Serie No. 32 Noorkaas Regi 5.0.20Wmns

Hoodaar WASON

PL

S47

SENGGOETROE. ASIA

Salinan saka kagoengané toewan

Dr. G. A. J. HAZEU.

Tjap-tjapan kang kaping teloe.

UITGAVE VOLKSLECTUUR.

.

CORNELL

WACENUNIVERSITY

LIBRARY 5179

547 1922

GE NABRINK & SON OLD & MODERN BOOKS Korte Korsjespoortsteeg8 1012 TC AMSTERDAM The Netherlands

Chisorkass. LG. HOOYKAAS

Hooo'eraar

Tein

. II No.2 Sekolah.kelas

NAWEN

19347 ) 19Februari

IBRARIES

Sekolah kelas

(Rie ook)

?? 1868

KONTAKLUKINSTITUUT voor / 30

TAAL-, LAND- en VOLKENKUN

Serie No. 32.Regif 0.20

SENGGOETROE.

A. J.

kela E

NOAWEN

19 Februari1934

sadé djenang dateng dateng ipoen makaten : „ Pikirkoe kidoul koewé dipangan ing boeta, moeng-kowé miloea menjang pasar" Wangsoelanipoen Bijoeng lading gapit tjilik kaé siwa Boeta Idjo saiki wis ora pati lèki jèn teka, anjeloek bandjoer wis nrima, sarta bandjoer

Bijoengipoen kalihan witjanten:Ija ta sing ngati ati ana ing Ija bijoeng, jèn mangan " bok randa wantji petjat sawet enèm, Boeta Idjo dateng Saweg ing latar sampoen atjeloek tjeloek kados ! Wangsoelanipoen anjenjampahi: „Walang wa " Boeta Idjo Embokmoe menjang " Menjang pasar wa Boeta Idjo wa " Boeta Idjo Ana Ana salang wa Boeta Idjo Wadahé "

Senggoetroe: „ Wadahé pandjang,wa, soeroené patjoel gowang,wa. " Boeta Idjo: „ Enggonmoe ana ngendi? " Senggoetroe: „ Ora karoehan,wa. " Boeta Idjo anggèning madosi ngantos dangoe boten saged pinanggih, manahipoen kaken sanget, ladjeng amendet djenang ingkang goemandoel ing salang: kateda.Sareng sampoen telas panedanipoen,ladjeng dateng pawon, mingak-mingoek ngoepados tetedan sanèsipoen, aningali ing paga wonten beton nangka mentah salajah ageng, dipoenpendet ladjeng kabakar sadaja.Samatengi- poen toemoenten kateda, dipoeniras wonten ingadjeng pawon kalihan alinggih ing batok boloe, telas panedanipoen beton, Boeta Idjo wahing.Ing mangka poen Senggoetroe anggènipoen ndelik wonten ing batok boloe ingkang kadamel linggih waoe. Poen Senggoetroe mireng wahingipoen kagèt ndjelih. Boeta Idjo goemoedjeng nggoegoek, witjantenipoen :„Lah,saiki, Senggoetroe, kowé bisa ketemoe. " Batok ladjeng dipoenbikak, Senggoetroe katjepeng, Boeta Idjo witjanten malih : „ Lah,déné menis-menis temen roepamoe, Senggoetroe! saiba segeré rasané awakmoe kijé. " Senggoetroe mangsoeli: „ Wa Boeta Idjo! akoé adja kopangan, waregmoe sapira, akoe moendak mati." Boeta Idjo: „Apa abamoe." Poen Senggoetroe badé kateda, saweg dipoenangab- aken tjangkemipoen Boeta Idjo ladjeng mantjolot dateng telak,loemebet ing goewa-garba, wiloedjeng boten kamamah.Senggoetroe wonten wadoeking Boeta Idjo witjanten:

„Wa wa Boeta Idjo Koewi ja wa Boeta Idjo larané oesoeskoe koiris " „Apa " kowé dakpenging akoe ija patikoe toer sapira kowé tjalatoe „Apa saiki, sanadjan kowé loewih prakosa saiki kowé dadi ringkih " Boeta Idjo alimana koiris." wong doewé adja jèn lagi hara, wetokna jèn wis ing djaba mesți dakiris

Boeta Idjo kowé " kowé ja bandjoer kopatèni " Boeta Idjo dipoeniris iris Idjo klabakan ndawah,

mati " Sing ikiapa wa " Boeta Idjo koewi ati " Dakirisé ja wa Boeta Idjo!". Apa"

Boeta Mati larané djamak „ Polahmoe wa lah sing kaja kembang iki apa wa ?" Boeta Idjo epik epik bakal mati jèn djantoengkoe koiris " Jèn dakiris sing Idjo adja koewi " Wa wa iki, " Boeta Idjo gindjel, Dakirisé ja wa ?" Boeta Idjo Lah kepijé sing dakpangan wis kopangan milih milih sing bakal kowé Boten tarèn malih ladjeng ngirisi Boeta Idjo saking sakitipoen Idjo klabakan ladjeng pedjah wonten dadah kebon wingking grija atjeloek tjeloek Wa wa Boeta Idjo wa wa lo kok teka meneng siwa iki djadjal djeroané dakirisé jèn isih kang mesți Boeta Idjo dipoenirisi djeroanipoen kémawon amratandani bilih wonten wetenging danawa mindak kali- mrahanipoen laré, ladjeng medal danawa éram sanget inggil mila makaten :

iki ing mangka bisa boeta kang lan kang werining botjah botjah kabèh dadi saka Allah Poen Senggoetroe ladjeng adoes sindjang lan ladjeng djoengkatan wonten kori njèlèhaken kalihan witjanten „ kowé teka rawa ? kramas warna teka enja gilo kang dadi

Wangsoelanipoen Ija kowé dakkandani, wetengkoe selak disik " sarta panganan toewoek wiwit tjarijos „Bijoeng siwa Boeta Idjo mréné bisa Barang kabèh dipangani bandjoer dioental wadoek dakirisi si Boeta Idjo mati bijoeng wis kalawan Bijoengé tjalatoe dadi kowé dèk dioental kalawan slamet" Anakipoen dipoenrangkoel sarta, : Saiki ngendi,

Wangsoelanipoen Senggoetroe : „Ana ndadah kebon boeri kana, bijoeng. " Bok randa énggal anoewèni bangkéning danawa; sareng soemerep langkoeng adjrihipoen, ladjeng wang- soel kémawon, anakipoen dipoenpoeroegi saha dipoenrangkoel malih, witjantenipoen: ,, Senggoetroe, kaprijé déné kowé bisa matèni boeta kang samono gedéné ? " Wangsoelanipoen Senggoetroe: „Ija, bijoeng,lah wong boeta salah, dadi moenggoeh patiné ija kalawan gampang, enggonkoe matèni ora rekasa. " Saking bingahing manah, bok randa énggal amiloe- djengaken ingkang winastan „ Narawéda." Paratangga tepalihipoen sami dipoenoendangi, ingkangsami dateng kalebet wakiling Brahmana (toekang donga) wonten tijang woloe,sami linggih wonten ngambèn angepoeng ambengan. Bok randa madjeng sarta witjanten: „Sa- dèrèkkoela ingkang sepoeh toewin ingkang enèm,mila koelaatoeri sami pinarak ing saloe pirantoskoela, perloe koelaatoeri naksèni,koela amiloedjengi anakkoela poen Senggoetroe, djalaran mentas kateda danawa saged medal saking goewa garba kanți wiloedjeng, malah-malah danawanipoen pedjah, déné anakkoela waoe, itjala badjang sawanipoen, rineksaha ing Déwa. " Brahmana ladjeng ndongani ambeng kadjatipoen bok randa waoe, sabakdaning donga, ambeng kabagé wa- radin kados adat, tirahaning panedanipoen sami kabekta mantoek pijambak-pijambak, ingkang kawastanan sekoel brekat. Katjarijos poen Senggoetroe saja ageng, warninipoen katingal saé, ngantos dados kondang-kidoenging para

djedjaka ing padoesoenan prepat mantja gangsal. Déné para tetijang ing doesoen ngrikoe taksih sami prihatos kémawon;sabab kadang kala taksih kaambah ing danawa ingkang saéngga weri,lami-lami wartos waoe sampoen kamirengan ing nagari Djenggala.Menggah ingkang djoemeneng Nata wonten ing nagari Djenggala Maha Praboe Lemboe Amiloehoer, mijos tinangkil ing siti loehoer kados saben-saben, kapraboning Narendra ageng, kaadep déning para poetra, ingkang sami sowan:

1. Radèn Pandji Asmarabangoen,2. Radèn Pandji Tjarangwaspa 3. Bradjanata,4. Kartala, 5. Andaga,
2. Wiroen, 7 Soenggingan, poenapa malih kadang- kadéan sadaja pepak. Déné ingkang magelaran Patih Koedanawarsa sakantjanipoen Boepati sapangandap sadaja.Sang Nata lenggah ing dampar kantjana kados Djawata angédja-wantah. Rekjana Patih Koedanawarsa sowan ingarsa Nata nembah ladjeng matoer : „Doeh! Goesti kawoela Sang Praboe, kawoela angoen- djoeki oeninga,siti kagoengan Nata, inggih poenika ing doesoen Welahan, samangké dipoenambah déning danawa wanan,dados ing doesoen waoe kapétang mangsa prasé, kawoelaning Nata sami sisah sadaja, boten saged nggarap sabin toewin pategilanipoen." Sang Praboe ing Djenggala mireng lapoeranipoen kjai Patih,welas dateng para tijang ingkang sami karisak- an waoe,doeka salebeting panggalih, ngantos gondjing palenggahanipoen.Ing wasana karsa midji dateng poetra ingkang nama Radên Wiroen, andikaning Nata : „Koeloep,Wiroen,sira ingsoenoetoes, ilangnawe

rining désa Welahan, ja ikoe kang roepa boeta alasan, anganția adinira si Arja Soenggingan; wis koeloep, bandjoer mangkata sadina iki,sabab mesakaké botjah-botjah ndésa kabèh." Atoeripoen Radèn Wiroen: „ Noewoen inggih sandika. " Radèn Wiroen ladjeng pangkat kalihan ingkang raji Radèn Soenggingan,keboet sawadya-balanipoen, lampahipoen ing margi boten katjarijos. Sang Praboe Lemboe Amiloehoer anggèning siniwaka kondoer angenjapoeri, kjai Patih sakantjanipoen sami mantoek pijambak-pijambak. Gentos tjinarijos.Lampahipoen Radèn Wiroen doemoegi ing doesoen Welahan, kèndel sadinten-sadaloe angasokaken sarira. Éndjingipoen pirembag kalihan ingkang raji Arja Soenggingan soemedja amadosi danawa poendi panggénanipoen. Dawoehipoen(dateng)Raden Wiroen: „Jaji,sira loe- makoea mangidoel, akoe kang mangalor." Wonten loerah sepoeh moendjoek dateng Radèn Wiroen : „ Doeh! Goesti, sadaja karsa padoeka poenika prajogi, ananging moerih majaripoen ing lampah makaten : Para pangageng doesoen, oemboel, boejoet sami katim- balan; menggah perloenipoen kadawoehan anedahaken panggénaning danawa, manawi sampoen kantenan dangkanipoen, oetawi pasabanipoen, boten rekaos anggèning moeroegi badé marwasa. "

Radèn Arja Wiroen mireng atoering kawoelanipoen makaten waoe, kagalih langkoeng prajogi, ladjeng ngandika dateng Radèn Soenggingan: „ Jaji,dakrasa-rasa loewih prajoga atoeré si loerah

Denta. Lah,iki, jaji,oetamané wong leloengan kanți wong toewa, sacepama lakoe iki maoe bandjoer pada dilakoni kaja prijé, kang masți bandjoer sajah,si boeta doeroeng bisa ketemoe." Radèn Wiroen ladjeng dawoeh dateng loerah Denta soepados anglempakaken para pangagenging doesoen-doesoen oetawi boejoet oemboer. Loerah Denta ladjeng préntah dateng Soeradenti,saha toemoenten angradinaken préntah, kanți djadjar sadasa, boten dangoe sami angirid oemboel boejoet sami sowan ngarsanipoen Radèn Wiroen,kalihan sampoen mirantos dedamel. Radèn Wiroen ndangoe dateng para boejoet,oemboel, ingkang sami dateng : „Eh, boejoet, lan para oemboel kabèh, moenggoeh panggonané boeta kang dadi werining padésan ikoe, dangkané ngendi, lan sing kerep diambah ingendi ?" Atoeripoen boejoet ing Welahan: „ Noeninggih,Goesti, manawi ing wantji éndjing makaten poenika,sami tilem ing groemboel-groemboel toewin panggénan goewa-goewa ingkang sepi boten kaambah ing tijang; mangké wantji tijang doesoen sami mantoek saking peken, ladjeng tangi angadang margi, poendi ingkang saged katjepeng ladjeng kateda,terkadang mangké sakedap sami pating-tlasak dateng ing padoesoenan. " Radèn Wiroen ngandika: „ Mara, paman boejoet, akoe toedoehna, ingendi panggonané siweri boeta?" Boejoet Welahan ladjeng ndèrèkaken Radèn Wiroen, anedahaken panggénaning danawa,Radèn Wiroen énggal tedak manoet pitedahipoenki boejoet, doemoegi ing groemboel wana Tjepokal.Kiboejoet moendjoek:

„Goesti, inggih groemboel ingkang ageng pijambak poe-

vika, ingkang sami dipoenenggèni para danawa weri. " Radèn Wiroen soeka ing panggalih; groemboel ladjeng kadawoehan ngepang, barisan ingadjeng para abdi nagari, ing wingking para boejoet oemboel, oetawi tijang alit ingkang kawitjal kendel, sami pating-bațițit.Sareng sampoen tepang pangepangipoen, tengara gong-bèri kadawoehan naboeh, swaranipoen oejeran nggegeteri; mangka saben abdi loerah satoenggal, gong-bèri kalih, mila swaranipoen saklangkoeng ramé. Katjarijos para danawa taksih sami sakétja atilem. Sareng mireng swara oejeran angebeki wana, sami kagèt tangi saking nggèning sami tilem, goegoep pating-gedandap medal saking groemboel,anatab keka- djengan,wonten ingkang kasarimpet ing bebondotan. Wondéné para ingkang sami ngepang, soemerep solahing danawa medal saking groemboel pating-bedigas angadjrihi, ingkang djirih loemadjeng, wonten ingkang ndéprok,wonten ingkang adjelih-djelih sesambat bapa bijoeng,wonten ingkang pating-biloeloeng pados pan- delikan, ingkang kendel sami ambekik, kantja nagari sami asoerak-soerak. Para danawa ladjeng dipoenkrotjok ing dedamel,danawa anandang kanin, ladjeng nradjang poeroen. Nirbaja,nir wikara,kroda angamah-amah amakikikan, goemoeloeng ander-pati, angerah, angerek anjenjempal, gègèr para tetijang kados gabah dipoenin- teri, tanboeh -tanboeh solahipoen, pamoeking danawa nggegirisi, wadyanipoen Radèn Wiroen boten mangga- poelih, ngisis asar-saran. Radèn Wiroen mirsa abdi sadaja sami kasoran prangi- poen lan danawa ingkang ambeg doertjara,doéka jajah

k

dams sinipi, angasta talempak anaradjang poeroen, sinander ing ditya tjaroek asilih oengkih. Saking kijatipoen Radèn Wiroen, saking agenging danawa, talempak ingkang kagem anjoeţat danawa : poetoeng, ditya njander anoebroek badé angroeket tinabok pedjah kapisanan. Radèn Wiroen kinaroeboet ing danawa katah boten mingkoeh, solahipoen tjoekat kebat kados pren- djak tinadji. Danawa ingkang tjelak sami pedjah déning asta kémawon.Saja dangoe rota-danawa langkoeng katah ingkang dateng amarwasa Radèn Wiroen,kalin- dihing prang Radèn Wiroen kénging katjepeng ka- boetjal tebih. Déné Radèn Soenggingan makaten oegi, dawahipoen katampénan raka Radèn Wiroen, ladjeng kadangoe : „ Jaji,sira apa isih wani prang lan boeta manèh." Atoeripoen Radèn Soenggingan : „ Taksih poeroen, kangmas, saoepami wewaha samanten engkas, koela boten badé oelap, kangmas ". Raden Wiroen ngandika malih : „ Lah mangkono, koewanèné Radja sinatrija ikoe,koedoe binéda lan bangsa kalésa,akoe ija mentas diboewang ing boeta, jaji,sarta doeroeng soewé tangikoe, sira katon koe- mléjang énggal daktjandak iki. Lo! lo! lo!jaji,daksa- wang boeta kaé kaja pada boengah-boengah temen, pating galidro anjedak maréné.Jaji adja kongsi kesoe- wèn, énggal dakpoengkasané. Radèn Wiroen angasta djemparing angembat lang- kap,medal mbaroeboel sandjata gandawastra,koemroe- soek ingawijat kébekan djemparing, anggijoet dateng h rota danawa, goendam -goendam sami loemadjeng nggen- dring,bibar laroet sadaja sinaponan djemparing.

Ki loerah Soeradenta Soeradenti sami marek ing

goesti oematoer alon : „Doeh goesti, moegi kaoeningana, mengsah rota danawa sapoenika sampoen sirna, ingkang kantoen pedjah sadaja oetawi satengah pedjah, amoeng pating glereng, ngadeg-ngadeg rebah.

Radèn Wiroen ngandika: „Jènmangkono, ajo pada ngaso, ngantarakaké bokmanawa sédjé dina boetané bali manèh aminta sraja;saiki kantjamoe pada oendang- ana mangkat marang désa Welahan. " Ki loerah matoer: „ Sandika, goesti. Bendé gong bèri ladjeng tinaboeh angoengkoeng,wadya-bala ladjeng mangkat bidal alon-lonan. Boten dangoe doemoegi ing doesoen Welahan. Radèn Wiroen dipoena- toeri sipeng ing grijanipoen boejoet Welahan, angentosi rota danawa,taksih poeroen angresahi padoesoenan malih poenapa boten; para wadya-bala sami makoewon sadjawining doesoen, anjakétjakaken badan pijambak-pijambak. Ing satoenggiling dinten, Radèn Wiroen karsa ameng- ameng alelédang ndjadjah doesoen Welahan, Radèn Soenggingan boten ndèrèk, amoeng kadèrèkaken loerah sepoeh kekalih.Samargi-margi ndangoe nalika danawa angambah padoesoenan toewin grija-grija poendi ingkang dipoenlebeti ing danawa waoe. Atoeripoen oemboel ingkang ndèrèk : „ Goesti, menggah kagoengandalem doesoen poenika, prasasat sadaja grijanipoen abdidalem sami kalebetan rota danawa,nanging para tetijang ingkang sami gegrija boten koewawi

-nanggoelang danawa weri waoe, goesti ,mila dipoenpila-

oer angili angoengsèkaken anak rajatipoen. Ewadéné

wonten lelampahan ingkang sanget élok, ngantos ang- goemoenaken sanget, inggih poenika wonten danawa Idjo ingkang ageng inggil anglangkoengi kantjanipoen, poenika pedjahipoen kalihan raré alit toer èstri." Radèn Wiroen goemoedjeng alatah mireng atoer makaten waoe, andikanipoen: „ Paman oemboel, tjaritanira ikoe teka kaleboe ndoepara, kaprijé nalaré,déné botjah wadon tjilik bisa matèni boeta kang loewih gedé doewoer, ing mangka kowé mentas anjaritakaké boeta kang loemrah baé pada sira tanggoelang kalawan gegaman pada kalah,wekasan matining boeta maoe moeng déning botjah wadon kang isih tjilik, apa ora kaliroe, paman oemboel,mara akoe tjaritakna sabab-sababé. " Ki oemboel malèngèh goemoedjeng sarwi toemoengkoel,saha ladjeng angatoeraken lelampahanipoen Senggoetroe kaoental ing danawa ngantos doemoegi pedjahing danawa Idjo,rara Senggoetroe waloeja doemoegi samangké,oetawi malih bangkéning danawa oegi taksih wonten kebonipoen. Radja poetra ing Djenggala Radèn Wiroen éram mireng atoering oemboel waoe, ladjeng kadawoehan anedahaken panggénanipoen batang danawa,Radèn Wiroen kadèrèkaken.Sadoemoegining panggénan batang danawa, mirsa woedjoedipoen saweg angaboeh-aboehi, saja sanget ngoengoen,déné badanipoen ageng pandjang. Rara Senggoetroe wonten ing grija, manahipoen awidag-widig,kedah medal saking grija toemoet kantjanipoen para rara ingkang pating-garoebjoeg pating- talénok aningali poetra ing Djenggala Radèn Wiroen ingkang kondang bagoes tanpa sama. Dasar sampoen

raré diwasa, warninipoen montjol pijambak, anggèning

badé soemerep Radèn Wiroen katah palanganipoen; mangka Sang kinondang bagoes tanpa sami saba kebonipoen.Senggoetroe ladjeng medal saking grija, doemoegi tritis grija wingking ndodok, amoeng aling-aling prawan satoenggal, ingkang kiwa sigoeg ing warni, mila saja EA njaèkaken woedjoedipoen Senggoetroe, anggèning man- deng anamataken Radèn Wiroen boten kirang tjeța.

Rara Senggoetroe angoenandika : I,i,i, njata bagoes banget Goesti Wiroen koewi, sadjegkoe oerip doeroeng weroeh wong bagoes kaja mangkono.Digolèkana nga- lam-donja iki ora ana manèh, moeng Goesti Wiroen, pantes baé dadi kondang-kidoenging djagat, géné sale- léwané sarwa patoet, apa tekané kéné iki nggawa goena desți,teka gawé rasaning atikoe.Doeh Goestikoe 2 : wong bagoes!moegi asiha dateng badankoela ". Ingkang saweg amirsani bangkéning danawa mèsem angandika: „ Èh,oemboel,déné bolonging weteng boeta iki ora pati amba,botjahé sapira gedéné, lan ingendi omahé? " Atoering oemboel : „ Doeh,Goesti Wiroen,raré waoe sareng medal saking goewa-garbaning danawa,samangké sampoen ageng.Inggih poenika,rarénipoen wonten wingking grija ampingan rara ingkang tjemeng poenika, Goesti. "

Radèn Wiroen mirsa warninipoen rara Senggoetroe kasmaran salebeting panggalih,doek tempoek paningal- ipoen Radèn Wiroen lan rara Senggoetroe panggalihipoen koemesar, ladjeng réwa keplèsèt,sarta ladjeng ndangoe : „ É, botjah wadon, sapa sing doewé omahtjilik,teka betjik lan koemrisik? "

Prawan tjemeng loemantjang oematoer : „ Doeh,

Goesti! bok Senggoetroe, inggih poenika raré ingkang wonten wingking-koela poenika " Rara Wiroen gambira angandika ki ta sira timbalana bok randa kang anaké " Kinjai randa wonten nglatar ladjeng kairid sowan ning Radèn Wiroen ladjeng matoer tijang ingkang anak poen Radèn Wiroen É ikiapa kang bisa matèni Bok Inggih ingkang medjahi Idjo poenika anakkoela Radèn Wiroen Jèn anakira ikoe prasasat bok randa awit anglakoni weteng, kangikoe bok randa jèn kowé tjondong ing pamikir anakira si dadia Bok Noewoen inggih kémawon, boten kawoela noewoen ing Sang Poen ladjeng dados Radèn Wiroen, kabekta dateng nagari Djenggala wibawa

Cornell University Library PL 5179.S47 1922 Senggoetroe/

3 1924 010 015 612 ech

OLIN LIBRARY-CIRCULATION

DATE DUE

GAYLORD PRINTEDIN U.S.A.

PD