DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN
| ADIAH PUSAT PEME |
CARITA GINURITAKEN
Co "\ t'U S r,.., ~ ,"" t,' - '- ,.1 'u ." .- ~ '. ' U t . \, , J J r " \J f--. i ~ \, ~
Slamet Riyadi
DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN JAKARTA 1991
| . .. a'" '1d '1 - S8 . 0 la ~" , ... I , I t' · . : |
| . 0 la ~" , ... I , I t' · . : t9qq |
| 23111-8-91 |
| ·Pr? -';..~I I .' / ,~fi &f_y. |
| ~ |
49 pekenira kamu pengkul; amengkul peluk: memeluk bodoh . dungu pengung plaur sengaja berkata. pamit poyan prapta datang. tiba gulunan kemenakan pupus; dipupus menerima kenyataan rabi istri kesal. marah rengu rina siang hari runtik marah sanggarunggi ragu sawab sebab sekel sedih sendhu sindir. sengit sinuhun-suhun disanjung-sanjung tan buh tak tahu tan sipi sangat. tak terhingga Pemimpin Proyek Nafron Hasjirn tarka tebak tindhih imbalan kuda turangga Sekretaris Proyek Saksono Prijanto Staf Proyek Ciptodigiyarto imbalan tuwas hati tyas ucal; ngucali cari; meneari udani tahu u/ar omong,omel ulat perasaan wardaya hati weca ucap wicara bieara wi/if; kawijil ucap; terueap wi/is; kawilis lJilang; teruilang angker, wibawa wingit bentang. kembang wiwir abdi istana wong kapedhak
PROYEK PENERBITAN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH TAHUN 1990/1991 DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PUSAT PEMBINAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA
Bendahara Proyek Suwanda
Sujatmo Warno
ISBN 979 459 1416
Hak cipta dilindungi undallg·undang
lsi buku ini, baik sebagian maupun seluruhnya dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit , kecuali dalam hal pengutipan tu1tuk keperluan penulisan artikel atau karangan ilrniah.
KATA PENGANTAR
Masalah kesusastraan , khususnya sastra (lisan) daerah dan sastra Indonesia lama, merupakan masalah kebudayaan nasional yang perlu digarap dengan · sungguh-sungguh dan berencana. Dalam sastra (!isan) daerah dan sastra Indonesia lama itu, yang merupakan warisan budaya nenek moyang bangsa Indonesia tersirnpan nilai-nilai budaya yang tinggi nilainya. Sehubungan dengan itu , sangat tepat kiranya Departemen Pendidikan dan Kebudayaan melalui Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah telah berusaha melestarikan nilai-nilai budaya dalam sastra itu dengan cara pemilihan. pengalihaksaraan, dan penerjemahan sastra (lisan) berbahasa daerah itu.
48 rusak, Jenyap gempung gendra gaduh, bertengkar gigih, gupuh segera , cepat godhi ikat, cincang inah tenggang waktu inyong saya jaima, jalmi orang, manusia jarot serabut, kokoh jelih, jerit teriak kad~ kadya, kaya bagai, seper.ti kajen terhormat keci perahu ken; kinen suruh; disuruh kewala, kiwala saja ·kencana em as kucem pucat kudhi kudi, parang kusus sele sai. tuntas lara lapa duka-cita . sengsara linyok bohong, gagaJ manca pat limane tetangga manira saya marengguk menggerutu marwata menggunung, sebesar gunung miyarsa mendengar molar-malir mOlldar-mandir nala hati ngamandaka berpura-pura , menyamar ngangsi sampai, hingga muka . depan ngarsa, ngarep ngendhat bunuh diri nglawat melawat Jakarta , I-'ehruari J 99 J Lukman Ali minta belas kasihan ngrerepa pakarti perbua tan. tingkah penglihatan panon parek; marek dekat ; mendekat ayo, mari payo
Upaya pelestarian warisan budaya yang sangat beragam itu selain akan memperkaya khazanah sastra dan budaya masyarakat Indonesia juga akan memperluas wawasan sastra dan budaya masyarakat. Dengan kata lain, upaya yang dilakukan ini telah berusaha menguak tabir kedaerahan dan menciptakan dialog antarbudaya dan antardaerah melalui sastra sehingga kemungkinan dapat digunakan sebagai salah satu alat bantu untuk mewujudkan manusia yang berwawasan keindonesiaan.
Buku yang berjudul Carita Ginuritaken ini semula berupa cerita lisan berbahasa Jawa di daerah Yogyakarta . Pentransliterasian dan penerjemahan dilakukan oleh Drs. Slamet Riyadi dan penyuntingan terjemahan oleh Drs. Saksono Prijanto.
Mudahmudahan terbitan ini bermanfaat bagi pembinaan dan pengembangan sastra di Indonesia .
Kepala Pusat Pembinaan dan
Pengembangan Bahasa
PRAKATA
Carita Ginuniaken 'cerita dipuisikan' ini merupakan alih aksara dan alih bahasa dari teks yang sarna judulnya, susunan R.F . Bastian, terbitan G.C.T . van Dorp & Co, Semarang, tahun 1873. Teks itu digubah dalam bentuk syair berbahasa lawa. Pada masa penciptaannya, bentuk itu jarang ditemukan karena pllisi 1 awa masih didominasi oleh tembang macapat. Jika dilihat dan waktu penciptaannya , teks itu tergolong tua. dan jika dilihat dari bentuk gubahannya, teks itu tergolong iangka. Oleh karena itu , agar dikenal masyarakat, teks tersebut digarap dan pada gilirannya dapat disebarluaskan.
DAFTARKATA Jav;a Indonesia amba hamba, saya apajar menerangkan akan. hendak arsa asikep gaman membawa senjata bancingah alun-aiun baring tidur basmi, besmi bakar bay a mll ngkin bedak arakan hina, papa bilai mati bingen. biyen dulu briga-brigi merenta-renta budi ( -daya) usaha. ikhtiar caraka utusan ~uri ; dicuri celer; cineler cerak-cerik berteriak -teriak cina; l.;,il;lf1a; kacina bukti; terbukti mulut cocot dursi/a jahat dheku;ndheku tunduk; menundu k dhingin duiu eceng (eca + ing) enak di agak. semu esmu ejum; diejum suruh; disuruh , diperintah L- __ 47
Syair Carita Ginuritaken itu terdiri atas 334 bait, terbagi menjadi enam e pisode . Oleh karena sifat kepuitisannya. maka alih bahasanya diusahakan bersifat puitis pula. Akan tetapi, usaha itu ternyata bukan merupakan pekerjaan yang mudah. Banyak kendala yang dihadapi, terutama alih bahasa yang menyangkut rima dan ketepatan arti kata. Oleh karenaitu . hasil yang tersaji ini sudah barang tentu masih ban yak kekurangannya. Berkenaan dengan hal itu , sumbang saran dari pembaca sangat diharapkan umuk kesempurnaan garapan ini.
Akhirnya, ucapan terima kasih disampaikan kepada semua pihak yang telah membantu selesainya pekerjaan ini, dan semoga hasil yang tersaji ini dapat dimanfaatkan sebagaimana mestinya.
Yogyakarta. Oktober 1990
Slamet Riyadi
Halaman akibat musibah besar ing sacilakany anira Syahdan api yang membasmi Wau ta kang punang agni PRAKAT A . . .. . . . . . . . , .. . , . ... . . . . . , . . . . . . ... . . '. . . . vi bubar pulang ke rumahnya sowang-sowallg mantuk sami CARITA GlNURITAKEN (Ringkasan Cerita) . . . .. ... . . . . .... . . DAFfAR lSI Raja tertegun mendengar Sang Nata ngungun miy arsa 46 bahwa harta sudah Jenyap yen donya telas sadaya tapi tak dirasakannya nanging boten dip un rosa han ya Jenyapnya primbonnya mung icale primboniro 83. !kut dirnusnahkan api 83. Katut sima dening geni " Jadi hamba saat ini ''Dados amba sapuniki tak dapat meramallagi boten waged memetangi sebabkan kecewa hati." mung punika dadi ati. " satu jam tidak berujar saejam datampa weca Banjir dirninta bersabar Banjir kinen amupusa setelah surut dan matI sus surut entillg wus mati tenang seluruh kawula tenrram sakathahing jalmi Syahdan lama kemudian Amara ing lama-lama suasana te lah aman sasampunira atata Banjir kembali semula . Banjir pulih kadya lama hidup mulia wibawa nutug amuk ti wibawa 84. Tapi tid.ak jadi dukun 84 . Nanging ora dadi dhukun malah diberi pensiun malah ginanjar pensiyun menyesal orang semua sanegara samy a getun hingga bertahun lamanya ngami pirang-pirang taun Lesuri disayang Raja Tulus kinasih sang Aji masih banyak dimanjanya taksih gung tinari-tari dan masih dipuja·puja pan maksih dipunji-aji oleh warga senegara marang wong sajroning nagri
KATA PENGANTAR. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v DAFTAR lSI . . . . . . .. .. . ...... , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. vii CARIT A GINURIT A KEN (Alih Aksara dan Bahasa) . . . . . . . . . . . . . 4
45 . kobar api melalapnya kang dahana mubal ngesong 81. Kaget orang senegeri 81. Kagyat wong ing dalem nagri melihat rumah terbasmi wruh ana gr(va kabesmi gempar orang mendatangi geger ewon wong nekani riuh ikut mengatasi gumuruh kang tandang sam; Bende kentongan bertitir Bendhe kakenthong anitir banyak orang mondar-mandir akeh wong kang kocar-kacir berteriak rumah Banjir alok yen nggoning Ki Baniir tambah gempar rasa getir wuwuh gegere awiwir Dahana timumbal-timbal Api berkobar meluap wus amangan kampung gangsal kelima rumah di!alap penghuni lari bergegas wong kampunge samya dhadhal tan wruh lor kltlorl ambedhal bingung lari biar bebas Dew api bersamaan Swaraning geni mbarengi jerit orang berlarian lawan pan/rit ingkang /alm; syahdan peristiwa itu ya ta semalla winami sudah terdengar sang Prabu WllS kapyarsa ing sang A/i 82. Gugup keluar sang Prabu 82. Gugup' redhake sang Prabu pergi tempat sang Guru atandang mring nggoning Guru tak menunggu abdi ikut tan nganti abdi kang melu berkuda lari mengebut turangga sinand'er asru . l Tersebut Guru Banjir-nya Kocapa Ki Guru Balljir keluar cepat larinya lumaylt metu angenthjr berpura-pura berpikir tan buh jro batin pinikir sambi!lari mondar-mandir api-api molar-malir Berjumpa dengan Baginda Kapranggullawan sang Nata Banjir bersujud padanya Ban/ir Iajeng ngraup pada kathah-kathah sambatira banyak yang diratapkannya sarta tebah-tebah dhadha sambi! tepuk-tepuk dada Nangis sarwi aturira Menangis sambi! meratap
CARITA GINURITAKEN (Ringkasan Cerita)
Oi sebuah desa hidup seorang perna las yang amat miskin bernama Banjir. Hampir setiap hari, ia datang mengemis ke rumah kakaknya. Oleh karena maias dan keseringannya mengemis itu, kakak iparnya amat kesal. Banjir dimarahi habis-habisan hingga pergi tanpa ' pamit. fa amat mendongkol atas perbuatan kakak iparnya itu. Untuk membalasnya, pada suatu malam, kerbau kakaknya dicuri, lalu disembunyikan di tengah hutan. Ketika kakaknya mencurigainya, Banjir pura-pura tidak tahu. Akan tetapi, ia bersedia men· carikannya asalkan diberi imbalan. Setelah disetujui permintaannya, kakaknya diajak ke tengah hutan ditemani empat orang tetangganya. Oi tempat itu, kerbaunya yang hilang dapat ditemukan, kemudian dibawa pul~ng. Sejak saat itu, Banjir dikenal sebagai seorang dukun, pemilik kitab perimbon, yang pandai merarnal dan mampu mengobati orang sakit. Oari praktik perdukunannya, kehidupan Banjir semakin membaik.
44 79. Dad; sun bisa waluya 79. Hingga selamatlah aku terelak sia-siaku tan kena kinuya-kuya terhindar kepalsuanku luwar sangka ngamandaka lenyaplah rasa heranku entek nggonku aflggUmuna Ya, bila dapat selalu /ya yen kaya slawase benar terus tebakanku sok bener yen ingsun badhe yen mengko $Ok luput bae bila nanti gagal aku berapa rasa maluku sepira iku wirange Tentu tak terhormat lagi Pesthi'ora kajen maneh sebab malu menimpanya sawab antuk ing piweleh Ki Banjir berbalik kini K; Banjir saiki maleh sudah tak ada gunanya wis ora nana makoleh Coba pikirkan yang tentu Mara pikiren sing tamtu rekayasa saya itu." sarekaku kabeh iku. " Nyai Banjir menggerutu Nyai Banjir amacucu hatinya dapat setuju arembug sajroning kalbu 80. Paginya siap sedia 80. Enjingira tata-tata samya angusungi donya mereka mengusung harta tak seorang melihatnya siji wong tan ana wruha bengi yen kalane nggawa malam hari mengangkutnya Barang besar semuanya Barang-barang ingkang rowa samya tinitipken tangga dititipkan tetangganya ada diusung ke desa ana denusung mring desa di rumah sanak saudara mring omahe sanakira Barang yang kecil semua Barang ringkes-ringkes sami sebarang perhiasannya miwah sesotya di-adi dalam tanah dikuburnya sami pinendhem ing siti tak satu pun mengertinya tan ana ingkang udani Sesudah kosong semua Sawusira sami kothong lalu dibakar rumahnya lajeng griyanya denobong kobaran tampak membara kobar saking doh mencorong
Sementara itu, putri raja di negeri tempat tinggal Banjir kehilangan boneka emas kesayangannya. Sudah dicari ke sana ke mari dan ditanyakan kepada para dukun, boneka itu belum dapat ditemukannya. Akhirnya, Banjir dipanggil ke istana. Oalam perjalanan menuju istana, dua orang utusan raja yang mengiringkannya merasa tersindir oleh ucapan Banjir yang selalu mengatakan bahwa ia sudah tahu. Oleh karena kedua utusan itu merupakan pencurinya, maka mereka mengakui perbuatannya kepada Banjir. Akan tetapi, Banjir dirninta melindunginya. Setelah permintaan itu disanggupi dan tempat penyimpanan boneka ditunjukkan, Banjir segera menghadap raja. Setiba di istana, raja dan para punggawa diajak Banjir mengambil boneka di pojok tembok, di kebun istana. Atas keberhasilannya itu, Banjir diberi hadiah seratus ringgit sehingga semakin kecukupan hidupnya.
Beberapa waktu kemudian , raja ketamuan seorang nahkoda yang ingin mengadakan pertaruhan. Pertaruhan itu berupa teka-teki sebatang tongkat agar ditebak ujung dan pangkalnya serta sebuah semangka agar ditebak jumlah isinya. Untuk menebaknya dipanggillah Banjir ke istana. Setelah menerirna penjelasan dari raja tentang teka-teki itu, Banjir pulang ke rumahnya . Malam harinya , ia meminta izin kepada istrinya untuk bunuh diri di sungai karena merasa tidak mampu mengemban tugas raja. Setelah terjun ke sungai, ia hanyut terbawa arus sampai di samudera. Ketika sedang merenungkan nasibnya dengan keadaan badan yang lemah dan kedinginan, kepalanya terbentur benda keras. Setelah dilihatnya, ternyata benda itu adalah sebuah kapal yang sedang berlabuh. Kapal itu pun segera dinaikinya . Ketika berada di geladak, ia dikejutkan oleh suara percakapan dua orang, tua dan bocah, yang memperbincangkan tongkat dan semangka milik nahkbda. Selesai mendengarkan perbincangan itu, Banjir terjun ke samudera, lalu berenang pulang. Pagi harinya ia menghadap raja dan memohon agar nahkoda segera dipanggilnya. Setelah tiba di istana, tong.kat nahkoda itu pun ditebaknya dengan tepat bagian ujung dan pangkalnya. Caranya, tongkat itu diikat bagian tengahnya dengan benang, lalu ditirnbangnya , bagian yang berat adaiah pangkalnya dan yang ringan adalah ujungnya. Demikian pula, jumlal1 isi buah semangka ditebaknya dengan tepat, yaitu ada tiga macam: merah, hitam dan putih. Dengan demikian , kalahlah pertaruhan nahkoda. Uang dua laksa lebih cl ua ribu sebagai taruhan diserahkannya kepada raja. Ia kemudian pulang dengan perahunya. Sebaliknya, atas kemampuannya, Banjir dihadiahi satu laksa dan diangkat oleh raja sebagai pendeta kerajaan dengan gelar Ki Guru Banjir. Tempat tinggal Banjir pun pindah dari desa ke tempat lingkungan tana. Ia hidup bahagia karena segala keperluannya dipenuhi oleh raja. Ia pun semakin terkenal sebagai dukun yang waskita dan dihonnati oleh kawula .
43 banyak orang mengiringkan akeh pangiringireku tak kan berani padanya tan ana wani kabehe angUiakalayangane menginjaki bayangannya Wedi yen kena wi/alat Takut terkena tUahnya tawa ngambah marga gawat tawar di tempat yang gawat sapa kapranggul agancang orang berjumpa segera nulya ndhodhok ngapu rancang berjongkok tangan dilipat Akeh kang seba dalerne Banyak menghadap padanya sadina-dina arame semarak tiap harinya kang padha madhukunake datang berdukun padanya tanapi wong metangake dan datang meramalkannya Nanging Ki Guru wis bosen Tapi Guru sudah bosan sinangga aras-arasen akibat terasa enggan wedi manawa kacina takut terbuka celan ya bok denarani wong guna dikira orang waskita 78. Sawidji dina micara 78. Suat'Ll hari bicara mring rabi asok prJllgrasa pada istri mengungkapnya "Iah Nyai mara rungokna "Hei, Nyai dengar kataku ana akalku kang teka telah datang akal baru Upamane omah iki Seumpama rumah ini mengko padha denobongi semuanya kita basmi donya padha dipendhemi harta kita dikuburkan alok kena ing bilai musibah kita katakan Kabeh sima keno. geni Semua hangus terbasmi tekan parimbon tan kari primbon pun tak kecuali supaya dina ing wuri agar kelak kemudian aku bisa gawe un; aku dapat mengatakan Sakobonge parimbonku Setelah lenyap primbonku ora bisa me tang iku aku meramal tak mampu pasthi padha amituhu mereka percaya tentu jer iku ingkang bebaku karena itu yang baku
Syahdan , di kerajaan Kertabaya bertahta seorang raja muda y ang tampan dan amat kaya. Raja muda itu sedang dilanda duka cita karena tuj uh gudang harta kekayaannya le nyap secara tiba-tiba dalam satu malam. Untu k mencari hartanya i(u . in memohon bantu an kepada pamannya yang konon mempunyai dukun waskita bernama Banjir. Banjir pun segera dikirim ke Kertabaya dikawal penjemputnya dengan mengendarai kapal. Tiba di Kertabaya ia disambut dengan pesta pora. Tiga hari kemudian. setelah menerima penjelasan raja muda tentang hartanya yang hUang, Banjir kembali ke pondokannya_ Malan1 menjelang kepergiannya ia minta izin istrinya untuk menghabisi nyawanya karena beban berat yang diembannya. Ia segera masuk hutan yang gelap gulita. Badannya disandarkan di bawah pohon asam yang besar sambil mengamang-amangkan pedang di lehernya serta menyebut-nyebut nyawanya. Akibatnya, sesosok jin bernama Nyawa yang menghuni pohon asam itu terperangah mendengarnya. Ia segera turun menemui Banjir untuk memohon perlindungan dan meminta maaf. Ia mengaku sebagai peneuri harta kekayaan raja muda . Namun, ia bersedia mengembalikannya asalkan lehernya terhindar dari penggalan pedang Banjir. DengaIl pengakuan dan kesediaannya itu, jin Nyawa dirninta agar mengembalikan harta raja muda pad a malam itu juga.
42 kapal saling mendului jejel palwa rebut dalan Semana pan kaearita Demikianlah kisahnya sudah berlalu semua wus la/eng angkate samya layar sudah dikibarkan palwa wus ambabar /ayw indah tampak bertebaran asri tinon ting salebar Baginda sudah kembali Sang Nata wus wangsu/ kondur syahdan mereka yang pergi wau ta kang sami mbanjur sesudah sembilan hari antara ing sangang dina sudah tiba di negeri wus dumugi ing nagara Raja datang menjemputnya Sang Nata tedhak amapag bertemu guru sayangnya wus temu gunme pelag Banjir menyerahkan surat Banjir ngaturken lIuwaia Baginda sudah melihat sang Nata anukameng driy a 76. Suka cita tak terhingga 76. Sukanira tall sinipi tan nyalUJ sampumellg kardi tak mengira hasil juga Banjir mantuk wismanira Banjir pulang ke rumahnya wus misuwur sanagara tersohor dalam negara Sugihe angleliwati Kaya amat melebihi nggawa bralUJ pitung keei bawa harta tujuh keei dadi gegedhuging nagri jadi hartawan negeri ngelar desa kalUJn kiri ·beli tanah kanan kirl Karya griya binacingah Rumah berhalaman luas Nyi Guru senang terpuas Nyai Guru lang kung bingah asring nedhaki sang Nata sering menghadap baginda bupati didatanginya tanapi para bupatya Misuwur sang Apandhita Terkenallah sang Pendeta sahabat para ulama suyud kang para ngu/ama syahdan saudara tua dene sadu/ure tuwa ikut terangkat namanya milu krasa ing wibawa 77. Bila pendeta berjalan 77. Sang Pandhita yen lumaku
Esok harinya, Banjir menghadap raja muda untuk melaporkan bahwa peneuri harta kekayaan raja adalah jin Nyawa . Harta itu sudah dikembalikan peneurinya ke tempat semula. Oleh karena itu , raja muda dan para punggawa dimohon memeriksanya . Seteiah pemeriksaan usai, Banjir dielu-elukan. di sambut dengan pesta pora selama enam hari, dan p'ulangnya dihadiahi segudang harta raja muda . Sampai di negerinya, Banjir disambut oleh raja dan para punggawa. Atas keberhasilannya itu , ia menjadi hartawan yang luar biasa. Sesudah itu. Banjir enggan menjadi seorang dukun. Ia khawatir apabila tugas perdukunannya gagal akan berakibat fatal; ia akan tereemar nama· nya . Oleh karena itu, untuk menghindari petaka yang sewaktu-waktu tiba, ia bermaksud membakar rumahnya. Setelah disetujui istrinya dan hananya diamankan, rumah miliknya dibakar. Dalam wakw singkat rumah itu pun lenyap . Ketika . ditanya raja tentang musibah yang menimpanya, secara basa-basi dinyatakan oleh Banjir bahwa harta satu-satunya yang paling berharga yang ikut len yap dilalap api adalah kitab perimbonnya. Oleh karena itu , sejak saat ltu ia berhenti sebagai dukun. Beberapa waktu kemudian , kehidupan Banjir!kembali jaya. Bahkan, karena lTl1lsibah yang menimpanya, Banjir diberi pensiun oleh raja .
41 Bungahe marwata su ta Gembiranya tak terhingga sang Nata mring ora bupatya Baginda pada bupati parentah boia ndrawina bertitah untuk berpesta kinen sesukan nem dina makan minum enarn hari Sudah pergi dari situ Saundurira ing ngriku lajeng wit sesuka wau memulai pesta makan semarak nan malarn tentu rame anutug nem dalu kawula ikut saksikan akeh wong prapta ndedulu Amara ing pitung dina Tujuh hari sesudahnya Raja dihadap punggawa sang Nata miiil sineba undhang marang wadyanira mengundang para kawula I . Ada orang J awa kisahnya 1. AM wong Jawa critane yen Banjir ginanjar nulya Banjir diganjar segera Pak Banjir itu namanya Pak Baniir iku ienenge melaratlah se lamanya amelarat salawase 74. /sining gedhong satunggil 74. lsi sebuah gedungnya sebab tak ada usaha saking tan aM budine wujud uang bagai krikil isi dhuwit kadya kTikil Segala macam pekerjaan Sarupane panggawean untuk Banjir seluruhnya ginaniarken Baniir iku tak ada yang ia doyan nora naM ingkang doyan hati girang tak ternilai kalangkung bingah ing kalbu senangnya ayem-ayeman mung karem ayem-ayeman maka jarang terpuaskan mila arang ketutugan Lawan malih denundhanK.! Ada lagi dititahkan Punya saudara sebiji Duwe sadulur sawidii wadva kinen amiranti praj uriI agar siaga kaya kerbau serta sapi asugih kebo Ian sapi tujuh kapal disiapkan pal;;a pepitu pra sami lumbung dia penuh padi lumbunge akebak pari untuk mengangkut z ~a lfi ya kang kinarya angemoti lagi kaya anak bini tur asugih aMk raM Uang hadiah si Banjir Arta ganiarane Baniir Sedesa hanyalah dia Sakdesa amung dheweke dan meny!!ruh parapsir Ian amatah pra upasir disegani orang desa wineden wong desa kene ngaterken ing Wutan Guru mengantar Banjir Pendeta hormat segenap tetangga kaien manca pat limane mantuk lan sakehing sangu kembaii dengan hartan y~ dipercaya omongannya kedhep ing sowicarane 2_ Banjir kerap memintai 2. Pak Baniir kerep nieja/uk Duk samana wus anuju . Ketika waktunya tiba bertandang setiap pagi amerono saben esuk diM panumpaking praLl hari berangkat kapalnya tak diberi enggan pergi yen tan winehan tan mantuk tedhak angater sang Prabu Sri Baginda mengantarnya kantuk pun ia menanti plaur ngami ngangsi ngalltuk gumrah wadya sabiyantu diikuti punggawanya Kerap dimarah-marahi Kerep denujar-uiaii oleh kakak ipar putri kelawan ipene estri 75. A wor tetabuhan muni 75 . Berbaur bunyi gamelan salompret kendhang saruni terompet kendang seruni lir kinebur ing lautan meluap bagai lautan
eARIT A GINURIT AKEN (AIih Bahasa dan Alih Aksara)
J
sudah jera tak ulangi wis kapok nora mindhoni Mengganggu pada saudara Angrusuhi mring sadulur sedia memulangkannya Zan ambaZekaken isi tak malu sepanjang masa tan duwe isin saumur layak mati dalarn sumur angur ngendhata ing sumur Tentunya utuh kembali Wis mesthi pulih puniku malasmu makin mengalur kesetmu sangsaya nggalur. " tapi tidak dipeduli nanging ora denpraduli aku turun salah satu yen ingsun iki teZutuh terbiasa tiap hari wus tate ing saben ari Suatu hari ke situ Sqwiji dina amriku dia bertutur mengaku dadi atutur baZaka ipar putri menggerutu ipene estri arengu "Apakah lagi maksudmu ':4pa ta maneh karepmu Nyawa takut pada hamba Si Nyawa wedi ing kami tadi malam ia janji jangjine ing mau bengi tak ada lain kerjamu tan ana liya gawemu 5 40 Nabi Sulaiman yang dulu Nabi Sulaeman ing kuna amat takutlah si Nyawa si Nyawa banget awedi 72. Bila ingkar kembalikan 72. Yen ora ambaZekake Tak denrut kalawan wit soka berubah harta benda Tan ewah raia brana gung diikat di pohon soka kenceng tan bisa ucula tumpukan bergunung-gunung tumpukan sapundhullg-pundJzung erat tak kan terlepaskan denewuh-ewuh tangsuillya dan semua yang tergantung miwah kang samy a gumantullg dicincang-cincang tambangnya isi ketujuh gudangnya saisine gudhang pitu 3. Pak Banjir sakit di hati 3. Pak Banjir sakit ing galih tak akan kurang sebiji pan ora kurang satugi lalu tanpa pamit pergi lajeng tanpa pamit mulih tak tahu yang diingini tan buh karep kang piniliJz marahnya tak terkendali nepsune tan bisa Will Sedalu tan saged tilem tentu kupenggallehernya." pasthi takkethok guZune. " Semalam tidur tak dapat kang estri merak tan gelem Banjir habis mengatakan Banjir sawusnya UC(l{Je istrinya tak mau dekat mengajak memeriksanya turu sajawining dalem ngajak aman'ksa age tidurnya di luar rumah Raja gugup menanggapi Sang Nata gugup nuruti Lama-lama menemukan Dangu-dangu wus amanggih punggawanya mengikuti kumrab bala atut wuri akal saking jroning galih akal dari dalam angan saling tunjang rebut dulu tunjang-tinunjang ndhisiki ingin cepat balas pedih arsa males ukum gipih gedung tujuh yang dituju njujug gedhong pitu sami sakiting manah tan pulih sakit hatl belum pulih Pagi nan buta bangunnya Esuk maruput tangine Penjaganya sudah tiba furu gedhonge wus prapta marang nggone kakangane pergi ke tempat kakaknya mereka so rot pintunya samya anyorot korinya mring kandhang kebo jujuge kandang kerb au tujuannya jelas tampak semuanya byar mus katingal sadaya mencuri anyolong siji kebone satu kerbaunya kembali isi semula pulih saisine lama tak kurang sedikit saja tan kalong tan ana gempwzg Sekira Sekira aja na waged tiada dapat melepas nguculi dennya ambebed tali pengikat 73 . Baginda lalu merangkul 73. Sang Nata nulya angrangkul Banjir Banjir mantuk tanpa labet pulang tanpa jejak Banjir dielu-elukan mring Banjir amengkul-mengkul sawengi atille pepet semalam hati tertambak punggawanya berhamburan wadya padha ting barubul Tampak Kocap rina saya padhang hari makin terang bersyukur dukun terkabul sokur ing dhukun kang kabul
pikir bagai kelam sudah
Binekta marang ing wana 4. Di bawa ke tengah hutan 4 .
pikire kadi wus kelem teriak ada kerb au hilang aZok ana kebo ilang semalam dikabulkannya ing wau dalu katrimah bantuan tetangga datang tetangga prapta atandilng tapi pada bengong orang ,: nanging padha palingukang Hanya permohonan hamba Mung women panuwun kula kumpulkan warga Paduka Tuwan kumpulna kang wadya Tak ada yang dapat bukti Tan ana pikantuk titik para bupati ulama pra bupati Ian ngulama yang punya marah sekali kang duwe kalangkung runtik mendengar tebakan hamba." mirengna pambadhe kula. " merenta teriak tengik briga-brigi cerak-cerik pelawatnya sudah balik wong nglawat wus samya balik 5. Yang punya ingin meneari 5. Kang duwe arsa ngucali memanggillima ulama nimbali ngulama gangsal empat orang dijajaki wong sekawan denajaki dan segenap bupatinya Ian para bupati kabeh mereka membawa kudi sami asikep kekudhi berduyun banyak yang tiba gumrudug teka akeh berjalan nelusur kali lumaku urut ing kali Banjir segera bertemu Ki Banjir kepapag gupuh 70. Punggawa tanpa undangan 70. Ingkang ora katimbalan di jalan duduk termangu aneng dalan klgi lungguh ikut-ikut berdatangan padha melu gurawalan ditanya, "Apakah tahu penuh sesak berjejalan kebak dasih ajejelan kerb au hilang hujan dulu ." sorak sorai bergantian swara lir surak ambalan Berge leng-geleng Ki Banjir agedhed-gedheg Ki Barriir Sorak sorai dihentikan Nuli sinirep sadaya di hati sudah terpikir ing batin sampun kapikir tak boleh beneriakan sami tan kenging ngucapa "Carilah hingga rnencengir "Goleka ngangsi nggabibir Banjir tegak de pan raja Banjir ngadeg ngarsa nata bila dapat ku bel']ungkir." yen ketemu aku njungkir. " dengan keras suaranya asnl wau acarita Ki Banjir meojawab perlahan Ki Ban/ir nauri alon di kanan kiri semua kang kanan miwaJt kang km "Aku tshu dari primbon "Sun weruh saking parimbon ketahuilah semua patiha kawn~hana sami 6 39 Baginda eepat bersabda Sang Ratu parintah enggal "Hai, para kawula Raja "Heh sakehe para abdi hilangnya harta dan benda iklnge raja brana di 6: Kuramal barulab. lepas 6. Takpetangi mali entas kerbaunya dibawa enyah kong kebo ginawa bablas Suasana girls itu /ng saiki pan wus tintrim sekarang di hutan tengah sakiki isih neng alas makhluk jin yang membuatnya iku panggawening ejim diikt talc daoat lepas den-godhi tan bisa tatas si Nyawa nama jin itu si NyaWQ aranireki Marilah aku tunjukkan .4yo ingong duduhake pintar licik tampa tara tur julig kapati-pati tapi yah ada upahnya." nanging genah na opahe. " berseru jawab kakaknya asro sumour kakangne 71. Dia itu peneurinya 71. Iya iku ingkong njukuk "Jangan cemas aku pikirkan "Ala kokpikir kang kuwe seluruh isi gudangnya lisining gudl/ang kolumpuk diusung semalam saja ngusungi dalem sowengi Bila dapat ditemukan Yen dhasar bisa ketemu lima suku kuberikan sunopahi limang suku tak ada yang tahu dia sapa kang bisa udani bila bohong omonganmu nanging yen linyok umamlU kutempeleng kepalamu. " pasthi suntabok endhasmu. ," Ketika jin itu tahu Basa si jim iku weruh
tinakonan, "Apa weruh iklnging kebo duk jawuh. " " Bila begitu Kau tahu "Yen mengkono Sira tumon di mana tempat kerbauku." kebo iku ngendi ing nggon. "
38 ~- 7 N Lajeng wus umangkat samya Yiwa menjawab, "BaikJah PUll Nyawa matur, "Sandika lalu berang,kat semua ;!i -==---=:;-;--=-=- = Ki BanjiT lu.maku ngarsa )an&an khawatir Paduka sampun kuwatos Paduka Banjir berjalan di muka ha/h ba kembalikan sudah amba wallgsulkell saekal di hutan setelah tiba sapraptanira ing wana K i Balljir njujug wit soka sernalam ini semua ing dalu punika enggal Ki Banjir menuju soka I. . 7. Kebone isih ginodJzi 7 . Kerbaunya masih terikat I(embali seperri dulu Sarta pulih kados lami kang duwe bungah tan sipi yang punya gembira amat JUmlal. dan isinya tentu sacacah miwah soisi nuli sami denuculi lalu mereka lepaskan hamha saran kan Paduka I"-, Paduka amba aturi kebo dituntun ing wuri kerbau dituntun di belakang Plllal18 saja ke istana. " kundura mring dalem puri. " Sadhatengira ing omah Tiba mereka di rumah ( X II Banjir denalem wong kathah anjir berpesan padanya Banjir disanjung orang banyak 68. Ki BanjiT amemeling pembadhene luwih genah langan sampai fajar tiba tebakan tepat amatlah aja ngasi bangun enjing seday a wedi satemail ·yahdan tersebut kisahnya semua segan mendadak wau semana kocapa udah pulang keduanya w Sayma eram agegetun us mulih kekalihira Pada menyesaJ tenegun Banjir bisa dadi dhuJ..:'U11 Banjir mampu jadi dukun J...:' l3 ,, 1 OI1J1r heran batinnya Ki Balljir semalla sinuhun-suhun eram arine makanya disanjung-sanjung Aneh hegini jadinya akeh wong mara medltuklm "Katuju dadi mallgkene banyak berdukun berkunjung ala nHkolh suka Baginda mendah bUllgahe sang Aji Ada Ana teka nyemburake datang menyemburkan dan Kemparlah kawulanya. " Ian erame wong sanagT'i. " [anapi wong nyuwukake tak ayal yang memantrakan saben dina kelt dindhihe tiap hari banyak upahnya k I ijunjir sudah kembali Ki Banjir wus bali mulih Banjir Bal1jir amayar uripe enaklah hidupnya . Iba pondok tak peduJi ing pondhok daran ginalih ISt . II h nnya heran di hati kang estri eram ing galih t ' m yO tenang kembali 8. Wau genti cinarita manahira sampun pu/ilt 8. Syalldan berganti kisahnya suatu hari ketika anuju sawidji dina ,. U 'Iftl !tari telah tiba Samana wus byar railina diumumkan orang desa denbendheni wong sadesa illljir el rnenghadap Baginda Ki Banjir nuli aseba siapa jadi pendeta sapa kang dadi pandhita ~~ ~ag Uar l3aginda raj~ enling nata siriwaka Serta Miwah sapa kang abisa siapa yang bisa et Banjir telah ada kagyat dene Banjir alla meramal orang durhaka memetangi kang dursila ') ,f .... ~f ·t"t dipanggil menghadap Raja tinimbalan mring sang Nata h 'l IYum Raja bersabda 69. Mesem IIgandika sang Ratu '/1/1 b I diantarkan utusannya kerida dening caraka ' , I Jl lit e umlah waktunya "Bapa pan durung jangjimu Sakdesa tan ana siji , ~ I.. h l"l1alam yang diminta inahira pitung dalu Sedesa satu tiada amung Banjir bokmanawi a.l lain kiranya?" hanya Banjir mung,kin saja apa na seje karyamu?" I ~ dia dapat meramalnya iku biso memetangi ~a. Ilg BanJlT menjawabnya Banjir umatur tan susah sawab dhingin wus ng/abeti " ... ella. .. sebab dulu pernah bisa '-.. c::l_:! hamba menantinya "A mba angentosi inah Kerbau dulu yang dicuri Kebo bingen kang cineler ...... nr.an upaya
sampun kula pesu genah ditebak benRI terbukti denbadhe sadaya bener
Ki Banjir sungguhlah pintar K i BanjiT tuhu apinter memohon diampuninya anuwun in8 pangaksana juru bende tlah diantar juru bendhe IIIUS denater semuanya dosa hamba ing sakalepdtan amba "Betul saya sudah tahu." "fya saya sudah tahu. " "Betul sampaikan sang Aji "fnggih atuma Nrepati Si Banjir itu waskita Pun BanjiT punika awas tentu Kamu disirnakan pinango11 pe 11 . "Baiklah bila begitu 11. "fya becik yen mengkono dengan pedang pusakaku. " 8 37 tawaran juru bendenya juru bendhe nari nulya Ki Banjir erom angrungu "Hai Anda apakah bisa Banjir heran mendengarnya "Heh SiTa apa ta bisa byat apikiT jroning ka/lm menebak milik sang Raja mbadhek berat merenung di kalbu kagungan sang Nata Vtl menjawab nouri sarwi gurnu sambil tertawa Golek kencana yang hilang Golek kencana kang ilang "[tu saya sudall WillI "Itu saya sudah tahu tujuh hafi tlah terbilang wus pitung dina kawilang tak tahu siapa lancang tan wruh sapa kang alancang Yen mengkolllJ $ IftJ kuwe 66. 66. Kalau begitu Kamulah brani curi milik orang wani nyolong kang kagungan kang j encllg $1 rvyawa kae si Nyawa nama panggilan we bay a kong tlUllle pangga Permainan raja putri Dolanane raja purri Kamu yang berbuat ulah ngothDlIgi gudhang sakehe siang malam ditangisi rina wengi dentangtsi isi gudang kaukosongkan makanya disuruh cari muiane kinen amerdi Gudhang ing jeTD kararal1 Baginda murka sekali." sang Nata duka nan sipi. " Gudang di dalam istana nanging mellllktl 1/1)1 ~III 'I,k,'" "ltu saya sudah tahu." "ftu soya sudah tahu. " Kamu disuruh siapa dene rTawiriJ ttll l 1.",,,/1 .. juru bende dengar ragu juru bendhe duk angnmgu pintar dengan rahasia." estu asagah mangsulna. " SiTa sapa ingkall.l1 IIk,'11 tak terduga daJam kalbu tan keduga jroning kalbu ri Nyawa dr lS Imau Nyawa halus menjawabnya 10. "Bicara belum selesai 10. "Micara durung dumugi "Pan in88/11 /1 ",110 pribadi "Hamba lakukan sendiri aneh mudah menyanggupi teka gampang anyanggupi dupi am ba "lIrtll ~ n...,., apa gila orang ini nyawa edan wong puniki kaget hati hamba rasa ~I' f1""el" masaJahnya belum mengerti." ing prakara durung ngerti " e Tuwall (l1 ('ntl " y' ." t' t "e1'- , Juru bende sengit sambut Junl bendhe ngucap sendhu Paduka hendak membunuh mring 011111/1 "'IIIJ~ 111 ,1< ,.. ' ,t.1 1,1 pedhang ~" I r' /,11 t I' l Banjir tertawa menyahut BanjiT nauri gumuyu saat pedang diamangkan Ada orang menirnpali Ana wong siji nambungi Tunwrrlfl ntl~>,1/ # karena sudah disanggupi tiyang sampun densanggupi Banjir tenawa gembira "[yata"al"I~ ..,r -, "Sudah kumaafKan Kamu pastilah diketahui pesthi tetap denkawruhi sawab st--I 11- ~~. sebab say a sudail tahu ilmu nujum t'lail kuasa ing ngelmi nujum wus nelas Yell Sirtl ttlr! Bila tak mengembalikan maka jangan was-was saja. " mila sampun uwas-uwas. " isining gt-Id"~ isi tujuh gudang itu juru bende menyesalnya juru bendhe getun mawas yekti SirP iIC saat hamba dengar tadi kagyat saTavS I' ~ AoII,/I e-(\ mila plJrI aJ7'lOcJ. ".. ~~~ ~ hamba cepat melakukan 0.","3' 67 . Turun mohan maaf hamba." 67. Ki Ballj;, ,.",.V:& i("~v"f1"
9. Berjumpa Banjir segera 9. Ketemu Ki BanjiT sigra hamba sanggup kembalinya. " Jawab Banjir menggerutu BarrjiT sumsar macucu tapi aku ingin tanya
"Dengarkan dulu kataku." "Rungokna dhisik ujarku. " pada hamba 5ungguh-sungguh
38 7 ---- ~~--=-: Nyawa menjawab. "Baikiah PUll Nyawa matur. "Sandika lalu berangkat semu a Lajeng wus umangkat samya jangan khawatir Paduka sampun kuwatos Paduka Banjir berjalan di muka Ki Banjir lumaku ngarsa hamba kembalikan sudah amba wangsulken saekal di hutan setelah tiba sapraptanira ing wana semalam ini semua ing datu punika enggat Ki Banjir menuju sDk a Ki Banjir njujug wit soka 7. Kerbaunya masih terikat 7. Kebone isih ginodhi Kembali seperti dulu Sarta pulih kados [ami yang punya gembi!a amat kang duwe bungah tan sipi jumlah dan isinya tentu sacacah miwah saisi lalu mereka lepaskan nuZi sami denuculi I. hamba sa .. rankan Paduka Paduka amba aturi kerb au dituntun di beJakang kebo ditun tun ing wuri pulang saja ke istana. " kundura mring dalem pun . .. Tiba mereka di rumah Sadhatengira ing omah 68. Banjir berpesan padanya 68. Ki Banjir amemeling BarOir disanj ung orang banyak Banfir dena/em wong kathah jangan sampai [ajar tiba aja ngasi bangun enjing tebakan tepat amatlah pembadhene luwih genah syahdan tersebut kisahnya wau semalla kocapa semu a segan mendadak sedaya wedi satemah sudah pulang keduanya wus mulih kekalihira Pada menyesal tenegun Sayma eram agegetun Banjir mampu jadi dukun Banjir bisa dadi dhuJ..:ull J(j Banjir heran batinnya Ki Banjir eram atine makanya disanjung-sanjung semana sinuhun-suhun "Aneh begini jadinya "Katuju dadi mangkene banyak berdukun berkunjung akeh wOllg mara medhukun alangkah suka Baginda mendah bungaile sang Aji Ada datang menyemburkan Ana teka nyemburake dan gemparlah kawulanya ." Ian erame wong sanagri. " tak ayal yang memantrakan tanapi wong nyuwukake tiap hari banyak upahnya saben dina keh dindhih Kj Banjir sudah kembali Ki Banji~ wus bali mulih Banjir enaklah hidupnya Banjir amayar uripe tiba pondok tak peduli ing pondhok datan ginalih II istrinya heran di hati kang estri eram ing galih hatioya tenang kembali manahira sampun pulih 8. Syahdan berganti kisahnya 8. Wau genti cinarita suatu hari ketika anuju sawidji dina eagi haIi telah tiba Samana wus byar rahina diurnumkan orang desa denbendheni wong sadesa Banjir menghadap Baginda Ki Banjir nuti aseba siapa jadi pendeta sapa kang dadi pandhita Keluar Baginda raja enjing nata siriwaka Serta siapa yang bisa Miwah sapa kang abisa kaget Banjir II· " telah ada kagyat dene Banjir ana I meramal orang durhaka memetangi kang dursila dipanggil menghadap Raja tinimbalan mring sang Nata 69. Tersenyum Raja bersabda 69. Mesem ngalldika sang Ratu If diantarkan utusannya kerida dening caraka "Bapa belumlah waktunya "Bapa pan durullg ja/lgjimu f:" tujuh malam yang dimiota inahira pitung dalu I Sedesa satu tiada Sakdesa tan ana siji ada hal lain kiranya?" apa na seje karyamu?" hanya Banjir mungkin saja amung Banjir bokmanawi dia dapat meramalnya iku bisa memetangi Tenang Banjir menjawabnya Banjir umatur tan susah sebab dulu pernah bisa sawab dhingin wus nglabeti "Saat hamba menantinya "Amba angentosi inah Kerbau dulu yang dicuri Kebo bingen kang cineler sudah mencari upaya sampun kula pesu genah ditebak benar terbukti denbadhe sadaya bener
Ki Banjir sungguhlah pintar juru bende tlah diantar
9. Berjumpa Banjir segera tawaran j uru bendenya "Hai Anda apakah bisa menebak milik sang Raja Golek kencana yang hilang tujuh ha{i tlah terbilang tak tahu siapa lancang brani curi milik orang Permainan raja putri siang malam ditangisi makanya disuruh cari Baginda murka sekali." lawab Banjir menggerutu "Itu saya sudah tahu." juru bende dengar ragu tak terduga dalam kalbu 10. "Bicara belum selesai aneh mudah menyanggupi a pa gila orang ini masalahnya belum mengerti." 1 uru bende sengit sambut "Dengarkan dulu kataku." Banjir tertawa menyahut "Betul saya sudah tahu." Ada orang menirnpali "Betul sampaikan sang Aji karena sudah disanggupi pastilah diketahui Si Banjir itu waskita ilmu nujum t'lah kuasa maka jangan was-was saja." juru bende menyesalnya
Ki BanjiT tuhu apinrer JUTU bendhe wus denater
37 memohon diampuninya anuwun ing pangaksana Nyawa halus menjawabnya Nyawa aris anauri "Hamba lakukan sendiri "Pan inggih amba pribadi saat hamba dengar tadi dupi amba mireng wau kaget hati hamba rasa kagyat saraosing lcalbu Paduka hendak membunuh Tuwan a;eng nyirnakaken pada hamba sungguh-sungguh mring amba kalayan temen saat pedang diamangkan pedhang arsa tinamakken hamba cepat melakukan mila pun amba tumlin ten 67. Turun mohon maaf hamba." 67. TumuTUn nuwun apura. " Banjir tertawa gembira Ki BanjiT gumuyu suka '1ya takapura Sira "Sudah kumaafkan Kamu sawab stln wus wruh sadaya sebab saya sudah tahu Yen Sira tan mbalekena Bila tak mengembalikan isining gudhang kang sapta isi tujuh gudang itu yekti SiTa iku sima tentu Kamu disirnakan pinangan pedhang manira. ., dengan pedang pusakaku. " semuanya dosa hamba ing sakalepatan amba hamba sanggup kembalinya." estu asagah mangsulna . .. Banjir heran mendengarnya Ki Banjir eram angrungu berat merenung di kalbu b,vat apikiT jroning kalbu menjawab sambil tertawa nauri sorwi gumuyu "Itu saya sudah tahu "1tu saya sudah tahu 66. Kalau begitu Kamulah 66. Yen mengkono SiTa kuwe si Nyawa nama panggilan kang jeneng si Nyawa kae Kamu yang berbuat ulah baya kang duwe panggawe isi gudang kaukosongkan ngothongi gudhang sa"ehe Gudang di dalam istana Gudhang ing jero karaton tapi aku ingin tanya nanging mengko ingsun takon Kamu disuruh siapa SiTa sapa ingkang akon pintar dengan rahasia." dene prawira tan katon. "
II . "Baiklah b i1a begitu
9. Ketemu Ki BanjiT sigra juTU bendhe nari nulya "Heh SiTa apa ta bisa mbadhek kagungan sang Nata Golek kencana kang ilang wus pitung dina kawilang tan wruh sapa kang alancang wani nyolong kang kagungan Dolanane raja purri rina wengi dentangz'si muIane kinen amerdi sang Nata duka nan sipz~ " Banjir sumsar macucu '1tu suya sudah tahu. " JUTU bendhe duk angnmgu tan keduga jroning kalbu
10. "Micara dunmg dumugi teka gampang anyanggupi nyawa edan wong puniki ing prakara dUTUng ngerti " JUTU bendhe ngucap sendhu "Rungokna dhisik ujarku. " Banjir flauri gumuyu '1ya saya sudah talzu. " Ana wong siji nambungi "Inggih atuma Nrepati tiyang sampun densanggupi pesthi tetap denkawruhi Pun BanjiT punika awas ing ngelmi flujum wus nelas mila sampun uwas-uwas. " JUTU bendhe getlln mawas
11. "Iya becik yen mengkono kulaporkan raja nanti tapi bila dia dungu omongmu jangan ulangi
Baginda lalu bersabda "Baik panggillah segera kedua abdi istana suruh bawa menghadapnya." Pergi juru bende lalu setiba di luar pintu kedua abdi istana dititahkan memanggilnya
36 iki medeni satuhu ngeri aku mendengarnya Yen weruh marang jenengku Bila mengenal narnaku pasthi wrung panggaweanku tentulah tahu ulahku dudu wong bedak arakan bukan orang sembarangan pasthi turun Nabi Sleman turunan Nabi Sulaiman 64. Baya ingsun baLakaa 64. Baiknya mengaku saja asrah tobat si manusa pasrah tobat kepadanya apa sakpanggawe ngiwa segala ulah jahatnya supaya sun ingapura. " agar ku diarnpuninya." Anulya PUll Nyawa inggal Syahdan si Nyawa seger a tumurun saking wit kamal turun dari istananya Ki Banjir duk atumingal Banjir saat melihatnya mengkorog pedhange gigal ngeri terlepas pedangnya Ana gumemeng tumurun Sosok seram menuruni Banjir gila sarwi getun Banjir menyesal dan ngeri wulu githoke mangkorog bulu romanya berdiri kadhingkelan andharodhog gemetar menggigil ngeri Wus narka lamun memedi Dugaannya tentu hantu nanging tinekatken ngati tapi bertekad berani wit kapengkok maring ngendi sudah terpojok tak. mampu apa dadine angenti terserah akibat nanti 65. Jim si Nyawa mara dhewe 65. Jin Nyawa datang sendiri Banjir meh salah tampane Banjir harnpir salah sangka isih angagar pedhange masih menimang pedangnya batin wus tinekatake tekad hati menghadapi Jim si Nyawa mara ndhodhok Datang berjongkok si Nyawa mring si Banjir nyembah cedhok pada Baiiir menyembahnya memelas sambil berkata sarwi matur angrarepa "Ampuni hamba Paduka "Pukulun nyaosken duka Harnba jin abdi Paduka Kula pun ejim abdinta
Tertimpa hukuman Karnu raja kebal diperintah janganlah Kamu berulah tak urung dihukum tentu." Juru bende pamit pergi sudahlah tiba di pUri melapor pada sang Aji " Ada dukun menyanggupi
Tadi saat harnba tari belum tuntas tutur karni segera ia sanggupi tapi masih meragui
12. Seyogianya panggil saja datang menghadap sang Aji ditanya kesanggupannya jangan-jangan mengingkari Dukun terlanjur sedia sudah ter,sohor sedesa tapi hamba masih ragu bagai orang gila itu."
13. Kedua orang bertemu Ki Banjir duduk bersua kedua orang bertanya "Hai, apakah Kamu tabu
sun matur sang Ratu mengko nanging yen nyata wong bodho Sira aja ngucap pindho Sayekti katrap ing ukum ram tan kena ingejum aja Sira gawe umum sayekti tan wurung kokum. " Juru bendhe pamit nuli wau wus prapta jro pun' umatur marang sang Aji "Wonten dhukun kang nyanggupi
Wau kala amba tari dereng dugi pituturi inggiJz lajeng densanggupi nanging maksih sangga-runggi
12. Prayogi dipuntimbali praptaa ing ingarsa Aji tinanggapa atur niki sawab tan angsal nguculi Dhedhukun kelajeng saguh sampun misuwur sadhukuh nanging amba maksih ewuh kados wong ewah tetangguh. " Sang Nata nulya ngandika "Jya age timbalana wong kapedhak loro pcxiha konen angirid lakunya. "
Mundur jum bendhe nuli sapraptanira ing jawi wong kapedhak lora sami aglis kang kinen nimbaJi
13. Wong kalih sampun kapangguh Ki Banjir katemu lungguh wong kalih lajeng adhawuh "Lah ta apa Sua weruh
Hilangnya milik baginda tunjuk siapa malingnya ." Ki Banjir lama terpukau beru.:ap, "Sudah tahu ku."
Teriak dua utusan " Ayo -:epat kuantarkan jangan lama Kau tiduran bila dapat menunjukkan
Bila Kamu mengingkari tentu Kau dihukum mati." Ki Banjir jawaboya santai " Betul sudah tahu kami."
14. Dua orang di batinnya "Wah ini mungkin orang gila omong Mlayu terbiasa tak pernah lain omongn ya."
Banjir h<!rjalan di muka dua orang mengiringnya d i jalanan tak ubahnya yang diob ral itu saja
" ,\ pa kerjanya sang Raja panggil orang :iudah tahu :;e beiutn barangnya ada se mua tentu ku tahu
Siapa pencmi benda darijauh tahu a) a." ~d ua orang melompong kata hati. "!tu bohong
flange kagullgan katong aranana sapa nyolong . .. K i Baniir dangu melompong ngucap, "Sudah tahu iny ong. "
35 Gagasannya dalam hati Ciptanira ironing ati akan istirahat dulu arep ngasokaken ragi di situ sambil menunggu sedheng neng kono anganti b ila ada inspirasi ana ta pratikelneki 62. Di bawah pohon bersandar 62. Asendhen ngisore uwit hatinya ngeri gemetar manahe kadi jinait menimang pedang kecilnya angliga pedhange alit yang tampak ama-t tajamnya kang alandhep mingit-mingit Sesungguhnya belum tega Satemene durung tega bila menikam dadanya yen asuduka salira pemang terus diamangnya pljer angagar pedhangnya siap memenggallehernya ngancang-ancangi gulunya Gembar-gembor asesambat Bergembar-gembor bersambat . "Dhuh guluku bakal pegat "Oh leherku bakal putus . bok iy a ana ilafat semoga ada ilafat iki susahe kaliwat sedihnya tanpa terputus Dhuh nyawa iki simamu Oh nyawa sirnalah tentu yen suntamakaken gulu bila kupancung leherku pedhang kiye pusakaku dengan pedang pusakaku prandene bakal akolu. . , mungkinkah tega hatiku." 63. Kocapa punang wit kamal 63. Syahdan pohon asanl itu ana eiime satunggal dihuni makhluk jin satu k ekay angan ana kon bertah ta ada di situ wus satus taun samengko seratus tahunlah tentu Eiim langkung ndugalira Jin itu sangat dugalnya ienenge iku si Nyawa ia bernama si Nyawa kagyat sinambat jenenge kaget disebut namanya ana ngisore wit kene di bawah pohon asamnya "Dene weruh ieneng ingwang "Aneh mengenal namaku Ian uiare arep medhallg hendak memedang ucapnya ny irnakake marang aku ingin mclenyapkan aku
15. Apaka/i tahu , ungguhan rang i.ni gila -gilaan kelihatan sekilasan paham semua pekerjaan
Kapedhak kalih sru angling "Payo age ingsun iring aia su we Sira baring y en ny ata bisa atuding
Yen Sira angapirani lah Sira nemu bilahi. " Ki Baniir alon nauri "/y a sudtlh tahu kami. "
14. Wong kalih jro kebatinan "Heh iki bay a wong edafl cara Mlay u kang saradan ora muni basa liy an. "
Baniir lumaku ing Ilgarsa wong loro ngiring wurinya sedalan-dalan tan liy a kang denucap mung mangkana
"Apa gawene sang Ratu nimbali wong sudah tahu sadurung-durung kawetu ngong weruh kabeh wis tentu
BaTang sapa kang anyolong saking doh wus ingsun semprong. " Wong kalih myarsa melompong micareng tyas, "lku bohong
J5. Apa weruh atemenan wong iki edtln-edanan y en mawang ingkang kencengan kaya wruha sapekaryan
Yen ora weruha temtu bila digantung di sini yen aku digantung kene Bila tidak tahu tentu mangsa ayema ing esmu tolong bawalah ke sini endi gawanen marene mustahil tenang di kalbu Ian basane saben iku pedang keeil itu dulu." pedhang cilik bingen kae. " omongnya selalu itu bola-bali sudah tahu. " ulangkali sudah tahu." 34 11 --• ......t 1 60. Si lstri kesal hatinya 60. Kang estri runtik ing driya Kapedhak kalih winami sahutnya, ''Terserah saja ujare, "Mangsa bodhoa Kedua abdi istana akibat ulah yang hina." polahe wong angelompra. " sungguh merekalah itu malinge kang barang nguni pedang diserahkan segra pedhang denulungken sigra peneuri barang yang dulu milik kagunganira nrepati Malamnya Banjir berangkat Banjir ing dalu umangkat Tak ada orang yang tahu Tan ana kawruhan ing wong gelapnya kelewat amat petenge kaliwat-liwat yen loro iki kang ny olong bila mereka peneuri ke hutan membunuh diri maring wana arsa ngendhat apalagi sang Prabu ~ apa maneh sang Akatong tapi risau dalam hati nanging ati durung kuwat tan wruh loro gumolong tak tahu dua sehati Setengah ia menyesal Satengah kaya kaduwung 16. Sanget denandel wong kalih 16 . Sangat diandal berdua "Bagaimana bila gagal ''Kaya pa mengko yen wurung maka tak ada dugaan mila tan tinarkeng ga/ih orang dungu disebutnya baya diaTani pengung wamanen ing mal'ga gipih tersebut di perjalanan bagai lutung tak berharga." tanpa aji kaya lutung. " tak tenang hati mereka tan eceng tyas wong kekalih Banjir terlanjur sedia Banjir kebacut polahe "Barangkali dukun ini "Bokmenawa dhukun iki malu pulang ke rumahnya isin balia ngomahe wruh temenan ing pakarti tahu betullah ulahnya lebih baik terus saja angur baya nyidakake mesthi benjing mbilaeni tentu kelak berbahaya biar mati dalam rimba matia neng alas kene tak urung menghukum mati." tan wurung aweh pepati " 61. Lalu Ki Banjir ke tengah 61. Nuli Ki Banjir anengah Keduanya yang menguntit Wau wong kalih kang nginthil ke hutan penuh gelagah mrirtg alas kang kebak gJagah berjalan saling menggamit samarga jawil-jinawil gelapnya membuat wegah petenge agawe wegah tapi tak ada ueapan nanging tan ana kawiji/ tak tahu benar dan salah ngawur tan wruh bener salah I, hanya saling berpandangan mung adu ulat mucicil Larut malam sudah tiba Wus wayahe tengah wengi Berbisik Bebisik ingkang satunggal salah seorang di hutan amatlah sepi ing alas kalangkung sepi "Kakang kepriye ta akal "Kakak bagaimana akal • gemetar terus di hati tansah gumeter ing ati ngur blaka salah satunggal baik mengaku seorang tak keruan tujuannya tan karuhan jujugne'ki aja ngasi kaperapal. " janganlah kita dipenggal. " Tampak sasok amat seram Ana gumemeng katingal 17. Saling ogah keduanya 17. Iren wong kekalih sami dekat pada pohon asem sawiji uwiting kemal menyuruh memulainya den ira aken ndhingini hampir lima tal besarnya gedhene meh limang etal "Gamitlah mumpung di jalan "Jawilen mupung neng margi Banjir mendekat segera Ki Banjir marani inggal jangan ter lamb at keterangan." aja kasep ing pawarti "
sri baginda raia
satemene nggih puniki
Tersebut Banjir di muka sayup-sayup mendengarnya ada dugaan hatinya tapi disamar ucapnya ::.- Bicaranya makin seru "Betul saya sudah tahu ." dua abdi saat itu segera menerjang suku Kaget Banjir menolehnya tentu berdua sengaja tertawa sambil berseru "Say a sudah lebih tahu
18. Kemu berdua malingnya aku sudah tahu lama ayo ngaku saja kamu di manakah barang itu Nanti Kamu kulindungi Kamu jangan takut ngeri tak sampai nyawamu pergi tapi beri ganti rugi Beri lima puluh rupiah agar Kamu tidak susah uang itu penangkal mati." berdua lega di hati "Baik Kamu kuhadiahi tapi harus melindungi bila aku sampai mati sungguh Nyawa Kamu pergi
19. Ki Banjir sanggup jawabnya sudah ditunjuk arahnya tempat mengubur barangnya 1alu pergilah segera
12 33 istri menyahut segera kang estri aglis nauri 58. "Tebakan Kau sanggupi 58. "Sanggupmu bakal ambadhe' saat di negara ini ana ing nagara kene harta dan benda yang hilang raja brana ingkang ilang yang mengisi tujuh gudang isen-isen pitung gudhang Kamu sanggup kembalikan Malah sanggup mulihake sekarang apa susahnya sakiki apa susahe Kamu sudah menyanggupkan ~ira wus sumanggllp dhewe tentu tinggal menebaknya ." pesthi karl m badhe bae. " Banjir menyentak sahutnya Banjir anyentak saumya "Betul bila aku bisa "Ya yen ingsun iki bisa tak ada persoa!annya apa maneh winicara tapi jika ku tak bisa?" balik yen ingsun tan bisa?" "Mengapa Kamu sanggupi "Kena ngapa kowe sanggup malahan tergesa pergi malah mangkat gugup-gugup apa kowe kuwe owah apa Kamu sudah gila hal kabur disanggupinya sanggup barang ora prenah. " ." 59. Sahut Banjir, "Diam sudah 59. Banjir muni, "Wis menenga jangan panjangkan masalah aja Kowe andedawa lagi tak kan menolongnya tur mangsa anulungana sulut pertengkaran saja mundhak mengko dadi gendra Nanti malam pamit aku Mengko bengi aku pamit '. rahasiakan pergiku kowesing bisa awingit ku akan mati di hutan arep ngendhat marang alas tak usah Kamu kasihan aja Kowe ngitung welas Yen aku melo tho t janji Bila aku gaga! janji pasthi anemahi pati tentu menemui mati angur matia saiki lebih baik mati kini ora tinonton ing janmi tak ditonton orang sini Alangkah kondang kabarku Mendahne baya suwure
Wau Ki Banjir ing ngarsa angin-angin amiyarsa ana panerkaning nala nanging sinamur pameCfJ S(1)la amicara asru "Lah ta S(1)lQ sudah tahu. " kapedhak kalih duk wau sigra anunjang kang suku Kagyat Banjir sareng nolih 'an/arag wong kalih ngrasa gumuyu sarwi an/elill "S(1)la sudah tahu le~ih
18. Sira wong kalih malinge sun wis weruh sasuwene mara belakaa bae ana ngendi barang kuwe Mengko Sira sunalingi a/a Sira wedi-wedi tan kongsi nemu bilai nanging weha tuwas sami Wehana seket rupiyah dadi Sira nora susah iku wang petambak pejah. " wong kalih lega ing manah '1ya Sira sunwenehi nanging den bis'! ngalingi yen ingsun nemahi pati yekti Sireku bi/ai
19. Ki Ban/ir sanggup wuwuse wus denarani prenahe nggenira mendhem barange nulya mangkat age-age
32 13 Setibanya di istana SfIPrfIPtanira ing puri Banjir sudah dipanggiJnya K i Baniir wus dentimbali disuruh duduk di muka wus kinen lenggah ing ngarsi raja heran melihatnya sang Nata cingak nillgali 56. Banjir tenang menyanggupi 56. Baniir sumanggup andheku hal yang gampang tugas itu ginampilaken puniku "Sudah tahu bila perlu "Sampun uninga yen perlu tapi saya sudah tahu ." nanging saya sudah tahu. " Banjir keluar halaman Ki Baniir wus metu nglatar menuju tempat pondokan amondhok panggenan any ar istrinya tampak gembira kang estri sanget abigar disanjung-sanjung dimanja rinaja-raia ingugar Ki Banjir setelah tiba Baniir wau sadhatenge istri cerewet omongnya kang estri kathah omonge tapi Banjir diam saja nanging Banii,. meneng bae sebab sedih di hatinya awit sedhihe atine Entahlah yang dirasakan Embuh kang denrasakake dirinya yang disalahkan awake tinutuh dhewe "Kelak apa akibatnya "Besuk kapriye dadine bila gagal tanggungannya y en melothot sanggupane 57 . Temu maut mendatangi 5 7. Pesthi bakal nemu pati digantung aku di sini neng kene ginantullg mami sia-sia mulia ini eman kamuktenku iki sebab lancang mulut ini." ier cocar iki marahi. " Ditampar-tampar mulutnya Cangkeme tinapuk-tapuk istri tahu menegurnya kang estri mulat marengguk "Apa sedang mabuk Kamu "Sira iku apa mabuk II \ apa pura-pura dungu ." apa ethok-ethok busuk. " Banjir menyentak jawabnya Baniir sumaur asora ... "Perempuan tahu apa "Wong wadon mangsa weruha t bahaya akan menimpa apa kang dadi bebaya 21. Ki Banjir beri jawaban 21. Ki Baniir umatur enggal golek kencana sebatang golek kencana satullggal "Ternyata. begitu rupa "Dene mengkono rupane betulkah dukun sungguhan ." apa dhukun satemene. " Baginda seru bertanya sang Nata sru andikane "Apa membawa ramalan?" "Apa anggawa petange ?" Ki Banjir sujud jawabnya Ki Baniir nembah ature "Tak sukar meramalkannya "Tan susah pepetangane hamba sudah tahu lama amba wus wruh sedangune malah sejak di rumahnya." malah duk wonten wismane. " dari beratnya perkara pratingkah ironing prakara Apakah Kamu tak tahu Sira apa tan ngawrulzi kesanggupanku dahulu bingen ing sesanggup momi waktu di negeri kita." dhek isih ana illg nagri. " dan tahu pencuri itu." miwah wruh malinge iku. ,. Sang Nata duka miarsa Baginda mendengar murka "]angan anggap gampang Kamu ''Aja gumampang ta Sira Kau Sira nellg ngarsane sapa di 'muka siapa Banjir beri penjelasan Baniir urnatur andheku hamba pikir sejak dulu wus amba pikir duk mau tapi hamba sudah tahu ." nanging amba sudah tahu. " Raja bertitah segera Sang Nata angatag enggal "Coba pikir bagaimana "Mara kepriye kang akal kain akan kuganjarkan." pan Sira sun-galljar bakal. "
In
20 . Baginda mendengar heran 20. Sang Nata eram angrungu "Apa bisa menemukan "Apa ta bisa katemu itu Kamu harus tahu." iku Sira denemuta . .. "ltu jawaban sungguhan "Punika ujar satuhu omonganmu ingkar jangan uiarira aia gagal
jawab Banjir, "Sudah tahu. " Banjir matur, "Sudah tahu. "
"Adapun barang yang hilang "Wondene barang kang ical benda masih baru bukan punika pan maksih enggal
Belum sampai tempat jauh Dereng dumugi mrillg tebill memasuki istanaku." malebu keraton ingwang. ,. yang meneuri dua orang kang nyolong tiyang kekalih riuh sorak b<!rsahutan gumerah kang swara umyang tapi sudah pergi jauh nanging wus aminggat gipih berbaur bunyi gamelan awor tabu han angangkang Di pojok tembok dikubur Pinendhem ing pojok banon Setibanya di daratan Sareng dumugi dharatan dekat kebun arah timur." kang wetan kang celak kebon. " disambut bala pasukan tinampan wadya papagan dua abdi dititahkan f1ulya wong kalih kinongkon :. I berjajar di tepi jal:m urut marga iinaiaran menggali dengan perlahan andhudhukana kang maton hingga istana barisan dumugi ing kraton pisan Betul boneka tersentuh Estu kang golek kapanggih Setelah masuk istana Semana wus maniing pura semua heran di hati sagung wong eram ing galih terse but Baginda raja wau sira Sri Narendra sebab arif betul sungguh dene awase linuwih Banjir di luar maksudnya Baniir arsa ngantun niaba semua ueapan terbukti sapamecane salesih 22. Lalu putri Sri Baginda 22. Nuli putrane sang Aii dialah sang Raja Putri siTa sang Raja Pinutri Digandeng masuk istana K inanthi bareng lebune suka cita tak terhingga sukanira tan sinipi sorak penonton gembira wong nonton bungah arame mainannya sudah kembali dolanane wus abali syahdan di malam harinya kawuwusa ing dalune Baginda amatlah suka Sang Nata kalangkung suka berpesta pora bersama samya andrawina rame heran abdinya semua eram pra abdi sadaya tak pantas itu rang desa tan mantra iku wong desa 55. Sesudah hari ketiga .55. Antara wus telung dina pintar ungguli pendeta guna ngalahken pandhita berkatalah Sri Baginda sang Nata apaiar nulya Raja kagum hati wingit Nata gawok ing tyas wingit perihal hilangnya harta pratingkah ilange brana Ki Banjir diganjar ringgit Ki Baniir ginalliar ringgit bukan dieuri manusia dudu panggawe manungsa seratus tak lebih dikit satus tan luwih sadhuwit Ki Banjir memohon pamit Ki Baniir anuwun pamit Banjir mohon Sri Baginda Baniir matur ing sang Ratu tenggang waktu tujuh hari nuwun inah pitung dalu Baginda lalu bersabda Sang Nata malih ngandika tebakan hilangnya harta pambadhenipun puniku "Kelak bila ada kerja "Lah beniing yen ana karya akan bertirakat diri arsa adamellelaku {entu aku memanggilmu pasthi suntimbali Sira kini kuizinkan kamu lall saiki pekenira Sesudah tiba di rumah Wus dumugi aneng ngomah "To)onglah Paduka Bapa 'Tulungen temen ta Bapa dikerubung banyak orang lajeng rinubung wong kathah kusiapkan hadiahnya suncadhang ganjaranira ditanya warga serumah dentakoni wong saomah jangan tanggung dan euriga." aia tanggung ing prakara. ,. 14 31 dilarang Baginda Raja tan kalilan ing sang Nata 23 Tiap seba ikut saja 23 Saben melua aseba ~ dan mengalirkan darahnya lang angetokaken getih kuangkat dukun istana." sun karya dhuf..:1m iro pura . . , dari badan upayanya saking badan kang kapunh Banjir sujud mundur segera BanjiT nembah mundur sigra lapar pun dijalaninya sarta anglakoni ngelih Puasa mutih reneana Lampahipun badhe mutih Baginda sangat meminta Sang Nata sanget mangrepa
{ak ada yang ingin pulang tan wonten kang sedya mulih
kupanggul kantong uang wus pinanggul kanthongira bingung tiduran telentang bingung lajeng lumah-Iumah 30 - - ------.-- - ----' ......~ samya numpak prau keci semuanya nail< keci Suratnya sudah dibalas Banjir menyanggupi tugas menebak yang mengambilnya dan sanggup memulihkannya Baginda menitipkannya agar Banjir dijaganya dirnanja keinginannya di sini sudah biasa Surat berangkat duluan maka bupati utusan pamit pada sang Dipati samya anumpak ing keci semua menumpang keci Banjir sudah bell rumah Banjir wis atuku griya 53. Banjir apamit sang Nata rumah tangga baik sudah bale omahe wus tata 53 . Banjir pamit Sri Baginda diizinkan laIu pergi berlayar nail< kapalnya sang Nata jengkar mring pura Baginda masuk di puri ing marga nora winami IV Di jaIan tak dikisahkan laju lampahe kang keci lancar berlayar kecinya amung lakon kalih ari dua hari perjaIanan sudah tiba negerinya dengan menaiki keci sakantune numpak keci Sang ROtu ing Kartabaya ' amapag ingkang aprap ta Nahkoda itu kerjanya Gawene punang nangkoda Baginda di Kartabaya akan cari untung hart a arep murih untung arta Syahdan berganti cerita Ya ta genti cinarita datang di negeri ini prapta ing nagari ngriki menjemput mereka tiba naik kapal berhiasan tabuhan tak ketinggalan Saat bertemu rnereka Banjir akan menyernbahnya tangan dipegang baginda "Hai, jangan lakukan Bapa 54. Marl naik bersamaku
Berdatangan pada tanya Teka-teka nenakeni Nawala wus denwangsuli bingung dia menjawabnya bingung denira nyauri katur yen Banjir nanggupi pada suka tak terhingga sami sukane tan sipi ambadhe ingkang njukuki terheran .luar biasa dene angeram-erami miwah amulihken lami
\ ','Bagaimana akal itu "Kepriye akalmu kana Sang Nata anitipake r hingga Kamu bisa tahu ." teka bisa weruh Sira. " marang Banjir pangreksane Jawab Banjir. "Rahasia Banjir nauri, "Ku wadi denugunga sapolahe tak boleh aku berkata tan kena tutur wak mami sawab wus tuman neng kene
24. Itu kepintaran saya 24. /ya saking awas ingsun Nuwala mangkat ndhisiki "keahlian jadi dukun ." pangwruhe wong dadi dhukun. " ya ta caraka bupati maka lalu lama·lama Wau ta ing lama-lama pamit ing Sri Narapati banyak yang datang berdukun akeh wong madhukun samya
kalilan wus lajeng sigra makin banyak mendatangi saya akeh wong ndhatengi layar kang punang baita hormat orang senegeri wus kajen marang wong nagri
ada nahkoda kembara ana nangkoda nglelana wus samya dugi ing nagn'
numpak palwa rinanrengga ingin mengenal negara ing nagri kene weruha pan sarwi tabuhanira .. kedua ada maksudnya kapindho amawa karsa
Duk pandukipun pra samya 25. Mau mengajak 25. Arsa angajak toh-tohan taruhan 1. Balljir arsa ngaras pada pan adarbe bebadhekan ia punya pertanyaan asta cinandhak sang Nata aduwe penthung sawiji punya tongkat satu biji "Lah ta Bapa aja-aja pucuk kiwa tengen sami ujung sarna kanan kiri Siapa menebak bisa Sapa kang bisa ambadhe 54. Payo numpak tunggal ring wang
16 29 dulu berwujud pepohonan penthung duk maksih uwite Baginda seru berkata Sang Nata rengu ngandika mana pangkal dan ujungnya ngendi bongkot Ian pucuke "Kamu jangan sambalewa "SiTa aia asembrana tempat tumbuh dedaunan kang tuwuh godhong maune tak seperti tiap hari ora kaya saben dina ini masalah petinggi iki prakara kepala Dan mana bagian tonggak Miwah endi kang adhangkel sungguhlah sulit sekali sayekti punika angel Dan bukan barang mainan Lawan dudu dedolanan sebab ujung kanan kiri sawab pucuk kiwa tengen itu masalah tak ringan iku prakarsa kangelan halus bagaikan berminyak rinata kaya lelengen bila tak pulih sungguhan y en ora pulih temenan jadi rusak kerajaan dadi rusaking karaian Siapa gagal nebaknya Sapa kang tan bisa mbadhe itu kalah taruhannya iku kalah toh-tohane Kamu harus hati-hati SiTeku den ngati-ati punya semangka sebiji Ian duwe semangka siii pikirlah dengan teliti." Ian pikiren sing premati " suruh tebak j u mlah isi kon mbadhe pira kang isi utusan pun menimpali Caraka matur nambungi " Betul Paduka Dipati "Leres Paduka Nrepati 26 Tak ada menanggapinya 26 Tan ana ngeladenana orang desa serta kota wong de$ll miwah negara 51. Perkara yang satu itu 51. Prakawis ingkang punika taruhannya Ki Nahkoda toh-tohane King Nangkoda hamba berkata terbuka kula umatur pratela malah dilaporkan Raja maJah katur mrlng sang Nata sifat watak gusti hamba wawateke gusti amba tak bolch sembrono tentu." ten kenging damel sembrono. " Nahkoda pun dipanggilnya Nangkoda dipuntimbali setibanya di istana saprap taniTa iro puri Pak Banjir terawa lugu Pak Baniir malih gumuyu sudah lapor semuanya wus katur sadaya sami "Betul saya sudah tahu "ftu saya sudah tahu keinginan bertaruhnya den ira arsa notahi lalu kapan berangkatmu balik kapan ing angkatmll tentu aku ikut kamu ." manira pesthi amilu. " Sri Baginda menyanggupi Sang Nata nuli nanggupi Banjir terkesan di hati BaniiT kang kacipteng ati Baginda banyak pesannya Sang Nata akeh pemUle "Tentu dhukun saya bisa "Mesthi bisa dhukun mami tapi Banjir tetap saja nanging Ban/ir meksa bae pintarnya luar biasa. ,. sawab awase kepati " rembugnya sepakat sudah semana mateng rembuge Banjir setiba di rumah Ban/ir samekta ngomahe I. Banjir sudah dipanggilnya Baniir kinen nimbalana Istrinya hendak dibawa B%ne bakal ginawa • utusan bertemu sudah caraka wus temu gupuh sebab ternan dukacita sawab rewang lara lapa Banjir kejatuhan titah Ban/ir wus katiban dhawuh hidup mati biar tahu mati urip padha wruha syukur mujur didapatnya sokur bisa andum begja 27. Diantar oleh utusan 27. Kerid lampahe caraka Ki Banjir busana nian Ki Ban/iT pan abusana 52. Syahdan sudah siap pergi 52. Semana sampun miranti tal< dikisahkan di jalan nora kawarna ing margi utusan dan sahabatnya caraka sarencangneki tibalah di kerajaan wus prapta ing dolem purl Banjir dan istrinya juga tanapi BanjiT Ian rabi
Nahkoda pun menantinya Nangkoda angentosana r pada utusan yang datang raWuhe caraka wau Dipanggil oleh Baginda Denawe marang sang Natl serahkan surat baginda atur nuwala $iJrJg Prabu dijumpakan dan ,nahkoda tinemokaken nangkoda 28 17 menyambut utusan tiba ambagekaken ctlTaka Jawab B'anjir menggerutu Ki Banjir my ana macucu digantikan busananya pinisalbuln stJdqya "Betul saya sudah tahu." '1ya ~a sudah tabu. " mengaso titah Baginda kinen amemondhok samya ~ Sri Baginda me~palj Sang Nata nambungi wuwus "Banjir pikirlah teliti "Ban/ir pikiren kang terus dibuka hati membaca binuka sinukameng kalbu semuanya dijelaskan Tersenyum Raja berkata Mesem sang Nata ngandika hadir punggawanya Iengkap antiher wadya kang angampi/ Janganlah sanggup_seger" Aja age ananggupi diapit tumbak dan bedhil ingapitan tumbak bedhil karena besar taruhannya pan gedhe toh-tohanneki Banjir pun sudah dipanggil Guru Ban/ir wus pinanggil perihal tongkatnya itu prakara kIlng penthung iku . taruhku dua belas ribu suntoh-tohi rolas ewu Pagi Baginda dihadap Enjing wzg Natll tinanglciJ dengan utusannya dekat perak lawan kang caraka 28. Sedangkan buah semangka 28. Ana dene ~ng semangka Raja tersenyum berkata sang Nata mesem ngandika kutaruhi satu laksa ingsun 1Oh-toki saleksa "Banjir ku terirna surat "Banjir sun tampa nawala jumlah semuanya itu ~r.. gunggungesad~vaiku 49. Duduk di deretan muka 49. Sumaos wonten ing ngarSl1 Dari negeri Kartabaya Sangka nagri Kartabaya rajanya keponakanku ratu pulunan manira Kamu jangan sambalewa Sira aja asembrano isinya memberi tahu surasane tur parikSl1 membuat malunya saya agawe lingsem manira bahwa dia sedang duka yen kaseke/rin wardaya umpama yang menang saya upama sun kallg menanga Kehilangan harta benda Kelangan raja brana gung Tak tahu yang mencurinya Tan karuhan sapa njukuk pagar yang rusak tak ada pager tan ana kang remuk r·,-. miwah dna sadumuk. " bekas kecillangka juga." \' Banjir seru t.ertawanya Ki Banjir gumuyu ngguguk lenyapnya barang semalam simaning wang sedalu 29. -Raja tersenyum jawabnya 29. Sang Nata meaem noun tetapi masalah itu flanging prakawis puniJcu "Meski sebulan kunanti." ''Nadyan sawulan SLmanti " saya juga sudah paham." ugi saya suriah tahu. " pantit Banjir dan nahJcoda Nangkoda Ian Banjir mundur I 50. "Sangat mengherankan itu 50. "Ngeram-erami puniku dua laksa dua ribu - _n'" rong leksa punjul rong ewu Kamu kubeii selaksa Sira sun-ganjar SI1leksa .kawulanya pada bingung wong sanagri padha bingung Tapi bila aku kalah Ananging yen ingsun kalah jumlah total tujuh lumbung kehe kabeh pitung lumbung nyawa Kamu tentu musnah." Sira anemahi pejah. " lenyap semalam tak sisa sima sawengi agempung Banjir deham menggerutu Ki Banjir dhehem macucu "Betul say a sudah tahu." "Iya saya sudah tahu. "
yang akan jadi taruhan
sadaya wus jinarwanan kang badhe dadi toh-tohan
rapi hamba mohon waktu nam hari saja kiranya hamba bisa tebak tentu sayembara nahkoda
Nanging kula nuwun inah nem dinten kiwala genah ulun pesthi saged mbadhe nangkoda sayembarane
Baginda segera pergi
Oi jalan tak dikisahkan setiba dia di rumah Ki Banjir hatinya susah rasa lancang diucapkan
Semalam nangis merintih tak dapat tidur bersedih dan makan tiada hasrat istrinya kaget melihat
Oitanya tidak mengaku maka sedihlah rasanya setiap mal am keluhnya "Sekali ini ajalku
30, Masalahnya belum tahu lancang sudah sanggup aku bagaimana akhir kelak bila aku gagal menebak
Tak pelak aku dihabisi alangkah malu sekali lebih baik bunuh diri ketimb ang' hukum petinggi."
Ki Banjir bisiki istri bila kan mati di kali bail<: mati sendirian ketimbang jadi tontonan
18 27 tidak tahu yang mencuri tan wruh sapa kang njuJcuki Kapan saat mengusungnya Kapan denira angusung bareng sawengi asuwung semalam amblas semua pager tan ana kang gempung pagar yang rusak tak ada wong SIl1IIJg1'i dadi pengung kawula bengong semua Dudu panggawe manungsa Bukan ulah man usia baya panggawening dewa mungkin ulah para dewa isine gedhong kang sapta isi ketujuh gedungnya dapat diboyong semua bisa ngothongken sadaya 47., Gempar orang senegen 47. Geger wong sadalem nagri besar kecil melihatnya gung ali memariksani tak ada yang dapat bukti tan ana olih praniti makanya mengherankannya sawab angeram-erami Tersebut Baginda Raja Wau ta sira sang Nata tahu lama beritanya wus lawas miyarsa warta pamannya punya pend eta kang paman ngurung pandhita Ki Guru Banjir namanya Ki Guru BanjiT westanya Raja mengutus segera Sang Nata sigra utusan dua bupati dipesan bupati roro ngandikan memohon pendeta paman nyuwun pandhitaning paman membawa surat baginda kanthi nuwala daleman Perginya lewat samudra Lampahe medal samodra naik kapal keduanya wong foro mancal baita kira-kira pengiringnya wetara pangiringiTa empat puluh abdi raja ana abdi kawan dasa • 48. Oijalan tanpa cerita 48. Ing marga datan winami perjalanan sudah tiba lampahe sampun dumugi utusan masuk istana caraka manjing nagari sudah dihadapkan raja wus katur sri narapati Kaget baginda memandang Kagyat sang Nata andulu
sang Nata jengkar alamdur
Istri meratap tangisnya "Lebih baik minggat saja." tapi Banjir tak sedia menghindari ucapannya
31. Bila memang tidak bisa
Ing rruuga datan winama sapraptaniTa ing wisma Ki BanjiT susah tyas kusus angrasalancang pamuwus
Sedalu nangis ngrerintih tan bisa turu asedhih miwah tan bisa abukti rabine kagyat ningali
Tinakonan tan belaka mila susah panggrahita sambate ing pendhak dalu "Sapisan iki patiku
30. Prakara durung ngawruhi lancang wus ingsun sanggupi kapriye besuk ing tembe yen ingsun tan bisa mbadhe
Tan wurung sun denpateni mendah isinku kepati angur sun ngendhata dhewe Ian denuJcum ing wong gedhe. "
Ki BanjiT poyaning rabi • yen badhe ngendhat ing kali angur mafia pribadi Ian mati tinonton jalmi
Rabine nangis ngrerepa "Angur minggata kewala. " nanging BanjiT datan arsa anguncatana wicara
31. Wondene yen ora bisa
| 26 19 | ||
| bail< bunuh diri saja angur banjur angendhata Dengan nama Tuan Guru Wus anama Tuwan Guru jadi pendeta baginda dadi pandhitanillg ratu kelak kan baik namanya ing wuri becik suwumya ng/ampahi ayahan nata dihormat para kawula wong sanagri mendhak ndheku menjalankan tugas raja Saat tengah malam hari Wau duk nuju ing wengi Banjir wus pamit ing rabi Siapa saja berjumpa Sapa-sapa kang kapergok Banjir pamit pada istri dijalan berjongkok tentu neng da/an amesthi ndhodhok banyak pesan pada istri kathah pitungkase sami I ' " ia hendak terjun kali arsa anggebyur ing kali tak kan be rani mengganggu tan ana kang enyak-enyok Syahdan tiada dikata Semana nora cillatur 45. Banjir tinggi derajadnya 45. Guru Banjir gung drajade Banjir sudah menerjuni Ki banjir iku wus nggebyur dikasihi Sri Baginda kinulit daging ratune hanyut menyusurr kali angenrir turut ing kali alangkall mUjurnya dia saiba-iba begjane menuju arah samudra lumarab marang je/adri dimanja keinginannya kaugung pari-po/ahe Tersebutlah Ki Nakhoda Kawuwusa K i Nangkoda Merasa dingin badannya A ngrasa awaknya atis berlayarlah ke negerinya wus layar mantuk negara tapi tidak dipeduli nanging tan pinupus uwis jera kepada ulahnya kapok ing pratingkahira tak ada yang diingini tan ana .ingkang kawilis tak ingin kembali dia tan sumeja abalia hanya pasrahkan mautnya mung patine kang cumawis V 32. Sadar bahaya telah pasti 32. Rumangsa baya wus pesthi "Nasib jasad saya ini "Lakon awak ingsun iki Syahdan berganti kisahnya Genti ingkang winurcica belum puas hidup mukti durung wareg nggonku mukti di negeri Kartabaya ing nagari Kartabaya keburu ditagih mati." nuli tinagih pepati. " | ||
| Saat tengah malam hari Wau duk nuju ing wengi | ||
| hanyut menyusurr kali angenrir turut ing kali | ||
| 1 | ||
| Pan prenah kaponakane Ki Banjir sampai samudra dumugi /aut Ki Banjir | "Nasib jasad saya ini "Lakon awak ingsun iki | |
| Baginda raja di sini lawan sang Ratu ing kene tentang maut dipikirnya jroning pati maksih mikir Tak tahan dinginnya ini Tan betah atise iki .w, aku khawatir cepat mati sun maras yell balljur mati sesalnya amat sekali kaduwwzgira tan sipi | Wau denira akelltir | |
| kaya tak ada taran ya sugih tan ana samane "Moga aku terhindarnya "Bisaa ingsun amampir L Tak tahan dinginnya ini Tan betah atise iki | ||
| Tak tahan dinginnya ini Tan betah atise iki | Tan betah atseik | |
| sesalnya amat sekali kaduwwzgira tan sipi bagai gila aku ini." kaya wong edan sun iki " | ||
| sesalnya amat sekali kaduwwzgira tan sipi bagai gila aku ini." kaya wong edan sun iki " | kayu wone edan on " | |
| sesalnya amat sekali kaduwwzgira tan sipi bagai gila aku ini." kaya wong edan sun iki " Nak-enak hanyut tengadah Eca ngentir lumah-lumah kepala terbentur sudah wau kajeglug kang sirah | heva wone | |
| .kaget dan terengah-engah guragapan menggah-menggah | bagai gila aku ini." kaya wong edan sun iki " Nak-enak hanyut tengadah Eca ngentir lumah-lumah kepala terbentur sudah wau kajeglug kang sirah menduga kepala pecah anyana endhase pecah | Eoea neomtir hmesm |
takut sang Pendeta itu ajrih sang Palldhita iku lagi pun berbuat murka apa maneh gawe linyok yang bertahta jadi raja ingkang ajumeneng raja Dialah keponakannya banyak harta dimiliki agung ing raja branane 46. Ketika itu Baginda 46. Semana iku sang Prabu sedang dilanda nestapa lagi kasekelan kalbu di dalam tujuh gedungnya ana gedhonge pepitu semalam kosong isinya kothong isine sedalu Tujuh gedungnya berisi Gedhong pitu iku isi sirnpanan harta dan benda simpenan raja brana di kosong dalam semalamnya kothong ing dalem sawengi masih muda dan perwira maksih anom tur prawira Adapun kehanyutannya
20 25 33. Tangannya meraba-raba 33. Tanganira anggagapi merasa blah dirinya rnmangsa yen sampun kawon terpegang itulah benda wus kagrayang kang nanggori lalu menyerahkan harta nulya sosokan ardana kaget dia lihat ked kagyat wrnh yen prau keci dua ribu dua laksa rong ewu lawan rong leksa lalu naik di kemudi lajeng menek ing kamudi Batinnya heran dan murka Ing tyas eram rur bremantya Bertengger di petak kapal Merl!allgkreng neng petak kapal "Sungguh waskita orangnya." "Dene wong iki aguna. " yang kelihatan tak ada tan ana ingkang rumillgal Nahkoda panas hatinya Nangkoda panas ing nala J tanpa orang satu saja sepi tanpa wong satunggal tapi disamar bersuka nanging sinamur sesuka Banjir lalu cari aka I Baniir angupaya akal 43. Raja girang melihatnya 43. Sang Nata suka ningali "Wah ini siapa punya "Lah iki sapa kang duwe heran memperhatikannya eram ing tyas ing pakarti perahu kunaikinya prau sunenciki ki),e, bertitah pada nahkoda angatag nangkoda nuli mengapa tanpa empunya dene ran alla uwonge semangka menggantikannya semangka kinen gumanti keadaan sepi saja." banenea sepi kae. " Banjir sudah memegangnya Baniir sampun anampfmi Lama Ki Banjir di situ Dangu Ki Baniir neng ngriku semangka dilambung tinggi semangka tininggi-tinggi gerak terbawa perahu congklangan nut polal! prau dilempar sana kemari kinarya onclang adangu kaget mendengar suara kagyat ana swara krnngu senyum memi..:u bibirnya nu(va mesem amecucu tampaknya orang berdua wong loro banene iku "Ini betullah isinya "Punika isine inggih 34. Satu tua suaranya 34. Sii; wong tuwa swarane tiga: merah hitam putih ." tiga: abrit cemeng putih. " suara bocah satunya swara bocah kang siiine Nahkoda heran dan pedih Nangkoda eram ing galih Banjir menempel sikapnya Baniir tumempel adage setor lagi taruhannya nuli asoksokan malih mendengarkan bicaranya nilingken sawicarane Sang Nahkoda sia-sia Sang Nangkoda tanpa gawe Lama-lama membayangkan Dangu-dangu anggrahita soal terJawab semua badhekan kabel! kebadhe apa yang dibicarakan apa kang dadi wicara batinnya amatlah murka . ing batin banget nepSWle "Ini kapaJnya nahkoda "Iki kapale nQngkoda .. dan malu ulah dirinya tur isin polahe dhewe yang baru datang di ~ota kang mentas prapta nagara 44. Semua orang bubaran 44. Sadaya wus sami bubar Yang mengajaknya taruhan Ingkang angaiak toh-tohan c' Baginda rnasuk istana sang Nata lajeng aiengkar ',. tongkat semangka duaan penthung semangka kalihan orang banyak berpencaran wong akeh pating salebar yang jadi pembicaraan nuiu kang dadi rerasan hati BanJlI suka cita Baniir atine abigar yang dirembuk berduaan." kang rinembug wong kalihan. " Sudah diberi hadiah ' Sawab wus ginaniar malih Bocah itu tanya sungguh Bocah iku atetakon lalu diantar ke rumah nuli wus deniring mulih "Hai Paman ingin ku tahu "Lah Paman sun arsa tumon Baginda sayang padanya sang Nata trisna ing galih bagaimana bisa tahu kepriye akal arsa wroll Banjir diangkat punggawa mring Baniir iinunjung linggih
| pangkal ujungnya yang tumbuh ~ongkot pucuke tumuwuh | ||
| pangkal ujungnya yang tumbuh 35. Pangkal dan ujung tongkatnya | ~ongkot pucuke tumuwuh 35. &N1glcot ~e kang penthung . duk maksih uwit IIK$aiundhung. " | |
| waktu masih pohon dUlu." sambung orang tua itu "Orangnya bodoh semua | ,wong tuwd tku sumambung ;'Kabeh ~o~gpadlza apengung | |
| ltu gampang jawabnya | Jku gampang pratikele | |
| ltu gampang jawabnya aku mau menjelaskan tapi periksa segera | Jku gampang pratikele ingsun gelem nururake nanging mriksanana age aja na wong ngrungokake. " | |
| aku mau menjelaskan tapi periksa segera | ingsun gelem nururake nanging mriksanana age | |
| jangan ada yang dengarkan ." | aja na wong ngrungokake. " | |
| Menjawablah bocah itu "Masa ada yang dengarkan | Sumaur kang lare iku | |
| "Masa ada yang dengarkan hanya dua di perahu tak ada lagilah teman." | "Mangsa ana wong kang ngrungu mung wong /oro alleng prau tan ana malih rewangmu. " | |
| tak ada lagilah teman." Jawab orang tua itu "Ya baik aku tuturkan | tan ana malih rewangmu. " Wong tuwa iku naun' | |
| Jawab orang tua itu "Ya baik aku tuturkan bila Kamu ingin tahu | Wong tuwa iku naun' "Iya becik suntuturi | |
| bila Kamu ingin tahu gampang saja kuterangkan | yen Sira arsa ngawrulzi gampang bae ing pakarti | |
| gampang saja kuterangkan | gampang bae ing pakarti | |
| 36. Bila kan tahu pangkalnya ikat benang di tengahnya dengan tepat ukurannya selisih janganlah ada | 36. Yen arep weruh bongkote tengah talenana lawe ukuren sing bener dhisik aja kaceka sathithik | |
| dengan tepat ukurannya selisih janganlah ada Bila sudah tepat tengah ikat dengan empat benang angkatlah tepat ditimbang | 36. Bila kan tahu pangkalnya ikat benang di tengahnya dengan tepat ukurannya selisih janganlah ada | 36. Yen arep weruh bongkote tengah talenana lawe ukuren sing bener dhisik aja kaceka sathithik |
| Bila sudah tepat tengah ikat dengan empat benang angkatlah tepat ditimbang nanti beri ciri sudah | Bila sudah tepat tengah ikat dengan empat benang angkatlah tepat ditimbang | Yen wis temu tengah bener talenana patang eler angkaten timbangen bener |
| nanti beri ciri sudah Bila tampak berat sisih | angkatlah tepat ditimbang nanti beri ciri sudah | angkaten timbangen bener mengko nuli ana tenger |
| Bila tampak berat sisih yang berat itu selisih bagian yang tampak berat itu dulu pangkaJ tongkat | Bila tampak berat sisih yang berat itu selisih bagian yang tampak berat | Yen isih njomplang sasisih kang abot iku salesih sing endi sing isih abot |
| yang berat itu selisih bagian yang tampak berat itu dulu pangkaJ tongkat Yang ringan lain pangkalnya | kang abot iku salesih sing endi sing isih abot ya iku bingen kang bongkOT | |
| ya itu dulu ujungnya | yang berat itu selisih bagian yang tampak berat | kang abot iku salesih sing endi sing isih abot |
| bagian yang tampak berat itu dulu pangkaJ tongkat | sing endi sing isih abot ya iku bingen kang bongkOT | |
| itu dulu pangkaJ tongkat Yang ringan lain pangkalnya | ya iku bingen kang bongkOT | |
| Yang ringan lain pangkalnya ya itu dulu ujungnya | Kan entheng sisih bongkote ya iku bingen pucuke | |
sebab halus serabutnya tak jelas bagai pangkalnya."
37. Bocah tertawa gembira jawabannya gam pang saja [alu kembali bertanya perihal buah semangka
asal dari dalam bumi wus angsale saking bumi "Sekarang belum masanya "Iki durung janjinira dari nege.rinya dulu. " weton negarane ngu~i. " janji Kamu enam hari." Sira ajanji nem dina. " Sahut bo..:ah pria senang Nauri kang /are /anang "Berkat doa sang Dipati "Inggih ta berkah sang Nata "Tentu nanti bakal menang "Yen mengkono bakal menang Ki Nahkoda untung uang Ki Nangkoda untung.uang Hamba sudah dapat ilham Amba wus pinaring wisik dari taruhan yang gampang marga toh-tohan kang gampang dari Penguasa alam saking Hyang kang mobah-mosik Orang sini tak kan tahu Wong kene mangsa weniha masalah taruhan dulu prakawis totohan nguni semua rahasianya. " kabeh kang dadi wadinya. " kaget Banjir dengar itu ya ta Banjir kagyat myarsa Paduka panggil nahkoda Nangkoda denaturana terjun lagi ke samudra anggebyur malih samodra hamba tebak bersemuka." amba badhe sapangarsa. " 38. Sangatlah lega di hati 38. Kalangkung leganing galih utusan memanggilkannya nulya dhawuh nimbalana laiu berenang kembali nuli ngentir bali muIih beban pikir sudah pergi gempaIing pikir wus pulih 40. Tak disebutkan waktunya 40. Nalika tan winurcita tak ada beban di hati tan ana kang dadi galih . datang menghadap nahkoda nangkoda sampun aseba Syahdan Banjir ceritanya Wuwusan sira Ki Banjir ingin datang menontonnya kang sami arsa nontonan yang berenang telah tiba wau kang mulih angentir sangatlah kaget istrinya rabine kagyat apikir Sesak riuh di paseban Seseg gumuruh paseban Banjir dikiranya gila nyana yen edan K i Banjir aba petugas yang datang abane kang arsa wikan 22 23 Konon kan mati di kali fare angendhat mring kali nyatanya datang kembali wusana teka abali tapi tak berani tanya nanging tan wani nakoni takut Banjir sang at murka Ki Banjir su tan sakipi 39. Pagi buta menghadapnya 39. Esuk amaruput seba baru lewat hari dua lagi oleh mung rong dina :..1 sang Nata kagyat uninga Raja kaget melihatnya Banjir tinakonan sigra Banjir dit.anya segera Banjir menjawab segera Ki Baniir gupuh tulfira diwejang segala ilmu winurukan sapekarti Raja tertawa gembira sang Nata gumujeng suka kang molah neng samodrane } Raja mengundang hadirnya mbekta penthung /an semangka membawa tongkat semangka \.~ ngulesan cindhe puspita terbungkus bludru berbunga I Sang Nata kinen ngumpulna para bupati sadaya para bupati punggawa serta para kawulanya miwah fa sabarang jalma mereka disuruh tenang ya ta sami sinirepan
Jawab orang tua itu "lsi hanya tiga biji
Ki Banjir ketika terjun berdua kaget tertegun ikan besar dikiranya yang berulah di samudra
sawab alus jejarote tan wadhag kaya bongkote. "
37. Lare agumuyu suka dene agampang kewala nuli malih ate tanya menggah kang punang semangka
Wong tuwa ika noun· "[sine mung telung iji
Ki Banjir kala nggebyure wong loro sami kagete nyana ulam kang agedhe
22 23 sebab halus serabutnya sawab alus jejarote Konon kan mati di kali Jare angendhat mring kali tak jelas bagai pangkalnya." tan wadhag kaya bongkote. " nyatanya datang kembali wusana teka abali tapi tak berani tanya nanging tan wani nakoni 37. Bocah tertawa gembira 37. Lare agumuyu suka takut Banjir sangat murka Ki Banjir su tan sakipi jawabannya gampang saja dene agampang kewala lalu kembali bertanya nuli malih ate tanya ~ 39. Pagi buta menghadapnya 39. Esuk arnaruput seba perihal buah semangka menggah kang punang semangka Jawab orang tua itu Wong tuwa ika nauri Banjir dit.anya segera Banjir tinakonan sigra "lsi hanya tiga biji "lsine mung telung iji asal dari dalam bumi wus angsale saking bumi "Sekarang belum masanya "lki durnng janjinira dari negt<rinya dulu." weton negarane ngu~i. " janji Kamu enam hari." Sira ajanji nem dina. " Banjir menjawab segera Ki Banjir gupuh tu"ra Sahut bocah pria Nauri kang lare lanallg senang "Berkat doa sang Dipati "lnggih ta berkah sang Nata "Tentu nanti bakal menang "Yen mengkono bakal menang Ki Nahkoda untung uang Ki Nangkoda untung,uang Hamba sudah dapat ilham Amba wus pinaring wisik dari marga toh-tohan kang gampang taruhan yang gampang dari Penguasa alam saking Hyang kang mobah-mosik diwejang segala ilmu winurnkan sapekarti Orang Wong kene mangsa wernha sini tak kan tahu masalah taruhan dulu prakawis totohan nguni semua rahasianya." kabeh kang dadi wadinya. " kaget Banjir dengar itu ya ta Banjir kagyat myarsa Paduka panggil nahkoda Nangkoda denaturana terjun lagi ke samudra anggebyur rnalih samodra hamba tebak bersemuka ." amba badhe sapangarsa. " Raja tertawa gembira sang Nata gumujeng suka 38. Sangatlah lega di hati 38. Kalangkung leganing galih utusan memanggilkannya nulya dhawuh nimbalana lalu berenang kembali nuli ngentir bali mulih beban pikir sudah pergi gempaling pikir wus pulih 40 . Tak disebutkan waktunya 40. Nalika tan winurcita tak ada beban di hati tan ana kang dadi galih datang menghadap nahkoda nangkoda sampun aseba Ki Banjir ketika Ki Baniir kala nggebyure terjun ~ terbungkus bludru berbunga ngulesan cindhe puspita berdua kaget tenegun wong loro sami kagete nyana ulam kang agedhe ikan besaJ dikiranya '.' ~ I Raja mengundang hadirnya Sang Nata kinen ngumpulna yang berulah di samudra kang molah neng samodrane para bupati punggawa para bupati sadaya serta para kawulanya miwah ta sabarang ialrna Syahdan Banjir ceritanya Wuwusan sira Ki Baniir ingin datang menontonnya kang sami arsa nontonan yang berenang telah tiba wau kang mulih angentir sangatlah kaget istrinya rabine kagyat apikir Sesak riuh di paseban Seseg gumuruh paseban Banjir dikiranya gila nyana yen edan K i Banjir aba petugas yang datang abane kang arsa wikan mereka disuruh tenang ya ta sami sinirepan
\ baru lewat hari dua lagi oleh mung rong dina ..: Raja kaget meliharnya sang Nata kagyat uninga
membawa tongkat semangka mbekta penthung Ian semangka tak ada bisik-bisikan
Nahkoda tampil ke muka sambil serahkan tongkatnya tak tertinggal semangkanya Banjir sudah menimangnya
41. Lama diamat·amati . berpura bagai mengerti bolak-balik tiga kali tongkatnya di tangan kiri
Lama-lama diukurnya > dari atas dan bawahnya diambil titik tengahnya Banjir memungut benangnya
Diikat titik tengahnya ditimang-timang tongkatnya berat sebelah selaJu Banjir ucapnya berseru
"Hadirin ini tongkatnya hamba gantung lihat coba masih berat sebelahnya ·sudah sama ukurannya
42. Namun berat sebelahnya jeJas yang berat pangkalnya saat wujud pepohonan tak kan keliru tebakan
21 24 ~ongkot pucuke tumu-wuh pangkal ujungnya yang tumbuh 35. Bongkot fJUC,",·lautg penthung 35. Pangkal dan ujung tongkatnya . duk maksih uwit nggaiundhung. " waktu masih pohon dulu ." ,wong tuwa iku GUl1ulmbung sambung orang tua itll "Kabeh wong padlla apengung "Orangnya bodoh semua Iku gampang pratikele !tu gampang jawabnya 1"1 ingsun gelem nuturake aku mau menjelaskan nanging mriksanana age tapi periksa segera aja na wong ngrungokake. " jangan ada yang dengarkan." Sumaur kang lare iku Menjawablah bocah itu "Mangsa ana wong kang ngrungu "Masa ada yang dengarkan mung wong lora aneng prau hanya dua di perahu tan ana malih rewangmu. " tak ada lagilah ternan ." Wong tuwa iku nauri Jawab orang tua itu "Jya becik suntuturi "Ya baik aku tuturkan yen Sira arsa ngawruhi bila Kamu ingin tahu gampang bae ing pakarti gampang saja kuterangkan 36. Yen arep weruh bongkote 36. Bila kan tahu pangkalnya tengah talenana lawe ikat benang di tengahnya ukuren sing bener dhisik dengan tepat ukurannya aja kaceka sathithik selisih j anganJah ada Yen wis temu tengah bener Bila sudah tepat tengah talenana patang eler ikat dengan empat benang • angkaten timbangen bener angkatlah tepat ditimbang mengko nuli ana tenger nanti beri ciri sudah :a Yen isih njomplang sasisih Bila tampak berat sisih kang abot iku salesih yang berat itu selisih Sing endi sing isih abot bagian yang tampak berat ya iku bingen kang bongkot itu dulu pangkaJ tongkat Kan entheng sisih bongkote Yang ringan lain pangkaJnya ya iku bingen pucuke ya itu dulu ujungnya
jalma tan ana rerasan
Yang ringan itu ujungnya Banjir terpingkaJ tawanya heran orang mendengarnya yang melompong bahkan ada
Nahkoda pucat wajahnya
Nangkoda maju mring ng(1f'sa sarwi ngaturken penthungnya tanapi punang semangka Ki Banjir sampun atampa
41. Dangu deniling-ilingi api lir ktJya wong ngerti winolak-walik kaping tri kang penthung neng asta kiri
Dangu-dangu pan denukur mangisor miwah mandhu-wur -wus temu tengahe bener Banjir mundhut lawe saler
Dentaleni ing tengahe tinimbang-timbang penthunge abot sisih sadangune Ki Banjir asru ature
"Lah punika kang apenthung tingalana amba gantung maksiJi awrat ing sisihe tur sampun leres ukure
42. Suprandene bot sisihe yekti kang abot bongkote duk maksih dados uwite tan kena anyolong badhe
Karlg entheng punika pucuk Banjir sarwi ngguyu ngguguk cingak miyarsa kehing wong saweneh ngasi malompong
Nangkoda kucem ing panon
20 25 ~~--~-~ -- 33, T angannya meraba-raba 33, Tanganira anggagapi merasa kalah dirinya rumangsa yen sampun ka~'v'on terpegang itulah benda wus kagrayang kang nanggori lalu menyerahkan harta nulya sosokan ardana kaget dia lihat keci kagyat wruh yen prau ked dua ribu dua laksa rang ewu lawan rang leksa lalu naik di kemudi lajeng menek ing kamudi Batinnya heran dan murka Ing tyas eram tur bremantya Bertengger di petak kapal J}fethangkreng neng petak kapal "Sungguh waskita orangnya ," "Dene wong iki aguna. " yang kelihatan tak ada tan ana ingkang tumingal Nahkoda panas hatinya Nangkoda panas ing Ilala tanpa orang satu saja sepi tanpa wong satunggal . tapi disamar bersuka nanging sinamur sesuka Banjir lalu ~ari akal Baniir angupaya akal 43. Raja girang melihatnya 43, Sang Nata suka ningali "Wah ini siapa punya "Lah iki sapa kang duwe heran memperhatikannya eram ing tyas ing pakarti perahu kunaikinya prau sunenciki klj'e, bertitah pada nahkoda angatag nangkoda nuli mengapa tanpa empunya dene tan ana uwonge semangka menggantikannya semangka kinen gumanti keadaan sepi saja." banenea sepi kae. " Banjir sudall memegangnya Balljir sampun anampeni Lama Ki Banjir di situ Dangu Ki Banjir neng ngriku semangka dilambung tinggi semangka tininggi-tinggi gerak terbawa perahu congklangan nut polah prau dilempar sana kemari kifUlrya aI/clang adangu kaget mendengar suara kagyat ana swara krungu senyum memicu bibirnya nulya mesem amecucu tampaknya orang berdua wong lora banene iku "Ini betullah isinya "Punika isine inggih 34. Satu tua suaranya 34. Siji wong tuwa swarane tiga : merah hitam putih." tiga: abrit cemeng pu tih. " suara boem satunya swara bocah kang sljine Nahkoda heran dan pedih Nangkoda eram ing galih Banjir menempel sikapnya BanjiT rumempel adage seta! lagi taruhannya nuli asoksokan malih mendengarkan bicaranya nilingken sawicarane Sang Nahkoda sia-sia Sang Nangkoda tanpa gawe Lama-lama membayangkan Dangu-dangu anggrahita soal terjawab semua badhekan kabeh kebadhe apa yang dibicarakan apa kang dadi wicara batinnya amatlah murka , ing batin banget nepsune "Ini kapalnya nahkoda "Iki kapale Ilallgkoda dan malu ulah dirinya tur isin polahe dhewe .. yang baru datang di ~ota kang mentas prapta nagara "I 44. Semua orang bubaran 44. Sadaya wus sami btl bar I, Y:lng mengajaknya taruhan Ingkang angajak toh-tohan r,l Baginda masuk istana sang Nata lajeng ajengkar tongkat semangka duaan penthung semangka kalihan ( orang banyak berpencaran wong akeh pating salebar yang jadi pembicaraan nulu kang dadi rerasan hati Banjir suka cita Banjir atine abigar yang dirembuk berduaan." kang n'nembug wong kalihan. " Sudah diberi hadiah . Sawab wus ginanjar ma/ih Bocah ito tanya sungguh Bocah iku atetakon lalu diantar ke rumah nuli wus den iring mulih "Hai Paman ingin ku tahu "Lah Paman sun arsa [Umon Baginda sayang padanya sang Nata trisna ing ga/ih bagairnana bisa tahu kepriye akal arsa wruh Banjir diangkat punggawa mn'ng Banjir jinunjung linggih
Dengan nama Tuan Guru jadi pendeta baginda dihormat para kawula takut sang Pendeta itu
Siapa saja berjumpa di jalan berjongkok tentu tal< kan berani mengganggu lagi pun berbuat murka
45. Banjir tinggi derajadnya dikasihi Sri Baginda alangkah mujurnya dia dimanja keinginannya
Tersebutlah Ki Nakhoda berlayarlah ke negerinya jera kepada ulahnya tak ingin kembali dia
26 19 baik bunuh diri saja angur banjur angendhata kelak kan baik namanya ing wuri becik suwurnya menjalankan tugas raja nglampahi ayahan nata Saat tengah malam hari Wau duk nUfu ing wengi Banjir pamit pada istri Banjir wus pam it ing rabi banyak pesan pada istri kathah pitungkase sami • ia hendak terjun kali arsa anggebyur ing kali Syahdan tiada dikata Semana nora cinatur Banjir sudah menerjuni Ki banjir iku wus nggebyur hanyut menyusuri kali angentir turnt ing kali menuju arah samudra lumarab marang jeladri Merasa dingin badannya Angrasa awaknya atis tapi tidal< dipeduli nanging tan pinupus uwis tal< ada yang diingini tan ana .ingkang kawilis hanya pasrahkan mautnya mung patine kang cum(n..,is 32. Sadar bahaya telah pasti 32. Rumangsa baya wus pesthi "Nasib jasad say a ini "Lakon awak ingsun iki belum puas rudup mukti durung wareg nggonku mukti keburu ditagih mati." nuli tinagih pepati. " Adapun kehanyutannya Wau denira akentir Ki Banjir sampai samudra dumugi laut Ki Banjir tentang maut dipikirnya jroning pati maksih mikir "Moga aku terhindarnya ~ "Bisaa ingsun amampir Tal< tahan dinginnya ini Tan betah atise iki aku khawatir cepat mati sun maras yen banjur mati .. sesalnya amat sekali kaduwungira tan sipi bagai gila aku ini." kaya wong edan sun iki " Nak-enak hanyut tengadah Eca ngentir lumah-Iumah kepala terbentur sudah wau kajeglug kang sirah menduga kepala pecah anyana endhase pecah ,kaget dan terengah-engah guragapan menggah-menggah
Wus anama Tuwan Guru dadi pandhitaning ratu wong sanagri mendhak ndheku ajrih sang Pandhita iku
Syahdan berganti kisahnya di negeri Kartabaya yang bertahta jadi raja masih muda dan perwira Dialah keponakannya Baginda raja di sini kaya tak ada taranya ban yak harta dimiliki
Sapa-sapa kang kapergok neng dalan amesthi ndhodhok tan ana kang enyak-enyok apa maneh gawe linyok
45. Guru Banjir gung drajade kinulit daging ratune saiba-iba begjane kaugung pari-polahe
Kawuwusa KiNangkoda wus layar mantuk negara kapok ing pratingkahira tan sumeja abalia
46. Ketika itu Baginda sedang dilanda nestapa di dalam tujuh gedungnya semalam kosong isinya
Tujuh gedungnya berisi simpanan harta "an benda kosong dalam semalamnya
V
Genti ingkang winurcita ing nagari Kartabaya ingkang ajumeneng raja maksih anom tur prawira Pan prenah kaponakane lawan sang Ratu ing kene sugih tan ana samane agung ing raja branane
46. Semana iku sang Prabu lagi kasekelan kalbu ana gedhonge pepitu kothong isine sedalu
Gedhong pitu iku isi simpenan raja brana di kothong ing dalem sawengi
18 27 Baginda segera pergi sang Nata ;engklzr akundur tidak tahu yang mencuri tan wruh sapa kang n;ulcuki Di jaJan tak dikisahkan Ing marga datan winama Kapan saat mengusungnya Kapan denira angusung setiba dia di rumah sapraptanira ing wisma semalam amblas semua bareng sawengi asuwung Ki Banjir hatinya susal1 Ki Ban;ir susah tyas kusus pagar yang rusak tak ada pager tan ana klzng gempung rasa lancang diucapkan angrasa lancang pamuwus .' kawula bengong semua wong sanagri dadi pengung SemaJam nangis merintih Sedalu nangis ngrerintih • Bukan uJah manusia Dudu panggawe manungsa tal< dapat tidur bersedih tan bisa turu asedhih mungkin ulah para dewa baya panggawening dewa dan mal<an tiada hasrat miwah tan bisa abukti isi ketujuh gedungnya isine gedhong klzng sapta istrinya kaget melihat rabine kagyat ningali dapat diboyong semua bisa ngothongken sadaya Ditanya tidal< mengaku TiMkonan tan belaklz 47. Gempar orang senegeri 47. Geger wong sadaJem nagri maka sedihlah rasanya mila susah panggrahita besar kedl melihatnya gung ali memariksani setiap maJam keluhnya sambate ing pendhak dalu tak ada yang dapat bukti tan ana olih praniti "Sekali ini ajalku "Sapisan iki patiku makanya mengherankannya sawab angeram-erami 30, Masalahnya belum tahu 30. Prakara durung ngawruhi Tersebut Baginda Raja Wau ta sira sang Nata lancang sudah sanggup al<u lancang wus ingsun sanggupi tahu lama beritanya wus /Q)VQs miyarsa warta bagairnana al<hir keJal< kapriye besuk ing tembe pamannya punya pendeta kang paman ngurung pandhita bila al<u gagal menebal< Ki Guru Banjir namanya yen ingsun tan bisa mbadhe Ki Guru Ban;ir westanya Tal< pelak aku dihabisi Tan wurung sun denpateni Raja mengutus segera Sang Nata sigra utusan alangkah malu sekali mendah isinku kepari dua bupati dipesan bupati roro ngandikan lebih baik bunuh diri angur sun ngendhata dhewe memohon pendeta paman nyuwun pandhitaning paman ketirnbang'hukum petinggi." Ian denukum ing wong gedhe. " membawa surat baginda kanthi nU'Wrl/a daJeman Ki Banjir bisiki istri Ki Ban;ir poyaning rabi Perginya lewat samudra Lampahe medaJ samodra bila kan mati di kali yen badhe ngendhat ing kali (! naik kapal keduanya wong loro mancal baita baik mati send irian angur mafia pribadi kira-kira pengiringnya wetara pangiringil'a ketirnbang jadi tontonan ian mati tinonton ;almi • Istri meratap tangisnya Rabine nangis ngrerepa 48. Dijalan tanpa cerita 48. Ing marga datan winami "Lebih baik minggat saja." "Angur minggata kewala. " perjalanan sudah tiba, lampahe sampun dumugi tapi Banjir tal< sedia nanging Ban;ir datan arsa utusan masuk istana caraka man;ing nagar; menghindari ucapannya anguncatana wicara sudah dihadapkan raja wus katur sri narapati 31. BUa memang tidak bisa 31. Wondene yen ora bisa Kaget baginda memandang Kagyat sang Nata andulu
jl empat puluh abdi raja a,na abdi ka'Wrln dasa
28 17 pada utusan yang datang raWuhe caraka wau Dipanggil oleh Baginda Denawe marang sang Nata serahkan surat baginda atur nuwala IIl11g Prabu dijumpakan dan ~oda tinemokaken nangkoda dibuka hati membaca binuka sinukameng kalbu semuanya dijelaskan sodIzya wus jinaTwanan yang akan jadi taruhan kang badhe dadi toh-tohan Tersenyum Raja berkata Mesem sang Nata ngandika ~ J awab Banjir menggerutu Ki Banjir myarsa macucu m~nyambut utusan tiba ambagekaken caraka digantikan busananya pinisalinan sodaya "Betul saya sudah tahu ." '1ya saya sudah tahu. " mengaso titah Baginda men amemondhok samya I .. , Sri Baginda menif!1pali Sang Nata nambungi wuwus "Banjir pikirlah teliti ''Banjir pikiren kong terus Pagi Baginda dihadap Enjing sang Nata tinangkiJ hadir punggawanya lengkap andher wadya kang angampi/ Janganlah sanggup segel' Aja age ananggupi diapit tumbak dan bedhil ingapitan tumbak bedhil karena besar taIuhannya pan gedhe toh-tohanneki Banjir pun sudah dipanggi! ~ Guru Banjir wus pinanggil perihal tong!<atnya itu prakara kang penthung iku taruhku dua belas ribu suntoh-tohi rolas ewu 49~ Duduk di deretan muka 49. Sumaos wonten ing ngarsa dengan utusannya dekat perak lawan kang caraka 28. Sedangkan byah semangka 28. Ana dene kfI,ng semangka Raja tersenyum berkata sang Nata mesem ngandika kutaruhi satu laksa ingsun toh-tohi saleksa "Banjir ku terima surat "Banjir sun tampa nawala jumlah semuanya itu ,-,,14 ., gunggunge sadaya iku dua laksa dua ribu rong leksa punjul rong ewu _ "'\l Dari negeri Kartabaya Sangka nagri Kartabaya rajanya keponakanku ratu pulunan manira Kamu jangan sambalewa Sira aja asembrana isinya memberi tahu surasane tur pariksa membuat malunya saya agawe lingsem manira bahwa dia sedang duka yen kaseke/4n wardaya umpama yang menang saya upama sun kang menanga Kamu kubeii selaksa Sira &In-ganjar saleksa Kehilangan harta benda Kelangan raja brana gung .kawulanya pada bingung wong sanogri padha bingung Tapi bila aku kalah Ananging yen ingsun kalah jumlah total tujuh lumbung kehe kabeh pitung lumbung nyawa Kamu tentu musnah." Sira anemahi pejah. " lenyap semalam tak sisa sima sawengi agempung Banjir deham menggerutu Ki Banjir dhehem macucu • "Betul say a sudah tahu ." '1ya saya sudah tahu. " Tak tahu yang mencurinya Tan karuhan sapa njukuk pagaz yang rusak tak ada pager tan ana kang remuk Tapihamba mohon waktu Nanging kula nuwun inah ., bekas kecillangka juga." miwah dna sadumuk. " nam hari saja kiranya nem dinten ktwala genah Banjir seru tertawanya Ki Banjir gumuyu ngguguk hamba bisa tebak tentu ulun pesthi saged mbadhe sayembara nahkoda nangkoda sayembarane 50. "Sangat mengherankan itu 50. "Ngeram-erami puniku lenyapnya barang semalam sinuming barang sedalu 29. Raja tersenyum jawabnya 29. Sang Nata me!em nouri tetapi masalah itu nanging pralurwis puniku "Meski sebulan kunanti." "Nadyan sawulan &lnanti " sayajuga sudah paham." ugi saya sudah tahu. " pamit Banjir dan nahkoda Nangkoda Ian Banjir mundur
16 29 ,-~~ - . dulu berwujud pepohonan penthung duk maksih uwite Baginda seru berkata Sang Nata rengu ngandika mana pangkal dan ujungnya ngendi bongkot Ian pucuke "Kamu jangan sambalewa "SiFa aia asembrana tempat tumbuh dedaunan kang tuwuh godhong maune tak seperti tiap hari ora kaya saben dina ini masalah petinggi iki prakara kepala Dan mana bagian tonggal< Miwah endi kang adhangkel sungguhlah sulit sekali sayekti punika angel Dan bukan barang mainan Lawan dudu dedolanan sebab ujung kanan kiri sawab pucuk ktwa tengen itu rnasalah tak ringan iku prakarsa kangelan halus bagaikan berminyal< rinata kaya lelengen ~ bila tak pulih sungguhan yen ora pulih temenan jadi rusak kerajaan dadi rusaking karaian Siapa gagal nebal<nya Sapa kang tan bisa mbadhe itu kalah taruhannya iku kalah toh-tohane Kamu harus hati-hati SiFeku den ngati-ati punya semangka sebiji Ian duwe semangka siii pikirlah dengan teliti." Ian pikiren sing prematl: " suruh tebal< jumlah isi kon mbadhe pira klIng isi utusan pun menimpali Caraka matur nambungi "Betul Paduka Dipati "Leres Paduka Nrepati 26 Tal< ada menanggapinya 26 Tan ana ngeladenana orang desa sena kota wong dell1 mJwah negara 51. Perkara yang satu itu 51. Prakawis ingkang punika taruhannya Ki Nahkoda toh-tohane King Nangkoda hamba berkata terbuka kula umatur pratela malah diJaporkan Raja malizh katur mring sang Nata sifat watak gusti hamba wawateke gusti amba Nahkoda pun dipanggilnya Nangkoda dipuntimbali setibanya di istana sapraptaniFa iro puri Pak Banjir terawa lugu Pak Baniir malih gumuy u sudah lapor semuanya wus katur sadaya sami "Betul saya sudah tahu "Itu saya sudah tahu keinginan bertarulmya den ira arsa notohi lalu kapan berangkatmu balik kapan ing angkatmu tentu aku ikut kamu." manira pest!!i ami/II, " Sri Baginda menyanggupi Sang Nata nuli nanggupi Banjir terkesan di hati BaniiF kang kacipteng ati Baginda banyal< pesannya Sang Nata akeh pemute "Tentu dhukun saya bisa "Mesthi bisa dhukun mami tapi Banjir tetap saja nanging Baniir meksa bae pintarnya luar biasa. " sawab awase kepati " ....., , rembugnya sepakat sudah semana mateng rembuge Banjir setiba di rumah Banjir samekta ngomahe Nahkoda pun menantinya Nangkoda angentosana Banjir sudah dipanggiJnya Baniir kinen nimbalana -)1 Istrinya hendal< dibawa Boione bakal ginawa utusan bertemu sudah caraka wus temu gltpuh sebab ternan dukacita sawab rewang lara lapa Banjir kejatuhan titah Baniir wus katiban dhawuh tl hidup mati biar tahu mati urtp padha wruha syukur mujur didapatnya sokur bisa andum begja 27 . Diantar oleh utusan 27. Kerid lampahe caraka Ki Banjir busana nian Ki BaniiF pan abusana 52. Syahdan sudah siap pergi 52. Semana sampun miranti tal< dikisahkan di jaJan nora kawama ing margi utusan dan sahabatnya caraka sarencangneki tibalah di kerajaan wus prapta ing dalem puri Banjir dan istrinya juga tanapi BaniiT Ian rabi
tal< boleh sembrono tentu." ten kenging damel sembrono. "
30 15 . 1 bingung tiduran telentang bingung lajeng lumah-lumah semuanya nail< keci samya numpak prau keci Berdatangan pada tanya Teka-teka nenakeni Suratnya sudah dibalas Nawala wus denwangsuli bingung dia menjawabnya bingung den ira nyauri Banjir menyanggupi tugas katur yen Banjir 1/anggupi menebak ~ pada suka tak terhingga sami sukane tan sipi yang mengambilnya ambadhe ingkang niukuki terheran luar biasa dene angeram-erami dan sanggup memulihkannya miwah amulihken lami Baginda menitipkannya -, ','Bagaimana akal itu "Kepriye akalmu kana Sang Nata anitipake hingga Kamu bisa tahu. " teka bisa weruh Sira. " agar Banjir dijaganya marang Banjir pangreksane Jawab Banjir. "Rahasia Banjir nouri, "Ku wadi dimanja keinginannya denu,gunga sapolahe tak boleh aku berkata tan kena tutur wak mami di sini sudah biasa sawab wus tuman neng kene 24. ltu kepintaran saya 24. [ya saking awas ingsun Surat berangkat duluan Nuwala mangkat ndhisiki "keahlian jadi d ukun ." pangwruhe wong dadi dhukun. " maka bupati utusan ya ta caraka bupati maka lalu lama-lama Wau ta ing lama-lama pamit pada sang Dipati pamit ing Sri Narapati banyak yang datang berdukun akeh wong madhukun samya semua menumpang keci samya anumpak ing keci Banjir sudah beli rumah Banjir wis atuku griya 53. Banjir pamit Sri Baginda 53. Banjir apamit sang Nata rumah tangga baik sudah bale omahe wus tata diizinkan lalu pergi kalilan wus lajeng sigra makin banyak mendatangi saya akeh wong ndhatengi berlayar naik kapalnya layar kang punang baita hormat orang senegeri wus kajen marang wong nagri Baginda masuk di puri sang Nata jengkar mring pura Di jalan tak dikisahkan lng marga nora winami IV Ian car berlayar kecinya laju lampahe kang keci dua hari perjalanan amung Syahdan berganti cerita Ya ta genti cinarita sudah tiba negerinya wus samya dugi ing nagri ada nahkoda kembara ana nangkoda nglelana datang di negeri ini prapta ing nagari ngriki Baginda di Kartabaya Sang Ratu ing Kartabaya dengan menaiki keci sakantune numpak keci menjemput mereka tiba amapag ingkang aprapta Nahkoda itu kerjanya Gawene punang nangkoda nail< kapal berhiasan numpak palwa rinanrengga ingin mengenal negara ing nagri kene weruha tabuhan tak ketinggalan pan sarwi tabuhanira ;. kedua ada maksudnya k.apindho amawa karsa akan cari untung harta arep murih untung arla Saat bertemu mereka Duk pandukipun pra samya 25. Mau mengajak taruhan 25. Arsa angajak toh-tohan Banjir akan menyembahnya Banjir arsa ngaras pada ia punya pertanyaan pan adarbe bebadhekan tang an dipegang baginda asta cinandhak sang Nata punya tongkat satu biji aduwe penthung sawiji "Hai, jangan lakukan Bapa "Lah ta Bapa aia-aia ujung sarna kanan kiri pucuk kiwa tengen sami 54. Mari Siapa menebak bisa Sapa kang bisa ambadhe naik bersamaku 54. Payo numpak runggal ring wang
lakon kalih ari
| 14 31 | |
| memasuki istanaku." malebu keraton ingwang . .. yang mencuri dua orang kang nyolong tiyang kekalih riuh sorak bersahutan gumerah kang swara umyang tapi sudah pergi jauh nanging wus aminggat gipih berbaur bunyi gamelan awor tabuhan angangkang Di pojok tembok dikubur Pinendhem ing pojok banon , Setibanya di daratan Sareng dumugi dharatan dekat kebun arah timur. " kang wetan kang celak kebon. " disambut bala pasukan tinampan wadya papagan dua abdi dititahkan nulya wong kalih kinongkon berjajar di tepi jalan una marga jinajaran . menggali dengan perJahan andhudhukana kang maton hingga istana bansan dumugi ing kraton pisan | |
| Setelah masuk istana Semana wus manjing pura semua heran di hati sagung wong eram ing galih tersebut Baginda raja wau sira Sri Narendra sebab arif betul sungguh dene awase linuwih | |
| Banjir di luar maksudnya Baniir arsa ngantun njaba semua ucapan terbukti sapamecane salesih dilarang Baginda Raja tan kalilan ing sang Nata dialah sang Raja Putri sira sang Raja Pinutri Digandeng masuk istana Kinanthi bareng lebune | |
| suka .:: ita tak terhingga sukanira tan sinipi sorak penonton gembira wong noflton bungah arame mainannya sudah kembali dolanane wus abali syahdan di malam harinya kawuwusa ing dalune Baginda amatlah suka Sang Nata kalallgkung suka berpesta pora bersama samya andrawina rame tak pantas itu rang desa tan mantra iku wong desa 55. Sesudah hari ketiga 55. Antara wus telung dina pintar ungguli pendeia guna ngalahken pandhita berkatabh Sri Baginda sang Nata apoiar nulya | |
| Raja kagum hati wingit Nata gawok ing tyas wingit perihal hilangnya harta pratingkah ilange brana Ki Banjir diganjar ringgit Ki Bonjir ginanjar ringgit bukan dicuri manusia dudu panggawe manzmgsa | |
| Ki Banjir memohon pamit Ki Baniir anuwun pamit Banjir mohon Sri Baginda Banjir matur ing sang Ratu tenggang waktu tujuh han nuwun inah pitung dahi Baginda lalu bersabda Sang Nata malih ngandika tebakan hilangnya harta pambadhenipun pzmiku "Kelak bila ada kerja "Lah beniing yen ana karya ! 0/ akan bertirakat diri arsa adamellelaku tentu aku memanggilmu pasthi suntimbali Sira | |
| Puasa mutih rencana Lampahipun badhe mutih kuangkat dukun istana. " sun karya dhukun ira pura. " dari badan upayanya saking badan kang kapunh Banjir sujud mundur segera Baniir nembah mundur sigra lapar pun dijalaninya sarta anglakoni ngelih I | |
| Baginda sangat meminta Sang Nata sanget mangrepa Sesudah tiba di rumah Wus dumugi aneng ngomah "Tolonglah Paduka Bapa 'Tulungen temen ta Bapa dikerubung banyak orang /aieng rinubung wong kathah kusiapkan hadiahnya suncadhang ganiaranira ditanya warga serumah dentakoni wong saomah jangan tanggung dan curiga." aja tanggung ing praJcara. " | |
Belum sampai tempat jauh Dereng dumugi mring tebih - " tak ada yang ingin pulang tan wonten kang sedya mulih Betul boneka tersentuh Estu kang golek kapanggih 22. Lalu putri Sri Baginda 22. Nuli putrane sang Aji heran abdinya semua eram pra abdi sadaya seratus tak lebih dikit satus tan luwih sadhuwit kini kuizinkan kamu Ian saiki pekenira kupanggul kantong uang wus pinanggul kanthongira 23 Tiap seba ikut saja 23 Sabell mehia aseba ~II dan mengalirkan darahnya lang angetokaken getlh
32 13 hal yang gampang tugas itu ginampilaken puniku "Sudah tahu bila perlu "SampUlI uninga yen perlu Setibanya di istana Sapraptanira il/g pun tapi saya sudah tahu." nanging saya sudalz tahu. " Banjir sudah dipanggilnya Ki Ban/ir wus dentimbali disuruh duduk di muka wus kinen lel/ggah il/g ngarsi Banjir keluar halaman Ki Baniir wus menl nglatar raja heran melihatnya sang Nata cingak ningali menuju tempat pondokan amondhok panggellan any ar istrinya tampak gembira kang estri sanger abigar "Ternyata begitu rupa "Dene mengkono rupane disanjung-sanjung dirnanja rinaja-raja ingugar betulkah dukun sungguhan ." apa dhukun satemene. " Baginda seru bertanya sang Nata sru andikane Ki Banjir setelah tiba Banjir wau sadhatenge "Apa membawa ramalan?" "Apa anggawa petange?" istri cerewet omongnya kang estri kathah omonge Ki Banjir sujud jawabnya tapi Banjir diam saja nanging Baniir mel/eng bae Ki Baniir nembah ature "T ak sukar meramalkannya sebab sedih di hatinya awit sedhihe atine "Tan susah pepetangane hamba sudah tahu lama amba wus wruh .sedangune Entahlah malah sejak di rumahnya." yang dirasakan Embuh kang denrasakake malah duk women wismane. " dirinya yang disalahkan awake tinutuh dhewe 20. Baginda mendengar heran 20. Sang Nata eram allgrungu "Kelak apa akibatnya "Besuk kapny e dadine "Apa bisa menemukan "Apa ta bisa katemu bila gagal tanggungannya yen melothot sanggupane dan tahu pencuri itu ." miwah wruh malinge iktl. " jawab Banjir, "Sudah tahu ." Banjir matur, "Sudalz tahtl. ,. 57. Tentu maut mendatangi 5 7. Pesthi bakal nemtl pati Sang Nata duka miarsa Baginda mendengar murka digantung aku di sini neng kene gillantung mami "Aia gumampang ta Sua "Jangan anggap gampang Kamu sia-sia mulia ini eman kamuktenku iki Kau Sua nellg ngarsane sapa di 'muka siapa sebab lancang mulut ini." jer cocot iki marahi. " iku Sira denemuta. " itu Kamu harus tahu." Banjir beri penjelasan Baniir umatur andlzeku Ditampar-tampar mulutnya Cangkeme tinapuk-tapuk "ltu jawaban sungguhan ''Punika uiar satuhu istri tahu menegurnya kang estn mulat marengguk hamba pikir sejak dulu wus amba pikir duk mau "Apa sedang mabuk Kamu "Sira iku apa mabuk tapi hamba sudah tahu. " nanging amba sudah tahu. " apa pura-pura dungu." apa ethok-ethok busuk. " Raja bertitah segera Sang Nata angatag enggal Banjir inenyentak jawabnya Baniir sumaur asora ~ " Caba pikir bagairnana "Mara kepny e kang akal "Perempuan tahu apa "Wong wadon mangsa weruha omanganmu ingkar jangan uiariTa aia gagal bahaya akan menirnpa apa kang dadi bebay a kain akan kuganjarkan ." pan Sira sun-ganjar bakal. " dari beratnya perkara pratingkah jroning prakara 21. Ki Banjir beri jawaban 21. Ki Baniir umatur enggal Apakah Kamu tak tahu Sua apa tan ngawruhi "Adapun barang yang hilang "Wondene barang kang ical kesanggupanku dahulu bingen ing sesanggup mami golek kencana sebatang golek kencana satunggal waktu di negeri kita ." dhek isih ana ing nagri. " benda masih baru bukan punika pan maksih enggal
56. Banjir tenang menyanggupi 56. Baniir sumanggup andheku III
12 33 Tersebut Banjir di muka Wau Ki Banjir ing ngarsa istri menyahut segera kang estri aglis nauri sayup-sayup mendengarnya angin-angin amiyarsa ada dugaan hatinya ana panerkaning nala 58. "Tebakan Kau sanggupi 58. "Sanggupmu bakal ambadhe' tapi disamar ucapnya nanging sinamur pameca saat di negara ini ana ing nagara kene Bicaranya makin seru SlIJIa amicara asru harta dan benda yang hilang raja brana ingkang ilang "Betul saya sudah tahu ." "Lah ta slIJla sudah tahu. " yang mengisi tujuh gudang isen-isen pitung gudhang dua abdi saat itu kapedhak kalih duk wau segera menerjang suku sigra anunjang kang suku Kamu sanggup kembalikan Malah sanggup mulihake sekarang apa susahnya sakiki apa susahe Kaget Banjir menolehnya Kagyat Banjir sareng nolih Kamu sudah menyanggupkan ~ira wus sumanggup dhewe tentu berdua sengaja ngrasa'anjarag wong kalih tentu tinggal menebaknya ." pesthi kan' mbadhe bae. " tertawa sambil berseru gumuyu sarwi anjelilz "Saya sudah lebih tahu "Saya sudah tahu le~ih Banjir menyentak sahutnya Banjir anyentak saumya 18 . Kemu berdua ma.lingnya 18. Sira wong kalih malinge "Betul bila aku bisa "Ya yen ingsun iki bisa aku sudah tahu lama sun wis weruh sasuwene tak ada persoalannya apa maneh winicara ayo ngaku saja kamu mara be/akaa bae tapijika ku tak bisa?" balik yen ingsun tan bisa?" di manakah barang itu ana ngendi barang kuwe Nanti Kamu kulindungi Mengko Sira sunalingi "Mengapa Kamu sanggupi "Kena ngapa kowe sanggup Kamu jangan takut ngeri aja Sira wedl~wedi malahan tergesa pergi malah mangkat gugup-gugup tak sampai nyawamu pergi tan kongsi nemu bilai apa Kamu sudah gila apa kowe kuwe owah tapi beri ganti rugi nanging weha tuwas sami hal kabur disanggupinya." sanggup barang ora prenah. " Beri Wehana seket rupiyah lima puluh rupiah 59 . Sahut Banjir, "Diam sudah 59. Banjir muni, "Wis menenga dadi Sira nora susah agar Kamu tidak susah jangan panjangkan masalah aja Kowe andedawa iku wang petambak pejah. " uang itu penangkal mati." lagi tak kan menolongnya tur mangsa anulungana wong kalih lega ing manah berdua lega di hati sulut pertengkaran saja mundhak mengko dadi gendra '1ya Sira sunwenehi "Baik Kamu kuhadiahi tapi harus melindungi nanging den bisa ngalingi Nanti malarn pamit aku Mengko bengi aku pamit I bila aku sampai mati yen ingsun nemahi pati ;.- ~ rahasiakan pergiku kowe·sing bisa awingit sungguh Nyawa Kamu pergi yekti Sireku bilai I ku akan mati di hutan arep ngendhat marang alas " tak usah Kamu kasihan aja Kowe ngitung welas 19. Ki Banjir sanggup jawabnya 19. Ki Banjir sanggup wuwuse sudah ditunjuk arahnya wus deruuani prenahe I; Bila ak u gagal janji Yen aku me/othot janji tempat mengubur barangnya nggenira mendhem barange tentu menemui mati pasthi anemahi pati lebih baik mati kini angur matia saiki lalu pergilah segera nulya mangkat age-age tak ditonton orang sini ora tinonton ing janmi Alangkah kondang kabarku Mendahne baya suwure bila digantung di sini tolong bawalah ke sini pedang keeil itu dulu."
60. Si lstri kesal hatinya sahutnya , "Terserah saja akibat ulah yang hina." pedang diserahkan segra
Malamnya Banjir berangkat gelapnya kelewat arnat ke hutan membunuh diri tapi risau dalam hati
Setengah ia menyesal "Bagaimana bila gagal orang dungu disebutnya bagai lutung tak berharga."
Banjir terlanjur sedia malu pulang ke rumahnya 1ebih baik terus saja biar mati dalarn rimba
61. Lalu Ki Banjir ke tengah ke hutan penuh gelagah gelapnya membuat wegah tak tahu benar dan sa1ah
Larut malarn sudah tiba di hutan amatlah sepi gemetar terus di hati tak keruan tujuannya
34 11 Yen ora weruha temtu Bila tidak tahu tentu mangsa ayema ing esmu mustahil tenang di kalbu Ian basane saben iku omongnya selalu itu bola-bali sudah tahu. " ulangkali sudah tahu ." Kapedhak ka/ih winami Kedua abdi istana satemene nggih puniki sungguh merekalah itu malinge kang barang nguni peneuri barang yang dulu .. kagunganira nrepati milik sri baginda raja Tan ana kawruhan ing wong Tak ada orang yang tahu yen foro iki kang ny%ng bila mereka peneuri apa rnaneh sang Akatong apalagi sang Prabu tan wruh foro gumolong tak tahu dua sehati 16. Sanget denandel wong kalih 16. Sangat diandal berdua mila tan tinarkeng galih maka tak ada dugaan wamanen ing marga gipih tersebut di peIjalanan tan eceng tyas wong kekalih tak tenang hati mereka "Bokmenawa dhukun iki "Barangkali dukun ini wruh temenan ing pawti tahu betullah ulahnya mesthi benjing mbilaeni tentu kelak berbahaya tan wurung aweh pepati " tak urW1g menghukum mati." Wau wong kalih kang nginthil Keduanya yang menguntit samarga jawil·jinawil berjalan saling menggamit nanging tan ana kawiji/ tapi tak ada ueapan mung adu ulat mucicil hanya saling berpandangan Bebisik ingkang satunggal Berbisik salah seorang "Kakang kepriye ta akal "Kakak bagaimana akal ngur blaka salah satunggal baik mengaku seorang aja ngasi kaperapal. " janganlah kita dipenggal." 17. lren wong kekalih sami 17. Saling ogah keduanya denira aken ndhingini menyunih memulainya ''Jawilen mupung neng margi "GamitJah mumpung di jalan aja k.asep ing p(1\1lQrti " jangan terlambat keterangan."
yen aku digantung kene endi gawanen marene pedhang cilik bingen k.ae. "
Tampak sosok amat seram dekat pad a pohon asem harnpir lima tal besarnya Banjir mendekat segera
60. Kang estri runtik ing driya ujare, "Mangsa bodhoa polahe wong angelompra. " pedhang denulungken sigra
Banjir ing dalu umangkat petenge kaliwat-liwat maring wana arsa ngendhat nanging ati durung kuwat
Satengah kaya kaduwung "Kaya pa mengko yen wurung baya diaTani pengung tanpa aji kaya lutung. "
Banjir kebacu t polahe isin balia ngomahe angur baya nyidakake matia neng alas kene
61. Nuli Ki Banjir anengah mring alas kang kebak gli1gah petenge agawe wegah ngawur tan wruh bener salah
Wus wayahe tengah wengi ing alas kalangkung sepi tansah gumeter ing ati tan karulum jujugneki
Ana gumemeng katingal sawij; uwiting kemal gedhene meh limang etal Ki Banjir marani inggal
Gagasannya dalam hati akan istirahat dulu di situ sambil menunggu bila ada inspirasi
10 !lange kagungan katong Hilangnya milik baginda aranana sapa ny010ng. " tunjuk siapa malingnya. " Ki Baniir dangu melompong Ki Banjir lama terpukau ngucap, "Sudah tahu inyong. " berucap , "Sudah tahu ku." Kapedhak kalih sru angling Teriak dua utusan "Payo age ingsun in'ng " Ayo cepat kuantarkan jangan lama Kau tiduran aia suwe Sira baring yen nyata bisa amding bila dapat menunjukkan Bila Kamu mengingkari Yen Sira angapirani tentu Kau dihukum mati. " lah Sira nemu bilahi " Ki Banjir jawabnya santai K i Baniir alon nauri "Iya sudah tahu kami. " "Betul sudah tahu kami." 14. Wong kalih jro kebatinan 14 . Dua orang di batinnya "Wah ini mungkin orang gila "Heh iki bay a wong edan omong Mlayu terbiasa cara Mlayu kang saradan tal< pernah lain omongnya .·' ora muni basa liyan. " Banjir berjalan di muka Baniir lumaku ing ngarsa dua orang mengiringnya wong loro ngiring wurillya di jalanan tak ubahnya sedalan-dalan tan /iya yang diobral itu saj a kang denucap mung mangkana ., Apa kerjanya sang Raja "Apa gawene sang Ram panggii orang sudah tahu nimbali wong sudal! tahu sadurung-durung kawetu sebelum barangnya ada ngong werull kabeh wis tenlU semua temu ku tahu Siapa pencuri benda Barang sapa kang anyolong darijauh tahu saya ." saking doh wus ingsun semprong. " kedua orang melompong Wong kalih myarsa mefo mpong kata hati, "Itu bohong micareng tyas, "Iku bohong 15 . Apakah tahu sungguhan 15. Apa wernh atemenan rang wi gila-gilaan wong iki edan-edanarz kelihatan sekilasan y en mawallg ingkang kencengan paham semua pekerjaan kay a wruha sapekaryan
62. Di bawah pohon bersandar hatinya ngeri gemetar menirnang pedang kecilnya yang tampak amat tajamnya
Sesungguhnya belum tega bila menikam dadanya pemang terus diamangnya siap memenggallehernya
Bergembar-gembo r bersambat "Oh leherku bakal putus semoga ada ilafat sedihnya tanpa terputus
Oh nyawa simalah tentu bila kupancung leherku dengan pedang pusakal<u mungkinkah tega hatiku."
63. Syahdan pohon asam itu dihuni makhluk jin satu bertahta ada di situ seratus tahunlah tentu
Jin itu sangat d ugalnya ia bernama si Nyawa kaget diseb ut namanya di bawah pohon asamnya
Ciptanira ironing at; arep ngasokaken rag; sedheng neng kono anganti ana ta pratikelneki
" Aneh mengenal namal<u hendak memedang ucapnya ingin melenyapkan aku
62. Asendhen ngisore uwit manahe kadi jinait angliga pedhange alit kang alandhep mingit-mingit
Satemene durung tega yen asuduka saUra plj'er angagar pedhangnya ngancang-ancangi gulunya
Gembar-gembor asesambat . "Dhuh guluku bakal pegat bok iya ana ilafat iki susahe kaliwat
Dhuh nyawa ikj sirnamu yen suntamakaken gulu pedhang kiye pusakaku prandene bakal akolu. "
63. Kocapa punang wit kamal ana ejime salUnggai kekayangan ana kono wus satus taun samengko
Ejim langkung ndugalira jenenge iku si Nyawa kagyat sinambat jenenge ana ngisore wit kelle
"Dene weruh jeneng ingwang Ian uiare arep medhang nyirnakake marang aku ngeri aku mendengarnya
Bila mengenal namaku tentulah tahu ulahku bukan orang sembarangan turunan Nabi Sulaiman
64. Baiknya mengaku saja pasrah tobat kepadanya segala ulah jahatnya agar ku diampuninya ."
Syahdan si Nyawa segera turun dari istananya Banjir saat melihatnya ngeri terlepas pedangnya
Sosok seram menuruni Banjir menyesal dan ngeri bulu romanya berdiri gemetar menggigil ngeri
Dugaannya tentu hantu tapi bertekad berani sudah terpojok tak mampu terserah akibat nanti
65. Jin Nyawa datang sendiri Banjir hampir salah sangka masih menimang pedangnya tekad hati menghadapi
iki medeni satuhu
Datang berjongkok si Nyawa pada Banir menyembahnya memelas sambil berkata "Ampuni hamba Paduka
Hamba jin abdi Paduka
Yen weruh marang jenengku pasthi wrung panggaweanku dudu wong bedak arakan pasthi turun Nabi Sleman
9 kulaporkan raja nanti sun matur sang Ratu mengko tapi bila dia dungu nanging yen nyata wong bodho omongmu jangan ulangi Sira aja ngucap pindho Tertimpa hukuman Kamu Sayekti katrap ing ukum raja kebal diperintah ratu tan kena il/gejum janganlah Kamu berulah aja SiTa gawe umum tak urung dihukum tentu ." sayekti tan wurung kokum. " Juru bende pamit pergi Juru bendhe pamit nuli sudahlah tiba di puri wau wus prapta jro pun' melapor pada sang Aji umatur marang sang Aji "Ada dukun menyanggupi "Wonten dhukun kang nyanggupi Tadi saat hamba tari Wau kala amba tari dereng dugi pituturi belum tuntas tutur karni inggih Jujeng densanggupi segera ia sanggupi tapi masih meragui nanging maksih sangga-runggi 12. Seyogianya panggil saja 12. Prayogi dipuntimbali datang menghadap sang Aji praptaa ing ingarsa Aji ditanya kesanggupannya tinanggapa atur niki jangan-jangan mengingkari sawab tan angsal nguculi Dulcun terlanjur sedia Dhedhukun ke/ajeng saguh sudah ter,c;ohor sedesa sampun misuwur sadhukuh tapi hamba masih ragu nanging amba maksih ewuh bagai orang gila itu. " kados wong ewah tetangguh. " Baginda 1alu bersabda Sang Nata nulya ngandika "Baik panggillah segera "1ya age timbalana kedua abdi istana wong kapedhak loro ptXlha suruh bawa menghadapnya. " konen angirid /akunya. " Pergi juru bende lalu Mundur juru bendhe nuli setiba di luar pintu sapraptanira ing jawi kedua abdi istana wong kapedhak lora sami dititahkan memanggilnya aglis kang kinen nimba/i 13. Kedua orang bertemu 13. Wong kalih sampun kapangguh Ki Banjir duduk bersua Ki Banjir katemu /ungguh kedua orang bertanya wong kalih lajeng adhawuh "Hai, apakah Kamu tabu "Lah ta apa SiTa weruh
64. Baya ingsun balakaa asrah tobat si manusa apa sakpanggawe ngiwa supaya sun ingapura. "
Anulya pun Nyawa inggal tumurun saking wit kamal Ki BanjiT duk atumingal mengkorog pedhange gigal
Ana gum em eng tumurun BanjiT gila sarwi getun wulu githoke mangkorog kadhingkelan andharodhog
Wus narka lamun memedi nanging tinekatken ngati wit kapengkok maring ngendi apa cUldine angenti
65. Jim si Nyawa mara dhewe BanjiT meh salah tampane isih angagar pedhange batin wus tinekatake
Jim si Nyawa mara ndhodhok mring si BanjiT nyembah cedhok SQTWi matur angrarepa "Pukulun nyaosken duka
Kula pun ejim abdinta
Ki Banjir sungguhlah pintar Ki Baniir tuhu apinter memohon diampuninya anuwun ing pangaksana juru bende tlah diantar iuru bendhe wus denater semuanya dosa hamba ing sakalepatan amba 9. Berjumpa Banjir segera 9. Ketemu Ki Baniir sigra hamba sanggup kembalinya." estu asagah mangsulna. " 8 37 tawaran j uru bendenya iuru bendhe nari nulya "Hai Anda apakah bisa "Heh Sira apa ta bisa menebak milik sang Raja mbadhek kagungan sang Nata wani nyolong kang kagungan 66. Kalau begitu Kamulah Permainan raja putri Dolanane rrIja purri Kamu yang berbuat ulah bay a kang duwe panggawe siang malam ditangisi rina wengi dentangl'si isi gudang kaukosongkan ngothongi gudhang satehe Golek kencana yang hilang Golek kencana kang ilang tujuh hati tlah terbilang wus pitung diJuz kawilang tak tahu siapa lancang tan wruh sapa kang alancang brani curi milik orang makanya disuruh cari muiane kinen amerdi Baginda murka sekali." sang Nata duka nan sipi. " Gudang di dalam istana Gudhang ing iero karaton Barrjir sumsar macucu Jawab Banjir menggerutu "I tu saya sudah tahu. " "ltu saya sudah tahu." iuru bendhe duk angnmgu juru bende dengar ragu tan keduga jroning kalbu tak terduga dalam kalbu 10. "Bicara belum selesai 10. "Micara dunmg dumugi aneh mudah menyanggupi teka gampang anyanggupi apa gila orang ini nyawa edan wong puniki ing prakara durung ngerti " masalahnya belum mengerti." Juru bende sengit sambut luru bendhe ngucap sendhu Paduka hendak membunuh Tuwan aieng nyirnaJcaken "Dengarkan dulu kataku." "Rungokna dhisik ujarku. " pada hamba sungguh-sungguh mring amba kalayan temen Banjir tertawa menyahut Baniir naun' gumuyu saat pedang diamangkan pedhang arsa tinamakken "Betul saya sudah tahu." "I.va saya sLldah tahu. " hamba cepat melakukan mila pun amba tumunten Ada orang menimpali A na wong siji nambungi "Inggih atuma Nrepati " Betul sampaikan sang Aji tiyang sampun densanggupi karena sudah disanggupi pesthi tetap denkawruhi pastilah diketahui Pun Baniir punika awas Si Banjir itu waskita ing ngelmi nujum wus nelas ilmu nujum t'lah kuasa mila sampun uwas-uwas. " maka jangan was-was saja." 11. "Baiklah bila begitu 11. "Iya becik yen mengkono dengan pedang pusakaku." pinangan pedhang manira. " juru bendhe getun mawas juru bende menyesalnya
Banjir heran mendengarnya berat merenung di kalbu menjawab sambi! tertawa "Itu saya sudah tahu
si Nyawa nama panggilan
tapi aku ingin tanya Kamu disuruh siap'a pintar dengan rahasia ."
Nyawa halus menjawabnya "Hamba lakukan sendiri saat hamba dengar tadi kaget hati hamba rasa
67. Turun mohon maaf hamba." Banjir tenawa gembira "Sudah kumaatkan Kamu sebab saya sudah tahu
Bila tak mengembalikan isi tujuh gudang jiu tentu Kamu disirnakan
Ki Banjir eram angrungu byat apikir ironing kalbu nauri sarwi gumuyu "I tu saya sudah tahu
66. Yen mengkono Sira kuwe kang ieneng si Nyawa kae
nanging mengko ingsun takon Sira sapa ingkang akon dene prawira tan katon. "
Nyawa aris anauri "Pan inggih amba pribadi dupi amba mireng Wau kagyat saraosing kalbu
67. Twnurun nuwull apura. " Ki Baniir gumuyu suka "Iya takapura Sira sawab sun wus wrulz sadaya
Yen Sira tan mbalekena isining gudhang kang sapta y ekti Sira Iku sima
Nyawa menjawab . "Baiklah jangan khawatir Paduka hamba kembalikan sudah semalam ini semua
Kemb ali seperti dulu jumlah dan isinya tentu hamba sarankan Padllka pulang saja ke istana."
68 . Banjir berpesan padanya jangan sall1pai faj ar tiba syahdan tersebut kisahn ya sudah pulang keduanya
Ki Banjir heran batinnya "Aneh begini jadinya alangkah suka Baginda dan gemparlah kawulanya ." 38 7 Lajellg wus umangkat samya ., lalu berangkat semua Ki Banjir lumaku ngarsa Banjir berjalan di mUka sapraptanira ing wana di hutan setelai'1 tiba Ki Balljir lljujug wit soka Ki Banjir menuju soka 7. Kebone isill gillodhi 7. Kerbaunya masih terikat kang duwe bungah tan sipi yang punya gembira amat nuli sami denuculi lalu mereka lepaskan . kebo ditun tun in,g wuri kerbau dituntun di belakang Sadlzatengira ing amah Tiba mereka di rumah Banjir denalem wong kathaJ, Banjir disanjung orang banyak pembadllene luwih genah tebakan tepat amatlah sedaya wedi satemah semua segan mendadak Sayma eram agegetun Pada menyesal tertegun Banjir bisa dadi dhukun Banjir mampu jadi dukun semana sinuhun-suhun makanya disanjung-sanjung akeh wong mara medlzukun banyak berdukun berkunjung Ana teka nyemburake Ada datang menyemburkan tanapi wong nyuwukake tak ayal yang memantrakan saben dina keh dindhihe tiap hari banyak upahnya Banjir amayar uripe Banjir enaklah hidllpnya II 8. Syahdan berganti kisahnya 8. Wau genti cinarita anuju sawidji dina suatu hari ketika denbendhelli wong sadesa diumumkan orang desa sapa kang dadi pandhita siapa jadi pendeta Miwah sapa kang abisa Serta siapa yang bisa memetangi kang dursila meramal orang durhaka dipanggil menghadap Raja tinimbalan nrring sang Nata diantarkan utusannya kerida dening caraka Sedesa satu tiada Sakdesa tan ana siji amung Banjir bokmanawi hanya Banjir mungkin saja iku bisa memetangi dia dapat meramalnya sawab dhingin wus nglabeti sebab dulu pernah bisa Kebo bingen kang cineler Kerbau dulu yang dicuri denbadhe sadaya bener ditebak benar terbukti
Ki Banjir sudah kembali tiba pondok tak peduli istrinya heran di hati hatinya tenang kembali
Pagi hari telah tiba Banjir menghadap Baginda Keluar Baginda raja kaget Banjir telah ada
69 . Tersenyum Raja bersabda "Bapa belumlah waktunya tujuh malam yang diminta ada hal lain kiranya?"
Tenang Banjir menjawabnya "Saat harnba menantinya sudah mencari upaya
Pun Nyawa matur. )'Sandika sampWI kuwatos Paduka amba wangsulken saekal ing dalu punika enggal
Sarta pulih kados lami sacacah miwah soui Paduka amba aruri kundura mring da/em puri. "
68. Kj Banjir amemeling aja ngasi bangun enjing wau semana kocapa wus mulih kekalihira
K i Banjir eram atine "Karuju dadi mangkene mendah bWlgahe sang Aji Ian erame wong sanagri. "
Ki Banjir wus bali mulih ing pondhok datal! gillali" kang estri eram ing galih mallahira sampun pulih
Samana wus byar rahina Ki Banjir lluli aseba enjing nata siriwaka kagyat dene Banjir ana
69. Mesem ngandika sang Ratu "Bapa pan durung jangjimu inahira pitung dalu apa na seje karyamu '"
Banjir umatur tan susah "Amba angentosi inah sampun kula pesu genah
6 39 -~'": teriak ada kerbau hilang alok anII kebo i/ang semalam dikabulkannya ing wau datu katrimah bantuan tetangga datang tetangga prapta atandang tapi pada bengong orang nlInging padha patingukang Hanya pennohonan hamba Mung wonten panuwun kula kumpulkan warga Paduka Tuwan kumpulna kang wadya Tak ada yang dapat bukti Tan anII pikantuk titile para bupati ulama pra bupati /an ngu/ama yang punya marah sekali kang duwe kalangkung runtik mendengar tebakan hamba." mirengna pambadhe kula. " merenta teriak tengik briga-brigi cerak-cerik pelawatnya sudah balik wong nglawat wus $Omya batik ~ Baginda cepat bersabda Sang Ratu pan'ntah enggal 5. Yang punya ingin mencari 5. Kang duwe ar$O ngucati memanggillima ulama nimbali ngulama gangsal empat orang dijajaki wong sekawan denajaki dan segenap bupatinya Ian para bupati kabeh mereka membawa kudi $Omi asikep kekudhi berduyun banyak yang tiba gumrudug teka akeh berjalan nelusur kali lumaku urut ing kali BanjiF segera bertemu Ki BanjiT kepapag gupuh 70. Punggawa tanpa undangan 70. Ingkang ora katimbalan dijalan duduk termangu aneng dalan lagi lungguh ikut-ikut berdatangan padha melu gurawalan ditanya, "Apakah tahu penuh sesak berjejalan kebak dasih ajejelan tinlIkonlIn, "Apa weruh kerb au hilang hujan dulu." sorak sorai bergantian swara liT surak ambalan i/anging kebo duk jawuh. " Bergeieng-geleng Ki Banjir agedhed-gedheg Ki Barr/iT Sorak sorai dihemikan Nuti sinirep sadaya di ha ti sudah terpikir ing batin $Omplm kapikir tak. boleh berteriakan sami tan kenging ngucapa "Carilah hingga mencengir "Goleka ngangsi nggabibir Banjir tegak depan raja BanjiT ngadeg ngarsa nata bila dapat ku berjungkir." yen ketemu aku njungkir. " dengan keras suaranya asru wau acan"ta " Bila begitu Kau tahu "Yen mengkono SiTa tumon di mana tempat kerbauku. " kebo iku ngendi ing nggon. " "Hai, para kawula Raja "Heh sakehe para abdi Ki Banjir menj awab perlahan Ki Baniir nauri alon di kanan kiri semua kang kanan miwoh kang kfri " Aku tahu dari primbon ''Sun weruh $Oking pan'mbon ketalluilah semua padha kawruhana sam; hilangnya haria dan benda ilange raja brana di ~ KllramaJ barulah lepas 6. Takpetangi mou' entas kerbaunya dibawa enyah kang kebo ginawa bablas Sua sana girts itu Ing saiki pan wus tintrim sekarang dj hlltan t engah sakiki isih neng alas makhluk jin yang memb uatnya iku panggawenillg ejim diikt tak ciaoat Jepas den-godhi tan bisa talas "( si Nyawa nama jin itu si Nyawa aranireki Marilah aku tunjukkan Ayo ingong duduhake - ! I pintar licik tampa tara tur julig kdpati-pati tapi yah ada upahnya." nanging genah na opahe. " berseru j awab kakaknya asru sumaur kakangne 71. Dia itu pencurinya 71. Iya iku ingkiJng njukuk " Jangan cemas aku pikirkan "Aja kokpikiT kang k uwe seluruh isi gudangnya tisining gudhang kiJlumpuk diusung semalam saja ngusungi dalem sawengi Bila dapat ditemukan Yen dhasar bisa ketemu tak ada yang tahu dia sapa kang bisa lidan; lima suku kuberikan sunopahi limang suku bila bohong omonganmu nanging yen linyok umarnlu Ketika jin itu tahu Basa si jim iku weruh kutempeleng kepaJamu. pasthi suntabok endhasmu . . , "
aku turun salah satu Nabi Sulaiman yang dulu dia bertutur mengaku
sudah jera tak ulangi wis kapok nora mindhoni Mengganggu pada saudara Angrusuhi mring sadulur sedia memulangkannya Ian ambalekaken isi tak malu sepanjang masa tan duwe isin saumur Tentunya utuh kembali Wis mesthi pulih puniku malasmu makin mengalur kesetmu sangsaya nggalur. " 72. Bila ingkar kembalikan 72. Yen ora ambalekake marahnya tak terkendali nepsune tan bisa lilih mengajak memeriksanya ngajak amariksa age tidurnya di luar rumah rurn sajawining dalem 5 40 nanging ora denpraduli tapi tidak dipeduli wus tate ing saben ari terb iasa tiap hari Sqwiji dina amriku Suatu hari ke situ ipene estri arengl.l ipar putri menggerutu ''Apa ta maneh karepmu "Apakah lagi maksudmu tan ana liya gawemu tak ada lain kerjamu layak mati dalam sumur angur ngendhata ing sumur 3. Pak Banjir sakit ing galih 3. Pak Banjir sakit di hati lajeng tanpa pamit mulih lalu tanpa pamit pergi tan buh karep kang pinilih tak tahu yang diingini Sedalu tan saged tilem Semalam tidur tak dapat kang estri merak tan gelem istrinya talc mau dekat pikir bagai kelam sudah pikire kadi wus kelem Raja gugup menanggapi Sang Nata gugup nurnti Lama-lama menemukan Dangu-dangu wus amanggih akal saking jroning gaWl akal dari dalam angan arsa males ukum gipih ingin cepat balas pedih sakiting manah tan pulih sakit hati' belum pulih Esuk mantput tangine Pagi nan buta bangunnya marang nggone kakangane pergi ke tempat kakaknya mring kandhang kebo juiuge Tak berubah harta benda Tan ewah r~a brana gung diikat di pohon soka denrnt kalawan wit soka tumpukan bergunung-gunung rumpukan sapundhul/g-pundhung erat tak kan terlepaskan kenceng tan bisa ucu/a dan semua yang tergantung miwah kang samya gumanrung dicincang-cincang tambangnya denewuh-ewuh tangsulnya tak kurang sedikit saja tan kalong tan ana gempung Sekira tiada dapat Sekira aia na waged kandang kerb au tujuannya anyolong siji kebone mencuri satu kerbaunya 4. Di bawa ke tengah hutan 4. Binekta marang ing wana nguculi dennya ambebed melepas tali pengikat sokur ing dhukun kang kabul Tampak hari makin terang Kocap rina saya padhang Banjir manruk tanpa labet Banjir pulang tanpa jejak sawengi atine pepet semalam hati tenambak
Nyawa takut pada hamba tadi malam ia janji
isi ketujuh gudangnya tak akan kurang sebiji amat takutlah si Nyawa
tentu kupenggallehernya." Banjir habis mengatakan
punggawanya mengikuti saling tunjang rebut dulu gedung tujuh yang dituju
Penjaganya sudah tiba mereka sorot pintunya jelas tampak semuanya kembali isi semula
73 . Baginda lalu merangkul Banjir dielu-elukan punggawanya berhamburan bersyukur dukun terkabul
yen ingsun iki teluruh Nabi Sulaeman ing kuna dadi arurur balaka
Si Nyawa wedi ing kami jangjine ing mau bengi
saisine gudhang piru pan ora kurang satugi si Nycrwa banget awedi
pasthi takkethok gulune. " Banjir sawusnya ucape
kumrab bala arut wuri runiang-tinwzjang ndhisiki njujug gedhollg piru sami
furn gedhonge wus prapta samya anyorot korinya byar mus katingal sadaya pulih saisine lama
73. Sang Nata nulya angrangkul mring Banjir amellgkul-mengkul wadya padha ting barubul
Gembiranya tak terhingga Baginda pad a bupati bertitah untuk berpesta makan minum enam hari
Sudah pergi dari situ memulai pesta makan semarak nan malam tentu kawula ikut saksikan
CARIT A GINURIT AKEN (Alih Bahasa dan Alih Aksara) J I. Ada orang lawa kisahnya 1. Ana wong iawa critane Pak Banjir itu namanya Pak BanjiF iku jenenge melaratlah selamanya amelarat salawase sebab tak ada usaha saking tan ana budine Segala macam pekerjaan Sarupane panggawean tak ada yang ia doyan nora nana ingkang doyan senangnya ayem-ayeman mung karem ayem-ayeman maka jarang terpuaskan mila arang ketutugan Punya saudara sebiji Duwe sadulur sowldji kaya kerbau serta sapi asugih kebo Ian sapi lumbung dia penuh padi lumbunge akebak pari lagi kaya anak bini tur asugih anak rabi Sedesa hanyalah dia Sakdesa amung dheweke disegani orang desa wineden wang desa kene honnat segenap tetangga kajen manca pat limane dipercaya omongannya kedhep ing sawicarane 2. Banjir kerap memintai 2. Pak Banjir kerep njejaluk bertandang setiap pagi amerono saben esuk tak diberi enggan pergi yen tan winehan tan mantuk kantuk pun ia menanti plaur nganti ngangsi Ilgantuk Kerap dimarah-marahi Kerep denujar-ujaii oleh kakak ipar putri kelawan ipene estri 4
Tujuh hari sesudahnya Raja dihadap punggawa mengundang para kawula Banjir diganjar segera
74. lsi sebuah gedungnya wujud uang bagai krikil untuk Banjir seluruhnya ha ti girang tak ternilai
Ada lagi dititahkan praj urit agar siaga tujuh kapal disiapkan untuk mengangkut barangnya
Bungahe marwata suta sang Nata mring ora bupatya parentah boja ndrawina kinen sesukan nem dina
Uang hadiah 5i Banjir dan menyuruh para Op5ir mengantar Banjir Pendeta kembali dengan hartanya
Ketika wak tunya tiba hari berangkat kapalnya Sri Baginda mengantarnya diikuti punggawanya
75. Berbaur bunyi gamelan terompet kendang seruni meluap bagai lautan
Saundurlra ing ngriku lajeng wit sesuka wau rame anutug nem dalu akeh wong prapta ndedulu
Antara ing pitung dina sang Nata mijit sineba undhang marang wadyanira yen BanjiF ginanjar nulya
74. lsining gedhong satunggil isi dhuwit kadya krikil ginanjarken Banjir iku kalangkung bingah ing kalbu
Lawan malih denundharIK.! wadya kinen amiranti palwa pepitu pra sami kang kinarya angemoti
Arta ganjarane Ban/iF Ian amatah pra upasir ngaterken ing Wutan Guru mantuk Ian sakehing sangu
Duk samana wus anu/u . dina pallumpaking prau tedhak angater sang Prabu gumrah wadya sabiyantu
75. A wor tetabuhan muni salompret kendhang saruni lir kinebur ing lawan kapal saling mendului
Demikianlah kisahnya sudah berlalu semua layar sudah dikibarkan indah tampak bertebaran
Baginda sudah kembali syahdan mereka yang pergi sesudah sembilan hari sudah tiba di negeri
Raja datang menjemputnya bertemu guru sayangnya Banjir menyerahkan surat Baginda sudah melihat
76. Suka cita tak terhingga tak mengira hasil juga Banjir pUlang ke rumahnya tersohor dalam negara
Kaya amat melebihi bawa harta tujuh keei jadi hartawan negeri -beli tanah kanan kiTi
ieiel palwa rebut dalan
3 gelap gulita. Badannya disandarkan di bawah pohon asam yang besar sambi! mengamang-amangkan pedang di lehernya serta menyebut-nyebut nyawanya. Akibatnya, sesosok jin bernama Nyawa yang menghuru pohon asam itu terperangah mendengarnya. la segera turun menemui Banjir untuk memohon perlindungan dan merninta maaf. la mengaku sebagai peneuri harta kekayaan raja muda. Namun , ia bersedia mengembalikannya asalkan lehernya terhindar dari penggalan pedang Banjir. Dengan pengakuan dan kesediaannya itu, jin Nyawa dirninta agar mengembalikanharta raja muda pad a malam itu juga. Esok harinya, Banjir menghadap raja muda untuk melaporkan bahwa peneuri harta kekayaan raja adalah jin Nyawa. Harta itu sudah dikembalikan peneurinya ke tempat semula. Oleh karena itu , raja muda dan para punggawa dimohon memeriksanya. Setelah pemeriksaan usai, Banjir dielu-elukan. di sambut dengan pesta para seiama enam hari, dan pulangnya dihadiahi segudang harta raja muda. Sampai di negerinya, Banji! disambut oleh raja dan para punggawa. Atas keberhasilann ya itu . ia menjadi hartawan yang luar biasa . Sesudah itu , Banjir enggan menjadi seorang duku n. la khawatir apabila tugas perdukunannya gagal akan berakibat fatal ; ia akan tereemar nama· nya. Oleh karena itu . untuk menghindari petaka yang sewaktu-waktu tiba. ia bermaksud membakar rumahnya. Setelah disetujui istrinya dan hartanya diamankan , rumah miliknya dibakar. Dalam waktu singkat !umah itu pun lenyap. Ketika . ditanya raja tentang musibah yang menimpanya. secara basa-basi dinya takan oleh Banjir bahwa harta satu-satunya yang paling berharga yang ikut lenyap dilalap api adalah kitab perimbonnya . Oleh karena itu , sejak saat ftu ia berhenti sebagai dukun. Beberapa waktu kemudian, kehidupan .Banjir .xembali. jaya. Bahkan, k:uena musibah yang menimpanya, Banjir diberi pensiun oleh raja .
Rumah berhalaman luas Nyi Guru senang terpuas sering menghadap baginda bupati didatanginya
Terkenallah sang Pendeta sahabat para ulama syahdan saudara tua ikut terangkat namanya
77. Bila pendeta beIjalan
Semana pan kacarita wus /ajeng angkate samya palwa wus ambabar layar asri tinon ring salebar
Sang Nata wus wangsul kondur wau ta kang sami mbanjur antara ing sangang dina wus dumugi ing nagara
Sang Nata tedhakamapag wus temu gurune pe/ag Baniir ngaturken nuwala sang Nata anukameng driya
76. Sukanira tan sinipi tan nyana sampumeng kardi Baniir mantuk wismanira wus misuwur sanagara
SugiJJe angleliwati nggawa brana pitung keci dadi gegedhuging nagri nge/ar desa kanan kiTi
Karya griya binacingah Nyai Guru langkung bingah asring nedhaki sang Nata tanapi para bupatya
Misuwur sang Apandhita suyud kang para ngulama dene sadulure tuwa milu krasa ing wibawa
77. Sang Pandhita yen lumaku banyak orang mengirirlgkan tak kan berani padanya menginjaki bayangannya
2 8eberapa waktu kemudian, raja ketamuan seorang nahkoda yang ingin mengadakan pertaruhan. Pertaruhan itu berupa teka-teki sebatang tongkat agar ditebak ujung dan pangkalnya serta sebuah semangka agar ditebak jumlah isinya. Untuk menebaknya dipanggillah Banjir ke istana. Setelah menerirna penjelasan dari raja tentang teka-teki itu, Banjir pulang ke rumahnya. Malam harinya, ia meminta izin kepada istrinya untuk bunuh diri di sungai karena merasa tidak mampu mengemban tugas raja . Setelah terjun ke sungai, ia hanyut terbawa arus sampai di samudera. Ketika sedang merenungkan nasibnya dengan keadaan badan yang lemah dan kedinginan, kepalanya terbentur benda keras. Setelah dilihatnya, rernyata benda itu adalah sebuah kapal yang sedang berlabuh. Kapal itu pun segera dinaikinya . Ketika berada di geladak, ia dikejutkan oleh suara percakapan dua orang, tua dan bocah, yang memperbincangkan tongkat dan semangka milik nahkbda. Selesai mendengarkan perbinc:lngan itu, Banjirrerjun .ke samudera, lalu berenang pUlang. Pagi harinya ia menghadap raja dan memohon agar nahkoda segera dipanggilnya. Setelah tiba di istana, tongkat nahkoda itu pun uitebaknya dengan tepat bagian ujung dan pangkalnya. Caranya, tongkat itu diikat bagian tengabnya deogan benang, lalu ditimbangnya, bagian yang berat adalall pangkalnya dan yang ringan adalah ujungnya. Demikian pula, jumlah isi buah semangka ditebaknya dengan tepat, yaitu ada tiga macam: merah, hitam dan putili. Dengan demikian, kalahlall pertaruhan nahkoda. Uang dua laksa lebili dua ribu sebagai taruhan diserahkannya kepada raja. la kemudian pulang dengan perahunya. Sebaliknya, atas kemampuannya, Banjir dihadiahi satu laksa dan diangkat oleh raja sebagai pend eta kerajaan dengan gelar Ki Guru Banjir. Tampat tinggal Banjir pun pindah dari desa ke tempat lingkungan istana. la hidup bahagia karena segala keperluannya dipenuhi oleh raja. Ia pun semakin terkenal sebagai dukun yang waskita dan dihonnati oleh kawula. Syahdan, di kerajaan Kertabaya bertahta seorang raja muda yang tampan dan amat kaya. Raja muda itu sedang dilanda duka eita karena tujuh gudang harta kekayaannya lanyap secara tiba-tiba dalam satu malam. Untuk mencari hartanya itu , ia memoho n bantuan kepada pamannya yang konon mempunyai duk un waskita bernama Banjir. Banjir pun segera dikirim ke Kenabaya dikawal pe.njemputnya dengan mengendarai kapal. Tiba di Kertabaya ia disambut dengan pesta para. Tiga hari kemudian, sete!ah menerima penjelasan raja muda ten tang hartanya yang huang, Banjir kembaii ke pondokannya. Malanl menjelang kepergiannya ia minta izin istrinya untuk menghabisi nyawanya karena beban berat yang diembannya. la segera masuk hutan yang
Takut terkena tuahnya tawar di tempat yang gawat orang berj umpa segera berjongkok tangan dilipat
Banyak menghadap padanya semarak tiap harinya datang berdukun padanya dan datang meramalkannya
Tapi Guru sudah bosan akibat terasa enggan takut terbuka celanya dikira orang waskita
78. Suatu hari bicara pada istri mengungkapnya "Hei, Nyai dengar kataku telah datang akal baru
akeh pangiringireku ran ana wani kabehe angUiakalayangane
Seumpama rumah irli semuanya kita basmi hana kita dikuburkan musiball kita katakan
Semua hangus terbasmi primbon pun t ak kecuali agar kelak kemudian aku dapat mengatakan
Setelah lenyap primbonku aku meramal tak mampu mereka percaya tentu karena itu yang baku
Wedi yen kena wilalat rawa ngambah marga gawat sapa kapranggul agancang nulya Ildhodhok ngapu rancang
Akeh kang seba dalerne sadina-dina arame kang padha modhukunake tanapi wong metangake
Nanging Ki Guru wis bosen sinangga aras-arasen wedi manawa kacina bok denarani wong guna
78. Sawidji dina micara mring rabi asok pangrasa "Lah Nyai mara nmgokna ana akalku kang reka
Upamane omah iki mengko padha denobongi donya padha dipendhemi alok kena ing bilai
Kabel! sima kella gelli tekan parimbon fan kan' supaya dina ing wuri aku bisa gawe uni
Sakobonge parimbonku ora bisa metang iku pasthi padluJ amituhu jer iku ingkang bebaku
79. Hingga selamatlah aku terelak sia-siaku terhindar kepalsuanku lenyaplah rasa heranku
Va, bila dapat selalu benar terus tebakanku bila nanti gagal aku berapa rasa maluku
Tentu tak terhormat lagi sebab malu menimpanya Ki Banjir berbalik kini sudah tak ada gunanya
Coba pikirkan yang tentu rekayasa saya itu." Nyai Banjir menggerutu hatinya dapat setuju
80. Paginya siap sedia mereka mengusung harta tak seorang melihatnya malam hari mengangkutnya
Barang besar semuanya dititipkan tetangganya ada diusung ke desa di rumah sanak saudara
79. Dadi sun bisa waluya tan ke1Ul kinuya-kuya Iuwar sangka ngamandaka entek nggonku anggumuna
Barang yang kecil serriua sebarang perhiasannya dalam tanah dikuburnya tak satu pun mengertinya
Sesudah kosong semua lalu dibakar rumahnya kobaran tampak membara
Jya yen kaya s/awase sok bener yen ingsun badhe yen mengko sok Iuput bae sepil'a iku wil'ange
CARIT A GINURIT AKEN (R ingkasan Ceritaj Oi sebuah desa hidup seorang pemalas yang amat miskin bernama Banjir. Hampir setiap hari, ia datang mengemis ke rumah kakaknya. 01eh karen a malas dan keseringannya mengemis itu, kakak iparnya amat kesa!. Banjir dimarahi habis-habisan hingga pe~i tanpa " pamit. la amat mendongkol a tas perbuatan kakak iparnya itu. Untuk membalasnya, pada suatu malam, kerbau kakaknya dicuri, lalu disembunyikan di tengah hutan. Ketika kakaknya mencurigainya, Banjir pura-pura tidak tahu. Akan tetapi, ia bersedia mencarikannya asalkan diberi irnbalan. Setelah disetujui permintaannya, kakaknya diajak ke tengah hutan ditemani empat orang tetangganya. Oi tempat itu, kerbaunya yang hilang dapat ditemukan. kemudian dibawa pulang. Sejak saat itu, Banjir dikenal sebagai seorang dukun, pemilik kitab perimbon, yang pandai meramal dan mampu mengobati orang sakit. Oari praktik perdukunannya, kehidupan Banjir semakin membaik. Sementara itu, putri raja di negeri tempat tinggal Banjir kehilangan boneka emas kesayangannya. Sudah dicari ke sana ke mari dan ditanyakan kepada para dukun , boneka itu belum dapat ditemukannya. Akhirnya . Banjir dipanggil ke istana. Oalam perjalanan menuju istana , dua orang utusan raja yang mengiringkannya merasa tersindir oleh ucapan Banjir yang selalu mengatakan bahwa ia sudah tahu. Oleh karena kedua utusan itu merupakan pencurinya, maka mereka mengakui perbuatannya kepada Banjir. Akan tetapi, Banjir dirninta melindunginya. Setelah permintaan itu disanggupi dan tempat penyimpanan boneka ditunjukkan, Banjir segera menghadap raja. Setiba di istana, raja dan para punggawa diajak Banjir mengambil boneka di pojok tembok , di kebun istana. Atas keberhasilannya itu, Banjir diberi hadiah seratus ringgit sehingga semakin kecukupan hidupnya.
Pesthi"ora kajen maneh sawab antuk ing piweleh Ki Banjil' saiki maleh wis ora nana makoleh
Mara pikil'en sing tamtu sarekaku kabeh iku. " Nyai Banjir amacucu arembug sajroning kalbu
80. Enjingira tata-tata samya angusungi donya siji wong tan ana wruha bengi yen kalane nggawa
Barang-barang ingkang rowa samya tinitipken tangga ana denusung mring desa mring omahe sanakil'a
Barang ringkes-ringkes sami miwah sesotya di-adi sami pinendhem ing siti tan ana ingkang udani
Sawusil'a sami kothong Iajeng griyanya denobong kobar saking doh mencorong kobar apl melalapnya
81. Kaget orang senegeri melihat rumah terbasmi gempar orang mendatangi riuh ikut mengatasi
Bende kentongan b~rtitir banyak orang mondar·mandir berteriak rumah Banjir tambah gempar rasa getir
Api berkobar meluap kelima rumah dilalap penghuni lari bergegas bingung lari biar bebas
Deru api bersamaan jerit orang berlarian syahdan peristiwa itu sudah terdengar sang Prabu
82. Gugup keluar sang Prabu pergi tempat sang Guru tak menunggu abdi ikut berktida lin mengebut
Tersebut Guru Banjir·nya keluar cepat larinya berpura·pura berpikir sambillari mondar·mandir
Berjumpa dengan Baginda Banjir bersujud padanya banyak yang diratapkannya sambil tepuk·tepuk dada
111I Menangis sambil meratap
kang dahana mubaJ ngesong
81. Kagyat wong ing dalem nagri wruh ana griya kabesmi geger ewon wong nekani gumuruh kang tandarzg sami
Bendhe kakenthong anitir akeh wong kang kocar·kacir alok yen rzggoning Ki Banjir wuwuh gegere awiwir .
Dahana timumbal·timbal wus amangan kampung gangsal wong kampunge samya dhadhal tan wruh lor kulon ambedhal
Swaraning geni mbarengi lawan pan/rit ingkang jalmi ya ta semana winarni wus kapyarsa ing sang Aji
82. Gugurnedhake sang Prabu atandang mrjng nggoning Guru tan nganti ahdi kang melu turangga sinancler asro r.
Kocapa Ki Guru BanjiT lumayu metu angenthjr tan buh jro batin pinikir api·api molar·mali':
Kapranggullawiin sang Nata Banjir lajeng ngraup pada kathah·kathah sambatira sarta tebah·tebah dhadha
Nangis sarwi aturira bah" 'a harta sudah Jenyap tapi tak dirasakannya han ya lenyapnya primbonnya
83. 1k.ut dimusnahkan api "Jadi hamba saat ini tak dap:1t meramallagi sebabkan kecewa hati.'·
Raja tertegun mendengar satu jam tidak berujar Banjir diminta bersabar akibat musibah besar
Syahdan api yang membasmi setelah surut dan mati tenang seluruh kawula bubar pulang ke rumahnya
Syahdan lama kemudian suasana telah aman Banjir kembali semula . hidup mulia wibawa
84. T api tid.ak jadj dukun malah diberi pensiun menyesal orang semua hingga bertahun lamanya
Lestari disayang Raja masih banyak dimanjanya dan masih dipuja·puja oleh warga senegara
y en dony a telas sadav a nanging boten dipunrasa mung icale primbonira
83, Aatut sim a delling geni 'Vados am ba sapuniki boten waged memetangi mung punika dadi ati. ,.
Sang Nata ngungun miy arsa saejam datampa weca BanjiT kinen amupusa ing sacilakanyanira
DAITAR lSI Halaman KATAPENGANTAR.. . , . . . . . . .. . .. . .. . .. . . . . .. .. ... . . v PRAKATA... . .... . . . . . . ... . ... . ... . .. .. .. .. . .. , . . . vi DAITARISJ . . .... ... .. ... . . . .. ..... . .. ... . .. . .. .. . vii CARIT A GlNURIT AKEN (Ringkasan Cerita) . .... . . . . .. ... . . , . CARIT A GINURIT AKEN (Alih Aksara dan Bahasa) . . . . . . . . . . . . . 4 vii
Wau ta kang punang agni sus surut enring WliS mati ten tram sakathahing jalmi sowang·sowang mantuk sami
AlltaJ'a il/g lama-lama sasampunira atata BanjiT pulih kady a lama nutug amukti wibawa
84 . N anging ora dadi dhukun malah ginanjar pensiy un SIlnegara samy a getun nganti pirang-pirang taun
Tulus kinasih sang Aji raksih gung tinari-tari pan maksih dipunji-aji marang wong sajroning nagri
DAFTAR KATA
| DAFTAR KATA | |
| Jawa | Jaws Indonesia |
| amba apajar arsa asikep gaman bancingah baring basmi, besmi baya bedak arakan bilai bingen, biyen briga-brigi budi (-daya) caraka celer; dneler cerak-cerik cina; ,c:iJ;uta; kacina cocot dursila dheku;ndheku dhingin eceng (eca + ing) | hamba, saya menerangkan akan.hendak membawa senjata alun-alun tidur bakar mungkin hina, papa mati duJu merenta-renta usaha, ikhtiar utusan ~uri; dicuri berteriak-teriak bukti; terbukti mulut jahat tunduk; menunduk dulu enak di agak, semu |
PRAKATA Carita Ginuritaken 'cerita dipuisikan' ini merupakan alih aksara dan alih bahasa dari teks yang sarna juduJnya, susunan R.F. Bastian, terbitan G.C.T. van Dorp & Co, Semarang, tahun 1873. Teks itu digubah dalam bentuk syair berbahasa Jawa. Pada masa penciptaannya, bentuk itu jarang ditemukan karena puisi Jawa masih didominasi oleh tembang macapat. Jika dilihat dari waktu penciptaannya, teks itu tergolong tua, dan jika dilihat dari bentuk gubahannya, teks itu tergoJong Jangka. Oleh karena itu, agar dikenaJ masyarakat. teks tersebut digarap dan pada giliraIlllya dapat disebarluaskan. Syair Carita Ginun'taken itu terdiri at as 334 bait, terbagi menjadi enam episode. 01eh karena sifat kepuitisannya. maka alih bahasanya diusahakan bersifat puitis pula. Akan tetapi, usaha itu ternyata bukan merupakan pekerjaan yang mudah. Banyak kendaJa yang dihadapi, terutama alih bahasa yang menyangkut rima dan ketepatan arti kata. Oleh karena .itu, hasil yang tersaji ini sudah barang tentu masih ban yak kekurangannya. Berkenaan dengan hal itu, sumbang saran dari pembaca sangat diharapkan untuk kesempurnaan garapan ini. Akhirnya. ucapan terima kasih disampaikan kepada semua pihak yang telah membantu seJesainya pekerjaan ini, dan semoga hasil yang tersaji ini dapat dimanfaatkan sebagaimana mestinya. Yogyakarta , Oktober J 990 Slamet Riyadi vi
| gempung geruira gigih. gupuh godhi inah inyong jalma. jalmi jarot jelih. jerit kad~ kadya. kaya kajen keci ken; kinen kewala. kiwala kencana kucem kudhi kusus lara lapa lil/yok manca pat limane man ira marengguk marwata miyarsa molar-malir nala ngamandaka ngangsi ngarsa. ngarep ngendhat nglawat ngrerepa pakarti pan on parek; marek | rusak,lenyap gaduh. bertengkar segera, cepat ikat, cincang tenggang waktu saya orang, manusia serabut, kokoh teriak bagai, seper~i terhorrnat perahu suruh; disuruh saja emas pucat kudi, parang selesai. tuntas duka-cita, sengsara bohong, gagaJ tetangga saya menggeru tu menggunung, sebesar gunung mendengar mOlldar-mandir hati berpura-pura, menyamar sarnpai, hingga muka. depan |
KATA PENGANTAR Masalah kesusastraan, khususnya sastra (lisan) daerah dan sastra Indonesia lama, rnerupakan masalah kebudayaan nasional yang perlu digarap dengan sungguh-sungguh dan berencana, Dalam sastra (lisan) daerah dan sastra Indonesia lama itu, yang rnerupakan warisan budaya nenek moyang bangsa Indonesia tersirnpan nilai-nilai budaya yang tinggi nilainya, Sehubungan dengan itu, sangat tepat kiranya Departemen Pendidikan dan Kebudayaan rnelalui Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah telah berusaha melestarikan nilai-nilai budaya dalam sastra itu dengan cara pemilihan. pengalihaksaraan, dan penerjemahan sastra (lisan) berbahasa daerah itu. Upaya pelestarian warisan budaya yang sangat beragarn itu selain akan memperkaya khazanah sastra dan budaya masyarakat Indonesia juga akan memperluas wawasan sastra dan budaya rnasyarakaL Dengan kata lain, upaya yang dilakukan ini telah berusaha menguak tabir kedaerahan dan rnenciptakan dialo~ antarbudaya dan antardaerah melalui sastra sehlngga kemungkinan dapat digunakan sebagai salah satu alat bantu untuk mewujudkan manusia yang berwawasan keindonesiaan. Buku yang berjudul Carita Ginuritaken ini sernula berupa cerita lisan berbahasa Jawa di daerah Yogyakarta, Pentransliterasian dan penerjemahan dilakukan oleh Drs. Slamet Riyadi dan penyuntingan terjemahan oleh Drs. Saksono Prijanto. Mudah..mudahan terbitan ini bermanfaat bagi pembinaan dan pengembangan sastra di Indonesia. Jakarta, Fcbruari 1991 Lukman Ali Kepala Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa v
| pekenira pengkul; amengkul pellgung plaur poyan prapta gulunan pupus; dipupus rabi rengu rina runtik sanggarunggi sawab sekel sendhu sinuhun-suhun tan buh tan sipi tarka tindhih turangga tuwas tyas ucal; ngucali udani ujar ulat wardaya weca wicara wiji/; kawijil wilis; kawilis wingit wiwir | kamu peluk ; memeluk bodoh.dungu sengaja berkata. pamit datang. tiba kemenakan menerima kenyataan istri kesal. marah siang hari marah ragu sebab sedm sindir. sengit disanj ung-sanJung tak tahu sangat. tal< terhingga tebak imbalan kuda imbalan hati cari; mencari tahu omong,ornel perasaan hati ucap bicara ucap; teru.;ap iJilang; teroilang |
----.-.,·P;rtuuak· r. .J 1 ~ ')( 1~an li n Bahas. :0 KlaSI" .. _., ) I ~ , : -PB ./ t9 qq .?--~ I I TIJ (zL ~ PROYEK PEN£RBITA.N BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH TAHUN 1990/1991 DEPARTEMEN PENDIDlKAN DJ\.;\; KEBUDA YAAN PUSAT PEMBINAAN DAN PENGE~BANGAN BAHASA Pemimpin Proyek Nafron Hasjim Bendahara Proyek Suwanda SeJaetaris Proyek Saksono Prijanto Staf Proyek Ciptodigiyarto Sujatmo Warno ISBN 9794591416 Hak cipta dilim.lungi unu3ng-ulluallg lsi buku ini, baik sebagian maupun seluruhnya dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izi.n tertulis dari penerbit, kecuali dalam hal pengutipan untuk keperluan penulisan artikel atau karangan ilmiah. iv
P R