, sapěrti:Tjitaroem, Tjiboerial, Tjibinti. noe, tjikopi, tjitch, tjikalapa, tjikaseer djst.
29.Ngaran djělěma anoe didjadikeun koe doea kětjap katiloe ( di atawa wi) meunang disakantetkeun,meunang oge dipisahkeun, tapi aksara gedena dina kětjap noe mimiti bae, saperti: Soeradjibdja = Soera djibdja Ardiwinata=Ardi winata Natadikoesoema Nata di koesoema. Tapilamoen didjadikeun koe tiloe kětjap atawa leuwih,koedoe dipisahkeun sarta aksara gedena pilih kětjap noe djadi loeloegoena bae, soepaja oelah loba teuing make aksara gede.Tjontona: Soeria nata koesoema, Soeria Nata adining rat, Raden Adipati aria Poerba adining rat.
30.Ngaran barang ngaranna ( sorangan) (1) anoedidjadikeun koe doea tiloe kětjap, koedoe dikantetkeun bae, tapi
(1) Eigennaam =ngaran sorangan ngaran(mentjil). Gemeene naam =ngaran loembrah ngaran(bangsa).

lamoen pandjang teuing meunang oge dipisahkeun make gěrět.Tjontona: Leuwigoong, Tangkoebanparahoe,Soerakarta,Poer- wakarta,Soerakarta Adiningrat djst.

31. Kětjap2 noe sasora lamoen diradjek, boh diganti sorana,boh henteu,atawa dikantetkeun djeung kětjap noe sasora deui,ditoelisna koedoe disakantetkeun bae.Tjontona: djoldjol, djoeldjol, pokpok, pekpek, kopkop, tjoeltjil, djoeldjěl, tjroengtjreng, brangbrong, sarsoep,larběk, topdjig, tjoeldjeun, rastjlok, djst.
    V. AKSARA GEDE.
32. Aksaragede gawena pikeun ngabedakeun hidji kětjap ti kětjap anoe sedjen djeung pikeun narik pikiran anoe matja, soepaja eta kětjap ditolih atawa dihartikeun.Sabeunang-beunang oelah loba teuing make aksara gěde teh.
33. Děmi dipakena: 1º. Dina alamat karangan. 2º. Dina kětjap noe mimiti dina hidji omongan. 3º. Dina kětjap anoe mimiti dina djadjaran anjar. Katerangan : Alam ajeuna sair atawa tembang, anoe ditoelis sapada sadjadjar,tara dimimitian koe aksara gěde. 4º. Dina kětjap anoe djadi ngaran(ngarang sorangan =eigen naam ).
    a.Ngaran djělěma (Ilikan No. 29).
    b.Ngaran nagara,district atawa lemboer (Ilikan No. 30).
    c.Ngaran goenoeng (idem ).
    d.Ngarang waloengan (idem).
    c.Ngaran poelo atawa tanah (idem).
    7.Djěněngan Allah djeung ketjap gagantina.
    

    g.Ngaran noe sedjen².

Katerangan : Ngaran-ngaran anoe djadi katerangan, toelis koe aksara leutik bae, sapěrti:samping solo, koeda batak, goela dago.

5º.Ngaran bangsa: Soenda, Malajoe, Walanda. 6°.Ngaran kapangkatan,lamoen toedoeh ka hidji djalma, koedoe ditoelis koe aksara gěde.Tjontona: Kangdjeng Radja dideuheusan koc para mantri, ponggawa, démang, tocmenggoeng. Piocndjockna Mantri tch 8 °. Ngaran poë,boelan,tahoen : Ahad,Poeasa ,Alip.

9.Pangkat toetoeroenan anoe dibarengkeun djeung ngaran,koedoe ditoelis koe aksara gěde, sapěrti: Raden Sastra, Oedjang Kocsen, NjimasIti.
10. Djabati eta kětjap² anoe dihadja koedoe dibe- dakeun,eta hade ditoelis koe aksara gěde.
VI. TJIRI TOELISAN.

34.Tjiri toelisan dibagi doea bagian:
a.Tjiri omongan,sok disěboet oge tjiri lagoe matja
b.Tjiri kětjap, těgěsna tjirinoe dipake dina noeliskeun kětjap. Eta tjiri gawena soepaja noe matja gantjang ngahartina kana omongan atawa kětjap anoe dibatja tea.
35. Děmi ance djadi tjiri omongan: Titik (punt),koma, komapunt(punt komma), titik rangkép(dubbele punt),tjiri nanja, tjiri kaget,koma rangkep atawa kěkëntëng(aanhalingsteeken, gërět cureun-cureunan (aandachtstreep),tjiri halangan (beletselteeken) djeung kocroong(haakjes).
36. Aritjiri kětjap: Tjiribēdas ,tjiri mitjeun, tjiri ngantetkeun, tjiri ngarioetkeun, tjiri mondokkeun, tjiri misahkeun.Djaba tinja : tjocrěk djeung tjiri'ain.
37.Tjiri omongan: Titik (punt) (.)gawena keur noedoehkeun omongan, anoe geus tamat,atawa kětjap noe geus taja toeloej.

-24

dina keun Koma komma) (,) keur misahkeun seler anak omongan bijzin tina indoengna hoofdzin nja dina omongan sadapoer zin djeung keur ngaganti kětjap alawa Tjontona Barang keur langlajangan Gok koering papanggih Tjina Ema, tapi deui Oenggal kikiriman ka koering ngirim kadaharan, djeung Koma punt punt komma pikeun misa h keun seler omongan sapangkat tina indoeng- bae gawena djeung punt Tjontona Koesirna bari malikkeun meulit kana si Salim Atoeh mah ngan kira sarta pisan; lalam- pahanti dieu Tjek si Lengser Ajeuna sarera geura geura njëkël toembak; geura Titik (dubbele punt) (:) gawena pikeun noedoehkeun kětjap rek ditataan; ditoelis omongan dikěkěntěngan koe rangkěp omongan (lainomongan noe ngarang Tjontona Děmi harita : mantri politie loerah

Tjek Loerah aja di rorompokna Tjiri nanja ditoelis dina toengtoengna TjontonaTi mana silaing? Tjiri ditoelis ditoekangeun kětjap kaget nitah djeung anoe koedoe dibědaskeun sorana

Tjontona: Ka dicu, euj! Euleuh,naha itoe mana aloes teuing!
Koma rangkěp (kěkěntěng) (,,...... ") gewena
keur ngabedakeun omongan batoer djeung omongan noe ngarang.Tjontona: Dawochan radja: „Ajeuuamaneh koedoe boeroe² indit." Atawa sok dipake oge njirian kětjap anoe aneh, anoe perloe dihartikeun koe noe matja, saperti: Barang kaoela datang ka sawah, nendjo hidji barang, rocpana tjara saoeng leutik, tapi tihangna ngan hidjı,
disebortna „sanggar", dicusi endog.......
Tjiri halangan(........), noedoehkeun anoe matja
koedoe oedjoeg eureun bae,kawas 2 anoe ngarang aja halangan pikeun noeloejkeun eta omonganana. Tjontona:Kangdjeng Gouvernement geus pirang2 metakeun akal, sangkan abdi-abdina madjoe, tapi nëpi ka ajeuna tatjan sakoemaha tapakna, taksiran lantaran
abdi koerang kadaek, atawa........
Tjiri eureun-eureunan (-). Lamoen anoe matja manggih tjiri eta, koedoe eureun leuwih lila manan dina punt,sabab maksoedna noe ngarang,eta omongan baris ditoeloejkeun koe omongan anoe pěrloe pisan dihartikeun (ditolih). Sakapeung eta omongan anoe kitoe sok diteundeun dina hala- halaeun omongan, ditjirian koe doeatjirieureun -eureunan.Tjontona: Sakapeung Agan Abdoellah sok ditalang -talang oge balandja koe mertoeana-da ari ramana mah harita geus bolampar noeloengan batoer. Barang Aom Oesman tepang sareng Agan Sari- ningrat-kitoe djenněganana pigeureuhaeunana teh teu kira bae boengahna, tina eta istri sakitoe geulisna. Koeroeng(),gawena keur misahkeun sabagian omongan tina sagěmblěngna sarta leuwih pohara misahna teh ti batan anoe dipisahkeun koe doea tjiri eureun -eureunan tea.Tjontona:

26-

:

„Kaoela henteu wani ngahatoerkeun eta sakelat (asal tina Arab sachlat) ka adjéngan, margi lain

38.

Tjiri kětjap

a Tjiri kětjap Biasana dina kitoe digoerat bae ti handapna Koering gadoeh anak ngan hidji-hidjina Tjiri mitjeun Sok aja kětjap anoe dipitjeun sapotong ti atawa ti toekangna Eta kitoe hade ditjirian koe koma ti loehoerna Tjontona 'moenlamoen 'mohamo

dina omongan

Djaba ti dina ngomong geus loembrah djeung sok dipondokkeun Eta lamoen ditoeliskeun hade oge ditjirian.Tjontona: Ahmad djadi'Mad Sastra'Tra Bapa "'Pa Bibi "'Bi Djoeroetoelis'Lis atawa' Oelis

c.Tjiri ngantetkeun ilikan dina no. 21, 22 djeung
no. 24.

d.Tjiri ngarioetkeun Sok aja kětjap anoe dirioet-
keun, těgěsna dikoerangan sorana.Anoe kitoe babakoena anoe make rarangken an djeung sora ha di těngah². Eta hade oge ditjirian, soepaja leuwih terang. Tjontona:kadjaksân=kadjaksaan; pasantrên= pasantrian; pawôn=pahawôn=pahawoean.

e.Tjiri mondokkeun.Soepaja ngentengkeun kana
gawe,hade katjida sing aja sababaraha kětjap anoe dipondokkeun ditoelisna,make ditjirian koe titik, tapi

koedoe djeung batoer djeung noe ngahartianana Kětjap kitoe dina basa Soenda saeutik keneh pisan

R.raden; M. = mas; R. M. Kdj

kangdjeng;f; G.; K.=kali;

T.; Tel = tdjeung sa-
.saperti;=оерата f Tjiri misahkeun Anoe dipake tjiri kitoe titik ngarendeng diteundeun di loehoereun rek Tjontona Sarän satja dj s t Eta ogetapi teu sakoemaha ngan pěrloe teh dina kětjap poë djeung dibatja por djeung koeran g Tjoerěk ilikan dina. Tjiri ain Dina Soenda sok aja oge hidji- hidjieun dingiroengkeun dina kětjap 'congdjeung'eon. Anoe kitoe ditjirian koe tjiri ain tjěplek něpi ka salah dibatjana.

VII. BASA SEMAH.

Basa sedjen měnding noeroetkeun dipokkeunana koe Soenda saperti lohor, asar, magrib, isa, soeboeh, woeloe, rěsěden, asisten kalektor listrik, datjin lomari dj t Tapi kětjap² Walanda

Walanda, babari kahartina koe bangsa djeung oerang priboemi bisa ngarti lisan Tjontona Resident Assistent -Resident, Januari, Februari dj t

- - 28
Lamoen oerang rek noeliskeun basa Arab anoe tatjan

dipake koe priboemi tatjan aja pok- pokanana anoe galib hedjahan Kitab Logat Melajoe.

RLG FILM

Serie uitgaven door bemiddeling der COMMISSIE voor de VOLKSLECTUUR.

Boekoe anoe diseboet dihandap, nja eta boekoe 2 anoe dikaloearkeunana koe lantaran Commissie voor de Volkslectuur, didagangkeun di goedang boekoe kangdjēng Gouvernement (Depot van Leermiddelen)di Weltevreden. Saha anoe rek meuli njoehoenkeun bae ka toean Administrateurna, tapi doeitna koedoe diki- rimkeun ti heula weselkeun. ВOЕКОЕ BASA SOENDA.

M. Saleh en Ardiwinata.Dongeng Soenda I. aksara
walanda f0.08 Ardiwinata. Idem idem II idem idem > 0.19

R. Hasan Soemadipradja.Pewoelang tatanen. Id. id > 0.13
M. Natawisastra,100 Paribasa I Idem idem.. > 0.22 Idem Idem idem II Idem idem > 0.21 Idem Idem idem III keur ditjitak. Idem Idem idem IV idem. Idem Idem idem V idem.
R. M. Moeh. Moesa.Tjarita Abdoerahman djeungAb-
doerahim aksara walanda > 0.15

R.Lenggang Kantjana. Warnasari III idem

0.16

C. M. Pleyte.Pariboga 25 dongeng soenda id.DjilidI » 0.14 Idem. idem idem id. II > 0.15 Idem. idem idem id. III > 0.14 Idem. idem idem id. IV » 0.14 Idem. idem idem id. V » 0.14 Idem. idem idem id, VI » 0.20 Idem Pariboga, didjadikeun sadjilid idem > 0.90
M. Partadiredja.Tjarita roepa idemI > 0.12. Idem idem idem idem II > 0.09 Idem idem idem idem III > 0.12
M. Natawisastra.Toetoeroetjingan,make těmbang, keur ditjitak
M. Partadiredja.PiloeangeunI

« II « » Wadiwasta. Pitoeah poepoerieum > < > Saroeni sarosopanI > « II >

R. Prawira Koesoema.Dongeng toeladan2.

Mangoen di karia.Tjarios lalampahan Daoed binOetin> «

R.ajoe Lasminingrat.Tjarita Erman
R.Kartadiredja.Tjarios Nata Soengkawa
« > Wawatjan.Koeja kadjadjaden » «

R. Poerawinata. Koelaktjanggeum
>

Gaylord

Υ

koe

3 1924 016 894 242 ech

OLIN LIBRARY-CIRCULATION DATE DUE

NOV 1 2 89 MY 26

GAYLORD PRINTEDINU.SA.

ALGFILM