Baca PDF (OCR): Babad Segaluh 2

367 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 11.7 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. BABAD SEGALUH II
  2. BABAD SEGALUH II
  3. ISBN 979 459 210 2
  4. KATAPENGANTAR
  5. DAFTAR ISI
  6. BAB I. PENDAHULUAN
  7. BAB II. RINGKASAN CERITA
  8. BAB IIL TEKS DAN TERJEMAHAN
  9. II. DHANDHANGGULA
  10. 11. DHANDHANGGULA
  11. III. SINOM
  12. ///. SINOM
  13. IV. DHANDHANGGULA
  14. IV, DHANDHANGGULA
  15. 1. Tata tita lingira ing nguni
  16. 4, Amung ta pangrasaningsun
  17. VIL DHANDHANGGULA
  18. VIL DHANDHANGGULA
  19. VIII. SINOM
  20. Vin. SINOM
  21. IX. DURMA
  22. IX. DURMA
  23. XI. ASMARADANA
  24. XI, ASMARADANA
  25. Nulya pepasihan kala krami
  26. XIII. PAiNGKUR
  27. XIII. PANGKUR
  28. XV. ASMARADANA
  29. XK ASMARADANA
  30. XVI. DHANDHANGGULA
  31. XVI. DHANDHANGGULA
  32. 41. Sar^ Dipati mider angebeki
  33. XIX. PANGKUR
  34. XIX. PANGK UR
  35. XX. SINOM
  36. XX. SINOM
  37. 11. Kuneng gentya kawuvmsa
  38. XXII. ASMARADANA
  39. XXIL ASMARADANA
  40. XXV. DHANDHANGGULA
  41. XXV. DHANDHANGGULA
  42. S. Lawan mengko ingsun karya patih
  43. 3. Tan manca-manca wong sugih
  44. 10, Ngudhali Gedhe udani
  45. 2, Yen wong siya kasasar jroning pati
  46. 5. Am gawa suwarga linuwih
  47. 19, Jeng Pangeran amindkapekathik
  48. XXXn. DHANDHANGGULA
  49. XXXn. DHANDHANGGULA
  50. XXXV. DURMA
  51. XXXV. DURMA
  52. XXXVI, ASMARADANA
  53. XXXVI. ASMARADANA
  54. XXXm PANGKUR
  55. XXXVn. PANGKUR
  56. XXXVffl. DHANDHANGGULA
  57. XXVm. DHANDHANGGULA
  58. 1. Tengah dalu genira lumam
  59. 13. Tututana sagone kepanggih
  60. L Kuneng ingkang gunem rembak
  61. 12, Kuneng genti kawamaa
  62. 17, Nembah matur Arya Simping,

BABAD SEGALUH II

U A D I A n PUSAT PEMC i P " rJ FEuGEMBAMGAN bahasa

Cr *5 ff

BABAD SEGALUH II

Adi Triyono Lasman

(S E R P !J S T A K ^ PUSAT PEMaj?JAAV )AJ PENGEMBAB6AM Ha«.A OAPARTEMili OAN KESUDAVAAAI

Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Jakarta 1992

i r.
[Ca^^i t iiidsi 01/
8qq.234
T,| /
Ttd j "Vt^i

PROYEK PENERBITAN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH-JAKARTA TAHUN 1991/1992 DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PUSAT PEMBINAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA

Pemimpin Proyek Dr. Nafron Hasjim

Bendahara Proyek Suwanda

Sekretaris Proyek Drs. Farid Hadi

Staf Proyek Ciptodigiyarto Sujatmo Warno

ISBN 979 459 210 2

HAK CIPTA DILINDUNGIUNDANG-UNDANG Isi buku ini, baik sebagian maupun seluruhnya dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit, kecuali dalam hal pengutipan untuk keperluan penuiisan artikei atau karangan iimiah.

KATAPENGANTAR

Masalah kesusastraan, khususnya sastra (lisan) daerah dan sastra Indo nesia lama, merupakan masalah kebudayaan nasional yang perlu digarap dengan sungguh-sungguh dan berencana. Dalam sastra (lisan) daerah dan sastra Indonesia lama itu, yang merupakan warisan budaya nenek moyang bangsa Indonesia tersimpan nilai-nilai budaya yang tinggi nilainya. Sehubungan dengan itu, sangat tepat kiranya Departemen Pendidikan dan Kebudayaan melalui Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta betusaha melestarikan nilai-nilai budaya dalam sastra itu dengan cara pemilihan, pengalihaksaraan, dan penerjemahan sastra (lisan) berbahasa daerah itu.

Upaya pelestarian warisan budaya yang sangat beragam itu, selain akan memperkaya khazanah sastra dan budaya masyarakat Indonesia juga akan memperluas wawasan sastra dan budaya masyarakat. Dengan kata lain, upaya yang dilakukan ini dapat menguak tabir kedaerahan dan menciptakan dialog antarbudaya dan antardaerah melalui sastra sehingga kemungkinan dapat digunakan sebagai salah satu alat bantu untuk mewujudkan manusia yang berwawasan keindonesiaan.

Buku yang berjudul Bahad Segaluh II ini merupakan karya sastra Indo nesia lama yang berbahasa Jawa di daerah Yogyakarta. Pengalihaksaraan dan penerjemahan dilakukan oleh Drs. Adi Triyono dan penyuntingan dilakukan oleh Drs. Farid Hadi.

Mudah-mudahan terbitan ini bermanfaat bagi pembinaan dan pengembangan sastra di Indonesia.

Jakarta, Januari 1992 Lukman Ali

Kepala Pusat Pembinaan

dan Pengembangan Bahasa

DAFTAR ISI

Halaman KATA PENGANTAR v DAFTAR ISI . vi BAB I. PENDAHULUAN 1 BAB II. RINGKASAN CERITA 3 BAB III. TEKS DAN TERJEMAHAN 5

BAB I. PENDAHULUAN

Naskah "Babad Segaluh 11" ini diproses dengan tujuan untuk dqadikan bahan informasi bagi seluruh bangsa Indonesia untuk mengeAal dan memahami kebudayaan Indonesia secara utuh. Oleh karena itu, naskah yang semula berhuruf Jawa ditransliterasi ke dalam huruf Latin lalu diikuti dengan peringkasan cerita dan peneijemahan ke dalam bahasa Indonesia. Dengan demikian pengenalan khazanah budaya antarsuku bangsa Indonesia dapat berjalan dengan mudah. Kecuali itu, naskah ini bermanfaat pula sebagai alat bantu untuk studi ilmu sastra, ilmu sejarah, ilmu agama, ilmu hukum, etika, dan ilmu filsafat karena di dalamnya banyak terkandung masalah-masalah tersebut. Demikianlah kekayaan yang terkandung pada naskali-naskah lama yang sulit dipahami karena kendala bahasa dan tulisan yang dipergunakannya. Sebagian besar naskah-naskah itu ditulis dalam bahasa daerah dan mempergunakan tulisan huruf daerah pula.

Dalam pengolahan naskah ini (transliterasi) dipergunakan pedoman tertentu (antara lain, Pedoman Umum Ejaan Bahasa Indonesia Yang Disempurnakan) agar tata tulisnya dapat teratur. Ciri-cki teks asli tetap dipertahankan sehingga sangat mungkin ditemukan teks yang jumlah suku katanya kurang atau lebfli jika dilihat dari aturan formal suatu tembang atau puisi. Selama masih teijangkau kekurangan atau penyimpangan itu akan diberi catatan penjelas yang sekaligus berfungsi sebagai aparat kritik.

Proses peneijemahan dilakukan dengan metode harfiah apabila masih memungkinkan, tetapi kalau tidak memungkinkan lagi lalu dipergunakan metode bebas. Meskipun mempergunakan metode bebas, pengertian yang terkandung di dalamnya tetap dipertahankan agar tidak menyimpang dari pengertian dalam teks. Kata-kata bahasa Jawa dalam teks naskah yang tidak dapat diteijemahkan ke dalam kata-kata bahasa Indonesia, tetap ditulis seperti asiinya lalu diberi catatan penjelas.

Peringkasan cerita dikerjakan dengan cara mengambil inti cerita. Ringkasan cerita berfungsi sebagai pengenalan secara global terhadap isi cerita sebelum memasuki/membaca terjemahannya. Cerita yang berfungsi sebagai sisipan tidak dimasukkan dalam ringkasan.

Naskah "Babad Segaluh" tidak sekadar menceritakan seputar kehidupan Galuh dan Pajajaran saja, tetapi cenderung meluas ke cerita-cerita lainnya, misalnya, cerita Mataram, Majapahit, dan Demak. Cerita-cerita tersebut dapat berfakta sejarah dan dapat pula sebagai dongeng saja yang sulit dipertanggungjawabkan fakta kesejarahannya. Cerita sangat kompleks dan alurnya terputusputus serta renggang.

Proses pengolahannya telah dikerjakan dengan pedoman tertentu dan sudah dilaksanakan semaksimal mungkin. Sifat kepuitisan teijemahan sulit dipertahankan seperti aslinya karena penerjemahan puisi itu merupakan suatu pekerjaan yang berat. Pernah muncul suatu pendapat bahwa pada prinsipnya puisi itu tidak dapat diterjemahkan tanpa kehilangan kepuitisan dan erosi makna.

Apabila naskah ini akan diterbitkan sebagai edisi bersih masih perhi penanganan khusus untuk lebih dapat dipertanggungjawabkan keilmiahannya. Sebagai bacaan populer (sani) naskah ini sudah cukup memadai karena telah dapat muncul suatu faktualisasi yang mampu merangsang pembaca.

BAB II. RINGKASAN CERITA

Raden Sahid terpesona menyaksikan kedikdayaan Sunan Benapg. Ojeh karena itu, ia ingin mencecap flmu kepada Sunan Benang. Sebelum permintaannya diterima, Sunan Benang memberikan afahan kepada Raden Sahid perihal orang yang ingin menjadi wali. Syaratnya bukan terletak pada harta benda, tetapi terletak pada kesetiaan pada guru, tetap bicaranya, dan takut kepada Yang Mahakuasa.

Untuk mencapai tingkat kewalian Raden Sahid hams berani dikubur hiduphidup selama emat puluh hari di tengah hutan agar mendapat rahtnat dari Tuhan. Cara itu pun dapat dijalankan Raden Sahid dengan baik sehin^a ia memiliki kelebihan-kelebihan tertentu sebagai rahmat Tuhan. Kecuali itu, Raden Sahid masih harus menjalani tapa menjaga titian galinggang di tengah hutan dengan tidur di sungai. Karena tapanya tidur, di sungai itulah, Raden Sahid nanti akan diangkat menjadi sunan dengan nama Sunan Kalijaga la menjadi orang yang sakti dan bertuah ucapaimya dan memiliki baju antrakusuma yang berfungsi sebagai pelindung diri dalam peperangan.

Prestasi Sunan Kalijaga yang sangat niencolok terlihat ketika ia berhasil melengkapi tiang masjid Demak dengan tumpukan tatal sehingga masjid itu dapat berdiri tepat pada waktimya. Di samping itu, Sunan Kalijaga juga berhasil meredam percekcokan para wali ketika menentukan arah magid Demak ke Mekah. Dialah yang berhasil mengarahkan kiblat tepat ke arah Mekah sehingga para walilaiimya menjadi terpesona.

Rasawulan, adik Raden Sahid, dari Tuban bertapa ngidang 'seperti kijang' bertemu dengan seseorang yang bernama Maulana Mahiribi yang sedang ber tapa juga. Mereka saling melihat seperti bersanggama saja sehingga Rasawulan hamil. Rasawulan marah dan minta pertanggungjawaban Maulana Mahribi. Maulana Mahribi bercipta diri menarik bayi dari dalam perat Rasawulan. Bayi pun. berhasil keluar lewat lambung putri itu, seorang bayi laki-laki diberi nama Kidangtelangkas.

Dalam perkembangan selanjutnya Kidangtelangkas itu beralih nama menjadi Jaka Tarub karena ia hidup di desa Tarub dan dipelliara oleh Ni Tarub. Setelah besar Jaka Tarub kawin dengan bidadari bemama Nawangwulan yang pakaiannya sempat disembunyikan oldb Jaka Tarub. Perkawinannya itu membuahkan anak perempuan yang dinamakan Nawangsih.

Perkawinan Jaka Tarub dengan Nawangwulan tidak dapat kekal karena Nawangwulan kembali ke Kahyangan ketika pesannya dilanggar oleh Jaka Tarub. Anaknya tetap disusui pada saat tertentu dengan cara tertentu pula. Rasawulan sendiri akhirnya bertempat tinggal di Laut Selatan setelah tidak dapat diterima oleh kawan-kawaimya di Kahyangan. Nawangwulan tidak diterima oleh teman-temannya karena dianggap teldi hilang kesuciannya akibat pergaulannya dengan manusia (Jaka Tarub).

Nawangsih, anak Jaka Tarub dengan Nawangwulan, akhirnya kawin dengan Bundhan Kejawan, putra Brawijaya dengan Wandhan Kuning. Perkawinan mereka itu melahirkan anak laki-laki yang kelak bernama Ki Ageng Sela.

Arya Damar dari Palembang dan istrinya, Putri Cina, mempunyai dua orang putra, Raden Patah dan Raden Timbalan. Mereka berdua meninggalkan Palembang bertelana ke Jawa. Raden Patah berdiam di Bintara (Demak) dan Raden Timbalan mengabdi ke Majapahit. Prabu Brawijaya telah diramal oleh juru nujum bahwa dia merupakan raja terakhir di Majapahit yang beragama Budha karena setelah itu kerajaan akan runtuh oleh serangan putranya sendiri yang sekaligus mengawali kerajaan Islam.

Ramalan juru nujum menjadi kenyataan. Raden Patah dari Bintara (Demak) berperang melawan Majapahit. Perlawanannya itu dibantu dan direstui oldi para wall Raden Patah memulai perlawanannya ketika Brawijaya tidak mau masuk Islam seperti yang dikehendaki oleh Raden Patah. Prajurit Majapahit yang dipimpin oleh senapati andal akhirnya dapat dikalahkan oleh prajurit Bintara. Pindahnya keris Sangkelat sebagai keris sakti dan bertuah d?iri Majapahit menpakan bertanda pula akan hancumya Majapahit Pidung *bintang kebahagiaan' telah beralih dari Majapahit.

Prabu Brawijaya muksa bersama istrinya ketika prajurit Demak memasuki istana Majapahit. Muksanya Prabu Brawijaya di Gunung Lawu. Dua orang putranya, Bundhan Surati dan Aria Baribin menyingkir ke Panaraga.

Harta benda kerajaan Majapahit dirampas oleh lawan dan diangkat ke Demak. Bangsal-bangsaldibongkar dan kayu-kayunya dipindah ke Demak untuk mendirikan bangsal baru di sana. Maka pemerintahan Demak mulai dengan dilatarbelakangi oleh pengaruh Idam. Rajanya bergplar Sultan Demak Natagama Kalifatullah Linuhung Waliiillah Senapati.

BAB IIL TEKS DAN TERJEMAHAN

I. KINANTHI L KINANTHI 2. Aku tak percaya ucapan saja 2. Sun tan ngandel basa wuwus

1. "Namun beratlali syaratnya orang menjadi wali utama bukan uang bukan pula harta melainkan setia rela sampai mati tetap pada bicaranya setia akan guru takut akan Yang Mahakuasa.

kalau tiada dengan bukti sungguh orang sanggup setia berani jugakah Anda kutanam di tengah hutan seratus hari lamanya?

'Nging abot patukonipun wongdadi wali utami dudu picis raja brana mung setya legaweng pati tan mingser yen wis wecana setya guru jrih Ywang Widi.

3. Jika Anda berani sungguh menjadi syeh wali mukmin." Raden itu bersembah, "Hamba sedia kehendak Paduka tiada niat ingkari Yang Maha kuasa meskipun sampai mati.

yen nora kalawan yekti yektine wong sanggup setya apa wani sira ugi sunpetak madyaning wana lamenipun satus ari?

3. Yen want sira satuhu jumeneng seh wali muJanin." Nembah niatur sira radyan, 'Kawula sumanggeng karsi tan sedya dora Yang Sukma sanadyan tumekeng pati,

4. tiada retak menyimpang di hati." 4. apa tan suminggah kaym." Kanjeng Sunan mendekap adinya sambU tersenyum ujarnya, "Aku sekadar memberi jalan kepadamu Cucunda Tuban sungguh itu milikmu sendiri.

5. Baiklah sekehendakmu menerima dari sang Pencipta^ Alam." ''Hai sahabat murid-muridku segeralah Cucunda buatkanlah lubang di tengah hutan." Tiada berapa lama lubang telah jadi.

6. Ketika itu Raden Sahid pun 6. Semana Dyan Sahid gupuh segera dikubur di tengah hutan pohon beringin tandanya. Setelah itu ditinggal pergi Kanjeng Sunan ialu salat ke Mekah sekejap saja sampai.

7. Setelah salat segera pulang menemui murid-muridnya dan segera melalang buana. Adapun yang diceritakan lagi Rasawulan putri dari Tuban amat merindukan Yang Mahakuasa.

8. Putri itu melaksanakan tapa kijang Marengi ngidang Sang Ayu berbaur dengan hewan hutan di hutan Glagahwangi ke mana saja satwa hutan berbaur dengan kijang sang Putri pun mengikutinya.

Jeng Sunan ngrangkul kang rayi sarwi mesem angandikUy *lngsun darma asung margi mring sira Ki Jebeng Tuban tuhu darbeknya pribadi,

5, Lah ta iya sakarsamu narima kang murbeng burnt" ^ / '*Heh sobat murid denenggal Ki Jebeng karyakna aglh kaluwat madyaning wana. Tana dangu sampun dadt

pinetak madyeng wanadri waringin wong tengerira. ' Sampune tinilar null Jeng Sunan lajeng asalat mring Mekah sakedhap praptt

7. Sakbadane salat gupuh nulya kondur panggih murid pan lajeng nganglang buwana. Kuneng malih kang winami Rasawulan putri Tuban langkung branta ing Ywang Widt

awor Ian sato wanadri aneng Glagahwangi alas saparan sato wanadri sampun awor lawan kidang sang Retna pan atut wuri.

9. Mengunyah dedaunan sang Putri turut makan juga lamanya tiada diceritakan sang Putri sampai ke telaga aimya tampak jernih indahlah jika dipandang.

10. Bersih pada kill kanannya banyak batu di tepi telaga itu gemericik air mengalir terletak di bawah pohon kayu besar banyak dahannya bercabang-cabang remang tampaknya.

11. Nun jauh melangut tampak tiada mampu terkatakan bak jatiAan daii surga karunia dari Yang Mahakuasa orang terpilih yang^tahu hanya orang yang telah mendapat kasfli.

9. Gayemi kang tam-tam sang Retna tumut abukti lamine datan winama sang Retna amanggih beji toyane wening awuryan aresep, lamun kaeksi.

10. Resik kiwa tengenipun keh selane pinggir beji kumricik iline tirta ing ngandhaping sajaratil wreksa geng pange ngerbakah asingup lamun kaeksi

11. Pangfangut-ngkngut kadulu tan kena lamun winami ttr tiban sangking suwarga pepartnge Ywang kang Luwih pilih jalma kang uninga kejaba kang wus angsal sih.

12. Besar kuat cabang yang di atas ketika itu ditempati orang yang sedang bertapa bertafakur di atas orang keturunan dari Arab dari negeri Mahribi.

12. Ngerbakah pange kang dhuwur semana dipunenggeni manungsa amangun tapa pitekur aneng ing nginggU wijiling saking ing Arab negaranira Mahribi

13. Tersebut keturunan Kanjeng Rasul bernama Maulana Mahribi. Asal mulanya ke tanah Jawa disuruh oleh orang tuanya Kanjeng Pangeran Atasangin untuk menyebarkan Islam.

13. Kocap trahira Jeng Rasul nama Maukna Mahribi mihrUpun angejawa tinuduh dhateng sudarmi Jeng Pangeran Ngatas Mamta kinen angiskmna ugi.

14. Orang Jawa yang masih kosong belum mempunyai imam maka Kanjeng Syeh Maulana

14. Wong Jawa kang meksih suwung dumng ana kang ngimami mikhe Jeng Seh Mukna bersamadi di atas pohon memohon kehendak Yang Mahakuasa tafakur bersamadi hening.

15. Ada yang tercipta di dalam hati diizinkannya mem imp in di hutan Bintara izin dari Yang Mahakuasa jika telah berdiri masjid di Bintara namun belum diperkenankan.

16. Menunggu dari yang punya 'laku' masih terselubung oleh Yang Mahakuasa itulah yang menjadi utusan maka masih bertapa. Bergantilah yang diceritakan putri Rasawulan dari Tuban.

17. Amat senang halnya melihat teiaga berair gemericik sang Putri pun mandilah berendam diri dalam air tak tahu bahwa ada orang bertapa yang mengawasi.

18 Akan rupa sang putri ayu tampak cemerlang bak bulan auratnya tidak dipelihara sang pertapa terkena asmara serentak tersentak bak berasmara dengan Dewi Rasawulan.

manekung nginggU wreksa di maneges karseng Ywang Sukma maladi semedi hening.

19. Namun sabil di dalam hati Tersebutlah sang Dewi yang berendam diri dalam air telah keluar dan berkaca dalam air tampak badan berubah-ubah lama-kelamaan terlihat olehnya.

15. Ana kang kacipteng kalbu kalilane angimani aneng ing alas Bintara janjenira ing Ywang Luwih yen ngadeg mesjid Bintara nanging dereng denlilani.

16. Ngenteni kang darbe laku meksih kineket Ywang Widi punika ingkang utusan marma taksih amertapi ya ta genti kang gunustha Rasawulan putri Tuban.

17. Kacaryan dennya andulu beji toyane kumricik nulya asiram sang Retna kungkum aneng jroning warih tan wruh yen ana manungsa sang tapa awas ningali.

18. Mring wamane sang Dyah Ayu katon mancorong lir sasi murade datan krawatan sang tapa branta inggalih sareng cleng kadi asmara Ian sang Dewi Rasawulan.

19. Hanging sabU jroning kalbu ucapena sira sang Dewi kang kungkum jroning toya wus mentas ngilo kro warih katon sarira amolah dangu-dangu aningali.

20. Ada bayangan orang laki-laki rupanya tampan sekali terkejutlah Dewi Rasawulan yang juga lagi kena asmara di hati tersentak hati saling berasmara dengan yang tampak di dalam air.

21.. Serentak saling meUhat pertapa dengan jl^sawulan bak bersanggama keduanya. Terkabul oleh Yang Mahakasih Pengasih menciptakan hamba utama untuk benih (bibit) raja.

22. Demikianlah sang putri terasa berat perutnya terbelalaklah Rasawulan geraknya sang jabang bayi di dalam gua garba terasa di dalam hatinya.

23. Amatlah malu rasa hatinya belum menikah telah hamil bencilah hati sang putri menclongak menatap ke atas berucap dengan sedih "Siapakah yang memberi penyakit ini?

24. Sungguh dipermalukan aku gadis belum bersuami mengapa dimentera turunlah sang pertapa lihatlah malu say a." Syeh Maulana Msdiribi,

20. Na wayangan jahna kakung wamanira bagus sigit kagyat Dewi Rasawulan kang langkung branta ing galih clenging tyas carem asmara lawan kang katon j'ro warih,

25. mendengar ucap yang marah cepat turun dari pohon sambil mencabut zakamya dicipta menjadi senjata sang Pendeta berjalan pelanpelan

21. Pan sarerig sami andulu sang WUcu Ian Rasasasi kadya carem karoronnya pinareng dening Ywang Luwih akarya titah utama kinarya wiji narpati,

22. Wau ta sira sang Ayu gumendhel krasagarbini milang kedhep ingkang wulan obahing kang fabang bayi aneng sajroning garba sang Dyah rumaos ing galih,

23. Kelangkung wirang ing kalbu dereng krama anggarbini run tik galihe sang Retna tumenga marang ing nginggil amuwus sarwi karuna, "Sapa weh memda iki?

24. Agawe wirang satuhu ingsun kenya durung krami ateka pinancawara lah mudhuna sang mertapi pirsakna wirang manira." Seh Maolana Mahribi,

25. amiarsa wuwus e sendhu mudhun sangking wreksa aglis sarwi jabut dakarira cinipta dadi braja sang Pandhita Ion lumampah sangkuhnya diselipkan.

26. Telah tiba di tepi air dengan sabar berbicara, "Apa sebab aku ini sedang bertapa dimarahi apakah dikira aku ini melihat Anda?

27. Halnya Anda mandi aku ini tidak mempunyai zakar aku ini seperti Anda hanya sangkur senjataku didakwa mencuri asmara kalau berketurunan sungguh.

sangkuhira sinangkelit.

26. Wus prapta tepining ngranu alon awecam aris, "Priye karaning wak ingwang wong tapd dipundukani apaginalih wak ingwang dika galih aningali?

27. Centra siram sang Ayu sun iki tan darbe perji ingsun ini kadya sira mung sangkuh gaman sun yayi tinarka nyidra asmara angger panuras yekti.

28. Anda sungguh-sungguh mengandung itu kehendak dari Yang Mahakuasa." Ketika Rasawulan mendengar akan sabda sang pertapa merasa dirinya salah maka segera beijongkok di tanah.

28. Sira garbini satuhu sangking karsaning Ywang Widi." Rasawulan duk miarsa mring sabdane sang Ayogi rumaosyen kalepatan gya dhodhok aneng ing siti.

29. Menangis sambil bertutur, "Bubur batu hamba ini banyaklah memberi ampun hamba tiada malu bingung hati hamba seorang gadis menyuci diri tak ingin menikah.

29. Wor tangis sarwi umatur, "Jenang sela awak manii den agung kang pangapura datan wirang bingung ati kawula pan rara kennya kumini tan arsa krami.

30. Kini hamba mengandung tak merasa punya suami halnya hanyalah bayangan yang ada di dalam air rupanya seperti Paduka hanyalah sasaran kerling.

30. Mangke ambobot wakingsun tan rumaos darbe laki apan namung wewayangan kang wonten sajroning warih wamine kados Paduka pan namung tujungan tiring.

31. Kemudian hamba mengandung 31. Lajeng ambobot ulun bertuahnya hebat sekali hamba mohon sang Pendeta musnahkanlah segera yang menjadi papa bencana setelah bayi keluar.

32. Jika sang Petapa tidak menolong meruwat malu hamba ini lebih baik bunuhJah hamba senyampang belum terdengar oleh sesama manusia,'' Petapa pun bersabda perlahan.

ampuhe kapati-patt sang Wiku nuwun kawula anunten sirnakna aglis kang dadya papa cintraka sampuri medal margi siwi

32. Yen sang Tapa tan atulung angruwat wirang ngong iki luhung pejahana amba mumpung derengkapiarsi rnarang samaning manungsa." Sang Wiku alon nabda ris.

33. ''Membelakanglah segera kupanggil biar keluar." Rasawulan pun membelakang rambutnya terurai berani petapa mengepal tangan bayi diberi isyarat.

33. **Lah mungkura denagupuh sun undange dimen mijil." Nulya mungkur Rasawulan apan sawri ngore want sang Wiku ngepel kang asta jabang bayi denketheki.

34. Seperti memanggil hewan bayi pun teiah keluar melompat bagai anak kijang lewat lambung keluarnya ke arah pangkuan sang petapa bayi pria bagus rupanya.

34. Lir angundang sato iku jabang bayi wus amijil mencolot lir anak kidang sangking nglambung wedalneki marang panggone sang tapa kakung bagus ingkang wami.

35. Berkilauan cahayanya memancar bagai penjelmaan Dewa tiada bertembuni telah tanggal di surga pertanda kekasih Yang Mahakuasa. Pendeta berkata pelan,

35. Mencorong cahyane macur lir panukmaning sutengsi datan ana bingbingira wus dhaut neng swarga di pratandha kekasihing Ywang. Sang Wiku ngandika aris,

36. "Lihatlah segera anakanda ini putri berkilauan seperti matahari." Dewi Rasawulan menoleh melihat anaknya amat senanglah hatinya.

36. '*Lah ta tingakna gupuh putrardra iki Mini mencorong kadya baskara." Noleh Dewi Rasasasi ningali marang kang putra langkung tresnanireng galih.

37. Namun malu di dalam hatinya. 57. Nanging mrang jroning kalbu. yang bernama Syeh Wali Lanang Seh Wali Lanang kang nami

Pertapa bersabda lagi, "Bayi ini kuberi nama Kidang Talangkas karena engkau dan aku . sedang melakukan tapa kijang.

Sang Tapa ngandika aris, **Ki Bayi sunwehi aran Kidang Talangkas prayogi dene ingsun lawan sira marengi ngidang mertapi."

38. Rasawulan menyahut, "Terserah Paduka karena hamba tiada suka memelihara anak hamba ini." Pertapa dengan sabar berkata, "Jangan begitu Putri.

38. Rasawulan nembah matur, *Sumangga karsa sang Yogi inggih kawula tan arsa amomong mring putra mami." Sang tapa alon ngandika, "Lah aja mangkono Nini.

39. terhadap anakmu ini pemberian Yang Mahakuasa." Rasawulan pun segera pergi. Petapa amat sedfli diserahi anaknya karena ia tidak berbuat.

Apakah engkau tiada kasihan 39. Apa sira tan wlas mring sunu ikiparinge Ywang WidW Rasawulan nulya kesah. Sang tapa susah kanggalih kapasrahan ingkang putra wong tapa dudu kang kardi.

40. Memang pria di hutan riniba 40. tiada teman seorang pun segera pergilah sang pertapa ke desa Tarub niatnya sambil menggendong anaknya membawa buluh kuning dijinjing.

Dhasar priya neng wana gung Ian tanpa rowang sawiji nulya mentar sang Pandhita mring desa Tarub sedyaning sarwi gembol kang atmaja wuluh kuning kang cinangking.

Untuk batang panah dan peno- 41. Kinarya deder sesangkuh 41. pang Tersebut lagi yang berlalu kuneng ta ingkang lumaris ada lagi ceritanya wonten malih kawarna berada di negeri Cempa aneng nagri ing Cempa berkelana menjelajah negeri. lelana jajah nagari.

42. Dengan beralih sebutan bernama Syeh Maulana ahlul iman di bagian timur

42. Pan sarwi ngalih jejuluk Seh Maulana kang nami alul iman aneng wetan tiba di negeri Blambangan Adapun rajanya Siyunglaut diceritakan.

43. Dia mempunyai anak wanita amat cantik tenar di seiuruh negeri Blambangan tak ada duanya namun sang putri mengindap penyakit yaitu rusak sekujur badannya.

44. Diobati tiada sembuh maka disayembarakan barang siapa yang dapat mengobati akan dipersuamikan Syeh Maulana ahlul iman sanggup mengobatinya.

prapta Blambangan nagri wau ta sang Adipatya Siyunglaut kang winarni.

43. Apanta adarbe sunn wanodya ayu linuwih kasup ing saprajaningrat Blambangan tan ana kalih nanging darbe grah sang Retna bubrah ing saliraneki.

45. Tiada lama pulih kembali sang 45. Tan latni mulya sang Ayu putri maka segera diberikan tiada tersebut bertemunya rukunlah mereka suami istri lamanya tiada diceritakan maka sang putri hamil.

46. Tiba pada saatnya sang Putri beiahirkan bayipria wajahnya amat jernih ibunya tewas saat melahirkan ayahnya sedih hati sekali.

47. Ketika itu diambil anak Nyi Patfli Garesik karena melanglang buana anak itu yang diceritakan di Garesik makin lama makin dewasa putra tadi.

44. Ingiisadan datan mantun dadya darbe pasanggiri sapa bisa marasena sayekti dipuntrimani gya Maulana alul iman ingkang sagah anjampeni.

gya tinrimakaken nuli tan winarna panggihira atut dennya palakrami lamine datan winarna sang Retna nulya garbini.

46. Prapta ing samayanipun ambabar sang Raja Pu tri miyos jalu putranira cahyane kelangkung wening kang ibu seda konduran kang rama susah kang galih.

47. Semana ingambil sunu marang Nyi Patih Garesik karang manganglang buwana putra malih kang winarni neng Garesik sampun lama sampun diwasa sang Pekik.

48. Dipanggil oleh sang ibu Nyi Ageng berkata manis, "Buyung belajarlah mengaji ke masjid Ngampelgadhing di Sana ada wali utama dari Arab kekasih Yang Mahakuasa.

49. Mintalah belajar sungguh-sungguh." Sang putra menyahut, "Baiklah." kemudian permisi dengan diberi bekal tak tercerita perjalanannya Ki Jaka telah tiba di Ngampel menghadap Kiai.

48, Tinimbalan marang ibu Nyai Ageng ngandika ris, "Kulupsiraangajia marang me^id Ngampelgadhing ika pan wali utama sing Arab kasih Ywang Widi,

50. Mohon belajar telah diajari segala inti sari ilmu mengaji Quran telah tamat segenap tentang tapa telah habis intinya telah meresap ketika itu telah lama.

51. Ki Jaka diambil menantu oleh Kanjeng Sunan Ngampel gadhing lalu disuruh bertapa berkhalwat (dalam tanah) empat puluh hari telah tenar derajatnya menjadi raja wali mukmin.

52. Adapun tadi yang disebut Prabu Satmata di Giri beristana di Giripura Maka tiada lama antaranya banyak pendatang berdatangan tak terceritakan ulah mereka.

53. Agar supaya cepat 53. Pan amrihing gancangipun

49, Nyuwunawulangsatuhu,** Kang putra umaturinggih nulya pamit sinangonan datan kawama ing margi Ki Jaka pan sampun prapta ing Ngampel ngarsa sang Yogi,

50, Nyuwun wulang wus winuruk sakeh surasaning ngelmi ngaji Kuran sampun tamat sagung kang tapa sampun enting surasane wus kadhadha semana pan sampun lami,

51. Ki Jaka ingambil mantu mring Jeng Sunan Ngampelga dhing nuli kinen amertapa ngluwat kawan dasa ari sampun kongas kang derajat dadyaratu wali mukmin,

52. Yata wau kang jejuluk Prabu Satmata ing Giri ngadhatyan ing Giripura kutieng ingantara lami kathah mahol aprapta tan kacatur solahneki.

ada lagi yang diceritakan adalah Syeh Maulana dari negeri Atasangin Khalifah Kusen sebutannya tiba di Ngampelgadhing.

54. Telah lama antaranya maka ditunjvik segera oleh Kanjeng Sunan Ngampel gadhing yaitu disuruh mengimani di negeri Madura Sumenep dan Balega.

55. Telah beriman semuanya Khalifah Kusen menderita berahi beroleh putri Bribin. Ada lagi diceritakan yaitu Maulana Islam menuju ke tanali Jawa.

56. Telah tiba di pulau Jawa langsung di Ngampelgadhing lalu diberi tugas mengimankan di negeri Semarang ada lagi yang datang mereka keturunan yang utama.

wonten malih kang winami ana Seh Maulana negarane Ngatasangin Kalipah Kusen jejuluknya atyujug ing Ngampelgadhing.

57. Dahulu adalah keturunan 57. Ingunipan tedhakipun Syeh Makdum Dinilkabir ke tanah Jawa tiba di Ngampelga dhing ditugasi mengimankan Cirebon serta Berebes demikian juga di Pajajaran.

54. Wus lami antaranipun anulya tinuduhaglis mring Jeng Sunan Ngampeldenta inggih kinen angimani marang nagari Madura Sumenep Balega yekti.

58. Jemaahnya banyak beliau bernama Sunan Gunungjati Bergantilah yang diceritakan. Syeh Maulana Mahribi

55. Wus nandhang iman sadarum Kalipah Kusen lara brahi krama putri Bribin ika. Wonten malih kang winami nenggih MaUlana Islam wus lumampah angejawi.

56. Wus prapta pulo Jaweku anjujug ing Ngampelgadhing nulya kinen ngimanana wonten nagari Semawis wonten malih kang prapta samya trah wall linuwih.

sang Seh Makdum Dinilkabir ngej'awa mring Ngampeldenta wus tinuduh angimani Carebon Barebes ika Pajajaran adening.

58. Ageng Jumungahanipun nama Sunan Gunungjati sigeg genti cinarita Seh Maulana Mahribi peijalanannya telah tiba di desa Tarub.

59. Adapun tempat yang didatangi 59, Dene ta ingkang j'inujug adalah sebuah pemakaman Ki Buyut di Tarub Beliau memangku si jabang bayi Ketika itu telah malam Ni Janda diceritakan.

lampahira sampun prapta ing padesan Tarub nenggih.

60. Setelah suaminya wafat serta tadi sang anak amatlah sedih hatinya jika malam tak dapat tidur jika siang tak mau makan hatinya bak disambar burung.

mring pemakamanireki Ki Buyut ing Tarub ika amangku kang jabang bayi wus dalu ing wancenira Ni Randha ingkang winamL

60. Sapejahe garwanipun kalawan wau kang siwi kelangkung denira branta yen dalu tan angsalguling yen rina tan antuk dhahar ing tyas lir sinamber peksi.

II. DHANDHANGGULA

1. Ketika itu Ni Janda sedang tidur-tiduran di halaman semalaman tak dapat tidur Ni Ageng Tarub itu bertepatan menjelang pagi berdiri di tengah halaman yang dipikir dalam hati hanya tempat sang kakanda makam kubur suaminya

terlihat terang.

2. Terang bukan oleh karena api bukan pula oleh sinar bulan tetapi terang sekali bukan kilatnya bintang berekor bukan kilat atau haldintar bukan sinarnya bintang dan matahari pun bukan sinarnya mengandung pelangi

11. DHANDHANGGULA

1. Duk seniana Ni Randha marengi akekadhar sare aneng latar sedalu tan angsal sare sira Ni Ageng Tarub amarengi ing bangun enjing ngadeg madyaning latar kang sinedyeng kayun mung dhepoking ingkang raka pemakaman genira ngubur kang laki ana katingal padhang.

2. Padhang dudu labeting kang geni dudu padhang' sorote sesangka dene kelangkung padhange pan dudu kilat dam dudu lidhah utawa thathit dudu sulaking lintang Ian baskara dudu kenyare amawa teja beraneka warna biru merah kuning keputih-putihan (Setelah) lenyapnya warna ber aneka

3. Maka membulat menjadi satu 3. namun tidak seberapa besarnya sinarnya terang benderang mega berwarna cemerlang bagai bulan purnama bahkan sampai angkasa cahaya bersinar dunia bagai slang geiap menjadi terang oleh sinar yang memenuhi maka Ni Janda tadi.

manca warm biru bang jene smu putih sirmne kang rmneka.

Pan gumolong was dadi sawiji nanging datan pati yen gedhea menuhi ing bra ta pandhange kekuwungira macur anglir wulan purmma sidi malah sundhul ngawiyat cahyane sumunu jagade kadya rahina peteng padhang dening cahya anelahi wan ta Nyai Randha,

4. tertarik meiihatnya lalu pikirnya "Apakah yang terang itu datang tiada seperti biasa arahnya di depok tinggi menjulang iangit seketika tampak di Tarub seperti surga?" Nyi Ageng tak mau tidur ketika itu yang dipikirkan hanyalah pada menyebabkan te rang.

5. Maka segeralah menghampiri ke depok sambil mengawasi Setiba pada arahnya Nyi Janda hati-hati melihat di bawah arah tempat yang bercahaya sinarnya memancar bagai emas disepuh serentak dekat tampaWah si bayi

Pan kacaryan mulat ciptenggalih 4. **Ingkang Padhang-padhang ika apa dene teka kadingaren ing dhepok pemahipun apan kadya sundhul Iangit sanalika katingal lir swarga ing Tarub?*' Nyai Geng tan arsa nendra duk sermm ingkang cinipta ing galih amung kang karya padhang.

Nulya gupuh gennya marepeki marang dhepok sarwi mawas-mawas sapraptanireng pemahe awas denira ndulu Nyai Randha soring giyanti tunggyanira kang padhang cahyanya umacur lir kencam sinepuhan dupi celak katingal kang jabang bayi dengan Syeh Maulana.

6. Nyi Janda tergopoh-gopoh lari mendekati bertemu dengan Syeh Maulana diberikanlah bayinya disuriih mengaku anak telah pula diberi tahu segala peristiwanya kemudian dibawa pulang ke rumah Nyi Janda berwatak luhur segera dibedunglah anaknya sangat dirahasiakan bayi ini diaku anaknya.

7. Dia sendiri yang melahirkan anak cucu yang belum tahu mereka tidak percaya mendengar dan bertutur, "Nyi Janda mempunyai anak laki-laki tampan rupanya." Yang diberi tahu menyahut tidak-percaya sambil menjawab, "Kapankah hamilnya, tahu-tahu sudah beranak? Itu ujar mustahil.

8. Bukankah kemarin aku bersua Nyi Janda rupanya tak berubah seperti sediakala ketika dahulu masih ada suaminya tidak pantas kalau hamil orang mengandung tanpa asal aku belum mendengar." Yang tak dipercayai menjawab, "Kalau tidak percaya man ditengok

lawan Seh Maulana,

6. Nyai Randha gupuh malajengi wus kapanggih Ian Seh Maolana pinaringken bayine kinen angaku sunu wusj'inarwan samskaraning

nulya binektengwisma

Ni Randha tyas luhung gya ginendhong ingkang putra langkung dhemit mangkya jabang bayi ingaken putranira,

7. lya gone ayoga pribadi putra way ah ingkang dereng wiken samya maido batine miarsa ujaripun ''Nyai Randha adarbe siwi jalu endah kang warm." Kang sinung wrin muwus maido sawri angucap "Kapamne wawrat mangka darbe siwi? iku ujar nglengkara.

8. Wingi nora manira kapanggih Nyai Randha warmne tan owah kadi duk kola sabene nguni taksih kang kakung

nora pantes lamun garbini wong wawrat tanpa sangkan sun durung angrungu." Ingkang pifiaido ngucap, "Yen tan ngandel payo padha dentiliki dan nanti lihatlah.

9. Meskipun engkau dengan sangat tak percaya buktinya ada bayi dengan berboreh matanya mengandung air membesar kedua buah dadanya bayinya laki-laki tampan rupanya jika tak percaya mari ke sana." Yang diberi kabar semuanya berucap, "Hal yang tidak semestinya."

10. Telah tersiar berita di sanasini Nyi Janda mempunyai anak semuanya telah menengok datanglah anak cucu laki-laki dan perempuan menjenguk membawa buah tangan ala kadarnya beras padi kelapa dan ayam rempah-rempah kencur, bawang merah, serta kunyit cabai, garam dan minyak.

11. Banyak orang yang berdatangan dari segala penjuru yang jauh atau dekat mereka membawa buah tangan mengunjungi Nyi Janda di Tarub yang sedang mempunyai bayi maka dari mana-mana semuanya berkunjung segenap orang di pedukuhaimya di kanan dan kiri pada malam hari mereka meronda

lah mengko tingalana,

9. Sapuluh rika kapati-pati armido pertandhane ana bayi Idwan abeboreh tingalira abalut mangkah-mangkah perbayun kalih jabang bayine lanang wernane abagus yen tan ngandel payo mara." Ingkang sinung warta sedaya pan angling, *Vene nora kayaa. **

10, Wus misuwur pawartane j'awi Nyai Randha adarbe atmafa wus sami atinjo kabeh putra wayaherawuh jalu estri ^mi atuwi ambekta angsal-angsal ing sadarbekipun beras pari klapa ayam empon-empon kencur brambang lawan kunir lombok uyah Ian lenga.

IL Kathah jalma ingkang samya prapti ing mancapat miwah mancalima samya bekta oleh-oleh tuwi Ni Randha Tarub dene mangke adarbe siwi mila manca ngamanca sedaya gya rawuh sagung ingkang padhekahan kiwa tengen lamun data samya kemit di rumah Nyi Janda.

12. Orang Sela dan yang dari Pakis berdatangan seperti ada kematian dari Grobogan datang semuanya menengok Nyi Ageng Tarub tak ketinggalan pula dari Bangsri serta orang dari lorong tengah dari Kaduwang pun datang mereka bermaksud beijaga-jaga laki-laki perempuan tak hentihentinya berdatangan ke rumah Nyi Janda.

12. Jalma Sela tanapi ing Pakis wong pinaten ingkang sami prapta ing Grobogan dhateng kabeh tuwi Ni Ageng Tarub datan kari padesan Bangsri hiwan wong lurung tengah ing Kaduwang rawuh samya tugur sedyanira lanang wadon anggUi kang samya prapti mring wismanya Ni Randha.

ing wismanya Ni Randha.

13. Tujuh malam serta tujuh diceritakan sinar terangnya malam hari tiada gelap sekitar dan wilayah Tarub segenap orang yang tahu mereka heran melihatnya sementara ada yang berseru, "Seperti siang saja inikah perbawa si bayi cahaya jernih berteja?"

hari 13. Pitung dina lawan pitung bengi cinarita ing kekuwungira dalu tan ana petenge sawewengkone Tarub sagunge wong samya ningali ngungun denira mulat saweneh amuwus, **Dene amanggung rahina baya iki perbawane j'abang bayi cahya nrus mawa teja."

14. Setelah cukup tujuh hari lalu kembali seperti biasanya siang serta malamnya hanya tinggal keindahannya semua orang yang tahu akan putra Nyi Janda mereka berkasih akrab Maka bergantilah yang diceritakan Sunan Bonang pun teringat lagi memendam daun asam.

14. Sampunira jangkep sapta ari lajeng mantun kadya saban-saban dalu pantara siyange mung kari senenipun sakathahe kang samya uning mring putraneNi Randha sedaya sih hilut ya ta ganti kawamaa Sunan Bonang enget sajeroning galih amendhem roning kamal.

III. SINOM

1. Sahabat dan murid lengkap disuruh membawa kapak dan sabit Kanjeng Sunan pun beijalan tak diceritakan di jalan. Adapun Raden Sahid adalah yang disebut yang dipendam di hutan teiah beroieh kasih dari Yang Mahasuci ketika sebulan bertemu dengan utusan.

2. Pertama bertemu dengan ayahnya memberi tahu bahwa calon wall wall utama mulia di dunia penutupnya para wali Adapun yang kedua kali bertemu dengan kakeknya memberi tahu bahwa teiah diterima halnya dia bertapa raga serta diberi ilmu cara bermohon.

///. SINOM

3. Seteiah lama kemudian ditemui Kanjeng Nabi Nayakaningrat sereiita tiba segera mendekap diletakkan pada dada kiri digenggam kepaianya dan disuruh mendengarkan apa yang didengar berkata, "Hamba mendengar suara."

L Sabat muride pinepak kinen bekta wadung kudhi Jeng Sunan kgeng lumampah datan kawama ing margi sira Raden Sahid anenggih ingkang winuwus kang pinendhem ing wana wau angsal sihing Sukma di diduk sawulan kepanggih lawan utusan,

2, Sapisan panggih kang rama sung warta yen bakal wali utama pinunjul ing rat panutuping para wali dene kang kaping kalih kepanggih Ian eyangipun sung warta wus katrima gonira aminta ragi lawan matth pinaring ngelmu panedha,

4. Teiah melaporkan apa yang dingaturken pamirengnya dengarnya Kanjeng Nabi bersabda, Jeng Nabi ngandika, *'I ''Ya betui suara itu." ya bener kang suwara,"

3, Antaranira wus dangu anulya dipunpanggihi Jeng Nabi Nayakaningrat sareng prapta ngrangkul aglis pinemak dhadha kering tinekem mustakanipun Ian kinen punapa ingkang kapyarsi gya umatur, "KawUla mireng suwara,*'

Kemudian disuruh melihat diberi ajaran gaib terang bak bintang berekor menembus bumi dan langit luas tak ada yang tampak linglang-linglung di dunia tiada teman.

5. Dan tidak merasa jika mati 5. • tak ingat akan Kanjeng Nabi - - ^ badan sendiri Ketika itu alamnya berganti tidak seperti alam ini yaitu alamnya Kanjeng Rasul disebut Darusalam yang terang bagai bulan dan matahari yaitu terang dekatnya dengan Yang Mahakuasa.

6. Kanjeng Nabi periahan bersabda, 6. "Sudahlah Dinda, bangunlah segera engkau telah terkabul segala maksud hati anugerah yang sejati telah diperintahkan dikau sungguh kelak pada zaman mulia engkau bertemu dengan daku meskipun kini kau dekat dengan aku."

7. Kanjeng Nabi Mustapa musna 7. Jeng Nabi Mustapamusna alamnya telah bergmti kembali ke alam kerasulan Ki Jaka telah tiada bicara ditinggal tertidur sendiri pada khalwat yang semula dan telah tak dapat bergerak

Nulya kinen aningali pemejangira ening pepadhang anglir adaru trus bumi langit prapta tan ana ingkang kaeksi nginglang-nginglung ing jagat datan arowang.

Lan nora ngrasa yen pejah tan eling marang Jeng Nabi mung anjuj'ug badan priyangga samana alaming salin tan kadya alam iki nenggih alaming Jeng Rasul winastan Darusalam kang padhang lir surya sasi yaiku padhang peraking Pangeran.

Jeng Nabi alon ngaftdika, "Ms Yayi tangia aglis pan sira uwis katekan sasedyanira ing galih nugraha kang sejati wus dhawuh mring sira tuhu benjang ing jaman mulya sira panggih lawan mami nadyan mangke sira cedhak lawan ingwang,"

alamira wus gumanti kondur marang kerasulan Ki Jaka wus tanpa angling tinilar pan gumuling aneng kluwate kang wau apan wus tanpa polah badannya bagai mayat. Maka tersebutlah yang sedang berjalan.

8. Telah tiba pada aralinya tanda kayu pohon beringin rimbun banyak pohon-pohonan rumput akar duri bandil maka segera ditebas telah selesai kayu-kayu ditebang telah terang ditebas Kanjeng Sunan Bonang tidak lupa telah digali pendaman putra Tuban.

9. Diangkat dfletakkan di balai-balai bagai anak lebah warnanya putih dibawa masuk oleh Kanjeng Su nan Bonang tak disebut di jalan maka tiba di pondok gunung ditaburi dengan nasi baru maka ingatlah Jaka Tuban bangun lalu menyembah segera Ki Jaka didekap oleh Kanjeng Sunan Bonang.

salira asawang mayit. Enengena kocap kang lumampah.

8. Wus prap ta ing pemahira kang tenger kajeng waringin ngerbuyung barang wit-witan suket oyot eri bandhil nulya kinen babadi kayu tinegor wus rampung wus padhang binabadan Jeng Sunan Bonang tan pangting wus dhinudhuk pandheman putra ing Tuban

10. Amatlah kasihnya Kanjeng Sunan kepada Ki Jaka Tuban memang masih saudara sepupunya ditemukan dengan sang adik diberi nama Syeh Melaya maka masyhur temu pengantin tak diceritakan rukun halnya.bersuami-istri Syeh Melaya kebetulan manis.

9. Ngentas sineleh ngambenan lir gana warnanya putih binekta mantuk mring Bonang datan winama ing margi wus prapta pondhok wukir kinutugan sekul baru enget Jaka ing Tuban wungu nulya angabekti gya rinangkul Ki Jaka mring Su nan Bonang.

10. Langkung sihira Jeng Sunan marang ki Jaka ing Tuban dhasar kadang nak-isanak pinanggihken Ian kang rayi pinaringan kekasih Seh Melaya wus misuwur panggihe datan winama atut dennya palakrami Seh Melaya pan kaleres gula drawa.

IV. DHANDHANGGULA

1. Aman selamat telah lewat tersebut dahulu Nyi Ageng Tarub putranya telah besar anak itu tak henti-hentinya yatig datang yang jauh dan yang di sekitarnya peijalanan yang dekat satu jam atau setengah hari sehari atau dua hari tiba berbondong duda janda serta santri mereka berdatangan.

2. Diceritakan si jabang bayi jika disuapi tidak mau makan bahkan dia menangis tidak mau menyusu semua hal si jabang bayi beda dengan sebarang anak yang diisap hanyalah ibu jarinya sendiri diisap siang atau malam tidak suka makan tidur.

3. Demikianlah setelah beijalan lama 3, tidak putus-putusnya orang yang datang mereka membawa buah tangan banyak yang bersuguh tidak pilih untuk jalan menjadi kaya seketika Nyi Ageng di Tarub lantaran dari sang anak tidak memilih jalan sampai tiba banyak harta bend a datang.

IV, DHANDHANGGULA

4. Umurnya pun baru satu tahun 4. diceritakan cepat menjadi besar

1. Tata tita lingira ing nguni

Nyai Ageng Tarub semana pan mis ageng putrane datan pegat kang rawuh ing ngamanca myang tepis wiring lampahan saonjotan sakjam myang sabedhug sadina rong dina prapta pan agili dudha randha miwah santri samya prapta sadaya,

2. Gnarita ingkang jabang bayi yen dinulang datan arsa dhahar malah dumadya tangise datan arsa anusu sakalire kang jabang bayi beda Ian lare kabeh kang sinesep amung jempolanira priyangga ' kang sinesep siyang pantara ratri tan pati dhahar nendra.

Ya ta sawusira lami-lami datan pegat jalma ingkang prapta

samya mbekta oleh-oleh kathah ingkang sesuguh datan pilih kinarya margi sugih sareng sekala Ni Ageng ing Tarub amarga saking kang putra datan pilih marga tekan dhatengi gung dunya brana prapta,

Yuswanira pan lagya sawarsi cinarita pan aglis walagang seperti dimandikan air bagur seperti berumur dua tahun besarnya si jabang bayi Nyi Janda amat senang melihat anaknya siang malam tiada pisah Nyi Janda biasanya anak yang satu amatlah dimanjakan.

5. Anaknya disanjung-sanjung dimanjakan segaia ulahnya terlaksana barang kehendaknya memang bagus rupanya cahayanya lebih menerangi semakin cepat menjadi besar Ki Bayi di Tarub bam saja berumur tiga tahun hampir dewasa besarnya makin tampak kebal segaia penyakit.

6. Berkahnya bagai air mengaiir barang pakaian Ki Jaka banyak orang yang memberinya telah berumur empat tahun maka Ki Jaka Tamb sedang saatnya bermain bersama anak di Tarub besar kecil mengiring semuanya terhadapnya akrab kasih dan hormat menganggap mengabdi dia.

lir dinusan banyu gege kadyayuswa dwi taun agengira kang jabang bayi Nyi Randha langkung bungah mulat ingkang sunu siyang dalii datan pisah Nyai Randha wanttme atmaja siji

7. Tiap hari lupa akan makan sedang suka sekali akan permainan membaur sesama anak tidak pemah menganggur pulang kaiau makan saja setelah makaii kembali bentiain

langkung didama-darna

5, Piitranira pan ginusti-gusti pan ingugung ing sasolahira tinekan barang karsane dhasarwarnanyabagus cahyanira langkung nelahi sarigsaya glis \mlagang Ki Bayi ing Tarub pan lagya yuswa tri warsa meh diwasa gengira saya kaeksi kalis sakehing lara.

6, Dahulate kadi toya mUi barang panganggenira Ki Jaka sakeh wong padha aweh wus yuswa kawan tahun pan Ki Jaka Tarub ing Tarub lagi wayahira dumolan samya lore Tarub geng aiit ngiring sedaya pdngidhepe lulut asih wedi sami anggepe kumawula.

7, Saben dina supe marang bukti lagya karein denira dedolan awor sesamihe lore tan ana angguripun mantuk'inantuk kith mukti wus bukti v^angsul dolati mereka mengambil sumpit kegemarannya merambah hutan maka Ki Jaka itu banyak anak yang mengiring permainannya sumpitan.

8. Adapun sumpit buluh yang dibuat menyumpit sibur-sibur dan capung bersama berbondong-bondong ada yang bayangan kupu-kupu yang untuk disumpiti tiap hari demikian pulangnya telah petang maka setelah lama Ki Jaka telah berumur empat belas tahun sedang mulai berahi.

9. Banyak wanita menyukainya dibicarakan janda dan janda kembang tertarik oleh bagusnya Ki Jaka Tarub banyak wanita datang minta diperistri tak ketinggalan yang berumah tangga banyak yang datang namun Ki Jaka tidak suka jika melihat wanita takut sekali bak melihat pria saja.

10. Ibunya selalu menawari anaknya disuruh menikah Nyi Janda berujar halus, "Duhai anakku sayang segeralah Nanda kawin apa baiknya sendirian

samya ngambU tulup karetnane saba warn pan Ki Jaka lore kang samya angiring dolanane tulupan.

8. Nenggih ttdup wuluh kang kinardi mlup gandrung Ian kinjeng kendala bayak-baycdc lare akeh weneh wayar^ kekupu ingkangpinrih dipmtulupi saben dina mangkana mantuk-mantuk sump ri sampune lama-lama pan Ki Jaka wus yuswa pat belas warsi wayah birahi sekar.

9. Kathah lare kenya sami branti fcrasane randha Ian "wulatyar kasmaran dening baguse sirakiJaka Tarub kathah samya sami ngunggahngunggahi tanapi wong somahan akathah kang rawuh nanging Ki Jaka tan arsa yen umiyat pawestri kalangkung ajrUt kadya mulating priya.

10. Ingkang ibu tansa nari siwi putranira kinen palakrama Ni Randha alon wuwuse, "Dhuh nyawa putranxngsun nuli sira kramaa Gusti becik apa lelamban apakah maumu Nanda tidak mau menikah? Apakah menanti menikahi bidadari tak menikah dengan orang?"

11. Tidak putus-putus ibunya menasihati Nyi Janda kepada putranya "Hentikan ulah seperti anak pulang-pulang jika petang jika siang merambah di hutan." Ki Jaka sedang senang-senangnya mencari burung maka ia senang ke hutaii lupa makan lantaran gemar akan burung tak dapa diingatkan.

12. Pada suatu malam Ki Jaka dia mempertajam cipta di depok tempat tidurnya semalam tiada tidur yang dirasakan dalam hati keinginannya luar biasa untuk mempunyai sumpit andaikata ada yang jual Ki Jaka mau beli meskipun harganya tinggi sangatlah sedih hatinya.

13. Tersebutlah Maulana Mahribi yang sedang bercipta brata bertempat di dalam gua langse bersamadi sangat khusuk meraga sukma cipta di hati hendak memberikan wasiat yang berupa sangkur diberi tangkai buluh panjang segera diletakkan di tempat anaknya

paran mulanipun siwa datan arm krama apa nganti sira krama widadari tan arsa krama jalma?*'

IL Datan pegat dennya mituturi Nyi Randha dhateng ingkang putra "Maria kadi duk lare mulih-mulih yen sump lamun rina saba wanadrU " Lagya remen Ki Jaka amisaya manuk mila karem saba warm supe dhahar labete karem kang peksi tan kena denengetna.

12, Duk semana Ki Jaka ing wengi dahat dennya amarsudeng cipta neng dhepok genira sore tanpa nendra sadalu. ingkang dadya rasaning ari kapenginnya kalintang adarbea tulup lamun ana kang wadea " pan Ki Jaka nora ketang melarangi sanget ngmdatinira,

13. Cinarita Mulana Mahribi ingkang lagya amangulah cipta neng sajroning guwa langse dahat dennya manekung ngraga sukma ciptaning galih arsa paring wasiat inggih warni sangkuh ginaranan wuluh panjang gya pinernah mring ugyanira kang siwi'^'

yang sedang bersamadi juga.

14. Raden Jaka tidur ielap sekali sumpit itu jatuh tanpa asal melintang di hulunya jika dilihat kelihatan berbingkai emas indah sangkur bagian puncaknya dihiasi emas berkilauan teiepuk ratna muiia jika dipandang menyenangkan hati di bagian hulu Ki Jaka.

15. Bagai bulan cemerlang tampaknya maka Ki Jaka bangun segera terkejut akan yang berada di bagian hulunya dilihat bahwa sumpit Raden Jaka senang sekali sumpit yang amat indah lalu diambil tak putus selalu dipandang sumpit itu, Ki Jaka senang sekali segera dibawa pulang.

kang ladya mem brata.

14. Raden Jaka kepati aguling punang tulup tiba tanpa sangkan mmeladhang neng ngulone kawuryan yen dinuhi winawengku ing kencana di kang sangkuh ujungira rinengga mas murub cineplok retna di mulya yen dinulu wamanira ngrespateni neng ngulone Ki Jaka.

15. Sebak basanta mencorong kaeksi pan Ki Jaka dennya wungu sigra kagyat kang aneng ngulone tiningalan yen tulup Radyan Jaka bungah kepati tulup kalangkung pelak anulya sinaut tan pegat sinawang-sawang punang tulup Ki Jaka resep nglangkungi gya binekta mring wisma.

16. Sumpit itu selali di dekatnya tanah liat dijinjing di tangan kiri lalu pergi tanpa teman arahnya ke selatan masuk hutan lebat meneijang di tengah hutan mencari burung namun tak ada yang tampak karena lebatnya kayu tak ada bu rung yang berkeliaran sunyi senyap keadaannya.

16. Tulupira anulya sinandhing lempung cinangking neng asta kiwa kesah tan ana rowange purugira mangidul anerqang wana kang sungU nasak tengahing wana angupaya manuk nanging tan ana katingal kehing wreksa tan ana sinaba peksi sepi mamring kalintang.

17. Ki Jaka pun berkata di dalam hatinya, "Tumben di pohon sunyi saja biasanya banyak burungnya." Segala pohon yang besar diteliti tak ada burungnya makin terlunta-lunta ki Jaka ke selatan kemudian ada yang tampak pohon dfliinggapi oleh burung amat indah rupanya.

18. KiJakahatinyatertarik ntemandang burung di pepphonan bagai lukisan bayangannya waktu itu akan disumpit oleh Ki Jaka. Sedang dimulai burung terbang berpindah dahan ke mana saja diturut terbangnya tiada cepat jika telsdi dekat kalau mau di sumpit pindah lagi dari kayu yang dihinggapinya.

19. Ke mana pun burung terbang diikuti maka Ki Jaka makin terlunta telah jauh dari tempatnya masuk ke tengah hutan lebat. Diceritakan hutan itu angker angkernya luar biasa Ki Jaka mengikuti burung segera hilang dia tinggal sendiri kata hatinya, "Ke mana arah burung peigi tak kelihatan lagi?"

17. Pan Ki Jaka micoreng ati Kadingaren sepi kar^ kaywan ing sab en akeh manuke." Sakehe kang wreksa gang tiningalan tan ana peksi soya kdlmta-hmta KiJabaangidul seksana ana katingal wonten wreksa pinencokan pekd langkung pelak kang wama.

20. Bingung hati Ki Jaka telah tiba di Gunung Prawata mendengar gemuruh suara orang

18. Pan Ki Jaka kamaran ing gaUh aningali peksi aneng kaywan lirgambar wewangimane sentana arsa tinubtp mring Ki Jaka lagya ngayati peksi miberngaUh pang sepamne ngetut there tan patya keras lamun celak yen arsa tinulup ngalih wreksa kang pinencokan.

19. Saparane peksi dentut wingking pan Ki Jaka sansaya kalunta wus tebth sangking tunggyane mratg madyanirig wanagung. Cinarita waneku wingit wingitira kaUntang Ki Jaka nut manuk gya ical kari anggana micoreng tyas, "Nyang ngendi paraidng peksi dening tan katingalan?"

20. Ki Jaka kewran ironing galih sampun prapta ing wukir Prawata myarsa gumrah swaraning wong namun agaknya pikiran hanyut bergema kedengarannya Ki Jaka cukup lama mempertajam pendengaran. Seteiah terhenti dari pendengarannya Ki Jaka segeralah mendekati akan melihat yang terdengar.

21. Telah bertemu suara or^g di telaga mereka berketipungan sesunggiihnya bukan orang. Singkat cerita tempat mandi para bidadari bukan main angkernya orang datang mati hewan datang pun tewas Ki Jaka waspada memperhatikan segenap yang bersenang hati.

V. MIJIL V. MIJIL 2. segera berlindung pada kayu 2. Gya ampingan neng kajeng trengtrenggiling 1. Hati sang berahi tertarik 1. Tyasnya mempeng mijil kang bimelihat mereka yang muda-muda

nanging semunya nglartgut pan ngumandhang duk kapiyarsi Ki Jaka dangu dennya rnawas ing pangrungu mis tatas pamiarsanya

pan Ki Jaka gupuh dennya marepeki arsa myat kang kapyarsa.

21. Wus kapanggya swaraning sujalmi aneng tlaga samya cecibhnan dede jdtna sayektine. Gancaring kang pitutur padusane kang widadari mila wingit kalintang jalma mara lampus sato mara pejak Radyan Jaka waspada dennya ningali mring sagung raras driya.

tersebutlah cinta hatinya kepada segenap bidadari mereka cantik sekali Ki Jaka di Tamb

beijalan perlahan lamalah dia melihat ulahnya segenap para bidadari berendam diri dalam air mereka bercebur-cebur.

rahi kimyating pra sinofn kawurcita asmara driyane dening sagung para widadari samya yu linuwih Ki Jaka ing Tamb

giling lampahira alon dangu dennya ningali solahe sagunging kang para widadari kungkum ing jro warih samya ting kacebur.

3. Mereka tak berpakaian lengkap 3. Agemira sasat tan caweni para perawan itu bagai emas disepuh kuningnya kain mandinya bagai melekat pada betis jeladah tampak tampak bersembulan.

4. Raden Jaka senang lihatnya tajam menatapnya gunung kembar pada dada mereka tertarik me5. Bagai lepas umur hidupnya ulahnya membangkitkan asmara kesulitan mencapai Ki Jaka di Tarub.

melihat mereka Raden Jaka demikian kehendaknya ingin segera hendak mendekati jalannya perlahan-lahan hatinya ragu-ragu.

letak busana mereka demikian kehendak Ki Jaka maksudnya akan diambil namun kesulitan hati Ki Jaka.

7. Maksud di dalam hatinya yang akan dicuri kain panjangnya para bidadari barang selembar dapatlah diambil agar jangan sampai dapat ikut terbang.

sakehe pra sinom lir kancana sinangling kuninge patelesan lir kraketing wentis tetela kaeksi katon ting pacungul

8. Ki Jaka segera tiba di tempat kemudian merangkak

4, Radyan Jaka kacaryan ningali awas denira non gunung kembar kang aneng jajane solahira apan karya branti kewran deni mrih Ki Jaka ing Tarub.

5. Anglir pecat yuswaning ngaurip ningali pra sinom Radyan Jaka mangkana karsane kapang agya arsa denperpeki lakune aririh tyasnya mangu-mangu.

6. Menyerbulah dia tatkala melihat 6. Nempuh ing byat tdtkala ningali

pernah pangangge pan Ki Jaka mangkana karsane ciptanira arsa dipunambil ning kewraning galih Radyan galihipun.

7. Gptanira sajroning panggalih kang arsa cinolong sinjangira pra widadarine salah sij'i kenaa denambil amrih aja kongsi bisa melu mabur.

8. Gya Ki Jaka wus tekan unggyaning anulya nelosor berhati-hati untuk meraih kain

dari kejauhan menggamitnya yang untuk penggamit sangkur sumpitnya.

9. Senang sekali ketika berhasil memperoleh pakaian segera dibawa pulang ke rumahnya tak diceritakan pulangnya telah tiba di rumah asalnya tadi.

mereka masih berketipungan ada pula yang bergantian menggosok badan tak tahu ada orang yang mengintip dialah sang Bagus entahlah ulahnya.

11. Karena tertarik melihat Raden Jaka berjenaka tak memperhatikan kemaluannya kemaluannya bagai bulan muda kecil melengkung lupa akan diri mereka Ki Jaka di Tarub.

langkung dhemit dennya mrih panggangge sangking kadohan denira ngiithik kang kinarya nguthik sesangkuhing tulup.

12. Tidak tahan Ki Jaka memandang 12. Nora tahanKi Jaka ningali melihat betis bersinar segera Ki Jaka mendaham suaranya terkejutlah segenap bidadariii keluar dari air segera mengenakan busana..

9. Nulya kenging asuka ing galih antuk sakeh prabot gya binekta mring ing wismane lampahira tan kawameng margi wismanira prapti pemahira wau.

10. Masih lengkap mereka yang mandi 10. Maksih pepak kang siram neng

warih samya aceciblon kang saweneh kekosokan genten tan uninga yen kang ngintip sira sang Apekik tanbuh solahipun.

12. Sangking dennya waspada ningali mring kang Raden banyol tan krawatan barang wewadine marga suta lir tanggal jalirit kalimput driyaning Ki Jaka ing Tarub.

myat wentis mencorong gya Ki Jaka dhehem rum swarane kagyat sagunging kang widadari mentas sangking warih busana rinasuk.

13. Segera lenyap mereka tadi maka sang putri Nawangwulan adalah namanya yang masih tertinggal di dalam air maka sang Dewi tampangnya sedih.

14. Pakaiannya tidak tampak akhirnya meracau lantaran ditinggalkan temantemannya maka sang Dewi merendam diri dalam air Ki Jaka mendekati sambil berbatuk-batuk.

15. Terkejutlah Dewi Nawangwulan 15. Kagyat tumingal Dyah Nawangsasi 16. Hanya tindakannya yang ber- 16. Mung tanduke ingkang makolehi

melihat yang baru muncul main sekali dalam hatinya Raden Jaka berkata kepadanya dengan kesungguhan senyumnya dibuat samar.

13, Tandya musna sadayane sami ya ta sang lir sinom Nawangwulan iku lelurahe kang taksih kantun neng j'ro warih marmanya sang Dewi citrane awelu.

14. Dene busanane tan kaeksi satemah anglamong de mangkya was tinilar kancane mila sang Dyah kungkum jroning warih Ki Jaka marani sarwi watuk-watuk.

mring kang lagya katon asm merang sajroning driyane Radyan Jaka angucap sira ris winoring pawingit mesem tyas sinamun.

manfaat berbicara perlahan Ki Jaka berpura-pura "Teja alamat baik siapakah nama dari mana asalnya?

' wecananiralon ujarnya, kapitambuh Ki Jaka tembunge, "Teja silaksananing kaeksi sinten kang wewangi pundi purwanipun.

17. Apa kehendak An da di sini? 17. Paran karsanira aneng ngriki Saya baru tahu sekarang?" Sang Dewi bicara dalam hatinya, "Bagaimana aku dapat mengatakannya agaknya orang ini tidak biasa.

sun katemben tumon?' Sang Dyah ayu micoreng driyane baya geningsun nuturi semune wong iki dudu wadenipun.

18. Kukira ada yang dimaksud bicaranya meracau. Bagaimana tingkah lakuku kini jika keliru tentu mati." Sang Dewi kesulitan pada akhirnya.

19. Sang Dewi berbicara manis namun agak sedih "Aku ini bidadari Nawahgsari yang dfliormati warga mulia dari kahyangan sekarang diriku.

18. Sun watara ana kang sinuprih wecanane nglamong kaya paran polahingsun mangke yen sisipa tan waning ngemasi. ** kewran tyas sang Dewi ing wusananipun.

teman kami mereka terkejut melihat kau maka aku ini tertinggal sendiri karena pakaian tak terdapat lama kucari tidak bertemu.

21. Kain panjang dan baju tak ter- 21. Sinj'ang rasukan tan ana kari 20. Telah ditinggalkan oleh teman- 20. Was tinilar kancaningsun sami 23. Ki Jaka pun menyahut 23. Radyan Jaka nulya amangsuli

19. Sang Dyah sebdanira rum amanis nging esmu wirangrong **Widadari sun iki wiyose pepujaan Kara Nawangsari kayangan warga di mangkya raganingsun.

gugup mring sira non marmaningsun ini kari dhewe de busana tan ana kapanggfft dangu sunulati tan ana kadulu.

tinggal menurut perkiraanku terbawa oleh teman-teman kami sebab gugup engkau datang serta dapat juga jatuh di peijalanan.

ing wataraningong baya katut ing kanca semune sangking gugupe duk sira prapti pantes ika ugi tiba ing marga gang.

22. Ya Anda kusebut orang tak berperasaan mendatangi yang baru beramairamai lagi enak mandi di air gugup karena mendengar engkau mendaham keras."

22. lya sira iku sunarani wong datan pangraos amarani mring wong arame-rame lagya eca siram aneng warih gugup selak myarsi sira dhehem asm."

ujarnya sopan, "Tuan Putri tersayang jangan benci andaikata ada yang menyanggupi mengganti pada Putri busana itu.

akan kasihnya orang tersebut?" Sang Putri santun jawabnya, "Kalau tua kuaku orang tua kalau orang muda kuaku saudara

miwusira alon, "Sampun runtik Paduka Nak Angger smpami wonten kang nanggupi mringdika nglintom busanarung arum.

24.^Apakah yang untuk membalas 24, Paran ingkang kinarya malesi 25. kandung." Ki Jaka berkata lagi 25, tunggal welat," Ki Jaka ngling

mring sihe punang wong?" Sang Kusuma alon ing ymwusCy **Lamun sepuh sun aku sudarmi yen jalma taruni sun aku sadulur

tersamar tidak sebenarnya, esmu abeganjok, guh namun minta janji nging nedha perjanji akan padamu Putri." mring dika sang Ayu,"

malih "Aku mempunyai pakaian, sung- "Ingsun darbe busana yektine kuberikan dikau Adinda sunasungken marang sira Yayi

26. Kesulitanlah hati Ratna Nawangwulan mendengar yang termaksud berbisik di dalam hatinya, "Kukira, agaknya orang ini si jenat sungguh kuat bicaranya.

26, Kewran ing tyas Retna Nawangsasi myarsa kang wiraos amicoreng ing jero driyane, . *Sun wetara semune wong iki si jenat nemeni wentaring pamuwus,

27. Bagaimana aku menyahut pada si bagus muda ini jika kulihat rupanya sekehendaknya akan kusanggupi tak bimbang diriku kawin dengan orang itu.

28. Kena tipu hukuman Yang Mahakuasa

27, Paran bay a nggenipun nauri mring wong bagus anom yen sun mulat wewangun wamane sakarsane kaya sunsanggupi tan wingwang wak mami akrama wong iku,

28, Keneng ngapus dhendhaning Ywang Widi bagaimana ulahku kalau tetap begini saja tak berakhir siapa yang kumintai jika ada yang memberi.

29, Hanya cacatnya halnya dia ma- 29, Amung cacade denira janmi nusia itu lebih berat berkenal sebagai saudara sajalah ya kalau dia mau begitu kuminta beijanji." Sang Putri sopan berbicara,

paran polah ingong lamun aweta mangkene wae tanpa wekas kalawan mami sapa sunjaluki manawa am kang sung.

iku luwih abot bok iya atepung samk wae wa semono iya yen pareng ing kapti sunjaluk perjanj'i." Sang Dyah ngandika rum,

30. "Orang bagus, kalau boleh berterang-terang sajalah aku beijanji, kelak menjadi sau dara." Raden Jaka menjawab tidak suka Sang Dewi berkata lagi, "Kuambil anak."

30, ''Bagus ngaten kalamun marengi den bares kemawon kang perjanj'i sun nyudarma tembe," Raden Jaka lingira tanapti sang Dy ah nebda malih, "Manira bil sunu,"

31. Raden Jaka tidak mau juga. 31, Raden Jaka ameksatampti Berkata lagi sang Putri, "Jika boleh kehendak kuaku saudara kental." Ki Jaka berujar santun, "Aku tidak mau.

Ngling malih sang Sinom Raden "Lamun pareng karsardra Raden ingsun aku kang sudara wedi," Ki Jaka nebda aris, "Manira tan angsung.

32. Jika demikianjanji itu sebarang-barangku milikku hanya barang tidak seberapa akan kupakai biaya kawin dengan bidadari."

32, Yen makatem ingkang perjanji tuwaS'tuwas ingong dar^k ingsun mung bandha sapele badhe ingsun karya beya krami angsd widadari,"

33. Nawangwulan manis sekali tak dapat bicara banyak yang terasa

33, Nawangwulan anglek tan kena ngling kathah kang keraos

"Kalau tidak menurati janjiiQ^a bagaimana akhirnya nasibloi?" Ki Jaka berkata lagi. sambil merayu,

'Didiai mas mirah dewanya bubga 34. bunganya taman naiklah sayang jangBi lama-lama merendam din d^am air jika Adinda

35. Itoyakdipemamsbibir takpercaya dihati?" Seg^ra menyerahkan busana sai^ Putri menerima. sambil ter- ' senyum serptak melihat ha^ya remuk redam.

36. Se^ia dikenakan semuanya oleh sang Putri manis Raden Jaka selalu di depannya melayani berbusana sang Putri mate selalu mengerling ha^ya berdenyut.

37. Rupanya bertambah cantik bagai matahari bagai bulan pumama mate redup agak bulat tak merasa di hati Ki Jaka di Tarub.

38. Segera disambut kedua taiigan 38. Gya sinambut astapya sang Dewi

"Lamun datan mruta janjine kaya paran ing wekasan mami?" KiJakangUngnyaris pansarwiat^ungrum,

sangDewi piin telah dipondong wus pinoruBidng nyemot

34. "Dhuh mas mirah diwatamng sari sarining kalangon lah mentasa gusti ndh ing Angaywa danffi kmgkum neng )ro warih menawa Mas Yayi dasihe rinengkuh.

35. Apan amung memardsing lathi tan percayengiatos?" gya ngubtngken busmardra ge sang Dydh mesem sarya anampani dupiarmgdd tyasira suh rempu.

36. Gya rinasuk bttsanahya Sand mring sang ruming Snom Radyan Jaka tansdh neng ngarsane ar^Iadosi busana sang putri . tansdh ujting Uring ingdriyakumenyut.

27. Qtranirataimyanelahi ttr surya ym tinon pindha wulan pumama sidine Uyep ir^kang netra semu lindri tan ngrasa ing kapti Ki Jaka ing Tatib.

selalu dipandang-pandang rambut dahinya berkali-kali menciumnya sang Dewi merintfli seraya berbalik mengelak.

tansah sinawangsawang sinome panguswanira mawanti-wanti sang Dyahpungah'pangih scary a manangkis glung,

39. Sairibil merintih berbelas kasih, "Turunkan daku belum pernah yang begini ini tenagamu perkasa lagi gigih menisakkan badan siapa yang menanggung.

39, Sarwi sambat ing kakung kawlasih, "Udhuna wakingong durung tau kang kaya mangkene tenagqne pergagah-pergigih angnisakken jisim sapa kang katempuh,

40. Meskipun kaupilih dalam hati bersabarlah sedikit masakan kelak akan urung turunkanlah aku dahulu jangan seperti anak kecil diambin pun dipanggul."

40, NadyanpUih adarbea kapti bok dirada alon masa dadak mirunga ing tembe amung ingsun udhuna rumiyin ymikadyaraywalit ingemban pinanggung,"

VI. KINANTHI VI, KINANTHI 3. Sang Ratna hatinya berdenyut 3, Sang Retna tyasnya kumenyut

1. Telah digandeng tangannya 1, sang kusuma Nawangwulan Ki Jaka selalu merayu sang Dewi bak bulan manis "Duhai mas mirahku kini kanda minta maaf.

2. Karena dengan berani 2. mempermudah kehendak putri maafkan kesalahan kanda karena aku mengabdi kepada Adinda sayang jangan memperpanjang sakit hati."

Kinanthi astanya sampun sang Kusuma Nawangsasi KiJaka tansa ngrerepa mrihg sang Dyah mecandra ma nis **Dhuh mas mirahipun kakang mangkya nedha pangaksami.

Dene teka kamipurun gumampang karsaning Gusti apuranen sisip ingwang sarehne kawula ngabdi dhumateng Andika Nimas aywa andedawa runtik,"

mendengar yang bicara manis mengerling sambil berkata bicara manis sekali, "Berbahagialah diriku Paduka mau pada abdi putri.

4. Hanyalah perasanku kasih Anda yang tampak membela orang berbelaskasihan tidak pandai membalas." Sang Raden sekali-kali tidak mendengar kata-kata sang Dewi.

5. Sang Dewi lalu dipeluk disium berkali-kali sang Dewi menangkis dengan rambut Ki Jaka tak mampu juga ia semakin maju sang Dewi selalu diapit.

6. Sang putri diiring terns jaraknya tak boleh jauh dengan sang Dewi bergandeng tangan sepanjang jalan selalu merayu-rayu supaya timbul kasihnya.

7. Sepanjang jalan selalu berkasihan 7. Ki Jaka dengan sang Dewi tak diceritakan jalannya maka telah tiba di rumahnya Nyi Janda terkejut melihat ketika putranya datang.

myarsa ingkang sabda manis ngufiwat sarwi ngandika wecana apait gendhis "Amangkara raganingwang Padukarsa adedasih,

8. mendapat wanita ayu bagai penjelmaan bulan wajahnya bagaikan emas sinar gigi seperti bintang beralih

4, Amung ta pangrasaningsun

nglabeti wong kawlasarsa datan wignya amalesi." rahadyan tanpaja muka myarsa sabdane sang Dewi

5. Sang Retna nulya rinangkul ingaras mawanti-wanti sang Dyah anangkis ing likma

Ki Jaka meksa tan kongkih sangsaya kaderasananya sang Retna tansah pinithing.

6. Was kering sang liring santun lampahe tan kena tebih kalawan sira Dyah Retna kekanthen asta samargi tan pegat dennya ngrerepa amrih lunturing ingkah sih,

Samarga tansa among kung Ki Jaka lawan sang Dewi tan kawama lampahira ing wismanira wus prapti NiRandhakagyat tumingal mring putranira duk prapti.

8, Dene angsal wanodya yu lir panukmaning sitengsi pamulu mindha kencana gebyaring kang waj'a kadi lintang ngalih rebut raras kerling matanya bagai kflat.

9. Nyi Janda lalu menjamu dihormati dengan segala jamuan memang putra dimanja Ki Jaka bam ingin kawin Nyi Janda amat senang segalanya telah slap serba semerbak.

10. Keduanya telah berkasih sayang perhiasan tiada kurang Setelah selesai demikian Nyi Janda yang diceritakan sangatlah memanjakan putra. Setelah lama.

11. Semuanya diserahkan kepada Tamb dedak jerami anyir kohong Nyi Janda tiada tahu telah diserahkan kepada anaknya Ki Jaka dengan sang Dewi telah lama keduanya berkasihkasihan

liringing pan kadya thathit

12. Ki Jaka telah disebut dengan nama Ki Ageng Tamb rukunlah perkawinannya maka setelah demikian lama Nyi Ageng Tamb wafat sang Dewi sedang hamil.

9, Ni Randha nulya sesuguh sinuba ing bojakrami dhasare putra dedaman Ki Jaka lagyarsa krami Ni Randha kelangkung suka wus rakit ingkang j'inemrik.

13. Cerita selanjutnya telah cukup bulannya lahirlah anak perempuan mpanya indah sekali tak beda dengan ibunya ketumnan bangsawan tinggi.

10. Pan sampun karon salulut pangrengga datan winami risampunnya leluwaran Ni Randha ingkang winami kalangkung marwata suta sampunira lami-lami.

11. Kasrah sedaya ing Tamb dhedhak merang amis bacin Ni Randha datan uningd wus kasrah dhumateng siwi Ki Jaka lawan sang Retna wus lami dennya karon sih.

12. Ki Jaka sampun jejuluk Ki Ageng Tamb wewangi atut dennya palakrama ri sampuning lami-lami Nyai Geng Tamb wus seda sang Retna nandhang garbini.

13. Gancaring cerita sampun praptaning samaya sasi mbabar estri putranira kelangkung endah kang wami tan wingwang Ian ibordra titising andanawarih.

VIL DHANDHANGGULA

1. Rupany a cantik se kali sama dengan bulan purnama sedang bersmar terang amatlah disanjung-sanjung ayah bunda sayang sekali melihat anak citramulia bagai disepuh emas lebih indah rupa jabang bayi maka setelah demikian lama.

2. Makin besar rupany a memenuhi ketika itu waktunya orang sedang menggiring anaknya indah jika dflihat disebut Retna Nawangsih. Ketika itu ayahnya kasth sekali apalagi ibunya mendidik sendiri karena ingin memanjakan.

3. Sang Retna berkata kepada suaminya, "Hamba akan ke sungai sebentar mencuci kain lampin hanya sebentar saja hamba menitip dandang Kanda harap menjaga namun pesan hamba kepada Kakanda dandang jangan sekali-kali dibuka sepeninggal hamba.

VIL DHANDHANGGULA

4. "^'Tiada yang hamba pesankan lagi." Suaminya menjawab perlahan,

L Wamanira tuhu yu Unuwih sapatra sebak wulan purnama ri sedengira mencorong langkung sinuhun-suhun rama ibu langkung resna sih lumyating putranira citranya pinunjul lir kencana sinepuhan langkung endah wamane kang ja bang bayi ri sampunira lama,

2. Sangsaya geng citranya nelahi yayah ri sedhengira pradhara lagya lumiring putrane respati yen dinulu . pinaraban Retna Nawangsih ingkang rama semana sihira kelangkung atanapi ibonira kacarita anggulawenthah pribadi sangking dennya dedama.

3. Sang Retna yu umatur ing laki, *Amba arsa mringlepen sakedhap angumbah popoking lare mangsa ngantosa dangu mung dangdangan kawula titip Ki Omah dika tengga nangingwekadngsun Ki Omah ing pekenira poma sampun andika ungkapungkapi inggih sapungkur kula,

4. Amba datan wekas malih-matih," Ingkang raka alon wuwusira,

"Baiklah Dinda, akan kujaga." Segera sang Dewi berangkat popok bayi pun dijinjing. Demikianlah disebutkan Ki ageng di Tarub yang sedang menjaga dandang sambil mengasuh putranya yang masih kecil mengemban sambil menjaga api.

5. Ki Ageng Tarub berbicara dalam hatinya, "Aku berumah tangga sudah lama dahulu sampai kini kuberi kekayaan padi hanya satu lumbung tak berkurang apatah sebabnya besarlah berkatnya tak mendugalah hatiku jika bertanak apakali yang diperbuat?" Ki Ageng waktu itu

"Lah Yayi ingsun tunggune." Tandy a mangkat sang ing mm mung popoke tare cinanging Ya ta kang kawarnaa Ki Ageng ing Iamb kang lagya tengga dangdangan nyambi momong putranira maksih alit ngemban tan tengga brama.

6. tak henti-hentinya menjaga api kebetulan Ki Ageng pikirnya berkhianat menyeleweng Ki Ageng Tarub membuka tutup dandang serenta tutup dibuka oleh Ki Ageng Tarub tanpa isi kukusannya dilih^tnya hanya padi sebutir yang berada dalam kukusan.

5. Kyageng Tomb amicoreng galiK **Gon sun palakrama wus alama ing nguni delasan mangke ingsun kayani pantun mung salumbung datan arempit karaning mulanira berkate kelangkung nova duga ta teningwang lamun adang paran ta kang kinardi?" Ki Ageng duk semana

7. Maka segera ditutup kembali. Tersebutlah sang Dewi yang datang dari sungai telah tiba di rumah setelah menjemur kain lampin

6. datan kandhek nunggokake geni wus dilalah Ki Ageng ciptanya ganggu gawe slewang-sleweng sira Ki Ageng Tomb kang dangdangan dipunungkapi sareng kekep binuka mring Ki Ageng Tamb tanpa isi kukusannya tiningalan mung isi pari kang neng jroning kukusan,

7. Ya ta nulya kinekepan malih sang lir Retna kawamaa ingkang tindak saking lepen lampahira wus rawuh sawusnya pinepe popoking siwi menuju ke tanakan mengganti sang suami Ki Ageng segera masuk ke rumah sang Dewi berganti tugas menjaga api dipercepat bertanaknya.

8. Dipercepat nyalanya api waktunya telah lebfli dari biasa tanakan tak mendidfli sang Dewi bicara dalam hatinya, "Mengapa lebih dari biasanya saya bertanak lama tidak mendidfli tadi seperti dibuka tutupnya oleh Kakanda ketflca menjaga api pada tanakanku.

9. Perbuatan salah akan terbuka melainkaif pesan semata cobalah kutengok." Tutup pun diangkat masih berupa padi sebutir sang Putri tertegun melihatnya seketika ia kecewa sang Dewi mengelus dada agak marah, "Tidak keliru ujar hamba ^ selalu menjadi kehendak Dewa.

10. Dia telah melalaikan pesan apalagi telah disampaikan sungguhsungguh Kakanda berbuat salah Sang Dewi seru berkata sang suami dituduh sambfl dikerling "Duhai Kakanda

lajeng dhateng dangdangan anggerttosi kakung Ki Ageng sigra mring wisma sang Retna yu gumanti nenggani gent ginelak genira dang,

8. Sinanterken uruping kang gent sampun dangu langkung ing antara nora sumup dangdangane sangDyah mocirengkalbu, "Dene langkung adate nguni mengko goningsun adang suwe nora sumup kaya mau ingungkapan mring Ki Omah duk kqlane arienggani ing dangdangan manira,

9. Salah karya baya denungkapi dene teka anglirwakken wekas bok iya suntUikane." Kekep nulya jinunjung maksih dadya pari sawuli sang Dyah jenger tumingal gya denira getun sang Retna atebah jaja semuruntik, "Nora linyokuj'ar mami baya wus karsengDewa,

10. Dene teka anglirwakken weling mendah aja denwanti-wanti Ki Omah asalah gawe." Sang Dyah sru dennya muwus ingkang raka dinuk ing liring "Lah ta Ki Omah ika sewaktu Adinda pergi apakah tidak salah keija barangkali dandang dibuka tutupnya sehingga berbeda dari biasanya.

11. Jika demikian terbuka rahasia 77. Yen keadaan jika karena kamu dahulu dan diulang kini." Demikianlah Ki Ageng Tarub herain di dalam hatinya sangatlah mengumpati dirinya ulahntya yang bukan-bukan Ki Ageng Tarub meredakan istrinya yang sedang marah sekali namun tak reda juga marahnya

12. Setelah demikian tadi sang putri pikirannya terhadap suaminya menjadiaib berbeda dengan kebiasaan yang sudah-sudah akan sebarang ulahnya lama kelamaan berkuranglah perbawanya berbeda dengan dahulu oleh sebab terbuka rahasianya. Diceritakan maka pengeluarannya boros sekali Dewi Nawangwulan.

13. Teijadi memasak setiap hari memasak segala makanan tiap hari tiada berhenti (terusmenerus) bahkan sampai menumbufc padi setiap hari Diceritakan telah habislah padi satu Iximbimg

ing sawureningsun apa datan salah karya bokmenawa dangdangan dipun ungkapi dening beda Ian saban.

mangkono kamanungsan mami awakingsun awit sangking sira inguni kapindho mangke. Ya ta Ki Ageng Tarub datan dennya ngungun ing kapti sanget nutuh salira polahing kang dudu Ki Ageng Tarub mengerpa ingkang garwa de sangaet denira runtik meksa tan lilih sang Dyah,

12, Ri sampunira sang Dyah patnadi ciptanira mring kakung wus cela beda Ian saben-saben sabarang polahipun ri sampune alami'lami suda perbawanira beda Ian rumuhun sangking dmnya kamanungsan Gnarita borosira anglangkungi sira Dyah Nawangwulan,

13, Kalampahan mangsak saben ari ngeratengi ingkang sarwa boja ing sabeh dina datan pot malah koHgsi anutu tan towong ing saben ari Gnarita wus telas parine saiumbung sang Dewi pun melihat ditemukanlah baju Antrakusuma

terletak di dasar lumbungnya.

14. Sang Dewi tertegun melihatnya terasa di hatinya ketika di telaga tak dapat dibendung marahnya tidak dapat terhibur yang tampak hanya pengkhianatan suaminya terasa di hatinya marahnya menggunung maka sang Dewi pun berkata, "Oh Kanda aku minta permisi kembali ke Kahyangan lagi.

15. Adapun jika anak kita menangis Kanda buatkanlah panggung agar berhenti menangisnya anak masih menyusu maka jika dia menangis naikkanlah ke panggung dan merang (jerami) ketan wulung bakarlah sebagai syaratnya di bawah panggung maka aku datang ingatlah akan pesanku."

sang Retna nulya tumingal kang rasukan Antrakusuma pinanggih neng dhasar lumbunggennya.

14, Pungun-pungun sang Dyah duk ningali keraseng tyas duk aneng talaga tan kena ngampah dukane datan soya ngalipur kang kaetang cidraning laki

kagagas jroning nala bendhunekelangkung sang Retna nulya ngandika, "Eh Ki Omah mantra apamit mulih marang Kayangan ingwang,

16. Ki Ageng Tarub ujamya berbelas kasih, "Aduh Dinda itu salah Kakanda maafkan sebesar-besarnya akan daku yang berbelas kasihan jika Dinda tiada member! kasih .. akan daku papa nista maka papa akhirnya tak urung matijuga

15, Dene putranira lamun nangis sira karyakena pepanggungan dimekna meneng tangise tare teksih anusu milanipun kalamun nangis unggahna pepanggungan Ian mrang ketan wulung sarate dika besmia soring panggung anuli manira prapti gih poma wekas ingwang,"

16, Kyageng Tarub wuwuse mlas asih,

"Adhuh Mas Mirah sisip manira dene gung pangapurane mringdasih kawlas ayun lamun Gusti tan luntur asih mring abdi papan nistha ing satemahipun datan wande tekeng lena

Dinda yang mencabut nyawa ini jika Dinda pergi juga.

17. Jika aku mendahului mati setelah itu Dinda muksalah Dinda tidak khawatir kalau masih ada Kakanda Adinda tak dapat melihat akan anak Adinda kalau Adinda sungguh muksa dari dunia bagaimana sepeninggal Adinda lukisan diri Dinda di Tarub.

sira ingkang mecat yuswaning yen Gusti tamtu murca,

17, Lamm ingsun palastraa dhingin yen wus mukswa sakarsa sumangga - dasihe tan walang atos yen meksih jeneng ingsun Gusti datan bisa ningali marang atmajanira kalamun sirestu mukswa sangkmg marcapada kadiparan ing sapungkurira Yayi ing Tarub pethanira.

18. Tidak bijaksana jika demikian 18. Datan wignya yen karis Yayi

Adinda si^akah yang mengasuh anakanda jika menangisdihibur apa karena masih muda bagaimana ulahnya kelak?" Sang Dewimenjawab, "Jika hendak menyusu naikkanlah ke panggung tentu reda tangis si jabang bayi Dinda akan menyusuinya."

sapa ingkang among putranira yen nangis apa nengnenge dene ameksih timur kaya paran polahe benjing?*' Sang Retna angandika, "Yen arsa anusu unggahena ing panggungan yekti meneng tangise kang jabang bayi ingsun kang nusonana."

19. Sang Kakanda air matanya deras mengalir selalu minta belas kasihan sambil memangku anaknya amatlah berbelas kasihan maka sang Dewi berkata lagi, "Kakanda, sudahlah selamat tinggal sungguh-sungguh pesanku jika anakanda menangis bakarlah merang.ketan hitam segera

19. Kakungira waspanya dres nijil datan pegat denira ngrerepa sarya pinangku putrane langkungdennyamlasayun sang Retna yu ngandika malih, f'Ki Omah, wis karia poma wekas ingsun lamun putranira mular angobonga merang ketan ireng aglis

Adinda tentu tiba."

20. Sang Dewi telah raengenakan busananya hendak pulang kembali ke Kahyangan memegang segenggam merang menunggu ketan wulung tersebut Ketika Ki Ageng memperhatikan segera sang Dewi didekatinya hendak digamit sang Dewi pun waspada setelah dekat sang Dewi pun menghindar dan merang pun telah dibakar.

21. Mengikuti asap api Ki Ageng Tarub tadi kehendaknya mengejar istrinya dipegang-pegang lepas sang Dewi meninggalkan bumi mengembara tak tampak telah terhindar dari tekanan Ki Ageng tinggal sendiri hampa jiwanya hanya istrinya yang terbayang yang naik daun kamal.

manira nuli prapta,"

20. Wus angrasuk busdtia sang Dewi arsa mantuk mring kayangpnira angasta merang sagedheng nenggya mring ketan wulung Kyai Ageng duk ningali sang Dyah gya pinarpekan karsanya sinambut sang Retna wus aprayitna ri sampunnya celak sang Dyah anginggati merang wus binesmenan.

21. Nurut kukusira ingkang geni Kyai Ageng Tarub wau karsanira nututi dhateng garwane cinandhak-^aridhak mrucut sang Juwita dedel pratiwi ngumbara tan katingal Ian dikda retu wus Ki Ageng kari anggdna tanpa jiwa arrtung garwanya kaeksi kang mengkrat roning kamaL

VIII. SINOM

1. Tersebutlah ke Suralaya telah berteitiu dengan bidadari Nawangwulan pun ditolak tak boldi membaur dengan bida dari karena dia telah punya anak dengan manusia ' jadi ragu-ragulah malu jika kembali lagr

Vin. SINOM

I. Kocapa mring Suralaya wus panggih Ian widadari Nawangwulan gya tinulak tun kenging wor widadari dene sampun sesiwi mring manungsa wadhagipun dadya ananggung ngaras werangyen nungsula malih maka tinggal di tengah Laut madek tengah Segara Kidul

2. Di Tarub diceritakan telah jadi mendirikan panggung di depannya kemenyan putih jika anaknya menangis segera dinaikkan panggung dibakarlah merang ketan wulung juga kemenyan putfli ibunya pun turun menyusui putranya di panggung.

3. Maka demikianlah setiap. kali jika anaknya menangis dinaikkan ke panggung . membakar kemenyan;putih kemenyan putih di samp^ognya ibunya pun turun menyusui anaknya kalau telah beihenti dari metiga kali sehari menyusuinya.

2. Ing Tarub ingkang winama karya panggungan was dadi . ingadhepan menyan seta lamun ingkang putra rmgis nulya ngunggahkm nuli ingobar Ian ketan wulung anenggih menyan seta ingkang ibuanuruti anesepi kang putra aneng panggur^an.

4. Telah kehendak Yang Mahakuasa A jabang bayi tidak menangis ayahnya amatlah senang hatinya karena anaknya penurut sekali Maka setelah lama cepat besarlah anak itu . Ki Ageng ber^kur kepada Tuhan mohon akan kelangsungan anak telah tampak berwajah cantik mpawan.

5. Saatnya merusak taman dipercepat oleh sang ayah anaknya segera bertambah besar.

3. Pan saben-saben mangkana lamun ingkang putra nanffs inginggahaken panggungan angobong menyan kang putih menyan seta sinandhing iboniragya tumurun artesepikar^ putra yen wus khtdel gennya nangis keying tiganya nesepi sadina.

4.-. Wus pinasthi karsanmg Ywang jabang bayi datan nangis kang rama bungah kalintang dene tutut ingkang siwi yatainglami-lami glis walagang ingkang sunu Ki Ageng sukur ing Ywang nenuwun lulusing siwi wus katingai kang warna putra yuenM.

5. W^ahnya mengrustdc taman gjnigk marang sudarmi ingkang putra gya a^ngnya

Lama-kelamaan suka memakai kain ayahnya pun amat sayang mulanya macam ibunya memandang anaknya puadah hati Dyah Nawangsih nama sang putri

6. Terhenti maka diceritakan 6. negeri di Majapahit sangPrabu Brawijaya ketika itu hadir dihadap lengkap penggawa mantri yang hadir di depan sang Prabu Nujum Tabit juru hitung Sri Baginda bersabda, "Hai Kiai Tabit juru hitung.

7. Seperti apakah perhitungan Tuan 7. kelak sepeninggal kami siapakah pengganti raja yang berdiri di Majapahit bernama Brawijaya?" Ki Nujum menyembah sambil berkata, "Adapun yang mengganti mengganti Sri Baginda Majapahit rusak zamannya Buda.

ya ta ing alami'lami wus remen ngagem nyamping kang rama sihnya kelangkmg purwane ibunira marem tyas mulating siwi Dyah Nawangsih peparabira sang Retna.

Sigegen kang kawarnaa nagari ing Majapait Risang Prabu Brawijaya artuju miyos tinangkU pepak punggawa mantri kang munggeng ngarsa sang Prabu Nujum Tabit juru petang ngandika Sri NarapatU *Tah Kiyai Nujum Tabit juru petang.

Kerajaan Islam yang menggantikan membangun aturan agama taatlah segenap negara tak ada yang mau menyamai dengan yang menjadi raja."

Kaya pa petanganira ing benjang sapungkur mami sapa gumantia nata jumeneng ing Majapahit nama Brawijaya di?'' Ki Nujum matur wotsantun,

9.. Segera Sri Baginda masuk istana sedih.dalam hatinya setelah tiba di istana

"Wondene kang gumantya anggentosi Sri Bupati Majalengka risak jamanipun Buda.

8. Keraton Islam gumantya mangun tataning agami suyut sakehing nagara tan wonten purun nyameni mring kang jumeneng aji."

9. Gya kondur Sri Naranata sungkawa sajroning galih sapraptanira kedatycm dijemput oleh permaisuri Dyah Ratu Darawati.. Tidak diceritakan lamanya Sri Baginda menderita sakit sakit raja singa kini Sri Baginda tidak hadir diharap.

10. Ketika Sri Baginda tidur berada di cucuran atap beralaskan daun rudamala bata sebaris sebagai pembatas pada saat menjelang pagi ada suara terdengar kata suara tersebut "Hai Tuan Sri Baginda kalau mau sehat turutlah ujar hamba.

11. Sakit Tuan raja singa campur tidurlah dengan Wandhan Kuning bersebadanlah dengan dia tentu hilang sakit itu itu menjadi obat." Seketika itu bangunlah Sri Baginda Brawijaya ingat akan suara yang terdengar Sri Baginda ingat dalam hatinya.

pinethuk mring prameswari Dyah Ratu Darawati laminya datan winuwus sang Nata nandhang gerah raja singa gerah aji mangke datan miyos siwakeng nalendra.

10. Duk asare Sri Narendra anenggih wonten taritis lemek godhong rudamala banon srimbak sentarining ing wanci bangun enjing wonten suwara karungu ujare punang swdra, *'Heh sira SriNarapati lamun arsa waras gugunen jar ingwang,

11. Sakitira raja singa awora wong Wandhan Kuning atunggala sacumbana yekti Hang sakiteki iku pan dadi jampi." Ri seksana nulya wungu sang Prabu Brawijaya enget swara kang piyarsi sang Narendra enget sajeroning nala.

12. Di manakah ada orang Wandhan yang baik Sri Baginda ingat hatinya jika ada orang Wandan Kuning rupanya amatlah cantik hanya agak keriting rambutnya badannya bagai emas itu adalah abdi putri sang Dyah Ratu Darawati putri Cempa.

12. Baya ngendi ana wong Wandhan ingkang prayoga puniki Sri Narendra emut ing tyas yen ana wong Wandhan kuning wamane yu linuwih amung buntit rikmanipun salira lir kencana punika parekaneki sang Dyah Ratu Darawati putri Cempa

13. Inilah mula-mulanya diperistri Raja Majapahit Ni Wandhan Kuning itu putri boyongan dari Cempa, Sri Baginda ketika Wandhan itu kalah itulah muianya kemudian Ni Wandhan Kuning diberi tahu oleh Sri Baginda.

14. Lalu tidurlah Sri Baginda bersama Wandhan Kuning telah menyatu bersebadan dengan ratu Wandhan Kuning maka sakit sang Raja telah sembuh seperti semula Sri Baginda amat senang setelah sembuh dari sakit putri Wandhan yang menjadi penyembuhnya.

15. Setelah demikian lama ratu Wandhan Kuning tadi hamil sembilan bulan maka kandungan pun lahir anak laki-laki menyenangkan ibunya pun wafat sebab mangkat melahirkan dflaporkan kepada Sri Baginda telah diperiksa wafatnya putri Whandhan.

16. Sri Baginda di Majapahit mendengar laporan abdi amat sedih hatinya ingat kasih akan anak t tentunya nasib Sri Betara hanya sekian umurnya makin besar rindunya

13, Nenggih punika purwanya ginarwa Sri Maospait Ni Wandhan Kuning punika putri beboyongan sangking ing Cempa Sri Bupati duk bedhahing Wandhan iku punika purwanira anulya Ni Wandhan Kuning ingandikan dhumateng Sri Naranata.

14. Anulya sare Sri Narpa kelawan Wandhan Kuning wus anunggai sacumbana lawan ratu Wandhan Kuning nulya gerahing aji wus kadya ing waonipun sang Nata langkung suka samulyane gerahneki putri Wandhan ingkang dadya usadanya.

15. Sawusing alama-lama wau ratu Wandhan Kuning garbini wus sangang wulan nulya babar jabang hayi medal kakung respati ibonira nulya surut awit sangking konduran ngaturi priksa sang Aji wus kapriksa sasedane putri Wan dhan,

16, Sang Prabu ing Majalengka mirsa ature kang cethi angles sajroning wardaya kengetan sihe kang siwi pinesthi Bethara di mung semono yuswanipun soya geng brantanira

Sri Baginda di Majapahit memanggil hambanya Ki Juru Sawah.

17. Sebentar telah menghadap Ki Juru di depan raja menyembah merapat tanah Sri Baginda bersabda kepada Ki Juru Sawah "Jabang bayi putraku saya titipkan kepadamu jagalah rahasianya dan akuilah sebagai anak."

18. Ki Juru menjawab sanggup apa kehendak Sri Baginda lalu diberi uang tiga ratus berupa ringgit. "Cepat berangkatlah segera.'' Juru Sa.wah menyembali jabang bayi dibawa telah tiba di rumahnya Nyi Juru amatiah senang mengasuh anak.

19. Demikian setelah lama makin besarlah si jabang bayi Ki Juru amat mencintainya akan putra raja tadi Ki Juru berbicara kepada istrinya, "Anakku ini jagailah aku akan menghadap raja mempersembalikan sanggam pemberm sawah.

sang Prabu ing Maospait animbali ingkang abdi Juru Sawah

20. Jangan ^mpai tahu ananda kalau ikutkan daku jika ketahuan Sri Baginda jadi apabadan saya

17. Sakedhap anuli prapta Ki Juru neng ngarsa aji sumungkem konjem pratala ngandika Sri Narapati dhateng Ki Juru Sabin, 'Jabang bayi putraningsun sun gadhuhken mring sira denbisa angreksa wadi poma sira akunen genira yoga.'

18. Ki Juru matur sandika punapa karsa sang Aji anulya pinaring arta tigang atus wami ringgit "Enggal mangkata nuli!*' Juru Sawah awot santun jabang bayi binekta wus prapta ing wismaneki NyaiJuru langkung bungah mofjiong

19. Ya ta ing alama-lama saya geng kang jabang bayi Ki Juru kelangkung tresna mring putranira narpati Ki Juru wecana ris dhumateng ing rabenipnUy "Putraningsun tunggokna sun arsa seba sang Aji nyaosake gadhuhan paring daleman.

20. Ja kongsi wruh anakira lamun kelayu mring maini yen kapirsa Sri Narendra dadi apa awak mami nah segeralah ini." Kemudian tergopoh pergi pergi tak sepengetahuan anaknya Ki Juru pun pergi berangkat mengantar orang pesawahan.

21. Tiada berapa lama sang putra pulang menanyakan ayahnya diberi tahu pergi ke hutan maka menyusul dan tidak bertemu menangis meraung-raung Nyi Juru susah hatinya diberi tahu pergi menghadap kepada Sri Baginda maka menyusul, ditahan ibunya.

lah den age ta iki " Nuli kesahena gupuh nungkulken mring kang putra Ki Juru wus kesah nuli gya urnangkat angirit wong pesawahan.

21. Tan antara den putra mantuk taken ing sudarmi winarah lunga mring wana nulya nusul tan kapanggih anangis ngerak-ngerik Nyai susah jroning kalbu denwarah lunga sowan dhumateng Sri Narapati nulya nusul ginondlielan ibonira.

22. Raden putra keras menangis ''Ibu, jangan dipegang aku akan menyusul dan mau tahu negeri." Nyi Juru berkata, "Aduh Bagus anakku nanti saja bersama aku." Marah-marahlah sang Raden Nyi Juru maju-mundur kesulitan.

22. Raden putra sni kanina "Lah Biyung afa gendholi ingsun arsa nusul bapa Ian arep wenih nagari." Nyai Juru lingnya ris, "Adhuh Gusti putraningsun besuk bareng Ian ingwang." Bermantya rahaden mantri Nyai Juru maju-mundur kewagangan.

IX. DURMA

1. Marah-marah sang Raden Bundhan Kejawan segera melompat cepat Nyi Juru telentang dibebaskan oleh sang Raden Raden mantri pun lari lihatkejalan berlari cepat sekali.

IX. DURMA

1. Sru bermantya rahadyan Bundhan Kejawan sigra malumpat aglis Nyi Juru kalumah kinipatake radyan lumayu raden mimantri umiyat marga lumayu lonjong mimis.

2. Tidak lama telah tiba di negeri 2. Tan antara wus prapta jroning 4, Telah bertemu dengan Ki Juru 4. Wus kapanggih kalawan Ki Jura 5. Aku akan memukul gamelanku 5. Ingsun arsa anabuh ing gangsaSekardelima ini

Raden langsung ke sitihinggil wadya Majapahit menghalang-halangi dia ditahan tidak dapat mereka yang mendekat ditendang atau ditempeleng.

cepat dikebaskan mereka jatuh telentang bangun terangkak-rangkak yang ditating luntur hatinya segera ditanyai mengaku putra Majapahit.

negara radyan njujug sitinggil wadya Maj'alengka • malang karsa mangsulna ginendholan datan keni kang samya mara dhinupak tinampiling.

3. Dipegang oleh bala Majapahit 3. Gnekelan dening wadya Mcgalengka kinipataken aglis sami tiba kalumah tangi kerangkang-rangkang kang tinanting mutah ati gya tinakenan ngaku atma Japait.

Sawah menggelendot di belakangnya Ki Juru pun berucap, "Aduh Anakku sayang mengapa menyusul kemari." Raden Bundlian Kejawan "Aku mau masuk istana.

Sawah lendhotan aneng wuri gya Ki Juru ngucap, *'Adhuh atmajaningwang pagene nusul mariki?'* Rahadyan Bundahn, "Sun arsa mring fro purl

dan Ki Keboganggang itu kepunyaanku bukan?'' Juru Sawah mengelus dada. "Duhai Gustiku jadi apa badanku nanti.

nmgwang Sekarddinia iki Ian Ki Keboganggang pan iku diiwek ingwang Tebah jaja Juru Sabin "Dhuh Gusteningwang dadi apa wak maml

6. Tidak urung aku menemu ajal 6. sebab dari engkau." Raden dipegang

Nora wurung manira nemu pralaya marga sing sira kaki." Radyan ginendholan ayahnya disiku Ki Juru selalu menasehati kepada Rahadyan tapi meronta masuk istana.

7. Raden putra langsung tiba di 7. tempat gamelan Sekardelima Keboganggang dipukul berkali-kali ributlah orang dalam istana melapor kepada Sri Baginda terkejutlah Sri Baginda ketika tnenderigar tampaklah gamelan dipukul berkali-kali.

8. Wajahnya merah bagai api me- 8. nyala berdenyutlah bibir seru sabdanya perintah kepada sahaya "Sedah Mirah bersegeralah periksalah siapa yang memukul gamelanku?"

9. Sedah Mirah menyembah sanggup 9. Sedhah Mirah matur sandika wot10.

undur dari hadapan raja cepat-cepat jalannya tiba di tempat gamelan masfli dipukul bertalutalu serenta tampak nyata bahwa anak kecil

bapakne sinikutan Ki Juru tansah nuturi maring Rahadyan berot marang jro purl,

Yang memukul gamelan Sekar- 10. delima duduk di tempat tidur emas sambil berkacak pinggang Nyi Tumenggung seru berucap, "Anak siapa engkau ini

Raden Putra jujug gangsa Sekar delima Keboganggang tinitir horeg wong jro pura dadya katur sang Nata sang Aji kagyat duk myarsa umiyat gangsa tinabuh nitir-nitir.

Kang wedana abang lir pendah dahana kumedhut ingkang lathi asm angandika dhawuh marang pawongan, *Sedhah Mirah dipunaglis priksanen ingkang nabuh gongingsun ikl"

sekar mentar sing ngarsi aji gancangan lampahnya prapta ing pemahira kang gangsa teksih tinitir sareng uninga kelamun tare alit.

Ingkang nabuh gangsa sun Sekardalima alungguh kanthilgadhing sarwi malang kadhak Nyi Tumenggung sm ngucap, "Bocah apa sira iki memukul gamelan duduk di tempat tidur emas?

11. Hai anak, di manakah rumahmu 11. Lah ta iya ngendi omahira bocah 12. Tiba-tiba duduk di tempat tidur 12. Dene dadak lungguh kanthil gaemas?" 14. Yang memukul Ki Sekardelima 14. Ingkang nabuh Kiyai Sekardelima

siapakah namamu? Mengapa engkau berani apakah peruntunganmu untuk dibunuh oleh Sri Baginda apakah engkau telah bosan hidup?

nabuh kanggangsa alungguh kanthilgadhing?

sapa aranmu iki dene wani sira baya was untungira pinaten marang sang Aj'i lah apa sira bosen kalamun urip.

Menjawablah Raden Mantri, "Aku Bundhan Kejawan anak Juru Sawah ayah berada di luar meskipun menabuh ini gamelanku sendiri.

dhingsira?" Nauri Dyan Minanti, "Sun Bundhan Kejawan anake Juru Sawah si bapa ana ing jawi nadyan nabuha gamelan sun pribadi.

13. Laporkanlah kepada Sri Baginda demikian kataku." Duta pun undur segera mereka pun heran tiba di depan raja bertutur sembah, "Telah diperiksa.

13. Lah matura marang Kanjeng Sri Narendra mangkono atur mami." Duta mundur enggal sami ngungun ing driya prapta byantara narpati umatur nembah, "Sampun kinen mriksani.

sesembahan hamba Gusti sahut yang ditanya mengaku anaknya ya Ki Juru Sawah adapun namanya Bundhan Kejawan Gusti.

pepundhen dalem Gusti saure tinanya angaken anakira nenggih Kyai Juru Sabin dene namanya Bundhan Kejawan Gusti.

15. Sang Pangeran bagus rupa saat ini bapaknya

15. Pan sang Pangran nenggih bagus wamanira ing fnangke bapakneki

Kiai Juru Sawah berseba di pagelaran." Ketika mendengar itu maka Sri Baginda terasa hatinya luntur marah Baginda.

16. Berubah senyum Sri Baginda dan 16. Dadya mesem sang Nata Ion 17. Telah bertemu dengan Ki Juru 17. Wus kapanggih kelawan Ki Juru

bersabda kepada Sedah Mirah, "Keluar segera paggillah Ki Juru Sawah agar cepat menghadapku." Yang diutus cepat berangkat.

Kyai Juru Sawah sowan wonten paglaran." Duk myarsa Sri Narapati kraosing nala lilih duka narpati.

Sawah Adapun duta wanita menyampaikan panggilan minta Ki Juru Sawah, '"Engkau dipanggU segera oleh Baginda." Terkejutlah Ki Juru Sawah.

ngandika mring Sedhah Mir ah nenggih, "Metua ing jaba Ian Kyai timbalana si Juru Sawah den aglis mring ngarsaningwang. Kang kinen mesata aglis.

Sawah nenggih duta westri dhawuhken timbalan nedha Ki Juru Sawah *'Andika ngandikana aglis marang sang Nata.'' Kadyat Ki Juru Sabih.

18. Seketika tak merasa dirinya hidup tergopoh waswas di hati sahutnya, "Baiklah!" Telah diiring menghadap raja tunduk bak wajah masuk tanah maka Baginda bersabda manis,

19. "Heh Ki Juru anakmu masuk ke istana engkaukah yang menyuruh?" Juru Sawah menjawab, "Hamba tidak tahu itu kehendaknya sendiri

18. Duk sakala datan ngrasa darbe gesang gugup tyas ketir-ketir atumya sandika wus kerit marang ngarsendra tumungkul lir konjem siti wau sang Nata dennya ngandika aris,

19. "Heh Ki Juru nakira lumebeng pura apasirakon iki?" Matur Juru Sawah "Kawula bo ten wikan ing karsanira pribadi masuk ke istana." Baginda bersabda manis,

"Jika demikian Juru Sawah segera- 1, 1. lah panggil anakmu bawalah ia kemari." la menyembah segera keluar amat takutlah hati Ki Juru Sawah anaknya didatangi sedang duduk Ki Jaka di tempat tidur emas. Seeepatnya Ki Juru Sawah berkata "Man mengliadap raja.

Ya kepada Sri Baginda Ayoh cepat jangan terlanibat. Anakku percepatlah." J aka Bundhan pun turun diiring oleh Ki Juru Sawah. Tiba di depan raja Brawijaya maklum berkata di dalam hatinya akan Bundhan cahayanya seperti bulan "Bagusjuga anakku."

3. Bersabdalah Sri Baginda Brawijaya, "Siapakah nama anakmu itu Juru?" Jawab yang ditanyai, "Duhai Sri Baginda Gusti hamba ia minta nama sendiri Raden Bundhan Kejawan." Sri Baginda tersenyum maka perlahan sabdanya Sri Baginda kepada Ki Juru Sawah

lumebeng pura." Nata ngandika manis,

X. DHANDHANGGULA X. DHANDHANGGULA

**Yen mangkono Juru Sawah aglis anakira sira timbalana praptaa ngarseng sun kene." Tur sembah aglis metu langkung geter Ki Juru Sabin kang putra pinaranan kepanggih alungguh kepanggih alungguh Ki Jaka neng kanthil dhenta sigra angling wau Kyai Juru Sa bin **Prapta byantara nata.

2. lya marang kanjeng Sri Bupati payo age aja kelayatah anakingsun dipunage." Jaka Bundhan tumurun kering marang Ki Juru Sabin prapta byantara nata Brawijaya dulu angunandika ing nala mring Dyan Bundhan cahyanya amindha sasi * A bogus putraningwang.

Angandika sang Brawijaya ji, **Sapa rane Juru anakira?*' Kang sinung sebda ature, 'Dhuh Gusti sang Aprabu inggih mundhut nama pribadi Raden Bundhan Kejawan." Mesem sang Aprabu dadya alon angandika Sri Narendra dhumateng Ki Juru Sabin

"Dekaliah dengan daku."

4. Menyembah sambil mendekat di depanBaginda Juru Sawahpun dibisiki oleh SfI Baginda ''Majapahit telah tua maka engkau saya beri tahu serta lagipula engkau Juru saya utus anakmu Raden Bundhan singkirkan dari negeri Majapahit Ketahuilah

'*Den perak lawan . ingwang."

4. Atur sembah umajeng ngarsa ji Juru Sawah nulya binisikan dhurmtmg kanfeng'sang Rajeng "Majapahit wis sepuh mila sira ingsun puyani Ian maninge ta sira Juru ingsun utus anakira kaki Bundhan singkirena seka nagri Majapahit lahiyawruhanira,

5. negeri Majapahit hampir jatuh putraku saya serahkan kepadamu Ki Bundhan Kejawan itu dahulu saya mempunyai kenalan berumah di hutan sungguh-sungguh bertapanya KiaidiTarub Engkau serahkan ke sana Kiai Tarub itu tentu sudah tahu sebarang kehendakku.

5. Pan meh bedhah nagri Majapait putraningsun sira pasrahena Ki Bundhan Kejawan kuwe pan dhingin duwe ingsun pawong sanak omah wanadri gentur kqsutapanya Kiyai ing Tarub sira srahena ing kana . bayi Tarub iku wis pesthi udani sabarang karsaningwang.

6. Nah, terserahlah pada Ki Bayi Tarub itu ketumnan pertapa tahu sebelum teijadi dan engkau tentu sungguh kiranya tidak mengalami juga rusaknya Majapahit dalaiii sejarahnya saya ini yang penghabisan." Ki Juru Sawah menyembali sambil bertanya "Siapakah yang melawan raja?

7. Raja agung batara ny at a putra teiiianr di dunia berani serta kuat perangnya

6. Lah ta mangsa bodhoa Ki Bayi • Tarub ika wijiling atapa weruh sadurung-durunge lah ta sira satuhu kaya uga nor a menangi rusaking Majalengka ing wirayatipun pan ingsun iki wekasan " Nembah matur wau ta Ki Juru Sabin "Sinten purun narendra?

7. Ratu agung binathara yekti bay a putra kasub bumintara prawira digdayaprange tanah Jawa dikuasai tanah seberang mempersembahkanupeti semuanya menghambakan diri para raja tunduk." Sri Baginda perlahan berkata, "Tidak lain yang akan membedah Majapahit putraku sendiri.

8. Adapun kelak yang mengganti' waris adalah keturunan Ki Bundhan Kejawan kelak tiada yang menyelanya yang menguasai jagat negeri besar tanah seberang pun tunduk negerinya di Mataram menjadi raja agung. Nah segeralah engkau berangkat serta ini Ki Bundhan saya beri wasiat keris pusaka kembar."

9. Dua bilah keris telah diberikan kepada putranda Bundhan Ke jawan menerima keris pusaka itu mencium kaki raja dan dieluslah kepala sang putra. Sri Baginda bersabda, "Berangkatlah Nanda." Menyembah undur dari depan raja dan Ki Juru setelah tiba di luar cepat jalannya.

10. Setelah dari negeri Majapahit putra raja dan Ki Juru Sawah tidak singgah di rumahnya Tarublah yang dituju.

ing rat Jam kawengku tanah sabrang tur bulubekti

sedaya kurnawula pararatu suyut. " Sang Nata alon ngandika, **Dudu liya kang bedhah ing Majapait putraningsun priyangga,

• 8. Dene besuk ingkang genti waris ya turune Ki Bundhan Keja wan datan kaselan ing tembe kang mengku rat nagri gang tanah sabrang iya sumiwi nagrine ing Mantaram ngadeg ratu agung. Lah age sira mangkata lawan iki Ki Bundhan sunwasiyati kfis pusaka kembaran."

9. Wus pinaringaken dhuwung kalih wring kang putra Bundhan Ke jawan atampi kris pusakane mangaras pada Prabu gya ingemek sirahe siwi sang Nata angandika^ 'Wus mangkata kulup." Wotsekar lengser sing ngarsa Ian Ki Juru sapraptanira ing jawi lajeng ing lampahira.

10. Lajeng sangking nagri Maospait raja putra Ian Ki Juru tan mawi mampir wismane Tarub sinedyeng kayun.

Tak terceritakan peijalanannya tiba di tengah hutan putra raja dibegal empat orang banyaknya mereka membegal sang putra raja ^dan mengerubutnya.

11. Putra raja pun tiada gentar dikepung dan dikeroyok empat orang keris diminta dengan paksa dan akan direbut Raden Bundhan pun ditikam berkali-kali tak mempan Raden pun menarik keris si begal pun ditusuknya tembus belikatnya jatuh lalu tewas kerisnya patah sebesar kacang.

Tan winama lampahing margi prapta tengahing wana binegalsang Bagus jalma catur kathahira ingkang begal dhumateng sang Raja Siwi raden kinarubutan.

12. Tinggal tiga Raden pun menarik keris ditusuklah dadanya pecah kerisnya pun patah lagi dua orang lainnya menubmk putra raja pun waspada keduanya ditangkap diadu sesamanya hancur kepala si begal pecah Raden bersumpah, "Anak cucuku kelak jangan pakai keris baja."

11. Raja Putra pan nora gumingsir kinapatan pan kmatang-kcdang peksa jinaluk kerise arsa rinebut purun Raden Bundhan dipunlarihi wanti'Wanti tan pasah Raden narik dhuwung wong begal gya dinuriga wlikatira butul niba gya ngemasi dhuwung tugel sekacang.

13. Raden berjalan terus arah T arub peijalanny a ke barat laut dia pergi. Demikian ia beijalan Tersebutlah yang sedang bertapa bertapa menanggung asmara

12. Kantun tiga Raden narik keris gya sinuduk jajardra bengkah wangkingan apugut maleh wong kang kalih gya nubruk wus prayitna sang Raja Siwi kalih sampun cinandhak ngaben kumba sumpyur sirahnya kang begal pecah Dyan persapa, "Nak putengsun ingkang kari ja nganggo keris waja."

13. Wus lestari Rahadyan lumaris marang Tarub durung lampahira mengaler ngilen sirage. Nengna ingkang lumaku kawamaa kang mangun teki subranta mati raga

Ki Ageng di Tarub sangatlah belas kasihan ditinggali seorang anak putri maka sulitlah hatinya.

14. Sedang saatnya remaja putri melanglang dunia pun takkan boleh seperti sang Retna citranya bak kembar dia dengan ibunya warnanya sang Retna Nawangsih' pantas menurunkan para raja karena baru keturunan pertama ibu Nawangsih adaiah bidadari ayahnya manusia,

15. Ki Ageng Tarub pun telahmengetahui ilham tidak samar segala gerak jagat serta semua isyarat semuanya telah dikuasai tahu sebelum terjadi Ki Ageng telah tahu bahwa akan ada tamu Ki Ageng sabar berkata kepada putrinya, "Hai Rara Retna Nawangsih engkau bersiap-siaplah.

Ki Ageng ing Tarub sakelangkung kawlasarsa tinilaran putra pawestri dadya eweting nala.

14. Lagya wand pan rumaja putra mider ing rat pan mangsa antuka kadya sang Retna dtrane wus kembar Ian kang ibu suwamane Retna Nawangsih pantes anurunena ingkang para ratu pan lagi turun sapisan Dyah Nawangsih ingkang ibu widadari ingkang rama manungsa.

15. Gya Ceng Tarub wus uningeng wangsit datan samar saobahing jagat miwak ing sasmita kabeh sadaya wus kawengku wikan derengipun dumadi Kyai Ageng wus wikan yen badhe na tamu sang Tapaalon ngandika mring kang putra, *Vhuh Rara Retna Nawangsih sira tata-tataa.

16. Hamparkan tikar yang bersih bersihkanlah dan ayohlah cepatcepat sediakanlah pinang nanti Retna tergopoh-gopoh dua, yang satu saudaramu bersama pengasuhnya." Sang Retna dia membentangkan tikar tiada lama tamu pun tiba

16. Gelarana kelasa kang resik tebahana lah payo den enggal Ian sira sajia jambe mengko adateng tamu loro kadangira sawiji lawan pamomongira." Sang Retna agupuh deniragelari kelasa tan antara tetamonira gya prapti terhenti di regol.

17. Ki Ageng Tarub keluar mempersilakan "Nah kemarilah, man silakan duduk." Ki Juni, "Terima kasih," katanya kemudian duduk dengan tunduk Raden putra duduk di belakang telah diterima sebaik-baiknya setelah duduk cukup lama Juni Sawah pun berkata, "Kedatangan saya ini diutus oleh Sri Baginda menemui Tuan.

18. Perintah Sri Baginda Majapahit putranya disuruh menyerahkan kepada Tuan, Raden ini." Ki Ageng Tarub menyahut, "Baiklah Ki Juru Sawah tinggalkanlah putra raja ini saya telah menduga kehendak Sri Baginda Majapahit telah ada pada saya."

19. Ki Juru Sawah dijamu setelah makan besar lalu minta diri undur dari depannya kemudian tidak disebut. Sepulang Ki Juru Sawah Raden Bundhan Kejawan duduk menunduk Ki Ageng Tarub pun berkata, "Hai Raden, senang-senangkan tinggal di sini berdukuh di tengah hutan.

kandhegingparegokm,

17. Kyageng Tarub medal ngacarani 'Tah ing ngriki para alinggiha," Ki Juru nuwun ature lajeng linggih tumungkul Raden putra lenggdh neng wuri sampun sinamudana lenggahan wus dangu umatur Ki Juru Sawah lampdh kula ingutus Sri Narapati umarek ing Paduka,

18. Kang timbalan sang Sri Mao spait ingkang putra kinen ngaturena ing Tuwan punika raden." Angling Ki Ageng Tarub, 'Tah ta inggih Ki Juru Sabin pekenira tUara mangke raja sunu manira mmpm anduga ing karsane Sri Narendra Maospait - smipunwontenmanira.*'

19. Sinunggata Kyai Juru^ Sabin wusnya dhahar munjung gya pamitan lumengser saking ngarsane lajeng datan winuwus saungkure Ki Juru Sabin Raden Bundhan Kejawan alenggah tumungkul Kyageng Tarub Ion ngandikay "Lah Ki Raden sira krasan neng ngriki dhukuh madyanjng wana.

20. Dan Raden aku beri tahu nama dia 3i Kasihan anak satu ditinggal ibunya amatlah belas kasihan kunamai dia Retna Nawangsih engkau saudara laki-lakinya." Sang Retna dipanggil "Hai Rara, kemarilah abangmu ini yang bam datang dari perantauan."

21. Retna Nawangsih itu penurut semua pesan ayahandanya sifatnya masih anak-anak umur bam sepuluh tahun mpanya bak bidadari belum tahu sopan santun dia, Retna Nawangsih sedang mulai berahi namun Retna Nawangsih itu penumt apa pesan ayahnya.

20. Lan ingsun Raden suka warti aranira iku si Kasihan sij'i tinilar ibune kalangkung kawlasayun sunarani Retna Nawangsih sira kadange lanang." Sang Retna inguwuh, *'Heh Rara sira mrenea kakangira iki ingkang lagya prapti kang sangking pangumbaran."

22. Sang Retna amat akrab lagi kasih akan sang abang Bundhan Kejawan memang berbahasanya berkakak kalau makan bersama-sama rasanya saudara sungguh maka tidak malu-malu si putri ayu tak ada perasaan apapun memang masfli muda diberi pesan bahwa itu abangnya.

21. Amituhu sang Retna Nawangsih sawelinge wau rdmanira wantonipun teksih lare yuswa sadasa taun warnanira lir widadari dereng wruh subasita sang Retnaning Ayu pan lagya birahi sekar bangun turut wau sang Retna Nawangsih sawelinge kang rama.

23. Ki Ageng Tamb berkata manis, "Engkau Raden kuganti namamu jika setuju kemauan ayahmu dahulu

22. Sang Retna yu langkung lulut asih mring kang raka Dyan Bundhan Kejawan mapan ta kakang basane yen dhahar wor puniku pangrasane saduluryekti mila tan taha-taha kusumaning ayu tan ana rasa-rumangsa dhasar taksir timur sinungan weling yen iku kakangira.

23. Kyageng Tarub angdndika aris, 'Sira Raden sunelih kang nama laum sareju karsane ramanira karuwun

Raden Bundhan Kejawan, sekarang dari kehendakku kuganti gelar Dyan Lembupeteng, seyogianya." Raden putra amat berterima kasfli tidak menolak kehendak.

24. Sementara itu telah lama Raden Lembupeteng amat kerasan Ki Ageng amatlah kasih akan sang Raja Putra bagai putranya sendiri dan tidak tanggung-tanggxmg Ki Ageng di Tarub mengaku putranya kepada Raden Lembupeteng amatlah kasih selalu dimanjakan.

25. Memanglah matanya jernih kata-katanya bijak dan tahu putaran jagat dan tidak smar ciptanya maka lestari terus sepelajarannya dan telah beroleh ilham juga telah mendapat keutamaan Ki Ageng di Tarub sekarang sang raja putra tak hentinya selalu diilhami oleh sang Yogi pada akhirnya satu.

26. Tersebutlah Raden Lembupeteng tiap-tiap hari di ladang pekeijaannya bertanam banyaklah macam-macamnya

Raden Bundhan Kejawan mangkin sangking karsa manira sunalih jejuluk Dyan Lembupetengprayoga." Raden putra kelangkung nuwun ingkang sih tan lenggana ing karsa.

24. Tan antara samana wus lami Raden Lembupeteng langkung krasan Ki Ageng kelangkung sihe marang sang Raja sunu kadya putra genira yogi pan era taha-taha Ki Ageng ing Tarub denira angaken putra marang Raden Lembupeteng lang kung asih tansah dinama-dama.

25. Dhasar ta patingalira ening sidik sebdd wruh ingermg jagat pan era samar ciptane marmanira lestantun sawuruke wus olih wangsit pan sampun kautaman Ki Ageng ing Tarub ing mangka raja pinutra datan pegat winangsit dhateng sang Yogi ing wekasane tunggal.

26. Raden Lembupeteng kang winami dina-dina aneng ingpegagan anenandur pakaryane akathah wamanipun di ladang terlihat indah maka perlu ada kiriman pulang telali petang Raden suka bekeija di tegal (ladang) perintah gurunya selalu dijalankan tiap-tiap hari demikian.

27. Diceritakan sang Retna Nawangsih saat telah berahi berbusana pantaslah lenggang-lenggoknya semakin bertambah cantik dengan ibunya tiada duanya bak kue satu dan cetakannya rupasama jika dilihat bagai bulan cahayanya cemerlang sungguh menyinari bagai hilang dikedipkan.

ingpagagan dinulu asri mila mawi kiriman mantuk ww sump Raden remen atetegal

pepakone ing gum dipunlakoni saben dina mangkana.

2 7. Kang winama sang Retna Nawangsih wayahira wus birahi sandhang pantes saparipolahe sangsaya wimbuh ayu Ian kang ibu pan ora kalih lir satu Ian rimbagan warnane ajumbuh yen dinulu anglir wulan cahyanira mencorong tuhu nelahi lir murca kinedhepan.

28. Sang Kusuma menjeiang berahi cahayanya bagai lukisan pilih landing cantiknya jika dic^dra sang Putri itu kurang candra lebih rupa tiada terbataskan ratunya orang cantik maka si Raden selalu kerinduan siang malam selalu memikirkannya hanya sang Retna Kasihan.

28. Sang Kusuma ngajengken birahi cahyanira lir gambar wangunan pilih tumandhing ayune yen cinandra sang itng mm kirang candra kaluwih wami tan ada winatonan ratuning wong ayu mila Dyan langkung kasmaran rina wengi tan ana cinipteng galih mung sang Retna Kasihan.

29. Mintanya segera dapat bersanding dengan sang dinda Ni Rara Kasihan tak tahan menderita cinta lamanya tak tersebut Kerinduan Lembupeteng

29. Panedhanepinanggihnanuli Ian kang rayi Ni Rara Kasihan tan kelar nandhang brantane laminya tan winuwus Lembupeteng dennya subranti selalu ikut membabat tunggu padi gaga sore pulang pagi pergi xintuk men^ibur rindunya.supaya lupa bahkan makin merindu.

XI. ASMARADANA

1. Karena terlampau amat rindimya menginap di ladang gaga tidurnya pun di gubug semalam hiiigga slang diam tak berkata sulitlah hati sang Bagus hanya Nawangsih yang terbayang.

2. Punakawan sang Raden satu tidak tahan lapar lalu permisi kepada tuannya akan pulang ke rumah bertemu dengan sang kusuma maka lalu melapor "Semalam tidak makan

manggung tumut ababat tengga gaganipun sonten rrumtuk enj'ing kesah karya nglipur brantane pinurih Mi malah saya kasmaran.

3. Raden juga tidak makan 3. menjaga di ladang gaga semalam tidak tidur." Demikian Ki Ageng mendengar laporan abdi soma berkata kepada putrinya, "Rara, pergilah mengirim makan.

4. Abangmu tidak pulang 4. semalam menunggu (menjaga) tentu dia susah engkau sendiri mengirindah kepada abangmu

XI, ASMARADANA

Smgkfng sangete knng branti anginep aneng pagagan aneng gubug panendrane seddu natas rahina aminggu tan ngandika aribet tyase sang Abagus mung Nawangsih kang katingal

2. Punakawane sang Pekik siji tan betah anglapa nulya pamit mring Gustine arsa mantuk marang wisma panggih Ian kusuma rara nulya umatur agupuh, "SeMu boten anedha.

bukti Tuwin Raden gih tan atengga wonten pagagan sedalu tan angsal sore, '* Ya ta Ki Ageng miarsa ature perpat soma ngandika mring putranipun, *'Lah Rara sirangirima,

Kakangira nora mulih sawengi atunggu gaga

pesthi ika prihatine sira dhewe angirima marang ing kakangira pertanda punya saudara saudara tua pengganti Bapak.'

5. Sang Putri gorehg menanafcnya dipercepat Setelah masak segera pergi mengirim kepada abangnya diiring oleh pelayan empat orang ikut membawa bakul dan dulang.

6. Yang seorang membawa kendi 6. lagi dulang isi makanan. Tak ter^but jalannya telah tito di pegagan sang Puiri duduk di gubug pelayan ada di bawahnya sang Putri pun berkata,

denindhep duwe sadulur tuwa gegentine Bapa,"

segera menggoreng- 5. SmgDyahagyagegorengi

ginelak gemyaabethak wusing mateng mentar age angirim dhateng kang raka deniring ing pawongan sekawan nenggih kang tumut bekta sumbul lawan dhulang,

1, "Abang, beristirahatlah dahulu 7. jika lapar, makanlah setelah itu bekeija lagi." Raden Jaka lalu duduk dekat d^gan Ni Kasihan sambil rtieitiegang tangannya dikebaskan oleh sang Putri.

9. jangan marah Adinda P. meskipun aku memegang tangan kudara muda saudara: tua itu berhak

Kang sawijinggawa kendhi malih dhularig dhedhaharan. Tan winama ing lampahe was praptaaneng pagagan Imgguh gubug sang Retna pawongan ing ngandhapipun sang Retna alon ngandika,

8. Sang Putri berkata agak marah, 8, "Alih-alih memegang tangan tak bersahaja duduknya." Dyan |aka tersenyum sahutnya, "KelirUi Adinda aku h^dak memegang bulu-bulu keliru tangan Adinda.

' Kakang angasoa dhingin menek luwe sarapana mengko tumandanga manek," Raden Jaka nulya lenggah sumandhing Ni Kasihan sarwi nyandhak astanipun kinipatken wring sang Retna.

Sang Dyah angttng semu runtik, "Dene ta anyekel tangan noraprasaja lungguhe." Dyan Jaka mesem ngandika "Keliru ariningwang ingsun arsa nyandhak kelut keliru ing astanira.

Aja sira runtik Yayi nadyan ingsun anyekela wring astane kadang anow sadulur tuwa winenang aku gantinya bapak aku berwenang mengemban dan menggendong kalau Dinda menangis.

10. NahGustijangandipikir tuluslah kasih akan Kanda betullah Dinda mengirim ini amat ngilu hatiku semalaman mengantuk di gubug tak dapat tidur banyak nyamuk yang menggigit."

11. Sang Putri merasa belah kasihan lain mengeluarkan kiriman nasi dengan ikannya telah diatur di depannya kemudian turunlah Dyan Jaka serba perlahan bicara santun "Dinda, mari makan bersama."

12. Retna Nawangsih menuruti lalu cuci tangan makan bersama senang hatinya namun Raden selalu bemsaha menuruti kerinduannya makannya dibuat berlama-lama mengepal nasi sampai berkerutkerut.

ingsungentining bapa wenang ngemban nggendhong ingsun kalamun sira amular,

13. Namun termengkalan Gusti kepal ditutulkan sang Dyah ken a pipi kirinya sang Dyah terkejut selesai makan kemudian makan kepalan sang Raden sambil tertawa "Tidak serat lagi aku makan."

14. Retna Nawangsih marah malu terlihat oleh Raden

10. Lah Gusti aja ginalih tulusa asih mring kadang bener sira ngirim kuwe perih temen ateningwang sawengi akaripan aneng gubug sun tan turn akehlemut amemangsa."

11. Sang Retna welas inggalih nulya medalken kiriman sekul tanapi ulame wus tinata ngarsanira nulya wijit Dyan Jaka sarwi alon wacana rum, 'Yayi payo sareng dhahar."

12. Retna Nawangsih nuruti nulya wijik sareng dhahar dhangan ing galih karsane nging Raden tansah angangkah nuruti brantanira dennya dhahar den dedangu " ngepel sekul pangkeredan.

13. Tapi kaseretan Gusti kepel Ian nutulken sang Dyah kena kang kiwa pipine sang Dyah kagyat wisan dhahar nulya dhahar kepelan sarwi gumujeng sang Bagus "Mari seret nggon sun dhahar."

14. Retna Nawangsih aruntik merang tumingal mring radyan makin berbeda isi hatinya "Meinperbahasakan engkau abang katanya saudara tua tetapi menutul pipiku seperti orang mabuk minuman.

15. Fasti bukan saudara sungguh karena menutul pipiku sepefti menutul pipi istrinya sang^pnya mengaku saudara ulahnya tidak senonoh sungguh kulaporkan Ayah tentu mencabut lehermu."

^aya sanes grahitane "Basakena sira kakang jarena kadang tuwa dene nutul pipeningsun kaya wong mendem weragang,

16. Sang Dyah bersama mengerlingnya Ki Jaka melihat juga jika sang Dyah marah hatinya Sang Dewi akan didekap tetapi menghindar keluar dari gubug lalu berlari langsung pulang meninggalkan temaraiya.

15, Bayadudu kadang yekti dening nutul pipiningwang lir nutul pipi bojone sanggupe angaku kadang polahe anyalunthang sun tuturken rama tuhu pesthi nyabut gulonira,'*

16, Sang Dyah sareng dennya gliring Ki Jaka awas tumingal yen sang Dyah runtik kalbune arsa rinangkul sang Retna sang Dyah ngendrani medal sangking gubug gya lumayu lajeng mantuk tilar rowang.

17. Dua orang pelayannya mengikuti ikut pulang mengiringi Ki Jaka menyesal dalam hatinya ulahnya ketahuan oleh adik sang Retna tak urung sang Dyah mengadu kepada sang Mahapendeta.

18. Dyan Jaka tak mau pulang malu akan sang Kusuma pelayan telah disuruh pulang makanan ditinggalkan. Demikian berganti yang diceritakan sang Dyah yang pulang tadi tiba di depan ayahnya.

17, Pawongan kalih nututi tumut mantuk mring Gustinya Ki Jaka getun manahe solahira kawanguran marang ari sang Retna tan wande sang Dyah awadul marang sang Mahapandhita,

18, Dyan Jaka tan arsa mulih merang marang sang Kusuma pawongan wus kinen mulih dhaharan sami tinilar. Kuneng gantya winama wau ta sang Dyah kang mantuk prapta ngarsane kang rama.

19. Mengadu sambil menangis bicaranya terengah-engah agar dipercaya ayahnya dari peimulaan hingga penghabisan telah dilaporkan semua ayahnya berkata sambil tersenyum "Mni jangan berhati stisah.

20. Turutlah ujar yang balk ketahuflah dia Nini Ki Jaka itu sebenamya bukan saudara laki-lakimu dia putra raja Sri Baginda di Majapahit tempat engkau menghamba.

21. Pantas saja jikaberani menggoda padamu karena telah lama di sini menemani berahimu kini telah dewasa engkau anakku saatnya untuk menikah.

19, Matur wewadul anangis aturira megap-megap peksa ginugu ramane ing purwa tekeng wusana sampun katur sadaya kang rama mesem nebda rum, *'Nini aja ngntdah manah,

22. Telah pantas engkau Nini ditemukan dengan abangmu Lembupeteng putra raja beruntunglah engkau Nini anak duda papa diambil oleh putra raja ibarat engkau menikah dengan Dewa."

20, Nuruta ujar kang becik wruhanira Nini ika Ki Jaka ing sayektine dudu kadangira lanang ika putrane nata sang Prabu ing Majdlangu angengeri marang sira

21, Pantes wae lamun wani anggegonjak marang sira jer wis lawas aneng kene ngancani birahinira ing mengko mis diwasa sira nya\\;a putraningmn sedhenge mawia krama.

22. Wus prayoga sira Mini panggih lawan kakangira Lembupeteng putra rcqeng pira-pira Nini sira anake kadhudha papa kinarsakna putraning ratu sasat sira krama Dewa, **

23. Sang Retna diam tak bicara dalam hatinya demikian, "Oh, makanya orang itu melengah mengarah hati tak tahuku ulah sengaja untunglah mulutku tidak berujar yang bukan-bukan."

23, Sang Retna mendel tan angUng sajroning manah mangkana *'Lah kadekna ta wong kae sembrana angarah prana tan wruh olah sengaja katujune cangkemingsun nora clathu nyanyah-nyunyah,*'

24. Ayahnya berhati bijak melirik putrinya diduga berkenan agaknya diamnya agak bermenung tunduk mencoret tanah ibu jarinya menggores tanah pertanda mau menikah.

25. Demikian yang diharap menikahTersebutlah Raden Jaka dipanggil oleh ayahnya setibanya duduk di depan Ki Ageng pun berkata, "Lembupeteng anakku aku titipkan adikmu."

24, Kangramawaskithenggalih angttring dhateng kang putra dinugapareng semune menenga semu grahita tumungkul nyorek lemah nyuthik siti jempolipun pratandha purun akrama,

25. Kuneng kang tinari krami ucapan Raden Jaka tinimbalan mring ramane wus prapteng lenggah ing ngarsa Ki Ageng angandika, Lembupeteng putraningsun suntitip ing arenira.

26. "JangankejauhanKaki adikmu Ni Kasihan baik jadikan istrimu namun bersabarlah menikah dengan anak-anak masih kurang ilmu lagi bodoh." Dyan Jaka berterima kasih.

26. Aja keparadoh Kaki arenira Ni Kasihan prayoga karyanen bojo nging dmsabar Kaki sira akrama meksih bocah acupet bodho balilu." Dyan Jaka nuwun turira.

27. Sambil tunduk menyembah "Hamba diberi jimat permata jamrut dan mestika menjadi sanjungan hidup dari dunia sampai akhir." Ki Ageng senang hatinya mendengar kata Dyan Jaka.

27. Sanvi mendhak awotsari 'Dasih pinaringan jimat retna jumrut mustikane dados pepundhen ngagesang donya prapteng delahan." Ki Ageng suka tyasipun myarsa ature Dyan Jaka.

28. Ki Ageng pun memanggil kerabat dan keluarganya mereka disuruh bekeija memasang teratak tumbuhan dan disuruh menghias. Segera semuanya bekeija siaplah pajangannya.

28. Nulya Ki Ageng nimbali marang kulawangsanira samya kinen nyambut gawe atrap tarub tetuwuhan Ian kinen amemajang aglis tumandang sadarum sumekta kang pepafangan.

29. Kemudian midodareni *) melubuk hiasan pelaminan bagai surga indahnya membubung tinggi asap kemenyan bercampur dengan asap merang ketan hitam sedap baunya untuk memanggil istrinya.

30. Sang kusuma Nawangsasi tiada lama pun tiba menemui anaknya kusuma Rara Kasihan kemudian dihiasi berbusana indah menyala busana dari Kahyangan.

31. Baunya semerbak wangi sang Dyah bertambah cantiknya bagai pingsan jika dilihat heran yang melihatnya kepada Rara Kasihan tiada yang tahu ulahnya berbusana.

32. Setelah dihiasi kusuma Rara Kasihan diserahkan kepada ayalinya Dewi Nawangwulan berkata^ "Ayah-gadisku kemarilah inilah sumbanganku yang telah dipakai Ananda.

29, Pan lajeng midodareni kumedhung kang pepaj'angan anglir smrga ing asrine kumelun kukusing menyan winor kukusing merang ketan ireng gandanya rum kinarya ngaturi garwa,

33. Temukanlah segera saya ingin melihat menantuku jika sudah bertemu saya akan pulang."

30, Sang kusuma Nawangsasi tan adangu nulya prapta manggihi marang putrane kusuma Rara Kasihan anulya pinaesan pinanganggen adi murub busana sangking Kayangan.

31, Gandanya amrik awangi sang Dyah wimbuh ayonira anglir murca lamun tinon gawok kang samya tumingal marang Rara Kasihan dene tan ana kang weruh genira sami busana,

\ \ 32, Sesampune denpaesi kusuma Rara Kasihan pinasrahken mating ramane mojar Dewi Nawangwulan, "Ramakne beng mrenea lah punika sumbangingsun kang wus kagem putranira.

33, Nedha panggihna tumuli ayun mirsa mantoningwang yen wus tcmu ingsun muleh.

Ki ageng berkata lambat "Saya harap kau tak pulang marilah mengasuh menantu telah lama kutunggu kasihmu."

Ki Ageng arts ngandika, "Sun sidhep mulih sira payo padha momong mantu sun lawanngantisihira,"

34. Dewi Nawangwulan berkata lagi, "Kiai, aku tidah boleh membaur dengan manusia lebih balk manusia boleh menyatu dengan daku." Ki Ageng berkata lagi, "Dinda aku mau ikut."

34, Nebda Dewi Nawangsasi "Kiyai sun nora kena yen tunggala manungsane angur uga hang manungsa kena tunggal Ian ingwang," Ki Ageng malih amuwus, "Yayi ingsun melu sira,"

35. Dyan Nawangwulan berkata lagi, "Baiklah, kelak akan kubawa jika telah tiba saatnya apapun perasaahnya manakah menantuku?" Diceritakanlah calon pengantin telah dibersihkan.

35, Dyan Nawangwulan nauri, "Gih benj'ing manira bekta yen sampun mangsa wayahe buh-embuh ingkang rinasan lah pundi mantonira?" wau sanga Kusuma apan sambun rinesikan,

36. Dibusanai indah sekali pakaian putra raja emas permata indah sekali memancar-mancar sinarnya memang bagus utama dihiasi busana luhur hilang rupa manusianya.

36, Binusanan adiluwih mangagem raja kaputran kencana retna di luweh mucar-macur ujwalanya dhasar bagus utama karengga busana luhung sinia kamanungsanira,

37. Bagai Kamajaya dan Ratih tertariklah mereka yang melihat Telah berbusana si RAden dipanggil maju ke depan tiba di bawah teratak sang Dyan ditemukan segera diapit oleh ibu dan bapanya

38. Ki Ageng berkata manis kepada nanda Raden Jaka, 'Tondonglah adikmu ini Raden

37, Lir Kamajaya Ian Ratih kang mulat kathah kasmaran wus busana sira RAden tinimbalan marang ngarsa prapta ngandhap teratak sang Dyah pinethuk gupuh kinanthi mring ibu rama,

38, Ki Ageng ngandika aris mring kang putra Raden Jaka, "Lah pondhongen rimu Raden bawalah duduk di tilam." Sang Raden menyembah segera dipondong si cantik itu dibawa ke tilam sari 'tempat tidur'.

39. Semuanya teiah duduk berderet-deret para keiuarga. mereka menunggui pengantin segera hidangan pun keluar luar dan dalam merata perjamuan besar banyak kerabat dan keiuarga.

40. Pengantin duduk bersanding bagai Ratih dan Kamajaya yang melihat banyak yang rindu berceloteh Penurutiah Ni Kasihan disuruh makan bersama dengan suami sang Bagus Sang Retna menurut saja.

gawanen lenggah ing tUam." Rahaden awotsekar nulya pinondhong sang Ayu binekta mring tilam sekar,

41. Memang telah kenal sebelumnya maka tidak malu. Di luar yang diceritakan telah teratur kendurinya mundurlah dengan. bawaan se muanya Nawangwulan permisi pulang sekejap mata sirna.

42. Ki Ageng tinggal merindu ke kiri ke arah sanggar bersamadimemuja kepada Dewanya semoga tuluslah putrinya dalam pernikahannya Semoga cepat beranak pria lebih dari sesamanya.

39, sedaya was tata linggih atarap kang kulawangsa kang manggihi pangantene nulya buj'a krama medal jam lebet kewratan pasugatanira agung kathah ingkang kulawangsa,

40, Penganten jajar alinggih lir Ratih Ian Kamajaya kang mulat keh branta ngame bangun turut Ni Kasihan kinen sareng adhahar Ian kakunge sang Bagus sang Retna nurut kewala,

41, Dhasare vms wanuh dhingin milane tan mawi merang ing jawi kang winiraos wus tata kang buja krama mundur berkat sadaya Nawangwulan amit mantuk sakpadulon nulya sima.

42, Ki Ageng akari branti angiwa marang ing sanggar amuja marang Dewane tulusa kang putra kenya genira palakrama enggala peputra kakung kenaceka ing sasama.

43. Retna Nawangsih bersedih mengetahui gelagat ayahnya rindu akan ibunya maka diam tidak berkata dalam tempat tidurnya Raden selalu menghibur seraya berkata manis.

44. "Duhai Dinda permataku bagai pujaan di surga bagai bulan citranya bak Ratih menjelma pada Dinda si biinga mirah intan si putik intan jamrut buahnya menjadi Adinda.

45. Lembupeteng yang memiliki kupakai untuk jimat hidup orang cantik tempatku menghamba yang bersaudara denganku jangan kepalang tanggung mirah mengambiJ orang yang belas kasihan saya berserah diri."

43. Retna Nawangsih akingkvi mirsa semune kang rama kasmaran marang ibune mendel datan angandika aneng iytg jinem sekar Rahadyan tansah angimur arum wijiling wecana.

46. Retna Nawangsih pun menyaliut 'Tantas benar kalau berkata melihat pun tiada boleh katanya mengaku saudara dikirim malalian memegang tangan kalau tahu membohongi aku masakan aku mau membawa kiriman."

47. Suaminya tersenyuni menciuini istrinya menoleh menolak dada disambut tangkisan tangannya istri dipangku

44. **Dhuh mas mirah ingsun Gusti anglir pepujan ing swarga kang mindha wulan citrane Ratih nitis aneng sira kang sekarmirah sela kangpentik inten jumerut bay a wohe dadi dika.

45. Lembupeteng kang darbeni sunkarya jirnating gesang wong ayu gen kula ngenger

ingkang duwe kadang ingwang sarnpun tanggung mas mirah amupu wong kawlasayun

pun kakang angestu pada.

46. Retna Nawangsih nauriy **Gandhes temen yen ngandika angulatana tan oleh jarene angaku kadang kinirim nyekel tangan

idepa lamun gadebus sun ngirim mangsa gelema. "

47. Kakunge mesem ngarasi sang Dyah mengo nyengkah jaja disambut tangkis astane pinangku sang Dyah kalesan merintih-rintihlah istrinya sanggul lepas bunga hancur keringat keluar bercucuran.

48. Mustahil hiasan yang indah dipersamar tetap terasa Dipenggallah ceritanya untuk cerita baru Lamanya tak tersebut sang Retna telah nyidam saatnya sedang berkasih-kasihan.

XII. DHANDHANGGULA XIL DHANDHANGGULA

pmgah'pangih sang Retna gelung lukar lay on mawut riwe wi/U aturasan,

48, Tarigeh rengganing kang resmi sinamun sami kerasa pinunggel kawi kandhane amrih enggaling carita lamine tan \^inama mis nyidham sang Retnaningrum ri sedheng asih-asihan.

1. Tamatlah, cerita dahulu 1. yang disebut Adipati Arya Damar kotanya di Paiembang istrinya telah melahirkan lahir laki-laki bagus rupariya disebut Raden Fatah itu titipan Raja Brawijaya di Majapahit ketika diterimakan sedang mengandung tiga bulan putri cantik dari Cina.

2. Laiu berkasih-kasihan ketika ka- 2. win lama-kelamaan sang Putri mengandung maka melahirkan anak laki-laki dan diberi nama Raden Timbalan bagus rupanya jadi anaknya ada dua mereka pun bagus yang tua putra raja satu ibu namun ayahnya lain Timbal anak Ki Arya.

Tata tita lingira ing nguni kang kocap Adipati Arya Damar Paiembang kuthane garwanya babar sampm miyos jalu wamanya pekik winastan Raden Fatah titipaning Prabu Brawijaya Majalengka duk tinrimakken awawrat tri sasi putri adi ing Gna,

*) midodareni = kelengkapan upacara pernikahan yang dilalcukan sehari sebelum temu pengantin, calon pengantin putri dianggap sd^agai bidadari.

Nulya pepasihan kala krami

lami'lami sang Putri awawrat gya babar jalu putrane wus sinungan jejuluk Raden Timbalan wamanya pekik dadya putranya karwa sami bagus'bagus kang sepuh putra nalendra tunggil ibu nanging sanes kang sudarmi Timbal putra Ki Arya,

3. Arya Damar Dipati di Palembang hampir kembar rupanya Raden Patah dengan adiknya sama-sama dewasanya Arya Damar berkata manis, kepada Dyah Putri Cina, "Mirah permata, istriku, anakmu telah dewasa jika Adinda setuju kuangkat menjadi adipati.

4. Supaya menggantikan diriku anak Dinda yang tua. Adapun adiknya Ki Timbal maksudku menjabat sebagai patfli. Aku serahkan negara aku hendak menjadi petapa senyampang aku masih ada akan mengasuh anakku berdua di negeri Palembang."

5. Permai^ri bertutur manis, "Amatlah suka putra Kakanda mereka mulia keduanya namun belumlah umum putra Kanda yang seorang masih terlalu muda baiklah kehendak Kanda mengasuh putra hamba menurut kehendak Ka kanda terserah Kakanda."

5. Arya Damar Palembang. Dipati pan meh kembar ing suwamanira Dyan Patah lawan arine sami diwasanipun Arya Damar lingira manis marang Dyah Putri Cina, ' Mirah garwaningsun putranira wus diwasa yen sembada lawan karsanira Yay i sunangkat adipatya,

6. Aiya Damar berbicara manis kepada istrinya raja putri Cina, "Putra Adinda kelak tentu menjadi raja yang terletak di tanah Jawa

A Gumantia jeneng ingsun Yayi sutanira mirah kang atuwa bay a tan nanayugyane Ki Timbal karsaningsun jumenenga dadi pepatih Manira srah negara megawan karsengsun mumpung meksih jenengingwmng arsa momong mring atmajanira kalih aneng nagri Palembang,"

5. Prameswari aturira aris, "Sakelangkung karsa putra tuwan sami muktia kalihe nanging ta dereng ungsum putra tuwan ingkang satunggil maksih sanget rnudhanya langkung karsa ulun amomong dhateng putranta pan kawula amung andherek sakersi mangsa borong Paduka."

6, Arya Damar lingira pan aris mring kang garwa raja, putri Cina, "'Putranira benjang tembe pesthi jumeneng ratu ingkang pemah neng tanah Jawi menjadi raja beragama Islam maka simalah Majapahit ^ raja kafir pun diganti menguasai jagat dan para raja tunduk Raja Jawa tak ada yang mengimbangi.

7. Selanjutnya menjadi senyampang aku masih hidup siapa tahu kelak anakku itu menjadi raja yang besar putraku Raden Patah amatlah kucintai kuangkat menjadi dipati mengganti saya menguasai negeri Palembang."

8. Putri Cina menyambung bicara 5. Putri Gna nambungi lingnya ris,

mams, "Anakku menurutlah engkau sekehendak ayahandamu , naik tahtalah Anakku senyampang aku masih ada dapat menjaga regolmu jika demikian Anakku mengganti di Palembang ayahandamu senang dan berdoa mendoakan kau.

madeg ratu gameslam sima Majalangu ratu kapir pan kagentyan mengku ingrat siniwakeng para aji

Jawa tanpa sisihan.

7. Liya mangke adipati mumpung ingsun menangi agesang sapawruhaingwurine sutengulun puniku dadi ratu anyakrawati putrengong Raden Patah banget trisneng ngulun sunfunjung mad^ dipatya mula Raden gumantia jeneng mami mengku nagri Palembang "

9. Raden Patah bersembah bakti "Ya Ibu hamba amat enggan untuk dijadikan raja mengganti ayah hamba. Bukankah muda bodoh sekali belum tahu akan isyarat menguasai wadya besar tentu menjadi tertawaan

'Tutraningsun lah ma nuruta ramanira sakarsane jumenenga sireku mumpung ingsun mekdh menangi atetunggu regolira lamun sira kulup gumantya aneng Palembang ramanira eca tyas sarta niemuji mujekken mamng ma,

Raden Patah matur awotsari "Kawula Ibu langkung lenggana karsadinadosken rajeng gentosi sudarmengsun datan mudha punggung kepati dereng wrin ing sasmta amengku wadya gung menawi Dyan paguywan jika hamba mandiri mengganti di negeri Palembang.

10. Orang menjadi raja bijak sakti hendaklah tahu isi hati wadya bala yang tahu isyarat akan namanya raja ialah raja besar jika tidak demikian nista namanya raja sungguhlah bala semua mengharap-harap sang raja adil terterang negeri Jawa.

11. Hamba yang belum tahu akan bisikan di negeri sungguh menjadi hina menjadi senda gurauan orang banyak yang diikuti pemuda bodoh akhirnya menyuramkan negara hal adil belum tahu menjadi huru-hara segenap para wadya tidak tahu karena bodohnya raja berbuat sekehendak hatinya."

lamun ulun mandiria anggentosi aneng mgri Palembang,

10. Wong jumeneng ratudibya seti apan wikan ciptanireng wadya bala kang wruh sasmitane marang ing jenening ratu gih punika ratu linuwih yen tan makaten nistha jenengira ratu sayekti bala sedaya ngayun-ayun panjenengan ratu adil cinetha nagri Jawa.

12. Arya Damar diam tidak bicara mendengar kata-kata putranya betullah kata-katanya serta sang permaisuri putri Cina tak dapat bicara mendengar kata-kata dari anaknya Raden Patah pun pantas telah pantas kelak mengganti orang tua menguasai jagat tanah Jawa.

11. Ulun ingkang durung wruh ing wangsit ing negara yekti dadi nistha dadya paguywan tyangakeh den elwan mudha punggung temah nyuremaken praja di ngadil pan dereng wikan dados hara-huru sakehe wadya sadaya • datan wikan sangking bodhohe narpati ngangge sakrersanira.

12. Arya Damar kendel datang angling amiarsa ature kang putra kaleresan ing ature myang prameswarenipun pu ri Gna tan kena angling amiarsa turira nenggih ingkang sunu Raden Patah pan prayoga mring sudarma wus pantes benjanggumanti mengku rat tanah Jawa.

13. Raden Patah tidak berkenan akhimya maka berkehendak prihatin membangun hukum renjana bak angsa terbang jika dilihat tertutup hati malam hari perasaannya seperti seratus tahun sering mencari wadya Raden Patah hatinya telah honing inginkan keluhuran.

14. Raden Patah lepas dari istana dia melewati gorong-gorong air . tiba di hutan maka segera jalannya diteruskan cipta suci yang dijalani memandang sifat kemudaan tiada berguna tak terhitung terhalang oleh hutan rimba pinggir jurang dalam yang dilewati dan berbatu karang.

15. Menjelang fajar merekah buruan hutan beserta hewan hutan berkokok ramai mcrak berbunyi memanggil jika banyak orang lewat pun member! jalan mereka bersahut-sahutan dengan si burung engkuk dan burung setia cendana andaikata orang beriring-iring menyapa kepada satria yang leat.

^.16. Berganti yang diceritakan lag! yang disebut Dipati Palembang setelah putranya pergi

13, Raden Patah lenggana kepati awekasan pan ing karsaning driya nedya prihatin mangun reh masbun lir angsa muluk lamiin tinon sasab ing kapti wengi pangrasanira. kaya satus taun asring angupaya wadya ' Raden Patah wardayanira was ening karsa mring kaluhuran.

14. Raden Patah lolos saking puri apan nuriit uning-urung toya prapteng ing wanagung ge lampahira andarung cipta suci kang denlampahi anawang bawaning ywan nir deya tan ketung tumameng ing wana tara iring-ngiring jurang fro kang den margani tur kang nempuh ing parang.

15. Meh rahina semu bang mangrawit buron wana miwah ingkang sata wana kaluruk rame merak munya manguruh yen jalma asebak sung margi padha tinundha-tundha Ian punang peksi kuk Ian peksi setya cendhana yen jalma asebak mangaruh-aruhi mring satriya kang liwat.

16. Gantya ingkang winursita malih kang kocapa Dipati Palembang sakesahiraputrane mereka kebingungan ayah bunda amat rindu dan sedfli halnya tak ada pada tempat tidurnya hilang dari tempat tidurnya Raden Timbal tahu abangnya menghilang pada malam hari telah tahu dugaannya.

Raden Timbal pergi dari istana 17. maksudnya mau menyusul abang nya la cepat-cepat beijalan Arya Damar telah tahu makin besarlah susah hatinya tak ada pintu terbuka dalam istana kosong ributlali crang dalam istana mereka mencari Raden Timbal lolos pergi dari istana.

18. Arya Damar dengan sang Putri telah naik kereta perang para menteri mengiringkan tiba di luar istana mencari dua orang putra sang Dipati tergesa-gesa mencari putra namun tiada bersua Raden Timbal menyusul waktu malam hari kepada abangnya Raden Fatah.

samya awayang-wuymg. rama ibu sru branta kingkin dene tan ana pesareanipun murca sangking pagulingan Raden Timbal mirsa raka murca latri terkanira was wikan.

17. Raden Timbal kesah sangking puri karsanira anusul ingkang raka lumeksana age-age Arya Damar mis weruh sangsaya geng genira bran ti tan ana kori menga jro kedhaton suwung busekan wong jroning pura angulati dhateng Raden Timbal sami lolos kesah sing pura.

18. Arya Damar lawan ingkang rayi sampun anitih wahana para mantri ngiringake prapteng jawi kadhatun angulati kang putra kalih sang Dipati srang-srangan angulari sunu nanging ta nora kapedhak Raden Timbal anusul kalaning wengi mring raka Raden Patah.

19. Arya Damar berkata kepada istri- 19. Arya Damar lingira ing rabi,

nya "Adindaku ya Putri Cina anakmu si Kaki dan Raden keduanya tak teijumpai sudah jamak manusia pandai

**Putri Gna lah ta raningwang sutanira kaki raden kalihe tan kapangguh wus j'amake manungsa luwih tak boleh berdaya-upaya karena telah menuntut janji berpisah dengan putranya semoga kelak bertemu dalam keadaan baik pemberian Yang Mahakuasa."

20. Demikianlah yang sedang rindu Raden Timbal lagi yang diceritakan yang menyusul saudaranya tak terhentijalannya melihat ke kanan dan ke kiri kepaia melihat ke arah timur laut tak ada yang tampak hanya akhirnya diserang angin pohon beringin besarnya luar biasa Dyan Timbal naik ke puncak.

21. Raden Timbal awas melihat lurus ke timur dan sepeijalanan tidak samar akan saudaranya duduk di tepi telaga Raden Timbal berpikir, "Jelas saudaraku namun diperliitungkan jika aku ditanya oleh abang jika aku disangka diutus oleh ayahanda.

tan kena ngreka day a pan wus fanjenipun pinisah Ian putranira pira bay a ing benj'ang mung kapanggih paring Ywang Sukma ta ya/'

22. Tentu terkejut abang Patah kini hatinya menerka kepadaku disuruh menyusul abangnya tentu marah kepadaku." Raden Timbal turun segera jalannya perlahan-lahan V lewat belakang kira-kira sepemandangan

20. Enengena ingkang samya branti Raden Timbalan malik ' kang winarna ingkang ntisul ing kadange tan kandheg lampahipun aningali ing kanan kering mangulu my at lor wetan tan ana kadulu amung puwara kanginan kafeng gurda agenge kagiri-giri Dyan Timbal menekmucak.

21. Raden Timbal waskitha ningali wetan bener ana sekonjotan nora samar ing kadange pinggir talaga lungguh Raden Tmbal angling atiy "Nyata kadang manira nanging pinetangipun yen manira tinakonan mring kakang mas menawa ingsun ginalih ingutus kanjeng rama.

22. Yekti kagyat kakang Fatah mangkin manahira anerka maring wang kinengken nusul dheweke yekti duka maring sun." Raden Timbal mudhun sira gUs lampahira lon-lonan pinaliwat pungkur kira-kira sapandulwan jauhnya, Dyan Patah pun awas melihat akan adiknya yang lewat.

23., Raden Fatah memanggil "Dinda Timbal, kemarilah aku di sini." Raden Timbal pun kembali mendengar abangnya memanggil. Tiba di depannya adiknya tunduk menyembah kaki abangnya Raden Fatah, kakinya disembah samba tersedu menangis.

24. Abangnya berkata, "Sudahlah jangan menangis Dinda Timbal apa maksudmu?" Adiknya pun bersembah, "Kini hamba dimahari oleh ayahanda sang Adipati saya tidak suka pada kehendak beliau ; menjadi patih tidak mau jadi lebih baik saya pergi pada malam hari menyusul kepada Kakanda.

tebihira Dyan Patah awas mngalp mring arine kang liwat, ..

23, Pan kawmgking Raden Patah angling 'Tayi Timbal sira marenea ulun iki aneng kene," Raden Timbal gya wangsul amiarsa raka di angling tumameng ngarsanira kang rayi cumundhuk ngenfali padaning raka Raden Patah ing pada dipunsungkemi sarwi lava karuna,

24, Ingkang raka ngling, 'Ws aja nangis Yayi Timbal paran karsanira?'' Kang rayi atur sembahe, *Mangkya dinukan ulun, dening rama sang Adipati kula datan lenggana ing karsa sang Ulun kinarya patih tan arsa dadya nemah kawula kesah ing latri anusul mating Kakangmas.

25. Kini dengan Kakanda bertemu di rimba jika setuju marilah ke Jawa ke negeri Majapahit men^amba Sri Baginda Brawijaya di Majapahit tenang hingga tanah seberang berperisai musuh tarian bupalamarta 'raja hidup' serba pangan rela dunia berlaku

25, Mangke Paduka panggih wanadri lamun sarju suwawi ngajawa dhateng Maospait mangke sumawita sang Prabu Brawijaya ing Maospait kalokeng tanah sabrang pratameng ing mungsuh amb eksan bupalamarta sarwa boga lileng dunya langkung adil di dunia tiada imbangan,"

26. Raden Patali pun setuju hatinya "Jika demikian kehendak Dinda aku menurut saja sekehendak Dinda aku menurut janganlah berpisah kita berdua mesti mati atau hidup bersamalah dengan daku." Segera mereka beijalan/berangkat Telah lewat kemudian ada pembegal datang berada di tengah hutan.

27. Mereka bernama Supala Supaii pada muianya botoh yang kalah kini pekerjaannya membegal siang malam menunggu Ki Supala dan Supaii di tengah perempatan tidak memilih musuh seratus roboh seribu rebah kini jalan perempatan menjadi sunyi ditunggui oleh Supala.

26, Raden Patah sarju ingkang galih 'Yen mangkono Yayi karsanira ingsun wus manut dheweke sakarsanta ngong nurut aja pisah ing wong kekalih nadyan pej'ah gesmga barena lan ingsun," Tandya sareng lumaksana Sampun lepas nulya na wong begalprapti aneng madyaning waha,

ing rat tanpa sisihan,"

28. Dicegatlah dua Raden tadi oleh Supaii dan Supala Raden dihentikan jalannya "Siapa namamu Nak? " Raden Timbalan menyahut baikbaik, "Balik siapa namamu menghadang di tengah jalan janganlah salah ulah menyingkirlah pembegal segera aku akan lewat."

29, Sahutnya, "Namaku. Supala Supaii 29, Ngling, "Raningsun Supala Supaii

2 7. Tengranira Supala Supaii bebotohan kalah purwanira ing mangke begal karyane siyang dalu atugur Ki Supala lawan Supaii aneng tengah prapatan nora pilih mungsuh satus rubuh sewu rebah mangke marga prapatan dadya mati tinuguran Supala,

28, dnegatan \^au Raden kalih mring Supaii kalawan Supala Raden ingandheg lampahe "Lare sapa aranmu?" Raden Timbalan nauri aris, "Balik sapa aranira ngadhang neng delanggung aja sira salah karya lah mirea wong begal sira den aglis manira arsa lumampah, '* yang memiliki jalan hutan belantara engkau yang menjadi makanku orang-brang yang lewat sini pasti kutelanjangi dan pakaianmu serta tombak dan keris itu menjadi milikku Nah tanggalkan barang kalian kuminta nanti boleh lewat."

30. Raden Timbal menyahut berani, "Hai Supala Supali, tidak mau malah engkau kutarik pakaianmu kuminta bergantilah kutelanjangi kalau engkau tak suka tentukurebut bagaimana kehendakmu? " KI Supala marahnya piin melangit segeralah terns menerjang.

kmg duweni inarga wanatara t sira kmg dadi pmgme sakeh wong Uwat iku sayektine ingong dhedheli saha busanmira tumbak Jawan dhuvmng ini dadi duwek ingwang lah salina barmgira sunjaluki mengko alwnakua."

31.. Raden ditangkap namun tidak kena dikembut dua orang keduanya jatuh ke tanah teijerumus giginya runtuh tak texasa Supala Supali bangun lalu meneijang menusuk-nusuk keliru bagai menusuk bayangan Raden Timbal pun marah bukan main Ki Supala didepak.

30. Raden Timbal sugal anauri, 'Heh Supala Supali tm suka malah sira sun dhedeheweng panganggomu sunjaluk Ian salina ingsun dhedheli lamun sira tak suka pesthi ingsun rebut kaya paran karepira?" Ki Supala bermmtyanira tan sipi sigranulinerajang.

32. Supala Supali jatuh ke tanah akhirnya dua orang itu kena tulah lumpuh dan buta keduanya merintih belas kasihan

31. Dyan cinandhak nenggih datm keni kinembutan ing wong lore ika tibeng pratala karone jongor untune runtuh tak krasa Supala Supali tangi nulya nerajang nyuduk-nyuduk luput lir anyuduk wewayangan Raden Timbal bermantymira tan sipi tinepak Ki Supala.

32. Supala Supali tibeng siti wusana wong kalih keneng walat lumpuh dumuh ing karone sesambate mlasayun

"Maafkanlah kami ini kalau hambat sehat seperti dahulu pasti menghamba kepada Paduka mati hidup Gusti hamba ikuti setia pada semua perintah/'

33. Raden Trnibal kasihan melihat "Bagaimanakah manurut Kakanda orang pembegal ini?" Raden Fatah menyahut, "Adinda jika berkenan Ki Supali Supala sehatkan dahulu biar pulanglah ke rumahnya sebelumnya, Supala dan Supali akan senang."

34. Pikir Raden Fatah telah dikehendaki oleh Yang Mahakuasa bertiuplah angin kencang angin menderu-deru tanaman dan kayu terlanda angin topan rusak serkah berserakan kayu pun roboh banyalc pohon tumbang oleh angin di tanah porak-poranda terbawa angin.

35. Maka sampai di rumah mereka 35. Sigeg ta prapta wismanira sami

Ki Supali dan Ki Supala. Langsunglah Raden berjalan telah tiba di gunung Resamuka nama gunung itu gunung men5ningkur ke laut

'Apuranen ulun puniki yen ulun waluyaa kadi ingkang wau yekti ngabdi dhateng Tuwan pejah gesang Gusti kawula tut wingking ing sapangreh sandika."

33. Raden Timbal weias aningali "Kadipundi Kangmas reh Paduka tiyang bebegal karyane Raden Patah Ion muwus, 'Areningsun lamun marengi Ki Supali Supala warasna puniku muliha ing wismanira ingkang dhingin Supala lawan . Supali arsa cintakanira."

34. Raden Patah ciptanireng galih pan kapareng karsaning Ywang Sukma dhateng ingkang barat gedhe ingkang maruta dres umyung tancm wreksa bayu badraning ruk sempal kaparapal ingkang kayu rubuh akeh wreksa ambelasah dening angin pating jalempah neng siti supaya katut barat.

Ki Supali Ki Supala ika lestari Radyan lampahe sampun prapta ing gunung Resamuka namane nenggih ardi ngunglcang segara dipandang membangkitkan rindu kedua Raden itu mengharap-harap orang lewat, niatnya kedua Raden ini akan ikut ke Jawa.

36. Ketika tiba di Gunung Resamuka Resamuka bekas pertapaan Raden merasa enak hatinya. Tersebutlah lamanya seratus hari mereka bertapa kehendak mereka keduanya akan pulang ke negeri Palembang mohon permisi untuk meneruskan cita-cita ke negeri Majapahit.

dinulu sung wuyung Raden kalih ngarsa-arsa jalma langkung karsanira Radyan kalih arm nut angejawa.

37. Mohon izin kepada orang tuanya maka berunding dengan adiknya Dyan Timbal menyetujuinya Keduanya pun berangkat pulang tak tersebut dalam peijalanan telah tiba di negeri langsung masuk ke istana bertemu ayah dan ibunya ibunya tersalcit-sakit menangis "Putraku, ke manakah kalian?"

36. Tatkalanya teka aneng ardi Resamuka tilasing pertapan Raden eca inggalihe lamenira cinatur mtus dina dennya mertapi karsanira mangkana Radyan arm kondur marang nagari Palembang nyuwun pamit anutukken ingkang karsi mring nagri Majalengka.

37. Nuwun idi marang yayah bibi rerembagan lawan arenira Dyan Timbal ndherek ature Dyan kalih mangkat sampun tak winama aneng ing margi nagari sampun prapta anjujug kedhatun panggih lawan yayah rena ingkang ibu alara denira nangis, *Nyang ngendi putraningwang?"

38. Telah dilaporkan permulaan hingga akhir ayahnya keheranan hatinya putranya berkata santun, "Kalau Paduka memperkenankan akan pergi ke tanah Jawa menghamba Raja Brawgaya dengan adik hamba hamba bemiat tirakat menghamba Raja Brawijaya di Ma japahit."

38. Sampun katur purwa wusananing ingkang rama angungun ing driya kang putra umatur alon 'Zamun pareng pukulun arsa marang ing tanah Jawi suwita Brawijaya lawan ari ulun amba anedya tirakat asuwita Brawijaya Majapahit.

Ayahnya mengizinkan.

39. Maka diajari bemiacam-macam ilmu ditumpahkan kepada kedua putranya aji pefjfc* diberikan kepada Raden Timbal telah diizinkan keinginannya ke negeri Majapahit diberi restu bekai uang dengan dirham diantarkan cleh magang anak bupati segera meninggalkan Palembang.

Ingkang rama adhangan,

39. Pan winulang sakathahing ngelmi winutahken mring rahadyan karwa ji petak pinaringaken mring Raden Timbal iku wus linilan den arsa maring nagari Majalengka pinaring pangestu sinangon arta Ian dirham dhinerekken magang anake bu pati kapungkur ing Palembang.

XIII. PAiNGKUR

1. Kedua Raden itu berangkat dari Palembang naik kapal kecil dua puluh orang yang ikut para magang anak bupati telah berlayar. Di jalan tak diceritakan beroleh angin maka jalannya kencang dari Palembang telah jauh.

2. Telah tiba di muara Jawa kedua Raden telah mendarat di pantai telah sampai di negeri Carebon bertemu dengan Pangeran Modang kedua raden itu ditanyai asalnya mereka mengatakan sebenamya

XIII. PANGKUR

1. Raden kalih aluwaran sing Palembang nitih baita kunthing wong kalih dasa kang tumut magang anak bupatya sampun layar ing marga datan winuwms tuk angin lampdhe keras sangking Palembang wus tebih.

2. Wus prapta muara Jawa Radyan kalih sampun mentas pesisir nagri Carebon wus rawiih panggih Ian Pangran Modang Raden kalih tinanya ing purwanipun pan sami umatur setya bahwa akan ke Majapahit.

3. Pargeran Modang pun awas bai /a Raden Patah adalah calon raja Raden disindir sambil tertawa "Dengan berguru tentang ag^a Islam, orang menjadi raja." Berterima kasihl^ Raden Patah hatinya ag^ was-was.

4. Semalam dalam istana kedua raden itu, Kanjeng Pangeran amat kasili banyaklah nasihatnya kedua raden itu mengaku saudara. Setelah pagi keduanya mohon diri keduanya menyembah hormat kemudian keluar dari istana.

5.. Keduanya meneruskan perjalanan telah jauh, hutan dan gunung dilewati yang dua puluh orang pun ikut terns turun dari gunung melewati hutan Ruban namanya banyaklah rintangannya ular, harimau, anjing hutan, dan kanjir

6. Angkernya luar biasa hutan Ruban banyak membayangijalan banyaklah godaannya kemudian ada pembegal

yen arsa mring Majapait.

3. Pangeran Modang waskitha lamun Raden Patah badhe norpa.ti Raden sinemonan guyu "Kanthi apumhita ing agama Islam wong adadi ratu," Langkung nuwun Raden Patah ing semu tyas malang galih.

4. Sedalu aneng j'ro pura Radyan kalih jeng pangran lang kung asih akathah ing ^milangipun Dyah kalin ngaken kadang sareng enjang nulya pamit sang Abagus sareng sami atur sembah was mijil sangking jro purl

5. Radyan lajeng lampahira sampun tebih angambah wana wukir wong kalih dasa tan kantun tumedhak sangking arga langkung wana Ruban nenggih wastanipun akathah begalanira sarpasima ajak kanjir.

6. Awerit kagUa-gila siluman warm Roban keh dhemit ngayang margi pan kathah panggodhanipun nuli ana wong begal empat orang menghadang di jalan ray a memanggil mereka yang beqalan "Hai bedientil^!"

7. Pemukanya hanya seorang masih jaka namanya si Wana nimahnya di Desa Pala yatim tiada bapa anak yatim namun dia sakti jika berhasil meinbegal diberikan kepada orang miskin.

8. Tak suka mejiyimpan harta hanya senang disanjung berani matt jika membegal menghadang jalan suka membegal orang banyak Raden Patah dan dua puluh pembantunya yang niembegal empat orang Raden Patah berhenti lalu berkata.

9. "Kalian menghadang man apa hanya enipat orang memanggil orang beijalan?" Ki Wanamenyaltut keras "Kumintabekal kalian kuberikan kepada orang yang amat miskin yang tiada:dapat makan hitung-hitung kalian kaya."

10. Raden Patah pun berkata, "Benar engkau, aku yang lebih kaya." Raden mengambil tali celana, "Inilah dinar dan dirham."

pan sakawan angadhang aneng margagung anyeluk mring kang lumampah "Heh padha mandhega ugi!".

7. Pangcdenge mung satunggal meksih jaka pun Wana wastaneki Desa Pala wismanipun tola tan darbe bapa bocdh yatim nangmg ta qteguh timbul yen angsal dennyabepegd sinungaken ing worig meskin.

8, Tan gremen rawat donya amung bmgah ginunggung want mati , yen begal ngq^ang delanggung remen begd wong knthah Raden Patah kdih dasa rowangipun kang begal tiyang sekawan Raden Patah mandhek angling.

9. "Sira ngendhek arepapa mung yypng papat anyeluk wong lumaris?" Ki Wana asm sumaur, "Smjaluk sangonirg sunvJenbhaken jalma kang mlarat kelangkung^ ingkang nom bisa mangan telungane ma sugih,"

10, Raden Patah arts mojar '*Bener sira ingsun kang luwih sugih," Raden ngambil ususmsus "Lah nya iki dinar dirham,"

Ki Wana diam tak berkata. Ki Wana mendel tan angling.

11. Empat orang itu tak ada yang bicara tercengang dan bihgung kemudian Raden Patah lewat bersama semua pembantunya Tidak beriapa jauhnya Ki Wana dengan temannya ingat melihat orang.

12. Habis hati Ki Wana beqanji tobat jika membegal lagi empat orang pun menyusiil mengiring Raden Patah mereka berjanji serah tobat kepada Raden Patah serta serah jiwa dan raga ke mana pun ikut.

13. Raden Patah berkata, "Kuterima Wana ikutkan daku engkau kuberi gelaran namamii Wanapala sebab Ki Wana berasal dari desa Pala." Ki Wana menyambut baik "Silakan Paduka, hamba jalani."

14. Telah laju peqdanannya Wanapala menghamba Raden Patah ke mana pun Raden ikut telah jauh peqalanannya takLtersebut lamaiiya..dalam.per-.. j^anart telah sampai ke wilayah negeri di Majapahit.

11. Wong sekawan tan na ngucap rnitenggengen bingleng tan wruh ingngeltni Raden Patah nulya langkung sarev^ange sedaya tan antara saonjotan tebihipun Ki Wana saw wangira emut aningali jalmi.

12. Telas manahe Ki Wana ngucap tobat yen amhegda malih wong sakawan sami nusul untiring Raden Patah .samya mamr asrah tobat mring sar^ Bogus lawan asrah jiwa raga saparan-paran umiring.

13. Raden Patah angandika, "Sun tarima Wana ntelu mring rnami sira sunwehi jefuluk araha Wanapala pan Ki Wana desa Pala asalipun Ki Wana matur sandika 'Sakarsa dhateng nglampahi.

14. WuslajengiHg lampahira Wadapala ngawula mring sang Pekik saparane Dyan tut pungkur wus lepas lampahira tan winama laminya aneng delanggung wus dungkap jajdhanira ing nagari Maospdit.

15. Tinggal tiga hari peijalanan sampai di negeri Majapahit ketika itu beihenti di jalan Raden Patah berkata kepada adiknya, "Hal Timbal adikku marilah berbagi jalan teruskan Dinda mengabdi

16. kepada Sri Baginda di Majapahit maganglah mungkin dapat pekerjaan jangan khawatirkan daku magang di Palembang juga Dinda yang mempunyai hak waris. Adapun diriku meneruskan pergi mengaji."

17. Sang adikpun manyembah menangis kuat-kuat rintihnya barbelas kasih sang kakak bicara sambil memeluk, "Dinda jangan menangis turutlah ujar Kanda agar salamat kalau aku bersama magang akan manyulitkan kau.

18. Adapun yang dua puluh orang bawahlah magang ke Majapaliit selesailah nasihatku Dinda, barangkatlah!" Sang adik permisi menyembah berangkat dahulu berteman dua puluh orang jalannya bimbang dan ragu.

15. Kari lal(x>n telmg dina dugenipun nagari Majapait samana leren delanggmg Raden Fatah ngandika mring kang rayU "ffeh ta Timbal reningsung payo padha andum lampah sira banjura angabdi.

19. Sementara saparjalanan sang adik, Raden Patah berangkat

16, Mring sang Prabu Majalengka amaganga menawa oleh kardi aja walang ati mring sun magang ana Pdembang iya sira kang darbeni warisipun dene Yayi raganingwang nutugken alunga ngaji."

17. Kang rayi nungkemi pada asm nangis sambate amlas asih kang raka ngting sarwi ngrangkul, "Rayi aja kamna lah gugunen amrih arja ujaringsun lamun sun barenga magang mring sira ngewuh-ewuhi.

18. Dene wong kang kalih dasa ya gawanen magang mring Majapait \\m telah pitutur ingsun lah ta Yayi mangkata!" Amit nembah kang rayi mangkat kamwun lah kancane kalih dasa lampahe mandek anolih,

19. Wus antara saonjotan ingkang rayi Raden Patah lumaris empat orang yang turut berlMa dengan Raden Patah Adapiih maksudnya ke pesantren yang dituju ialah ke Ampeldenta telah jauh peijalanannya.

20. Demikian yang berj^an Tersebutlah Kanjeng Sunan Ampelgadhing telah lama berdukuh kini telah berkembang Ngampelgadhing kini menjadi prajaagung amat makmur dan aman banyak yang menjadi sahabat atau murid.

21, Putra mantu -pun bertapa yang berkhalwat selama empat puluh hari diterima oleh Yang Mahaagung tenar keramatnya maka menjadi raja waliullah berlebih berhak memerintah para aulia Prabu Satmata namanya.

22. beristana di Giripura para mukmin banyak yang datang untuk berguru serta lagi adiknya Syeh Gen thong namanya menjadi sunan di negeri Kudus adiknya yang nomor tiga menjadi wurya di Giri.

wong papat ingkang tut pungkur lima lawan rahadyan apan arsa mring pasantren karsanipun ya mring ing Ampeldhenta lepas denira lumaris,

20. Nengena ingkang lumampah kawamaa Jeng Sunan Ampelgadhing wus larni dennya dhedhukuh mangku sampun tumangkar Ngampeldhenta ing mangke dadya prajagung kelangkung gemah raharja kathak ingkang sabat murid.

21. Putra mantu amertapa kang ngaluwat angsal catur dasa ri tinarima ing YwangAgung kongas keramatira apan dadya ratu waliollah punjul wenang angrehpra ulia Prabu Satmata wewangi.

22. Ngedhaton ing Giripura para mukmin keh prapta guru dadi lawan mdih arenipun Seh Genthong namanira pan fumeneng sunan ana nagari Kudus arenira kang pandhadha jumeneng wurya neng Giri.

23. Adik Maulana Iskak 23. Art Maulana Iskak putra "Ngampel yang wanita tidak disebiit putra tertua yang disebut nama Kanjeng Sunan Benang tiada putra bemiat wadat bahkan memotong zakamya menjadi keris pusaka.

24. Ki Kalamunyeng namanya diberikan kepada adiknya Sunan Giri. Demikian yang diceritakan peijalanan Raden Patah telah tiba di perbatasan yang berbahaya beristirahat di peijalanan terhehti di tepi laut

25. Kemudian naik kapal dipasang layamya segera berangkat di bengawan bagai guntur kapalnya beijalan cepat angin bertiup tiba di tepi kapalnya Raden sambil menyauk air berbau segar harum wangi.

26. Raden Fatah perlahan berkata kepada yang menjadi jurumudi, "Aku akan mendarat di sini ini untuk pertanda bahwa ada orang pandai kucium aimya wangi. Karena itu Raden di sini."

putra Ngampel kang estri tan wi-r nami putra sepuh kang Winuwus nama Jeng Sunan Benang tanpa putra nedya wadai karsanipun malah apagas kang dakar dadyadhuwung pusaka ji.

27. Raden Patah telah turun arah pedukuhan di Ampelgadhing

24. Ki Kalamunyeng wastanya pinaringken art Sunan Giri ya ta wau kang winuwus Raden Patah lampahnya sampun pmpta tepis wiring sureng kewuh (deren ing lampahira kandheg tepining jaladri.

25. Anulya numpdk bedta gya birtabar layare gya htmaris aneng benawi Ur guntur palwanim akeras angin nndit prapta pinggir palwanipun raden sarwi nyawuk toya ' ginanda sumyar mrik wangi.

26. Raden Patah ahn nabda marangwau kang dadya jurtmudhi, "Manirarsa mentas iku iki karya pratandha iya iki ana wong luwih sqtuhu toyaning wangi sunganda mulane raden ing ngriki."

27. Radahen Patah wus tedhak pemah padkukuhan ing Ampel gadhing

Raden pun melihat magid Tunggulan senanglah banjar di Surabaya itu Raden tertarik melihat masuk ke Ampeigadhing.

28. Raden dengan empat orang terhenti di luar di balai panjang, tempat berbaur orang banyak pada orang suruhannya yang luar bernama Wasita segera ke parakan 'tempat duduk' tempat duduk para tamu.

29. Di balai panjang itu bagai Bathara Asmara rupanya abdi luar Wasita pun masuk ke dalam pura menyembah sambil melapor kepada sang Mahaguru bahwa di luar ada pendatang rupanya tampan sekali.

30. Air muka bagai Hyang Asmara Kanjeng Sunan Ngampel turun segera terdiam merenggang di tempat duduk di kanthil gading turun dari bantal sang Mahaguru melihat jiwanya (pikirannya) bagai madu bercampur gula.

XIV. DHANDHANGGULA XIV. DHANDHANGGULA 1. Sunan Ngampel pun berkata ma- L Sunan Ngampel angandika ariSy

Raden anulya andulu hang masiid Tunggulan bungah banjar ing Surabaya puniku Radyan kacaryan tumingal lumebet ing Ampeigadhing.

ms,

28. Radyan lawan wong sakawan kandhek jawi neng bale panjang gyaning awor akeh puniku ing paliwaranira nenggih jaba Wasita ing aranipun agya marang ing parakan tetamu kcfanggih linggih.

29. Neng balepanjangpunika lir Bethara Asmara ingkang wami jaba Wasita lumebu marang sajroning pura atur sembah marang risang Maha- *wiku ing jawi women dhatengan wamanya kelangkung sigit.

30. Cahya kadi Ywang Asmara Jeng Sunan Ngampel tumedhak aglis megung renggang ing palungguh ira neng kanthil dhenta lengser saking bantal sang Mahawiku aningali atmanira lir madu winor gendhis.

"Bu^ng Cucu dari mana asalnya aku pun samar kini melihat Buyung Cucu." Raden Patah pun menyahut kepada sang Mahaguru, "Pada mulanya hamba tidak tahu bagai layang-layang putus saja di seberang tempat jatuh, mendekat kepada yang menyelimuti menyusu kijang dan rusa."

2. Sunan Ngampel pun berkata lagi, "Buyung Cucu aku tertarik sesama orang, alih-alih keturunan orang agung saat kami melihat separoh kira-kira pertimbangan tingkah laku dilenyapkan seketika cara duduk dan ucapan sebagai tanda.

"Kaki Putu ing pundi pinangka ulun ta samaran mangke andulu KakiPutu,** Raden Patah umaturaris mring sang Mdhapandhita, **Tan wrin purweng ulun kadya lelayangan pegat anggen-anggen tiba marak kang ngemuli nusu kidang menjangan, **

2, Sunan Ngampel angandika mcdih **Kaki Putu ulun kasmaran sami jalma kalingane pan trahira wong agung pangulatan ing kala mami sun tengah ing wetara katimbang tanduk dipunah ing sanalika laku lungguh solah muna lawan muni kinarya panengeran.

3. Halusnya keija rasanya dunia tenarnya dunia di tangan Raden di dalam hati kelahirannya ungkapan kalbu cahaya raja diterima di hati bangkai (mayat) berbaur dengan bayangan jiwa caliayanya pada ucapan terbukanya tentu di situ tanda-tanda orang berlebih berlebih pada cipta yang diper-. samar."

4. Raden Patah menyembah sang Mahaguru

3. Sukmaning deya rasaning bumi kasub bumi ing asta ranira ing kalbu kalirane kalairane kalbu nateng cahya ing tyas nampani sawa winawor wayang sukmeng cahyaning ing wecana gone wedhar pesthi kono ing panegerim jalma adi widibyeng cipta maya, **

4, . Raden Patah nambah mring sang Yogi demikianlah dalam hatinya Sunan Ngampel katanya lagi, "Jangan menyembah Raden Cucu kepadaku ini ibarat penyembahanmu jika tak tabu akan petunjuk jadi sembah yang haitibar tak sempurna tadi menyembahnya bicaranya pun batal."

5. Raden Patah berkata lagi, 5. "Hamba ini mohon sungguh diajari seiamatnya sembah sempurna." Sunan Ngampel menyahut, "Duduknya sembah yang pertama bapa dan ibu yang melahirkan kedua kalinya yang mengajar ilmu dan rasa yang ketiga letaknya sembah kepada Gusti Sri Raja.

6. Uraian mengapa menyembah raja 6. sebab wenang murba-wisesa 'memperlakukan dan menguasai' keempat kepada mertua sebabnya disembah yang maksud yang sejati kelimanya menyembah kepada saudara tua itu pengganti ayah sesungguhnya yang sepantasnya dihormati ialah kelimanya."

pan mangkono * wau ciptanira Sunan Ngampel Ion delinge, 'Twa nembah Raden Putu marang ulun ingsun puniki sira lire panembah yen tan Wruh ing tuduh dadyd nembah tawa towang an sampuma wau dennya mangastuti wicaranira batal."

Raden Patah umatur aris, "Ulun iki yekti jdrwanana ywaning sembah sampurnane." Sunan Ngampel nebda rurn, "Lungguhira sembah kariyin bapa dene kang yoga kaping kalihipun ingkang mulang ngesmu rasa kaping tiga lungguhe ing sembah singgih mring Gusti Sri Narendra.

7. Raden Patah memuji dalam hati Mahaguru pasti waspada bijak segala bicaranya

Rerantene anembah mring Gusti dene wenang amurba wisesa ping catur mara tuwane mula sinembah iku kang surasa ingkang sejati kaping lima anembah mring sadulur sepuh iku gegentine bapa sayektine kang prayoga dinbekteni iya ingkang lelima."

7. Raden Patah ngalem jroning galih sang Pandhita aywa yen waspada widibyeng sawicarane amatlah beliau bersungguh. Mahaguru bicara lagi "Disebutnya aku waspada kepada en^au Cucu tidak berbeda dengan pekeijaanku berkelana meninggalkan ibu bapa • rindukan bertapa raga."

8. Raden Patah lama tak diceritakan dan telah masuk agama Islam bergunx kepada Sunan Ngampel kebijaksanaannya iiienggunung berbagai coba dan abangnya para santri Kanjeng Sunan Ngampel dhenta berkata harum, "Buyung Cucu Raden Patah engkau ini lama mengaji engkau menjadi pendeta.

9. Jalanilah aturan negara Raden Patah, menikahlah engkau dengan cucuku yang cantik rupanya." Raden Patah berterima kasih menerima kehendak sang guru "Ya baiklah pada kehendak guru takut jika menolak kehendak guru, sungguh durhaka akan masuk neraka."

10. Tiada lama Raden Patah kawin dengan cucu sang Mahaguru Nyi Cede Malaka yang beranak anak sulunglah yang dikawin oleh Raden Patah dijadikan istri Raden amatlah berterima kasih

dahat denira muhung sang Pandhita wacana malih, "Karaningsun waspada marang siraPutu tan beda Ian deyaningwang alelana filar yaydh lawari bibi subrantamatiraga,"

8. Raden Patah lami tan winami pan wus manjing ing dgama Islam anggeguru Sunan Ngatfipel widikbyanira langkung ing cacacak-cacaking santri

Jeng Sunan Ngampel dhenta angandika arum, "Kaki Putu Raden Patah sira iki lami genira angaji sira dady a pandhita.

9. Lakonanatataningnagari Raden ' Patah lah sira krdmaa putoningsun yu rupane."

Raden Patah dnuwun tan lengganeng karsa sang Yogi "Ulun inggih sandika ing karsa pukulun ajrih lamun lengganaa apan guru sayekti andurakani tumameng ing neraka."

10. Tan antara Raden Patah kawin lawan ingkangwaydh sang Pandhita Nyai Gedhe Maldkane' ingkang adarbe sunu kang pembayun ika kepanggih kalawan Raden Patah dady a garwanipun kelangkung nuwun Rahadyan kepada gurunya atas pemberiandening tinriman mring gum nodi

nya Lama tidak diceritakan.

11. KetikaituRadendipanggil oleh kakek, berdua dengan istrinya Kanjeng Sunan Ngampelgadhing, "Hal Buyung Cucuku jalanilah petunjuk kami jalannya keluhuran Raden pergilah segera ke hutan Bintara cuilah jika ada gelagah wangi kalau bertemu, tebaslah

12. Ya di situ berdudukuhlah mantap beiagama mulia kiranya itu kelak bertemu sejarahnya itulah hutan Bintara kelak • akan menjadi negara yang menjadi raja mengawali kearajaan Islam ya engkau Buyung yang menjadi raja berkasihlah kepada wadya.

13. Kemudian dirikanlah magid." Cucunya menyahut menyanggupi lalu menyembah permisi berangkat istrinya disuruh ikut cucunya berdua undur pergi lepas dari hadapan ..lalu berangkat mereka beijalan saja ke barat laut tak jauh dari sang istri tak terkatakan di jalan.

lami datan winama.

11. Duk semam Raden dentimbali marang eyang sarimbit Ian garwa Jeng Sunan Ngampeldhentane "Dhuh kulup putoningmn lakonana ing tuduh mami margane kahthuran mentor Raden gupuh iya mring das Bintara ngupayaa lamun ana glagah mingi yen temu babadana,

12. Iya Hot dhukuhana Kaki dene mantep nganggo gama mulya menawa wau ing tembe temu wirayatipun iya alas Bintara benjing apan dadya nagara kang fumeneng ratu ndwiti keraton Idam iya sira Kdci kang jumeneng aji denasih marang wadya.

13. Null sira ngadegna kang masjid." Ingkang wayah umatur sandika amlya mit nembah lengser kang garwa kinen tumut ingkang wayah mundur sarimbit lengser sangking ngayunan lajeng lampahipun pan samitindak kewala ^ ngaler ngilen datan tebih Ian kang rayi tan kawama ing marga.

14. TelaH tiba di tengah hutan lebat Wana Tara lalu dicari gelagah harum baunya ditebas semuanya tengah hutan disibak-sibak lama tidak terdapat tidak antara lama ada bau hamm semerbak segar Raden Patah segeralah mendekati tak lama kemudian sudah ditemukan.

15. Kemudian cepat Raden Patah pun menebas dan bertempat tinggal di situ arahnya dan Ki Wanapala itu dengan temannya yang dahiilu lalu mereka berdukuh mendirikan rumah. Tersebutlah telah lama berdukuh di Wanatara tadi banyaldah orang datang.

16. Yang jauh-jauh pun mendatangi ialah segenap keluarganya mereka berumah di Bintara kira-kira orang seribu mereka yahg masuk agama tenteram hati mereka mereka berguru ada yang bersawah ladang tidak mau men^adap ke Majapahit karena bergaungnya syariat.

14. Sampun prapta ing tengah wanadri wana tara nulya pinadosan gelagah arum gandane binabadan sadarum tengah wana denusak-asik adangu tan apanggya tan antara dangu ana ganda rum mrik isumyar Raden Patah enggal dennya marepeki tan dangu wus kapanggya.

15. Pan nulya binabadan gUs Raden Patah null atetruka aneng ing ngriku pemahe Ian Ki Wanapaleku sarewangnya irig nguni-uni nenggih sami dkedhekah karyawismaiku. Pan cinatur sampun lama dennya dhekah aneng Wanatara lami akathah jalma prapta.

16. Ingkang tebUi-tebih sami prapti " iya ing sakanak layatira sami wisma Bintarane winentara wong sewu ingkang scanya mangsuk agami pan eca manahira sami anggeguru weneh agaga asawah datan arsa seba ing Majapait kemaraning sarengat.

*) aji petak = azimat kesaktian

XV. ASMARADANA

1. Bahkan menghimp banyak orang kanan kiri berdatangan. Adapun yang dirasa-rasakan • negeri di Majapahit Sri Baginda Brawijaya telah mendengar berita tentang hutan Bintara.

2. Demikianlah ada seorang membabat hutan dan telah berkembang berdukuh dan menaklukkan orang di kanan kirinya mereka mengikuti agama syariat Kanjeng Rasul. Maka tadi Sri Bagina.

3. Menyayembarakan kepada abdi "Siapa saja yang menyanggupi menangkap barisan besar di hutan Bintara siapa pun yang menangkapnya saya beri kedudukan sebagai adipati

4. Saya hadiahi negeri Terung." Perintah kepada patihnya untuk mengumandangkan kepada semua bala segenap orang di Majapahit mereka yang masih magang." KiPatih menyahut sanggup segera mengedarkan maklumat.

XK ASMARADANA

6. Raden Timbal menyanggupi sayembaranya Sri Baginda Raden Timbal pun diutus disuruh menangkap pemberontak

1. Malah ngirup ingkang jalmi kanan kering samya prapta kuneng ingkang winiraos negari ing Majalengka . Sang Prabu Brawijaya sampun amiarsa tutur kelamun wana Bintara.

2. Anenggih wonten sujalmi babad wanasatnpun ngerda adhedhukuft;nelukake marang kandnkeringira samya ntamMagarria sarengate Kanjeng Rasul dadya wau Sri Narendra.

3 Sayumbara marang dasih 'lya sapa yarig sanggupa anyekel barman gedhe iya ing alas Bin tara ya sapa kangr^ekela sunjunjung lelungguhipun ingsun karya adipatya.

4. Sun ganjar Tdrung nagari.** Dhawuh marang patihira kinen undhang bala kabeh

sagunging worig Majalengka kang teksih sami magang. Patih, 'Sandika turipun** tandya nulya undhang-undhang.

6. Raden Timbal ananggupi sayumbarane sang Nata Raden Timbal dinutage kinen nyekela wong kraman yang berbaris di Bintara Raden pun telah berangkat bertemankan para magang.

7. Muda tua besar kecil delapan puluh banyaknya sekeluarganya semua a^pun yang tidak teijumlah lima ratus banyaknya. Demikianlah, mereka yang turut bersenjata lengkap.

8. Mereka ada yang berkata, "Jika aku menang perang membunyikan gamelannya menari tayub dalam hutan." Ada yang nadzar wayangan memakai nguyu^iyu (sesiang membunyikan gamelan sebelum wayangan) bennacam-macam nadzamya.

9. Tak tersebut dalam peijalanan telahlepasjalannya dengan semua magang telah tiba di dukuh Bintara dia, Rahaden Timbal segeralah masuk ke dalam pura.

kang baris ing Bintara Raden nulya budhd sampm sakancanira wong magang.

7. Anom tuwa gedhe cilik wolmg dasa kathahira sakulawangsane kabeh de ingkang bo ten kecacah gangsal atus kathahnya anenggih kang sami tumut sumekta astraningyuda.

10. Membawa wadya empat puluh dilaporkan kepada Raden Patah datangnya putra Palembang Raden Patah lalu perintah kepada wadya balanya, "Jangan menjemput dengan pe rang pergilah ke belakang."

8. Weneh ana ngucap sami, 'Yen ingsun menang ngayuda angunekaken gamelane tetayuban aneng alas." Ana kaul wayangan apan sarwi nguyu-uyu

wama-wama kaulira.

9. Datan kawama ing margi Wus lepas ing lampahira sakancane magang kabeh wus prapta dhukuh Bintara sira Rahaden Timbal anulya lumebet sampun niarang sajerone pura.

10. Bekta wadya kawan desi katur marang Raden Patah putra Palembang praptane Dyan Patah nulya parentah marang ing wadyanira, "A]a na methuk prang pupuh kinen ngiwa mring pungkuran."

11. Raden Patah segera keluar bertemu dengan adiknya tidak lupa pada ulahnya Raden Timbal pun berlari menangis memeluk kaki rintihnya belas kasihan "Duhai Abang, tidak mengira.

12. Jika bertemu di sini ya benarlah Abang, Paduka Adinda kira musuh lain untunglah belum berperang bagaimana kalau perang?" Kakaknya pun memeluk "Duhai adikku."

13. Mereka sesama rindu lama mereka menangis lalu mengatur duduknya adiknya pun menyembah, "Hamba ini diutus oleh Ramanda Paduka Raja disuruh menangkap Paduka.

11. Radyan Patah agya mijil pan kapethuk arenira datan pangling ing solahe Dyan Timbal lajeng lumajar nangis mangrangkul pada samhatira amlas ayun "Dhuh Kakang boten anyana.

14. Karena tidak mau menghadap Baginda Segenap wadya Majapahit mereka dimaklumati semua tidak ada yang sanggup menangkap pemberontak hanya hamba yang sanggup menangkap barisan pemberontak.

12. Kelamun kapanggih ngriki inggih Kakangmas Paduka lun mestani mengsah sanes katuj'une dereng aprang kados pundi yen yuda?*' Kang raka anulya ngrangkul *'Adhuh nyawa areningwang."

13. Pan samya onenge sami adangu sami karuna nulya atata linggihe kang rayi matur manembah, *'Kawula pan dinuta mring Rama Paduka Prabu pan kinen nyepeng Paduka.

15. Tidak mengira yang berbaris adalah Paduka adanya yang membuka hutan Bintara." . Kakaknya pun berkata, "Aku tidak bemiat melawan hanya menjaga hutan kosong makmurnya adalah milik raja.

14. De tan ana sowan aji

sagung wadya Mafalengka pan sami ngundhangken kabeh datan wonten samunggupa anyepenga keraman amung kawuk kang sanggup anyepenga kang barisan.

15. Boten anyana kang baris inggih kalamun Paduka kang tmka neng Bintarane." Kang raka alon ngandika 'Tan nedya baris ingwang mung rumeksa wana suwung arjane kagungan nata.

16. Yang kosong kumaksud berisi." Adiknya berkata hormat, "Kakanda menghadap rajalah, Kakanda, hutan Bintara lebih baik diminta saja. Hamba yang memohonkan kepadaSri Baginda.

17. Jika Sri Baginda tahu tentu ingat akan putranya." Kakaknya beipikir dirasa-rasa di hati "Benar kata adikku." Raden Patah pun menurut menghadap ke Majapahit.

18. Para mukmin santri dan modin mereka ikut semua Rahaden Timbal berangkatnya dari Demak mengiring sang kakak serta Rahaden Patah tidak jauh dari adiknya sepanjang jalan bergamelan.

16, Kong suwung sunpurih isi," Kang rayi matur anembah, 'Taduka sowana Rajeng Kakangmas wana Bintara aluwung densuwuna, Kawula ingkang umatur dhumateng Sri Naranata,

19. Banyak orang yang melihat bagai mengarak pengantin gamelan merdu suaranya serta wadya bala Demak sepanjang jalan selawatan rebana berbuhyi bersama bersoraknya wadya bala.

20. Satri Khatib serta modin dilihat bagai kuntul mendarat serba putih pakaiannya serta wadya Majapahit tampak berwarna-wama baju putih atau biru serta sengkelet merah-merah

17, Kelamun pirsasang Aji pesthi enget darbe putra." Kong raka ngraos galihe rinasa-rasaning nala *'Abener areningwang," Rahaden Patah anumt sowan dhateng Majalengka,

18, Para mukmin santri modin pansamya dherek sadaya Rahaden Timbal budhale king Demak ngirit keng rdka nenggih Rahaden Patah datan tebih arenipun samarga-marga gamelan,

19, Akathah ingkang ningali anglir angarak pangantyan perdangga arum swarane miwah wadya bala Demak samarga salawatan terbange munya binarung surake kang wadya bala.

20, Santri ketip lawan modin dinulu lir kuntul neba samya seta busanane miwah wadya Majalengka tinon mawama-wama ana baju seta biru miwah sangkelat bang reta.

21. Ada lagi baju beledu hijau ada pula yang kuning sepanjang jalan beramai-ramai tandaknya bernyanyi merdu gamelan pun berdengung-dengung bersama rebana berpunggpung serta bala bersorak-sorak

22. Sulit untuk dflukiskan Rahaden Patah dengan adiknya kini sepanjang jalan berunding sang adik dan sang kakak tak ada perbedaan pendapat dua hati menjadi satu.

23. Dipercepat jalannya barisan halnya belum berlawanan musuhnya telsh takluk di jalan tak diceritakan jalannya cepat tiba di negeri Majapahit lalu lapor kepada sang Raja.

2L Weneh baju bludru wilis weneh ana bentangjenar samarga arame-rame tandhake sindhen mangraras gamelane pan umyung bmarung terbang kumrupyuk myang kang wadya surak-surak,

24. Raden itu pun dipanggil Sri Baginda hadir di seba wadya bala lengkap semua dihadap putra dan saudara di pegelaran lengkap serta para perwiia terpiHh dipati, tumenggung, dan arya.

25. Padelegan serta mantri para empu telah menghadap serta Patih Gajahmada para mantri telah pula menghadap Sri Baginda memerintahkan naik ke sitihinggil tiba di depan raja menyembah.

•22. Tangeh rerengganing tulis anenggih Rahaden Patah lawan ingkang rayi mangke sakmarga apirembagan kang rayi Ian kang raka tan wonten sulayeng kayun manah dwi dadya satunggal.

23. Sinerot lampahing baris dening durung bitudama mungsuhe wus teluk mangke ing marga tan winurcita lampahira glis prapta nagdri ing Majalangu nulya katur mring smgNata,

24. Sira Radyan dentimbali sang Nata miyos sineba wadya bala pepak kabeh siniwi putra sentana neng paglaran pepakan miwah prawira nung-anung dipati tumenggung arya.

25. Padelegan miwah mantri pra empu sampun sewaka myang Patih Gajahmadane pra mantri sampun sewaka v ngandikan mring sang Nata minggah dhateng sitiluhur prapta byantara wotsekar.

26. Raden Timbal menyembah melapor, "Gusti, hamba rakyat Paduka lapor kepada Sri Baginda yang dikira barisan lawan bukan penyulit lainnya ia adalah Kakanda itu, Raden Fatah namanya.

27. Ya saudara hamba, Gusti satu ibu lain ayah dengan hamba ini Baginda lahir dari putri Cina ketika bertemu dengan Bapa Arya Damar ayah hamba yang mengandung tujuh buiai.

28. Sampai cukup bulannya maka lahir Kanda Fatah tiada lama antaranya ibu pun hamil pula dan lahirlah hamba berpisahnya dengan hamba Abang mengaji syariat.

29. Dapat mengimani orang membuka tanah di Wanatara diikuti banyak santri yaitu di Bintara di Sana telah dimukimi orang maka silakan keselamatannya milik Sri Baginda.

30. Kakanda hanya berserah jika berkenan hati Baginda untuk mendirikan masjid mohon tetap beragama Islam . perkenankan melindungi para santri semuanya." Demikian tadi Sri Baginda.

26. Dyan Timbal matur wotsari, "Gusti pukulun patikbra atur uninga sang Katong kangginalih pabarisan dede wran liyan drayan nenggih Kakangmas puniku Raden Patah wastanira.

27. Gih sadherek amba Gusti tunggil biyang sanes bapa kalih kawula sang Rajeng mijil sangking putri Gna duk panggih Ian pun Bapa Arya Damar pukulun kanggarbim pitung wulan.

28. Dhumateng semaya sasi nulya babar Kakang Patah. Datan lami antarane pun biyang anulya wawrat nenggih medal kawula pramila pisah pukulun pun Kakang ngaji sarengat.

29. Saget angimani jalmi tetruka aneng wanatara ngiring santri sakathahe anengiggh wonten Bintara sampun kaisen jalma pan sumangga arjanipun kagungan Paduka Nata.

30. Pun Kakang amung sadermi lamun dhangan galihNata pan arsa karya masjid nuwun tetap gama Islam kalUana ngayumana wong santri sakathahipun." ya ta wau Sri Narendra.

31. mengambil hiasan kaca cermin Sri Baginda pun mengaca melihat bayangannya dibanding dengan Raden Patah sungguh kembar rupanya Sri Baginda pun bertutur, "Hai, selamatlah putraku."

3L Amundhut paesan null . tandya ngib Sri Narendra aningali wayangane sinami Ian Raden Patah tuhu kembar kang wama sang Nata ngandika anon, "Lah bagea sutaningwang."

32. Yang diberi tutur, "Terima kasih hamba junjung sebagaijimat titah Sri Baginda Raja yang diperuntukkan hamba." Sri Raja bertitah pula, "Dahulu kala kaulah yang membuka hut an di Wanatara.

32, Kang sinung sebda, "Nuwun sih kapundhi kalingga murda pangandika Tuwan Rajeng ingkang dhumawuh kawula," Nata malih ngandika, *Nguni dening sira Kulup dhedhukuh neng Wanatara,

33. Engkau yang mengajar para santri memberlakukan aturan syariat ya berbaktilrii kalian kepadaku engkau yang mengasuh mereka serta saya beri nama engkau menjadi adipati bersebutlah Natapraja.

33, Sira kang mulmg wong santri lakune atata sarengat ya padha madhepa mring ngong iya sira kang momonga lawan sunwehi aran sira adipati mungguh ajejuluk Natapraja,

34. Tinggallah di negeri Demak tetaplah beragama Idam sekehendakmu putraku saya tidak membatasi waktunya." Raden berterima kasih, menyembah Sri Baginda bersabda l^gi, "S Timbal saya angkat.

34. Lungguha Demak nagari tetepa agama Islam sesenengan putraningong ingsun orang mangenana," Radyan nuwun wotsekar

ngandika malih sang Prabu, "Si Timbal sunjunjung lenggah,

35. menjadi adipati di Terung dengan nama Pecattandha dan segenap paramagang mereka diberi juga kedudukan sepantas-pantasnya kedudukannya itu. Kalau telah teratur pulanglah."

35. Terung nama Adipati ya sira Arya Pecattandha Ian sakehe magang kabeh pan padha sinungan lenggah samurwat-murwatira iya iku lungguhipun yenwustataamuliha,"

36. Yang diberi titah menyahut sanggup Sri Baginda pun pergi pulang ke istana dijemput oleh para istri maka bergandeng tangan Sri Baginda di Prabayeksa diiring para istrinya.

37. Memberi tahu kepada permaisuri sejak awal hingga akhimya. Demikifflildi yang diceritakan merdca yang menghadap telah bubar. Sang Dipati Bintara telah permisi pulang kepada Patfli Gajahmada.

36. Tur sandika kang sinung ling Sri Narendra nulya jengkar kondur marang kadahton pinethuk ing paragarwa anulya kanthen asta neng Prabayeksa sang Prabu ingayap kang para garwa,

38. Demikian juga Dipati di Terung dengan wadya mantri bergembira saling membelakang mereka berangkat ke Terung dan ke Bintara para mantri bergembira pula selawatan sepanjang jalan tak tersebut peijalanan mereka.

37. Paring uningprameswari ing purwa madya wusana kuneng malih wirdraos kang sewaka sampun bubar. Sang Dipati Bintara pan sampun pamitan mantuk mring Ki Patih Gajahmada.

39. Dari peijdan pirn telah tiba di negeri Bintara telah beroleh kasihnya Sri Baginda Bergantilah yang diceritakan yang tersebut Syeh Melaya yang merdeka terhadap Yang Mahakuasa berbakti terhadap Yang Sukma.

40. Tak ingat akan istrinya di seberang tempat bertapa menjelajah jagat hutan dan gunung

38. Tanapi Terung Dipati sawadya mantri asuka ungkur-ungkuran ing tindake ing Terung lawan Bintara wong santri suka-suka slawatan turut delanggung tan kawama lanpahira.

39. Ing marga pan sampun prapti nenggih nagari Bintara wus angsal sihe smg Katong. Genti ingkang kawamaa kocap Seh Melaya kang mardika ing Ywang Agung abekti marang ing sukma.

40. Tan toleh ing garwaneki sakenggon-enggon mertapa jajah ngrat wana argane sepi sunyi di gua itu banyak gua dimasuki serta pesantren pun telah dijelajahi semuanya.

41. Terkabul oleh Yang Mahakuasa awaslah penglfliatannya mengelilingi dunia menyusup tepi lautan tadi Kanjeng Syeh Melaya ketika tiba di Pantai Selatan bertemu dengan orang bertapa.

42. Tempatnya di gua nama pendatang pertapa itu Syeh MaulanaMahribi telah lama bertapanya berada di dalam gua sambil bertafakur telah tak bergerak dan tak bersuara.

sepi ing guwa puniku keh guwa linehetan miwah pasantren puniku sampun jinajah sedaya.,

41. Katrima dening Ywang Widi tan samar ing tingalira angideri buwanane anusup pinggir samodra wau Jeng Seh Malaya duk prapta Pasisir Kidul amenangi jalma tapa.

43. Hingga bergumpal-gumpal rambutnya kuku dan kumis pun panjang baju dan kain panjangnya telah hancur lebur semuanya Syeh Melaya heran melihatnya keajaiban Yang Mahaagung demikian kata hatinya.

42. Neng guwa unggyaning wastane kang mara tapa Seh Mulana Mahribine wus lami genira tapa aneng sajroning guwa apan sarwi apitekur wus tan pulah tanpa muna.

44. "Berlebihan insan ini keajaiban Ywang Sukma pakaian si pertapa hingga hancur luluh kuku dan rambutnya panjang hingga gumpal tidak maut amat dikasihi.

43. Ngantos gimbal rekmaneki

kuku rawis apanjang rasukan miwah nyampinge wus ajur mumur sadaya Seh Mlayagawok mulat kaelokaning Ywang Agung mangkana ciptaning nala.

44. Luwih temen insan iki kaelokaning Ywang Sukma ingkang tapa sandhangane kongsi ajur mumur ika kuku rekmane panjang kongsi gimbal nora lampus luwih temen kinasihan.

45. oleh Hyang Mahasxici dari manakah asalnya Sang pertapa amatlah bersakit-sakit." maka bicara dalam hatinya, "Halnya tak peduli sungguh ya hai Syeh Melaya.

46. Jangan engkau mengganggu tak sempat menyapa Anda sedang bicara dengan Hyang Mahatahu." Syeh Melaya pun awas sekehendaknya yang bertapa merasa kalah penglihatan keluhuran (ketinggian) sang per tapa.

47. Syeh Melaya segara keluar dari dalam gua langsung selamatlah jalannya menurut tepian gunung telah jauh peijalanannya Syeh Melaya tibalah sudah di negeri Girebon sana.

48. Berhenti di tengah jalan menuju jalan perempatan Syeh Melaya lalu tidur membangkai di tengah jalan zakar berdiri bagai gana 'anak lebah' orang yang lewat malu melihat maka dilaporkan kepada Pangeran Modang.

45, Marang Hyang kang Mahasuci baya ngendi pinangkanya kang atapa ing ragane kelangkung denlara-lara," Sang Tapa ngling jro nala 'Vena tambuh temen iku heh to iya Seh Melaya,

49. Bahwa ada orang tidur berada di tengah jalan zakarnya berdiri amat besar Pangeran pun memerintahkan

46, Aja sira angregoni tan kober nyapa ing sira lagya ngandika Hyang Manon," Seh Melaya gih tan samar sakarsane kang tapa ' ngraos kasoran pandulu kaluhuran ingkang tapa.

47, Seh Melaya medal aglis sangking salebeting guwa lestari wau lampahe nurut ereng-ereng arga wus lepas kmpahira Seh Melaya prapta sampun nagri Cirebon punika,

48, Kendel samadyaning margi artuju marga prapatan Seh Melay a lajeng sare ambathang tengah marga dakar ngadeg lir gana

wong liwat merang andulu katur mring Pangeran Modang,

49, Kal'amun ana wongguling aneng samadyaning marga dakar ngadeg langkung genge Pangran nulya aparentah kepada istrinya disuruh menggoda yang sedang tidur air mukanya manis indah.

XVI. DHANDHANGGULA

1. Empat orang istri telah keluar tiba di lorong tempat orang yang tidur diberi tirai tempatnya semalaman di lorong empat orang istri menggoda semua namun tidak tergoda yang bertapa tidur zakarnya pun tidur pula mengerut meruncing secabai kering para istri mundur malu.

2. Tiba di pura melapor suami memberi tahu ulahnya yang ber tapa tidak laku menggodanya bahkan zakarnya tidur menjadi layu secabai kering Pangeran berpikiran bahwa wali yang tidur maka Pangeran Modang berangkat ke lorong diiring para santri tiba di tempat Syeh Melaya.

wau mamng kang garwa . kineri nggodha kang atum ulate manis araras.

3. Pangeran Gunungjati bersalam Syeh Melaya menyahut namun masih enak tidur Kanjeng Pangeran bahkan menunggu di lorong sampai tujuh hari setelah bangun tidur

XVI. DHANDHANGGULA

1. Garwa catur sadaya wus mijil prapteng lurung pemahe kang nendra ginubahan ing ngenggone sedalu neng ngalurung garwa catur anggoda sami nanging datan kagodha ingkang tapa turn dakare malah anendra amengkeret amunting sakcabe aking pra garwa mundur merang,

2. Prapteng pura umatur ing laki tur uninga solahe kang tapa tan pepayon panggodhane malah dakaraturu dadya alum sakcabe aking Pangrananggraita yen wali kang turn jer Pangran Modang tumedhak ing ngalurung ingiring para santri prapta gyan Seh Malaya.

3. Uluk salam Pangran Gunungjati Seh Melaya nauri kang salam nanging meksih eca sore Jeng Pangran malah tunggu aneng nghirung angsd sapta ri wusnya wungu kang nendra bersalam-salaman Syeh Melaya pun berkata, "Aku mengantuk kelelahan di jalan tak tahu Dinda datang."

4. Pangeran Gunungjati berterima kasih "Dubai Kakanda marl silakan singgab singgab ke rumab." Syeb Melaya nienyabut, "Dinda aku berterima ka^ aku mengejar peijalanan serta bendak terus menjmsul kepada guruku Panembaban Sunan Bonang naik baji selamat tinggallah."

5. Syeb Melaya pun segera berangkat Pangeran Cirebon pulang ke istana amat beranlab batinya < tersebutlah kemudian Syeb Melaya yang akan baji telab menyeberang lautan tiba di Pulau Upeb Jalaimya pun bersua dengan Syeb Maulana Mabribi Syeh Melaya ditanyai.

6. "Hai Jebeng engkau akan ke mana mengapa menyeberang lautan?" Syeb Melaya pun menyabut, "Saya akan melangut . pergi ke Mekab akan naik baji." Syeb Maulana berkata, "Ada-ada saja engkau itu,

sesdlaman sampm Seh Melaya aris nebda "Ingsun ngantuk kumyon ineng margi tan weruh Ye^i prapta."

4. Matur nuwun Pangrm Gunungjati "Dhuh Kakangmas suwawi katuran akampir dhateng wimane." Seh Melaya nebda mm, "Sun tarima sihira Y(Qd pun kakang bujung Umpah apan arsa laju anusul mring guroningwang Panembahan Suncm Bonang munggah kafi kcdi wis karia mulya."

5. Seh MeU^a pan k^eng limaris Pangran Cerbon kondur angedhatyan Umgkung ngmgm ing driyane Ya ta medih winuwus Seh Melctya kangarsdJu^i sampun nyabcarang sagcan Puh Upeh rnwuh lamp(die nufya kepapdc nenggih lawan Seh Maulana Mdhribi Seh MltQ/a thiakcman.

6. "Hehta Jebeng drarsa mring ngendi dene teka anyabrang segara?" Seh Melaya hn ature, "Kawulaarsanglangut dhateng Mekah aminggah kaji." Angling Seh Maulana, "Berbakal sireku oTiutty lelah beroleh karunia mata terang, apa yang diciptajadi hendafciaji ke Mekah.

7. Bahasa Mekah bukan Kabah sungguh Mekah tiruan berpertanda batu yang bergantung tanpa sangkutan apakah bekasnya Nabi Isak ketika lahir Nabi Ibrahim yang membuat syariat yang dianut adapun orang ahli makrifat anutannya semua pada sukma jati.

wong wis antuk kanugrahan tingal padhmg saciptanira wus dadi arsa kaji mring Mekah,

7. Basa Mekah dudu kabah jati Mekah tiron atengeran sela kang gumandhul tanpa canthel apa tUasanipun Nabi Isak kalane lair Nabi Brahim kangyasa sarengat kang tinut dene wong ahli makripat nute kabah angsdira asline jati sukma

8. Sudah berada pada Anda sendiri yang berlebih dan berwenang pada Anda cerminannya umpama Anda mengaca pada cermin tampak berdua jatinya (nyatanya) hanya satu bayangan terlihat tak melihat bayang-bayangan sebab tak tahu kepada yang me ngaca dalam cermin, hai Jebeng, kernbalilah,"

9. Syeh Melaya tertarik sabdanya 9. tunduk sambil mencium kaki sang guru menjabat tangannya Syeli Maulana bertutur, "Jangan menyembah Jebeng tak boleh Anda kan telah mendapat ridla nama wali penutup segenap para wali Jawa tidak menyamai rindu Anda akan Hyang Widi

8, Pan wus ana ing sira pribadi kang linuwih murba amisesa aneng sira paesane pama ngilo sireku ing caremin katon kekalih jatine mung satunggal wayangan kadulu tan andulu wewayangan sangking tan wruh marang kang ngih mring carmin lah Jebeng awangsula,"

Seh Melaya kacaryan asebdaning mendhak angsar mangaras ing pada sang Wiku jawab astane Seh Maulana amuwuSy "Aja nyembah Jebeng tan keni sira pan wus rinilan ran wdi panutup Slanging kang wali Jawa tan madani brantanira mring Hyang Widi

Sudahlah, aku terima."

10. Syeh Melaya pun bertanya lagi, "Guru, siapa dan di mana orang yang dihormati itu hamba akan mengikuti." Sang Guru menyahut, "Aku Syeh Maulana Mahribi pertapaan di Pemancingan berasal dari Arab. Jangan susah ikut aku Anda akan berguru kepadaku Ki Jebeng, tidak boleh.

11. Jika tidak diizinkan oleh gurumu yang pertama kewenanganku hanya memberi lambang saja baiklah orang setia akan guru diterima oleh Hyang Widi lebih balk bertapalah di sungai menunggu titian galinggang di tengah hutan berdukuhlah, mohonlah pada gurumu yang dekat tanpa bersinggungan.

12. Yang jauh tanpa berbatasan nyatakanlah hingga terlihat oleh mata yang erasa pada dia Sudahlah itu nasihatku." Berjabat tangan lalu beijalan. Tersebutlah Syeh Melaya terbawa ke jalan • irienunggu titian galinggang berada di hutan tiada makan tiada tidur

lah uwis sun tarima,"

10. Seh Melaya umatur tanya riSy "Tiiwan pundi sinten kangpinujwa amba ayun adhedherek.'' ■ Ngandika sang AwikUy "Sun Seh Maulana Mahribi ngasrama Pamancingan Arab angsalipun aja susah melu mring wang sira arsa anggeguru marang mami Ki Jebeng nora kena.

11. Lamun nura sira denlilani marang guronira kang kawitan wcnang sun mlambangi wae becik wong setya guru tinarima marang Hyang Widi angur amertapaa aneng kali atunggu wot galinggang tengah wana dhedhukuha tadhenan guronireki . kang prak tanpa gepokan,

12. Ingkang adoh tan wangenan malih nyatakena den kongsi satmata den kerasa ing Dheweke lah uwis tuturingsun." Jawab tangan lajenglumaris. wamanen Seh Melaya katut neng delanggung atunggu uwot galinggang aneng wana tanpa dhahar tanpa guling bersandar pada titian galinggang.

13. Seratus hari keramatnya pun jadi galinggang rimbun daunnya itu meneduhi bersandarnya atas kasih Hyang Agung kayu mati disandari pun hidup Tersebutlah Sunan Bonang yang lewat tadi meniti pada galinggang tampaklah sang adinda tidur di kali (sungai) dibangunkan dan bersalam.

14. Syeh Melaya bangun la!u melihat kepada sang kakak gopoh-gopoh berjabat tangan Sunan Benang pun berkata, "Apa kehendak Adiku berada di hutan menjaga kali jika demikian Dinda kuberi sebutan Sunan Kalijaga." Para sahabat hadir menyaksikan Syeh Melaya bernama Sunan.

15. "Telah terkabul Dinda di sini berdukuhlah dengan nama Kalijaga istrimu kususulkan nah tinggallah Dinda teruskanlah bertapa aku pulang ke Benang dan memberi tahu istrimu." Kanjeng Sunan bersembah, "Ya baiklah, Dinda menjalani petunjuk." Kanjeng Sunan Benang pun pergi.

asendhen wot galinggang,

13. Satus dina kramatira dadi punang glinggang angrembyung godhongnya ngaubi denira hndhen sangking marmaning Ywang Agung kayu mati sinendhen urip Wamanen Sunan Bonang wau kang alangkung anguwot aneng galinggang gya tumingal kang rayi nendra neng kali winungu uluk salam.

14. Seh Melaya wungu aningali mring kang raka gupuh jawab asta sang Sunan Benang wuwuse "Paran karsa reningsun aneng alas ajaga kali yeng mangkono ta sira sunwenehi jejuluk Sesunan ing Kalijaga." ^ para sabat sedaya samya ngestreni Seh Melaya nama Sunan.

15. ^Wus kaiden sira aneng ngriki dhedhukuka aran Kalijaga garwamu sunsusulake lah karia reningsun nutugena amangun teki sun mulih marang Benang • Ian tutur garwamu." Jeng Sunan katur sembah, '*Gih sandika nglampahi tedahing Yogi Jeng Sunan Benang mentar.

16. Bagai kilat jalannya Jeng Sunan Benang tak tersebut yang pulang ke Be nang Tersebutlah Kangjeng Sunan Kalijaga yang tinggal berdukuh membabat hutan menanam pepohonan untuk menyamar bertapa depoknya diperpatut menanam mentimun semangka krai tebu arjuna serta delima amatlah indah tampaknya.

17. Setelah lama tanaman taman pun lengkap ketika itu sedang musim semangka melimpah sebelanga besamya mentimun, krai, lebat buahnya delima sebesar kelapa tebunya pun panjang-panjang letaknya di belakang di lereng sungai namun tampak darijalan tertariklah yang melfliatnya.

18. Yang telah tua diberikan orang siapa saja yang lewat tidak memilih orang sungguh untuk berdana Adapun yang disebut Sunan Benang yang menjelajah bumi baru pulang ke Benang Ketika itu telah bertemu dengan istri Syeh Melaya dikabari bahwa suaminya di pulau Upih

16, Anglir kilat tindake sang Yogi tan kawania kang kondur mring Benang wamanen Jeng Sunan Lepen kang kantun adhedhukuh babat wana anandur katri kinarya namur tapa dhepoke apatut ananem timun semangka krai tebu arjuna dalima dadi langkung asri kawuryan.

77. Sampun lami pethetan mepaki wayahira lagya sumaruna semangka akathange sakdandang agengipun timun krai wohira dadi dlima saklapa-klapa wus panjang kang tebu pemahe aneng pungkuran pereng lepen nging kadulu songking margj sing amulat kacaryan,

18. Kang wus sepuh pinaringken jalmi kang aliwat tan na pUih jalma kinarya danayektine Kuneng ingkang winuwus Sunan Benang kang jajah bumi lagya kondur mring Benang semana wus pangguh Ian garwanya Seh Melaya sinung warta yen raka neng pulo Upih berdukuh Kalijaga.

19. "Madi^ kuantarkan, Dik tnenyusul ke dukuh Kalijaga dengan anak dan rakyatmu semuanya." Uraianriya tak tersebut ' Sunan Benang mendahului menyamar ke perkebunan melihat tanam-tanaman semuanya telah dicabuti dihanyutkan, tak sebarang pun tinggal habis dihanyutkan ke sungai.

20. Kanjeng Sunan Benang lalu bertemu adiknya mencium kaki kakaknya pun berseru, "Dinda, istrimu menyujiil." Sunan Kali, "Terima kasih," katanya Sunan Benang bertanya, . "Telah lama adikku bagaimana tanaman Dinda?" Sambil tersenyum adiknya honnat menyahut, "Ya, mentimun dan semangka.

dhedhukuh Kcdijaga.

19. "Payo sira sunteraken Yayi nmul marang dhukuh Kalijaga Ian anak rayatmu kabeh." Roncene tan winuwus Sunan Benang angrumiyini nyamun mring pakebonan ndulu tanem tuwuh sedaya wus jinabutan kinelekken tan ana kari sauwit linamng lepen telas.

20. Jeng Susunan Benang nulya panggih ingkang rayi lajeng ngaras kang raka alok sabdane, "Rayi garmmu nusul." Sunan Kali, "Nuwun," tumeki Sunan Benang atetanya, "Wus lawas reningsun lah apa tanduranira?" Sarya mesem kang rayi matur ngabekti, "Inggih tirmn semangka.

21. Krai, tebu, delima, dan cengkir (kelapa muda) serta jeruk di belakang sana." Sunan Benang pun bertanya, "Telah berbuahkah itu?" Adiknya menyahut manis, "Ya, sudah semua banyak lagi besar-besar." Sang kakak berkata lagi, "Antarkanlah aku ingin mengetahui

21. Krai tebu dalima myang cengkir miwah jeram pengkeran punika." Sunan Benang ngandikane, "Apa wus awoh dot?" Ingkang rayi umaturaris, "Inggih sampun sadaya kathah tur gong-agong." Kang raka malih ngandika, "Ingain Yayi etema ingsun udani akan tanaman Dinda."

22. Kanjeng Sunan Kali menyembah, "Ya, silakan saja." Sunan berdua berangkat tiba di kebun Sunan Benang serentak melihat tanaman masih lengkap dilihat seperti bertambah berbicara dalam hatinya "Nah telah nyata diterima oleh Hyang Widi telah jadi semua sabdanya."

marang tanduranira,"

22, Atur sembah Jeng Sesunan Kaliy '*Gih sumangga andherek kewala. Sarimbit sunan tindake ing pakebonan rawuh Sunan Benang sareng ningali taneman maksih pepak dinulu lir wuwuh ngunandika jroning nala *Zah wus nyata tinrima marang Ywang Widi wus dadi saksebdanya,"

23. Maka tersenyumlah sambU bersada manis seraya memeluk, "Aduh Adikku sesungguhnya aku mencoba tanaman Dinda tadi telah kuruwat kucabuti kuhanyutkan semua tak ada yang tertinggal." Setelah itu Sunan Benang berkata kepada adiknya Sunan Kalijaga, "Marilah ke Giripura.

23, Dadya mesem sebdanira manis sarya ngrangkul, 'Adhuh areningwang ingsun nyoba sayektine tanduranira mau wus ngong ruwat ingsun jabuti sunk^lekken sedaya tan ana kang kantun," Wus mangkono Sunan Benang angandika mring kang rayi Sunan KalU "Payo mring Giripura,

24. Seba kepada lurahnya para wali Sunan Giri sang Prabu Satmaka yang mengasuh wali tanah Jawa marilah mohon restu." Sunan Kalijaga menyahut, "Ya baik." Mereka segera berangkat para murid pun ikut di jalan tak diceritakan. Langsunglah peijalanannya sampai di Giripura.

24, Seba marang lurahe pra wali Sunan Giri sang Prabu Satmaka kang angreh wali Jawane payo nuwun pangestu." Tur sandika Sesunan Kali sigra sami lumampah pra murid tut pungkur ing marga tan winursita, Sampun lepas wau denira lumaris prapta ing Giripura,

25. Telah bertemu dengan Kanjeng Siman Giri lalu saling beqabat tangan lengkap para wali semua Kanjeng Sunan Benang bicara kepada sang adik Kanjeng Sunan Giri, "Aku beri tahukan genap wali delapan si Adik di Kalijaga yang menjadi wali penutupnya Jawa terkasih oleh Hyang Sukma."

25. Sampun cundhuk Ian Jeng Sunan Giri agya . sami anjawab kang asta pepak para wali kabeh Jeng Sunan Benang rnatur mring kang rayi Jeng Sunan Giri,

26. Sunan Giri berkata mengizini diangkatnya Sunan Kalijaga mufakat para wali semua Sunan Kali berkata kepada sang kakak Sunan Benang sang Guru, "Saya bernama Sunan belum beroleh petunjuk saya mohon pengetahuan." . Sunan Ngampel berkata kepada putranya, "Ya segera wejanglah."

"Manira tur uninga jangkep wali wolu pun adhi ing Kalijaga kang jumeneng wali panutuping Jawi sinihaning sang Sukma,"

26. Sunan Giri angling angideni jumenenge Sunan Kalijaga mupakatpra wali kabeh Sunan Kali umatur mring kang raka Benang sang yogi, *Kawula nama Sunan dereng angsal tuduh amba nuwun pangawikan." Sunan Ngampel ngandika mring kang siwi, 'Ya nuli kawejanga."

27. Sunan Benang segera minta diri kepada adiknya sang Prabu Satmata dan kepada Kanjeng Sunan Ngampel telah bersalaman segera undur setiba di pekuwon maqid Sunan Benang ke rawa naik perahu dengan Sunan Kalijaga seperahu, ketika naik perahu kecil rembeslah perahunya.

27. Sunan Benang tandya atur pamit mring kang rayi sang Prabu Satmata tuwin mring Jeng Sunan Ngampel wus salaman gya mundur sapraptane pakuwonmasjid Sunan Benang mring rawa anitih perau lawan Sunan Kalijaga nunggil palwa duk anitih palwa alit rembes punang baita.

28. Sunan Benang bicara dengan sang adik, "Jebeng rembesan perahu itu tutuplah dengan tanah liat segera." Sang adik segera mengenik tanah liat untuk melepa perahu hilanglah rembesnya perahu segera didayung perahu telah ke tengah malam hari tepat pada bulan purnama Sunan Kali diwejang.

28, Sunan Benang nebda mring kang rayU "Age Jebeng rembes kang baita popoken lempung den age, " Kang rayi aglis ngeruk lempung karya popok palwa glis mantun rembes kang palwa winelahan gupuh baita sampun manengah strep jalma marengi purnama sidi Sunan Lepen winejang,

29. Wejanganya dipersamar untuk sang adik "Dian nyala jika mati nyaianya nyaianya ke mana perginya?" Sang adik cepat menyahut kebetuian menerimanya lepas dari pemikirannya 'aduk' serta wahyu disaksikan oleh Hyang Sukma pertand^ya sengkalan Hyang Sasi geiap tanpa cahaya.

30. Kanjeng Sunan Kalijaga sangat 30, berterima kasih mencium kaki dan menyembah Jeng Sunan Benang bertutur, "Dinda, yang awas dan ingat jangan sampai terucap itu sabda larangan jika pengetahuan dilahirkan semua makhluk jika mengerti menjadi manusia Unuwih 'berlebih', . kafir dan kufur menjadi sempurna."

29, Pamefange sinemon kang rayi "Damar rhumb yen mati umbnya umbe mring endi parane?" Kang rayi kebat matur kaleresan dennya nampeni lepas kang panggraita aduk Sana wahyu sineksen marang Ywang Sukma pertandhane sengkalane sang Ywang Sasi coblong dha tanpa cahya.

Langkung nuwung Jeng Sesunan Kali atur sembah mangaras ing pada Jeng Sunan Benang delinge 'Yayi denqwasemut aja kongsi kawedharnglathi iJcu sebda larangan yen kawedhar kawmh sagunging ingkang timutah yen mangerti dadya manungsa Unuwih kapir kupur sampuma,"

31. Lalu ada cacing lur mengerti wangsit sasmita 'iUiam samar' keimulcsaaii caci^' terbawa t^ah lial lepaan ketika Sunan Kali tadi mengambil lumpur terbawa cacing bercampiiir lepaan perahu mengerti pada samar 'semu' semunya jati manusra Segera bertutur, "Saya mengerti wangsit ingin berguru."

32. Sunan Benang terkejut mendengar katanya, "Siapa yang berucap mengapa tak mmpak rupanya?" Si cacing lur menyabut, "Hamba lur mengerb wangsit ketika Tuan bersasmita diteriina secara semu semunya asli manusia' hamba ini ikut terima"" sasmita indah merasa menjadi mariusia."

33. Sunan Benang pun berkata lagi, "Tel2^ menjadi kodrat Pangeran cacing mendengar menjadi orang mujarab sabda sang Guru si cacing lur menjadi manusia dudiik menyeinbali kaki bersabdalah siaiig Wikii, "Nab baiklah telah kuterima kesetiaanmii kepadaku berntoalah Sitijenar.

34. Sebabnya engkau kusebut Sitibrit 34. Mila sira sunrani Sitibrit 'Sitijenar'^^

31. Tmdya won ten cacing lur mangerti ing wangsite sasmita kamuksan cacing kaiut lempung popok duk Sunan Kali wau ingambU dhut katutan cacing worpopoking baita mafigerti ing semu semuningjati manungsa aglis matur, "Kawula mangerti wangsit l^eng apuruhita."

32. Sunan Benang kagyat amiarsi angandika, "Sapd ingkang ngucap . dene tan katon wamane?" Punang cacing lur matur, "Kawula lur mangerti wangsit duk Tuwan asasmita tinamperi iang semu semune jati manungsa pan kawula tumut tampi sasmita di ngraos dados manungsa."

33. Sunan Benang angandika aris, ^'Wus pinesthi kodrating Pangeran cacing ngrungu dadi uwong mandi sabda sang Wiku puhdng cacing lur dadi j'almi lungguh mangaras pada ngdndika sang Wiku, "Lah iya wis suhtdrima ing prasetyanira marang jeneng mami arana Sitijenar.

asalmu daii tanah me rah." dene angsalira sing lemah bang.'

Yang diajak bicara pun menyembah Bicara lagi sang Guru kepada sang adik Kanjeng Sunan Kalijaga, "Itu Dinda pertanda kelebihan Hyang Agung 4;ak dapat diperkirakan Dinda, Anda sebelum diwejang telah terpilih oleh Yang Mahakuasa.

35. Ketika Anda akan haji disuruh kembali oleh Syeh Maulana Anda tidur di kali 'sungai' selama tiga bulan rasanya tidur sekejap jika bukan sinelir 'terpilih' pashi hancur luluh jiwa raga Dinda perbawa Dinda rindukan Yang Mahakuasa tanpa guru pelaksanaannya.

X 37. Aku ini umpamanya Dinda 37. Ingsun ika upamane Yayi

Kang liningan tur sembahe angling malih sang Wiku mring kang r<^i Jeng Sunan Kali

"Iku Yayi pratandha luwihing Ywang Agung tan kena kinaya ngapa Yayi sira duk durung winej'ang uwis sinelir ing Ywang Sukma.

36. Lebih baik Admda, telah terpilih oleh Hyang Sukma yang kekal adanya perhatikanlah kekelanannya hidup tak kena mati hidup tak ada yang menghidupi dunia hingga akhirat kekal adanya segenap yang mulia belum ada yang menyeberang lautan diri (pribadi) tepat seperti Anda.

35. Duk kalane sira arsakaji kinen wangsul mring Seh Maulana sira neng kali asare tigang candra pan antuk krasanira sakedhap guiing yen aja sinelira pesthi ajur mumur Rayi jiwa raganira perbawane sira brant a ing Ywang Widi tanpa guru tindaknya.

36. Luhung sira Yayi wus sinelir mring Ywang Sukma langgeng ananira awasna langgeng anane urip tan kena lampus urip da tan nana nguripi dunya prapteng delahan langgeng ananipun sagunging ingkang aulia durung ana kang nabrang segara dhiri patitis kaya sira.

menghadap madu dalam gelas hanj(.a tahu samarny.a saja beiym tahu rasanya aku ingin sepertimu Dinda menyeberang lautan rahmat kalau boleh adindaku ajari diriku si lembu menyusu anaknya berguru kepada sahabat."

38. Perlahaii katanya Jeng Sunan Kali, "Nah silakan mengantar saja jaiannya mudah sukar tak boleh was-was di hati amat tersembunyi dan rumit jaian nya." Segera berdiri keduanya Kanjeng Sunan bersamadi tangan tengah meridekap tengah kaki dada rambut, tampak berdua sebentar tiba di Mekah.

39. Sitijenar lalu mengikuti guru berdiri lurus mematikan pancainderanya sekejap tiba di Mekah lalu bertemu dengan segenap waliuUah di Jawa delapan mereka beijenjang naik Kabah wali delapan diberi wangsit kesembilan Sitijenar.

40. Wali delapan telah wenang mengimbangi magid Mekah digambar di Demak diberi surat kutbah sehabis Jumat pulang

ngadhep madu aneng froning gelas mung weruh mayane wae durung wruh rasanipun sun kapengin lir sira Yayi nabrang sagara rahmat yen kena reningsun manira Yayi pirsakna kang lembu anusu anake scant geguni marang sabat"

38, Alon matur Jeng Sunan ing Kali, "Pan sumangga angater kewala marganipun gampil angel tan kenging was ing kalbu langkung dhernit rungsit kang margi." Sigra ngadeg kaliyan Jeng Sunan manekung asta madya ngrangkul madya suku jafa rikma ketingal kekalih sakedhap prapteng Mekah.

39. Sitijenar tumulya nututi nuting guru ngadek suku tunggal mateni pancadriyane sakedhap netra rawuh prapteng Mekah nulya kepanggih Ian sagung waliyullah ing Jawa wewalu sami asatnumungah munggah Katbah wali wolu sinung wangsit kasanga Sitijenar.

40. Wali wolu wis wenang nimbangi masjid Mekah ginambar ing Demak pinaring surat kutbahe bakda Jumungah mantuk para wali sekejap tiba di Jawa langsung ke Demak Ketika itu telah bertemu dengan Dipati Bintara Natapraja tergopoh-gopoh mempersilakan duduk - para wali pun duduk.

41. Sang Dipati keliling memberi hormat para wali pun sayang semuanya mengangkat doa semoga luhur sang Dipati takut setia segenap para wali diikuti diturut sekehendaknya menjawabnya manis mereka pun bermohon kepada Hyang Sulona, "Kekallah sang Adipati menguasai jagat tanah Jawa."

42. Sunan Giri bersabda manis kepada sang putra Dipati Bintara, "Jebeng sedi^an kayu yang banyak untuk membuat magid agung para wali yang memelopori mencontoh masjid Mekah Nanda yang dibebani mengangkat kayu usuk blandar reng sirap serta tali pengeret dengan bubungnya.

para wali sakedhap prapti ing Jawa jtgug Denude semana wus pangguh lawan Dipati Bintara Nataprep'a gupuh angaturi linggih pra wali samya lenggah.

43. Kubebankan kepada Anda adapun para segenap wali kubebani tiang-tiangnya semua sakaguru kubebankan kepada para wali adapun yang sakarawa para mukmin seluruhnya

41. Sar^ Dipati mider angebeki

para wali pan asih sedaya asung pandonga luhure sang Dipati jrihlulut gang pra wali denkawulam rinojong sakkarsanya pemangsulnya arum sedaya sand nenedha mring sang Sukma, 'Tulusa sang Adipati mengkua rat tanah Jawa."

42. Sunan Giri angandUca aris ntring kar^ putra Dipati Bintara, "Jebeng cawisa kayu keh kinaryama^^ agung para wali ingkang ngadani anepa madid Mekah sira kang katempuh angkat junjung lawan wreksa usuk blandar reng sirap lawan tetali pengeret lawan wuwungnya.

43. Sun tempuhken lawan sira Kaki dene kanca s^ng pra uttya sun bubuhi sesakane sagunge sakagurusuntempuhken kang para wali dene kang sakarawa pra mukmin sadarum yang suka menegakkan iman kubebani sakarawa kayu jati mari segera berusaha."

44. Yang diujari saiiggup dan menyembah para wall telah berunding kemudian bubar ke hutan akan mengambil kayu para wkii dan para mukmin ke hutan berselebaran ada yang ke utara ada yang ke selatah ada yang ke barat atau ke timur Tersebutlah jalahriya Jeng Sunan Kali tiba di hutan lebkt.

45. Beijumpa dengan Raja Darmakusuma Jeng Sunan Kalijaga bertanya dengan manisnya, "Hamba ingin tahu siapa nama Tuan terkasfli dari inana asalnya sinarnya pun tampak mengapa beijalan di hutan telah tua tanpa sahabat hanya istri ke mana yang dituju?"

46. Raja Yudhistira menyahut, "Ya aku raja di Ngamarta mulanya dahulu Pandawa Darmakusuma namaku sekadar beijalan saja mencari yang bernama Syeh Melaya alipenutup. Balik aku bertanya kepada Anda

kang kasdu jenengken iman sunbuhi sakarawa kayu jati nulipadha figambila."

44, Kang liningan sandika wotsari para wail wus rembag sadaya nulya bubar mring alase arsa angambil kayu para wall myang para mukmin mring alas ting salebar na ngaldr ha rtgiidul

ana ngulqh aniangetan Kawarrm lampahe Jeng Sunan Kali " wus prapteng wana pringga.

45, Pan kapethuk Darmakusuma ji Jeng Surian Kalijaga tetanya arum manis wecanane, "Amba angdwu-awu sinten m^gkang sinambat ing sih pundi ingkang pinangka tejanya k;adulu dene lumampah ing wana sampun sepuh tanpa rowang mung jalrriestri ing pundi kang sinedya?"

46, Anauri sang Yudhestira ji, *7ya ingsun ratu ing Ngamarta Pendhawa dhingin purwane Darmakusuma ingsun pan lumdku angger ngulati ya aran Seh Melaya watt kang panutup, Balik sun tanya rhring sira mau ske mana, siapa nama dan di mana rumah Anda.

47. Mengapa di hutan hanya tiga orang peijalanan yang amat berbahaya apa keijamu, sayang masih muda bagus-bagus peqalannya melfliat ke sana kemari?" Jeng Sunan herkata penuh kemanisan, "Nama saya S^eh Melaya murid ini liamanya Iman Sumantri satu lagi nama Supa.

48. Asrama say a di Pulo Putfli di tengah hutan di tepi Kalijaga namun sekarang di Demak akaii mencari kayu kayu jati untuk tiang magid pengimanan di Demak semua para w^i dibebani sakaguru (tiang tengah) para aulia dan mukmin saka rawa (tiang serambi) maka berada di hutan."

arsa mring di Ian sapa aranmu Kaki ing ngendi wismanira.

47. Dene aneng wana mung wong katri (delampdh sakelangkung pringga apa karyanira Angger rneksih nom bagus-bagus hkonira amUing-mUing?"

Jeng Sunan aturira nora kena nabda rum, **Kamila pun Seh Melaya inggih punika pun murid Iman Sumantri satunggUe pun Supa.

48. Ing asrama amba Pulo Upih madyeng wana pinggir lepen j'aga nging wonten Demak samangke badhe ngupados kayu jati darnel sakaning masjid ing Demak pangimanan pra wali sadarum kabebahan sakaguru pra uliya maukmin saka rawa sami mila wonten ing wana."

49. Kanjeng Sunan perlahan berkata manis, "Mengapa Tuan tidak ikut mikrat?" Kata Sri Yudhistira "Mengapa aku tertinggal sebab yang kugendong ini pusaka Kaiimasada illiam dari Hyang Guru aku tidak boleh mikrat

49. Jeng Susunan alon matur aris, "Dene Tuwan boten tufnut mekrat?" Sri Yudhistira delinge, "Milane ingsun kantun sebab ingkang sun gendhong iki pusaka Kaiimasada wangsite Ywang Guru ingsun tan kalila mekrat kalau belum ada yang mengajari ini surat Kalimasada.

50. Itu perintalmya Hyang Prarnesthi bahwa kelak ada yang mengajarkan namanya Syeh Melaya berkenanlah Anda ajarkanlah jimatku ini kalau Anda tak dapat mengajari, ya bukan Syeh Melaya sesungguhnya Jika dapat, Anda kuberi keris keris pusaka raja."

lamun durung am kang nyarwani iki layang Kalimasada.

50. Iku tmbalane Ywang Prarnesthi besuk am iku kang medharm Seh Melaya ingarane kepareng sira Kulup jarwanana jimat sun iki lamun dra tan bisa njarwani ya dudu sejatine Seh Melaya lamun bisa sira sunparingi keris pusakane narendra.'*

51. Sunan Kali menyahut maiiisucapnya, "Jika demikian Tuan berikan surat Kalimasada." Segeralah diberikan diterima oleh Sunan Kali seiaya katanya, "Apakah Tuan rnau menurut Kalimasada Jika mau menurut saya akan mengajari atau membacanya.

51. Sunan Kali aturira aris, *Yen makaten Tuwan paringena Kalirmsada surate." gya pinaringken sampun tinampenan mring Sunan Kali sarya Ion aturira, '*Punapa Tuwan yun armnut Kalimasada yen karsa nut kamila arsa njar wani utawa ngungelena.

52. Jika tidak mau ya saya tidak 52. Yen tan atut gih amba tan apti

mau mengajari surat Kalimasada." Sang raja pun menyahut "SUngguh aku menurut perintah sang Hyang Premesti.' Segeralah dibaca surat oleh sang guru lalu perlahan katanya.

anjarwani srat Kalimasada." Sang JVata alon sabdane, **Sayekti ingsun manur timbalane sang Ywang Prarnesthi. ya anulya winaca surat mring sang Wiku anulya Ion aturira, yaitu' ilmunya Yang Mahasuci yang dianut para aulia.

53. Yang disebut dua kalimat sahadat." Syeh Melaya lalu diberinya cigran Ki Kopek namanya. "Terimalah iiii, Buyung terimalah pusaka raja ini." Kanjeng Sunan Kaiijaga menerima kens amatlah syukur kepada Yang Mahakuasa sambfl berkata, "Meskipun Tuan beri jika tidak menurut tidak suka."

**Gih punika ngelmune Ywang Mahasuci kang tinut pra auliya,

53, Kang winastan sadat klimah kalih," Seh Melaya nulya pinaringan cigran Ki Kopek wastane **Lah enya ikiKulup tampanana pusaka aj'i." Jeng Sunan Kaiijaga anampeni dhuwung kelangkung sokuring sukma. sarya matur, "Senadyan Tuwan parfngi yen tan nut boten arsa."

54. Sri Damiakusunia pun menurut segeradiajari Kalimah Sahadat habis semua maknanya syariat telah diajarkan dan tarikat hakikat pun tahu tiba di rumah makrifat Sri Raja telaii Islam dan Wara Durpadi, istrinya sudah Islam, maka Sri Raja wafat bersama dengan istrinya.

54, Sang Sri Darmakusuma nuruti gya winulang ing Kalimah Sadat tatas surasane kabeh sarengat wus tinuduh Ian tarekat kakekat uning prapteng dalem makripat wus Islam sang Prabu Ian Wara Durpadi garwa sampun Islam nulya seda SriBupati sareng Ian garwanira,

55. Mayat keduanya telah disucikan lalu disalatkan oleh Kanjeng Sunan Iman Sumantri dan Supa juga telah dikubui di tengah hutan rimba nainun disamarkan saja Kanjeng Sunan pun laju ke tempat mencari kayu kayu jati untuk tiang masjid bebannya para wali.

55, Layon kalih sampun densuceni gya sinalataken mring sang Sunan Iman Sumantri Supane apan sampun kinubur aneng samadyaning wanadri nging sinamun kewala Jeng Sunan gya laju genira ngupados wreksa jati badhe kinarya sakaning mai^id para wali bubuhan.

56. Mencari kayu jati yang lurus ba^ tangnya ditandai baru beroleh tiga padahal bebannya empat Kanjehg Sunan Kali melihat seekor katak dimangsa ular Kanjeng Sunan bersuara keluarnya sabda, "Hu" si ular melepas mangsanya si katak meloncat lepas menjauh

bersama dengan sabda Jeng Sunan.

56. Madik kayu jati lurus kang wit tinengeran saweg angsal tiga nging sakawan bubuhane Jeng Sunan Kali dulu wonten kodhok minangsa muni Kanjeng Sunan nyuwara wijiling sebda, ''Hu'' kang sarpa nglepeh mangsanya kang canthaka manculat ucul matebih kanthi sebdaJeng Sunan.

XVII. KINANTHI XVII. KINANTHI

Si ular pun bertutur, "Ya mengapa Gusti lalu lepas makanan hamba sabda "Hu" apakah artinya?' Jeng Sunan Kali bersabda, "Telanlah mangsamu itu!"

2. Serta si ular itu pun segera pergi tanpa permisi si katak segera tiba segera berkata kepada Gusti "Sabda 'Hu' itu apa lepas penderitaan hainba.

3. Apakah tulus sungguh hainba bebas dari sakit?" Kanjeng Sunan bersabda, "Yaarti hu ini ya huculena lepaskan' si ular jangan makan selamanya."

4. Si katak, "Terima kasih tidak dapat membalas kasih hanya pekeijaan Tuan

Kang sarpa nulya matur, "Inggih punapaa Gusti lajeng ucul mangsan amba sebda "hu"paran artining?" Jeng Sunan Kali ngandika, "Ulunen mangsamu kuwi!"

2. Kang punang sarpa puniku gya kesah datan pamit kang canthaka agya prapta aglis matur marang Gusti "Ngandika hu'punapaa uwalgen kawula sakit

3. Punapaa tulus tuhu luwargen kawula sakit?" Ngandika Kanjeng Susunan "Yaartine hu'puniki ya uculena sarpa aja mangan salamining."

4. »Kang canthaka, "Matur nuwun datan saget amales sih amung ta pakarya Tuwan

''Tidak usah ditambahi.

27. Massdcan besar segunung?" Menurut sabda sang Yogi besi itu lalu bertambah besamya segunung Terkejut Ki Supa melihat besi itu besamya segunung.

28. Ki supa pun berkata, "Ini kesulitan lagi tak dapat disapit bertambah besar segunung." Jeng Sunan bersabjda, "Membuat gunung dari besi."

29. Hilaiiglah besi segunung hanya masih tinggal sekemiri hilan^ya besi yang segunung yang tinggal sekemiri besimenurut pada. sabda hefanlah Supa, semakin takut.

30. Besipun telah dipegang segera dipijat tiga kali seketika keris pun jadi dipersembahkan sang Yogi Jeng Sunan amatlah puas melihat akan sang adik.

31. Amat setia kehendaknya telah diterima, kemudian Kanjeng Sunan bertanya, "Apakah bentuk keris ini?" Ki Supa pun menyahut; "Silakan saja sang Yogi.

"Nora susah amuwuhi.

27, Mangsatedhemkgumng?" anut sabdane sang Yogi kang tosan anufya wewaih Jeng Sunan genge sawukir kagyat Ki Supa tumingal kangwesigenge sakwukir,

32. Hamba menurut saja. Kaiqeng Sunan bersabda lagi, "Kunamakan bentuk s^gkelat,

28, Ki Supa alon unmtur, "Punika kewedan malih datan kenging sinupita wewah agenge sawukir," Jeng Susunan angandika, "Yasa gunung ingkang wed,"

29, Rangewesi sakgunung arming sakemiri kang isih sima wesi kang sdcarga ingkang kantun sakemiri wesi manut ingkang sabda ngungun Supa Imgkung ajrih.

30, Grmnidhak karig wesi sf^pun gya ingenyet kaping katri aglis wus dadya curiga cinaosaken sang Yogi Jeng Surian kelangkung trustha aningali mring kmtgrayi,

31, Anyubaki karsanipun sampun tinampeni nuli Kanjeng Sunan atetanya, "Apd dkapure kang keris?" Ki Supa matur anembah, "Mangga boronga sang Yogi,

32, Kawula anut sang Wiku," Jeng Sunan ngandika aris, "Sunarani dhapur sangkelat tidak patut dipakai oleh santri ini yang pantas memakainya yang menguasai negeii Ja\va.

33. Telah pasti kelak menjadi pusaka raja yang menguasai pulau Jawa junjiinglah ini baik-baik boleh jadi itu kelak punya darah menguasai bumi."

34. Kemudian diterima segera oleh Supa, keris dijunjung tinggi Kanjeng Sunan bersabda lagi, "Aku buatkanlah lagi keris cothen pakaianku yang pantas dipakai santri.

35. Itu untuk pembantaian nanti aku mencaii besi dan dari bertobat wahdat besi yang bakalan keris." Jeng Sunan lalu mencipta hahya sekerniri besarnya.

tan patut dinggo wong santri iki pantes kang ngagema karig mengku negara Jam.

33. Wuspinasthiikibesuk dadi pusakaning afi kang mengku ing nungsa Jawa lah pundhinen iki beeik bokmenawa iku benjang darbe dardh mengku bumi."

36. Kemudian diberik^.segera kepada Supa besi itu Lalu dipijat tiga kali telah jadi, menjadi keris disebut dapur crubuk Jeng Sunan kasmaran hatinya.

XVlll. ASMARADANA XVIII. ASMARADANA

34. Nulya tinampenan gupuh mring Supa dhuming pinundhi angling malih Kanjeng Sunan, "Ingsun gawekena malih keris co then agendngwang kang ponies dinggo wong santri.

35. Karya pabelehan iku mengko ingsun gresek wesi Ian saking meriobat wahdat wesi kang bakalan keris. " Jeng Sunan nulya anyipta mung kikemiri gengneki

36. Nulya pinmngken gupuh mring Ki Supa ingkang wesi nulya pinijet ping tiga sampun dados ingkang keris winastan crubuk dhapurnya Jeng Sunan kasmaran galih.

1. Setelah demikian Sunan Kali 1- permisi kepada ibunya kembali ke rumah kehendaknya Ki Supa ditinggal

Wus mangkana Sunan Kali amir marang ibunira wangsul mring dalem karsane Kiyai Supa tinilar disuruh rukun perkawinaimya Telah berangkat sang Guru Iman Samantri mengiringnya.

2. Tak tersebut yang beijalan Tersebut lagi Ki Supa yang berbulan madu dengan istrinya Ki Supa permisi kepada istrinya akan pergi ke Majapahit menengok ayahnya Ki Tumenggung Supandriya.

3. Istrinya tak boleh tinggal hams ikut suaminya permisi akan ayah ibunya untuk melihat mertuanya sang Ratna pun diperkenankan dibekali banyak hamba delapan puluh orang laki-laki dan perempuan.

4. Telah berangkat dari Tuban naik tandu beriringan indahlah upacaranya Ki Supa naik kuda menyenangkan berpayung me rah yang menonton banyak yang rindu Ki Supa bagus lagi muda.

kinen tut palakrama sampun lumampah sang Wiku Iman Samantri tut wuntat

5. Demikian tadi yang beijalan Berganti yang diceritakan para wall mendirikan masjid sang Dipati Natapraja telah memberikan banyak kayu akan mendirikan masjid agung Para wali berdaya-upaya.

6, Kanjeng Sunan Giri telah tiba 6, Jeng Sunan Giri wus prapti

2. Tan mnama kang lumaris wamanen maUh Ki Supa kang pasihan Ian garwane

Ki Supa pamit mring garwa arsa mring Majalengka atuwi mring ramanipun Ki Tumeriggung Supandriya,

3, Kang garwa tan kena kari kedah tumut mring kang raka pamit mring rama ibune arsa mirsamaratuwa sang Retna wus kdilan binektan pawongan agung jalu estri wolung dasa.

4. Wus budhal sangking ing Tuban nitih joli finajaran pan asri upacarane Ki Supa nitih turangga ^ respati payung abang kangningali kathah wuyung

Ki Supa bagus taruna,

5. Kuneng wau kang lumaris yatagentikawuwusa pra wall karya mesjide sang Dipati Natapraja wus caos gung ing wreksa badhe karya mesjid agung pra wali meksa daya.

membawa empat batang tiang dan lagi Kaiijeng Sunan Ngampel mei^^awa empat tiang sert^Kanjeng Sunan Bonang dan lagi Kanjeng Sunan Ngudung dengan Sunan Murya.

7. Lengkap segenap para wall niasing-masing membawa empat semuanya jati terbalo Sunan Gunungjati tiba membawa empat tiaiig Pengeran Sitijenar tiba bersama Sunan Kalijaga.

ambekta saka sekawan tanapi Jeng Sunan Ngampel ambekta saka sekawan miwah Jeng Sunan Bonang kalawan Jeng Sunan Ngudung lawan Sunan Muryapada.

8. Genaplah wali delapan lengkap berada di Bintara mukmin beserta jajar melayani empat tiang Jeng Sunan Kalijaga menyerahkan tiang hanya tiga katak-katak yang membawa.

9. Setoranny a kur ang satu mencarinya belurn dapat para mukmin telah datang semua mereka pun membawa tiang jatahnya empat-empat semuanya diperpatut dipasah dan diampelas.

10. Para wali sibuk bekeija menukangi tiang-tiang dihitung banyak tiang-tiangnya besar dan kecil delapan puluh tetapi kurang satu Syeh Maulana bertutur, "Namun, Jebeng Sunan Kalijaga.

7. Pepak sagung para wall ambekta saka nyekawan pan samyajati terbalo Sunan Wukirjati prapta bekta saka sekawan Pangran Sitijenar rawuh sareng Sunan Kalijaga.

8. Jangkep wali wolu safni pepak aneng ing Bintara mukmin iku pan jajara ngladeni saka sekawan Jeng Sunan Kalijaga ngladeni saka mung telu candhaka kang sami bekta.

9. Ladene kirang satunggil dereng angsal angupaya pra mukmin wus prapta kabeh pan sami bekta sesaka bubuhane nyekawan sedaya sami penatut pinasah lawan rempelas.

10. Kumrubut kang para wali ngundhageni kang sesaka pinetunggung sesakane ageng alit wolung dasa nanging kirang satunggil Seh Maulana amuwus, *Nging Jebeng Sunan Kalijaga.

11. Hai Ki Jebeng Sunaii Kali engkau jangan enak-enak esok pagi mendirikannya saka guru masih kurang engkau Jebeng yang terlambat." Jeng Sunan Kali menyahut, "Ya nanti malam mencarinya."

12. Demikian Jeng Sunan Kali tergesa-gesa membuat saka mendekati orang mengapak malam hari melembur saka mengumpulkan segenap tatal disusun diatur membujur diukur panjangnya saka (tiang)

13. Kemudian dipahat dibentuk dengan ukuran pengeret segera dikampak ketika berhenti mengapak meletakkan alat tajam ketika orong-orong keluar tertindih alat tajam.

14. Lehernya putus sebelah genting merintih-rintih "Aduh Gusti pedih sekali saya tewas tak berdosa." Terkejutlah Kanjeng Sunan di bawah alat tajam hainba berseru Gusti hamba tidak berdosa.

11. Lah Ki Jebeng Sunan Kali aja sira ngeca-eca esuk-emk ingadege saka guru meksih kurang kang kether Jebeng sira." Jeng Sunan Kali umatur, "Gih mangke dalu ngupaya."

15. Akibat beliung diambil orong-orong mengerang-ngerang jadi putus lehernya menangis merintih belas kasihan dihadapan Sunan para sahabat pun melihat heran lagi ngilu hatinya.

12 Wamanen Jeng Sunan Kali kasesa karya sesaka ^ angadhepi mring wong methel ing dalu nglembur sesaka nglumpukken sagung tatal tinumpuk tinata mujur ingukur dawahing saka.

13. Anulya dipuntatahi ingawaklawan diduga pangerete gya pinethel duk kendelgennya mamerang anj^elehken gegaman nuju orong-orong metu katindhihan ing gegaman.

14. Gulune pedhot sasisih nguwir-uwir asesambat 'Adhuh Gusti sanget prihe kawula pejah tan dosa." Kagyat Kanjeng Sesunan ngisoring gaman amuwus

Gusti amba datan dosa.

15. Akibat pethel denambil orong-orong kalintingan dadya apedhot gulune anangis sambat mlas arsa munggeng ngarsane Sunan pra ssakabat samya dulu gawok ngeres manahira.

16. Orong-orong berucap sambil menangis, "Duh Gusti mohon obat sambungkan leher hamba kan hamba tidak berdosa umpama dibunuh." Sunan Kali bertutur, "Tidak niat aku menewaskan

17. Meletakkan alat tajam kami tak tahu kalau engkau keluar maka engkau kena beliung menangis bertanyakan dosa dosanya karena lalai tak tahu dirimu kecil menghadapi orang memahat."

16. Orong-orong matur aris "Dhuh Gusti nyuwun usada tepungenajangganingwang pan kawula boten dosa paml kapej'ahan/' Sunan Kali muwus *Tan nedya mateni ingwang^

18. Orong-orong berbicara lagi, "Hamba tidak niat berbantah hamba hanya minta tolong kepada Paduka yang terkasih oleh Yang Mahakuasa jika Gusti tak mau menolong ' baik bunuhlah hamba."

17. Nyelehken gegaman mami tan uning yen sira medal mengko sira kena pethel anangis tetakon dosa dosanira kaenan tan wruh ing alitipun ngadhepi jalma merang."

18. Orong-orong matur malih, *Tan nedya paben kawula mung nuwun tulung wakingong mring Paduka kang sinihan mring Ywang kang Murheng Jagat yen Gusti tan arsa tulung luhung amba pejahana."

19. Jeng Sunan kasihan melihatnya orong-orong pun dipegang lalu dis^bung lehernya tatal jati yang dipakai di tengkuk letaknya orong-orong pun pulih Maka tengkuknya ada tatalnya.

19. Jeng Sunan welas ningali orong-orong gya cinandhak nulya sinambung gulune tatal jati kang kinarya ing githok pemahira orong-orong mulya sampun mUa githok na tatalnya.

20. Orong-orong telah pulih maka dilapaskan dari tangan sembuh seperti semula» Tersebutlah telah pagi segenap para aulia mereka mengangkat-angkat

20. Orong-orong sampun pulih gya nguculken saking asta waluya kados waune. Kawamaa sampun enjang sagungpara uliya . apan sami angkat junjung sibuk sekali mereka bekeqa.

21. Bagai , semut geraknya manusia terus-menerus tak terbjlang yang mengusung tanah dan pasir tukang-.tukang dan para pekeija ulahnya seperti kera Pancawati, sedang mendatangi Alengka menambak lautan.

22. Sang Adipati Bintara bagai Batara Rama menghadiri menyeiesaikan tambak Para wall pun berdoa bermohon kepada Yang Mahakuasa bagai Dewa surga turun memuji selamatnya kerja.

23. Saka guru telah dipasang bafat laut Prabu Satmaka barat daya Sunan Ngampel sebelah tenggara Syeh Maulana timur laut Syeh Melaya saka tatal yang dahulu dicipta berdiri sendiri.

24. Yang tiga lalu menyusul mengeluarkan yang perkasa mendirikan saka (tiang) mereka tidak meniakai alat lain hanya dituntun tangan . kemudian segala pundak mengangkat didorong masuk semua.

kumerut kmg nambut karya,

2L Lir semut solahe jalmi anggilitanpawilangan kang n^sung lernah wedhine tuwin gowonglan mergangsa solahe lir rewahda Pancawati sedheng nglurug mring Ngalengkanambak samodra,

25. Tenaga cadangan menyusul menurut saka (tiang) empat lalu naik ke paiigeret purus tiang telah masuk

22, Bihtq^ra sang adipati lir pendah Bethara Rama njenengi karya tambake pra wali sarnya dedonga rienedhd mring Ywang SUkmd lir Dewa amarga tufnurun ngastuti waluyeng karya,

23, Saka guru was rinakit Lorkuloh Prabu Satrriaka Kidulkulon Sunan Nganipel Kidulwetan Seh Muland Lorwetan^h Melaya saka tatal kang rumuhun cinipta ngadeg piyambak.

24, Kang tiga nulya nusuli medalken kang pakrawiran ngadegaken sesakane sami tan mawi lantaran amung tinuntun asta nulya pamidhangan magut ingoyok manjing. sedaya,

25, Jagaruna anusuli anurut saka sekawan nulya minggah pangerete wus manjing purusing saka orang-orang dodokpesi telah feerdiri dudur memagut empat bersama dipasang.

26. Takir lemungsir dan pritgantil (bagian bubuiigan rumah) dengan reng telah dipaku setelah itu usuknya dipasang dan dikancing mustaka (kubah) pun dipasang reng untuk sirap telah dipasang pula ramailah mereka yang bekerja.

27. Kemudian segenap para wali menatap arah kiblat namun rrienatapnya tiada kecocok^i ada yang mendorong ke sebelah timur balikan seseorang tiada bicara masjid pun didorong ke selatan maka sampai akhir masih berbeda pendapat.

XIX. PANGKUR

1. Masjid tadi telah berdiri di Bintara bersusun tiga indah sekali di tengah tempat pengimanan agung sebelah kanan dan kiri diwujudkan badan dengan gppuratrus guria purun (1392) Sinuhun Benang bersabda kepada Dipati di Bintara,

dhodhokpesi tetiyang wus madeg dudur amagut sekawansareng pinasang.

26. Takir lemungsir pritgantU lawan^reng wus pirmkonoft datan antara usuke wus pinasang kinancingan mestakagya pinasang reng sirap pinasang sampun arame kang nambut karya.

27. Nulya sagung para wall amawas adegekeblat ngingpradoni pemawase anakang ngoyog mangetan sawiji datan rembag rnesjid ingoyog mangidul daerdah rembaging wuntat:

XIX. PANGK UR

L Wau ngadeg ingkang Bintara tundha tiga langkung dehing respati tengah pangimanan agung kanan keringginatra sinengkalan gapura trus guna purun Sinuwun Benang ngandika' ntring Dipati Bintara aglis,

2. "Hai Ki Jebeng, surulianlah ke Palembang untuk memberi t^u tenlang putranya ialah Kit Pecattandha batinnya telah Mam juga ikut membeia raja kafir mintalah kerelaannya.

3. Karena tidak diperbolehkan merusalc atau membunuh sesama umat Islam." Dipati pun segera menyembali segera menunjuk dua orang mantri berangkat berlayar ke Palembang beserta surat dari adipati.

4. Tak diceritakan utusan i tu para wall belum sependapat tentang kiblat masjid ada yang mengatakan kurang selatan tepatnya dengari kabatuliah ada lagi mengatakan kurang ke utara dldorong-dorong terns tiada henti oleh mereka hanya dengan satu tangan.

5. Bergesernya masjid bak diputar oleh delapan ratus orang belak-belok ke utara atau ke selatan mereka digamit oleh Kanjeng Sunan Benang, sabdanya,

"Sudahlah, hentikan dan tenanglah

2. "LahKi Jebeng kongkonana mering Palembang sira weha udani aprakara sutanipun iya siPecdttandha iya uwis Islama batinipun milu labuh ratu kopar nyalukken lilaite yekti.

i. Apan tan nora winenang wong angrusak utawa wong meriiateni sesamine Islam tahu." Sang Dipati tur sembah sigrd nuding mantri kalih lumaku vms layar marang Palembang saha serat adipati

4. Tan kawarna punang diita pra wali pradondi keblat mesjid satengah kirang rnangidul leresing kabatollah kang saweneh kirang ngaler keblatipun oyog'ingoyog tan pegat pan samya asta satunggil

5. Obahing mesjid upama lir deinger wong wolung atus menggih mingar-minger ngalpr-ngidul. samya jinawil asta Jeng Sinuwun Benang ngandika arum, '*Lah uwis padha menenga lebih baik kalian nanti malam lowung smak mengko bengi.

6. Mohon kepada Yang Mahakuasa untuk tepatnya kiblat kabah dengan masjid." Demikianlah pada malamhari delapan orang wall itu bermohon serta mengamati tepat nya Kabah di Mekah tarnpak dari negeri Bintara.

7. Para Wall mengawasi semuanya untuk 'tepatnya kiblat belum sesuaijuga Suhan Kalijaga menyembah sambil berkata kepada Kanjeng Sinuwun Benang, "Jika begini tiada selesaihya."

Sunan Kalijaga pun berdiri seraya menyembah gurunya.

8. Menghadap ke selatan kaki mengangkang tangan kiri memegang mustaka (puhcak) masjid tangan kanan meftiegang mustaka kabatullah maka mustaka masjid kabah berimpit dengan masjid di Demak kiblatnya telah disamakan.

Sunan Kalijaga pun berkata, "Sahabat, minta dilihat yang teliti kiblat magid telah bertemu dengan kiblat di Mekah."

6. Padha nenedha Ywang Sukma, ing benere katbah kalawan mesjid. * Ya ta kawamaa ing dalu wall wewoiu samya anenedha sarta mawas leresipun Katbah ing Mekah katingal sangking ing Bintara nagri.

7. Para wali mawas samya ing benere katbah meksa pradondi Sunan Kali nembah matur marang Sinuwun Benang, '*Yen makaten tanpa wekasan pukulun/' Ngadeg Sunan Kalijaga ing guru saryd ngab ek tl

8. Majengmangidulbergagah asta kiwa nyandhak sirahing mes jid asta kang tehgan anggayuh sirahe kabatullah tan antara mesjid katbah sampungathuk kalawan mesjid ing Demak keblatipun wus sinamL

9. Matur Sunan Kalijaga 'Kanca nedha winawas kang prayogi ^keblat mesjid sampun gathuk kalawan keblat Mekah."

Para waii menjadi takut lagi heran melihatnya mereka menyahut, "Sudah semuanya tepatlah kiblat masjid."

10. Kemudian dUepasksn segera kabah Mekah kembali tidak tampak hanya tinggal masjid Demak yang tampak segeraiah dinaikkan bubungan atap dengan. bagianbagiannya bubungan yang lain bersama puia indahnya di dalam masjid itu.

11. Seketikauntuk salat Jurnat Kanjeng Sunan Benang menjadi imam Kanjeng Sunan Giri yang berkhutbah Kanjeng Sunan Kaiijaga musiral yang berazan Kanjeng Sunan Muria, Sunan Ngudung Sunan Cirebon dan Paiembang empat orang ituiah yang berazan.

12. Para wall dan para mukmin bersalatnya di dalam magid para sahabat dan murid bersalat di belakangnya banyak pesalat tertampung karena magid itu besar lagi luas serta sabdanya para wali.

13. Salat Jumat telah usai para mukmin pun bubar pulang

Para wali ajrih gawok dennya dulu nauri sampun sedaya kaleresan keblat mesjid,

10. Null nguculaken sigra katbah Mekah mantuk dalam kaeksi mun^ mesjid Demak kadulu aglis nulya nginggahaken. tinratabdn wuwung iawan bungkakipun lemuHgsir sinareng samyd respati sajroning mesjid.

11. Dinadak karya Jumungah Kanjeng Sunan Benang ingkang ngimami Sunan Giri kutbahipun Sunan Kali musiral kang ngadani Sunan Murya lawan Ngudung Sunan Cirebon Ian Paiembang sekawan ingkang ngadani.

12. Pra wali mukmin sedaya dennya salat aneng sajroning mes jid pra sakabat muridipun ing wuri gennya salat pirang-pirang wong salat apan kalebu sangking geng mesjid ajembar Ian sabdane para wali.

13. Wus bakda salat Jumungah gung pra mukmin samya bubaran mulih para waii masih tinggal di situ merefca membaca doa berdoa, berzikir hingga mabuk tiada ragu jiwa raganya mencamkan beizikimya.

) • 14. Waspada tak boleh samar telah menyatu kawula dan Gusti dari mabuk dikir itu bayangannya tampak wama ujud serupa dengan jiwanya tak berbeda kalak dan kenanga bagai Kresna dan Wisnumurti.

15. Sesama para aulia para waii maka segera mengeliru diri bagai laut dengan alun tiada jauh melipatkaimy a diterimalah semua kesamarannya tiada rasa-merasa rasa dari hamba dan Tuhannya.

16. Bebas dari asal sejati para wall, Ranjeng Sunan Benang pun bersabda bersalam dan bertutur lalu membaca sanjungan sanjungan Kanjeng Gusti Rasul lalu bersalam-salaman segenap para waii itu.

17. Setelah barsalaman demikian para waii pun duduk sambil mencongak apatah yang mereka lihat lama-kelamaan tanipak

para waii maksih kantun sami maca pujian pepujian dennya dikir kongsi wuru tan wangwang ing jiwa raga mermanakaken ing dikir,

14, Waspada tart kena samar sampun jumbuh kawula Ian Gusti sangkmg wuru dikiripun wayangane katingal warm rupa sarupa Ian jiwanipun sebak kalak Ian kenanga lir Kresna Ian Wisnumurti.

15. Pan sami para uliya para waii marma glis nglir dhiri lir segara lawan alun tan adoh panikelnya tinrima samya sakyasanipun tananarasa-rumangsa rasaning kawula Gusti

16. Luwar sangkmg jatipurba para waii Sunan Benang nulya ngling uluk salam wuwusipun lajeng maca kudangan kudangane Jeng Gusti andika Rasul pan sarwi asesalaman sagunging kang para waii,

17, Ri sampunnya sesalaman para waii lenggah tumengeng nginggil apan ta sami dedulu dangu-dangu ka tingal di tempat pengimanan tampak sesuatu bergantung sebuah bungkusan yang agak besar mufakatlah segenap para wali.

18. Kanjeng Sunan Benang bersabda, "Baiklah yang bergantung itu diteiili." Para wali pun berunding Segeralah Kanjeng Sunan Benang mengambil sikat, untuk meraih yang bergantung setelah kena maka dipegang cermat duniba pun dilihat.

19. Didalamnya berisibaju baju sekapan berciri surat surat itu terselip dalam lipatan baju segera dibuka surat itu, bunyinya, "Surat dari NabiyuUah Mustofa yang teristimewa.

20. Penutup Raja Agama di dunia di kemudian hari dan terpuji oleh Tuhan Allah Mahaagung perintah kepada Syeh Melaya sahnya salani, kukurniai untukmu baju Antrakusuma pakailah di dunia dan akhir.

21. Baju bekas dari diriku daun kastuba pakaian bekas dari surga kini engkau merijadi gantiku menyanggam Antrakusuma

pangimanan pan wonteri katon gumandhul buntelan cermating dumba mupakat gang para wali.

18. Jeng Sunan Benang ngandika "Kang gumandhul bccik dipunpriksani." Pra wali sedaya rembug sigra Sesunan Benang ngambil jungkat inguthik ingkang gumandhul wus kena nulya cinandhak cermat dumba dentingaH.

19. Ing jero isi rasukan pan sikepan mawi ciri tulis sumlempit surat puniku neng lempitan rasukan glis binuka punang surat ungelipun, *'Surat saka Nabiyollah Mustapa ingkang sinelir.

20. Penutupan Natagama ngalam dunya ing ngakir kang sinelir ing Gusti Allah kang Agung dhawuha Seh Melaya sahing salam ingsun ganjar sira iku rasukane Antrakusuma agemen ing dunya ngakir.

21. Rasukan lorodan ingwang ron kastuba lorodan sangking swargi mengko sira genteningsun nggadhuh Antrakusuma serta ulas cermat dumba dari surga dan bikinlah untuk baju besar berkahnya pada kemudian hari.

22. Menjadi azimat negeri yang memakai menetapi ucapannya lagi baliagia juga semua keturunannya telah tamat surat itu. Kanjeng Sunan Benang manis bertutur, "Hai Jebeng tinggal engkau yang dianugeralii oleh Kanjeng Nabi

23. maka segera kenakanlah aku tidak tahu rupa yang sebenarnya." Demikianlah telah diteriina oleh Kanjeng Sunan Kalijaga baju pun segera dikenakan rupanya sekejap berkilat sebentar-sebentar berubah.

24. Kanjeng Sunan Benang bersabda lagi bertanya kepada para wall, "Apakah warna Kiai Antrakusuma itu?" Para wali pun segera menjawab namun berlain-lainan penglihatannya tiada dapat disebut.

Um ulese cermating dumba swargagung lah ya karyanen rasukan agung sawabe ing wuri.

22. Dadi jimating nagara ingkang nganggo bawa leksana mukti ing saturun-turunipun sampun titi kang surat Sunan Benang pangandikanira arum, "Si Jebeng karia sira kang ginanjar Kanjeng Nabi.

23. Lah nuli ra agema ingsun nora wruh rupane kang yekti." ya ta tinampenan sampun mring Sunan Kalijaga kang rasukan samana ingagem gupuh wamane kedhap kumilat sekedhap-kedhap angalih.

24. Sunan Benang malih nabda, atetanya mring sagung para wali "Lah punapa wamanipun Kyai Antrakusuma?" Para wali sedaya mangsuligupuh sanes-sanes pandulune tan kenging dipunwastani.

25. Kanjeng Sunan Benang bersabda lagi

25. Sunan Benang malih nabda, kepada saiig adik, "Hai Dinda Sunan Kali aku minta hadiah saja ulasnya cermat dumb a kubikin baju dekap meniru bentuk Kiai Antrakusuma sebab aku yang menjadi imam."

26. Sang adik pun menjawab, "Silakan." Maka diberikanlah cermat itu lalu dibikin tiruan Antrakusuma tiada lama pun jadi disebut Kiai Gondhil para wali setuju. nama terse but semua ikut menjarumi.

27. Ketika itu pun dicoba oleh Kanjeng Sunan Benang yang membikin namun amatlah sesaknya hanya terkenakan sedikit, tidak cukup Kanjeng Sunan keliru mengukurnya tidak mengukur badan sendiri meniru saja Kanjeng Kiai . Antrakusuma.

mring kang rayU "Dhuh Yayi Sunan Kali ingsun bae yayi muj'ur ules cermating dumba sun karyane rasukan sikep anurun mring Kyai Antrakusuma dene ingsun kang ngimami."

28. Kemudian Sri Raja Satmata bersabda kepada Kanjeng Sunan, "Ki Gondhil kuminta." maka segera diberikan setelah dipakai pun sesak sungguh Sunan Ngudung pun mencoba semakin sesaklah para wali.

26. Karig rayi matur %mangga." kinaturken cermat nulya kinardi Antrakusuma tinurun tan dangu nulya dadya winastanan Kyai Gondhil aranipun mupakat wali sedaya kang samya tumut dondomi.

27. Semana nulya cinoba mring Jeng Sunan Benang ingkangakardi Hanging sanget sesakipun angamplik datan cekap Jeng Sunm kalepatan dennya ngukur tan ingukur sariranira anedhak Kanjeng Kiyai.

28. Nulya sang Prabu Satmaka jawab dhateng Jeng Sunan aglis, 'Ki Gondhil manira suwun." Ingaturken sigra gya ingagem inggih sesakipun Sunan Ngudung inggih nyoba sesak sedaya pra wali.

29. Besar kecil tua muda berganti-ganti mencoba mengenakan Kiai Gondhii tidak da yang cukup mereka kesesakan hanya Kanjeng Sunan Kalijaga saja yang cukup ketika itu dipakai segera sepertinya diukur saja Kiai Gondhii

29. Ageng edit mom tuwa samya anyoba agenti Kyai GonGondhii datm ana ingkang cukup sami sesak sedaya mung Jeng Sunan Kalijaga ing kang cukup semma ingagem sigra tir denukur Kyai Gondhii

30. Kanjeng Sunan Benang bersabda, "Telah takdir yang dikasihi Kan jeng Nabi Ki Jebeng Kalijaga termulia dari sesama mulia pertanda tak berubah anugerahnya pasti di pulau Jawa Jebeng Kalijaga yang menjadi "imam."

30, Jeng Sunm Benmg ngandika "Wus pinesthi kang sinihan Jeng Nabi Ki Jebeng Kali pinunjul Ian samining ulia pertandhane tan owah ganjaranipun pinesthi ing Nungsa Jawa Jebeng Kali kmgngimami.

31. Setelah itu mereka bubar para wall demikian tadi Tersebutlah di Majapahit Sri Raja Brawijaya di dalam istana amatlah putus asa hatinya mengapa negeri Majapaliit banyak prajurit diserang penyakit.

31. Wus mangkana samya bubar para wali kuneng ingkang winami kocapa ing Majalmgu sang Prabu Brawijaya neng jro pura langkung puthek galihipun dene nagrl Majalengka wadya keh tinup gegering.

32. Banyak yang tewas mendadak sakit sore hari pagi pun mati sakit pagi hari sore pun mati sebab muntah darah ada yang berak darah dan kencing darah dari banyaknya yang tewas di dalam istanya hanya sedikit yangronda.

32. Akeh mati kedadak gering sore esuk nuli ngemasi gering sore esuk lampus marga luntak ludira ana inkang ngising rah anguyuh mams smgking kathahing kang pejah jro pura kedhik kang kemit.

33. Peiighuni istana banyak yang tewas istrinya Ratu Darawati amat sakit badannya telah lama sakitnya itu karena lamanya itu sang Retna iupa akan waktu tiada dukun yang dapat menyembuhkannya meskipun obat selalu dihadirkan.

34. Amat sedihlah Sri Baginda kalau malam Baginda tampak takut segenap hamba seba istana diperintahkan ke dalam istana untuk beijaga^aga di tempat kaki Kanjeng Ratu jatali yang meronda istana iurah empu dengan ampil.

35. Majunya dua bergiliran lurah empu dengan lurah ampil. Ketika itu yang bergilir Tumenggung Supadriya dan abangnya yang bernama Supagati semuanya sedang sakit keduanya tidak dapat ronda.

36. Kesulitanlah hati mereka dari kuatnya kehendak Sri Raja jika petugas ronda sedang sakit ronda ke istananya disuruh mewakilkan kepada anaknya. Supagati dan Supadriya mereka digantikan anaknya.

33. Wong pura kathah kang pefah garwanta ratu ing Darawati grah sanget saliranipun wus lami gennya gerah sangking sanget sang Retna asupe wektu tan ana • dkukun mulyakna lumintu usdha prapti

34. Langkung kingkin Sri Narendra lamun dalu Sri Nata emu afrih sagung wong caos kedhatun ngandikan mringjro purd^^^ kinen meiek ing dagane Kanjeng Ratu pancen kang kemit kedhatun lurah empu lawan ngampil.

35. Majeng kalih gegiliran lurah empu kalawan hrati hgampil semana giliranipun Tumenggung Supadriya Ian kang raka Supagati wastanipun anuju sakit sadaya kekalih tan saget kemit.

36. Kewedan ingmanahira sangking sanget karsane Sri Bupati yen sakit kang duwe laku kemit marang kedatyan apan kinen sami sulih anakipun Supagati Supadriya ' semana asesulih siwi

37. Supagatiwakilnya anaknya yang bernama Supajikja Supadriya wakilnya ialah anaknya yang pria yang bemama Jaka Supa baru saja datang dari Tuban dengan sang Dewi adiknya.

38. Menengok sang ayah bertepatan ayahnya itu sedang sakit Maka Supa pun masuk dengan abangnya Jikja keduanya masih saudara sepupu juga keduanya sakti lagi perkasa keduanya bahani saja kawin.

39. Telah tiba dalam istana Jikja dan Supa oleh Raja kedua nya dipanggil keduanya telah menghadap di bagian kaki tempat tidur Sri Baginda bertanya ■ kepada empu, "Empu pengganti, apakah kalian dapat membikin obat?"

40. Ki Jikja m^nyembah menyahut, "Oh, hamba tidak pemah meramu obat." Sri Baginda bertutur lagi "Yang tahan jaga engkau, aku lelah, telah lama tidak tidur padahal aku akan tidur te tapi kalian jangan tidur."

31. Supagati ailihira ingkang putra Supajikja wewangi SupMriya suUhipun ya atmajane lanang Jaka Supa anenggUi ing wastanipun mentas dhateng sangking Tuban Ian arbnim sang Dewi.

'38. Tetuwi dhateng kang rama qmarengi kang rama lagya sakit ya ta Ki Supa malebu Ian kang raka Ki Jikja ingging kadang nak ing sanak pernahipun pan sami sekti prawira kekalih mentas akrami.

'39. Wus prapta stgroning pura Jikja Supa ngandikan mring Sang Aji kekalih wus munggeng ngayun neng dagan pasarean Sri Narendra angandika marang empu '*Empu sulih apa sira abisa karya jejampi?*'

40. Ki Jikja matur manembah "Dhuh Pukulun tan nate karya jampi SangNata malih amuwus "Den betah melek sira ingsun sayah wus lawas tan oleh turu matigka ingsun arsa nendra aniung sira aja guling."

41. Keduanya pun menjawab sanggup Ketika saat menjelang pagi senyap dalam istana Sri Baginda telah tidur Supa Ian Jikja berpalingan di bagian kaki Sri Baginda menjagai Dyah permaisuri.

42. Lurah Juru Pasarean semuanya dengan Lurah Anipil Ki Supa lelah maka duduk ialu tidur-tiduran tertunduk dengan Ki Jikja di lantai Ki Jikja terlanjur tidur dalam istana semuanya tidur.

43. Tersebutlah keris pusaka sanjungan raja terletak pada bagian hulu Baginda nama Kyai Condhongcampur membencanai Majapahit setiap malam keiuar dari tempatnya membencanai rakyat negeri itu pertanda hancurnya istana.

44. Kebetulan kehendak Yang Kuasa si pusaka celaka meneluh hamba sendiri pertanda akan bergeser kerajaan Majapahit Condhongcampur telah tahu musuhnya yang bernama Kiai Sangkelat bakal pusaka raja.

41. Kekalih matur sandika ingkang wus wayah bangun enj'ing sirep sajroning kedhatun Sang Nata sampun nendra Supa Jikja sami ting palinguk neng dagane Sri Narendra ngeleki Dyah prameswari.

45. Dipakai oleh ki Supa Kyai Condhongcampur panas hatinya

42. Lurah Juru Pasarean sedayanya kalawan lurah Ampil Ki Supa say ah alungguh anulya tetileman adhekukul Ian Ki Jikja neng bebatur kebanjur tilem Ki Jikja wong dalem sedaya guling.

43. Ucapen dhuwung pusaka pundhen dalem munggeng ngulon narpati aran Kyai Condhongcampur aneluh Majalengka saben dalu medal sangking wadhahipun aneluh sakeh wong nagri delajat gempuring purl

44. Dilalah karsaning Sukma pun dendam pusaka neluh dasih pertandha badhe linungsur keraton Majalengka Condhongcampur sampun weruh mungsuhipun kang aran Kyai Sangkelat badhe pusakaning aji

45. Ingangge dhateng Ki Supa Kyai Condhongcampur panas ing . ati akan melawan maka keluar dari peti emas teluh braja (sebangsa bintang beralih) telah keluar bagai api Ki Supa tertunduk tidur bahwa ada teluh braja keluar»

46. Namun takut tak dapat berucap terbelalak masfli tertunduk di lantai kemudian kerisnya yang bernama Kiai Sangkelat lalu dihunus dari sarungnya dan segera bertanding ramai sekali perangnya Ki Supa semakin takut.

47. Berkedip-kedip tidak berucap keris Jikja pun segera keluar dari sarung menolong bertarung bikinannya sendiri lebih ramai Ki Sangkelat berperang Jikja menolong di kiri dan kanan Condhongcampur tak bergeser.

48. Deraslah keris Ki Jikja dari lambung menusukinya segera dibalaslah lambungnya selalu tertangkis lambung bengkok tiada kuat lalu undur hanya Kiai Sangkelat yang tangguh perang saling mendesak ramai sekali.

49. Lupa akan perang mereka 49. Kalimput denira yuda

arsa ngc^oni gya metu sangking pethi kencana neluh braja was katon pan kadya latu

Ki Supa tilem tumingal yen ana tluh braja mijii.

46. Nging ajrih tan bisa ngucap kekancilen maksih dhekukul jubin nulya agemira dhu wung kang ran Kyai Sangkelat nulya konus sangking wrangka agya tarung arame denira yuda Ki Supa sangsaya ajrih.

47. Kethipkethip tan angucap sira Jikja dhuwunge sigra mijil sangking wrangka atetulung damelannya piyambak langkung rame Ki Sangkelat yudanipun Jikja tulung kering kanan Condhongcampur tan gumingsir.

48. Adres dhuwunge Ki Jikja sangking nglambungipun denira anyuduki glis winales lambungipun tansah keragangan lambung dengkeng tan kuwawi nulya mundur mung Kyai Sangkelat panggah ramening prang silih ungkih»

Kiai' Condhongcamour kalah perangnya terpotong hidungnya rambutnya banyak terpotong teluh braja porak-parik berceceran kata mereka yang tahu TTienjadi cacar air dan bisul.

50. Condhongcampur telah lari masuk ke peti emas pelan-pelan tersandung suara berdering pada bagian hulu Sri Baginda Jaka Supa melihat amatlah herannya Sri Baginda tersentak mendengar ditengok tiada yang tampak rahasia.

51. Sri Baginda mengawasi kanan kiri di bawah dan di atas tidak ada yang tampak orang dalam istana keenakan tidur sunyi senyap tak ada orang yang batuk namun Ki Supa tidak tidur tertunduk pura-pura tidur.

Kyai Condhongcampur kasoran jurit pan kapancas grananipun rekmane kathah pagas teluh braja kocar-kacir mawutmawut ujare kang sampun wikan dadya cangkring miwah plenthing.

52. Tersebut tadiyang sakit yaitu Ratu Dwarawati merasa ringan badannya bangun dari tidur mendaliam bersin., segera Sri Baginda bersabda, "Mengapa bangun Dinda telah baikkah sakitnya?"

53. Sang istri pelan sahutnya, 53. Kang garwa ririh aturnya.

50, Condhongcampur was lumajar malbeng pethi kencana pan aririh kesandhung swara kemrupyuk ngulone SriNarendra Jaka Supa amulat kelangkung ngungun Sang Nata kagyat miarsa ingungak tan ana rempit.

51. Sang Nata angulap-ngulap kanan kering ing ngandhap Ian nginggil tan ana ingkang kadulu wong dalem eca nendra sirep jejet tan ana jalma kang watuk nging Ki Supa da tan nendra nging dhedhukul apt guling.

52. Ucapen wau kang gerah kawamaa ratu ing Dwarawati ngraos en theng sliranipun wungu denira nendra waking dhehem gupuh sang Nata nebda rum, 'Dene wungu siraNimas apa sakeca kang sakit?"

"Ya, yang sakit telah terasa dingin." Sang Dyah Ratu lalu turun dari tempat tidumya lalu duduk di lantai memanggil mereka yang tidur hamba sahaya bangun semuanya orang muda telah menghadap semuanya.

XX. SINOM

1. Maka telah terang siang Jikja dan Supa telah keluar dari Prabayeksa Sri Baginda berterima kasih halnya ketika itu bersamaan pulih sakitnya Kanjeng Ratu dari jaganya Supa dan Jikja keduanya beroleh anugerah uang, kain, sabuk, baju, dan ikat kepala.

"Inggih asrep raosing kang sakit."

Sang Dyah ratu nulya mudhun sangking kanthil alenggah ing jerambah nimbali kang samya turn pawongan tangi sadaya wong anom mis marek sami.

Telah pulang dari dalam istana 2. dan tiba di Tumenggungan Ki Supa dan Ki Jikja duduk-duduklah keduanya Ki Supa berbisik menuturkan ulahnya pada malam hari ketika kerisnya berani akan pusaka Raja Ki Jilcja segera menarik kerisnya.

XX. SINOM

1. Ya ta sampun byar rahina Jikja Supa sampun mijil sangking dalem Prabayeksa tinarima ring sang Aji dene nuju marengi mulya gerahe Jeng Ratu sangking lek Supa Jikja kekalih ginanjar sami arta sinjang sabuk kulambi Ian dhestar.

3. Ki Jikja terkejut melihat mengapa bengkok kerisnya sumbing bagian belakang tumpullah ujung keris heran Jika melihatnya

Wus mulih sangking jro pura Tumenggungan sampun prapti Ki Supa lawan Ki Jikja lelinggihan wong kekalih Ki Supa abebisik tutur solahireng dalu

kalane kang curiga purun pusaka nerpati Kyai Jikja glis tinarik curiganya.

3. Ki Jikja kagyat tumingal dene dengkeng ingkang keris gowang wuri lelandhepnya tampak pucuking kang keris gawok Jikja ningali hatinya sangat menyesal mengapa pada malam hari tidak . tahu selipan keris miliknya berperang sesama keris pusaka Baginda.

4. Ki Supa menarik kerisnya 4. Kyai Sangkelat dahulu masih utuh tidak berubah terbamt seperti dikikir segera disarungkan kembali Ki Jikja kerisnya berbentuk Sabukinten yang sumbing diurut lagi menjadi kecil, namun keris Jikja tangguh juga.

5. Ki J ikja berujarnya pelan 5. "Kerismu lebih baik sembunyikan sajalah Dinda jika diketaliui Sri Bagina engkau bertambah celaka jangan diberitakan adindaku kepada baiiyak orang aku pun tiada akan mengusik aku telah pangling pula rupa kerisku.

6. Ki Supa pun berkata, 6. "Jika demikian say a pulang saja ke negeri Tuban." Ki Jikja pun sangat menyetujui. Demikianiah pembicaraan keduanya Supa minta diri kepada ayahnya Tumenggung Supadriya. Ketika itu sehatlah yang sakit anak perinisi diperkenankan dibekali harta.

kang manah langkung gegetun dene wengitan priksa

ageme dhuymng ajurit sami dhuymng Ian pusakane nalendra

Ki Supa narik curiga Kyai Sangkelat inguni teksih wetakdatan uwah abalur kadya kinikir glis sinarungken nuli Kyai JiJqadhuwungipun Sabukinten dhapurnya kang gowang ingurut malih dadya alit lamun dhuwung tang guh Jikja.

Ki Jikja alon sabdanya 'Vhuwungira luwih becik Yayi sira umpetena bok uninga Sri Bupati mundhak sira bilahi aja wewarta reningsun marang ing jalma kathah nadyan ingsun nora bribin dhuwung ingwang sun wis pangling ingkang warna.

Ki Supa alon wuwuse 'Yen rnakaten kula mulih dhateng nagari Tuban." Ki Jikja langkung marengi ya ta gunemnya kalih

Supa pamit ramanipun Tumenggung Supadriya semana warns kang sakit putra pamit kalilan binektan brana.

7. Rasawulan menyembah mohon 7. Rasawulan amit nembah diri kepada kedua mertuanya dibekali bawaan harta bak' sang Ratili itu berterima kasih maka segera berangkat. Orang Tubaii tak ada yang ikut Rasawulan naik tandu diapit oleh jajaran kuda busana inenyala bagai mempelai ditemukan dan diarak.

8. Ki Supa mengendarai kuda sepanjang jalan kuda beriari dan menari heranlah mereka yang melihat akan rupa Supa yang bagus sang Putri indah lagi cantik dalam tandu yang angker dipandang mustahii hiasan perjalanan telah jauh perjalanannya tlada temcap telah tiba di negeri Tuban.

9. Setibanya di Tuban Ki Supa amatlah dimuliakan sangat diperanak-anakan oleh Dipati di Tuban Ki Supa memang alim seperti pendeta sungguh bagus banyaklah orang berguru tentang ilmu gaib keberanian dan kekuatan badan.

mring maratuwanya kalih sinangon binektan bram langkung nuwun sang lir Ratih

10. Serta perbawanya keris Jang Kiai Sangkelat baik Ki Supa tenar di jagat empu perkasa lagi sakti

sigra bndhal tumuli wong Tuban tan ana katut nitih jolt sang Retna jejaranira marepit busana bra lir pendah binayang karya.

8, Ki Supa anitih kuda sarnarga-marga sasirik gawok kang sami tumingal lir warna Supa apekik sang Puxri yu linumh neng joli wingit dinulu

salira.

tangeh rengganing lampah wus lepas dennya lumaris tan winarna wus prapta nagari Tuban,

9. Saprapcanira ing Tuban Ki Supa kelangkung mukti kelangkung pinutra-putra marang sang Dipati Tubin Ki Supa dhasar ngalim apandhita tuhu bagus akeh wong puruhita anggeguru ngelmu supi kaprawiran kanuraganing

10. Lan prabawaning curiga Jeng Kyai Sangkelat becik Ki Supa kalokeng jagat empu prawira sinekti masuk menjadi mukmin Sunan Kalijagalah gurunya terhormat mahir tulis mudah, sukar, cemar, gaib diketahui.

11. Demikian berganti yang diceritakan Sri Baginda di Majapahit Pada suatu hari yang baik segala pusaka diasapi peti emas pun dibuka Kiai Condhongcampur diambil ditarik dari saningnya Sri Baginda terkejut melihatnya. Condhongcampur . putus (patah) kembang kacangnya.

12. Patah satu lekuk ujungnya pamornya sebagai dicungkili maralilah dalam hati Sri Baginda entail siapa yang dimarahi amat malulah hatinya demikian getaran kalbu (hati) "Kemasukan pencurikah agar akhirnya. aku beroleh malu apatali agar aku keluar dari istana?

13. Jika kuturutinya agaknya si pencuri sakti aku keluar dari istana di mana tempat bertemunya tidak janji aku dengan musuhku si pencuri." Hati Sri Baginda terhibur berserah diri at as kehendak Yang Mahakuasa "Jika tewas pusaka junjunganku."

manjing mukmin has adi Sunan Kali guronipun keringan kautaman guna serat mumpuni gampang angel reget rungsit kinawruhan.

11. Kuneng gentya kawuvmsa

sang Prabu ing Majapahit anuju dina utama ^ sagung pundhen denkutugi buka pethi mas adi ngambil Kyai Condhongcampur tinarik sangking wrangka kagyat sang Nat a ningall Condhongcampur pegat kembang kacangira.

12. Tugel sakluk pucukira kang pamor lir dencukili sang Nata duka jroning tyas tanbuh kang dipundukani dahat lingseming galih mangkono keteging kalbu *'Apa kalebon dhusta mrih wirang ingsun neng wuri baya ingsun pnrih mijil sangking pur a?

13. Lamun ingsun turutana semune si moling seti ingsun metu sangking pura ing ngendi nggone kepanggih nora semayan mami lawan mungsuh ingsun pandung." Dadya lejar sang Nata mupus karsane Dewa di

"Lamun tiwas pepundhen pusakaningwang."

14. Kemudian Sri .Baginda bermaksud mendirikan pepunden (sanjungan) di Jawa maka memanggii Ki Palih dengan Ki Supagati Supadriya ditambah lagi Ki Jikja tak dapat ditinggalkan lima telah tiba menghadap dipanggil maju lalu menyembah Sri Baginda bersabda kepada Ki Patih.

15. "Hai Patili Gajah Pennada aku akan membangun keris kubuat untuk pusaka Condhongcampur kubakar untuk dibuat lagi." Supagati pun bertutur Ki Patih menjawab, "Baiklah." kemudian Sri Baginda ke belakang dengan Patih Gajah Permada.

16. Empat orang empu bekerja bengkel besi di belakang lalu persembahan peranti kerja sesajinya lengkap Condhongcampur segera ditarik oleh Sri Baginda Patih disuruh menempa menjadi besar panjang kemudian Condhongcampur diberikan Supadriya.

17. Condliongcampur diterima lalu dibakar segera amat besarlah apinya cepar me rah lalu disepit diambil dari api

14. Nulya sang Nata akarsa mangun pepundhen ing Jawi nimbali rekyana patya kalawan Ki Supagati Supariya tanapi KiJikjdpan nora kantun gangsal wus prapteng ngarsa kinen majeng awotsari Sri Narendra ngandika marang patya.

15. *'Heh Patih Gajah Permada ingsun arsa mangun keris pan ingsun karya pusaka Condhongcampur sun besmeni iya sun karya malih." Supagati Ion umatur patih matur sandika anulya Sri Narapati neng pungkuran ian Patih Gajah Permada.

16. Empu sakawan akarya besalen pungkuran null caos permantining karya sesajenira mepaki Condhongcampur anuli tinarik marang sang Prabu Patih kinen amala geng panjange nulya dadi Condhongcampur pinaringken Supadriya.

17. Condhongcampur gya tinampan nulya dipunbesmi aglis langkung genge kang dahana aglis bang nuli sinupit ingambil sangkinggeni dflet^an di atas landasan Supadriya mengangkat palu akan dipukulkan Condhongcampur naik mengangkasa.

18. Suaranya menggeram menggelegar di angkasa Tberkumpul dengan teluh braja (bintang beralih) yang lenyap pada malam hari telah berkumpul menjadi satu bersatu dengan bintang berekor lebih besarlah asapnya mengepul di langit putih jika malam pada saat terang buian.

19. Banyak orang yang meliliat mengangkasanya api jika bercampur dengan bintang berekor di langit dilaporkan kepada Sri Baginda Sri Baginda ikut melihat di halaman menengadah melihat bintang yang indah tidak lama kemudian bintang tersebut bersuara.

tinumpangken paron sampun Supadriya ngangkat pukule arsa tinitih ' Condhongcampur sima mumbul mring ngawiyat

20. "Hari Sri Baginda Brawijaya berhati-hatilah engkau memfitnah kepadaku aku sekadar menjalani jadi pertanda sakit dari tewasnya sang Ratu penangkalnya negara buatlah keris yang baik buatlah sebilah keris bentuk sasra (seribu).

18. Anggereng swaranira gumleger aneng wiyati akumpul Ian teluh braja

kang sima kalaning wengi wus nunggil dadya siji awor Ian lintang kemukus langkung kang geng kukusira kumutuk ing langit putih yen ing wengi nuju padhang kang sasangka.

19. Kathah kang sami tumingal umbule kang punanggeni yen awor kelawan lintang kumukus aneng ing langit katur marang sang Aji Sang Nata tumut andulu mring latar atumenga ningali lintang kang asri tan adangu punang lintang anyuwara.

20. **Heh sang Prabu Brawijaya poma dipunngati-ati sira pitnah marang ingwang ingsun darrna anglakoni dadi pratandha gering sangking tiwase sang Ratu tumbale kang negara karyaa dhuwung kang becik akaryaa keris siji dhapur sasra.

21. Fakailah untuk tumbal (penangkal) negara jika Sri Baginda tidak membuat sebilah keris bentuk sasra (seribu) tentu rusaklah Majapahit. Hanya itu pesanku." Bintang pun berhenti menyala Sri Baginda pun duduk Ki Patih dan empu di depannya Sri Baginda pun bertanya pelan.

22. "Telah tahukah Ki Patih keris seribu bentuk satu? Jika taliu, buatkaniah." Segera empu menyembah sambil berkata, "Belum pernah melihat rupanya mendengar saja baru dari sabda Sri Baginda." Sri Baginda bersabda lagi, "Kerahkan semua pandai besi suruhlali bikin sebilah keris ben tuk seribu."

23. Ki Patih menjawab sanggup menyembah lalu keliiar Supagati dan Supadriya dan Jaka Jikja pun bekerja di dalam istana pada bagian belakang dengan Lurah pandai emas menyalut dalam pembuatan keris serta mranggi yang membuat sarung keris.

24. Bergantflah yang diceritakari sang Dipati di Belambangan baru saja duduk-duduk dengan gurunya, seorang nujum di Tingkir.

21. Karyanen tumbal nagara larnun tan karya sang Aji keris siji dhapur sasra pesthi rusak Majapait mung iku wekas mami." Punang lintang mari murub sang Nata nulya lenggah patih empu munggeng ngarsi Sri Narendra ngandika Ion atetanya.

22. "Patih sira was uninga keris sewu dhapur siji yen uning sun gawekna." Gya empu matur wot sari "Dereng mirsa kang wami mireng sawek sabda Prabu." Sang Nata malih anabda, "Kerigen wong pandhe wesi konen karya keris siji dhapur sasra.

23. KyaPatih matur sandika a'wo t sekar nulya mijil Supagati Supadriya Jaka Jikja nambut kardi aneng sajroning puri ing pungkuran pemahipun lawan lurah kemasan anerasah karya keris lawan mranggi kang karya wrangka curiga.

24. Kuneng gantya kawamaa Balambangan sang Dipati apan lagya lelenggahan Ian gurune Nujum Tingkir

Nujum Tingkir itu berkata, "Sang Dipati saya tahu bergesernya Kerajaan Jawa menurut janji kurang setahun lagi rusaknya kerajaan di Majapahit.

matur Ki Nujum Tingkir^ **Sang Dipati ulun weruh gingdre Kraton Jawi janjine kurang sawarsi risakipun keraton ing Majalengka,

25. Namun, kini wahyu kerajaan telah pergi sebab dari pusaka raja keris sanjungan sang Raja Kiai Condhongcampur kini telah musnah ke langit bercampur dengan bintang berekor (bintang kemukus) pusaka pindah ke Tuban keris pujaan wali lebih indali disebut Ki Sangkelat.

25. Ning pulunge sampun kesah

marga sangking pusaka ji dhuwung pundhening sang Nata Kyai Condhongcampur mangkin sampun sima mring langit awor Ian lintang kemukus

pusaka ngalih Tuban dhuwung pepujaning wali langkung pelak ingaranan Ki Sangkelat.

26. Siapa saja orang besar ketempatan keris ciptaan wali yang bernama Kiai Sangkelat tentu memerintah Pulau Jawa menjadi raja yang utama dihormati sesama raja kini telah ternyata di Tuban telah tampak dari kanan kiri banyak rakyat menghamba di Tuban."

26. Sinten wong agung kanggenan ing dhuwung ciptaning wali kang aran Kyai Sangkelat pesthi angreh Pub Jawi dadi ratu linuwih kinajrihan sami ratu mangke sampun kanyina ing Tuban sampun katawis kanan kering kathah ngawula mring Tuban."

27. Sang Raja di Belambangan berpikir menguasai jagat Jawa Ketika itu telah suruhan mencuri ke Tuban narna pencuri itu Caluring amat sakti lagi unggul Caluring pun berangkat jalannya bagaikan angin cepat tiba di Tuban lalu masuk ke istana.

2 7. Sang raja ing Belambangan grahita mengku rat Jawi samana wus ingutusan andhustha marang ing Tubin aran mating Caluring kalintang sekti pinunjul Caluring gya lumampah lampahe pan kadya angin agtis prapta ing Tuban malebeng pura.

28. Tak ada orang yang tahu di dalam dikais-kais membaca mantra pesona perbawa tampak yang dimaksud serta dapat keluar yang diinginkan dari tempatnya kabuUah mantranya Kiai Sangkelat segera keluar dari peti mendatangi pencuri yang datang.

29. Kiai Sangkelat dipegang oleh Ki Pencuri Caluring si pencuri segera keluar lalu pulang cepat sampai bertemu dengan sang Adipati Kiai Sangkelat telah dipersembahkan kepada sang Adipati Amatlah senang hati sang Adipati pencuri Caluring diberi hadiah diaku saudara.

28. Tan wonten j'alma uninga ing dalem denusak-asik amatakaji panggendam prabawa katon kangpinrih kelawan bisa mijil kang pinrih sangking nggonipun katrima ajenira Kyai Sangkelat gya mijil sangking pethi marani pandung kang prapta.

30. Maka lalu diangkat berkedudukan Caluring menjadi patih melindungi orang Belambangan semua orang takut akan Patih Caluring mereka tahu kesaktiaimya. Berganti yang diceritakan dari kuasanya yang menjadi patfli Tersebutlah Kanjeng Sunan KaliKalijaga.

29. Kyai Sangkelat cinandhak' marang Ki Moling Caluring punang pandung aglis medal lajeng mantuk enggal prapti panggih sang Adipati Kyai Sangkelat wus katur marang sang Adipatya langkung trustha sang Dipati pandung Quring ginanjar ingkaen kadang.

30. Pan lajeng jinunjung lenggah Caluring kinarya patih ngayond wong Belambangan sedaya pan sami ajrih marang Patih Caluring • sami wruh kasektenipun. Kunenggantya winarna wiryane kang dadi patih kawuwusa Kanjeng Sunan Kalijaga.

31. Yang sedang berkeliling dunia tiada khilaf akan kasar dan kecil telah tahu bahwa adiknya keris pujaannya dibawa pencuri adiknya belum tahu lalu singgahlah beliau

31. Kang lagi ngideri jagat tan kilap ing agal alit wus uning yen arenira pepundhene keneng moling kang rayi tan udani nulya mampir sang Awiku ke negeri Tuban sekejap saja telah tiba tanpa asal segera bertemu dengan Ki Supa.

32. Tersentak heran Ki Supa pun menyembah mencium kaki sang Sunan Kali beliau duduk di surau Ki Supa menghadap di depannya Kanjeng Sunan Kali bersabda, "Jebeng, aku ingin tahu jadinya Ki Sangkelat." Ki Supa menyembah segera pergi mengambil keris pada simpanan dengan rasa rindu sekali.

XXI DHANDHANGGULA XXI, DHANDHANGGULA 2. Telah diterima sang Retna duduk 2. Wus tinrima sang Retna alinggih

marang nagari Tuban sakedhap anulya prapti tanpa sangkan glis panggffi lawan Ki Supa,

32, Kagyat Ki Supa tur sembah mangaras pada sang Yogi sang Wiku lenggah ing langgar Ki Supa sowan neng ngarsi Jeng Sunan ngandika ris, "Jebeng ingsun arsa weruh dadine Ki Sangkelat," Ki Supanembah nulyaglis ngambU dhuwung mring rawatan kudhandhangan.

1. Ki Supa pun berdebar hatinya 1. simpanan di dalam peti tak ada mengapa tak berubah kuncinya kemudian segera bertanya kepada istrinya putri Tuban istrinya tidak tahu hal menyimpannya keris kemudian berdua menghadap Kan jeng Sunan berdua Rasawulan menyembah kepada sang abang Kanjeng Sunan.

bersanding di depannya berjajar dengan suaminya K^jeng Sunan bertanya, "Mana keris itu?"

Kyai Supa kumepyur ing ati rawatane ing pethi tan ana dene tan owah kuncine nuli atanyagupuh Tjnring kang garwa putri ing Tubin kang ganm datan wikan dennya rawat dhuwung nulya sowang mring Jeng Sunan pan sarimbit Rasawulan mangenjali mring raka Kanjeng Sunan,

aneng ngarsa jajar Ian lakinya Jeng Sunan aris wuwuse, "Lah endi dhuwungipun?'

Ki Supa menyembah sambil menyahut, "Hamba mohon maaf kerisnya belum terdapat dalam peti kosong saja adik Paduka tidak merasa memindahkan tempat Ki Sangkelat."

3. Kanjeng Sunan bersabda manis kepada sang adik Dewi Rasawulan supaya segera menanak nasi nasi uduk dengan santan," Rasawulan segera mohon diri undur hendak menanak Agaknya tergesa-gesa menangkap ayam milik anaknya tanpa memberi tahu anaknya yang masih kecil anak yang lucu sedang tidur.

4. Kanjeng Sunan bersabda lagi kepada Ki Supa, "Kukabarkan kepada engkau, sebenarnya engkau pun tidak tahu Ki Sangkelat dibawa pencuri Caluring yang mencurinya , amatlah sakti dia itu dia diutus oleh Adipati di Belambangan yang berniat menguasai jagat Jawa mencari syarat di dunia.

5. Telah tahu janji negeri jika bergeser wahyu raja di Tubanlah peristirahatannya Ya, Jebeng sesungguhnya jika kerismu tiada kembali tentu seluruh jagat Jawa

Kyai Supa matur wotsari,

genipun Ki Sangkelat,"

**Kawula nuwun duka dhuming dereng pangguh ing pethi suwung kevmla ri Paduka tan rumaos angelih

3, Kanjeng Sunan angandika ariSy mring kang rayi Dewi RasaRasawulan, "Abethaka dipunage lembaran sekul wuduk, '* Rasawulan lumengser aglis mundur am abethak semune kesusu nyepeng kuthuke kang putra tanpa poyan mring putrane maksih alit cumucut lagi nendra,

4, Kanjeng Sunan angandika aris mring Ki Supa, "Ingsun awewarta marang sira sayektine sira pan ora weruh Ki Sangkelat ginawa mating Caluring pan iangdhustha sektine kelangkung dinuta sang Adipatya Belambangan kang nedya mengku ratJawi ngupayasarating rat,

5, Uwis weruh janjine nagari lamun mingser pulunging nalendra ing Tuban paleremane ya Jebeng jatenipun dhuwungira yen ora mutih pasthi kabeh rat Ja\\;a dikuasai oleh Belambangan Kalau Dinda dapat berupaya carilah jalan kembalinya Sangkelat agar dapat kekal."

6. Ki Supa meny^ggupi - "Baiklali sekadar hamba menjalankan tugas mencari pusaka raja hanya mohon doa restu semoga cepat berjumpa." Kanjeng Sunan bersabda pula, "Ya dengan doa restuku selamat jalan jangan lama semoga cepat ber jumpa pandai-pandailah berlaku samar."

7. Tersebutlah yang bangun tidur Supaputra segera ke kolam maksudnya mau memberi makan ikan karena anak masih kecil belum tahu tata krama menceburkan diri ke kolam tak ada orang yang taliu lama terendam air maka tewas terapung di kolam lama tidak ketahuan.

8. Kanjeng Sunan bertanya kepada 8. Kanjeng Sunan andangu kang rayi,

Blambangm kang mengku yen sira bisa muguna ulatana margane Sangkelat mulih mrih telas ingkang wutat,"

6. Tur sandika Ki Supa wotsari *7nggih darmi kawula lumampah ngulati pusaka rafeng amung nuwun pangerstu mugi-mugi nunten apanggih. ** Angling malih Jeng Sunan, *Ya pangestoningsun selameta lakonira aja lawas nuli enggala kepanggih den bisa laku sarnar."

7. Kawuwusa kang tangi aguling Supaputra lajeng marang makani ulam sedyane bawane lore tanggung dereng pirsa yuda nagari anggebyur ing balurnbang tan ana kang weruh dangu kasilem ing toya lajeng pejah kumabang aneng ing warih dangu datan konangan.

adiknya, anakmu tiada tampak putrane tan ana katon panggillah dia undangen putraningsun besar." Ki Supa bersembah, Ki Supa atur sembah,

"Hai Jebeng, aku telah lama **Heh Ki Jebeng sun dangu alengduduk gah aku ingiri tahu kini telah seberapa sun arsa wruh agenging mangkin."

"Tidur belum bangun." Kanjeng Sunan bersabda lagi, "Panggillah, telah siang belum keluar." Ki Supa pun menyembah lain pergi.

9. Masuk ramah akan membangun- 9. kan anaknya namun tak bertemu, lalu dicari segera nienengok ke dapur anak pun tak terdapat kemudian ke kolam dan bertemu mayatnya sang anak terapung di air Ki Supa tidak mengatakan apaapa maka istigfar ingat akan Kanjeng Sunan Kali yang akan bersantap.

'Tilem dereng wungu," Jeng.Sunan malih anehda^ "Lah undangen was siyang tan ana mijil." Ki Supa nembah mentar.

Malbeng wisma arsa mungu siwi nging tan panggih nuli ingulatan mangungak mring pawon age kang putra tan kepangguh lajeng rnarang blumbang kepanggih layonira kang putra kumanibang ing ranu Ki Supa datan wewarta pan istipar enget Jeng Sesunan Kali inggih badhe adhahar.

10. Jangan sampai kecewa hati beliau maka tidak diberitakan kepada istrinya dicegah tangisnya mayat anak itu diangkat ditidurkan lagi di tempat tidurnya seperti anak hidup diselimuti kain kampuh (kain panjang) lalu menemui istrinya istrinya disuruh cepat memasaknya lalu siaplah semuanya.

11, Lalu menghadap Kanjeng Sunan Kali tidak bertutur disamar saja

10. Sarnpun ngantos kadung ingkang galih mila datan wewarta ing garwa cinegatan ing tangise ingentas layon sunu sinarekken genira guling pinidha lare gesang siningeban kampuh nulya panggih Ian kang garwa ngenggalaken gennya bethak kang rayi lah mara wus sumekta,

11. Nulya marak ngarsane Yogt datan matur sinamur kewala agar sang guru lupa Kemudian istrinya hadir melapor makanan telah siap nasi uduk lembaran (bumbu santan) lengkap adonannya serta ikan baletet tambera utuh tak kurang secuU pun hanya patah siripnya.

12. Kanjeng Sunan Kali lalu keluar yang lembaran pun telah disantap hanya dipotong brutunya (pangkal ekor) Kanjeng Sunan bertanya, karena anaknya tidak hadir "Mengapa lama anakku lama sekali tidurnya?" Ki Supa bersembah "Telah biasa kalau tidur lama sekali kalau dibangunkan menjadi sakit."

smg Wiku pinrih supene nuli kang garwa rawuh atur dhahar sampun sumaji sekul wuduk lembaran

pepak abenipun Ian ulam baletet tambra wewutuhan tan ana kalong sacuwil amung tugel kepetnya.

13. Kanjeng Sunan memanggil sendiri "Hai Supamuda, bangunlah mari bersantap lembaran." Si mati lalu bangun keluar dari runiah sebelah sang ua, Kanjeng Sunan memeluk anak itu. Kanjeng Sunan bersabda lagi, "Mari Buyung bersantap dengan aku lembaran ayammu."

12. Nulya wijil Jeng Sesunan Kali kang lembaran apan wus dhinahar amung tinugel brutune Jeng Sunan alon ndangu, de kang putra tan ana prapti "Dene suwe putrengwang dangu dennya turn?" Ki Supa matur anembah, "Sampun adat adangu kelarnun guling sakit lamun ginugah."

14. Supaputra pun segera makari dengan Kanjeng Sunan duduk lekat bak orang tua Ki Supa keluar air matanya duduk melekat tertunduk

13. Kanjeng Sunan nimbali pribadi "Heh Supa nom payo tangia payo dhahar lembarane." Kang pejah nulya wungu wijil sangking wisma sumandhing kang uwa Kanjeng Sunan ngrangkul pu tranipun Jeng Sunan malih ngandika "Payo Kulup payo dhahar lawan mami lembaran kuthukira."

14. Supaputra aglis nulya bukti Ian Jeng Sunan mepes lir wong tuwa Ki Supa metu eluhe linggih mepes tumungkul

Kanjeng Sunan telah mengetahui dihapuslah air matanya, Kanjeng Sunan bertanya, "Hai Jebeng, mengapa mengandung air mata apa yang terasa di hati?" Ki Supa menyembah membuka rahasia.

15. ''Mengapa hamba menangis putra Paduka tadi telah tewas mat! masuk kolam serentak Paduka bangunkan putra Paduka lalu keluar mengganggu Paduka bersantap terasa hati hamba." Kanjeng Sunan bersabda manis, "Engkau juga tidak jujur kepadaku menyerahkan ayam hidup."

16. (Ayam bumbu) lembaran yang ada di piring hidup lagi, Supaputra makan namiin hilang bulu dan brutunya (pangkal ekor) maka menjadi ayam jepun tukung (bulu halus tak berekor) Supaputra lupa akan makan hanya membopong (mengampu) ayamnya amatlah senangnya dipangku dan diberi makan meneruskan makannya adonan ikan tambera.

Kanjeng Sunan sarnpun udani waspa mijil ngusapan Jeng Sunan andangu '*Lah Ki Jebeng karanira ngemu waspa apa kerasa ing ati?*'

17. Lebih nikmat bersantapnya Ikan tambera dimakan dagingnya tak berubah kepala dan siripnya serta duri-duri iganya

15. ' 'Mulanioun kawula anangis putra Tuwan v:au sarnpun pejah kalebet toy a pejahe sareng Paduka wungu putra Tuwan anuli mijU ngersahi Tuwan dhahar kraos manah ulun." Jeng Sunan arts ngandika, 'Sira uga dura dasih marang mami ngaturken kuthuk gesang."

Supa blaka tur sembah,

16. Lalembaran kang ana ing piring gesang malih, Supaputra dhahar nging Hang vmlu brutune pan dadya jepun tukung Supaputra supe abukti mung bopong kuthukira remene kelangkung pinangku pan pinakanan andugekken wau genira abukti abene ulam tambra.

17. Langkung nikmat genira. abukti ulam. tambra dhinahar dagingnya tan owah sirah kepete tuwin ri iganipun tak berubah, dagingnya yang habis Kanjeng Sunan bersabda, ''Apakah bumbunya ikan tambera aniat sedap?" sang adik bertutur, "Bumbu uripurip." Kanjeng Sunan bersabda pula,

18. "Kausebut itu benar sekali 'urip'Urip' hidup semuanya yang bersantap dan ikannya sama-sama selamatnya." Maka tambera yang di piring melon]ak hidup pula. Kanjeng Sunan bersabda, ''Kusebut dia si Reges karena telah habis dagingnya hi dup lagi menjadilah bekasku."

19. Si Tambera berkata terima kasili "Semoga tuiuslah Kanjeng Sunan kasih akan hidupnya ikan sebab segenap yang hidup yang terbentang dan yang berkedip (hidup) terserah manusia mulia oleh Yang Mahaagung." Kanjeng Sunan bersabda terima kasih si tambera disuruh mengembalikan ke air yang disuruh segera pergi.

20. Tambera telah diletakkan di ko- 20. Wus pinemah kang tambra neng

datan owah dagingnya enting Jeng Sunan angandika, ''Apa bumbonipun ulam tambra langkung eca?'* ingkang rayi matur, **Btimbii uripurip. Jeng Sunan math nabda,

lam di air jernih tambera pun tampak jelas hanya kepala dan durinya sirip dan isi perut yang tampak daging, tiada pulih

18. 'Jku benar sira angarani urip'Urip urip sakabehnya kang dhahar lawan ulame dhe padha ayonipun, ** Nulya tambra kang aneng piring. anggronjal malih gesang ngandika sang Wiku, *Sunarani reges sira dene urns telas dagingira urip dadia tUang ingwang.

19. Punang tambra nuwun aturneki, Kanjeng Sunan mugi tetulusa asih ing mina uripe jer saliring turnuwuh kang gumelar miwah kumelip kasrah maniingsa mulya marang ing Yy^ang Agung." Jeng Sunan angling terima punang tambra kinen mangsulna jro warih kang kinen sigra kesah.

beji toya wening kang tambra katingal gumawang sirah arine kepet jerohanipun kang katingal daging tan pulih telah menjadi petilasan ketika disantap Karijeng Sunan Kali di Tuban Si tambera berberkah menjadi sakti dapat bersiluman.

21. Telah diundurkan sisa santapan oleh adiknya dan para sahabat rata untuk murid dan para santri Bersabdalah sang Guru "Putramu itu kuberi nama Ki Enom, sepadanlah rupanya pun bagus Nah, tinggallah kalian aku akan meneruskan perjalanan akan berkeliling dunia."

22. Rasawulan seterabersembah bakti Ki Supa mengikuti Kanjeng Sunan keluar dari kotanya Kanjeng Sunan bersabda, ''Segeralah Jebeng berangkat ke Belambangan engkau jangan bertutur kepada anak istrimu. Jika bertutur-tutur kepada anak istri tentu tidak jadi berangkat."

\ms dadi patilasan kala dhaharipun Jeng Sunan Kali neng Tuban punang tambra kesawaban langkung sekti bisa katon nyeluman.

23. Ki Supa pun menyembah mohon diri terus pergi ke Belambangan diperkenankan, maka laju jalannya berbagi selamat dengan Guru saling membelakang berangkat jalan sama-sama tak berteman

21. Wus linorod denira abukti mring arinya tuwin ingkang sobat wis wrata murid santrine ngandika sang Amku, "Putranira sunwehi kasih Ki Enom kang prayoga wamane abagus Ian uwis sira karia ingsun arsa anutukken lampah mami arsa nganglang buwana."

22. Rasawmlan aglis matur bekti gya Ki Supa dherek Kanjeng Sunan wus mijil sangking kuthane ngandika sang Awiku, 'Age Jebeng mangkata nuli marang ing Belambangan aja sira tutur marang anak rabenira lamun sira tutur-tutur anak rabi pesthi tan sida lunga."

23. Kyai Supa nembah matur amit nuwun lajeng dhateng Belambangan kalilan lajeng lampahe andum slamet sang Wiku kur-ungkuran dennya lumaris sami dha tanpa rowang ke utara dan ke selatan Tersebut Supa jalannya cepat-cepat telah tiba di pantai menumpang empu berdagang.

24. Adalah seorang empu dari Madura yang datang nama Kiai Singkir Ki Supa menumpang jalannya. Namanya diubah Kiai Kasa namanya kini sesama pandai besi di lautan Ki Singkir dan Ki Kasa sesama empu diaku saiidara kandung Ketika itu Ki Kasa dibawa singgali ke negeri Madura.

25. Selama berjalan di laut Ki Kasa bekerja memandai di laut rnaksudnya membantu bakalan empat puluh banyalcnya mereka peroleh dan Ki Singkir sama kemampuannya menyingkirkan mendung menyingkirkan perkara menyingkirkan binatang buas dan berbisa Namun Ki Kasa.

26. Kira-kira lima setengah bulan Kiai Kasa di negeri Madura kapalnya lalu berlayar langsung ke Sumenep laiu berpisaii dengan Ki Singkir Ki Supa meneruskan perjalanan ' tiba di Koripan menumpang pada Empu Basu

mangalor mangidul lampahe Supa winama gegancangan ing pesisir sampun prapti nuniit empu adagang.

24. Wonten empu Dura kang prapti Kyai Singkir namane kang dagang Ki Supa nunut lakune angalih namanipun Kyai Kasa ingkang wewangi sarni pandhe nglautan Singkir Kasa empu ingaken kadang sayay ah Kyai Kasa samana binekta rnampir dhateng nagri Madura.

25. Salamine lumaknya jeladri Kyai Kasa pandhe neng nglautan ngrancangi calon karsane kawan dasa kehipun sami angsal Ian Kyai Singkir sand pangwasanira anyingkirken mendhung nyingkirken barang prakara anyingkirken sato galak sing mandi awadcne Ki Kasa.

26. Awetara gangsal tengah sasi Kyai Kasa neng nagri Madura nulya layar baitane Sumenep kang funujug nulya pisah Ian Kyai Singkir Supa lajeng iumampah Koripan jinujug Empu Basu pinondhokan ikut memandai besi dan pandai emas ialu ke Belambangan.

27. Tak tersebut dalain perjaianan Ki Supa tiba di Belainbangan berubah nama Ki Pitrang langsung ke rumah empu Empu Sarap yang ditumpangi sesama satu pekerjaan menjadi panjak (pembantu) Ki Sarap amat senang empunya panjak muda bagus lagipandai pandai sebarang kerja.

tumut pandhe apepara tengah sasi laj'eng mring Belambangan.

21. Tan winama lampahing margi Kyai Supa prapteng Belambangan ngalih Ki Pitrang namane jujug wismane empu Empu Sarap kang denpondhoki pundhuh tunggil pakaryan dadya panjakipun Ki Sarap kelangkung bungan panjakira bagus taruna kelangkung wasis wignya saliring karya.

28. Ketika Ki Sarap bekerja tiap harl Ki Sarap berada (seba) ke besalen bekerja Ki Pitrang selalu ikut Ketika itu sedang bekerja membuat keris raja banyakiah pekerjaan itu. Palih Caluring bermaksud ke besalen (bengkel) menyela membikin seking (pisau kecil) kepada Ki Empu Sarap.

28. Amerangi Sarap nambut kardi saben dina Ki Sarap aseba mring baselan nyambut gawe Ki Pitrang datan kantun pan samana anambut kardi karya dhuwung sang Nata kathah karyanipun Patih Caluring karsanya mring besalen nyelani kengawe seking dhateng Ki Empu Sarap.

29. Empu Sarap tidak sempat mem bikin Ki Pitrang yang disuruh mengerjakan membuat pisau seking Setelah rampung dibuat diserahkan kepada Ki Patih Ki Patih pun pulang Ki Sarap pulang juga Ki Patih telah tiba di rumah

29. Empu Sarap tan kober akardi Kyai Pitrang kinen anggarapa akarya seking tunggule agiis kinarya sampun katur marang Rekyctna Patih nulya mantuk KiPatya Sarap bubar mantuk Ki Patih wus prapteng wisma duduk sambil rnemegang pisau tadi pisau baru akan diasah.

30. Terlihat oleh putraiiya yang masih kecil anak remusuh*) dimanja ayah ibunya dituruti kehendaknya merebut pisau itu mata pisau yang dipegang tangannya tergores seranibut jatuh langsung tewas Ki Patih terkejut maka menangis tak mengira putranya lalu mati karena tergores serambut.

pan lenggah sarwi nyepeng ingkang lading any or ana ingasah,

31. Yang meninggal itu lalu disucikan telali dikubur di pemakaman maka kehendak Ki Patih mencoba pisau unggul telah diasah, kehendak Ki Patih menusuk orang berdosa tidak dalam lukanya darali tak keluar lalu tewas untuk memotong tanaman kayu kemuning tak lama lalu rontok.

30, Pan konangan mring putranya alit pan rumusuh ingugung ramanya estri tinurut karsane angrebut lading unggul lelandhepe cinandhak nuli tangan beser sarikma niba lajeng lampus Ki Patih kagyat karuna datan nyana kang putra lajeng ngemasi dening beser sarikma,

32. Berpikirlah Ki Patih Caluring pisau tunggul bertuah bukan kepalang bukan Ki Sarap yang membuat yang membuat panjakny^ (pembantunya) apalagi jika membuat tombak atau keris

SLJngkang pejah nuli densuceni wus pinetak dateng ing makaman nulya Ki Patih karsane anandha lading unggul yms ingasah, karsanya patih amerang wong dodosan tan jro tatonipun rah tan medal lajeng pejah pinrangaken pethetan kayu kumuning tan dangu nuli gogrok,

32, Anggarjita Ki Patih Caluring lading tunggul ampuhe kagUa dudu Sarap ingkanggawe kang gawe panjakipun mendah gawe tumbak Ian keris pantas buatannya bertuah tuahnya hebat sekali "Baiklah kusuruh membuat panjang Sarap kalau dapat mengeijakan keris serta tombak."

patut karya batuwah mandine kelangkung *'Bokiya takkone karya panjak Sarap manawa bisa akardi

33. Keesokan harinya Ki Patih hadis ke besalen, telali bertemu dengan Ki Sarap mereka hadir di besalen Ki Pitrang selalu ikut duduknya bersama panjak-panjak Ki Patih berucap "Ki Pitrang diniinta membuat keris dan tombak." Ki Sarap berkaia kepada Ki Patih, "Silakan," katanya.

keris kelawan tumbak."

33. Ya ta enjing Ki Patih anangkil mring besalen, wus panggih Ian Sarap sami seba mring besalen Ki Pitrang datan kantm awor panjak denira linggih Ki Patih alon ngucap, *Ki Pitrang tinembmg kinen karya keris tumbak." Tandya ta Ki Sarap matur mring Patih * Sumangga aturira."

34. Berkatalal'i Ki Patih Caluring, "Aku bernazar kepadamu aku minta kerjamu buatiah sebuah keris yang bertuali sama dengan pisau yang kemarin engkau buat pisau kecil tunggul saktinya luar biasa hingga jatuh korban anakku tewas memegang pisau tewas.

34. Alon mo jar Ki Patih Caluring, *Aku Adhi bebana mring sira manira njaluk gawene dika gawekna dhuwung ingkang ampuh sami Ian lading wingldika akarya lading alit tunggul ampuhe kagila-gUa nganti bela bilaeni putra matni nyekel lading palastra.

35. Jika hasil kerjamu baik tentu dilaporkan kepada Ki Patih akulah yang melaporkan." Ki Pitrang pun menyahut, "Ya baiklah hamba turuti baik atau buruk silakan kareiia kebodohan hamba." Ki Pitrang diberi besi

35. Lamun becik olehira kardi mesthi katur mring^ sang Apatya gih manira ngaturake." Ki Pitrang alon matur, "Gih sandika darmi akardi awon sae sumangga sangking bodho ulun." Ki Pitrang pinaring tosan disuruh memilih yang baik untuk membuat keris besi pun telah dipiiihnya.

36. Besi pun segera diteinpa tidak lama telah jadi keduanya bentuk keris Tilamupih dan bentuk tumbak biring segera disampaikan kepada Ki Patili. Ki Patih lerlegun melihatnya karena bagus sekali rupanya bagus membuatnya cepat menyenangkan hati tidak lama menjadi senjata.

37. Hormat dan sayang Ki Patih 37, Ajrih asih Ki Patih Caluring

kirien milih kang yoga kinarya keris west glis pinilihan.

36, Punang west anulya kinardi an antara kekalih wus dadya Tilamupih kris dhapure tumbak hiring kang dhapur aglis katur marang Ki Patih

Kya Patih nj'enger mulat dene bagus terns wamane bagus utama dennya pandhe arikat dhanganken ati tan suwe dadi braja.

Caruling kepada Ki Pitrang, sangat mengambil hati Ki Pitrang supaya senang dianut sekehendaknya karena tidak dapat menjawab disatukan niatnya halnya membuat keris kebetulan terlaksana. Amatiah cintanya Patih Caluring Ki Pitrang diaku sebagai saudara.

mring Ki Pitrang langkung mendhet manah Pitrang pinrih karsane sinarah karsanipun sangking datan saged mangsuli plnelent karsattira dennya karyadhuwung kaleresan membadan sakelangkung tresnane Patih Caluring Pitrang ingaken kadang.

38. Kemudian dipersembahkan kepadan sang Dipati di Belambangan sang Sayunglaut Ki Pitrang dilaporkan semua ulali- . nya terpesohalah sang raja akan kata Patih Caluring • maka dipanggillah Ki Pitrang segera datang

38, Nulya katur marang sang. Dipati Belambangan sang Siyunglautan Ki Pitrang katur sasolahe kagiwang sang Aprabu ing ature Patih Caluring anulya tinimbalan Ki Pitrang glis rawuh di diepan sang Dipati Ki Pitrang duduk bersama Ki Patih kiranya bikin asmara.

ing ngarsme sang Dipatya nunggal patih Ki Pitratig denira linggih semune karya branta.

remusuh - anak kecil yang sedang dalam fase mengganggu orang lain.

XXII. ASMARADANA

1. Sang Dipati berkata kepada yang bam datang, "Selamatlah kedatanganmu hadir dihadapanku." Ki Pitrang menyembah berterima kasih lagi sang Dipati bertutur, "Apakah Anda dapat.

2. membuat keris yang baik kembar dengan yang kupakai pusakanya jagat di sini kalau mampu bikinkanlah untuk kembaran." Ki Pitrang bersembah, ''Jika ada contohnya.

3. Hamba sekadar nienjalani baik atau bumk silakan." Lain ditunjukkan segera Kiai Sangkelat ditarik sebentar Ki Pitrang tak samar melihatnya akan pundhen 'sanjungannya' Kiai Sangkelat.

4. Sang Dipati bicara lagi, "Bagaimana Ki Pitrang telah tahukah mpanya? Kalau telah jelas, bikinkan kupakai keris kembar." Ki Pitrang pelan menyahut,

XXIL ASMARADANA

1. Angandika sang Dipati fnarang ingkang lagya prapta **Lah bagea sapraptane sira aneng ngarsaningwang." Nernbah nuwm Ki Pitrang

Sang Dipati malih muwuSy *Kaki sira pa kadugu.

2. Karya keris ingkang becik kang kembar Ian agemingwang pusakane jagat kene yen kaduga gawekena sunkarya kekembaran," Ki Pitrang nernbah umatur^ "Larmn wonten polanira,

3. Kawula darmi nglampahi awon saene sumangga." Anulya pininton age ageme Kyai Sangkelat tinarik mung sakedhap Ki Pitrang tan samar dulu mring pmdhene Ki Sangkelat.

4. Sang Dipati angling malih "Lah kepriye sira Pitrang apa wisawas wamane yen was awas gawekena sun karya keris kemiar." Ki Pitrang alon umatur,

"Hamba belum jelas.

5. Jika hamba disuruh membikiii 5, kembaidengan junjungan Paduka berikanlah alas dan tempat yang baik uiituk keija memuja yang gelap sekali tempatnya supaya kentara cahayanya.

6. Sajiannya yang suci 6. dihadiri oleh Ki Patili." Permintaan Ki Pitrang disetujui Sang Dipati pun bersabda kepada Ki Patih, "Dinda Patili kutunjuk lunggulah Empu Pitrang."

1. "Buatkan tempat yang syarat memuja Batara yang gelap suci sjgiannya." Kemudian Kiai Sangkelat dimasukkan kendaga sarungnya diambil diberikan hanya hunusan.

Yen kawula kinen kardi kembaran pundhen Paduka kaparingan lepehane Ian panggenan kangprayoga kenginga karya muja kang peteng siluk genipun mrih katartvis ingkang cahya,

"Kawula dereng waspada.

8. Diterima oleh Ki Patfli Ki Sangkelat di kendaga dan besi buda bakalan baja dan pamor telah menyatu ada dalam kendaga lalu keluar dari istana Ki Patih bersama Ki Pitrang.

Sajenipun ingkang suci kajenengana Ki Patya," Ki Pitrang kanggep ature Sang Dipati angandika marang Rekyana PatyUy "Heh Yayi Patih suntuduh jenengana Empu Pitrang.

9. Telah tiba di besalen Ki Patih dengan Ki Pitrang ditempatkan di bilik besalen Ki Patih bertempat di luar dengan Ki Empu Sarap memahami sajiannya

sunyi 7. Karyakna panggonan sepi sarate muja Bethara kang peteng suci sajene." Anulya Kyai Sangkelat winadhahan kendhaga sarunganira pinundhut pinaringken mung leligan.

8. Tinampan marang Ki Patih Ki Sangkelat neng kendhaga Ian wesi buda badhene waja pamore wus nunggal aneng jroning kendhaga gya mijil sangking kedhatun Ki Patih lawan Ki Pitrang.

9. Ing besalen sampun prapti Ki Patih lawan Ki Pitrang winadhahan senthong besalen Ki Patih jawigenira lawan Ki Empu Sarap angerteni sajenipun asap kemenyan berkelun terns. kutug menyan datan pegat.

10. Tersebut setelah malam Ki Pitrang masuk gedhongan 1)1- lik' memohon kepada Yang Mahakuasa bakal keris dipuja diterima oleh Yang Sukma menjadi dua bflah keris ti^ dengan Kiai Sangkelat.

11. Tiga rupanya sama serambut pun tidak berbeda sama Kiai Sangkelat bentuknya sehabis memuja Ki Pitrang membaca mentera aji sirep 'penidur' diterima oleh Yang Mahaagung yang jaga tidur semuanya.

12. Ki Sarap serta Ki Patih tidurnya sangat lelap bahkan mengigau mendeiigkur HatiJiatiKi Pitrang keluar mengempit Ki Saiigkelat meiiuju ke sungai menyembunyikan Ki Sangkelat.

13. Diletakkan dalam air ditutup batu lumpang tersembunyi tempatnya segera kenibali ke asalnya Telali tiba di besalen lalu masuk ke gedung kedua keris diatur.

14. dalam kendaga emas indah Haripun telah siang keluarlah daribilik

10. Kocap sampune wengi Ki Pitrang malbeng gedhongan memuja sih ing Ywang Manon kang badhe dhuwung pinuja katrima mring Ywang Sukma dadya kekalih kang dhuwung katiga Kyai Sangkelat.

11. Tiga wamane pan sami tan ana geseh sarikma sami Sangkelat dhapure Ki Pitrang bakda memuja matakaji sesirepan tinarima maring Yvmng Agung kang jaga tilem sadaya.

12. Ki Sarap lawan Ki Patih sanget denira kepatya anendra anglindur angorok Ki Pitrang medal singidan angempit Ki Sangkelat marang kali kang jinujug nyingitaken Ki Sangkelat.

13. Pinemah sajroning warih sinasaban sela lumpang adhemit kiwa enggone aglis wangsul lampahira besalen sampun prapta malebu ing gedhongipun dhuwung kekalih tinata.

14. Munggeng kendhaga mas adi yuyunen sampun rahina medal sangking senthongane membangunkan Ki Patili Ki Patih kebingungan melihat hari telah siang, tertawa bertariyakan berita.

15. Ki Pitrang bertutur nuanis, "Inilah kendaganya sampaikanlah kepada sang Raja hamba belum melihat apa isi kendaga Ki Palih segera menerimanya kendaga pun dibuka.

16 Berisi dua bilah keris sama-sama bentuk Sangkeiat kembar tiada bedanya Ki Patih heran melihat peian-pelan bertanya, "Yang mana contohnya?" Ki Pitrang menyahut, "Tak taliu.

17. Hamba tidak mengetahui hanya contohnya saja sempga beroleh kasih Yang Mahakuasa." Pada malam hari turunlah cahaya ke kendaga rupanya pun tak tahu yang larna dengan yang baru.

amungu dhateng Ki Patya Ki Patih kudandapofi andulu padhang gumuyu mangucap atakon warta.

18. KesuUtanlah hati Ki Patih berdua masuk ke istana melapor kepada sang Ditya Muda keduanya disilakan ke depan mempersembahkan kendaga telah diambil oldi sang Raja kendaga pun dibuka.

15. Ki Pitrang umaturariSy 'Tunika ingkang kendhaga katura dhateng sang Rajeng kawula dereng uninga isenipun kendhaga Ki Patih nampeni gupuh kendhaga nuli binuka.

16. Isine dhuming kekalih pan sami dhapur Sangkeiat kembar tan ana bedane Ki Patih gawok tumingal aris dennya tetanya, 'Ingkang pundi polanipun? " Ki Pitrang matury 'Tan wikan.

17. Kawula datan udani amung kang pula kewala mugi angsal sih Ywang Manon.**

Ing dalu nunten tumedhak cahya dhateng kendhaga tan wikan ing wamanipun kang lami miwah kang enggal.

18. Kewran manahe Ki PatSi kalih samya malbeng pura glis katur sang Ditya Nom kalih sumangge ngayunan ngaturken kang kendhaga wus pinundhut mring sang Prabu kendhaga nulya binuka.

19. Berfei dua bilah kens sama-sama bentuk Sangkelat kembar tak ada bedanya Saiig Raja amat senang maka bertanya, "Pitrang, mana yang dahulu yang kiri atau yang kanan?"

20. Ki Pitrang bersembah, "Hamba tak tahu juga silakan kehendak Paduka Raja." Hati Sri Raja kesulitan kemudiari menganibil samngnya keris pun disarungkan serarnbut pun tiada berbeda.

21: Disarungkan beganti-ganti keduanya tiada beda satu rangka dua bilah keiis masuknya pun sama rupanya keris kembar sang Dipati bertutur lagi, "Pusakaku yang mana?"

79. Isine dhuwung kekalih kang sand dhapur Sangkelat kembar tan ana bedane sang Nata langkung kacaryan dadya angling tetanya, ''Pitrang, endi kang rumuhun apa kering apa kanan ? "

22. Ki Pitrang menyahut, "Tak tahu. Silakan kehendak Paduka beluui; tahu rupanya keris pundheii Paduka." Bingung hati sang Dipati keris pun dipandanginya berganti-ganti pada samngnya.

20. Ki Pitrang matur wotsari, "Kawula datan uninga sumangga karsa sang Rdjeng." Kawran tyasira sang Nata nulya ngasta sarungan sinarungken punang dhuwung sarikma tan mawi renggang.

21. Sinarungken gcnti-genti kekalih tan mawi renggang rangka siji dhuwung roro apan sami anjingira dhuwung kembar wamanya sang Dipati malih muwus, "Kang pundi pepundhen ingwang?"

23. Serambut pun tiada selisih keris kembar membingungkan berkali-kali memandangny a Ki Patih serta Ki Pitrang tak berbeda ujarnya silakanlah sang Raja amat heranlah sang Dipati.

22. Ki Pip-ang matur, "Tan uning sumangga karsa Paduka dercng waspada wamane pepundhen dalem curiga." Lengkng tyas sang Dipasya sinawang'sawang kang dhuwung ginenti'genti mring wrangka.

23. Sarikma tan mawi slisir dhuwung kembar kernanikan wali-wali pandangune Ki Patih lawan Ki Pitrang tan beda aturira nyumanggdkken sang Aprabu langkung gawok sang Dipatya.

24, Bersabdalah saiig Dipati, "Keduanya adalah pusakaku jika deniikian, kehendakku kularang engkau mernbuat keris beiituk Sangkelat Kaiau ada yang teiah telanjur segeralah Anda lebur saja."

25. Ki pitrang serta Ki Palih menyembah menyanggupkan Lagi sang Raja bersabda, "Amat besar sayangku tak ada yang kubalaskaii uncuk kesetiaan Ki Pitrang hingga dibantu-bantu.

26. Makajadilah kerisku ini bukan Pitrang yang meinbuat beroleh dari memuja Dewanya tandanya dia tidak tahu yang lama atau yang baru." Ki Patih bersembah "Ya betul sabda Paduka."

24. Angandika sang Dipati, *lya karo pundhen ingwang yen mangkono karsaningong sun larangi sira karya keris dhapur Sangkelat latnun ana kang kebanjur ya null sira lebura.

25. Ki Pitrang lawan Ki Patih tur sandika awotsekar. Ngandika malik sang Rajeng *'Luwih banget tresnaningwang tan ana sunwalesna mring Ki Pitrang setyanipun nganti denrewang-rewangi.

27. Sang Raja bersabda manis, "Ki Pitrang kuangkat dengan kedudukari di Sendhang Sedayu kunamakan Pangeran menikahiah dengan anakku cantik mpanya bernama Sugiyah." Ki Pitrang menyembah berterima kasili.

26. Dadi dhuming ingsun iki dudu Pitrang ingkang karya tuke muja d ewane prantandhane nora wikan kang lawas Ian kang anyar." Ki Patih matur wotsantun, 'Inggih leres sabda Nata."

27. Sang Nata ngandika aris, 'Ki Pitrang sunjunjung lenggah ing Sendhang Sedayu rane sunnamakaken Pangeran radia putraningwang Sugiyah wamane ayu." Ki Pitrang nuwun tur sembah.

28. Kemudian memerintahkan segera menyandingkan sang putra ICi Patiii menjadi besan disuruh memangku Ki Pitrang Ki Patih amatlah senang memang teiah diaku saudara

28. Nulya parentah tumuli amanggihaken kang putra Ki Patih dadya besane kinen amangku Ki Pitrang Kya Patih langkung bungah dhasar wus ngaken sadulur kasihnya tak kepalang.

29. Sibuklah orang sanegeri di dalam istana dan Kepatihan berderet sepanjang jalan raya peti isi makanan sampai ke halaman paiiji-panji serta bendera cara balm dan payung agung dipasang di kiri kanan.

gmira sih tan kepalang.

29. Busekanwongsanegari jro pura Ian Kepatihan sungsun turut marga gedhe gledhegan prapta plataran rontek layu bandhera cara balen payung agung pinasang ing kering kanan.

30. Pelari membawa dua payung 3G. Lelari payung gung kalih agung diberi ganielan monggang sebelah slendro sebelak lagi pelog kira-kira lima hari gamelan dibunyikan Kemudian pengantin masuk dipanggil masuk istana.

sinungan gamelan monggang sisih salendro Ian pelog awetawns gangsal dina ungele kang gamelan nulya penganten malcbu ngandikan marang jro pura.

31. Busananya indah sekali luar biasa perhiasan busana sungguh putri berkelebihan terhias oleh busana bagai hilang dikerdipkan sinamya meliputi digandeng oleh ibunya.

31. Busanane adiluwih tangeh rengganning busana tuhu yen putri kanaot karengga dening busana lir murca kinedhepna ujwalanira ngmguwung kinanthi ing ibonira.

.32. Pangeran Sendhang pun dipanggil tiba di depan menyembah Sang Dipati bersabda, "Ki Sendhang terimalah ini tanda kasihku wanita cantik anakku bawalah pulang ke Sendhang."

33. Pangeran Sendhang pun menyahut, 33. Pangran Sendhang matur aris,

"Hamba sangat terima kasih kelangkung nmmn patikbra diberi azimat raja." pinaring jimat sang Katong."

32. Pangran Sendhang dentimbali prapta ngarsa awotsekar sang Dipati ngandika Ion "Kaki Sendhang tampanana iki tandha sih ingwang putrengsun monody a ayu gawanen mulih mring Sendhang.'

Maka dipondonglah sang Retna Nulya pinondhong sang Retna dinaikkan ke atas tandu hamba sahaya mengiring semuanya mercka membawa perlengkapan upacara.

nginggahaken wilisan pawongan ngiring sadarum samya ngampil upacara.

34. Telah keluar dari daiam istana Pangeran mendampingi di depan samba memanggul tombak berangkat tiba di Pangurakan Pangeran mengendarai kuda dipayungi payung tepian biru kudanya menari-nari.

34. Wus mijil sangking jro puri Pangran jujari ngarsa sarwi amandhe waose budhal prapteng Pangurakan Pangeran nitih kuda sincngsongan seret biru titihan ngentrak mendahapan.

35. Di belakang sang Raja Putri naik tandu indah sekali diapit jajaran luar biasa hiasan perjalanan aka tiba di Kepatihan turuniah putri cantik itu disandingkan dengan Ki. Supa.

35. Ing wingking sang Raja .Putri respati nitih jempana amerapit jajarane tangeh renggane lumampah mis prapta Keparihan tumedhak kusuma ayu pinanggihken Ian Ki Supa.

36. Segera dipondhong ke dalam. Demikian telah duduk teratur pengiring mempelai semarak segera pula dijamu mereka seluruhnya bersantap di luar dan di dalam telah selesal maka semuanya bubar.

36. Pinondhong mring dalem aglis ya ta wus tata alenggah kang ngiring penganten andher aglis nulya sinugata werata sami dhahar jawi lebet lorot sampun sedaya anulya bubar.

37. Tersebutlah tadiyang tinggal Pangeran dengan sang Retna menurutlah pengantinnya saatnya sepi orang hendak merayu istrinya sang Retna telah dfliampirinya dipeganglah tangannya.

37. Ucapen wau kang kari Pangeran lawan sang Retna bangun turut pangantene wancenira sirep jalma arsa ngimur kang garwa sang Dyah pinerpefcan sampun cinandhak ing astanira.

38. Dicium berkali-kali sang Retna melawan dengan sanggulnya

38. Ingaras mawanti'wanti sang Dyah tangkis ukelira tersebar tumpah bunganya sang Retna pun berkata, "Ini maunya apa? tangan dipegang kuat-kuat mengharapkan semuanya.

39. Jika rusak daganganku masakan mungkin menggantinya?" Jeng Pangeraii pun bersabda, "Duhai hati pujaan kanda hambamu melawan rusaklah kebun bunga mengoyak Belambangan.

40. Yang sangat kucintai yang menyembali sang Rctna tak merasa menikahi Kambanya hanya minta kasihnya Dinda aku orang terbelaskasihan pembantu pandai besi mengabdi empu diambii oleh Adipati.

sumebar mawut sekare ngandika Kusuma RarUy **Punika ana apa sta cinepengan kukuk angarap sadaya-daya,

41. Aku mengelana dunia Sejagat tak ada yang menyamai yang scperti ada pada Dinda bagai pcrmata boneka bak karangan zamrud semoga kasihnya langsung aku sedia menghamba.

42. Duhai mirah yang kuhormati ditikam dengan kuku kiri pukullah dengan kernyit alls lawaniah dengan tajamnya mata kalau aku telah tiada kuburkan dalani tempat tidur selimuti dengan kain pinjungmu.

43. Timbuni layuan bunga 43. Urugen layoning sari

39. Yen rusak dagangan mami mangsa bisa nempuhana, ** JengPangeran ngandika alon, *Vhuh Gusti pepujaningwang ingkang abdi sumanggah rusak kebanjaran santun bedhah Blarnbangan.

40. Sing dahat kula dedasih kang estu padeng Dyah Retna tan ngrasa krama dasihe mung minta sihira Nimas amba wong kawlas arsa panjak pandhe ngenger empu pinundhut ing Adipatya.

41. Kawula anglaya bumi ejagat tan ana mimba ingkang kadya naking Angger lir retna rineka jalma jumerut rinumpaka mugi tulusa sihipun kawula angestu pada.

42. Dhuh mirah kula urmati tinuwek kuku kiwa sabeten kincang alise perajjgen lungiding tmgal yen wus lena kawula kuburen jro jinem arum lurubana pinjungira.

alasnya buah dada Dinda kirimlah senyuman Dinda tiada bakalan mati mati bergila cinta rindu akan Dyah Ayu lengah mengharap hatinya."

44. Pada waktu menjelang pagi sang kakak timbul niatnya dipondonglah istrinya Sang Retna merintih-rintih dibawa ke tempat tidur si hina cepat menindih sang Dyah pun terkapar.

mefane payudentanta kirimana esemirangger nora pati talenana mati ngasmarabranta abranta marang Dyah Ayu sembrana mangarah prana,"

44. Tan winama bangun enjing kang raka dhatengken karsa v^us pinondhong sang lir sinom sang Retna pongah-pangihan binekta ing paperman kang samir tumumpang gupuh sang Dyah Rara kelosodan.

45. Telah tersalurlah kasih sayangnya setelah saling bercinta Pangeran dengan istrinya dipotonglah ceritanya sulit digambarkan dengan kata telah bersatu mereka berkasihan sudah sampai harinya berikutnya.

45. Wus kakenan pudyaning sih sakbakdanira mong raras pangeran Imvan sang sinom pinunggel ingkang carita tangeh lamun rinengga wus atut dennya mong lutut sampun angsal pendhak dina.

46. Kemudian kepada sang Raja mohon diri akan beran^at ke Sendhang sang Raja pun mengizinkan pula deinikian juga kepada Ki Patfli diizinkan, maka berangkat ke Sendhang di Sedayu orang Sendhang menjemput semuanya.

46. Nulya pamit mring sang Aji arsa bud hat 'marang Sendhang wus kalilan mring sang Rajeng tanapi dhateng Ki Patya kalilan nulya budhal dhateng Sendhang ing Sedayu wong Sendhang methuk sedaya.

47. Selamatlah peijalanannya di jalan tiada diceritakan langsung perjalanannya telah tiba di negeri Sendhang lalu masuk ke istana menempati tempat bekas saudaranya raja Belambangan.

47. Lampahe sampun lestari ing marga datan winama sampun lestari lampahe wus prapta nagari Sendhang lajeng lumebeng pura ngenggeni tilasanipun kadange nateng Blambangan.

48. Telah wafat, tidak mempunyai 48, Pejah datan tilar siwi anak maka dikuasai oleh Belambangan lalu diberikan kepada anaknya enaklah hati orang Sendhang yang menguasai tiada lain Ki Supa sangat berbahagia menjadi Pangeran Sendhang yang merdeka.

49. Demikianlah kisah kasih Ada lagi ceritanya Ki Ageng diceritakan telah mempunyai anak pria bagus sekali rupanya perkasa sakti lagi unggul bernama Getaspandhawa.

kawengku dhateng Blambangan mila pinaring putrane eca manahe wong Sendhang kang mengku datan liyan Ki Supa mukti kelangkung mardika Pangeran Sendhang,

49, Nengena ingkang winami wonten mcdih winurcita Ky ageng winiraos apan sampun apeputra kakung bagus utama digdaya sekti pinunjul anarna Getaspandhawa,

50. Bundhan Kajawan telah mati anaknyalah yang menggantikannya tetapi kerajaannya dipindah berkota di Sela menjadi sebutan dan namanya Ki Ageng Sela disebut di Tarub dibuat habis.

50. Bundhan Kajawan wus Mis kang putra ingkang gumantya nanging ingalih prajane kekutha aneng ing Sela dadya aran kang nama Ki Ageng Sela sinebut ing Tarub kinarya telas,

51. Ki Ageng Sela tadi menikali dengan putri Sumedang ayahnya dari Jepara adalah keturunan seorang Syeh dari Arab sang Putri di Sumedang adalah orang tua dari Ratu Andarawati.

51. Ki Ageng Sela winami wus krama putra Sumedhang sangking Jepara ramane pan tedhak Seh sangking Arab sang Putri ing Sumedhang pan kapemah yayahipun Ian ratu Andarawatya.

52. Ki Ageng Sela itu kini tertarik akan ilmu rasa belajar agama suci serta telah belajar

52, Ki Ageng Sela ing mangkin kasengsem ing ngelmu rasa olah agama sucine apan sampun puruhita kepada Kanjeng Sunan Kalijaga dijadikan saudara dengan Dipati di Bintara

53. Mereka saling kasih dalam mengaku saudara sang Dipati dijadikan yang muda Ki Ageng Sela yang tua sebagai tumpuan sebarang masalah ditawarkan diturut apa bicaranya.

54. Ki Ageng Sela berembuk akan menaklukkan Sri Baginda agar Sri Baginda menjadi Islam karena Sri Baginda Brawijaya belum menganut Islam Dipati berkehendak ayahnya harus dipaksa.

55. Demikianlah sang Dipati pergi menghadap ayahnya ditemani oleh Ki Ageng Sela diking sahabat muridnya. Dalam peijalanan tak dibicarakan maka telah tiba di Majapahit langsung ke Kepatihan.

XXIII. SINOM XXIII. SINOM

mring Sunan Kalijaga pinanjingaken sadulur lawan Dipati Bintara.

53. Sakelangkung sami asih denira angaken kadang sang Dipati dadi anom Ki Ageng Sela kang tuwa kinarya tumpang gana saliring rembag tinantun ingidhep saaturira.

54. Ki Ageng Sela rembagi anelukaken sang Nata pinrih Islam sang Rajeng sang Sri Prabu Brawijaya dereng manut agama Dipati ing karsanipun kang rama kedah pineksa.

55. Mangkana sang Adipati asowan marang kang rama Ki Ageng Sela rowange ingiring sabat muridnya ing lampah tan winama ing Majapait wus rawuh anjujug ing Kepatihan.

1. "Selamat datang Ki Dipati tumben seba kemari adakah yang diinginkan?" Sang Dipati bersembah terima kasih "Sebabnya menghadap Ramanda Raja jika berkenan Sri Baginda hamba mohon

1. ' Bagea Kaki Dipatya anglangka seba mring mami apa ana karyanira." nembah nuwun sang Dipati 'Mila sowan Ramaji yen pareng karsa sang Prabu inggih nuwun kawula hamba raja di Majapahit supaya semuanya menjalankan agama."

2. "Paduka agar ikut Islam 2, sebaiknya mendirikan masjid seperti magid di Demak diizinkan oleh para Wail." Sri Baginda bersabda manis, "Sesukalah tentang hal itu Aku pun tidak mencegah mereka yang mau menjalani tapi aku tidak mau masuk Islam."

3. Sang putra malu dalam hatinya 3. tak termakan sembali katanya diam tidak meliliat orang lain badan sendiri direnungi Sri Baginda tahu rahasia disamar dalam berlutur. "HaiPatili bagaimana dari segenap pandai besi adakah yang sanggup membuat kerisnya?

4. Carilah empu utama 4. engkau jangan cepat pulang jika belum beroleh yang menyanggupi meiieruskan kehendakku. Nah, bubarlali Patili." Keduanya bersama menyembah keluar dari istana lalu mereka berjalan pulang bertolak belakang dengan dipati di Bintara.

5. Tersebutlah mereka yang beijalan 5. Tersebut juga tadi Sri Baginda pergi ke belakang

di dalam ing Majapait pan sadaya mila lampaha agama.

Paduka tumuta Islam prayogi akarya masjid kadosa mesjid ing Demak kaidenan para Wali." Sang Nata ngandika ris, 'Sasenengan basa iku ingsun pan nora nyegah kang padha gelem nglakoni flanging ingsun tan gelem lampah agama."

Kang putra merang jro nala tan kadhahar atumeki kendel tan mulat ing liyan salirane dentingali safig Nata uning wadi sinamun ngandika arum "Heh Patih kaya paran sakathahe pandhe wesi apa ana kang sanggup karya curiga?

Ngupaya empu utama aja sira enggal mulih yen tan antuk kang sanggupa anutugi karsa mami lah wis bubara Patih. " Kekalih sareng wotsantun wus mijil sing jro pura pan lajeng sami lumaris kur-ungkuran lawan Dipati Bintara.

Kocapa ingkang lumampah ucapen wau sang Aji tindak dhateng pepungkuran melihat si pandai besi pandai emas dan mranggi lengkap segenap empu Pulombang dan Supadriya Ki Japan dan Supagati ya Ki Japan supagati dan Ki Jikja.

6. Paneti dan Salahita bekel jati dengan modin Ki Pala dan Wanabaya Ki Kuwung serta Ki Singkir segenap empu dikerahkan mereka disuruh membuat keris dengan bentuk yang bermacammacam tetapi tidak ada dalam baki sebilah keris yang bentuknya seribu.

7. Raja bersabda berkelakar, "Hai kalian yang bekerja dan mranggi aku bertanya apa kekuatanmu mranggi kerja dengan daku di sini dapat berkah raja dan restu?" Mranggi bertutur menyembah, "Tak beroleh berkah Gusti tidak minta jika tidak terima hadiah,"

8. Raja tersenyum, sabdanya, "Ya aku sekadar memberi telah tertentu kehendakmu menerima hadiah satu (tunggal) tidak beroleh berkahku. Serta engkau hai empu Empu, bertuturlah perolehanmu bekerja beroiehkah Anda berkah raja?"

mirsani kang pandhe wesz kemasan lawan mranggi pepak sagung para empu Pulombang Supadriya Ki Japan Ian Supagati pan Ki Japan Supagati Ian Ki Jikja,

Paneti Ian Salahita bekel jati lawan modin Ki Pala Ian Wanabaya Ki Kuwung lawan Ki Singkir sagung empu kinerik sami kinen karya dhuwung kang dhapur wama-wama

Hanging tan ana jro baki keris siji ingkang dhapuripun sasra.

7. Sang Nata angling gumujeng '"Heh dasih kang nambut kardi, Ian mranggi ingsun tetanya apa dayanira mranggi anambut karya mami apa antuk berkah ratu?" Mranggi matur anembah, 'Tan angsal berkahing Gusti boten nedha yen boten tampi ganjaran,"

8, Sang Nata mesem ngandika, "Ya ingsun darma maringi wus pinesthi karepira narima ganjaran siji tan oleh berkah mami lawan sira bocah empu empu sira matura antukira nambut kardi apa antuk sira berkahing nalendra?"

9. Ki Empu pun bertutur menyembah, "Ya, kadang-kadang Gusti jika ada kelebflian itu berkah raja jika tidak ada Gusti hanya cukup kehendak Sri Baginda." Baginda bertanya, "Pandai emas berkatalah sebenarnya berolehkah engkau berkah dari raja?"

10. Lurah pandai-emas sembahnya, "Ya mendapat berkah raja asal hamba melebur emas tentu beroleh emas satu gotri yang sudah dijanjikan yalah emas separuh tali mengambil curang hamba separuh tali setail tak kentara rupa berat tak berubah.

11. Meskipun ditunggui serta pun ditelanjangi bahkan menjadi senang hamba tak sukar jika mengambil curang dari perapian dan kowi 'tempat melebur' itulah tempat curangnya arang yang membawa dari berkahnya raja kalau leles 'menyisihkan' besarlah hadiah dari raja.

12. Sang Raja tertawa senang lalu bersabda lagi, "Tuturmu itu benarlah

9. Ki empu matur anemhdh, 'Inggih terkadang Gusti bilih wonten kelangkungan punika berkat narpati yen boten wonten Gusti mung cekap karsa sang Prabu," Sang Nata angling tanya, 'Kemasan maturayekti apa dra antuk berkahing nalendra?'*

10. Lurah kemasan turira, '*Inggih angsal berkah Aji uger kawula nglebur mas pesthi angsal mas sagatri kang sampun angger janji inggih mas sepalih tangsul mendhet silip kawula sepalih tangsul setail tan katawis wami wawrat datan ewah.

11. Nadyan dipuntengganana kalawan dipunwudani malah dados bungah kula tan ewet yen mendhet silip • sangking prapen Ian kowi punika ing silipipun areng ingkang abekta sangking berkahing narpati lamun leles ageng ganjaran narendra."

12. Sang Nata gumuj'eng suka ngandika arum amanis, "Iku bener aturira segenap pekeijaan abdi adalah untuk inengambil bukti berkah dari raja meskipun engkau curang dari suka bercurangnya bersandar dari berkahnya raja.

13. Sesungguhnya raja berwewenang memberi makan abdi yang bekerja mencari abdi utama yang utama lahlrnya bekerja raja yang menilai pekeijaan abdi yang luhur tak terhicung curangnya tertutup oleh pekerjaan yang baik anugerahnya melebihi niiainya kerja.

14. Jika abdi bertambah pekeijaannya raja memberi hadiah lagi engkau empu Supadriya semua pandai besi tidak menyahut jika engkau dapat bekerja sebilah keris bentuk seribu besarlah hadiahnya tentu kuangkat menjadi patih." Para empu menyerahkan mati hidup.

saliring karyaning dasih apak kinarya ngambil bukti berkah sangking ratu nadyan sira culika saking suka dennya silip alanjaran sangking berkahing nalendra.

15. Sang Raja bertanya "Supadriya anakmu yang bernama Ki Empu Supa mengapa tidak tampak tidak ikut bekerja Supadriya bersembah, "Abdi Paduka itu menikah mendapat hadiah putri dari Tuban ikut istri belum boleh pulang."

16. Sri Raja bersabda pula, 16. Sang Nata malih ngandika,

13. Sayekti ratu winenang ngingoni dasih kang kardi ngupaya dasih utama kang utama lahiring kardi ratu ingkang mijeni karyane dasih kang luhung tan ketang culikanya kalingan karya kang luwih ganjarane ngluwihi ajining karya.

14. Yen dasih mundhak karyanya sang Ratu angganj'ar maning sira Empu Supadriya kabeh pandhe tan ngarani yen sira bisa kardi keris siji dhapur sewu gedhe ganjaranira pesthi ingsun karya patih." Para empu ngaturken pejah gesang.

15. Sang Nata angling tetany a 'Supadriya sutaneki kang aran Ki Empu Supa dene tan ana kaeksi tan melu nambut kardi Supadriya nembah matur "Di dalem imah-imah katriman putri ing Tubin ngetutaken dereng kalilan mantuk."

"Untunglah dapat hadiah putri dari Ibu Ratu di Tuban tentu berbahagia tak boleh kembali Supadriya kutunjuk berangkatlah ke Tuban segera panggiliah Ki Supa pintalah kepada Uak Dipati." Supadriya menyembah mohon diri lalu berangkat.

'Vene beja dentrimani mring Ibu Ratu ing Tuban mesthi mukti tan weh mulih

Supadriya suntuding menyanga ing Tuban gupuh timbalan Ki Supa tembungen mring Wa Dipati" Supadriya nembah omit lajeng mangkat,

17. Telur keluar dari dalam istana bertemu dengan teman pribadi lengkaplali orang di Tumenggungan upacaranya telah tiba lajulali perjalanannya empat puluh orang temannya demikianlah yang ke Tuban Bergantilah yang diceritakan tersebutlah Dipati di Bintara.

11. Wus mijil saking jro pura panggih Ian rowang pribadi pepak wong ing Tumenggungan upacaranya wus prapti sigra dennya lumaris kawandasa rowangipun lir na kang marang Tuban yatagenti kang winarni kawuwusa Dipati Bintara.

18. Dengan Ki Ageng Sela lengkap segenap para murid dari negeri Majapahit bersembah kata sang Dipati untuk Ramanda Sri Baginda tak termakan tutur itu amat malulali hatinya tak mau pulang ke negeri kemudian mengliadap ke Ampelgadhing

18. Kelawan Ki Ageng Sela pepak sagung para murid sangking nagri Majalengka saos atur sang Dipati mring rama Sri Bupati tak kadhahar aturipun langkung merang tyasira tan arsa kondur mring nagri lajeng so wan dhumateng ing Ngampelgadhing.

19. Telali bertemu dengan Kanjeng Sunan di Ampel, duduk leratur abdinya menghadap semua para mantri serta bopati. Ki Ageng Sela menghormat diterima, disuruh duduk

19. Wus panggih lawan Jeng Sunan ingNgampel ing Ngampel atata linggih kangabdi sowan sedaya pra mantri lawan bopati Kyageng Sela tur bekti tinarima kinen lungguh

Jeng Sunan menyambut mereka yang datang, terima kasih bersembah bakti cucunya pun menyembah kepada kakeknya.

20. "Hamba memberitahukan kepada Paduka sang Yogi hainba dari Majapalriit mohon kepada sang Raja agar hambanya menjadi Islam dan Isiamnya sang Raja hamba mempersilakan mendirikan masjid besar yang balk diizini para wall seperti di Demak."

Jeng Sunan anembrama kangprapta nuwun tur bekti

ingkang wayah atur sembah mring kang eyang,

20, ''Kawula atur uninga ing Paduka sang Ayogi ulun sangking Majalengka nenuwun dhateng sang Aji mrih Islame gung dasih Ian Islamipun sang Prabu ulun aturi karya masjid ageng kang prayogi kaidena pra wall kadya ing Demak,

21. Jawaban sang.Raja "Sesenangnya wadya kecil mereka yang menganut agama." Sang Raja tidak melarang tetapi Sri Raja tak man beragama Rasul. "Hamba sangat malu punya ayah Buda kafir lebih baik tidak mengaku putra Sri Raja.

21, Wangsulanipun sang Nata, "Sasenengan wadya alit kang sami manut agama," Sang Nata datang ngawisi nanging Sri Narapati tan arsa agama Rasul ''Kawula sangat wirang gadhah rama Buda kapir luhung sampun ngaken putra Sri Narendra,

22. Hamba mohon didoakan kini negeri Majapahit akan hamba rebut dengan perang bermula dari agama Sang Raja jika tidak menurut digeser kerajaannya baiklah diganti dengan raja yang beragama suci yang mau menurut para WaliuUah."

22, Nuwun pangerstu kawula mangke nagari Majapait badhe ulun rebat ing prang bebuka sangking agami yen tan manut sang Aji linorot keratonipun prayogi sinalinan ratu kang agami suci ingkang purun manut para Waliyullah,"

23. Kanjeng Sunan Ngampel bersabda, 23, Jeng Sunan Ngampel ngandika,

"Engkau jangan mempercepat keadaanKaki belum berakhir raja Buda janjmya kurang satu tahun kalau telah menepati janji sekehendakmu menggempur negeri Majapahit kalau raja Islam telah terima wasiat gaib adalah Anda.

24. Kalau janji itu telah tiba bergantinya raja agama tahu sendiri ayah Anda Sang Raja telah mengetahui pandangannya bijak berterus dengan sabdany a tidak mencegah orang Islam hanya sang Raja tidak menyukai dan sang Raja telah tahu mulai Islam.

25.' Sebaliknya engkau Nanda carilah pusaka raja syaratnya berkuasa dari pemberian pertolongan dari Hyang Widi pintalah yang sungguh-sungguh mohon illiam kepada yang mernbuat anugerah dan hidup mati buktikanlah dalam penglihatan dan panca indera.

"Gege mangsa sira Kaki

durung gungsir ratu Buda janfine kurang sawarsi yen wus nglungguhi janji sakarsanira agempur muring nagri Majalengka yen ratu Islam wus tampi ing nugraha ginaib iya sira

24. Yen janjine wus tumeka saline ratu agami mirsa dhewe ramanira sang Nata pan wis udani tingalira asidik atems Ian. sebdanipun tan nyegah ing wong Islam mung sang Nata datan arsi Jeng sa/7g Nata wus priksa glekasi Islam.

26. Jangan putus siang dan malam permohonanmu yang yakin kepada yang menguasai Nanda Adapun yang kedua kali segenap para wali pintalah doanya sungguh-sungguh agar guru Nanda mengasihi

25. Balikan Kaki ta sira ngupayaa pusaka ji saraie murba misesa angking sinihan ing sili kang dhingin mring Ywang Widi pintanen ingkang satuhu negesa ingkang karya nugraha Ian pati urip dennyatakna ing tifiggal Ian pancadriya.

26. Siang dalu agya pegat parnintanira denyekti marang kang murba ing sira dene ingkang kaping kalih sagung kang para wali pintanen donganipun denasih guronira turutlah ajarannya Kaki guru juga pengganti ayah Nanda.

27. Serta lagi mintalah fatwa pusaka raja kepada ayah Nanda Kahjaga yang telah beroleh kasih dari Hyang Widi serta mintalah lagi restu dari ayahmu Buyung . ialah sang Dipati Palembang amatlah kasih padamu nah anggaplah anugerah hidup nanda."

turuten wulange Kaki guru uga gegentine ramanira.

27. Lawan malih amintaa betuwah pusaka aji mring ramanta Kalijaga kang wus antuk sih Ywang Widi

lawan mintaa malih pangestu ramanta Kulup sang Dipati Palembang banget sihira mring Kaki lah anggepen ganjarane uripira."

28. Sang Dipati bertutur menyembah hatinya senang sekaii karena menerima nasihat banyak terasa di hati berterima kasih sekaii kepada Eyang sang Mahawiku semalam berbincang-bincang Tersebutlah telah pagi Sang Dipati menyembah mohon diri.

29. Keduanya menyembah kaki undur dari depan sang Yogi tidak pulang ke Bintara lalu berlaku tapa diri memeras inti hati Ki Ageng Sela selalu ikut serta Ki Wanapala empat dengan Iman Samantri saudara tunggal guru Kanjeng Sunan Kalijaga.

28. Sang Dipati matur nembah kelangkung suka kang galih denira tarnpi wewulang kathah keraosing galih kelangkung nuwun kang sih ing eyang sang Mahawiku sedalu arerasan Kawamaa sampun enj'ing sang Dipati nuwun pamit ngaras pada.

30. Keempatnya telah berangkat bahaya pun dihadapi bersama sang Dipati Natapraja

29. Kekalih nembah suku sang mundur siang ngarsa sang Yogi datan kondur mring Bintara lafeng lampah anenepi ameres ingkang ati Ki Ageng Sela tan kantun Ian Kyai Wanapala sekawan Iman Samantri kadang tunggil guru Sunan Kalijaga

30. Sekawan sampun lumampah ing baya tan nedya kari sang Dipati Natapraja lalu menjelajah negari segenap para wali diminta doanya sungguh-sungguh adalah mereka dikenalkan merombak merusak istana para wali setuju dengan iringan doanya.

31. Adapun Dipati di Bintara bergantilah yang diceritakan tersebutlah Supa putra yang dinamai Ki Enom cepat besarlah kini sepenggembala anak tersebut lama ditinggal ayahnya amatlah berpedih hati slang malam tidak tidur tidak makan.

32. Jika tidur pada pelepah pisang jika makan sebulan dua kali jadilah bertapanya diterima oleh Hyang Widi maka berani, sakti, lagi cerdik dapat bercampur dengan siluman dapat memandai di angkasa dan memandai dalam air diambil anak oleh Empu Anjaniputra.

33. Ketika itu Supa putra menghadap kepada nenek putri menanyakan ayahnya bertanyalah kepada Nenek Dipati "Duhai Nenek kemanakah putra Nenek ya ayah hamba tidak datang hamba ingin menyusul." Nenek selalu menghibur melerai "Jangan menyusul ayahmu, mustahil bersua.

lajeng anjajah negari sagunging para wali pininta pandonganipun pan sami tinepangan mangerbak ngerbaseng puri para wali sedaya jumurung pandonga.

31. Kuneng Dipati Bintara ya ta genti kang winami kocapa Supa tanaya Ki Enom ingkang wewangi enggal ageng ing mangkin wand pangon wayahipun lami tinilar rama kelangkung dennya prihatin siyang dalu cegah dhahar lawan nendra.

32. Yen turu neng papah gedhang yen mangan pindho sesasi manjing dadi tapanira tinarima mring Ywang Widi sudira sekti wegik bisa wor Ian lelembut pandhe aneng ngawiyat Ian pandhe sajroning warih ngambil putra mring Empu Anjaniputra

33. Semana Supa tenaya marek dhateng eyang bibi ataken sudarmanira matur mring Eyang Dipati *Dhuh Eyang dhateng pundi putranta rama tan rawuh amba tayun nusula." Kang eyang tansah rih-arih **Aja nusul ramanta mangsa temua.

34. Melangut mengidera dunia ikut Kanjeng Sunan Kali Buyung, engkau jangan pergi siapa yang kupandangi arahnya tidak tentu yang dituju ayahmu perginya tiada berberita jika datang tiada tentu." Supa putra berhenti menangisnya.

34, Manglangut ngendra buwana ndedherek mring Sunan Kali Kulup sira aywa lunga sapa kang sun tetingali parane datan pesthi ramanta ingkang jinujug lungane tan wewarta yen teka tan na mangsaning," Supa putra kendel denira karuna.

35. Terhalang kedatangan utusan Sri Baginda Ki Tumenggung Supadriya segera disampaikan sang Adipati lain dipersiiakan duduk. Keduanya telah duduk sopan disambutlah segera Tamu pun berterima kasih lalu Ki Tumenggung pun bertutur bahwa la diutus.

35, Kesaru wau kang prapta dutane Sri Narapati Ki Tumenggung Supadriya glis katur sang Adipati gya ingacaran linggih Kadwinya mis tata lungguh aglis sinamudana matur nuwun sewu aji nulya matur Ki Tumenggung rehdinuta

36. "Sang Dipati, kedatangan saya diutus oleh Sri Raja disuruh memanggil Ki Supa dikerahkan untuk bekerja segenap Pulau Jawa dikerahkan ke Majapahit mereka diberi tugas membuat sebilah keris bentuk seribu namun belum ada yang berhasil."

36, "Sang Dipati lampah kula ingutusSri Narapati kinen nimbali Ki Supa kinerik anambut kardi sagungPulo TanahJawi kerik mring Majalangu sami kinen akarya dhuwung sawifi kang nami dhapur sewu nging dereng wont en kaduga,"

37. Sahut Dipati Tuban, "Silakan ke rumah Ki Supa. . la sedang pergi mengiring Kanjeng Sunan Kali telah lama mengiringnya itu.

37, Mangsuli Dipati Tuban "Sumangga ingasta kalih ing amah dika Ki Supa lagya kesah ngiring-iring dhateng Sesunan Kali wus lami donnya tutpungkur

Inilah cucu Anda Supa putra habis menangis menanyakan ayahnya, akan menyusul, saya tidak boleh."

38. Supadriya turun segera Supa putra pun didekati maka diambinnya cucunya dibopong dibawa duduk Supa putra pun berucap, "Siapa yang memangku diriku?" Jawab Ki Supadriya. "Eyangmulah aku ini akulah ayahnya ayahmu."

punika putu Dika Supa mudha mentas nangis taken bapa ana nusul sun tan suka "

38, Nulya mudhun Supadriya marani mring Supa siwi anulya denmban kangwayah binopong ginawa Unggih nebda sru Supasiwi, 'Sapa kang mangku mring ingsun? Nauri Supadriya **Eyangira ingsun iki iya ingsun ramane wong tuwanira,"

39. Supa putra pun senang sebab tahu yang datang itu kakeknya seperti bertemu dengan ayahnya maka Supa putra senang sekali Seteiah beristirahat semalam Tumenggung Supadriya itu pagi harinya minta diri kepada Dipati di Tuban Supa putra menangisi neneknya.

40. Akan turut ke Majapahit ditahan oleh nenek putrinya namun tak dapat dicegah bahkan, berangkatnya mendahului. Bersabdalah sang Dipati kepada anaknya sang Dyah Ayu, "Nah Nini, perkenankanlah anakmu akan ke negeri." Supadriya telah berangkat, beijalan di belakang.

39. KiSupatenaya buHgah de mirsa kang eyang prapti lir panggih lawan kang rama sukeng tyas sang Supasiwi ya ta kendel salatri Supadriya Ki Tumenggung enjing nulya pamitan marang Dipati ing Tuban Supa putra kelayu marang kang eyang

40. Tumut dhateng Majalengka ingampah mring eyang bibi ngingdatan kena ingampah malah mangkat andhingini

nebda Ion sang Dipati marang putra sang Dyah Ayu, **Lah Nini turutana putranirayun mring nagri " Supadriya wus mangkat lumakweng wuntat.

XXrV. PANGKUR XXIV. PANGKUR

1. KiTumenggungmengendaraikuda cucunya membonceng di depan senanglah hati Ki Tumenggung sebab punya cucu pria pemberani dan bagus tak pernah gentar sekehendaknya dituruti.

2. Di jaian tidak diceritakan telah jauhlah mereka berjaian maka tiba di Majahapit lalu masuk ke istana Ki Tumenggung menghadap di depan Sri Raja Supadriya menyembah, "Hamba memberitahukan.

3. Adaiah salah peijaianan hamba memanggil si Supa tidak bertemu pergi ikut gurunya Kanjeng Sunan Kaiijaga melanglang tidak ada yang dituju inilah Supa putra namanya Ki Enom.

4. Anak ini hamba bawa supaya Supa segera kemari."

Sukalah hati Sri Raja "Betullah Supadriya." Sri Raja pun bersabda kepada Supa putra "Hai Buyung anak Supa dapatkah memandai besL

5. Kalau mahir memandailah segera bikinkan aku sebilah keris

1. Ki Tumenggung nitih kuda ingkang wayah bonceng aneng ngarsi sukeng tyas Kyai Tumenggung de darbe wayah priya ladak branyak kang wama tuhu binagus pideksa sudira tatag ing sakarsa dentuniti

2. Ing margi datang winarna sampun lepas wau dennya lumaris gya prapta ing Majalangii lajeng lurnebeng pura Kya Tumenggung cumiindhuk ngarsi sang Prabu . Supadriya atur sembah, "Kawula atur udani

3. Pan lepat lampah kawula animbali pun Supa tan kepanggih kesah tumutgurunipun Jeng Sunan Kaiijaga ngendralaya tan won ten ingkang jinujug punika Supatenaya Ki Enom ingkang wewangi

4. Mila tare kula bekta amung suprih Supa nunten prapti '* sukeng tyasira sang Prabu "Ya bener Supadriya " Sri Narendra ngandika mring Supasunu '*Heh bayi atmajaning Supa apa bisa pandhe wesi

5. Yen wignya pandea siara ingsun nuli karyakna keris siji yang bentuk seribu jika betul bikinannya tentu engkau kuhadiahi bumi yang agung kuangkat menjadi patih memerintah segenap orang Majapahit."

6. Ki Enom bersembah, "Saya belum mampu memandai besi jika Sri Raja berkehendak sanggup tetapi belum berketentuan tidak menolak menjalankan tugas Sri Raja namun ada permohonan hamba semua ausan besi.

7. Ausan besi semua berikanlah ke pantai pada arah pantai utara yang dekat dengan laut yang dekat pula dengan besaien hamba yang berada di dalam laut pilih orang yang mengetahui.''

8. Sri Raja pun bersabda, "Kusanggupi segenap ausan besi semua empuku kalian antarkanlah Ki Enom dan ambillah besi yang bagus ialah besi di Majapahit yang aus kita ambili.

9. Antarkanlah ke Tuban letakkan di tepi laut dan para rodi Majapahit juga ikut mengantar serta juga bawalah sebanyak besi aus."

iya ingkang dhapur sewu yen bener karyanira pesthisira sunganfar bumi kang agung sunkarya pepatih ingwang angreh sagung wong Mcgapahit"

6, Ki Enom matur wotsekar, "Dereng saged kawula pandhe wesi yen ten karsa sang Prabu sagah kantenan datan selak nglampahi karsa sang Prabu nging wonten panuwun amba sagunging gerangan wesi

7. Sagunging gerangan tosan kaparingna magut dhateng pasisir pasisir ler pernahipun ingkang celak segara kang ngacelak kalawan besaien ulun ingkang wonten jro samodra pilih jalma kang udani "

8. Sang Nata Ion angandika, 'Sun saguhi sagung gerangan wesi kabehbocah ingsun empu padha angeterena Ian Ki Enom ngambila wesi kang agung ya wesi ing Majalengka kang gerang sunpundhut sami

9. Atema marang ing Tuban ya magutna aneng tepi faladri Idn wong sikep Majalangu ya padha aterena ingkang sarta gawaa gerangan agung,"

Yang diperintah pun menyembah mereka keluar dari puri.

10. Telah tiba di pagelaran para empu dan yang dibicarakan tadi serta rodi Majapahit yang disuruh membawa besi telah siap maka berangkatlah Ki Tumenggung yang mengiring Supamuda ke utara ke arah pantai.

11. Tersebutlah yang beijalan perginya Ki Supa telah lama sekali ketika hatinya ingat ketika di negeri Sendhang ingat bahwa diutus oleh sang Guru Kanjeng Sunan Kalijaga mencari pusaka raja.

12. Serta ingat istri dan anaknya yang ditinggalkan di negeri Tuban Pangeran berkata halus minta diri kepada istrinya, "Hai sayang izinkanlah aku pulang dahulu berkunjung ke negeri Tuban aku meninggalkan anak kecil.

13. Ingin tahy apakah selamat putramu yang tinggal di Tuban." Istrinya keberatan menyahut berlinanglah air matanya Dyah Kemala pun berkasih dengan suami sedang hamil tua kira-kira tujuh bulan.

14. Dyah Ayu tidak mau ditinggal oleh rakanda, menahan pun takut sekali

Kang kinon sareng wotsekar wus medal sangkingjro pun

1 ft Wus prapta aneng paglaran para empu sadaya gunem sami

lawan sikep Majalangu kang kinen bekta tosan wus sumekta nulya mangkat Ki Tumenggung ingkang ngiring Supamudha mangaler dhateng pasisir.

11. Kawamaa kang lumampah Kyai Supa kesahira wus lami samana enget ing kalbu nuju neng nagri Sendhang kaengetan ingutus mring guronipun Kanjeng Sunan Kalijaga ngupaya pusaka aji

12. Lan enget mring garwa putra kang tinilar aneng nagari Tubin Pangeran Ion sebdanipun pamit mring garwanira *Vhuh mas mirah lilanana ingsun mantuk tetuwi marang ing Tuban ingsun tilar lare alit.

13. Yun uning apa gesanga putranira kangkari aneng Tubin." Garwa awrat aturipun kumembeng waspanira Dyah kumala gya pasihan lan kakung pan lagi garbini tuwa antaranya pitung sasi

14. Dyah ayu lumuh tinilar mring kang raka ngampah kelangkung ajrih

Pangeran tahu gelagat itu bahwa istri ingin dikasihi namun Pangeran lainlah yang direnung hanyalah keris Kiai Sangkelat yang disembunyikan di kali.

15. Pangeran merayu istrinya ke tempat tidur untuk menyukakan hatinya bagai kumbang mencium bunga bertutur, "Hal mirah sayang yang sungguh cinta setia kepadaku di dunia hingga akhirat tidak niat memisahkan diri.

16. Dipersamar pun sesama terasa hanya dikau istriku di dunia hingga akhirat." banyaklah rayuannya bagai kumbang mengisap bunga kejatuhan laut lunturlah kasih itu "Sekehendaklah silakan mustahil hiasannya yang indah asri.

17. tidak beda dengan hamba." Dipersingkatlah yang berasmara.

Pangeran dengan sabar bertutur, "Hai mirah sayang, aku berpesan kutinggalkan jika lahir putramu berilah nama Ki Jakasura sebaiknya.

18. Jika anakku lahir wanita ya sekehendaklah Dinda menamai Inilah peninggalanku calon keris dua puluh bilah

Pangeran wruh liringing semu yen garwa pepasihan mung pangeran liyan ingkang kaetung mung dhuwung Kyai Sangkelat kang siningitaken kali

15, Pangeran ngimur ing garwa mring papreman ajrih lejaring galih lir bermara ngusweng santun nebda Ion, **Dhuh mas mirah ingkang asih setya tuhu marangkakung ing dunya tekeng akerat tan sedya pisah Ian laki

16. Sinamun sami kerasa amung sira garweng sun dunya akir." Akathah pangrungrumipun lir kombang ngingsep sekar kagunturan segara luntur sihipun 'Sakarsa datan lenggana tangeh rengganing kang resmi

1Z Tan beda Ian jeneningwang. " sampun weleh cinandhak kang karonsik Pangran alon sebdanipun, **Dhuh mas mirah sun wewekas ingsun tilar lamun babar putranipun Ian sira wehana aran Ki Jakasura prayogi

18, Yen metu wadon nak ingwang ya sakarsanira Nimas ngarani Ian iki ta tilaranipun calon keris kalih dasa banyak berkahnya simpanlah rapat-rapat kubungkus upih semuanya telah kuikat baik-baik.

19. Telah selesai berpesannya Pangeran Sendhang permisi mencium istri dimantrai istrinya itu sang Dyah lalu mencium kakinya segera beijalanlah dengan hati bimbang dan ragu yang ditinggal memandang kepada yang pergi tadi

20. Telah laju yang bepergian Pangeran Sendhang tanpa teman seorang diri sembunyi-sembunyi jalannya ke selatan ke Belambangan menyinggahi keris simpanannya junjungan Kiai Sangkelat yang disembunyikan di kali

21. Di jalan tak terkatakan Pangeran Sendhang jalannya dipercepat sekali tiba di sungai yang dituju mengambil simpannya Ki Sangkelat yang ditindih dengan batu dalam air tujuh bulan tidak basah oleh air.

22. Telah diambillah Ki Sangkelat dari air lalu dibungkus upih dikalungkan di leher Pangeran segera berangkat melintas jalan turun jurang mendaki gunung terantuk-antuk jalannya mara bahaya diabaikan.

keh sawabe rawatnan denbor rukut sunbuntel upih sedaya wus padha ingsun talenV

19. Wus titi dennya wewekas Pangran Sendhang amit ngaras ing rabi tinimbulkang garwa sampun sang Dyah gya ngaras pada gya timindak rangu-rangu lampahipun kangkantun angungak-ungak marang wau kang lumaris.

20. Wus lajeng dennya lumampah Pangran Sendhang tanpa rewang sawij'i sesingidan lampahipun ngidul mring Belambangan angampiri rerawatanira dhuwung pepundhen Kyai Sangkelat kang siningitaken kali

21. Ing marga datan winama Pangran Sendhang ginelak gennya lumaris prapta lepen kangjinujug ngambil rawatanira Ki Sangkelat ingkang tinindhihan wau pitung candra neng j'ro toya datan telas aneng warih.

22. Wus ingambil Ki Sangkelat sangking toya gya binuntel ing upih kinalungaken ing gulu Pangran sigra lumampah murang marga jujur jurang munggah gunung katiwang-tiwang lampahnya pringga baya tan kaeksi

23. Siang dan malam berjalan ke barat laut ke arah Tuban yang dimaksud hati demikianlah yang beijalan. Tersebutlah Supaputra di lautan dalam air memandai besi serta para empu dari Majapahit memandai di pesisir.

24. Supa yang di dalam air Supaputra, sebanyak besi dibakari ausan besi bagai gunung berada di tepi lautan yang dibakar di dalam air semua besi menjadi abu tak ada yang menjadi keris.

25. Ausan besi senegara didatangkan ke tepi pesisir dibakar di dalam air luluh menjadi abu semua tak ada satu pun yang menjadi keris serta empu yang berada di darat membikin keris pun tak ada yang jadi

26. Tersebutlah Kanjeng Sunan Kalijaga yang berasrama di Pulau Upih terlihat bahwa anaknya terdorong kesanggupannya bikin keris bentuk seribu oleh sang Raja banyak besi habis dibakar putus asalah hati Ki Supa putra.

23. Siyang dalu alumampah ngaler ngilen Tuban sinedyeng galih Ya ta kuneng kang lumaku kocapa Supaputra neng samodra apandhe sajroning banyu myang empu ing Majalengka apandhe pinggir pesisir.

27. Jeng Sunan kasflian meUhatnya kepada sang putra halnya anak disuruh

24. Supa kang neng ironing toy a Supaputra gung wesi denbesmeni wesi gerangan lir gunung aneng pinggir samodra kang binesmi aneng sajroning ranu dadi awu gunging tosan tan ana kang dadi keris.

25. Wesi gerangan sanagara dhinatengken marang pinggir pesisir binesmi sajroning banyu lebur ayu sedaya datan ana sawiji kang dadi dhuwung miwah empu kang neng dharat karya dhuwung tana dadi

26. Kawamaa Kanjeng Sunan Kalijaga kang srama Pulo Upih

kapriksayen putranipun kabutuh sagahira karya dhuwung dhapur sewu mring sang Prabu gung wesi binesmi telas puthek tyas sang Supasiwi

27. Jeng Sunan welas tumingal mring kang putra dene tare pinardi mengeijakan perintah sang Raja Kemudian didekati bagai kilat Kanjeng Sunan berjalan sebentar saja telah tiba di Tuban langsung ke tepi lautan.

28. Arahnya Ki Supaputra Kanjeng Sunan berhenti menepuk air aimyapanas sekali. Tersebutlah Supaputra memandainya hidungnya untuk pemuput lututnya untuk landasan jari kiri untuk sepit.

29. Siku kanan untuk pemukulnya banyak besi dipukul musnah habis Serenta Jang Sunan melihat sang anak dipanggil, "Hai Ki Enom keluarlah dari air

aku akan bertemu dengan kau." Terkejutlah Supaputra lalu keluar dari air.

30. Keluar dari dalam lautan mencium kaki, maka didekap lehemya Supaputra disuruh duduk sang Guru bersabda, "Apa sebab engkau memandai dalam air?" Supaputra bersembah "Terserahlah sang Guru.

31. Sebelum hambaberkata Paduka tentu telah mengetahuinya." Bersabdalah sang Guru, "Ya benarlah engkau

kerig ganjar ya sang Prabu anulya pinaranan kadya kilat Kanjeng Sunan lampahipun sakedhap prapta ing Tuban jujug tepining jaladri

28. Pemahe Supatenaya Kanjeng Sunan kendel anampar warih panasing banyu kalangkung kocapa Supaputra dennya pandhe ububan gerananipun aparon dhedhengkulira sesupit dariji kering.

29. Sikut kanan pukulira gunging west pinukulsima enting Jeng Sunan sareng andulu kangputra tinimbalan "Heh KiEnom mentasa sqka ing banyu sun arsa panggih Ian sira " Kagyat Supaputra mijil

30. Mentas sangking jro samodra ngaras pada rinangkul jangganeki Supaputra kinen lungguh sang Wiku angandika 'Eah mulane sira pandhe aneng banyu?" Supaputra tnatur nembah "I^angsa borong sang Yogi

31. Saderenge matur amba sang Aulun pan sampun ngudaneni " Angandika sangAwiku "Ya bener kaki sira engkau didesak oleh kesanggupan menyanggupi kehendak Raja orang dikerahkan, bukan jalan yang baik.

32. Menyambung pekeijaan ayah sementara jangan terdengar orang aku yang memberi petunjuk mengenai kesanggupanmu jika Hyang Agung menghendaki menerimalah umatnya ADah jangan senang jangan sedih.

33. Buyung, aku tidak mengira jika engkau dapat memandai dalam air nah, mari bikinkanlah aku keris dalam lautan, ini besi dari kodrat hanya sebiji asam." Supa putra pun menyembah membuka tangan menerima besi.

34. Ki Enom menyembah sambil berkata, "Mengapa sedikit apakah jadi keris?. Ini besi segunung habis besi Majapahit tak ada yang jadi untuk keris." Jeng Sunan Kali bersabda, "Itu sama dengan gunung."

35. Besi sebiji asam menurut sabda di tangan besarnya sama dengan gunung Supa putra terlonjak terkejut tangan keberatan besi dUetakkan bahkan makin bertambah besar.

lah ta iya sira kabutuh ing sanggup sumanggup karsaning Nata dudu patrape wong kinerik.

32. Nambungi karyaning bapa sawetara cqa kepireng ngarsi ingsun kang paring pituduh kang dadi sanggnpira yen menawa paringing Ywang Agung narimaa titahing Ywang aja suka aja sedih

33. Ingsun kaki nora nyana lamun sira bisa pandhe jro warih lah mara gay^ekna ingsun dhuwung jroning sagara iki wesi sangking kudrat mung saklungsu." . matur nembah Supaputra anyadhong nampani wesi

34. Ki Supa nom matur nembah ''Dene kedhik punapa dados keris? punika tosan sagunung tlas wesi Majalengka boten wonten kang dados kinarya dhuwung," Jeng Sunan Kali ngandika, "Iku padha lawan wukir,"

35. Wesi klungsu nut sabda aneng asta sami genge Ian wukir Supaputra kagyat fumbul asta kawratan tosan sinelehken say a wewah agengipun

Demikianlah Ki Supa putra tercengang-cengang melihatnya.

36. Adapun yang berjalan Pangeran Sendhang pulang ke Tuban mendengar kabar di jalan bahwa para empu di Majapahit bekerja di pantai arah itu maka Pangeran Sendhang menelusuri tepi pantai.

37. Cepat saja tiba pada arahnya Tempat memandai besi para empu Majapahit Pangeran pun melihat Kanjeng Sunan Kalijaga segera disambut, sang Pangeran menyembah di depannya mencium kaki kakanda didekap sudah, disuruh duduk.

38. Kanjeng Sunan pun bertanya, "Mengapa lama Ki Jebeng, berhasi]?'' Pangeran bersembah liku-likunya utusan serta dengan mempersembahkan junjungannya Ki Sangkelat, telah diterima oleh Kanjeng Sunan Kali.

39. Kanjeng Sunan bersabda pula "Teruskanlah laporanmu yang senyatanya." Pangeran menyembah sambil menyahut melaporkan jalannya dari awal, pertengahan, dan akhirnya Kanjeng Sunan bersabda pula, "Ki Jebeng beroleh untung bukan?"

ya ta Ki Supatenaya kami tenggengen ningali

36. Nahenta ingkang himampah Pangran Sendhang manthuk dhateng ing Tuban miyarsa warta neng dlanggung pra empu Majalengka nambut karya neng pasisir pemahipun anulya Pangeran Sendhang anurut pinggir pasisir

37. Glis prapta ingpemahira dennya pandhe pra empu Majapait Pangeran anulya dulu mring Sunan Kalijaga gya ngacaran sang Dangran neng ngarsa wotsantun mangaras padaning raka rinangkul wus kinen linggih.

38. Jeng Sunan alon tetanya dene lawas Ki Jebeng antuk kardi Pangran nembah Ion umatur solah rehning dinuta apan sarwi ngaturaken pundhenipun Ki Sangkelat wus tinampan marangJeng Sesunan Kali

39. Jeng Sunan malih ngandika, '*Tutugena matura kang sayekti" Pangeran nembah umatur

ngaturken lampahira sangking purwa ing madya wusananipun. Jeng Sunan aris ngandika. "Ki Jebeng pan antuk bathi?"

40. Pangerannuwun tursembah,

40. Pangeran berterima kasih menyembah, "Ya sekadar hamba menjalani dari berkah sang guru." Kanjeng Sunan bersabda kepada Ki Enom sambil memegang keris "Nah, pakailah ini untuk pola besar atau kecilnya keris."

41. Supaputra putus asa hatinya kesulitan dari besarnya besi besarnya seperti gunung Kanjeng Sunan bersabda kepada Ki Supa, "Engkau pangling akan anakmu? Jebeng itulah anakmu Ki Enom, telah dewasa."

42. "Ki Enom, inilah ayahmu baru tiba berkenan langsung kemari" Teringatlah hatinya Pangeran merangkul anaknya Supaputra menghormat, selalu dipeluk diciumi ubun-ubunnya senang bertemu dengan anaknya.

43. Seiesai berpelukan karena rindunya Pangeran Sendhang kepada anaknya bersabdalah sang Guru. "Inilah Supaputra besi sebiji asam Jadikan keris." Ki Enom menyahut sanggup besi yang menggunung kecil lagi.

*'Inggih darmi kawula anglampahi sangking berkah sangAwiku." Jeng Sunan angandika mringKiEnom pan sarwi angasta dhuwung ^'Lah iki karyanen tepa ageng alite kang keris."

41. Supamudha ribeng ing tyas pan kewedan sangkinag genge kang wsi agengnya lir pindha gunung Jeng Sunan angandika mringKiSupa, 'Sira pangling mring atmamu iku Jebeng atmanira Ki Enom diwasa mangkin."

42. "Enom iki ramanira lagi prapta, keparengjujug ngriki " enget ing tyas ladyenipun Pangran ngrangkul kang pu tra Supaputra ngabekti tansah rinangkul ingaras-aras bunira sukeng tyas panggih Ian siwi

43. Titi dennya rerangkulan Pangran Sendhang sennya oneng mring siwi ngandika sang Mahawiku, . "Lah iki Supaputra nuli wesi saklungsu karyenen dhuwung." Ki Enom matur sandika punang wesi alit malih.

44. Suka hati Supaputra melihat besi besar menjadi kecU lagi maka segera diambU oleh Ki Supaputra dia undur sambil menyembah lalu masuk ke air memandai dalam lautan sekejap saja menjadi keris.

45. Supaputra segera keluar keris dipersembahkan kepada Jeng Sunan Kali diterima lalu diukur disamakan dengan Ki Sangkelat sama besar dan sama jumlah lekukannya hanya terakhir dengan naga yang terletak pada gandik (bagian keris).

46. Kanjeng Sunan pun bersabda, "Keris ini bentuknya kunamai Nagasasra bentuknya nama Sagarawedang ialah mulanya, Nagasasra namanya sebab membuatnya bentuk seribu, satu keris.

47. Ada seekor naga namun bentuknya seribu Segarawedang namanya karena hasil bekeija di dalam laut hingga di dalam air panas Pantas untuk dipakai oleh raja persembahkanlah kepada sang raja."

48. Keris itu telah diterima Kanjeng Sunan bersabda kepada sang adik,

44. Sukeng tyas Supatenaya mulat lamun wesi geng alit malih anulya ingambil gupuh marang Supatenaya mundur nembah nulya lemebeng ing banyu pandhe sajroning samodra tan dangu was dadi keris.

45. Nulya mentas Supaputra dhuwung katur marang Jeng Sunan Kali tinampan nulya ingukur sinami Ian Sangkelat sami gengnya miwah cacah elukipun nanging kantun mawi naga pernah munggeng ing gegandhik.

46. Kanjeng Sunan angandika "Keris iki dhapure sunarani Nagasasra dhapuripun aran Sagarawedang ya mulane Nagasasra aranipun dene antuke akarya dhapur sewu keris sifi

47. Ana nagane sajuga nging dhapure sewu araning keris Segarawedang ranipun dene antuke.karya jro segara kongsi panas jroning banyu patut ageme nalendra atuma marang sang Aji "

48. Kang dhuwung sampun tinampan Jeng Susunan nabda marang kang rayi

"Jebeng Kiai Sangkelat." Pangeran Sendhang, "Terima kasih, hamba takut silakan kehendak Paduka Raja takut kalau hilang lagL

49. Jera yang telah terjadi lagi pula sabda Paduka dahulu Ki Sangkelat itu merupakan pakaian raja terserah Paduka saja kan Paduka yang telah menjadi raja menguasai Pulau Jawa." Kanjeng Sunan bersabda lagi,

50. "Terima kasih Ki Jebeng bener engkau ikut mempunyai waris yang wajib warisan raja ialah yang pancar 'keturunan' pria Sudahlah, menghadaplah ke Majapahit." Kanjeng Sunan pun kembali pulang sekejap mata sudah tak tampak.

51. Pangeran Sendhang pun segera bertemuan dengan para empu yang bekerja di pesisir lengkap semuanya Tumenggung Supadriya senang sekali bertemu dengan anaknya pula dengan cucunya Ki Enom yang ikut membuat keris.

52. Berada di dalam lautan telah jadi sebilan keris bentuk seribu

"Nya Ki Jebeng ingkang dhuwnng pundhenta Kyai Sangkelat" Pangran Sendhang nuwun ajrih atiiripun "Sumangga karsa sang Nata ajrih lamun icai malih

49, Kapok kang sai cpun klampahan lawan malih Tuwan sabda inguni Sangkelat ageming ratu amba sumangga karsa pan Paduka kang sampun jumeneng ratu mengkoni ing Nungsa Jawi " Jeng Sunan ngandika aris,

50, ''Ki Jebeng ya suntarima bener sira amilu darbe v^aris kang wajib warising ratu iya kang pancer lanang lah ta uwis sebaa mring Majalangu," Nulya kondur Jeng Sesunan kinedhepaken tan keksi,

51, Pangeran Sendhang anuly a pepanggihan Ian empu nambut kardi , pasisir pepak sadarum Tumenggung Supadriya langkung bungah kepanggih Ian putranipun tanapi dhateng kang way ah Ki Enom kang nambut kardi

52, Aneng sajroning sagara sampun dadya dhapur sewu keris siji telah diberitakan kepada para empu mereka senang hatinya lalu bubar dan pulang ke Majapahit di jalan tak diceritakan telah sampailah di Majapahit.

wis winartan para empu

sami bungah tyasira nulya bubar mantuk dhateng Majalangu ing marga tan winurcita wus prapta ingMajapait.

XXV. DHANDHANGGULA

1. Telah diketahui Supaputra tiba serta para empu yang bekeija

semua dipanggil menghadap masuk ke dalam istana Sri Baginda juga hadir di bangsal penuh keluarga menghadap sang raja segenap para sentana Pecattandha, tumenggung dan para mantri juru sawah, melandhang.

2. Sri Baginda bertahta di bangsal emas memanggil empu semua yang di depan Sri Baginda

Empu Lombang dan Tumenggung Supadriya dan Supaputra serta Pangeran Sendhang yang berada di depan Ki Supadriya berkata melaporkan keijanya si Supaputra awal hingga akhirnya.

3. Dan melaporkan datangnya anak sendiri Pangeran Sendhang tadi kedatangannya

XXV. DHANDHANGGULA

1. Wus kapriksa Supaputra prapti myang pra empu ingkang nambut karya nulya tinimbalan kabeh mring sajroning kedhatun Sri Narendra marak mungging bangsal penuh kulwarga munggeng ngarsa Prabu sagunging kang pra sentana Pecattandha tumenggung Ian para mantri juru sawah melandhang.

2. Sri Narendra lenggah bangsal rukmi animbali mring empu sadaya kang munggeng ngarsa sang Rajeng Empu Lombang Tumenggung Supadriya Ian Supasiwi kalawan Pangran Sendhang ingkang munggeng ngayun umaturKi Supadriya Ngaturaken solahe Ki Supasiwi purwa madya wusana

3. Lan ngaturken dhateng kang siwi

Pangran Sendhang wau praptanira telah dilaporkan semuanya Sang Raja amat heran tertegun dan adalah Supasiwi (=Supaputra= Supatenaya) halnya sakti perkasa lalu keris Nagasasra dipersembahkan kepada Sri Raja selalu dipandang-pandang.

4. Sri Baginda amat senang sekali malihat si keris Nagasasra Sri Raja pun bersabda kepada Ki Supaputra ''Apa nama Nagasasra ini?" Ki Enom menyahut, "Adapun namanya Jeng Kiai Segarawedang berolehnya jadi dari dalam laut kecuali kehendak raja."

5. Sri Baginda pun bersabda lagi, " Aku juga mengizinkannya sebutan dari mulanya sebaiknya Nagasasra dianugerahi disalut emas permata Siapa yang sanggup?" Supadriya bersembah, " Abdi Paduka Ki Supa yang menyanggupi jika Paduka berkenan."

6. Sri Baginda perintah sang abdi kepada Ki Supa, "Ya engkau Ki Sendhang kuminta memasang naga keijakan dalam istana. Terimalah pusaka ini!" Pangeran Sendhang menyembah menerima keris

sampun katur sedayane langkung ngungun sang Prabu lawan Supasiwi anenggih dene sekti prawira Supamudha punjul nulya dhuwung Nagasasra sampun katur ing asta Sri Narapati tansah sinawang-sawang,

4. Langkung tnisthaningali sang A]i aningali dhuwung Nagasasra sang Nata alon sabdane marang Ki Supasunu, *Nagasasra sapa kang wangi?'' Ki Enom matur nembah, "Nenggih namanipun Jeng Kyai Segarawedang dene angsal dadya sangking jro jeladri kajawi karsa nata."

5. Sri Narendra angandika aris. 'Jngsun iya ngideni turira jejuluk sangking purwane iya prayoganipun Nagasasra ginanjar becik tinatrapan mas retna sapa ingkang sanggup?'* Supadriya matur nembah, "Abdidalem pun Supa ingkang nyagahi yen wonten karsa Nata."

6. Ingkang abdi Kanjeng Sri Bupati " "Mring Ki Supa ya sira Ki Sendhang sun pinta natrap nagane garapen jro kedhatun tampanana pusaka mami " Nembah Pangeran Sendhang anampeni dhuwung pusaka Segarawedang dan permata intan kemala yang indah dinar beserta dirham.

7. Sri Baginda pun bersabda lagi, "Empu Lombang, engkau mufakatkan perintah, kuangkat kedudukannya Dipati di Tuban yang menggantikan neneknya yang telah wafat Tumenggung sebutannya adapun bapaknya itii tetap nama Pangeran Sendhang kubuat merdeka, Ki Adipadi Siyunglaut di Beiainbangan.

8. Serta nanti kuangkat menjadi patili si Dipati Wahan dari negeri Daha aku yang mengangkat patih inengapa telah lama tak pulang si Permada hidup atau mati dahulu kuutus mencari seorang empu yang mahir bikin keris sebilah keris bentuk seribu namanya, apakah telah tewas?"

9. Empu Lombang menyembah lalu keluar ke pagelaran perintalikan panggilan mufakatkan patihnya Ki Tumenggung di Dalia kini diangkat patih serta Ki Enom sekarang disebut Tumenggung mengganti Dipati Tuban

pusaka Segarawedang lawan sotya retna kumala kang adi dinar kalawan dirham,

Z Sri Narendra angandika malih, "Empu Lombang sira mupakatna

kinen sun junjung lungguhe Dipati Tuban mengku kang gentosi eyange lalis

Tumenggung aranira de bapakne iku tetap jeneng Pangran Sendhang ingsun kari^a mardika Ki Adipati Siyunglaut Blambangan.

S. Lawan mengko ingsun karya patih

si Dipati Wahan nagri Daha ingsun kang karya pepateh dene tit a tan mantuk si Permada bull mati urip pan dhingin ingsun dhuta nguapaya wong empu kang wignya karya curiga keris siji kang dhapur sewu araning bay a uwis palastra?"

9, Empu Lombang nembah sigra mijil mring paglaran dhawmhken timbalan rnupakataken patihe ing Daha Ki Tumenggung ing samangke kinarya patih lawan Ki Enom ing mangkya ingaran Tumenggung gumantiDipati Tuban dan Di Supa tetap nama Pangeran merdeka di negeri Sendhang.

10. Telah tersiar kepada segenap yang hadir bahwa Ki Patih kini diganti Dipati Wahan sekarang Empu Lombang pun masuk ke dalam istana melapor kepada Sri Baginda selesai iaporannya Sri Raja menunjuk kepada Ki Tumenggung di Tuban, "Hai engkau Enom, kembaiilah . ke Tuban." Segenap yang menghadap pun bubar.

11. Para seba menyembah bersama ialu keluar tiba di luar pun bubar Ki Patih bertukar rumah Tumenggung Enom tersebut telah bertemu dengan wadya Tub an maka lahi berangkat dari pondoknya pulang ke negeri Tuban ayahnya masih tinggal di istana menjalankan tugas dari raja.

12. Usailah yang berada di dalam istana Tersebutlah Dipati di Bintara dengan sahabatnya Getas pandhawa yang sedang bertapa dua orang selalu bersatu diri Ki Patfli Wanapala ke mana pun ikut Iman Samantri juga

Ian Ki Supa tetap jeneng Pangran mangkin mardika nagri Sendhang

1 ft Wus m isuwur sagung ingkang nangkil yen Ki Patih niangke sinulihan Dipati Wahan ing mangke Empu Lombanggya wangsul malbeng pura matur sang Aji

sanipun katur lampahnya ngandika sang Prabu marangKi Tumenggung Tuban, '*Hen sira Nam, balia marang ing Tuban. Kang sewaka bubaran.

IL Sareng nembah kang sewaka mijil prapteng jawi laj'eng abubaran Ki Patih lint daleme Tumenggung Nan winuwus sampun panggih Ian wadya Tubin

semono lajeng budhal sangking pondhokipun mantuk dhateng nagri Tuban ingkang rama kang kantun aneng jro puri nglampahi karya nata,

12, Enengna kang aneng jro puri

kawuwusa Dipati Bintara Getaspandhawa rowange kang lagya banter laku wong kekalih tan kena kari Ki Patih Wanapala saparan tutpungkur Iman Samantri tiganya siang malam empat orang itu berjalan ke gua sunyi bertapa.

13. Mengenali para wali dan mukmin mereka diminta doanya agar kelak menang perangnya ketika itu perjalanannya ke barat ke Pulau Upih menghadap kepada Kanjeng Sunan telah tiba dan bertemu Kanjeng Sunan Kalijaga Sri Dipati menciifm kaki sang Yogi empat orang bergantian.

14. Telah duduk teratur rapi Kanjeng Sunan pelan bersabda, "Selamat datang kaliaa" "Terima kasih," ucap yang disambut Kanjeng Sunan bersabda lagi, "Hai Jebeng apa perlunya bertemu denganku?" Sang Adipadi menjawab, "Sebelum hamba bertutur kepada sang Yogi kan telali diketahui."

15. Tersenyum dan bersabdalah Kanjeng Sunan Kali sebab telah tahu maksud Jebeng "Hendak mengganti warisnya ya hampir tiba waktunya lailatulkadar (wahyu kebahagiaan) hampir pindah namun belum jatuh pada Anda, masih tergantung pada kodratullah Jebeng aku mempunyai pusaka raja

tiyang catur rahina wengi lumaris

nenepi guwa sunycu

13. A nepangi gung pra wali mukmin apan sami tinedha pandonga unggula benjangjurite semana lampahipun pan mangilen mring Palo Upih sowan mring Jeng Sesunan

wus prapta kepangguh Kanjeng Sunan Kalijaga Sri Dipati ngaras padane sang Yogi sdkawan gentya-gentya.

14. Sampun tata genira alinggih Kanjeng Sunan alon angandika "Lah bagea satekane." Kang sinung ling tur nuwun

Kanjeng Sunan ngandika malih. "Dhuh Jebeng apa karya panggih lawan ingsun?'* Umatur sang Adipatya, "Saderenge amba matur mring sang Yogi pan sampun kauningan."

15. Mesem nebda sang Sesunan Kali awit wis weruh Jebeng karepira arsa ariggenti warise "lya meh mangsanipun laelatulkadar meh ngalih

nging durung tibeng sira pan meksih gumantung gumantung neng kodratullah ingsun Jebeng duwe pusaka narpati sanggamlah (pinjamlah) kalau suka.

16. Jika bertahan selama setahun pada dirimu itu pertanda engkau menjadi raja berkuasa di jagat Jawa kepadamu tulus berwaris Jebeng, terimalah yang berupa keris nama Kiai Sangkelat." Maka menyembah dengan kedua belah tangan menerima keris pusaka.

17. Sang Dipati teduh hatinya bagai diberi wanita cantik lagi indah bertutur amat berterima kasih. Sang Guru bersabda lebih lanjut, "Nah, sudahlah, marl berbagi tugas Jebeng, engkau teruslah segera ke Palembang mohonlah persenjataan kepada ayahmu Adipati Palembang dengan harapan dapat diterima.

18. Dan singgahlah di negeri Cirebon mohonlah syarat-syaratnya berperang Sunan Cirebon banyak memiliki syarat." Dia bertutur sanggup Sang Dipati mohon restu semuanya mencium kaki keempatnya keluar meneruskan peijalanan. Tersebut Kanjeng Sunan teringat hatinya

gadhuhen lamun krasan,

16. Yen karasan lawase sakwarsi aneng sira iku pertandhanya sira dadi rajeng ing ngrat Jawa kawengkii marang sira tulus winaris KiJebeng tumpanana kang awama dhuwung arane Kyai Sangkelat." Nembah ngajeng cinadhong asta kekalih nampeni kang pusaka

17. Sang Dipati asrep ingkang galih lirkatriman wanodyayu endah kelangkung nuwun ature angling malih sang Wiku 'Zah uwis pcfdha dum kardi

katrima esthinya

Jebeng sira banj'ura mring Palembang gupuh mintaa ingkang gegaman mring ramanta Palembang Adipati

18. Lan mampira Carebon nagari amintaa sarating ngayuda ' Sunan Cerbon keh gunane," Sandika aturipun sang Dipati aminta bekti ngaras pada sedaya mijil kapatipun wus lajeng ing lampahira kawamaa Kanjeng Sunan enget galih bahwa mempunyai pendaman (timbunan).

19. Di Bageien, di tanah orang Cakrajaya pencahariannya menyadap berdukuh di desa Beduk tiada teman di situ hanya istri dan seorang anak laki-iaki masih bujangan sangat miskin berumah di pinggir hutan kerjanya menyadap sebatang enau masaknya setiap pekan.

20. Serta rajin pada sebarang kerja namun berserah tahan lapar tahan jaga pada malam hari mencetak gula semalam suntuk menjelang pagi baru masak setelah siap gula itu dijuallah segera. kalau pagi memanjat batang enau mengambil sadapannya,

21. Jika telah terkumpul lalu dimasak setelah jadi, gulanya dijual oleh istrinya lalu untuk membeli beras. Demikianlah setiap hari tidak akan makan selain dari itu gula enau menjadi nafkah hanya itulah perolehan tadi itu saja yang dimakan.

yen darbe pependheman

22. Tidak makan darihasillain hanya dari menjual gula enau jika tidak berhasil gulanya

19, Ing Bageien tanahingkangjalmi Cakrajaya deres pakaryanya desa ing Bedhuk dhukuhe tan wonten rencangipun mung rabine Ian anak siji lanang meksih jejaka . meskine kalangkung awisma pinggiring warm pakaryane anderes aren sauwit matenging pendhak pasar.

20, Lawanwekelingsabarangkardi nanging sanget anrimanira betah luwe betah melek lamun dalu puniku nitis gula nutug sawengi matenge bangun enjang yen wus dadya iku dipunwade ingkang gula lamun enjang menek ingkang kolang'kaling angundhuh deresannya.

21, Yen wus mlempak rinatengan aglis sawusira dadi ingkang gula winade marang garwane nulya kinarya nempur saben-saben mangkana nenggih datan pati anedha liya sangking iku pekahe kang aren gula mung punika sakangsalira anenggih iku ingkang tinedha.

22, Datan bukti saking liyaneki amung dennya wade aren gula yen datan angsal gendhise lebih suka lapar terus diniati dalam tapanya tidak^ka berusaha dari selain itu. Demikian lagi diceritakan Sunan Kali yang akan mencoba lewat telah tiba di Bagelea

23. Langsung ke rumah Cakrajaya saat itu sedang mencetak gula. Kemalamanlah kini kemudian bermalam di situ maka dijamu gula tadi Kanjeng Sunan Kalijaga menyantap gula itu hanya sedikit merasa nikmat maka bersabdalah sang Yogi

"Ya, banyak-banyak terima kasih.

24. Sebaliknya, aku ingin bertanya caramu membikin gula bagaimana asal mulanya?" Caranya pun disebut mulai awal hirigga akhir telah dikatakan semua. Kanjeng Sunan pun bertutur, "Jika demikian sisa gula yang kumakan ini campurkanlah.

25. dengan nira yang engkau masak agar menjadi emas semuanya." Yang diberi tahu dalam hatinya tidak percaya tetapi jadi juga dicampur Kanjeng Sunan meneruskan perjalanan Tersebutlah yang ditinggalkan yang sedang mencetak gula

pinilaur anglesu ingujubken tapane nenggih datan purun istiyar dhateng liyanipun Nengena malih kocap Sunan Kali kang arsa nyoba lumaris wus prapta ingBagelyan

23, JujugCakrajiyawismaneki nenggih ingkang kagya nitis gula kesaput dalu semangke nulya nyare ing ngriku pan nulya sinegah gendhis Jeng Sunan Kalijaga dhahar gendhisipun mungkedhik keraos nikmat dadya alon ing sabdanira sang Yogi, "Ya banget tarimengwang

24, Balik ingsun tetanya sayekti enggonira karya gula ika iya paraning mulane?" Katur ing solahipun purwa madya wusana anting sampun katur sadaya Jeng Sunan nebda rum, "Yen kaya mengkono siro iya iki gula sisaningsun bukti iku siro worena,

25, Lawan legen genira ngratengi dimen dadi emas sedayanya," Ingkang sinungan sebdane maido jroning kalbu dadya winoraken anitis Jeng Sunan gya lumampah kawamakang kantun ingkang kagya nitis gula menjadi emas cemerlang sekali menyesal dalam hatinya,

26. Merasa sungguh kena coba tidak ada wali yang datang maka segera dikejar "Niat berserah diii aku menurut jejak sang Raja." setelah tiba di depannya menyembah sambil bertutur, "Hamba serahkan hidup mati hamba tak dapat Paduka tinggalkan semoga luluh bagai tanah.

27. Haniba berniat ikut dalam perjalanan Paduka." Kanjeng Sunan pun bersabda, " Jika demikian kehendakmu jalanilah dahulu bertapa di tengah hutan tungguilah (jagailah) sisirku jangan sekali-kali bebas jika aku belum membebaskan

Nah, sudah, tinggallah."

28. Kanjeng Sunan meneruskan per jalanan tak tersebut perjalanannya Mengulangi cerita yang dahulu ya cerita dahulu itu. Adalah orang yang bertapa arahnya di Pemancingan yalah Syeh Belabelu dan Syeh Gagangaking serta ketiganya Syeh Maulana Mahribi mereka bermusyawarat.

29. Kitab Kuran yang dibicarakan bersama serta peraturan agama Mam

dadya emas mancorong anglangkungi getun jroning wardaya

26. Pan rumangsa keneng coba nenggih datan ana wali ingkang prapta lajeng tinututan age *'Sedya tur pejah ingsun amanglabur tapak sang A] i " sapraptanireng ngarsa umatur wotsantun, 'Amba atur pejah gesang datan saget paduka tilara Gusti lebura kadi kisma,

2 7, Pan kawula nedya lumiring inggih ing salampah Jeng Paduka," Kanjeng Sesunan delinge, 'Yen mangkono sireku sira nglakonana rumiyin tapa neng tengah wana tunggunen jungkatsun aja pati-pati luwar iya lamun ingsun durung angluwari lah wis sira karia."

28, Jeng Sesunan pan lajeng lumaris tan kawarna wau lampahira amangsuli caritane inggih kala mmuhun apan wonten jalma mertapi pemahe Pemancingan pan Seh Bela-Belu km Seh Gagangaking ika katrenira Seh Maulana Mahribi samya mungsawaratan.

29. Kitab Kuran kang rinaos sami lanpematane gama Islam sempurna keseluruhannya tak ada perbedaan di hati ketiganya telah bersepakat Sy«h Maulana bersabda, "Dinda, kehendakku bertapalah dalam gua mencari jalan kemuliaan jisim (raga) serta kemuliaan kelak."

30. Menyahutlah sang Syeh Gagangaking, "Baiklah Kakanda, hamba sekarang menurut tidak akan makan." Bersabdalah Syeh Belabelu "Ya Kakanda, kehendak bersama setiap hari makan tetapi tidak tidur mana yang beroleh anugerah Marilah Kakanda berbagi tugas Tuan dan hamba.

31. Siapa yang beroleh kemuliaan jangan ada yang lupa kelak Sudah ya. Jadilah permufakatan ini." Syeh Maulana pun pergi masuk ke gua yang angker sekali bertapa selamanya. Ki Gagangaking pun tidak makan selamanya. Tak tersebut ulah kedua orang ini ulahnya bersungguh-sungguh bertapa.

32. Beliau Syeh Belabelu ini yang tinggal di Pemancingan bertapa jaga selamanya jikalau hendak tidur kemudian memanasi periuk

sampumanira kabehe tan ana selayeng kayun katrenira wus rujuk kapti angling Seh Maulana, "Yayi karsaningsun amertapa jroning guwa angupaya marga kamulyaning jisim Ian kamulyaning benjang " 30, Anauri sang Seh Gagangaking,

"Lah gih Kakang ing karsa manira luhit datan bukti mangke,"

Nebda Seh Bela-Belu, "Inggih Kakang ing karsa sami saben dina abedha nanging datan turn pundi kang atut nugraha dawek Kakang padha dum gawe sami dika lawan kawula,

31, Sinten kang tut kamulyan sukma di ywana supe benjang akirira," Sampun ya dados rembuge

Seh Maulana iku mentor malbeng ing guwa singit

tapa salaminira Gagangaking iku datan nedha salaminya datan winama solahira ri sang kalih gennya manerung brata,

32, Sira sang Seh Bela-Belu nenggih ingkang kari aneng Pemancingan tapa melek salamine kelamun arsa turn nulya anggeneni kang kendhil telah masak maka dimakan jika telah habis Syeh Belabelu pun menanak setelah masak pun dimakan lagi jika telah habis menanak.

33. Untuk menolak keinginan tidurnya tiap hari selalu saja ulahnya membuat makanan Tersebutlah kerak nasi itu untuk mengatap-atapi yaitu kalau memasak kalau mencuci beras ke arah laut barat serta kalau mengambil api ke timur timur dari lautan.

34. Terhenti cerita pun bergariti Tersebutlah Kanjeng Sunan Kalijaga yang beroleh kasih dari Yang Mahakuasa Adapun sang Sri Raja meneliti pendamannya ke arah hutan di gunung tiba di tempat yang dituju tempat bertapa Cakrajaya ditumbuhi gelagah serta onak berduri gelap oleh 'perdu-perduan.

wus matenggya dhinahar yen wus telas iku Seh Bela-Behx abethak wusnya mateng anulya dhinahar malih angliwet yen wus telas.

S3. Karya manur denira aguling sab en dina tanana towongnya dennya akarya bojane cinatur intipipun pan kinarya ngeyup-eyupi nenggih kelamun bethak yen mususi iku mring segara Kulon ika inggih lamun ngambil geni marang masrik wetan ingkang samodra.

35. Para sahabat disuruh membabad bersih dicari si pertapa tak terdapat maka disuruh membakar gelagah pun telah dibakar gelagah terbakar habis habis dimakan api yang bertapa tak tergugah

34. Enengena ganti kang winami kawuwusa Sunan Kalijaga kang angsal sihing Ywang Manon anenggih kang sinuwun aniliki pendhemanneki dhateng ing wana ngarga prapta pemahipun dennya tapa Cakrajaya kathukulan gelagah lawan ri bandhil peteng barang rumambat.

35. Para sabat kinen ambabadi

inulatan kang tapa tan panggya kinen ngobar babadane glagah ingobar sampun punangglagah sima kabesmi telas pinangan brama kang tapa tan keguh pakaiannya terbakar semuanya Cakrajaya kesulitan menelungkup di tanah Kanjeng Sunan pun bersabda.

36. "Cakrajaya bangunlah, aku datang tidak kaukenalkah suaraku ini hingga hangus badanmu." Cakrajaya segera bangun mencium kaki sambil menangis Kanjeng Suna Kali bersabda, "Terima kasih atas kesetiaanmu kini berganti namalah karena engkau terbakar tak tergerak tak berubah cita-citamu.

37. Baiklah, bertempat tinggallah di Lowanu anakmu Jaka Bedhuk itu mewarisi nama dari ayahnya Cakrajaya pun bagus. Jebeng, pulanglah segera dan tetaplah beragama jika had Jumat salatlah ke Demak seperti engkau ke Mekah naik haji namamu Pangerang Geseng."

38. Kanjeng Sunan pun segera berangkat Pangeran Geseng pulang ke rumahnya bertemu dengan istrinya serta anak laki-lakinya istri dan anak pun menangis tidak mengira bahwa masih hidup mengapa lama tidak pulang dikira telah wafat

sandhange kobong sedaya Cakrajaya ewuh amengkurep siti Jeng Sunan Ion ngandikcL

36, "Cakrajaya tangia sun prapti apa pangling marang swaraningwang nganti geseng salirane," . Cakrajaya gyawungu ngaras pada asemu tangis Sunan Kali ngandika, "Sun trima setyamu ing mengko ngaliha nama dene sira kobar datan gumingsir tan owah ciptanira.

3 7, Ya wismaa ing L owanu becik anakira Jaka Bedhuk ira nunggaka semi arane Cakrajaya apatut Jebeng uwis muliha aglis den tetap ing agama yen Jumungah wektu salata marang ing Demak sasat sira mring Mekah amunggah kaji " Pangran Geseng turira.

38, Jeng Susunan pan la/eng lumaris

Pangran Geseng mantuk mring wismanya kepanggih lawan garwane myang putranipun jalu garwa putra sarwi anangis tan nyana maksih gesang de lami tan mantuk dennyana sampun palastra telah setahun tanpa berita pergi istri dan anak bertangisaa

39. Sambil menghormati merintih berbelas kasih "Hai Kiai, hamba tak mengira kalau bertemu lagi hamba kira telah wafat karena setahun tanpa berita." serulah tangis istri dan anak. Pangeran Geseng bersabda, "Nah, tenanglah, nanti kunasihati aku habis bertapa,"

40. Menjalani perintah dari Gusti Waliullah Kanjeng Sunan Kaiijaga di Puiau Upih tempatnya aku tadi bertemu disuruh menyudahi bertapa dan disuruh berpindah rumah ke desa di Lowanu aku diberi hadiah nama Pangeran Geseng, adapun nama lamaku dipergunakan untuk anak kita.

41. Jaka Bedhuk engkau kunamai Cakrajaya, menggantikan namaku." Sang anak berterima kasih, Pangeran Geseng bertutur, "Pendamlah segera gula emas tadi lapisi dengan batu benda berhala itu. Dan Nyai menanaklah aku lapar telah lama tidak makan kini nanti akan berpesta."

wus setaun dennya datan kawarti garwa putra karuna,

42. Setelah bersabda Pangeran ke sungai membawa kail akan mengail ikan

39. Sarwi bekti sambate mlas asih

'Vhuh Kiyai kawula tan nyana kelamun kepanggih maleh kula nyana wus mampus pan sawarsa boten kawarti " Asm dennya karuna garwa miwah sunu, Pangeran Geseng ngandika, "Lah menenga mengko sira suntuturi ingsun mentas martapcu

40. Anglakoni pakonireng Gusti Waliyulah Sunan Kaiijaga ingPulo Upih sramane ingsun mau katemu kinen ngluwaran mertapi Ian kinen ngalih wisma mring desa Lowanu sun ginanjar nama Pangran Geseng dening namaningsun ingkang lami sumulih atmanircL

41. Jaka Bedhuk sira sun arani

. Cakrajaya gumantia mring wang *' Kang putra nuwun ture Pangeran Geseng muwuSy ''Gula emas pendhemen nuli sasaban ing sela pan brahala iku lah Nyai sira bethaka ingsun luwe wus lawas datan abukti mengko arsa riyaya "

42. Wusnyamojar Pangeran mring kali bekta poncing arsa ngambil ulam ke barat ke sungai besar tiba di tepiannya memancingnya bersembunyi serta berlindung kayu tersebutiah ketika itu Ki Jaka menyusul ayahnya ke sungai, agak takut maka mengintip sambil berlindung pada batang.

43. Bersamaan dengan ayahnya menoleh agak terkejut juga ayahnya bersabda "Seperti kera mengintip berolokolok." Sakti sabda ayahnya itu Cakrajaya berubah rupa berupa kera besar si Bedhes disebut namun masih berpakaian serta masih dapat berucap secara orang namun merintih orang tua.

44. Pangeran Geseng urung memancing segera pulang putranya di belakang tiba di rumah pun bersabda, "Tenanglah anakku bersyukurlah kepada Yang Mahakuasa engkau anak pendeta berubah rupa itu sebab engkau tak ikut bertapa kehendak Yang Kuasa engkau disuruh bertapa jagalah gula emas.

45. dan jagalah enau sebatang

mangulon mringkali gedhe prapta ing pinggiripun sesingidan denira mancing sarta ampingan wreksa semana winuwus Ki Jaka msul mring rama marang kali anginjen semune ajrih sarwi ampingan wreksa

43, Kasarengan kang rama anulih semu kaget kang rama ngandika **Lirkethek nginjen nyengenges,' Mandi sabda sang Wiku Cakrajaya amalih wami rupa kethek bongkok sang Bedhes aranipun nanging maksih mawi sandhang lawan taksih saget ngucap tata jalmi nanging sambat sudarma,

44, Pangran Geseng sande gennya mancing aglis mantuk kang putra tut wuntat prapta wisma Ion delinge, '*Wis menenga nakingsun narima karsa Ywang Widi sira anak pandhita salah rupa iku jer sira tan milu tapa karsaning Ywang sira kinen mangun teki tunggunen gula emas,

45, Lan deresen arenira sakwit jangan makan sebelum menjadi emas agar rupamu pulih kembali. Dan engkau kuberi sebutan Nilasraba Bedhes Bagelen turutlah sabda ayah." Putranya menghormat bertutur, "Ya ayah terima kasih, baiklah menjalani tugas ayah guru sejati semoga segera bebas."

46. Istrinya tersakit-sakit menangis kasihan anak, Pangeran Geseng bersabda, "Sudahlah Nyai jangan berduka mari segera berangkat ke Lowanu menurut petunjuk Gusti adapun anak kita serahkan Yang Mahaagung Dan Buyung, babatlah hutan itu bertanamlah apa yang enak dimakan orang pakailah hasilnya untuk dana."

47. Sang putra menyanggupi sambil menghormati Pangeran Geseng bersanria istri berangkat Tak tersebut perjaianannya maka tiba di Lowanu berdukuh di tempat yang bersih lamanya tak tersebutkan hainya beliau berdukuh banyak orang turut berumah maka makmurlah Lowanu menjadi negeri yang melihat pun kasmaran 'tertarik'.

aja mangan yen durung dadi mas

mrih mulya wamanira ngger Ian sun wehi jejuluk Nilasraba Behdes Bagelin turuten ujaringwang," Kang putra wotsantun "Dhuh Rama nuwun sandika anglampahi pakone rama sang Yogi mugi nuntena luwar,"

46, Ingkang garwa kelara anangis wlasing putra Pangran Geseng mojar "Was Nyai aja ngeranta lah payo mangkat gupuh rnringLowanu tuduhing Gusti

dene anakira srahena Ywang Agung lah Kulup babada wana nandurana ingkang inak pinangan jalmi iku karyanen dana,"

4Z Tiir sandika kang putra bekti

Pangran Geseng mangkat Ian garwa tan kawami ing lampahe sampun prapta Luwanu adhedhukuh papan aresik lamine tan winama genira dhedhukuh kathah kang tumut gegriya temah arja Luwanu dadya negari sing amulat kasmaran.

XXVI. ASMARADANA XXVI ASMARADANA

1. Tersebutlah yang telah beroleh kasih Tersebutlah Ki Pandanarang yang berada dan berpencaharian kaya akan anak dan cucu kaya harta serta benda banyaklah yang dimilikinya para pedagang berhutang kepadanya.

2. Hematnya bukan main cukup sandang serta pangan lagi kuat pencahariannya setiap haribeijalan kekayaan harta benda apa pun yang murah dibeli jika musim mahal dijual semua.

3. Tidak sepertinya orang kaya berduit tiap hari pergi ke pasar ingin membeli semua yang tidak laku Jeng Sunan Kali telah tahu . bahwa Ki Gede di Semarang calon mukmin yang istimewa ilmunya belum terbuka.

4. Ki Gede pun dicoba Kanjeng Sunan sebagai rakyat menyamar menjual ilalang namun di dalam ilalang (ikatan) diberi bungkusan uang dua puluh lima ketheng banyaknya Kanjeng Sunan lalu pergi ke pasar.

5. Ki Gede berangkat pagi ke pasar melihat-lihat maunya mencari barang yang tidak laku

1. Nengna kang sampun angsal sih Ki Pandanarang winama kang sumekta pakaryane akeh anak putonira sugih bandha darbe dunya anderbala darbekipun wong dagang utang sedaya,

2. Gemine kepati-pati lumuh kurang sandhang pangan tur rosa panggautane sadina-dina lumampah dunyane rajabrana sebarang murah tinuku yen larang winade samya,

3. Tan manca-manca wong sugih

saben dina menyang pasar borongi wodhon karsane

Jeng Sunan Kali wus wikan Ki Gedhe ing Semarang yen bakal mukmin kastuhu ngelmune dereng binuka,

4. Ki Gedhe cinoba null Jeng Sunan mindha kawula namur wade kambengane nanging sajroning bongkokan sinung bun teIan arta selawe ketfieng kehipun

Jeng Sunan anulya mring pasar

5. Enjing Ki Gedhe lumaris mnng pasar angulap-ulap ngupaya wudhon karsane menuju ke tempat ilalang bertanya kepada Kanjeng Sunan "Berapa harga sepikul Paman, ilalangnya?''

6. Kanjeng Sunan pun menjawab, ''Harga ilalang say a adalah dua puluh lima ketheng tidak boleh kalau ditawar kalau tidak laku lebih baik saya bawa pulang." Ki Cede tertawa gernbira.

7. Katanya manis, "Tetap bertahan Paman kubeli berapa pun harganya marilah antarkan ke rumah saya." Ki Cede pun pulang Kanjeng Sunan memikul di belakangnya.

8. Telah tiba di rumah belakang Ki Cede membayar uang sebanyak dua puluh lima ketheng sambil berpesan, "Paman penjual ilalang jika masih ada ilalangnya antarkan lagi kubeli juga.

9. Kanjeng Sunan menyahut manis, "Ya Kiai, besok pagi saja kuantar ilalangnya." Kanjeng Sunan segera pergi. Ki Gede pun memerintah membongkar ikatan ilalang untuk mengatapi kandang kuda.

10. Mengorak ilalang Ki Gede mengetahui bungkusan dalam ilalang dibuka ada uangnya dua puluh lima ketheng banyaknya

marang gone alang-alang taken mring Kanjeng Sunan 'Tira regane sapikul Paman, alang-alangira?'*

6. Jeng Sunan alon naiiri, ^'Regine kambengan kula pan inggih selawe ketheng boya kenging yen inganyang lamtin boten pajenga gih pun plaur bekta mantuk. " Ki Gedhe gumuyu suka,

7 Wmnisira esmu man is, "Pathok bangkning fika Paman ciha sun tempuh saregane payo sira aterena ya marang wismaningyang " Ki Gedhe anulya mantuk Jeng Sunan ngrembat neng wuntat.

8. Wus prapta ing dalem wingking Ki Gedhe ambayar uwang kathahe salawe kethhig pan sarwi angling wewekas, 'Paman dol lang-alang lamiin isih tunggalipun terena maneh sun tumbas. "

9. Jeng Sunan nauri aris, "Gih Kiyai benjang-enjang kula teri kambengane." Jeng Sunan anulya kesah Ki Gedhe gya parentah ngudhal alang-alangipun . kinarya mayu gedhongan

10, Ngudhali Gedhe udani

buntelan jro alang-alang binuka won ten artane selawe ketheng kehira diambil oleh dipati kemudian bertutur, "Ini kang uang si Paman.

11. Dibungkus mengapa tertinggal terletak dalam ilalang lupa kiranya Paman itu telah pasti keberuntunganku membeli tidak kehilangan uang." Telah malam tidak tersebut kini pun telah pagi.

12. Ki Gede Semarang duduk di balai-balai pendapat (rumah depan) dihadap banyak hambanya Ki Dipati akan bersantap pagi hanya sarapan (makan pagi) dan makanan pun di depan cerek dan tungku dikipasi,

13. Yangmenyamar rakyat tiba Kanjeng Sunan Kalijaga sambil memikul ilalangnya mendekati yang menjaga pintu mengiring ke halaman Ki Gede tahu lalu bertutur, "Hai Paman duduklah di serambi.''

14. Kanjeng Sunan duduk segera di serambi selatan arahnya sambil menghadap pikulannya menanti yang sedang sarapan (makan pagi) Ki Gede di Semarang telah diundurkan piring-piringnya sisa makanan tak diberikan.

pinundhut mring dipatya anulya ngandika arum, "Iki artane si Paman.

15. Ki Dipati bersabda manis kepada yang menyamar rakyat, "Mengapa pagi sekali tiba di sini dekatkah rumahmu?"

11. Binuntel dene akari aneng ironing alang-alang baya lali Paman kae wus pesthine bejaningwang tuku tan kelangan wang. " Wus dalu datan cinatur ing mangke sampuna enjang.

12. Ki Gedhe Semarang linggih aneng ing ngamben pandhapa

ingayap gung pawongane Ki Dipati arsa dhahar enjing amung sarapan Ian daharan munggeng ngayun ceret angle tinepasan.

13. Kang namur kawula prapti Jeng Susunan Kalijaga sarwi mikul kambengane marani kang jaga lawang ngirit mring pelataran Ki Gedhe mirsa Ion muwus "Lah Paman ngemper linggiha.'

14. Jeng Sunan nulya alinggih ngemper Kidul pemahira sarwi ngadhep pikulane ngenteni gennya sarapan

Ki Gedhe ing Semarang wus linorod ambengipun tan winaris kang lorotan.

15. Ki Dipati ngandika aris, marang kang mindha kawula, "Dening esuk prapteng kene apa perak wismanira?'*

Kanjeng Sunan menjawab, "Ya jauh juga rumahku disebut gunung Jabalkat."

16. Ki Dipati bertanya iagi, "Karena jauh rumahmu di sini di mana pondoknya?'' Kanjeng Sunan pun menjawab, "Saya tidak pakai pondokan jika dari Jabalkat sore ya sampai ke Semarang."

17. Amat heranlah Ki Dipati mendengar jawabannya segera mengambil uang dua puluh lima ketheng banyaknya dilemparkan segera. Telah diterima uang tersebut Jeng Sunan manis sabdanya,

18. "Saya sang Adipati mohon sedekah kepada Paduka ya serela-relanya diperkenankan oleh sabda Allah.'' Adapun Ki Adipati segera mengambil uang seketheng segera dilemparkan.

19. Kepada Kanjeng Sunan Kali jatuh ke lantai di depannya Kanjeng Sunan bersabda pelan, "Saya tidak mengemis uang tidak suka harta benda jika boleh yang saya mohon bunyinya beduk di Semarang."

20. Ki Dipati berkata lagi, "Sombong benar engkau Paman tidak suka uang seketheng itu pecahan dari reyal reyal pecahan dirham minta bunyinya beduk

Kanjeng Sunan atumya, "Inggih tebih wisma ulun winastan ardi Jabalkat"

16. Ki Dipati taken maiih, 'Dene adoh wismanira ing k e'ne ngendi pondhoke?" Jeng Sunan alon atumya, "Tan mawi pondhokan kula yen sangking Jabalkat sonten gih dugi Semarang."

17. Langkung gawok KiPati miarsa ing aturira nulya ngambil arta age selawe ketheng kehira inguncalaken nulya wus tinampan artanipun Jeng Sunan aris wecana.

18. "Kawula sang A dipati nuwun priman mring Paduka inggih salelilane kepareng Ian sabda Allah." ya ta Ki Adipatya aglis ngambil artanipun saketheng nguncalken inggaL

19. Mring Kanjeng Sesunan Kali tibeng jubin ngarsanira Jeng Sunan alon sabdane, "Tan ngemis arta kawula tan remen dunya brana yen pareng kang kula suwun ungele bedhuk Semarang."

20. Sang Dipati angling manis, "Lengguk temen rika Paman tan remen arta saketheng iku gempalane reyal reyal gempaling dirham anjaluk unine bedhuk beduk masakan beroleh dirham."

21. Kanjeng Sunan bersabda manis, "Kiai, jangan demikian tidak meneliti hari akhirnya janganlah menghamba harta harta menjadi berhala surga selamat tak bertemu jika menghamba kepada harta.

22. menggelapi jalan surgawi terhalang oleh berhala tak tahu jalan mulianya padahal Kiai kita tidak kekal di dunia kelak tiada urung kembali ke hadapan Allah.

23. Saya tidak ingin kaya akan harta seperti Anda bikin terlantar kelak harta tidak ikut ke surga tidak kekal di dunia jika kembali ke surga agung lamanya tak dapat diperhitungkan.

24. Mulianya orang di surga sebarang yang dikehendaki ada beda dengan di dunia ini seribu tahun bekerja masih dapat diperhitungkan orang mencangkul di surga agung satu kali mencangkul dapat emas sebongkah."

bedhuk mangsa leha dirham "

25. Tersenyum dan berkatalah Ki Dipati, "Membual engkau Paman seperti orang yang telah tahu surga kalau engkau telah tahu surga

21. Jeng Sunan sebdane manis, *'Kiayi sampung mangkana tan let din ten ngakire sampun mangerane dunya dunya dados brahala tan manggih swarga rahayu yen mengeran dhateng dunya.

22. Metengi dalane swargi kalingan dening brahala tan uning marga mulyane ing jeneng Kiyai kita tan langgeng aneng dunya ing tembe tan wurung mantuk dhateng jaman rahmating YM^ang.

23. Manira boya kepingin sugih dunya kadi dika ngapirani berijang tembe dunya tan tumut mringswarga tan langgeng aneng dunya yen mantuk dhateng swargayu lamine tan kenging ngetang.

24. Mulyaning wong aneng swargi barang kang cinipta ana beda neng dunya kiye anggauta sewu warsa teksih kenging ingetang wong macul aneng swargayu sageclokan mas sasingkal"

25. Ki Dipati mesem angling, "Anggadebus siraPaman kaya wong wus wruh swargane yen sira wus wruhing swarga masakan menjual ilalang dan masakan mengemis minta beduk tentu kerasan di surga."

26. Kanjeng Sunan tersenyum menyahut, "Kalau aku menyukai emas aku tak usah menyimpan menggati masakan lama mengambil emas sebongkah." Kanjeng Sunan segera memegang cangkul ke halaman mencangkul tanah.

27. Sekali cangkul lalu menjadi emas saparo bola besarnya sebongkah diungkit dan dilemparkan Kanjeng Sunan sambil bersabda, "Itulah Ki Dipati jika mau emas dari surga agung ambillah segera"

28. Lalu turunlah Ki Dipati melihat emas sebongkah cemerlang banyak juga yang lain mematung tak dapat berucap dalam hati takut namun tertarik emas disuruh mengembalikan masuk ke bumi tidak kentara

29. Ki Dipati takut namun tertarik kepada yang menyamar maka dipegang tangaimya dibawa dipersilakan duduk sejajar di pendapa mohon belas kasihan dan tertutur, "Mohon bertanya dengan segala hormat.

mangsa dol alang-alang Ian mangsa ngemisa bedhuk

30. Mohon maaf Kiai

pesthi krasan aneng swarga " 26. Jeng Sunan mesem nauriy

**Yen ingsun dhemena emas datan susah rawat ingong angedhuk mangsa suwea anjukuk mas sasingkal" Jeng Sunan gya nyandhak pacul

mring latar amacul lemah.

27. Sageclokan nulya dadi mas puthon genge sasingkal

ingungkil denuncalake Jeng Sunan sarwi ngandika ''Lah iku KiDipatya yen sirarsa mas sM^argayu lah age sira ambila."

28. Nulya mudhun Ki Dipati tumingal emas sasingkal mencorong akeh tunggale anjenger tan bisa ngucap froning tyas ajrih trisna mas kinen mangsulken sampun

mring bumi datan katara

29. Ki Dipati ajrih asih dhateng ingkang namur lampah nulya cinandhak astane kinanthi ngaturan lenggah jajar aneng pendhapa angrerepa aturipun *'Niti warti tata kraman.

banyak kesalahan hamba sangat menghina sesamanya sekarang Kiai hamba berserah jiwa raga hamba mohon berguru ikut pada kehendak Paduka.

31. meskipun sampai sakit atau mati hamba siap sedia pada kehendak Paduka hamba ikut badan hamba serahkan namun mohon segera diwejang sulitnya hidup itu jika pakai terhaiang oleh kematian.

32. Kanjeng Sunan Kali bersabda manis, ''Jika engkau memang sungguh akan berguru ilmunya aku minta tanda bukti tanda orang yang berguru menurut perintah guru agar diberi nasihat.

33. Aku minta bukti jeias banyaknya tiga perkara beribadah selamanya dan dirikan agama Islam Islamkan orang Semarang namun menguasai santri dan kaum membuat beduk di langgar (surau).

kathah ing lepat kavmla langkung ngina sesamine mangke Kiyai kawula pasrah jiwa raga kawula nuwun nggeguru andherek ing karsa Tuwan,

34. Adapun yang nomor dua berzakatlah karena rela wajib bagi yang berharta banyak dizakatkan kepada orang Islam aturlah yang sepantasnya. Adapun yang nomor tiga kewajiban orang berguru.

31, Nadyan dugi sakit pati kawula boten suminggah ing karsa kawula dherek

badan kawula sumangga nging nunten kawejanga ewede urip punika yen ngangge kalangan pejah "

32, Jeng Sunan Kali nabda arts, "Laniun teman pancen sira arsa geguru ngelmune pan ingsun njaluk pratandha tandhane wong pra\nta anurut pakoning guru supaya dipunwejanga

33, Manira anjaluk yekti akehing telung prakara angibadah salawase Ian ngadegna gama Islam Islamna wong Samarang nging nguwasani santri Ian kaum karya bedhuk aneng langgar.

34, Dene ingkang kaping kalih ajakata krana lila wajibe kang dunya akeh jinakataken wong Islam janjine denmurwata dene ingkang kaping telu wajibing wong puruhita.

35. harus pergi dari rumahnya mengumpulkan api berdiang ke tempat rumah gurunya jika sungguh Anda berguru kepada diriku nah, susullah segera ke gunung di Jabalkat"

36. Ki Cede bertanya lagi, "Jabalkat mana arahnya Paduka bernama siapa?" Kanjeng Sunan pelan bersabda, "Tanah Tembayat Syeh Malaya namaku." Kanjeng Sunan sambil pergi

37. Tak dapat dikejar dikedipkan hilang Ki Gede rindu hatinya tak mengira bahwa kedatangan wall penutup di jagat Ki Gede akan menyusul ke arah Gunung Jabalkat

38. Ki Gede permisi kepada istri yang berjumlah delapan orang telah beranak semuanya lagi cantik-cantik istrinya seita kaya harta benda semua putra tumenggung namun tidak diperhitungkan.

39. Semua harta benda diwariskan pada anak dan cucunya serta pula dizakatkan kepada santri melarat dan ada yang ditugaskan menjaga negerinya besar kecil mendapat bagian.

55. Kudu lunga sangking panti anuntamaken bediyan marang wisniane gurune yen temen sira pruwita marang jeneng manira lah iya nusula gupuh marang ing Gunung Jabalkat"

40. Serta jalannya negeri tukar pada harta benda tak berubah seperti dahulunya

36. Ki Gedhe umatur arts, • 'Jabalkat pundi pemahnya Tuwan sinten kekasihe?" Jeng Sunan alon ngandika, "Iya tanah Tembayat Seh Malaya araningsun " Jeng Sunan sarwi akesak

37. Tan kenging dipuntututi kinedhepken tan katingal Ki Gedhe brangta manahe tan nyana yen kadhatengan wali panutup ing rat Ki Gedhe arsa anusul marang ing Gunung Jabalkat

38. Ki Gedhe pamit ing rabi wewalu kathahing garwa wus padha peputra kabeh tur ayu-ayu kang garwa Ian sugih rajabrana samya putraning tumenggung prandene nora kaetang.

39. Gung rajabrana winaris marang putra wayahira tanapi jinakatake marang santri kang malarat Ian ana kang pinatah rumeksa nagaranipun geng alit samya dinuman.

40. Miwah lakuning nagari lintu ing rajaberana tan owah kadi waune dikuasakan kepada uak ketertiban negara menjaga segenap untung dan telah berbagi tugas.

41. Sang istri seribu pribadi sangatlah tidak mau ditinggal sakit mati hams ikut bersaraa suaminya katanya berbelas kasihan, "Hancur luluh selalu ikut surga neraka jangan berpisah.

42, Tak menghitung harta dan anak hanya niat bersatu awal serta akhirnya di dunia serta akhirat semoga selamat bersujud." Ki Dipati pun bertutur, "Ya jadilah temanku."

XXVn. KINANTHI XXVII. KINANTHi

cinekelaken kang tuwa tertibe kang nagara rumeksa sagunging nguntung pan sampun pinatah-patah

41. Kang garwa sewu pribadi asanget lumuh tinilar sakit pejah kedah dherek mring satindake kang raka ature melas arsa *'Ajur luluh sampun kantun swarga nraka aywa pisak

42. Tan etang brana Ian siwi mung nedya nunggil panukma ing awal miwah akhire neng dunya miwah ngakerat tulusa ngestu pada " Sang Dipati ngandika rum, ''Ya dadia kanthen ingwang."

1. Ki Ageng Semarang bertutur " Jika engkau ikut aku pergi awas, jangan membawa harta larangan dari guru kami harta itu berhala bikin gelap jalan surgawl

2. Kalau engkau hams ikut bergantilah pakaian putih." Sang istri menyanggupL Kemudian sang Dipati berpakaian serba putih juga berkalung keskul (kembal) bertongkatkan cis.

3. Permisi kepada istrinya yang tinggal disumh mengasuh anak

1. Ki Ageng Semarang muwus "Yen sira melu mring mami poma aja gawa brana wewalere guru mami berana iku brahala metengi dalaning swargi

2. Lamun sira kudu melu salina busana putih kang garwa matur sandika nulya sira sang Dipati agemira sarwi pethak kalung kaskul ateken cis.

3. Famit marang garwanipun kang kantun kinen mong siwi serta anak dan cucunya telah dipesan dan dimantrai disuruh rukun bersaudara anak cucu sanggup mentaati.

4. Ki Dipati segera berangkat tanpa teman seorang diri bemiat bertapa raga selamatlah peijalanannya Nyi Dipati di belakang berpakaian serba putih.

5. Buluh gading untuk tongkat diisi permata indah dinar serta uang lantakan penuh dalam buluh gading berhati-hati perasaannya banyak maksudnya orang berjalan.

6. Hindari terka sang Dipati merenyuk beijalan di belakang takut kalau ketahuan ulahnya membawa permata kepada suami sang Dipati, yang sangat melarangnya.

7. Namun sang Dipati telah tahu isinya buluh gading namun pura-pura tidak tahu maka cepat-cepat berjalan dalam hati pun teringat akan larangan sang Yogi.

8. Telah jauh peijalanannya tanah Semarang telah ditinggalkan lewat hutan berdebar-debar jauh dari desa melintas jalan Ki Ageng Pandanarang bersua penghadang jalan.

miwah putra wayahira wus tinimbul wineling kinen atut akekadang putra wayah matur bekti

9. Tiga orang banyaknya pekeijaannya membegal Ki Dipati ditahan

4. Sang Dipati gya lumaku tan mawi rewang sawiji sumedya amati raga lestari dennya lumaris Nyai Dipati neng wuntat penganggene sarwi putih.

5. Wuluh gadhing tekenipun ingisenan sotya adi dinar miwah lelantakan kebak jroning wuluh gadhing ngati-ati pangrasanya akeh lire wong lumaris.

6. Tan weca mring kakingipun nguntel lumampah neng wuri ajrih manawi kuningan dennya bekta ing retna di mring laki sangAdipatya sanget dennya memaleri

7. Nging sang Dipati wus weruh isine kang wuluh gadhing ananging kapi tan wikan mila akebat lumaris sajroning nal^ ..cngetan wewalerira sang Yogi

8. Sampun lepas tindakipun kapengker tanah Semawis langkung wana terataban tebih desa murang margi Ki Ageng ing Pandhanarang kapethuk wong ngadhang margi

9. Tyang tetiga kathahipun bebegal karyaneki angandhek mring kang Dipatya

"Hai Paman berhenti dahulu aku minta bekalmu." Ki Ageng pun menjawab,

10. "Tidak membawa bekal kalau engkau kurang makan istriku di belakang sana membawa permata baik-baik daiam tongkat tempatnya rebutiah buluh gadingnya.

11. Orangnya jangan disinggung perolehlah buluh gading." Ki Ageng pun lewat tiga orang tadi mencegat Nyi Dipati bersua tiga orang berkata keras sekali.

12. "Bibi, berhenti dahulu." Tongkat pun direbut Nyi Ageng lari ketakutan menangis mengejar suami "Kyai tolonglah saya salah tiga orang tadl"

13. Teijadilah nama dusun Salatiga saat ini. Maka buluh pun dipecah isinya bersinar-sinar menarik intan dan emas batangan tiga orang itu senang sekali.

14. Telah dibagi ketiga orang itu maka ada yang datang lagi namanya Ki Sambangdalan terlambat tak beroleh bagian yang berhasil mengatakan, "Itu kejarlah segera."

"Heh Paman mandhega dhingin ingsun njaluk sangonira." Ki Ageng alon nauri,

15. Tongkatny a yang laki-laki belum rebut sampai dapat ini yang perempuan saja yang laki beijalan mendahului." tergesalah Sambangdalan

1 ft **Tan gegawa raningsun yen sira kurang abiikti wuri ika garwaningwang anggawa retna sotya di aneng teken wadhahira rebuten kang wuluh gadhing

IL Ajagepok raganipun den kena kang wuluh gadhing " Ki Ageng anulya liwat wong telu anyegat maring Nyai Dipati kepapak wong telu sri denira ngling,

12. "Lah Bibi mandhega gupuh tekene rinebat keni Nyai Geng ajrih lumcqar anangis nututi laki **Kyai nedha tulung ingwang wong tiga salah kang ati"

13, Dumadya araning dhusun Salahtiga ing semangkin ya ta wuluh gya pinecah ting pancorong ingkang isi mas inten lantakan wong katri bungah tan sipi

14, Wus dinum pinara telu nulya ana prapta maning araning Ki Sambangdalan kasep tan melu dendumi tinuturan mring kang angsal iku tututana aglis,"

15. Tekene kang lanang durung iya rebuten den keni iki kang wadon kewala kang lanang lumaku dhingin " gugup wau Sambangdalan lalu mengejar Ki Dipatl

16. Tersebutlah yang sedang berjalan Nyi Dipati mengejar suami jauh juga tersusulnya Nyi Cede seru menangis merintih berbelas kasihan "Bayalali (lupatali) Ki Dipati."

17. Maka menjadi namanya dusun Bayalali saat ini Nyi Gede amat kasihan Ki Dipati bersabda manis, "Sebab ulahmu sendiri menjadi petaka membawa-bawa permata indah.

18. Masakah tiada tahu tersembunyi di buluh gading namun ketahuan juga hanya tongkatmu yang dipilih. Sudahlah Nyi relakanlah dia telah diambil yang memiliki.

19. Marilah engkau berjalan dahulu aku yang di belakang." Maka langsunglah jalannya. Tersebutlah yang mengejar. Sambangdalan telah tiba cepat merebut tongkat cis.

20. Maka diberikanlah tongkat itu kayu sedang tak berisi ditolak, lalu kembali diterima tongkat Ki Dipati Sambangdalan mengucap kasar, "Minta buah tangan Paman."

nututi mringKi Dipati

21. Ki Gede pun menyahut, "Aku tidak membawa uang." ^ Sambangdalan memaksa juga "Harus, minta emas dan permata ayo Paman, aku minta permata dinar dirham cepat."

16. Ucapem ingkang lumaku Nyai Dipati nututi atebah gennya kecandhak Nyai Gedhe asm nangis sesambate melas arsa, *'Baya lali Ki Dipati "

17. Pan dadya karaning dhusun ing Bayalali semangkin Nyai Gedhe kawlas arsa sang Dipati ngandika m, Ver sira dhewe kang mala dadak anggawa retnadi

18. Masa dene nora wemh rempit jroning wuluh gadhing suprandene sih kawikan mung tekenira pinilih lah wis Nyai narimaa wong pinundhut kang darbeni.

19. Lah payo anggera ngayun manira lumakweng wuri" Anuli lajeng lampahnya ucapen ingkang nututi Ki Sambangdalan glis prapta angerbut punang teken cis.

20. Wus sinungken tekenipun kayu sadhang tenpa isi tinampik nulya tinampan teken marang Ki Dipati Ki Sambangdalan sm ngucap "Paman njalun ulih-ulih "

21. Ki Gedhe aris sumaur, "Ingsuri nora nggawa picis," Sambangdalan asm meksa kudu jaluk mas retnadi lah Paman di faluk ingwang sotya dinar dirham nuli "

22. Ki Dipati pun bertutur, "Semena-mena orang ini tidak tahu kata orang niatnya seperti kambing." Sambangdalan berubah rupa wajahnya seperti kambing,

23. Ki Cede Semarang tahu si begai berupa kambing amat takut, laju jalannya maka mengejarlah si kambing beium merasa berubah rupa masih berucap aturan orang.

24. Hanya wajah yang berupa kam bing menyeberang air makamengetahui bahwa rupanya berubah domba merasa lalu menangis seru merintih belas kasihan seru bertobat sambil mengejar lari.

25. Mengikuti ke mana pun sepanjang jalan menangis. Maka Ki Ageng Semarang amatlah berat di hati tiada lain daiam cipta hanya Kanjeng Sunan Kali.

26. Cepatlah berjalan terus telah tiba di wilay ah T embayat mendaki Gunung Jabalkat menemukan tempat air suci . (padasan) namun tak ada airnya bertemu pula masjid kecil,

22 Sang Dipati alon miiwus, "Andelamng iku jalmi tan idhep ujaring jalma lir wedhus karepireki" Sambangdalan malih warna lir dumba ingkang rerai

27. Ki Ageng berhenti di situ di gunung tak ada air Sambangdalan pun menghamba mohon terbebas rupa kambingnya disuruh mengisi padasan tidak pakai ditutupi (disumbat).

23. Ki Gedhe Semarang dulu ingkang begal warni kambing langkung jrih lajeng lempahnya piinang dumba anututi dereng ngraos malih warna teksih ngiicap tata jalmi

24. Mung rai kang rupa wedhus nabrang ranii aningali yen nipane malih dumba dadya ngrasa sni anangis sesambate rnelas arsa sm to bat sarya nututi

25. Tut wuri sapurugipun samarga-marga anangis ya ta Ki Ageng Semarang kalintang kawrat inggalih tan sanes ingkang kacipta amung Jeng Sesunan Kali

26. Aekbat dennya lumaku tlatah Tembayat wus prapti munggah ing Gunung Jabalkat manggih padasan sawiji

Ian tan won ten toyanira Ian amanggih masjid alit

2 7. Ki Ageng kendel ing ngriku ing ardi tanana warih Ki Sambangdalan ngawula minta luwara kang wami kinen ngiseni padasan nora nganggo dentutupi

28. Serta tidak boleh tidur jika belum penuh air padasan ceh itu besamya tiga pemeluk orang sepencapai tingginya slang dan malam pun diisL

29. Jika mengambil air turun sepeijalanan tiba di kali dari beratnya ingin terbebas Sambangdalan menjalani hatinya amatlah takutnya siang dan malam pun diisL

30. Sepekan lamanya di situ datangnya di gunung tadi Sambangdalan tidak tidur mengantuk mengambil air padasan tak penuh juga air mengucur deras mengalir.

31. Maka Kanjeng Sunan pun datang duduk di atas batu gilang Ki Dipati pun hormat demikian juga Nyi Dipati mencium kaki Kanjeng Sunan Sambangdalan ikut menghormatL

32. Jeng Sunan Kali bersabda merdu, Mengapa orang berwajah domba menghormati dan mengucap seperti orang apa mulanya yang teijadi." Domba pun berkata sambil menyembah, "Sdakanlah kehendak Sang Yogi

25. Lm nora sinungan turn yen durung kebaka tki padasan ceh agengira tigang prangkulireng j'almi sapenggayuh inggilira rina wengi deniseni

33. Sebelum hamba bertutur Jeng Sunan telah mengetahuL" Sang Guru pun bersabda, "Ya telah kuketahui bertobatlah kepada Allah mohonlah sembuh kembali

29. Yengngambiltpyatumurun saonjotan prapta kali sangking wrate arsa luwar Ki Sambangdalan nglakoni kang manah langkung frihira rina wengi deniseni

30. Pendhak dina lamenipun genira prapta ing wukir nora turn Sambangdalan karipan angambil warih padasan tan bisa kebak macur toy any a dres mijil

31. Nulya Kanjeng Sunan rawuh alenggah gegilang bancik Ki Dipati atur sembah tumundha Nyai Dipati mangaras padaning Sunan Sambangdalan tumut bekti

32. Jeng Sunan Kali nebda rum, "De wong rai dumba bekti Ian mangucap tatajalma apa purwane ing nguni?" Funang dumba atur sembah,

*'Mangsaboronga Sang Yogi

33. Sadereng amba umatur Jeng Sunan sampun udani " Sang Wiku aris ngandika, "Ya wis ingsun udaneni sira tobata mring Sukma mintaa waluya jati

34. menjadi manusia sungguh ya pulihlah orang kembali." Sakti sabdaKanjeng Sunan. Maka Sambangdalan ini terbebadah rupa dombanya kembali rupa orang lagi

35. Halnya dia mengangsu padasan penuh sendiri Kanjeng Sunan kasihan meiihat kepada Nyi Dipati karena tiada air bagi wanita sangat belas kasihan di hati.

36. Cis tertancap pun dicabut bekas ciskeluar air memancar setinggi tongkat jernihlah alir airnya dibendung kiri kanannya akhirnya menjadi mata air.

37. Diaturlah tambak itu mata air airnya jemfli bagai air dalam jembangan berkilauan lagi bersih disabda oleh Kanjeng Sunan sendhang Katiga namanya.

38. Setelah demikian sang Guru bersabda kepada Ki Dipati "Hai Jebeng, ketahuilah telah pasti engkau jadi wali mukmin kuberi sebutan.

39. Pangeran Tembayat pantaslah islamkanlah si domba ini biar berguru kepada Anda dan jagalah masjid ini itu masjid dari Mekah dulu berasal dari Jabalkat.

34, Jatining manungsa tuhu ya muliha marang falmi" Mandi sebdaneJeng Sunan Sambangdalan ingkang wami mantun dennya wami dumba mantuk wami jalma malik

40. Lebih lanjut Ki Jebeng Sambangdalan ikut menderita

i5. Dumugi genira ngangsu ' padasan kebak pribadi Jeng Sunan welas tumingal dhumateng Nyai Dipati dene estri pisah toya sanget mirmaning kang galiK

36. Kang cis tumancep dinuduV tilasing cis medal warih mancur sateken umbulnya awening ilining warih tinambak kiwa tengenya awekasan dadi belik.

37. Tinata tambak pinatut kang belik toy any a wening anglir toya aneng dandang kincleng'kincleng tur aresik sinebda mring Kanjeng Sunan katiga sendhang pan sami

38. Ri sampunira sang Wiku ngandika mring Ki Dipati *'Heh Jebeng kawruhanira wus pinesthi sira dadi manjing wali mukmin sira ya sun paringi kekasih

39. Pangeran Tembayat atut ngislamna di dumba iki dadya geguru mring sira Ian tunggunen masjit iki iku ma^it teka Mekah Jabalkat angsale dhingin,

40. Ki Jebeng ing malihipun Sambangdalan milu sakit setia sungguh kepada Anda maafkan sepenuhhati masuk menjadi sobat Anda wejanglah ilmu sejati

41. Dan kuberi nama sebutan Ki Syeh Dumba, itu baik." Yang disabdai pun menyembah, "Baiklah hamba jalani hanya permohonan hamba segera diwejang Gusti

42. pada jati manusia sungguh itulah kenyataan ingin tahu sangkan paran 'asal dan arah kembali' . mulanya hamba teijadi tunjukkanlah senyampang hidup jalannya menuju ke kematian tenang."

43. Kanjeng Sunan Kali pun menyajut, "Jebeng, Anda benar sekali majulah dekat dengan daku kujelaskan ilmu sejati pegang teguh jangan dipaparkan pada sastra atau di bibir.

44. Larangan pendeta ratu jika diuraikan di bibir dibakar oleh syariat hakekatnya tidak jadi rujukkan pada tarekat makrifatnya jangan sembunyisembunyL

setya tuhu marang sira apuranen densayekti manjing dadi sabatira wejangen ngelmu sejati

45. Ketahuil^ mati dan hidup tak lepas dari perbuatan diri orang buruk bertemu buruk orang baik bertemu baik jika ketika hidup tidak lumrah 'menyimpang' matinya ditelan iblis."

41, Lawansunwehijejuluk Ki Seh Dumba iku becik," Kang liningan atursembah, '*Sa}idika dhateng nglampahi namung ta panuwun amba nunten kawejanga Gusti

42, Ing jati manungsa tuhu puniku pun sayekti yun uninga sangkan paran

purwane amba dumadi kapirsakna mumpun gesang margane kasidan ening,"

43, Jeng Sunan Kali nabda rum,

Vebeng benar sira yekti majua denperak ingwang sunbabari ngelmu jati dengemi aja kawedar ing sastra miwah ing lathi

44, Larangan pandhita ratu yen kawedhar sangking lathi binesmi marang sarengat kakekate nora dadi rujukna marang tarekat makripate aywa nilip.

45, Wruhanira urip lampus tan tilar panggaweneki wong ala anemu ala wong becik anemu becik yen duk gesang nora lumrah

patine dinandhang eblis,"

XXVm. DHANDHANGGULA XXVffl. DHANDHANGGULA

1. "Hidup Anda di dunia tidak lama umpama Jebeng, orang ke pasar

tidak kekal di pasarnya tak urung tentu pulang ke asal mulanya dahulu kini janganlah bimbang asalnya tadi jika nanti tidak tahulah rumah sangkan paran 'asalnya' dahulu akan tersesat.

2. Jika orang bengis dalam matinya tersebut sesat menjadi rugi hidupnya sekarang tanpa tempat hinggap sukmanya ke mana-mana melangut bagai mega terbawa angin akhirnya jadi hujan pulang kepada air jadi pulang ke bentuk fisik wajib sukma tidak kena kematian lewat dunia akhirat.

3. Perlambangnya Jebeng kalau tidur tak merasa sebabnya hidup yaitu sukma jatinya yang kekal adanya hidup tidak ada menghidupi dikurung di buana (kediaman) ya adanya tidak jauh dengan Anda yang kuasa menguasai rakyat ini yang beroleh dunia akhirat,

4. Kalau Anda, Jebeng, sampai janji jangan putus yang seru dikirnya awaslah rupia jatinya Hati-hatilah ilmu sufi harap diketahui

1, Uripira neng dunya tan lami upamane Jebeng wong nyang pasar tan langgeng aneng pasare pan nora wande manthiik marang sangkan paraning nguni ing mengko aja^amar sangkane ing wau . yen mengko nora weruha ing wismane sangkan paraning duk nguni kasasar kabeiasar.

2, Yen wong siya kasasar jroning pati

dadi tuwas iiripe semangkya tanpa pencokan sukmane saparan-paran nglangut kadi mega katut ing angin wekasan dadi iidan mulih marang banyu dadi mulih nutingwadhak ing wajibe sukma tan kena ing pati langkung dunya ngakerat

3, Perlambange Jebeng yen aguling tanna ngrasa niskaraning gesang yaiku sukma jatine kang langgeng ananipun urip datan nana nguripi sinengker ing bawana iya ananipun tan tebih kalawan sira kang kuwasa masesa kawula iki kang oleh dunya kerat,

4, Lamun sira Jebeng teken janji aja pegat densru dikirira denawas rupa jatine pomorpoma iku ilmu supi denudani beratlah dalam sekarat banyak yang dilihat ada rupa sanak saudara ada maya, ada rupa guru Gusti akan menjarah iman.

5. Ada yang membawa surga indah sekali ada yang mengaku malaikat mengantar bidadarinya warnanya pun lebih ayu lalu Anda melihat masjid tergantung di angkasa tanpa sangkutan sungguh langsainya bersusun indah yang.tampak lungsir merah dan lungsir kuning putih berturut-turut.

6. Masjid emas itulah yang tampak pintu kembar daun pintunya kaca dapat membuka menutup sendiri jika membuka tampak berkilau bagai bulan purnama keduanya diserang angin mega pesona terkumpul itulah pandang yang sesat tak bertemu, bertemu hanya Anda sendiri hanya sukma satu.

7. Jika terlihat dalam mati warna rupa itu dipikirkan nyata (jati) pandangan Anda Adapun yang terlihat hutam merah kuning dan putih yang hitam serta merah itulah napsumu (marahmu) yang kuning akan keinginan yang putih adalah kesuciaii yaitu wibawa sukma.

abot dalem sdkarat akeh kang kadulu am rupa pawong sanak ana maya ana rupa guru Gusti ayun anjarah iman,

5. Am gawa suwarga linuwih

am ingkang ngaku malaekat angater widadarine warmne luwih ayu nuli sira ningali masjit gumantung awang-awang tanpa canthel iku lelangsene tundha peldk kang kadulu lungsir bang Ian lungsir kuning putih ate turn tan.

6. Punang ma^'it kencam kaeksi lawang kembar inepira gedhah bisa menga minep dhewe yen menga katon macur anglir wulan pumama sidi kesisan roning ima tergam akumpul yeku tingal ingkang sasar tana panggih pimnggih mung sira dhiri amung sukma sajuga

7. Lamun ana katingal j'ro pati warm rupa iku cakrabawa padulonira jatine dene ingkang kadulu ireng abang kuning apitih kang ireng lawan abang nepsonira iku kang kuning marang pengimn ingkang putih mung suci jatine ugi yeku bawaning sukma.

8. Serta ada satu yang menyala rupa tadi tampak dari dalam jagat itu terang (jelas) namanya cahayanya itu yang seperti boneka gading cahaya bersinar tersirat pelangi cahaya agung itu hiasannya sukma adalah yang kuasa ialaii satu asalnya

9. Dan sukma yang menguasai Anda ini tiga itulah menjadi tunggal tunggal rasa dan hidupnya kan bersama adanya yang menghiasi jagat jika itu tidak ada jagat pasti kosong digulung oleh adanya ialah jika bertemu di dunia akhir apa yang dicipta ada.

10. Dengan sangat Jebeng jangan lupa jika Anda kelak menarik nafas yang waspada pada Dianya jangan putus berdikirnya tak ada rupa yang tampak isinya yang berkuasa kuasailah yang luhur kalau Anda tak percaya buktikanlah senyampang Anda masih hidup jangan terhenti pada omongan saja.

11. Umpama manusia linuwih 'pilihan' dalam hidup jalanilah mati ketahuilah rupa dan jatinya sekarang mengaca begitu bayangan di dalam cermin serupalah rasanya

8. Lawan ana kang murub sawyi wama wau katon fro saka rat iku permana arane cahyanira puniku ingkang kadi paputran gadhing cahya macur sumilakan tumeja nganguwung iku paesaning sukma iya iku kang kuwasa kang linuwih yeku tunggal pinangka

9. L awan sukma kang murba sireki telu iku pan katelu tunggal tunggal rasa Ian uripe pan sareng ananipun kang paesan jagat linuwih lamun iku tan ana jagat pesthi suwung ginulung mring ananira iya lamun kepanggih ingdunya ngakir barang cinipta ana

10. Poma-poma Jebeng ajalali lamun sira benjang narik napas denwaspada ingdheweke ja pegat dhikiripun tan na rupa ingkang kaeksi isenira wisesa purbanen kang luhur lamun sira tan percaya nyatakena mumpung sira maksih urip ja kandheg basa swara.

11. Upamane manungsa linuwih jeneng urip ngldkonana pejah denwruh rupa ing jatine niskara ngilo iku wewayangan sajroning carmin ambi rupa rasanya dengan yang mengaca itu terlukis di dalam kaca yaitu namanya kawula jati yang mengaca sukma purhcu

12. Jika Anda berbayangan dalam cermin kemanakah sirnanya bayangan yang awaslah pada sirnanya jangan pangling rupa itu dan terasanya hingga terasa di hati jika Anda telah merasa tiap-tiap waktu bersetialah pada kenyataan jika pandai tiap saat Anda bertemu bertemulah setiap bulan.

13. Kalau dapat bertemu setiap bulan ya bertemulah Anda setiap tahun jika tak bertemu setiap tahunnya ya sekali seumur hidup Usahakanlah Anda bertemu dengan dkinya itu tirai agung tak ada yang menyamainya kembar rupa dengan Anda pribadi rasanya pada Anda.

14. Ya jalannya tersembunyi dan sulit nilainya Jebeng, lebih mahal ya sukarnya pembeliannya sukar kalau dibeli mudahlah kalau dijalani bukan emas dan peimata untuk pembeliannya hanya rela takwa dan ikhlas sampai mati takwa sungguh tak menghindari memilih hingga kasidan *akhir hayat'.

Ian kang ngilo kaca kawama sajroning kaca iya iku jenenge kawula jati kang ngilo sukma purba,

12, Lamun sira wayangan jro carmin

menyang ngendi simane wayangan denwaspada ing simane wamane ana padung Ian krasane denkrasa ngati yen sira wus kerasa saben-sben waktu dencaremna ing satmata yen wignya saben wektu sira panggih panggiha saben candra,

13, Yen bisa panggih saben sasi ya panggiha sira pendhak warsa yen tan panggih sakwarsane ya sapisan saumur yektanana sira kepanggih kalawan dhewekira iku werana gung tan ana ingkang memadha kembar rupa kelawan sira pribadi rasaning aneng sira

14, Ya margane adhemit arungsit patukone Jebeng luwih larang iya angele patukone angel lamun tinuku gampangira yen denlakoni dudu mas Ian sasotya ing patukonipun mung lila setya legawa tekeng pati setya tuhu tan ngoncati pilihprapteng kasidan

15. Awas Jebeng, hams dipegang teguh jangan gunjingkan dengan orang lainnya jika tanpa anugerah-Nya jika Anda mengajarkan ilmu kepada anak cucu sendiri gembalailah hatinya jujur tidaknya kentara di tindakan dan bahasa air muka itu utusannya batin sebagai pertandanya.

16. Ilmu itu umpamanya benih yang diajari sebagai tanahnya semisai kacang kedelai ditanam pada batu jika batunya tidak bertanah kehujanan dan kepanasan tentu tidak tumbuh agar tidak dimarahi sukma jika orang mengajar tanpa anugerah nyata bagai makan pisang."

17. Ki Dipati menyembah berterima kasih telah teraih, hati terbuka terang tak ada aral rintangnya Jeng Sunan pun bertutur, "Sudahlah Jebeng, semoga baikbaik terapkan pada syariat itu tirai agung. Sudahlah selamat tinggaL" lalu lenyap Jeng Sunan pergi tak tampak lagi tinggal tiga orang belaka,

18. Pangeran Bayat hatinya telah terang dan hening

15. Poma sira Jebeng dipun-gemi aja rasan Ian jalma kang liya yen nora Ian nugrahane lamun sira memuruk marang anak putii pribadi engonen werdayanya nora temenipun ketara ingsulah munya ulat liring iku utusaning batin minangka penengeran.

16. lya ngelmu upamane wifi kang winumk upamane papan lir pendah kacang kadhele tinandur aneng watu yen watune dha tanpa siti kodanan kapanasan pesthi nora thukul mundhak binendrong mring sukma yen wong muruk tanpa nugraha sayekti

lir pendah mangan pisang/'

17. Ki Dipati tur nuwun ngabekti

wus kacakup tyas padhang sumilak tan ana walang sangkare Jeng Sunan ngandika rum, *'Lah ta uwis Jebeng den becik

patrapna ing sarengat iku werana gung lah uwis padha karia anulya nir Jeng Sunan datan kaeksi tiga kantun agana,

18. Pangran Bayat tyas padhang wus ening tiba di Ngima yang tadi suci tiada celanya terbuka terang hflang kotornya istrinya telah diajari ilmu Syeh Dumba pun tel^ diberi wangsit menjadi saudara muda berhak mengajar ilmu mencontoh Kanjeng Pangeran mereka turun ke desa Ngiman mengimani mengajarkan agama Islam.

19. Kanjeng Pangeran menyamar sebagai abdi desa Wedhi yang didatangi langsung ke rumah T asik turut menjadi pesuruh sesukanya Nyi Tasik menjual serabi dan cara (nama makanan) setiap hari pasaran ketika itu sedang pasaran Nyi Tasik pergi ke pasar Wedhi Pangeran jadi pesuruhnya.

20. Mengeluarkan alat-alat untuk membuat serabi tungku, kayu jladren (adonan) pun dibawa serta kelenting berisi air ketika itu kayunya tertinggal di rumah, hanya membawa sedikit orang yang membeh serabi banyak kekurangan kayu. Nyi Tasik sangat marah "Hai pesuruh, apa keqamu kayu tertinggal sekarang apa yang dipakai

prapteng ngima ing wau nirmala

sumilak ilangregede kanggarwa wus winuruk Ian Seh Dumba sampun winangsit

manfing kadang taruna winenang memuruk cermining Kanjeng Pangeran sami mundhut mring desa ngimanimani memuruk gama Islam

19, Jeng Pangeran amindkapekathik

marang desa ing wedhismanya jujug ing Tasik wismane angenger dadya batur Nyai Tasik sakersaneki wade srabi Ian cara pendhak pasaripun semana nuju pasaran Nyai Tasik medali pasar mring Wedhi pangran pekathikira

20, Medalaken barang ngadol srabi

keren kayu jeladren binekta

Ian klenthing toy a isine semana kayu kantun aneng wisma gawa sathithik kang tuku srabi kathah kantu ingkang kayu Ni Tasik sanget srengennya "Heh pekathik pa gawemu kayu keri iki apa kinarya.

21. Jari-jarimukah yang dipakai memanasi serabi dengan cara?'* Tergesa-gesa banyak yang mem- ' beli Pangeran pun menurut jari-jarinya yang dipakai dimasukkan segera ke dalam tungku menyala membara amatlah panasnya Pangeran berkata: "Nah Nyi bikinlah serabi api telah membara."

22. Nyi Tasik gemetar takut sekali melihat akan pesuruhnya dipercepat saja memasak serabi adonannya cukup orang sepasar merubung melihati ingat akan yang menyamar Nyi Tasik itu pun yang tinggal di pasar datang membeli durian, manggis, dan kueni mangga duku kokosaa

23. Halnya Nyi Tasik memborongi banyak buah-buahan dan makanan segera pulang secepatnya cepat tiba di rumahnya memberi tahu kepada Ki Tasik ulah keija pesuruhnya tadi, telah disebut Ki Tasik merasa dalam hatinya tak mengira bahwa diikuti wali maka menyembah mohon maaf.

24. Nyi Tasik pun menghormati segera mempersembahkan makanmakanan serta berkata mohon beias kasihan,

21. Apaiyadrijimukimrdi anggeneni srabi lawan cara kasusu kang tuku akeh Pangeran agya nunit darijine ingkang kinardi sinugokaken agya nengkeren umurub memgangah langkung panasnya pangran angling, "Lah Nyai Dika nyerabi gent sampun memgangah "

22. Nyai Tasik gumeter langkung jrih aningali mring pakathikira nyerabi ginelak bae glis faladrenipun wong sapasar ngnibung ningali enget kang namur lampah Nyi Tasik winuwus kang kari aneng ing pasar dhateng tumbas duren manggis Ian kuweni pelem dhuku kokosan,

23. Nyai Tasik genira borongi gung woh'Wohan miwah laholahan nulya mulih age-age glis prapta wismanipun asung warta marang Ki Tasik solahe pekathiknya wau kang tinutur Ki Tasik grahiteng manah datan nyana lamun denngengeri wali nembah nuwun ngapura

24. Nyai Tasik anulya ngabekti gya nyaosken ingkang dhedhaharan angrerepa ing ature dikerubut segenap mantri ditombak pun kena badannya penuh luka dua pengamuk pun mati terkapar di tanah bangkai dua orang tadi.

16. Para menteri semuanya mendengar bahwa dua orang patih mati Wahan dan Permada mereka pun melayat ke Kepatihan tempat patih juga dilaporkan kepada Raja Majapahit.

17. Demikian Sri Baginda di Maja pahit telah dilapori bahwa Patih Wahan tewas juga Patih Gajah Sri Baginda pun keluar ke pageiaran duduk di pancaniti 'tempat duduk raja'.

18. Pada tahta-kencana, putranya tidak jauh pada kiri Sri Raja dan segenap sentana serta para dipati para mantri hadir lengkap mereka seba di hadapan Sri Raja.

19. Para punggawa dan senapati duduk di depan prajurit mendampingi Sri Raja bersabda kepada pemimpin duta, • "Hai bentara segeralah ambil jenazah patih aku ingin mengetahui."

kinnibut ganging mantri tinumbak was pasah tatune arang kranjang kang ngamuk bareng ngemasi ay^or Ian kisma bangkenewong kekalik

16. Para mantri sedaya sami miarsa yen patih kalih byar mati Wahan Ian Permada sedaya sami lay at marang Kepatihan prapti ana tur wikan ing Gusti Sri Bupati

17. Kawamaa ri sang Prabu Brawijaya sampan ngaturan aning Patih Wahan pej'ah sampyah Ian Patih Gajah nulya miyos Sri Bupati mring pageiaran lenggah ing pancaniti

18. Munggeng dhampar kencana patra tan tebah manggeng kering sang Aji Ian sagang sentana miwah para dipatya pepak andher para mantri sami aseba manggeng ngarsa narpati

19. Pra panggawa nang-anang manggeng ing ngarsa prajarit anjajari sang Nata ngandika marang larahira data, ''Heh gandhek pandhaten aglis jisime patya ingsan arsa udani "

20. Kepala bentara dengan temanteinan menyembah unduiT dari depan Sri Raja jalannya segera tiba di rumah Kepatihan bentara kesulitan di hati karena yang tewas dua-duanya sesama patih.

21. Cepat-cepat itulah perint^nya

yang diambil belum yakin en tab yang dipilihnya patih keduanya tewas masih memegang keris bergandengan tangan tidak mungkin dipisah.

22. Akhirnya keduanya yang tewas diangkut yang seorang dipikul ialah Patih Wahan diletakkan pada balai-balai Gajah Permada dijepit kepalanya diseret kakinya menyentuh tanah,

23. Tundharasa merasa tak enak

maka kepala disangga ditarik kakinya halnya mengamuk di kerajaan maka kepalanya dihormati oleh semua bentara dan kerabat raja.

2ft Lurah gandhek sakancanira wotsekar lengser sangking ngarsa ji lampahe gya prapta ing dalem Kepatihan gandhek kewedan ing ati dene kang pqah kalih sami pepatih

24. Telah tiba di depan Sri Baginda

dipersembahkan dua jenazah itu Sri Baginda mengetahui bersabda dalam hatinya.

21, Gegancangan denira tampi timbalan kang pinundhut dereng ning tamhuh piniliha patih kekalihira pejak taksih nyepeng keris gandhengan asta winengkang datan keni

22, A temahan kang pej'ah kalih binekta pinikul kang sawifi sira Patih Wahan munggeng amben-ambenan Gajah Permada kinempit jaja sirahnya suku sineret siti

23. Dadya miring grahitane Tundharasa marma sirah pinundhi sineret sukunya dene ngamuk neng praja milane sirah pinundhi mfing gandhek samya dene sen tana aji

24. Sampun prapta munggeng ngarsane nalendra katur kang jisim kalih sangNata tumingal ngartika jroning nala

"Telah menjadi nasib Majapahit putus talinya terurai yang membingkai."

25. Sri Baginda pelan-pelan bersabda "Hal Tundharasa segeralah bangkai si Permada letakkan di tengah hutaa Jenazah Wahan baik-bailah diperhatikan dibakar, abunya dicandi.

26. Dan dua orang sahabatnya ikutkan dibuang letakkan di tengah hutan.'' Bentara menyanggupinya bangkai pun telah dibawa undur dari hadapan Sri Raja. Sri Brawijaya pulang masuk ke puri.

27. Telah tiba Sri Raja di dalam istana heran sekali setelah tewasnya Ki Patih tak ada dipilihnya yang pantas menjadi patih bingunglah hatinya maiamnya hati baginda susah sekalL

XXX. ASMARADANA XXX. ASMARADANA

'*Wus pinesthi Majapait pedhot talinya wudhar ingkang mengkoni "

25. SriNarendraalondenirangandika "Heh Tundharasa aglis bangkene Permada setrakna marang wana jisime Wahan denbecik lah pemahena besmi awu cinandhi

26. Lan rowange wong loro elokna setro aneng tengah wanadri" Gandhek tur sandika bangke sampun binekta rnundur sangking byantaraji Sri Brawp'aya kondur malebeng purl

2 7. Sampun prapta sang Nata sajroning pura langkung ngungun inggalih pejahe Ki Patya tan ana piniliha kang prayoga di patih ngengleng tyasira ing dalu branta kingkin.

1. Sri Raja di Majapahit pada malam hari naik ke tempat pemujaan memuja kepada dewanya mohon makmurnya negara mulianya segenap wadya dan kelangsungan Sri Raja memangku tanah Jawa.

1, Sang Prabu ing Majapait ing daiu minggah ing sanggar

langgatan muja dewane minta arjaning nagara mulyaninggunging wadya .lan tuluse sang Aprabu dennya mangku ing ngrat Jawa,

2. Sri Raja duduk sendiri bersedekap kaki membujur menjadi satu mematikan pancainderanya mengheningkan cipta memandang ujung hidungnya penyembahannya jadi melangut memanasi Suralaya.

3. Para dewata di surga turunlah penjaga jagat satu-satu setiap harinya telah tahu yang memuja adalah raja datanglah Betara Tantra bersuara kepada Sri Raja terdengar suara itu.

4. Demikian sabda ilham "Hal Sri Raja kukabarkan kepadamu sesungguhnya, engkau menjadi raja untuk pengliabisan Raja Buda, Raja Islam yang menyambung yang tegak menguasai negara.

5. Untunglah yang calon raja yang berniat menjadi pusaka sebab pulung raja 'bintang keberuntungan' telah pindah dirahasiakan oleh Yang Makakuasa tak sebarang orang tahu bakal raja penerus menguasai kerajaan Islam.

6. Namun tidak lain kemudian hari merebut kerajaan Anda ialah putra Anda sendiri itu kehendak Yang Mahakuasa telah takdir, tidak boleh jika Anda minta urung

2. Sang Nata lenggah pribadi sidhakep saluku tunggal mateni pancadriyane angeningaken ing tingal mandeng pucuke grana dadya panembahe nglangut sumuk marang Suralaya.

3. Kabeh jawata ing swargi tumurun kang jaga jagat siji'Siji sadinane wus uningpamuja nata

prdpta Bethara Tantra mung swara marang sang Frabu dumeling ujare swara

4. Mangkana ujare wangsit "Heh Kaki Prabu sun warah marang sira sayek tine sirajumeneng nalendra mungkasi nata Buda ratu Islam sumambung kang jejeg mengku nagara.

5. Beja kang bebakal aji kang nedya dadi pusaka jer pulung ratu wus ngaleh

kineker mring Hyang Wasesa

pilih jalma uninga kang bakal sumambung ratu angrenggani praja Islam

6. Nanging tan liya ing benjing angerbut keratonira iya putranira dhewe wus karsaning Ywang Wasesa wus dhawuh nor a kena yen sira aminta wurung ya urungnya kehendak Yang Mahakuasa.

7. Carilah syarat raja peliharalah seorang empu mulia sakti masih anak baru berumur tujuh bulan pun telah menjadi jaka, namanya Jakasura, jika memandai tidak memakai apL

8. Serta yang dibikin keris bukan besi dari dunia bukan pula besi surga tetapi besi dari cipta, besarlah perbawanya. Y ang memiliki besi itu ditakuti oieh lawan.

9. Nah, tinggallah Baginda aku akan melanglang buana," Sri Raja amat berterima kasih menjadi linglung hatinya mendengar sabda suara. Pagi harinya Sri Raja keluar di hadap di bangsaL

10. Sri Raja lalu memanggU segenap empu Majapahit telah hadir semuanya menghadap di depan raja Tumenggung Supadriya, Pulombang, Jikja tak ketinggalan Ki Kuwu dan Empu Japaa

11. Pangeran Sendhang di depan sang putra sang Adipati di Tuban Ki Supa Anom dan Salahita bekel Jati dan Ajadya dan Ki Modin tidak ketinggalan lengkap para empu semua.

12. Bersabda Sri Raja Majapahit,

wumnge karsa bathara.

7. Ngupayaa sarat aji ngingua empu ta sira sudibya sekti sih lare lagya ngurmr pitung candra uwis dadi jejaka Jakasura aranipun yen pandhe tan mawi brama

8. Layman kang kinarya keris dudu wesi marcapada dudu west suwargane apan wesi sangking cipta gedhe perbawanira kang kanggonan wesi iku kinajrihanparangmuka

9. Lahwiskaria sang aji sun arsa nganglang buwana," Kelangkung nuwun sangRajeng dumadya ngengleng ing nala myarsa ujaring swara ya ta enjang sang Aprabu mijil pinarak ing bangsaL

10. Sang nata nulya nimbali sagung empu Mcgalengka sampun prapta sedayane munggeng ngarsane nalendra Tumenggung Supadriya Pulombang Jikja tan kantun Ki Kuwu Ian Empu Japan,

11. Pangeran Sendhang neng ngarsi sang Putra sangAdipatya ing Tuban Ki Supa Anom Ian pineti Salahita bekelJatilan Ajadya Ian Ki Modin datan kantun pepak pra empu sadaya,

12. NgandikaSriNarapati

"Hai Tumenggung Supadriya dan pare empu, apakah tahu yang bernama Ki Jakasura baru berumur tujuh bulan, empu masih anak-anak tepai sakti sekali akan kuambil menjadi putra."

13. Ki Supadriya bersembah ''Hamba belum mendengar seperti panggilan Paduka." Sri Raja bersabda pula kepada Pangeran Sendhang dan kepada para empu, semua menjatwab tak tabu.

14. Sri Raja bersabda lagi, "Ya kalian carilah Empu Jakasura yang masih anakanak." Semua sanggup mencarinya Para empu pun menyembah lalu permisi dari hadapan raja, keluar dari dalam istana.

15. Pangeran Sendhang tiba di luar dan putra sang Adipati di Tuban Ki Supa Anom berap^at ke pedesaan men^iti anak pekeija Pangepn Sendhang tidak ingat kalau meninggalkan istri sedang hamil.

16. Waktu itu istrinya sedang nyidam hamil tiga bulan ketika ditinggal diberi pesan kalau anaknya lahir pria disuruh memberi nama Jakasura, itu pesan dulu kini telah lahir juga.

'*Heh Tumenggung Supadriya Ian para empu pa tumon kang aran Ki Jakasura gya ngumur pitung candra empu bocah sekti punjul ingsun pundhut karya putra "

17. Pria rupanya bagus sekali

13, Ki Supadriya tur bekti, Kawula dereng miarsa kang kados timbalan rajeng," Sang Nata malih ngandika marang Pangeran Sendhang mvwah marang para empu sedaya matur tan wikan,

14, Sang Nata ngandika ariSy *Padha sira ulatana Empu Jakasura lare," Sedaya matur sandika pra empu awotsekar lengser sing byantara Prabu wus mijil sangking fro pura

15, Pangran Sendhang prapteng fawi Ian putra sangAdipatya ing Tuban Ki Supa Anom mangkat dhateng ing padesan niti sutaning kriya Pangeran Sendhang tan emut lamun tilargarwa wawrat,

16, Duk lagya nyidham sang Dewi tigang candra lamenira wineling duk tinilare yen kang putra babar priya kinen maringi nama Jakasura duk karuwun ing mangke sampuna babar

17, Priya warnane apekik cepat besar capat dewasa bam tujuh bulan umurnya kini telah menjadi jaka bagai anak penjebnaan jaka umurnya masih tanggung disebut Ki Jakasura.

18. Dimanjakan oleh ibunya amat dimanjakan ditumti kemauannya. Ketika itu Jakasura bam pulang dari bermain-main tahu pengantin, akan meiionton Ki Jaka berganti kain panjang.

19. Jakasura membuka peti, sebab akan berganti pakaian kain sepeti dibeber alas peti diraba-raba menemu bungkusan benda terbungkus upih calon keris peninggalan ayahnya.

20. Diambil lalu dibuka dalam upih berisi calon keris dicocok pada hulunya, Jaka bertanya kepada ibunya, "Ibu benda apakah ini dicocoki ekornya?" Ibunya pun segera meUhat.

21. Ketika ibunya melihat bakalan peninggalan suaminya berkaca-kaca matanya ingat akan suami namun ditahan dalam hati puaslah mengasuh anaknya itu ibunya pun menjawabnya.

welagang aglis diwasa pitung candra ing lamine ing mangke sampun jejaka anglir lore kqilman jaka tanggung wayahipun ingaran Ki Jakasura

22. "Duhai putraku Gusti itu bakalan namanya, peninggalan ayahmu Jebeng pekerjaan ayahmu adalah

18. Ingugung marang kang bibi kelangkung dinama-dama tinurutan sakarsane semana Ki Jakasura mantuk sangking dadolan wruh panganten arsa dulu Ki Jaka asalin sinjang

19. KiJaka ngungkapipethi pan arsa salin busana sinjang sapethi beniber dhasare pet hi ginagap nulya manggih buntelan apan upih buntelipun calon tilarane rama.

20. Ingambil dipunuculi jro upih calon isinya sinudukan ing pesine Jaka takon mring ibunya "Lah ibu iki apa sinudukan buntutipun?" kang ibu age tumingaL

21. Sang Retna sareng ningali calon tilarane raka dadya kumembeng waspane enget marang kakungira nanging pinegeng ing tyas mareme mong mring kang sunu sang retna alon ngandika.

22. "Adhuh putraningsun Gusti iku calon aranira tilarane ramanira Angger pakaryane ramanira empu yang hebat dimanjakan dan dipelihara orang agung bekasnya pun untuk jimat."

23. Jakasura bertanya lagi, "Ibu ke manakah ayah pergi? Mengapa meninggalkan bakalan ini? Ke mana saja ayah hamba? Beliau tua atau muda?" Ibunya pun menyahut, "Ayahmu masih muda."

24. "Nama ayahmu itu nama yang lama Ki Supa ketika di sini bernama Ki Pitrang karyanya terpuji beroleh ganjaran dianugerahi nama Pangeran Sendhang dan putri ya ibumu ini itulah ayahmu Jaka."

25. "Di Sendhang Sedayu ini bergelar Pangeran Sendhang orang banyak menghormatinya dikasihi oleh pembesar ialah yang punya negara Sekarang sedang gilir ke istri tua sang Ayu Putri di Tuban."

26. Jakasura mohon permisi "Ibu, izinkanlah hamba menyusul ayah sekarang." Ibunya menangis mendekapnya merintih belas kasihan, " Aduh nyawa, jangan menyusul siapakah yang kupandang."

27. "Ayahmu sedang gilir kepada istrinya yang tua jangan mengganggu Jebeng lagi pula ayahmu belum tahu kau

dadi empu utama pinalala mring wong agung tilase kinarya jimat"

23. Jakasura taken malih, *'Ibu nyang ngendi si Rama dening tinggal calon kiya saparaning ramaningwang apa nom apa tuwa?" Kang ibu alon pitutur "Maksih anom ramanira,"

24. "Namane ramamu Gusti Ki Supa arane lama Ki Pitrang duk aneng kene katrima pakaryanira ginanjar nama Pangran Sendhang tinarimaningsun iku A ngger ramanira."

25. Neng Sendhang Sedayu iki jejuluk Pangeran Sendhang pinundhi-pundhi wong akeh kinasihan mring Yangira ingkangduwe nagara lagya gilir garwa sepuh sang Ayu Putri ing Tuban."

26. Jakasura angling pamit '*Ibu ingsun lilanana sun nusul rama sakiye kang ibu ngrangkul karuna sambate melas arsa "Adhuh jiwa aja nusul sapa kang sun tingalana.

27. Ramanira lagya gilir marang garwane kang tuwa bokgawe corah sirangger Ian maninge ramanira durung wruh marang sira boleh jadi tidak diakui sehingga engkau beroleh malu.

28. "Lebih baik belajar sajalah meniru ayahmu memandai itulah pertanda yang besar bahwa engkau putranya Supa engkau mampu memandai jika tidak dapat memandai, Buyung masakah engkau diakuL"

29. Jakasura berkata lagi "Baiklah, Ibu yang benar ya saya belajar memandai saya mohon diajari pekerja Empu Sendhang yang tua." Ibunya pun senang hatinya karena putranya menurut pada nasihatnya.

30. Jakasura menyetujui nasihat ibunya untuk belajar memadai, namun dalam hati Ki Sura belum senang hatinya jika belum juga bertemu sehingga tak putus-putusnya memikirkan ayahnya.

XXXI. MEGATRUH XXXI. MEGATRUH

menawa nora denaku mundhak sira kuwirangari

28, Angur sinauakaki apandhe tiru ramanta yaiku pratandha gedhe yen sira putraning Supa bisa apandhe sira yen tan bisa pandhe kulup mangsa sira denakua,"

29, Jakasura angling aris, *'Iya ibu bener sira ya ingsun sinau pandhe sun jahik wuruk wongkriya Empu Sendhang kang tuwa Kang ibu lejar tyasipun dene anurut kang putra,

30, Jakasura adhangani mring future ibonira yen kinen sinau pandhe nging ciptanira Ki Sura dereng lejar kang manah lamun ta dereng kepangguh tan pegat ciptaning rama.

1. Jakasura segera pergi ke rumah empu tidak lama pun sampai Ki Jaka telah bertemu mereka duduk sopan Jakasura bermohon.

2, "Ki Empu hamba datang mohon petunjuk kepada Tuan cara membuat keris

1, Jakasura gya marang wismane empu tan dangu anulya prapti Ki Jaka sampun katemu wus samya atata alinggih Ki Jakasura nglingnya Ion,

2, "Kaki Empu sun prapta atyaluk wuruk mring sira karya keris yang baik bentuknya." Jawab Ki Empu tadi, "Aku tak dapat membuat keris.

3. Aku hanya mampu membikin cangkul tak mampu membikin keris bahkan sebetulnya Buyung engkau mengajari aku ini putra empu yang berbobot.

4. Ayahmu Pangeran Sendhang sakti sekali tentu engkau mewarisinya empu pandai membikin keris kalau tak pandai membikin keris bukan keturunan empu berbobot."

5. Ketika mendengar ujar empu tua itu Jakasura sakit hati lalu pergi tak bertutur kemudian ke hutan sendiri malu bertemu dengan orang.

6. Seharian di hutan sehingga malam entahlah rasanya hati semalam dalam belantara ' tiada tampak bahaya karena malunya sang Anom.

7. Ketika itu ada pandai nyiluman datang namanya Empu Anjani dapat memandai dalam ah dan dalam bumi di angkasa pun memandai tak repot.

8. Ki Anjani tahu manusia yang agung di hutan bersedih hati

ingkang becik dhapuripun " Ki Empu wau muriy ''Tan bisa karya kris ingong,

5. Mung isaku iya Kulup karya pacul tan bisa akarya keris, malah ta sabeneripun sira muruka mring mami atmajeng empu kinaot

4. Ramanira Pangran Sendhang sekti punj'ul pesthi sira anuruni empu wignya karya dhuwung lamun tan wignya karya kris dudu trah empu kinaot."

5. Duk miarsa wuwusipun empu sepuh Jakasura sakit galih nulya kesah datan muwus lajeng dhateng ing wanadri merang kepanggih punang wong

6. Pan sadina neng warm prapta ing dalu tanbuh rasaning kang ati sedalu aneng wanagung tan ana baya kaeksi sangking meranging sang Anom

7. Nulya wont en pandhe nyeluman kang rawuh wastane Empu Anjani bisa pandhe jroning banyu wignya pandhe jroning bumi neng tawang pandhe tan ewoh.

8. Pun Anjani mirsa manungsa linuhung neng warn langkung prihatin telah tahu yang dimaksud Ki Jaka didekati Ki Anjani pun berkata.

9. "Jakasura cucuku mengapa sebabnya begini malam-malam di hutan berperdu tanpa teman kau sendirian berkatalah kepadaku,"

10. Jakasura pun bertanya dengan santun, "Apakah Dewa yang datang ini siapakah nama Dewa dan di mana tempatnya?" Empu Anjani pun menjawab,

11. "Bukan dewa, namaku empu Anjani siluman rumah kami aku kasihan melihatmu mengapa engkau anak kecil malam-malam dalam hutan yang menakutkan.

12. Apakah yang terpikir di hatimu?' Ki Jaka menjawab dan menghormati, "Terserah kepada Paduka sebelum hamba berkata, sesungguhnya Paduka telah mengetahui"

13. Anjani pelan-pelan bertutur, "Benarlah katamu ini aku pun telah tahu semua gerak-gerik di hatimu engkau minta lebih berbobot."

wus uninga kretegipun Ki Jaka dipunparani Anjani wuwuse Ion,

14. Melebihi sesama empu serta ingin tahu ayahmu

9. "Jakasura babe sira putoningsun lah apa karane ugi wengi-wengi neng wana gang tan ana rewangmu Kaki sira matura mating nong "

7ft Jakasura matur tanya awot santun, *Tunang pa Dewa kang prapti sinten kekasih Ywang lawan kayangane pundi?*' Empu Anjani lingnya Ion,

11. *Dudu dewa Empu Anjani raningsun ing seluman wisma mami pan ingsun weias andulu dene sira bocah cilik wengi-wengi neng wana gro.

12. Apa ingkang dadi rasaning atimu?** Ki Jaka matur wotsari, "Mangsaboronga pukulun saderengamba turyekti Tuwan tan kilap ing batos."

13. Pun Anjani alon denira amuwus, *'Bener aturira Kaki pan iya ingsun wus weruh sakrentegira ing ati pan sira minta kinaot

14. Ngluwihana marang sapadhaning empu lawan yun weruh sudarmi

Ya, aku beri petunjuk Buyung, sebenamya ayahmu ia sangat berbobot.

15. Dulu namanya Ki Supa sakti sekali akulah yang melindungi negerinya di Tuban itu mengabdi ke Majapahit dipercaya oleh Sri Raja.

16. Adapun kau Buyung jika ingin bertemu dengan ayahmu ini Datanglah langsung ke Majapahit sebalah kepada Sri Raja tentu engkau bertemu."

17. Jakasura hatinya amat tertarik mendekat menyembah berterima kasih Ki Jaka lalu diajari oleh sang Empu Anjani kesaktian empu berbobot,

18. Mewejangnya melebihi ayahnya dahulu ditunjukkan asalnya besi yang keluar dari cipta itu adalah rajanya besi. Maka lalu bersabda pelan.

19. "Nah, sudahlah cucuku Jakasura permisilah kepada ibumu awaslah Buyung pesanku jangan engkau selalu sedih menghadaplah kepada Sri Raja."

iya ingsun kang ngatuduh Kulup sudamamu yekti pan sira minta kinaot

20. Lalu lenyap Ki Anjani Ki Jaka senang hatinya pulang bertemu dengan ibu didekap dan ditangisi "Dari mana putraku sayang?

15. Rane dhingin Ki Supa sekti pinunjul iya ingsun kang mayungi ing Tuban nagaranipun ngawula mring Megapait ingandel marang sang Katong

16. Dene sira Kaki yen arsa katemu

kelawan ramanireki jujuga mringMajakngu sebaa marang sangAji pesthi sira kepanggok "

17. Jakasura kelangkung ngungun ing kalbu ngangsek nembah nuwun kang sih

Ki Jaka nulya winuruk marang sang Empu Anjani kasekten empu kinaot.

18. Dennya misik lumh sangking ramanipun denwruhken asaling west mijil sangking cipta iku pan iya ratuning wesi dadya angandika alon.

19. "Lah ta uwis Jakasura pu toningsun pamita mring ibuneki poma Kaki wekasingsun aja sira manggung kingkin sebaa marang sang Katong*'

20. Nulya sirna Anjani tan kadulu K i Jaka lejar kang galih mantuk panggih ingkang ibu rinangkul dipuntangisi "Saka ngendi putraningong

21. Sehari semalam tak terlihat hatiku gelisah sekali aku semalam tidak tidur hanya engkau yang kupikir." Anaknya menjawab pelan.

22. "Tadi malam hamba bertemu dengan empu tua namanya Empu Anjani mengajari kepada hamba, kesaktiannya empu berbobot yang diajarkan kepada hamba.

23. Lagi pula hamba mohon diri Bu akan menyusul ayah ke negeri di Majapahit hamba akan menghambakan diri Sulitlah hati ibunya

24. Berkata di dalam hatinya, "Kalau tidak kuizini tentu memaksa, anakku ingin bertemu dengan ayahnya semoga putraku tidak lama.

25. Lebih baik kuberi izin putraku

ingin bertemu ayahnya jika Pangeran ingat akan putra tentu ingat pula akan daku laiu menggiliri aku."

26. Sang kusuma pun bersabda merdu, "Hai nyawa, aku mengizini engkau mengabdi Sri Raja serta menyusul ayahmu tetapi jangan lama-lama Buyung.

2h Pan sadina sawengi datan kadulu dadi ati sira Gusti sun sawengi nora turn nmng sira kang dadi galil% " kang putra umatur alon,

27. Segeraiah engkau kembali menengok diriku jika bertemu ayahmu

22. "Waudalukulakepanggihpu sepuh wastane Empu Anjani muruk dhateng kula Ibu kasektene empu luwih kang winurukken mating ngong,

23. Lan malihe kula nuwun pamit Ibu anusul ing rama mangkin dhateng nagri Majalangu kula badhe suwita ji sang Retna emeng ing batos.

24. Ingkang ibu amicoreng jroning kalbu "Lamun nora sunlilani pesthi meksa putraningsun yun panggih lawan sudarmi mung aja lawas putrengong.

25. A ngur ta ya sun lilani pu traningsun yun panggih lawan sudarmi yen pangran enget mring sunu pesthi enget marang mami anuli gilir mating ngong "

26. Sang kusuma ingandika manis arum 'Eah nyawa ingsun lilani sira ngawula sang Prabu lan nusul ramanireki mung aja lawas putrengong.

27. Nuli sira wangsula tuwi mating sun yen panggih ramanireki mohonkan bekasan sabuk untuk kemban ibu lagi" Putranya tersenyum sambil menyahut.

28. ''Baiklah Bu, kalau kelal: hamba bertemu dengan ayah hamba. Hamba mohon pamit Ibu berangkat pada hari ini" Ibunya pun berkata pelan.

29. "Nah sudahlah berangkatlah putraku, aku tak membekali hanya kurang makan dan tidurku kubekalkan engkau Gusti dan besi yang masih bakalan,

30. Peninggalan dari ayahmu dahulu bawalah bakalan itu sebagai pengantar dan penanda dari ibumu abdimu dua orang.

31. Bawalah untuk teman di jalan." Ki Jaka berangkat segera dua abdi pun'ikut membawa bakalan berbungkus upih dipikul bergeyong-geyong.

32. Perjalanannya telah melewati gunung wilayah Sendhang telah ditinggalkan. Di perjalanan tak diceritakan tiba di wilayah Majapahit berharap menang (berhasil).

suwuna lungsuran sabuk ingsun karya kemben ugi " kang putra mesem turnya Ion

28. "Ibu inggih yen kawula benjang pangguh kalian sudarma mi dhuh Ibu kawula nuwun umangkata ring dinten mangkin' Kang ibu ngandika alon

29. "Lah ta uwis amangkata putraningsun ingsun nyawa tan nyangoni mung cegah sun mangan turn sun sangokken sira Gusti Ian wesi kang rupa calon.

30. Tetilare ramanira duk nimuhun lah gawanen iku Kaki gawe ater satuhu pratandhanira mas yayi Ian perpatira wong rare.

31 Lah gawanen dadya kanthi neng delanggung." Ki Jaka mangkat tumuli perpat kalih atut pungkur bekta calon buntel upih pinikul anggeyong-geyong.

32. Sampun lepas lampahira jujur gunung tlatah Sendhang wus kawuri

ing marga datan winuwus prapta tlatah Majapait andhandhang prawireng don

XXXn. DHANDHANGGULA

1. Jakasura lancar perjalanannya dua abdi yang mengikutinya Laga dan Lagi namanya mereka sama besarnya menempuh hutan memintas jalan yang menuju Majapahit jika ada yang menunjuki jalan ke negara di pedesaan yang berumah di tepi jalan ad^ah lahan olahan.

2. Serta penggembala ditanyai jalan ke negeri Majapahit yang sanggup mengantarkan diupah hakalan keris sebilah untuk seorang anak setiap bertanya upahnya bakalan membawa bakalan dua belas hingga habis bakalannya tinggal satu yang dipakai untuk pola.

3. Kurangnya Ki Jaka pun membikin keris bakalan untuk upah diturut besar kecilnya membikin sambil berjalan bikin keris tak dengan besi hanya cipta sahaja rupanya seperti kapuk heranlah mereka yang melihat pada karya Jakasura sakti

dapat mencipta besinya.

4. Tersebutlah Jakasura membikin empat keris sambil berjalan berhenti telah cukup kerjanya

XXXn. DHANDHANGGULA

1. Jakasura lampahe lestari perpat kalih ingkang atut wuntat Laga Lagi ing wastane pan sami agengipun nrajang warm amurang margi kang anjog Majalengka yen ana kang tuduh marga marang ing nagara ing padesan kang wisma pinggiring margi pan iya ingolahan.

2. Miwah bocah angon dentakoni marga dhateng nagri Majalengka kang sanggup angaterake ngopahan calon dhuwung siji-siji lare satunggil saben-saben atanya calon upahipun bekta calon kalih welas lamun telas kang calon kantun sawp'i ingkang kinarya pola.

3. Kirangipun Ki Jaka akardi dhuwung calon kinarya opah tinurut ageng alite karya bari lumaku dhuwung datan amawi wesi amung cipta kewala wamane lir kapuk gawok kang sami tumingal mring karyane Jakasura sekti saget anyipta tosan.

4. Kacarita Jakasura kardi dhuwung papat sumbari lumampah kendel wus cukup karyane tiba di Majapahit Jakasura senang sekali maka langsung menghadap tiba di alun-alun. Maka berganti yang diceritakan Sri Raja Brawijaya di Majapahit pagi keluar dihadap.

5. Di pagelaran lengkaplah yang hadir para punggawa serta para dipati arya, tandha serta mantri dan para tumenggung penuh sesak di bangsal tahta busananya bermacam-macam bagai sinar pekngi indahlah barisan duduk bersamasama para prajurit melingkar di kanan kiri tandanya bermacam-macam.

6. Yang berada di depan Sri Raja

Arya Simping serta Arya Puspa Blagedur serta Babos Arya Tiron dan Matahun para tumenggung, rangga, ngabehi demang dan padelegan jurusawah, empu serta juru klangenan orang melandang, juru tamping, lakng pasir Pangeran Sendhang di depan.

7. Sang Dipati di Terung pun hadir dan Dipati di Pranaraga di Puger serta Lumajang mereka berlapis-Iapis duduk di depan wajah mereka tunduk

prapta ing Majalangu Jakasura lejar kang ati pan lajeng sami seba jujug alun-alun kuneng gantya kang wamaa Sri Narendra Brawijaya Majapait enjing miyos sineba

5. Neng paglaran pepak ingkang nangkil pra punggawa lawan pra dipatya Ian arya tandha mantrine miwah para tumenggung sesegjejel ingpancaniti pangangge wama-wama lir ujana satun asrijajaran makapang

kang prajurit akupeng ing kanan kering tengeran wama-wama,

6. Ingkang munggeng ngarsane sangAji Arya Simping lawan Arya Puspa Blagedhur lawan Babose Arya Tiron Mataun pra tumenggung rangga ngabehi demang Ian padelegan jurusawah empu miwah juru kehngenan wong melandang jum tamping lalang pasir Pangran Sendhang neng ngarsa,

7. Sang Dipati ing Terung anangkil Ian Dipati ing Pranaraga ing Puger Ian Lumajange da andher neng ngayun mukanira lirkonjem siti silau melihat cahaya bagai bulan suram Sri Raja bertahta di singgasana upacaranya teratur di kanan kiri

kijang, naga.

8. Alat upacara serta sawunggaling manyura mas kebut (kipas) lancaran saput gedah (cermin bedak) serta bentara sepuri serta kuthuk tempat minum dari emas di kanan kiri bokor dan talam ema^ yang membawa cantik sungguh busanany a b ersinar memancar namun belum ada yang menjadi patih Segenap keluarga patih,

9. Sepeninggal kedua patih belum ada yang memerintah kehendaknya masih seketurunannya hanya Dipati di Terung

yang selalu ditanyai man tidaknya Sri Raja bersabda, "Hai Dipati Terung sepeninggal Patih Wahan siapakah yang pantas menjadi patih melindiingi Majapahit?"

10. Dipati Terung pun menyembah "Duhai hamba sang Dewa Batara terserah kehendak Paduka Raja banyak yang dituakan yang telah banyak pengalaman mengasuh wadya dan sentana

ulap anon ujwala lir wulan mawelu sangNata lenggah dhedhampar upacara atop munggeng kanan kering kidang harda walika,

saput gedhah lawan gandhek sepuri lawan kuthuk pangunjukan mas ngan ngering

& Banyak dhalang lawan sawunggaling manyura mas kebut lancaran

bokor talam kencana kang ngampil yu luhung panganggene abra mucar nanging dereng wonten kang kinarya patih sagung para dang patya

9, Sapejahe kyana patih kalih dereng wonten kang nyepengparentah teksih galura karsane mung Dipati ing Terung

ingkang tansah tinari-tari sangNata Ion ngandika "Heh Dipati Terung sapatine Patih Wahan sapa ingkang prayoga kinarya patih ngayomi Mcgalengka?**

1 ft Sang Dipati ing Terung wotsari 'Dhuh patikbra sang Dewa Bathara mangsaborongakarsaJeng kathah kang pinisepuh ingkang sampun kawrat mengkoni among wadya sentana

Paduka tak akan keliru." Sri Raja bersabda pula, "Putraku di Demak sang Adipati

mengapa tiada seba.

11. Apa pula keterangannya?" Arya Simping menyahut, "Putra Paduka sang Muda tak berketerangan sungguh namun sedang sibuk bekerja mendirikan masjid di Demak sungguh besar masjid itu para wali juga datang mendirikan maqid besar serta serambi sibuklah putra Paduka."

12. Sri Baginda pun bersabda lagi, "Hai bentara panggilkan dia si Dipati di Bintara secepatnya." Utusan pun menyembah segera berangkat, tak tersebut lagi Sri Raja pun bersabda kepada para empu, "Hai para empu yang bertugas mencari empu yang berusia tujuh tahun yang bemama Jakasura.

13. Bagaimana, apakah telah bertemu?" Supadriya menyahut, "Mohon maaf Paduka Raja bahwa sahaya para empu tua muda telah berangkat meneliti anak karyawan tak bertemu tak ada yang mendapatkannya yang bemama Jakasura tak bertemu hamba putus asa, menyerah,"

tan kilap sang Prabiu " sang Nata malih ngandika, "Putraningsun ingDemak Sang Adipati dene tan ana seba.

11. Lah ta apa prateldne ugi?'* Arya Simping umatur wotsekar '*Ing putra dalem sangAnom boten pratela tuhu nanging sawek anambut kardi darnel masjit ing Demak langkung agengipun kathah para waki prapta angyasani mesjit-mesjit ageng Ian surambi ribeng putra Paduka."

12. Sri Narendra angandika malih ''Bocah gandhek sira timbalana si Dipati Bintara gel" Kang dinuta wotsantun sigra mentar datan kawami sang Nata alon ngandika marang wadya empu, **Heh bocah empu kang lunga angulati empu ngumur pitung M^arsi kang aran Jakasura.

13. Lah kapriye apa wus kapanggih?*'

Supadriya umatur wotsekar, "Anuwun duka sangRajeng di dalam para empu anem sepuh samya lumaris niti su taning kriya tan wonten kepangguh tan wonten kang angsal karya ingkang nama Jakasura tan kupanggih di dalem atur pejah

14. Terhentflah karena Jakasura tiba tiga orang anak tiba di beringin kembar diketahui oleh Sri Raja Sri Raja pun berseru, "Hai bentara periksalah segera anak siapa yang tiba langsung ke beringin kurung ajaklah kemari menghadap." Si petugas menyembah mendatangi bertemu dengan Jakasura.

15. Telah ditanyai lalu during ke pagelaran menghadap raja tiga anak itu bersimpuh Sri Raja pun bersabda, "Hai, anak dari manakah kalian langsung ke beringin kurung siapakah nama kalian?" Menyembahlah mereka, "Hamba anak Sendhang, Gusti bernama Jakasura.

16. Teman hamba nama Loga dan Lagi Maka hamba langsung ke beringin kembar hendak mengabdikan diri pada Raja kepada orang tua hamba Pangeran Sendhang di depan Paduka hamba belum tahu akan ayah hamba hamba ditinggal dalam kandungan ibu hamba yang memberi tahu bahwa ayah menghamba raja,"

17. Setelah Sri Raja mendengar 17. Sii Narendra sareng amiarsi

14. Pan kasaru Jakasura prapti lare tiga jujug wringin kembar kang pirsa marang sang Rajeng ngandika sang Aprabu, "Bocah gandhek priksanen glis lare apa kang prapta jujug wringin kurung iriden mring ngarsaningwang " Ingkang kinen tur sembah mentor gya prapti glis panggih Jakasura.

15. Wus tinaken anulya ingirid mring paglaran semana wus prapta tumanduk byantara rajeng lare tiga adheku angandika Sri Narapati, "Heh bocah ngendi sira jujug ringin kurung lawan sapa aranira?" Matur sembah, **Ambalare Sendhang Gusti wasta pun Jakasura

16. Rencang amba wasta Loga Lagi mila kula jujug wringin kembar badhe tumut ngabdi Rajeng dhateng tyang sepuh ulun Pangran Sendhang wonten ngarsa n kawula dereng wikan ingsudarma jalu ulun tinilar wawratan inggih ibu punika ingkang pawarti pun bapa ngabdi nata "

cocoklah dengan dalam semadainya bergetarlah hati Sri Raja ketika malam hari beroleh ilham suara terdengar siiaranya demikian untuk Sri Raja "Nah anak ini kuduga initah yang disuruh mencari mengapa dafang sendiri."

18. Maka Sri Raja bersabda manis, "Hai Ki Sendhang, benarkah ini anakmu sungguh-sungguh?" Ki Sendhang menyahut, "Ya Gusti, ketika hamba bertemu Putri dari Belambangan hamba ingat dahulu meninggalkan kandungan tiga bulan, andaikata lahir masih bayi kiranya belum dewasa."

19. Pangeran Sendhang bertanya kepada putra tadi "Benarkah engkau anakku? Apa tandanya?" Jakasura menyahut, "Ya, inilah bakalan keris itulah yang berceiita." Pangeran Sendang melihat akan bakalan berlubang besinya tak keliru ingat akan yang ditinggal dahulu maka menyahutlah Ki Sendhang.

20. 'Ta sungguhlah anak yang datang ini anak hamba yang dalam kandimgan lahir, kini telah berumur

cunchuk lawan ing panekmgira

kumepyur galih sang Rcgeng duk kalaning ing dabi sinmg wangsit swara dumeling swaranira mangkana wm sang Aprabu "Lah bocah iki sun duga baya iki ingkang kinen angulati dene prapta priyoga."

18. Sri Narendra dadya ngandika ris "Heh Ki Sendhang iki apa nyata anakira sayektine?" Ki Sendhang nembah matur, "Inggih Gusti duk kula panggih sang Putri Belambangan inggih enget ulun rumiyin tilar wawratan tigang wulan yen laira taksih bebayi kados dereng jejaka."

19. Pangran Sendhang tanya mring kangprapti "Apa nyata sira anakingwang? lya apa pertandhane?" Jakasura umatur, "Gih punfka cecalon keris punika ingkang warta " Pangran Sendhang dulu mring calon bolong wesinya datan samar engeta tilare nguni nulya matur Ki Sendhang

20. "Gih se^ektoslare ingkang prapti anak kula kang wonten wawratan Imring mangke ngumure tujuh tahun, Sri Raja Jakasura ya yang menepati kehendak Paduka Raja." Sri Raja bertutur, "Ya Jakasura kubuktikan kaiau nyata anak empu linuwih mari, aku buatkanlah.

21. keris bentuk mengkurat yang baik," Jakasura menyanggupi Tak sampai diberi bakalan mencipta besi dari kalbu (hati) . keluar putih lalu dibikin keris bentuk mengkurat tak hindar dari tempat duduk heranlah mereka yang meliliat Sri Raja mematung menyaksikan kesaktian Jakasura.

22. Keris itu telah dipersembahkan Raja diterima laiu ditimang dan dipandang Raja Brawijaya suka hatinya ketika malam hari ilham suara terdengar disuruh mencari empu muda bagus Sri Raja bersabda manis, "Terima kasih Jakasura mempersembahkan keris kujadikan pusaka.

23. Baiklah kusebut Ki Mangkurat kutimbang dengan Sagara Wedang persembahan dari Ki Supa Nom namun larangan untukmu janganlah engkau membikin keris lagi

pitung taun sang Prabu Jakasura inggih marengi kang dados karsa nata " Ngandika sang Prabu ''Hen Jakasura sun tandha lamun nyata anake empu linuwih lah ingsun karyakena,

21, Keris dhapur mangkurat kang becik" Jakasura tur sembah sandika tan kongsi pinaring badhe nyipta wesi sing kalbu mijil pethak nulya kinardi keris dhapur mangkurat tan rningser gen lungguh gawok sagung kang tumingal Sri Narendra anjenger dennya ningaii sektine Jakasura.

22. Sampun katur dhuwung mring sangAji was tinampan gya winawangwang

Brawijaya suka tyase terns kalaning dalu wewangsite swara dumeling kin en angupayaa empu nom abagus sang Nat a manis ngandika, "Sun tarima Jakasura atur keris

ingsun karya pusaka

23. Sun arani Ki Mangkurat becik ingsun timbang Ian Sagara Wedang caosane Ki Supa Nom nging pacuwan sireku aja sira karya keris maning hanya Ki Mangkurat saja yang telah telanjur kau buat tunjukkanlah siapa saja yang menyimpan keris bikinanmu segera persembahkanlah.

24. Jika tidak mempersembahkan kepada kami yang menyimpan tentu kurusak panggililah semuanya." Jakasura berkata kepada raja, ''Dalam perjalanan hamba membikin sebanyak delapan bilah untuk upah penunjuk jalan ke Majapahit." Sri Raja bersabda manis sekali, "Ambililah semuanya,

25. Jenis keris buatan Jakasura Yang diperintah sanggup, lalu berangkat Sri Raja bersabda lagi, "Jakasura engkau kuhadiahi negeri di Jenu, berumahlah rnerdeka terhadapku serta menikahlah dengan Ni Putri anakku yang cantik." Jakasura menyembah berterima kasih.

26. Sri Raja bersabda lagi, "Hai Ki Sendhang anak anda pestakaniah." Pangeran Sendhang menyembah. Sri Raja berangkat dengan dihormati pulang dari pageiaran

ngamungna Ki Mangkurat ingkang wis kabanjur sira karya tuduhena saporsapa kanggonan karyanira kris age dencaosencL

24. Lamun nora ngaturken mring mami kang kanggonan pesthi ingsun rusak padha undhangana kabeh." Sura matur mring Prabu, *'Wonten margi kawula kardi

pinanggih angsal astha damel upah tuduh margi dhateng Mafalengka." SriNarendra ngandikaarum amanis, *'Lah padha pundhutana,

25. keris tangguh Sura ingkang kardi Ingkang kinen sandika gya men tar ngandika malih sang Rajeng, ''Jakasura sireku iya ingsun ganjar nagari ingJenu awismaa mardika maringsun lawan sira arabia putraningsun Ni Putri ayu linuwik Nembah nuwun Ki Sura.

26. Sri Narendra angandika malih, "Heh Ki Sendhang iya anakira sira mangku bojane." Pangran Sendhang wotsantun Sri Narendra jengkar siniwi kondur sing pageiaran diiring para putri para penghadap pun bubar. Pangeran Sendtang pulang dengan kedua anaknya Ki Enom dan Ki Sura.

27. Pangeran Sendhang amat sayang kepada sang anak, Ki Empu Jakasura Ki Enom sayang akan adiknya yang sakti sekali dapat mencipta besi dari niat Ketika itu Pangeran Sendhang tiba di pondoknya memberi tahu kepada istrinya, tentang Rasawulan putri jelita dari Tuban permulaan hingga akhirnya.

28. Istrinya pun ikut berkasih kepada yang datang, Ki Jakasura putranya selalu dididik. Setelah itu maka tersebutlah Sri Raja tiba di puri diiring para istrinya sebaan di depan berlapis para wanita permaisuri telah diberi tahu permulaan hingga akhirnya.

29. Sri Raja perintah segera membusanai dan menghiasi putrinya Dyah Rara Sekar namanya yang diperintah pun menyembah dua istri yang ditunjuk menunggui putranya ialah sang Kusuma Ayu Rara Sekar dibusanai hiasan raja putri permata indah bertambah cantik dan pantas.

ginerbek pra arum kang sewaka samya bubar Pangran Sendhang man tuk Ian putrane kalih Ki Enom Ian Ki Sura

2 7. Pangran Sendhang kelangkung asih mring kang putra Empu Jakasura Ki Enom asih arine dene sekti kelangkung saget nyipta wesi sangking sir semana Pangran Sendhang prapteng pondhokipun sung mring garwanira Rasawulan putri adi sangking Tubin purwa madya wusana,

28, Ingkanggarwa kelangkung tumut sih mring kang prapta Sura punika tansah winulang putrane kuneng malih winuwus SriNarendra prapta jro puri ingayap para garwa tatap munggeng ngayun andher sagung pra wanita prameswari sampun pinaringanuning purwa madya wusana

29, Sri Narendra parentah tumuli amaesi kang putra wanodya

Dyah Rarasekar kasihe kang kinon awotsantun garwa kalih ingkang tinuding anjenengi kang putra ya sang Kusumayu Rarasekar pinaesan piningangge raja putran retandi wimbuh ingayu raras.

30. Memang cantik menyenangkan hati badannya bagai Dewi Supraba turun dari surga bagai hilang jika dipandang yang dikasihi oleh istri cakap segala keija berisyarat pun mahir melebihi kecakapan wanita cantik penuh kemanisan hati berwatak menyenangkan.

31. Mustahil jika dihiaskata, Setelah sang Putri dibusanai lalu dihadapkan Sri Raja. Maka berganti yang disebut Jakasura diceritakan lagi telah dibusanai juga dengan kampuh pamelung sabuk cindai bunga sama keris ceiananya cindai hijau direnda dengan emas.

32. Bergelang dan berbadung serta anting pontoh raja dari emas berhiaskan sutera hijau mahkota emas menyala baju kuning harum semerbak makin merangsang asmara memang sungguh bagus memang sentana putra pujaan dari surga turun ke Majapahit

yang menyaksikan pun mencintainya.

33. Telah menghadap ke puri Pangeran Sendhang mempersembahkan putranya Jakasura mempelai diiring para pengikut

30. Dhasar ayu semu marak ati raga krana lir Dewi Supraba tumurun sangking swargane lir murca yen dinulu kinasihan marang pawestri wasis saliring karya • asasmita putus nglangkungi wageding kenya ayu tulus ngebuleng asemii manis ambeng ing tyas raharja.

31. Tangeh lamun rinengga ing kawi ri sampune sang Dyah pinaesan nulya katur mring sang Rajeng kunenggantya winuwus Jakasura ucapen malih pan sampun bisunanan akampuh pamelung paningset cindhe puspita sami dhuwung celanane cindhe wilis rinenda ing kencana.

32. Gelangan abebadhong ing anting kelad bau narendra kencana pinathih sutra kang ijo jamang kencana murub bajo jenar gandane amrik wimbuh karya asmara tuhuyen binagus pan kadang putra papujan sangking swarga tumurun mring Majapait sing amulat kasmaran.

33. Apan sampun sowan marang puri Pangran Sendhang turken kang putra Jakasura pangantene pra wuri ngiring sadarum serta peji^awa di Majapahit yang seba di depan raja dan segenap prajurit di halaman alun-alun. Tersebutlah Sri Raja dan permaisuri yang sedang menghibur putra.

34. Sang Kusuma selalu ditanyai kesanggupannya oleh ibunda ihwal praktik pernikahan ingin menikah dengan pemuda bagus Sri Raja bertutur, "Inang iringlah segera mempelai ke dalam istana." Yang diperintah menyembah lain undur. Telah teriring ke dalam istana setiba di depan Sri Raja menunduk sambil menyembaL

35. Berkata-katalah para putri memuji-muji Empu Jakasura si Bagus tiada cela. Sri Raja bersabda, "Anakku engkau Ni Putri nah, menikahlah dengan bagus Jakasura perwira cakap berkarya. Yang mempesona hati kami bagus lagi masih muda"

xxxm. SINOM

Jan punggawa ingMajapait Jcang caos ngarsa nata Ian pr<^uTit agung ing alun-aJun latar Icawamaa sang Nata Jan pramesr wart Jcang Jagya ngimur putra.

1. Sri Raja pun bersabda kepada Ki Jakasura "Nah, inilah putriku tersayang

34. Sang Kusuma da tansah tinari mring Jcang ibu wira guJar^ aJcrama sir aJcrama bagus anom ngaru^casangPrabu, "Bocah wadon iriden c^Jis panganten mring fro pura." Kang Jcinen wotsantun Q sampun Jcerit mring jro pura sapraptane ing ngmaniramigAfi mendah sarwi wotseJcar.

35. AngJingsagung in^cmgparaputri ngaJem marangEmpu Jckmira . wong bagus tana cacade ngandiJcasangAprabu, "Putraningsun siraNiPutri JahBaboakramaa Jakasura bagus prawira wasis ingJcarya ingJcangdadi brantane ir^gaHh mami bagus teksih taruna."

xxxm. SlNOM

1. Sang Nata aJonngandika mring Ki Jakasura manis "LaJi ta Vciputraningwang terimalah putri ini bawalah pulang kembali ke negerimu di Jenu." Jakasura menyahut sambil menyembah sanggup, sambil permisi menyem bah lagi Sang Kusuma dipondong ke teratak.

2. Dinaikkan dalam tandu hijau upacaranya indah maka keluar dari istana Jakasura mendampingi tiba di aiun-alun tanda bunyi-bunyian gemuruh gung genderang dan gamelan jajaran indah merapat Jakasura di depan dengan berkuda.

3. Dipayungi kertas merah bertepian perada indah diiring oleh sentana dari Tuban bupati beijalan di depan di belakang sang Raja Putri naik dalam tandu berpayung kertas putih upacaranya indah dua istri raja naik jempana.

4. Mengantarkan sang putra diiring para mantri pelan-pelanlah jalannya lorong-lorong penuh sesak orang yang melihat mempelai tua muda rebut tempat heranlah melihat mempelai masih muda ketat berisi tampak bagai sang Dewa Asmara.

tampanana nini putri nuligawanen mulih marang nagrenira Jenu." Matur nembah Ki Sura sandlka amit wotsari sang Kusuma pinondhong marang teratak.

2. Tinitihaken wilisan upacaranira asri gya mp'il sangking jro pura Jakasura an]qart ing alun-alun prapti tengara umyung gumuruh gong beri Ian gamelan jqaranasrimerapit Jakasura neng ngarsa anitih kuda.

3. Pinayungan kertas jingga sineredan prada sri ginarbek santana Tuban bupati lumakweng ngarsi wingking sang Rqa Putri anitih wilisanipun asongsong kertas seta upacaranira asri garwa nata kekalih nitih jempana.

4. Angateraken putra ginarebek para mantri alon denira lumampah lelurungjejel kang jalmi kang samya aningali tuwa anom rebut ngayun gawok mulat pangantyan taksih lore luwih benthing anyarkaton lir pendah sang Ywang Asmara.

5. Sulit dilukiskan peijalanannya Tersebutlah telah s^pai di wisma Pangeran Sj^ndhang penuh mantri dan bupati mereka duduk teratur rapi serta para wanita ayu menemui pengantinnya di wisma serta pendapa melimpahlah jamuan dari Pangeran Sendhang.

6. Gembira berpesta pora di luar dan dalam merata telah selesai mereka bersantap bersabdalah permaisuri kepada sang Raja Putri, "Selamat tinggal anakku rukunlah berumah tangga aku pulang ke istana. Nah, aku titip anakku, Ki Jaka."

7. Jakasura mengatakan terimakasili. Pulanglah permaisuri orang istana berangkat semua mereka yang mengiring permaisuri segenap para mantri bupati dan para empu mereka pun telah bubar. Maka tersebutlah sang Putri agak rindu sang Putri akan Jakasura.

8. Memang telah dewasalah Putri dari Majapahit namun belum terlaksana suaminya belum berahi memang dari takut belum menangkap akan semu sang Putri ingin mengenal mendahului menegur suami

5. Tangeh yen rinenggeng lampah kawamaa sampun prapti ing daleme Fangran Sendhang jejel mantri Ian bupati sampun tata alinggih tuwin ingkang para arum manggihi kang pangantyan ing dalem miwah pendhapi Fangran Sendhang wutah pasunggatanira

6. Suka sami dhedhaharan ing jawi lebet weradin sampun rampung gennya dhahar prameswari ngandika ris marang sang Raja Fu tri, "Lah karia putraningsun denatut palakrama ingsun kondur mring jro puri lah Ki Sura ingsun titip putraningwang "

7. Matur nuwun Jakasura sigra kondur prameswar wong dalem budhal sadaya kang umiring prameswari sagung kang para mantri bupati Ian para empu sampun sami bubaran kuneng wuwusen sang putri esmu branta sangFutri mring Jakasura

8. Dhasare sampun diwasa . ^ sangFutri ingMajapait nanging dereng kasembadan kakunge dereng birahi dhasar kapuwung ajrih dereng tampi sinung semu sedya saen sang retna kakunge winawuh dhingin minta belas kasihan kepada Ki Pengantin sedang tidur.

9. Suaminya menurut saja diajari belaian asmara Senanglah segenap yang mendengar bagai dongeng si Raja Putri. Diceritakanlah suami istri itu Bak pertinggi kasih bertaut dengan sang Kusuma di Ngurawan yang suaminya takut akan istri sang Jelita lama-kelamaan pun saling cinta.

10. Maka teiah tersebut dalam seloka jika pria menghadapi wanita wanita menghadap pria bagai kucing menghadapi gerinting bagai jerami dengan api jika lama menghadapinya api tak urung membakar jerami pun dimakan api meskipun takut jerami termakan apijuga.

11. Demikian perumpamaan seloka Tersebut lagi sang Putri setelah saling berasmara makin rukunlah perkawinannya suami menuruti agar istrinya selalu cinta Lamanya tak terkatakan mereka rukun berumah tangga segera berangkat ke negeri Jenu.

angrerepa KiPanganten dawek nendrcL

12. Dahulu kesenangan raja tempat cengkerama Sri Raja perumahannya telah sedia tamannya indah sekali tertariklah hati sang Putri

9, Kakunge nurut kewala winulang srenggara resmi suka sagung kang miarsa

lir dongeng sang Raja Putri wamanen kakiing putri lir pertinggi asih lulut Ian Kusuma Ngurawan kakunge ajrih paestri sangJuwita dangu-dangu pulang raras.

10. Pan wiis kocap ing saloka yen kakung ngadhep pawestri pawestri angadhep priya lir kucing ngadhep gurinting lir kawul ngadhep geni yen dangu pangadhepipun brama tan wande pasah kang kawul pinangan gent nadyan jereh kawul pinangan dahana

11. Kuneng lambanging saloka ucapen malih sang putri sampuning pulang asmara langkung sih apalakrami kakunge nembadani mrih trisnane sang Dyah Ayu lamine tan winama dennya atiit palakrami sigra budhal marang ing Jenu nagarcL

12. Ingnguniklangenannata pacengkramane sang Aji padalemane wus selak pethetan asri ngemohi kacaryan tyas sang Putri senang berwisma di Jenu Maka berganti yang dikatakan. Ki Dipati di Bintara dihadap segenap wadya balanya.

13. Ki Dipati sedang ketamuan utusan Sri Raja Brawijaya di Majapahit disuruh memanggil anak telah berganti hari berada di Bintara itu selalu dipermanis kata oleh sang Adipati lama-kelamaan utusan kaku hatinya.

14. Akan minta diri kepada sang Dipati pulang ke Majapahit dua bentara tiba di depan Sang Dipati sedang duduk tak mau menghormati (menyalami) kepada duta Sri Raja bentara menyembah lalu berkata "Duhai Ananda sang Dipati marilah menghadap ayahanda Raja.

15. Hamba telah iama sepekan menyertai segenap wadya Bintara lengkap apakah yang ditunggu kelengkapan telah tersedia berangkatlah ke Majapahit." Sang Dipati bersabda, "Sebabnya aku tidak berangkat berseba ke negeri Majapahit.

areno, daleme Jenu kuneng gantya kocapa ing Bintara sang Dipati pan sineba sagung kang wadya balcL

16. Menanti Mamnya Sri Raja ayahanda Sri Raja Majapahit

13. Apan sawek ketamuan dutane Sri Narapati Brawijaya Mqjalengka ingutus nimbali siwi pan sampun pendhak ari aneng ing Bintara ikti tansah sinanggeng krama dhumateng sang Adipati punang duta kelamen kaku tyasira.

14. Arsa pamit sangDipatya

mantuk dhatengMaospait gandhek kaiih prapteng ngarsa eca lenggah sang Dipati tan arsa anaklimi

marang dutaning sang Prabu wong gandhek matur nembah "Dhuh Angger sang Adipati bok sumawi sowana rama nalendra.

15. Kawula sampuna lama pendhak dinten anglenggahi gang wadya Bintara pepak punapa kang denentosi keprabon sampun rakit amangkat ing Majalangu." Sang Dipati ngandika, "Marmane tan mangkat mami asewdka marang nagri Majalengka.

16. Nganteni Islam sang Nata Jeng Rama Sri Narapati dahulu aku telah berkata kepada ayahnda agar mau beragama suci menjalani berbakti dan Islamnya wadya semua namun kini Sri Raja belum Islam berbakti wali aku orang Islam tunduk pada agama.

17. Tak boleh menyembah Buda meskipun ayah raja sendiri jika Buda tak mau menyembah mengapa Sri Raja tidak Islam aku tak mau seba jika Sri Raja belum Islam." Mematun^ah duta raja mendengar sabda Dipati takut tertunduk gemetar wajahnya pucat.

18. Duta Raja mohon diri kepada sang Adipati menyembah lalu turun dari depan hatinya gugup sekali tersenyumlah sang Dipati melihat duta Sri Raja enak saja duduknya di ruang sang Dipati Ki Patih Wanasalam menyembah sambil berkata,

nguni sun matur ndendra

19. "Duhai Gusti jangan keenakan lebih balk mengatur barisan tak urung Sri Raja marah jika duta raja melapor segala ulah Gusti tentu dilaporkan ayahnda raja Paduka telah sengaja bemiat berani akan ramanda jangan tanggung-tanggung lebih sabiluUah.

karsaa agama suci nglampahi pangabekti myang Islame pra wadya gang nging mengko Sri Nalendra durung Islam bekti wali pan ingsun wong Islam manut agama.

IZ Tan wenangnembahing Buda tan etang rama marpati yen Buda tan arsa nembdh dene tan Islam sang Aji tan gelem seba mami yen durung Islam sang Prabu." Anjengerduta nata myarsa sebdane dipati jrih tumungkul gumeter ulate biyas,

18, Matur pamit duta nata dhumateng sang Adipati nembahlengsersangkingngarsa langkung gugup jroning ati mesem sang Adipati mulat dutaning sangPrabu eca denira lenggah munggeng wangkang sang Dipati matur nembah Kyana Patih Wanasalam,

19. "Dhuh Gusti sampun kaecan luhung anataa baris tan wande sang Nata duka yen duta nata tur uning sasolah bawa Gusti tamtu katur ramaPrabu Paduka sampun nemah nedya purun ing ramafi sampun nanggel luhung sedya sabiluUah

20. Segera menetapkan wadya yang berani berperang Paduka memberitahukan kepada para wali , serta pula mohon izin agar selamat menempuh perang selamatnya segenap wadya serta tunduknya prajurit ayah Paduka niat menyambung agama.

21. Kalau sampai urung niatnya menanggung malu takut sabil lagi masakan urung tewas orang telah keliru lebih baik menghadapi mati bahkan mungkin beroleh selamat baik menjadi ucapan kelak bahwa tewas berebut negeri kalau unggul seketurunannya berwibawa,"

22. Ki Dipati amat senang mendengar tutur Ki Patih maka bersabda pelan, "Baiklah aku turuti percaya akan kalian carilah wadya besar pemberani lagi setia agar baik kemudian hari." Ki Patih sanggup maka gembiralah hatinya.

23. Ki Dipati pun pergi yang menghadap bubaran pulang mereka pun bersiap-siap perlengkapan perang Ki Patih mencari wadya yang sedia berani tangguh. Wadya telah beijalan tentaranya berkuda

20, Anunten matahing wadya kang sura pertameng j'urit Gusti ngaturi uninga dhateng sagung para wali kalihan nuwun kli rahayuning ing prang pupuh wilujenge gang wadya Ian nungkulipun prajurit Jeng Paduka sedya nambungi agama,

21, Yen ngantos sande ing karsa nanggung ngaras ajrih sabil tur mangsa sandea pejah tyang sampun anemah sisip luhung ngcgengna pati bokmenawi manggih ayu sae ucaping wuntat yen pejah re bat nagari lamun unggul wibawa tedhaktumedhak.

22, Langkung trustha sang Dipatya miarsa atunng Patih dumadya alon ngandika, "lya manira nuruti percaya sira mami mematahireng wadya gung kang padha sura setya kang amrih becik ing wurt Tur sandika Ki Patih gambireng nala

23, Sang Dipati aluwaran kang sewaka bubar mulih apan samya perdandanan sakepraboningngajurit mematah Kyana Patih wadya kang pecambeng kewuh kang wadya wus lumampah kekapalan kang prcjurit muda gagah perkasa berani berperang.

24. Ki fiipati diceritakan kelii^r dari dalam puri tak ada orang yang melihatnya hanya saat berjalannya hendak mohon izin kepada para wiku Kanjeng Sunan Ngampelgadhing peijalanan Ki Dipati tiba di Ngampel bertemu kakeknya lalu menyembah.

25. Mencium kaki berbelaskasihan Jeng Sunan mendekap sambil bertutur, "Hai Buyung duduklah!" ' Ki Dipati telah duduk "Ada keperluan apa engkau bertemu dengan daku?" Ki Dipati menyahut, "Eyang, hamba mohon izin akan merebut kerajaan Majapahit

26. Melawan ayah sang Raja. Hamba berani sang Yogi meskipun ayah, raja tetapi Budha." Guru tersenyum berkata lagi, "Baiklah, kuizini telah tiba saatnya aku bertanya kepada Anda apakah telah beroleh izin dari pencipta jagat yang menguasainya.

27. serta restu dari teman para wali di Pulau Jawa yang menjadi kalifah Allah serta pendeta mukmin?" Ki Dipati berkata sambil menghormat,

anom gagah prakosa prawireng yuda

24, Wamanen sang Adipatya mljil sangkingironing puri tan ana jalma uninga anamung dennya lumaris pan arsa nuwun idi dhumateng gang para w^iku Jeng Sunan Ngampeldhenta lampahe sang Adipati prapteng Ngampel panggih hang eydng tur sembah.

25, Mangaras pada ngrerepa Jeng Sunan ngrangkul sarya ngling, '%ah Kulup sira lungguha " Sang Dipati sampun linggih "Pan karya kang gati sira kapanggih Ian ingsun?" Sang Dipati tur sembah, "Eyang amba nuwun idi badhe ngrebat keraton ing Majalengka,

26, Amengsah rama Nalendra purun kawula sang Yogi nadyanbaparatuBuda," Mesem ngandika sang Yogi "Ya Kaki sun lilani pan wus sedheng mangsanipun ingsun taken mring sira apa wus kalilan Kaki mring kang karya jagat kabeh amisesa,

27, Lawan pangestuning kanca pra wali ing NungsaJoM^i kang dadya kalipah ing Ywang kelawan pendhita mukmin?" Sang Dipati tur bekti

"Segenap para wali pun setuju akan hamba mereka memberi ajimat beijurit." Sunan Ngampel mendengar senang hatinya.

28. Maka pelan sabdanya, ''Sudahlah, pulanglah Dipati bersiapkan berperang Aku kelak jaga di masjid sambil mendirikan serambi serta sahabat wali semua tentu mereka beijanji mengajak mendirikan serambi.'' Ki Dipati menyembah kaki mohon pamit.

29. Telah mengundurkan diri dari hadapan Sang Ki Dipati tadi iaiu laju jaiannya pergi ke Benang dari Giri memberi tabu kepada sang Yogi, pada maiam hari bertemu. Maka sang Raja Pendeta menyetujui berperang maka mereka berangkat ke Bintara.

30. Bergantilah yang diceritakan duta Raja Majapahit yang pulang ke Majalengka telah tiba di negeri segera menghadap ke puri Sri Raja telah dilapori maka dipanggillah duta bentara, Dua bentara telah hadir di hadapan Raja sambil menyembah.

"Sedaya^pra wali sampun rumojong ing kawula sami sung jamiting /wit Sunan Ngampel miarsa trustha ing nala,

31. Telah dipersembahkan laporan segala tindakan sebagai duta permulaan hingga penghabisan

28. Dumadya alon ngandika '*Lah uwis muliha Kaki sira dandana ngayuda sun benjang jaga neng mesjit ngira ngadana srambi Ian kanca wali sadanim pasthi padha semayan ngcqak ngadani surambL " Sang Dipati nembah amit ngaras pada

29. Wus lengser sangking byantara wau sira sang Dipati ya ta lajeng lampahira dhateng Benang lawan Giri tiir uning mring sang Yogi ing dalii sampun kepangguh ri sang Nata Pandhita suka rumojong ingjurit nulya sami lumampah dhateng ing Bintara

30. Kuneng ganti kawuwusa dutane Sri Narapati kang mantuk mring Majalengka sampun prapta ing nagari lajeng sowan mring puri sampun katur mnng sang Prabu anulya tinimbalan gandhek kalih sampun prapti ngabyantara sarwi tur awotsekar.

31, Wus katur saaturira sasolahira tinuding ing purwa madya wusana bahwa sang putra tak menghendaki. Sri Raja marah sekali mendengar laporan duta itu Make Raja pelan sabdanya. "Bentara, panggillah segera Dipati Terung yang ada di luar!''

32. Dua bentara pun menyembah keluar dari puri telah tiba di pagelaran bertemu dengan Dipati di Terung, telah diiring ke istana, tiba lalu menyembah di hadapan Sri Raja muka bagai menghujam tanah hatinya me rasa akan disuruh perang.

XXXIV. PANGKUR XXXIV. PANGKUR

yen putra tan arsa mangkin

langkung duka sang Aji myarsa duta aturipun sang Nata Ion ngandika, "Gandhek timbalana aglis si Dipati ing Terung aneng ing jaba.''

32. Gandhek kalih awotsekar mijil sangking jroning puri sampun prapta pagelaran panggih Ian sang Adipadi ing Tening sampun kerit mring pura prapta wotsantiin miinggeng ngarsa nalendra muka lir konjem mring siti cipta ngrasa yen yuda kenaka

1. Sri Raja pun bersabda, "Hai Dipati Terung, engkau kutugasi segeralali ke Bintara panggillah dipati abangmu di Bintara berani padaku kupertanggungkan pada Anda sebab engkau dulu yang menanggungnya.

2. Jika bersamamu datangnya kumaafkan dosanya tetapi jika tak terbawa bersamamu engkau jangan pulang jika tidak membawa dia terikat si Dipati Bintara. Berangkatlah hari ini.

Sri Nalendra angandika "Heh Dipati Terung sira sun tuding mring Bintara dipungupuh timbalana Dipatya kakangira Bintara wani mahngsun sun tempuhaken mring sira jer sir kang nanggung dhingin.

Yen kerit salakonira sun ngapura dosanira ing nguni yen tan kerit ing lakumu lah aja mulih sira lamun nora gawa bebandanipun sang Dipati ing Bintara lah mangkata dina iki

3. Bawalah mantri penggawa para bupati satria Majapahit dan prajurit delajjah ribu adulah dalam perang/' Dipati di Terung riienyembah sanggup "Demi Padiika haniba bertugas semoga dapat irestii raja."

4. Sri Raja bersabda puia, "Hai bipati ini pusaka kami Segarawedang namariya. pakailaK untiik membunuh si Patah, erigkaii nienjadi wakilku." Yang disuruh maju menyembah menerima pusaka raja.

5. Teiah mundur dari hadapan Ki Dipati keluar dari dalam purl telah tiba di pageiaran segera suara baia merakit penggawa di Majapahit bagai gabah ditampi bagai ombak lautan.

6. Lengkaplah para penggawa yang mengiring sang Adipati baia dan mantri banyak sekali bagai mudanya sang surya tampak busana bersinar warnawarni bagai bunga setaman busana beratna memancar.

7. Serta jalannya senjata panah membiangiala bagai kilat petir beserta api yang penuh menginti menjadi sekundi suara kuda gemuruh

3. Gawaa mantri punggawa pra Bupati satriya Majapait Jan prajurit wolung ewu adunen ing ngayuda " tur sandikd Dipati Terung wotsantun 'Ddrmi kawiila liimampah ahgsala pangestu ajL "

4. Sang Nata nialih ngandiJca *'Lah Dipati iki pusaka mami Segarawedang ranipun karyanen amerjaya niring si Patah ya sira sesulih ingsun." Kang kinen majeng wotsekar nampeni pusaka ajL

5. Wus lengser sangking byantara sang Dipati mijil sangking jro puri ing paglaran sampun rawiih aglis suwareng baia anggupita punggawa ingMajalangu kadya gabah inginteran anglir ombaking jaladri

6. Pepak kang para punggawa kang umiring marang sang Adipati sabala mantri supenuh lir trunaning udaya busana bra mawarna-wama dinulu pan kadya sekar sataman busana reta nrawungi

7. Lawan laraping warastra angenguwung lir pendah kilat thathit myang wahana bek supenuh Ian was rasa sakondhe ingkang kuda swarane umyung gumuruh tanda perang dibunyikan bagai hujan bercampur angin.

8. Dipati segera berangkat wadya dari Terung menjadi pengiiing seribu berkuda gemuruh yang berjalan di belakangnya bergerombol berkumpul mengguntur di belakang wadya Majapahit delapan ribu prajurit.

9. Riuhlah bala berjalan bumi bergerak seperti terianda gempa debu inenderu bercampur topan bagaikan kabut tak lama setelah berangkatnya Dipati Terung ketika tiba di luar kota lalu negeri Majapahit.

10. Kedatangan gara-gara hujan lebat bertopan satwa hutan banyak masuk negeri, tampak hutan banyak datang gagak berbunyi meraung-raung bagai minta mayat awan gelap berpetir.

11. Banyak berkokok satwa hutan kijang babi rusa serta kancil

burung dan anjing meraung meraung meminta mayat malam hari dares kokok beluk betupuk mendung merah menyinari angkasa bagai lautan darah.

barung tengara tinembang lir pendah udan semeni

8. Sang Dipati sigra budhal wadya Terung ingkang dadya pangirit sewu neng kudu gumuruh darat kang aneng wuntat pan sumahap kagiri-giri gumutur

wuri wadya Majalengka wolung ewu kang prajurit.

9. Gumerdek bala luniampah bumi obah prakempa gunjangganjing belek mulek awor lesus lir pendah ampak-ampak tan antara angkate Dipati Terung duk prapta jabaning kutha niili nagri Majapait

10. Kedhatengan gara-gara udan adres prahara awor riris sato wana kathah rawuh nagara katon wana dhandhang rnunya kathah prapta, ngalup-alup pan kadya minta kunaipa tedhuh dhedhet erawati

11. Keh kluruk kang sato wana kidang celeng menjangan miwah kancil manuk asona-sona urnyung ngalup minta kunarpa dalu daros kokokbeluk betupuk mendhung bang abra ing tawang lir pendah sagara getih.

12. Jagat selalu bergerak 12, Tansah obah ingkang jagat gempa menggoncang gemetarlah bumi berasap bintang kemukus telah sampai akan janjinya matahari bulan dan awan hujan abu banyak hantu rimba datang meneluh manusia sehingga banyak yang sakit.

13. Lalu diceritakan pula Ki Dipati di Terung yang berjalan peijalanannya telah jauh tiba di wilayah Demak berkemahlah Dipati Terung dikelilingi prajuritnya serta Dipati di Majapahit.

14. Mereka telah berkemah berderet-deret perkemahan prajurit Maka terdengar sampai negeri Bintara bahwa Dipati di Terung yang berlaku sebagai pemimpin perang orang Pecambang (pelopor) memberitahukan.

15. Kepada Ki Patih Wanapala lalu lapor Dipati jika ada musuh tiba. dari Majapahit prajurit dipimpin oleh Dipati Terung Ki Dipati di Bintara hatinya bingung sekali.

lindhu gudhang gumeter kang pratiwi kumutuk lintang kemukus sampun prapteng ngubaya surya candra lawan tedhuh udan awu kathah bakasakan prapta neluh manungsa keh agting

16. Ki Dipati kesulitan mengapa berlawan dengan saudara sendiri

13, Kuneng malih kawuwusa sang Dipati ing Terung kang lumaris WW5 lepas ing lampahipun prapta jajahan Demak amakuwon sang Adipati ing Terung akubeng prajuritira myang Dipati Majapait,

14, Sampun sami masanggrahan pan andhedheng pakuwone prcqurit ya ta sampun amisuwur marang nagri Bintara yen Dipati ing Terung kang lumaku dadya tetindhih ngayuda wong Pecambang atur uning

15, Dhumateng Rekyana Patya Wanapala Iqeng matur Dipati yen won ten dedamel rawuh sangking ing Mcgalengka akerigan tetindhih Dipati Terung sang Dipati ing Bintara kelangkung emeng ing galih

16, Kewedan sangAdipatya dene mungsuh lawan kadang pribadi sang adik satu ibu sulit jika melawan maka diam sedih di dalam hati

Ki Dipati di Bintara saudara muda yang datang.

17. Akhirnya sabar bersabda Ki Dipati kepada Ki Patih "Wanapala, saya ingin pertimbanganmu bagaimana saran Anda dengan engkau Iman Samantri berembug dengan Ki Getas Pandhawa pikirkanlah baik-baik."

18. Patih Wanapala berujar, "Jika Paduka sayang melawan adik urung merebut kerajaan melawan ayahnda raja • berat mana saudara atau ayahnda raja serta janganlah sombong melawan saudara satu ibu.

19. Tersebut perang Baratayuda sang Arjuna melawan Suryasiwi ialah saudara satu ibu berlainan ayah itulah beratnya orang menjadi raja kalau tak demikian tidak ajeg (tetap) jalannya keadilan.

20. Maka raja diperhitungkan oleh orang tua guru sejati dari adil asalnya itu berat syaratnya raja tak menghitung saudara, ayah atau guru."

ingkang rayi tunggil ibu ewed yen lumawana mila kendel wagugen sajroning kalbii sang Adipati Bintara kadang taruna kang prapti

17. Wekasan alon ngandika sang Dipati dhateng RekyanaPatih "Heh Wanapala suntantun lah paran rembugira lawan sira Iman Sumantri ing rembug ^ karo Ki Getas Pandhawa padha pikiren kang becik,"

18. Matur Patih Wanapala "Yen Paduka kogel mengsah mring ari wande angrebat kadhatun mengsah rama nalendra awrat pundi kadang Ian rama Prabu Ian sampun akemina mengsah kadang tunggil bibi

19. Kocap pranging Brantayuda sang Arjuna mengsah sang suryasiwi inggih kadang tunggil ibu sanes ingkang sudarma pan punika awrate tyang dados ratu menawi tan mekatena tan ajeg lampahing adil

20. Mila ratu denetang dhateng yayah rena guru sayekti sangking adil angsalipun awrat saratifig nata boten etang guru bapa Ian saduluK "

Terdiam Dipati Bintara mendengar ujar Ki Patih.

21. Iman Samantri bertutur sembah, "EKihai Gusti janganlah susah hati melawan Dipati Terung lemparkanlah hamba saya akan berperang pupuh jika hamba telah tewas silakan Gusti beijurit."

22. Ki Ageng Getas Pandhawa bertutur horrtiat kepada Ki Dipati, "Hamba mau parang pupuh Paduka jangan susah keluar parang, jika hamba belum mampus melawan wadya Majapahit dan anaknda Iman Samantri

23. Hancur iuiuh barcampur tanah orang Sela tak takut dalam barjurit." Ki Dipati pun bertutur, "Aku berterima kasih Nak. Jika damikian mari menghadap sang Wiku." Ki Dipati pun barangkat menghadap ka mesjid.

24. Tarsabutlah para pendeta yang bersiap di masjid mandirikan sarambi itu mereka sedang bekeija mereka pun lagi membeliung kayu Jang Sunan Ngampel telah tiba dengan sang putra, Sunan Girl

Legeg Dipati Bintara miarsa ature patih

21. Iman Samantri tur sembah, "Adhuh Gusti sampun susah ing galih amengsah Dipati Terung kaw^ula kabandhema gih sandika anunggal ing prang pupuh yen sampun kawula pejah sumanggd Gusti ngajurif

22. Ki Ageng Getas Pandhawa atur sembah dhateng sang Adipati Kawula purun prang pupuh sampun susah Paduka miyos ing prang yen kawula dereng lampus. mengsah wadya Majalengka Ian anak Iman Semantri

23. Lebura aworpratala tiyang Sela ingfurit tan gumingsir." Sang Dipati ngandika rum, "Anakingsun tarima yen mangkono payo mit mring sang Wiku," Tumulya sang Adipatya sowan dhumateng ing masjit.

24. Kawamaa pra pandhita ingkang samya miranti aneng masjit ngadani srambi puniku pan lagya sami garap ingkang wreksa pan sami lagya winadung Jeng Sunan Ngampel wus prapta Ian kang putra Sunan Girl

25. serta Kanjeng Sunan Benang dan sang adik Sunan Ngudung dua Ngudung Jati datang Sunan Murya beserta Syeh Malona serta pula Pangeran Tembayat dan Syeh Domba selalu ikut.

26.' Lengkap para aulia hadir di masjid memimpin bekeija Dipati Bintara pun tiba lalu beijabat tangan para pendeta juga telah bersalaman kemudian duduk bersama kemudian berkata kepada sang Yogi

27. "Hamba beri tahukan saat ini Sri Raja di Majapahit utusan Dipati Terung disuruh menangkap hamba hamba mohon izin kepada Guru menghadapinya dengan perang mengadu prajurit."

28. Jeng Sunan Ngampel bersabda, "Buyung Sunan Giri bantulah baik-baik. prajurit yang perwira yang capak mengatur siasat yang menjadi senapati perang seru. Adapun Buyung Natapraja jangan keluar beijurit."

29. Sang Prabu Satmata bersabda, "Dinda Sunan Ngudung kutunjuk memimpin

25. Tanapi Jeng Sunan Benang Ian kang rayi Sesunan Ngudung kalih Sunan Ngudung Jati rawuh Sesunan Murya pada kalawan Seh Malona malihipun nenggih Pangeran Tembayat Ian Seh Domba datan keri

26. Pepak gung pra uliya aneng masjit nindhihi nambut kardi Dipati Bintara rawuh anulya jawab asta pra pandhita samya sesalaman sampun anulya tata lenggah gya matur dhateng sang Yogi

2 7. "Kawula atur uninga pan ing mangke sang Prabu Maospait utusan Dipati Terung kinen nyepeng kawula amba pamit dhumateng sang Mahawiku amethuk abening yuda mangaben wadya prajurit"

28. Jeng Sunan Ngampel ngandika '*Kaki Sunan Giri uruna becik prajurit kang tameng kewuh kang wignya tatagelar kang minangka senapatining prang pupuh dene kaki Nata praja aywa metoni ngajurit

29. Nebda sang Prabu Satmata, "Lah ta Yayi Sunan Ngudung suntuding hadapilah musuh dari Majapahit yang datang orang Bintara adulah berperang jaddah Anda senapatinya mewakili dipatL

30. Mengatur perang tetapi pandai-pandailah bersiasat perang." Sunan Ngudung bertutur "Ya baiklah menjalankan tugas memimpin perang namun hamba perkenankan meminjam Kanjeng Kiai.

31. Baju Antrakusuma kepada Dinda Sunan Kali" Sunan Giri pun bertutur, "Dinda, sesukanyalah." Kanjeng Sunan Ngudung meminta pinjam "Dinda Sunan Kalijaga aku meminjam baju sakti

32. Baju Antrakusuma untuk azimat memimpin prajurit." Sunan Kalijaga menyahut, "Baiklah Abang pakadah secukupnya dalam perang." Abangnya pelan berkata, "Meskipun sesak sedikit.

Sira amapaka mungsuh Majalengka kang prapta wong Bintara sira adua prang pupuh angadega senapatya dadya wakiling dipati

30. Anata sareningyuda amungya dha wignya gelaring furit." Sunan Ngudung umatur "Inggih nuwun sandika anglampahi ayahan tuwaning pupuh nanging amba lilanan anyambut Kanjeng Kiyai

31. Sikepan antrakusuma inggih dhateng Yayi SesunanKali " Sunap Giri ngandika rum, '*Yayi sakarsanira " Jeng Sesunan Ngudung alon dennya nembung "Yayi Sunan Kalijaga manira nyilih kulambi

32. Sikepan Antrakusuma ingsun karya jimat nindhini bans." Sunan Kalijaga matur, "Inggih Kakang sumangga sacekap dipunagem ing prang pupuh " Kang raka alon ngandika, "Senadyan sesdk sathithik.

33. sesak pun hanya sakunya hanya kupakai pujaan dalam beijurit" Kanjeng Sunan Kali pun turun mengambd baju pusaka

33. lya sesaka sakira mung sun karya pepundhen ing ngqurit." Jeng Sunan Kali tumurun ngambU ingkang rasukan

Kiai Antrakusuma diberikan kepada abangnya Kanjeng Sunan di Ngudung, telah diterima.

34. Terlalu senanglah Sunan Ngudung agak sombong dalam hati jika bersama abangnya mengenakan Antrakusuma "Menghadang lawan terbaiknya Majapahit jika mengenakan Antrakusuma siapa lawan beijurit.

35. Jangankan lawan Dipati Pecattandha menjadi lawan Baginda sepuluh Dipati Terung masakan aku takut." , Jeng Sunan Kali mengerti pada semu abangnya terkenal sombong mencegah orang diangkat beijurit.

36. "Hai Ki Jebeng di Bintara siapakah yang ikut maju beijurit?" Dipati Bintara menyahut, " Anak Getas Pandhawa dua Iman Semantri yang ikut serta penggawa di Bintara. Silakan siasat beijurit."

37. Sunan Ngudung diresmikan diangkat sebagai senapati para wali pun setuju senanglah wadya Bintara sebab wali menjadi senapati tempur para wadya gembira men^arap perang teijadi

Kyai Antrakusuma nulya katur mring kang raka Kanjeng Sunan ing Ngudung sampun nampeni -

38. Sunan Ngudung bersalam

34. Kelangkung marwata suta Sunan Ngudung semu kibir ing galih yen sinareng rakaningsun ngagem Antrakusuma "Mapak mengsah bebeciking Majalangu yen ngagem Antrakusuma Sapa tandhing ing ngajurit.

35. Aja si mungsuh dipatya Pecattandha dadya mungsuh sangAji sapuluh Dipati Terung mangsa ingsun wedia " Jeng Sunan Kali miarsi ing semu

kang raka kibir kawentar cegah wong ngangkat ing jurit.

36. '*Heh K i Jebeng ing Bin tara iya sapa kang melu ing ngajurit?*' Dipati Bintara matur, "A nak Getas Pandhawa kalih Iman Semantri ingkang katumut Ian punggawa ing Bintara sumangga rehing ngajurit."

37. Sesunan Ngudung ngestrenan adegipun senapati ing jurit mupakat pra wali agung suka wadya Bintara dene walj senapatining prang pupuh gung wadya gambireng nala mangajab tempuhing jurit

38. Sunan Ngudungubik salam jabat tangan permisi maju perang heran semua yang melihat karena santri berperang dapat wadya orang Bintara tiga ribu ramai jalannya tentara di jalan tak terkatakaa

39. Telah jauh peijalanannya maka datanglah barisan Majapahit wadya berhenti berkemah mencari tempat yang luas. Barisan orang Bintara meluap tidak sampai bermalam balanya. diketahui orang Majapahit.

40. Pelopor memberitahukan kepada Dipati, orang Demak menghadang perang pemimpinnya Sunan Ngudung kira-kira tiga angkatan prajuritnya para santri, mereka yang maju. Demikian tersebutlah Dipati di Terung tadi.

41. Berundinglah segenap bupati di Majapahit, semuanya maju perang segenap warga telah diberi tahu disuruh mengatur gelar garuda melayang tata siasat perang lalu membunyikan tanda berbaur soraknya prajurit.

jawab tangan pamit mangkating jurit gawok sagung kang andulu dene santri ayuda sunging wadya wong Bintara tigang ewu sumrek lampahing kang bala ing marga datan winami

42. Kanan dan kiri bersahutan gemuruhnya bagai terdengar ke langit orang Bintara melihat terkejut

39, Was lepas ing lampahira pan wus dun^ap barisan Majapahit kendel makuwon wadya gang ngupaya papan jembar amelatar wong Bintara barisipun tak kongsi lerep kang bala konangan wong Majapait

40, Pecambeng atur uninga mring Dipatiy wong Demak methuk jurit tetindhih Sesunan Ngudung watara tigang nembang prcgurite wong santri kang padha magut ya ta wau kawamaa ing Terung sang Adipati

41, Rembagan sagung bupatya Majalengka samya nempuh ing jurit warga gang winangsit sampun kinen anta gelar grudha nglayang rakite gelaring pupuh anulya nembang tengara awor suraking prajurit,

42, Kanan kering asauran pan gumuruh kadya karengeng langit wong Bintara kagyat duht tel^ teratur musuhnya tata gelar diatur beijuru-juru orang Demak terlanda lawan bagai keruntuhan langit.

43. Jeng Sunan Ngudung diseba segenap wadya serta mantri prajurit bertuturlah Ki Patih Ngudung, "Lebih baik Paduka minta bantuan lagi sebab musuh amat banyak.'' Sunan Ngudung pun berkata, "Tidak niat undur berjurit."

mungsuhira wus tata rakit gelar atata sajuru-juru M^ong Demak karoban lawan sasat karubuhan langit

43. Jeng Sunan Ngudung sineba gunging wadya miwah mantri prajurit wus matur Ki Patih Ngudung "Luhung Gusti mundhuta bantu malih dene gung balane mungsuk " Sesunan Ngudung ngandika, *'Tan nedya munduringjurit.

XXXV. DURMA

1. Sunan Ngudung perintah mengimbangi gelar garuda melayang barisnya orang Kudus sebagai barisan tengah orang Demak di sayap kiri sebelah kanan orang Sel^berjurit.

2. Tiga ribu jumlahnya prajurit Demak dipimpin Iman Semantri seribu orang di Sela dipimpin Getas Pandhawa orang Kudus seribu prajurit semuanya beijumlah lima ribu prajurit.

3. Setelah orang Demak mengatur gelar sorak berkali-kali bunyi-bunyian dan tanda gendang dan gong tanda dari Kudus tak berbunyi

XXXV. DURMA

L Sunan Ngudung parentah nimbangi gelar grudha nglayang kang baris wong Kudus minangka nenggih dhadhaning yuda wong Demak pan jawat kering kang munggeng kanan wong ing Sela prajurit.

2. Tigang ewu cacahe prajurit Demak tindhih Iman Semantri sewu wong ing Sela tindhih Getas Pandhawa wong Kudus sewu prajurit gunggung sedaya limang ewu prajurit

3. Ri sampune wong Demak atata gelar surak mawanti-wanti barung Ian tangara kendhang maguru gangsa tengara Kudus tan muni dipukul bengap agak kalah beijurit.

4. Sunan Ngudung bersabda agak marah, " Jangan banyak berpikir tak menjadi bahan gong untuk pertanda azimatku Jeng Kiai Antrakusuma busana Kanjeng Nabi"

5. Saling serang barisan lawan dan kawan bagai hujan angin sorak bagai topan bercampur derak tombak ramailah berlaga berjurit hujan senjata bak halilintar dan gerimis.

6. Perang seru entah lawan entah teman tembak-menembak peluru bagai hujan tombak patah mencerencang panah dan lembing beriring kilatnya panah laju menolak petir.

7. Makin susun jumlah lawan atau kawan mereka susut mati orang Bintara tetap tak melihat belakang orang Majapahit menarik sang Adipati di Terung bertempur sendiri

tinabuhdhengkak semukasoringfurii

8. Orang Kudus yang terteijang terinjak-injak kuda tak berhasil menombak

4, Sunan Ngudung ngandika semu duka *'Ajakakekan pikir nora dadi bahan gangsa kinarya tandha jimatingsun Jeng Kiyai Antrakusuma ageme Kanjeng Nabi"

5, Sareng nempuh barise mungsuh Ian rowang lir udan sinemeni suraking ampuhan awor krapyaking watang rame matempuh ing jurit grudug senjata lir gelap awor riris

6, Ramening prang tambuh mungsuh . lawan rowang genti bedhil-binedhil mimis kadya udan watang putung parangap panah lembing ting saliring gebyaring wastra lumarap ngalat thathit.

7, Long'linongan kang mungsuh kalawan rowang sami longe kang mati wong Bintara panggah tan anenoleh wuntat wong Majapait mangungkih sangAdipatya ing Terung angawaki

8, Wing ing Kudus wau ingkang tinarajang cinacak ing turanggi tan ulih numbuka orang Kudus banyak tewas jatuh bangun berlari-lari mengungsi ke belakang ada lagi yang masih bertanding.

9. Orang Kudus yang lari tertangkap tewas yang luka tidak sedikit Jeng Sunan amat marah melesat tanpa bala bertemu dengan Dipati di Terung berujar, "Siapa namamu, prajurit?"

10. Sunan Ngudung menyahut sedikit kasar "Sunan Ngudung aku ini aku senapati yang maju berperang mana Raja Majapahit 13. Ki Dipati di Terung pun menwow^ Kwdus kathah pejah lawanku berperang akan kutandingj."

11. Ki Dipati di Terung menjawab juga "Jangan menantang Sri Raja tidak ingin perang hanya agar makmurnya jagat, sebaliknya, engkau raja santri menyukai perang bosankah mengepung kenduri"

12. Sunan Ngudung amat marah

dia menombak berkali-kali dfliadapi dada namun tidak terasa Sunan Ngudung pun memekik, "Hai Pecattandha balaslah, kulayani"

lumayu aniba tangi ngungsi ing wuntat weneh wong mungsuh jurit.

9. Kang lumayu wong Kudus kecandhak pejah Ian kathah nandhang kanin Jeng Sunan bermantya nander atilar bala wus panggih Ian sang Dipati ing Terungmojar, **Sapa ranmu prajurit?**

10. Sunan Ngudung nauri asemu sugal **Sunan Ngudung y a mami ingsung senapatya kang mapak ing ngayuda endi ratu Majapait tandhing sun aprang ingsun arsa ngembari **

11. Sang Dipati ing Terung alon wedana **Aja nantang sang Aji nora nedya perang mung amrih arjaning rat balik sira ratu santri aremenyuda bosen ngepung kendurt"

12. Sunan Ngudung langkung bermantyanira sira matang manitir . tinadhahan jaja nanging datan tumama Sunan Ngudung asm angling *'Lah Pecattandha malesa suntadhahi **

13. Sang Dipati ing Temng alon wuwusnya,

"Baik, berhati-hatilah Anda akan kubalas." Lalu memutar tombak Jeng Sunan ditombak tepat sekali lambung yang kiri jatuh dari kudanya.

14. Maka tewaslah, orang Majapahit bersorak wadya Ngudung mengetahui bahwa Gustinya tewas di medan peperangan orang Kudus niat membalas menyerbu serentak melawan sambil menangis.

15. Bemiat menyerbu membela Gusti nya bersatu mengamuk berani. Ki Dipati tetap dengan wadya tak berubah Ki Dipati satria sakti pasang mantra gertak diterima Dewa Agung.

16. Orang Kudus digertak terbang melesat melesat jauh jatuhnya orang Bintara maklum bahwa Jeng Sunan tewas Iman Semantri pun mengamuk meninggalkan bala merebut senapati

17. Musuh darat yang diserang musnah orang Terung banyak mati melihat prajurit Sela mengamuk menghancurkan musuh merebut mayat senapati setelah terebut orang Sela mengamuk lagi.

"lya den ngati-ati ingsun males sira, '■ Nulyaangikalwatang tinumbak Jeng Sunan titis lambung kang kiwa dhawah sangking turanggi

14, Lajengsedasinurakwong Majalengka wadya Ngudung udani yen Gustine seda aneng madyaning ngrana wong Kudus nedya pepulih sareng nercgang umangsah sarwi nangis,

15, Masah nedya ambelani Gustinira angamuk golong pipis sang Dipati panggah sawadya datan obah sang Dipati sura sekti matakji petak katrima dewa luwiK

16, Wong ing Kudus ginetak mamprung malesat kentas tibane tebih wong Bintara wikan lamun Jeng Sunan tiWas gya kurdhalman Semantri atilar bala angerbut senapati

17, Mengsah dharat kang tinempuh sima gempang wong Terung akeh mati my at prajurit Sela ngamuk mangermak mengsah

ngerbut lay one senapati sampun karebat wong Sela ngamuk ngun^ih

18. Iman Semantri mengamuk ke tengah medan bertemu dengan Ki Dipati Maka bemcaplah, "Hai aku ikutkan dengan senapati kami" Sang Adipati di Terung bertanya,

19. "Jika memang prajurit, siapa nama Anda hendak berbela mati engkau santri muda jangan Anda berperang sayang rupamu bagus sekali lebih baik mengajilah kenyang mengepung kenduri."

20. Yang ditanya menyahut bemada kasar, "Aku Iman Semantri pemimpin perang yang terbaik di Bintara sahabat Jang Sunan Kali kata sastra yang ingin tahu mati

21. Marilah segera aku ikutkan dengan senapati kami mana senjatanya lepaskan kepadaku." Dipati Terung pun menyahut, "Bukanlah watak saya mendahului berjurit.

22. Anda santri muda mendahuluilah akulah yang menahan menahan tombakan Anda." Iman Semantri segera menombak tak mengenai tombak dilempar lalu menarik keris.

18. Sira Iman Semantri ngamuk manengah panggih Ian sang Dipati pan sarwi angucap **Lah ingsun belakena marang senapati mami " Sang Adipatya ing Terung tanyd aris,

19. '*Lah ta pancen prajurit sapa ranira arsa beta ing pati wong santri taruna aja sira ayuda eman wamanira pekik angur ngajia wareg ngepung kenduri "

20. Kang tinanya nauri sebdanya sugal *Tngsun Iman Semantri tetindhihing yuda bebecik iku Bintara kang sabat Jeng Sunan Kali wuwusing sastra kang pengin wruh ing pati

22. Lah ta mara nuli ingsun belakena mring senapati mami endi gamanira tamakna marang ingwang " Dipati Terung lingnya aris, "Tan watak ingwang dhingini ing ngajurit.

22. Batik sira santri anom dhinginana ingsun ingkang nadhahi ing panumbakira " Iman Semantri sigra anumbak datan ngeneni abuwang watang nuli anarik keris.

23. Meneijang dan menusuk sambil dimantrai kena dada bagai api Ki Dipati jatuh. Terung jatuh terkapar pingsan namun tidak tewas ketika ditantang oleh lawan beijurit.

24. Maka sadar bangkit dan timbuUah keberaniannya bicaranya keras, "Hai santri waspadalah jangan terkejut kubalas." Ki Dipati memantra diri segera menggertak kepada Dipati Terung.

25. Maka Iman Semantri pun digertaklah melesat terbawa angin segera Getas Pandhawa mengamuk menghancurkan bala yang diterjang pun habis terbenamlah sang surya seperti melerai.

26. Keduanya yang berperang perwira semua cacatnya senapati Bintara sombong kena tulah Hyang Sukma menjadi kalah beijurit wadya Bintara undur teriiput malam.

27. Keduanya beristirahat berkemah Jenazah senapati telah dikeranda saat itu telah dibawa. Ki Getas Pandhawa berkata kepada wadyanya, " Antarkan jenazah kembali.

23. Anerajang anuduk sarwi mimntran tibengjajalirapi sang Dipati tiba Terung dhepani bantala kantaka nanging tan titis duk sinumbaran mring lawaning jurit.

24. Nuliemutjenggiratmadeg suranya akras denira angling **Heh santri denyitna sun wales aja kagyat. matakaji sang Dipati sigraapetak ing Terung sang Dipati

25. R iseksana Iman Semantri ginetak mamprung katuting angin gya Getas Pandhawa ngamuk mangermak bala singa tinarajang gusis sump YwangArga kadyayayah manapih

26. Mring kang yuda kalihnya sami prawira cacate senapati Bintara jumungah kasiku mring Ywang Sukma dumadi kasoring jurit wadya Bintara mundur kasaput wengi

27. Kalihira apan sami masanggrahan lay one senapati sampun binandhosa semana wus ginawa Ki Getas Pandhawa angling marang kang wadya, '*Ngatema layon mulih

28. ke Kudus dan kalian langsung melapor sang Dipati bahwa lawanku berat kumohon bantuan perang semua yang bekerja yang mendirikan ianggar (masjid) aku mohon bantuan beijurit."

29. Yang dipesan pun menyanggupi dan mohon diri Kanjeng Sunan kalah berjurit malam hari jenazah diberangkatkan oleh empat puluh orang. Demikian yang sedang beijalan dalam perjalanan. Yang dituturkan bergantilah.

30. Saat itu Kanjeng Sunan Kalijaga salat di maqid dan setelah salat meiihat Antrakusuma pulang berlumuran darah mengira tewas kakaknya yang berjurit.

31. Sunan Kali segera menemui kakaknya memberi tahu yang teijadi bahwa Antrakusuma pulang berlumuran darah. "Abang saya boleh jadi kalah berperang tewas dalam berjurit.

32. Musuhnya Dipati Terung." Mendadak hnan Semantri jatuh dari angkasa secepatnya disangga

28. Marang Kudus lawan sira ambanjura tur uning sang Dipati yen mungsuh ngongawrat ingsun nyuwun bantu prang sagung mgkang nambut kardi kanggarap Ianggar sun nuvmn bantu jurit."

29. Kang mneling tur sandika nembah mentar Jeng Sunan kasor jurit lay on dalu mangkat dening wong kawandasa kuneng kang lagya lumaris aneng ing marga gantya ingkang winami

30. Duk semanaJeng Sunan Kal^aga salat neng mesjit bakdanira salat wikan Antrakusuma mantuk sarwi kuthah getih wus nyana tiwas kang raka dennya jurit.

31. Sunan Kali aglis panggih bakayunya matur suka pawarti yen Antrakusuma mantuk kuthah ludira '*Pun kakang kula antawis kasoringyuda seda madyaning jurit.

32. Dennya aprangamengsahTerung Dipatya.*' Nulya Iman Semantri dhawah sanding wiyat aglis nulya sinangga dimantrai oleh Sunan Kali setelah sembuh menyembah hormat.

33. Telah dilaporkan permulaan hingga pen^bisan Sunan Ngudung tewas berjurit Istri Kanjeng Sunan serenta mendengar kabar dari laporan Iman Semantri bahwa suaminya tewas di medan perang.

34. Istri Sunan Ngudung menangis ratapnya berbelaskasihan dan anak-anaknya pria wanita menangis ratapnya berbelaskasihan pula. Jeng Sunan Kalijaga manasihati

35. "Terimalah Kak, itu sudah kehendak Hyang Sukma untung tewas berperang sabil dapat surga mulia Menurut cerita dahulu keturunan Jeng Nabi kalah berperang tewas beroleh surga mulia.

36. Memang Abang mengandalkan Antrakusuma jika di luarnya takdir dapat diandalkan kalau telah kepastian Tuhan tidak dapat dirintangi meskipun yang hidup kelak pun tentu mati."

tinimbul mring Sunan Kali sampun waluya nembah atur upeksi

37. Tersebutlahjalannyadutake Sela disuruh memberi tahu

33. Sampun katur ing purwa madya wusana Sunan tiwas ingjurit garwane Jeng Sunan sareng miarsa warta ature Iman Semantri yen ingkang raka seda madyaning jurit.

34. Garwa Sunan Ngudung asanget karuna sambate amlas asih tuwin ingkang putra jalu estri karuna sambate amelas asih Kanjeng Sesunan Kali amituri

35. **Dipunpupus Kangbok karsane Ywang Sukma beja seda prang sabil antuk swarga mulya manut kang kina-kina tedhak Jeng Nabi sinelir kawonayuda seda antuk swarga di

36. Gih pun Kakang ngandetken Antrakusuma yen kejawining pesthi kenging denandelna yen sampun peshening Ywang tan kenging dipuntuldki nadyan kang gesang ing tembe pesthi Mis."

37. Kawamaa lampahing duta ing Sela ingutus atur uning kepada parapendeta dan kepada dipati sebaiknya bersama jenazah serta memohon bantuan berjurit.

38. Telah lapor duta di Sela kepada Jeng Sunan Kali segera bersabda, "Bakyu silakan pulang mengurusi yang wafat namun Ki Jaka marl seba kepada sang Yogi"

39. Demikian Jeng Sunan Kali berangkat putra Ngudung mengiring pergi ke Bintara. Kanjeng Ratu Ngudung berangkat bersama jenazah suami Cepatnya cerita Sunan Ngudung telah dimakamkan.

40. Tersebutlah sang Adipati Bintara telah pula dilapori bahwa abangnya tewas di medan pertempuran hatinya amat sedih ditinggal saudara malam hari rindu sekali

dhatengpra pandhita tuwin dhateng dipatya andherek layon prayogi lawan aminta bantu awratingjurit

38. Sampun katur lampahing duta ingSela marang Jeng Sunan Kali anulya ngandika *'Bakayu amantuka anyaenana kang lalis dene Ki Jaka payo seba sang Yogi "

39. Duksemana Jeng Sunan Kali lumampah putra Ngudung umiring dhateng ing Bintara Jeng Ratu Ngudung mangkat asareng layoning laki enggaling kandha wus kinubur kang lalis.

XXXVI, ASMARADANA

40. Kawamaa sang Adipati Bintara sampun ngaturana uning yen kang raka tiwas aneng madyaning rana kalintang singkeling galih tinilar kadang ing dalu branta kingkin.

1. Paginya menghadap sang Dipati ke masjid di hadapan Jeng Sunan Giri serta di Ngampel dan Kanjeng Sunan Kalijaga putra Ngudung di depan lengkap pendeta agung dan sang Dipati Natapraja.

XXXVI. ASMARADANA

1. Enjing sowan sang Dipati mring me^'it ngarsa Jeng Sunan ing Giri mvwah ing Ngampel fnyang Jeng Sunan Kalyaga putra Ngudung neng ngarsa pepak pandhita gung-agung sang Dipati Nataprqa.

2. Bertutur sambil menghormat "Hamba bermohon tugas siapakah yang menyambung jalan sepeninggal Kanjeng Sunan silakan kehendak Paduka menyambung tombak yang putus menghimpun kembali wadya."

3. Bersabdalah Kanjeng Sunan Giri, "Engkaulah Ki Jaka Ngudung, pengganti tugas ayahmu menjadi senapati menghimpun tenaga yang ceraiberai kuasai negeri Kudus bermufakatlah dengan para pendeta." ^

4. Dan wall serta mukmin menghadiri semuanya putra Ngudung pemimpinnya menggantikan pangeran menjadi senapati pantas lagi rupanya bagus bagai sang Hyang Asmara.

5. Kanjeng Sunan Ngampel bersabda, "Bagaimana mengatur perang karena senapati masih anak-anak." Sunan Giri berkata juga kepada sang ayah, "Sebabnya cucu yang menyam bung semoga beroleh pembalasan."

6. Sang ayah bersabda lagi, "Baiklah Ki Lurah, Anda benar mengusahakannya keturunannya namun baik sertailah orang tua menjadi pembantu." Sunan Giri pun bertutur, "Baiklah Patih Wanapala.

Z Umatur sarwi ngabekti kawula anuwun karsa . sinten kang nambung lampahe sasedanipun Jeng Sunan sumangga karsa Tuwan anambungi watang putung angejum kumbala wedhar,"

3. Jeng Sunan Giri lingnya ris, "Ki Jaka Ngudung ta sira gumantia mring ramane angadega sempatya ngejum kumbala wedhar mengkua nagara Kudus mupakata pra pandhita "

4. Prituwin wali myang mukmin sami ngestreni sedaya putra Ngudung pengadege gumantyana pangeran jumeneng senapatya amungguh warnane bagus lir pendah sang Ywang Asmara

5. Jeng Sunan Ngampel lingnya ris, "Kay a priye fehning yuda dene senapati lare?" Sesunan Giri turira dhumateng ingkang rama "Mila way ah kang sumambung

angsala ing panagihan,"

6. Kang rama ngandika malih, "Ya Ki Lurah bener sira olehe ngudi tuwuhe nanging becik kanthenan wong tuwa dadi emban," Sunan Giri aris matur, "Gih pun Patih Wanapala

7. menjadi pembantu sepertinya tidak kekurangan kalau ada kurang lebihnya yang menjadi senapati, oieh pandangan samar Sunan Kali seyogyanya memberi petunjuk yang samar."

8. Kanjeng Sunan Ngampel bersabda, "Nah Ki Jebeng Kalijaga bantulah dengan kesaktian Anda jika mengandalkan tenaga raga berapa kuatnya perang berapa kerasnya otot dan tuiang lebih kuat juga muslihat.

9. Dan berapa jumlah santri meskipun dikerahkan orang Bintara berapa banyaknya melawan orang Majapahit banyak lagi berwibawa tentu tidak takut mati orang Demak kebanjiran lawan.

10. Karena teman sedikit meskipun berkuiit tembaga bersumsum gala-gala tuiang besi otot kawat terlanda lawan perang masakan kuat setengah hari kalau tanpa muslihat."

11. Berkatalah Jeng Sunan Kali, "Ya baik sdakan dan telah lengkap syaratnya." Segenap para pendeta mereka menyumbang sarana diterapkan malam hari paginya menempuh perang."

7. Dadosa emban prayogi kade boten kakirangan yen w^onten tuna langkunge ingkang dcidya senapatya dening tingal kang lembat Sunan Kali yogenipun kang pituduh ingkang samar,"

12. Kanjeng Sunan Kali bersabda lagi kepada Dipati Natapraja, "Hai Jebeng, berikanlah segera

8. Jeng Sunan Ngampel nebda ris, "Lah Ki Jebeng Kalijaga urun-iihtna sekiine yen ngandelha bau Jamba pira kuwating yuda pira tose otot baking pan maksih kuat paekaru

9. Lan pira gunge "wong santri nddyan silih kerigana wong Bintara pira kehe amungsuh wong Mqalengka agung tur ta wibawa pasthine tan ajrih lampus wong Demak karoban lawan,

10. Bawane rowang sakedhik dadya kulita tembaga asungsuma gegalane balung wesi otot kawat karoban lawaning prang mangsa kuwata sabedhuk yen nora kanthi paekaru "

11. Matur Jeng Sesunan Kali, '*Kawula inggUi sumangga Ian sampun pepak abene sagung kang para pandhita sami urun asarat kapatrapena ing dalu enjinge pinagut ing prang "

12. J^rig Sunan Kali lingnya ris mring Dipati Natapraja, "Lah Jebeng paringna age peti yang dari Palembang serta pula bebadongnya yang dari Carebon itu pemusnahnya kenakanlah."

13. Kemudian sang Dipati mengambil peti asal Palembang dan kutang dari Carebon tidak lama lalu tiba peti diserahkan kepada sang putra Dipati bersabda halus Pangeran Kudus diwejang.

14. "Jika kelak hendak beijurit terapkanlah padam malam badong dikelilingkan segera tiga kali jangan bernafas serta jangan berucap jika pagi mulai berperang bukakanlah peti Jepun.'"

15. Pangeran Kudus menghormati, ''Ya baiklah Ayahnda sekedar menjalankan tugas semoga restu Paduka." Kanjeng Pangeran mengatur kepada wiku semua semuanya mengharap menang.

16. Ki Patih berterima kasih menghormat kepada para pendeta segera berangkat semuanya semua prajurit Bintara yang baru kalah berperang keberaniannya dibangun lagi ikut kembali ke medan perang.

pethi kang sangking Palembang lawan bebadhongira kang saking Carebon wau pamunahe tamakena.

17. Rahadyan Iman Semantri tak jera kalah perang menyembah permisi kepada gurunya ikut kembali ke medan perang

13. Tumulya sang Adipati mundhut pethi sangking Plembang Ian kotang sangking Carebon tan adangu nulya prapta pethi kasrah kang putra Dipati ngandika arum Pangeran Kudus winulang*

14. Yenbenjangarsa ajurit ing dahi sira trapena badhong kiraben den age ping telu aja ambegan kalawan aja ngucap enjing lamun perang pupuh pethi Jepun wengakena."

15. Pangeran Kudus tur bekti "Jeng rama inggih sandika darmi nglampahi sapaken angsala pangestu Tuwan," Jeng Pangeran mernata marang sagung para wiku sedaya ngestuti jay a,

16. Ki Patih nuwun ngabek ti

mring sagung para pandhita sigra budhal sadayane kerig prajurit Bintara kang mentas kalah yuda surane kadya binangun tumut wangsul mring payudan

17. Rahadyan Iman Semantri tan kapak kalaha yuda nembah amit mring gurune

tumut wangsul mring payudan wadyanya pemberani semua dan wadya santri di Kudus muda-muda ikut berperang.

18. Cepat mereka mengiring Gustinya hendak membalas sebab tewasnya sang Gusti karena banyak berhutang budi kepada Gusti Kanjeng Sunan beijejal-jejal wadya Kudus berjejal luar biasa banyaknya.

19. Para wall semuanya merestui dan berurun bala, sarana, dan kesaktian berbondong-bondong jalannya kelihatan beraneka warna bagai kuntul saba di air para santri putih bajunya.

20. Rahadyan Iman Semantri menjadi pengiring perjalanan tiga ribu prajuritnya magang dari anak perwira muda-muda lagi berani Ki Patih pemimpin prajurit delapan ribu orang Bintara.

21. Dijalantak terkatakan telah jauh perjalanannya cepat sampai barisannya. Mereka pun berkemahlah Pangeran telah tiba bertemu dengan Getas Pandhawa bersalaman lalu duduk.

sawadya sami sura myang wadya santri ing Kudus taruna tumur ayudcu

22. Serta juga Ki Patih Wanapala duduk bersama sebagai seratinya 'pawangnya' jumlah wadya di Bintara dfliitung mantri delapan ratus berderet-deret seba di depan hanya prajurit tiga angkatan.

18. Akebut sami umiring mring Gusti arsa puliha marang sedane Gustine sangking kapenuhan dana mring Gusti Jeng Sesunan sumahab wadya ing Kudus kadya werdu angga sasra,

19. Sagunging kang para wali jumurung samyu urunan sabala guna sektine dulur aselur lampahnya dinulu warna-wama lir kuntul saba ing ranu wong santri rasukan pethak,

20. Rahaden Iman Semantri dadya pangiriding lampah tigang ewu prajurite magang anaking prawira taruna sami sura Ki Patih nindhihi wadu wo lung ewu wong Bintara.

21. Ing marga datan winami wus lepasing lampahira glis prapta bebarisane dadya sami masanggrahan pangeran sampun prapta panggih Getas Pandhaweku jaM^ab asta tata lenggah.

22. TanapiRekyana Patih Wanapala jqar lenggah kang minangka seratine gunggung wadya ing Bintara kecacah mantri domas agrar seba aneng ngayun mung prajurit tigang nembang.

23. Pemimpinnya Lnan Semantri duduk teratur di depan ditugasi semua pekeijaan beristirahat dan bercakaprcakap agar musuhnya ribut Ki Getas Pandhawa ingin tahu peti Jepun syaratnya perang.

24. Serta baju kutang tadi disuruh memakai di medan perang Ki Getas Pandhawa bertanya, "Nanda, peti ini di dalam berisi apa?" Pangeran Kudus menyahut, "Hamba belum tahu juga."

25. Ki Ageng Getas Pandhawa berkata lagi, "Mari dicoba bersama seperti apa isinya." Jeng Sunan Ngudung berkata kepada Patfli Wanapala, "Anda buka peti Jepun isinya berupa apa?

26. Ki Patih membuka kunci peti telah dibuka tutupnya keluar sepasang lebah berdengung kembali ke wadah (tempat) berdengung suaranya Ki Patih amatlah takut petinya segera ditutup.

27. Mereka berdua pucat sekali wajahnya yang melihat tertawa gembira bergetarlah hati Ki Patih bagai orang kegelapan Bergantilah mencoba kutang pelan-pelan membukanya keluar tikus berlarian.

23. Tetindhih Iman Semantri fata lenggah aneng ngarsa kang tinari liring gawe lerep sami paguneman amrih riwuting mengsah Ki Getas Pendhawa yun wruh pethi Jepun sarating prang

24. Lanrasukan kutang nenggih kinen ngiras ing payudan Ki Getas Pandhawa taken "Angger kang pethi punika nglebet isinipun napa?** Nauri Pangeran Kudus, "Manira dereng uninga, **

25. Kyageng Getas Pandhawa ngling "Bok suwawi dipuncoba kados punapa isine." Jeng Sunan Ngudung wecana mring Patih Wanapala "Dika sorog pethi Jepun isine wami punapa?**

26. Ki Patih anyorog pethi sampin winengkang tutupnya medal tawon scgodho sumiyeng wangsul mring wadhah gumrenggeng swaranira Ki Patih langkung ajrihipun kang pethi tinutup enggal

27. Biyas ulate kalih

kang mulatgumuyu suka Ki Patih umitir tyase anglir wongkebu petengan gantya kotang cinoba aririh pangirapipun medal tikus j'umeranthaL

28. Terlonjak tertegunlah Ki Patih ^ roman mukanya lingar yang melihat tertawa semua telah terbenamlah sang surya para wadya pun berkemah namun tak ada yang tidur berdoa semoga unggul perangnya.

29. Telah menginjak tengah malam Pangeran Kudus turun segera dari dalam kemahnya dan Ki Patih Wanapala Pangeran memegang kutang berjalan ke tempat musuh tiba di sana memantra s/repnya (ilmu penidur).

30. Diterima oieh Hyang Widi kerja szrepnya pun bertuah rata pada segenap musuhnya sepi tak ada suara semua orang tidur tak mengira datang musuh yang telah kalah perangnya.

31. Pangeran pun turun segera menghampiri tempat musuh lalu dddrab kutangnya tiga kali tidak bernapas sambil memandang angkasa perbawa kutang dikebut keluar tikus beijuta-juta.

32. Kirap sekali, keluar seribu kirap dua kali laksaan tiga kali keluar ketian keempat keluar jutaan menyerang tempat lawan mencencang busana musuh lapik ikat pakai kuda.

33. Ikatan kuda sarungan habis sebrak serta sarung keris

28. AnjumbulRekyana Patih ulatira pandirangan kang tumingal guyu kabeh sampun sump sang YwangArga gang wadya masanggrahan ananging tan ana turn muji ungguling ngayuda

29. Wus dungkap ing madya latri Pangran Kudus glis tumedhak wau sangking pakuwone Ian Ki Patih Wanapala kotang ingasta Pangran lumampah maranggon mungsuh prapta matak sirepira.

30. Wus katrima ing Ywang Widi sasirepira tumama werata sagung mungsuhe sirep tan ana suwara sedaya saminendra tan nyana mungsuhe rawuh dening wus kasor ing yudcu

31. Pangeran tumedhak aglis merpeki marang gon mengsah nulya kinirab kutange ping tiga datan ambegan sarwi tumengeng tawang perbawa kutang kinebut medal tikus awurahan.

32. Kirap pisan sewu mijil kirap pindho kalih leksa ping tiga amijil kethen kaping pat medal awendran tumanduk mring gon mengsah anacah dandanan mungsuh ebek amben abah-abah

33. Lur-ulur samngan enting sebrak Ian rangka curiga setiwel dan sepatimya karakbeseitabeias Ocan dendeng serta balnr ifain habis dicencangcencang.

34. Peialatan dipoiak-paiik compang-can^i]^ diceneangcencang ngeri wadya Majapafait melihat tikus jutaan tak kena kalau digebuk (d|pukul) • bahkan bertambah yang datang.

35. Gempar wadya Majapahit disetang tikus amat banyak datangnya laksaan ketian berani menyerang orang oiang Majapahit ngeri menyesal habisbekainya bangunan dan pakaian rusak.

36. Keributan sampai pagi mereka teiiak kecelakaan Tusak barang pakaiannya meiata segenap orang mereka teriak kecekkaan makaJeng Pangeran Kudus mundur ke pasan^rafaan (perkemahan).

37. Maka tersebutlahpagihari Pangeran Kudus memerintajMran mengatur gelar barisnya disuruh gelar madiktya*) sekarang berganti gelar rakit gedong menutupnya kiri dan kanansepit rata.

38. Sejum-juru telah rata tutup pintunya Ki Patih

kastiml km sepatme tuwin sagungkangneng'wadhah kamkkidamnbem iwak dhendBieng lawan bdbir sirgmgtelas cimcahcm,

= nama siasat perang ♦)

34. Kehprd)otden obrak-abrik mntang-fwitingcimcdum

kumresek gereng swarane naiJat tikus (^utan tmkemmlamunginebuk maMt keithah ingkangprtgfta.

35. Geger wadya Mi^epait katekan tikus fmada tekane leksan dcethen ana ward marangfalma giris wong Mq'dlengko getun telas sangonipun km dandanan sami risak.

36. Busekan prapta ingenjing samya alok katiwasan rusak barang pangariggene werata sagungingialma sami iok katiwasan ya taJengPangeran Kudus amundurrnring pesai^gnhan.

37. Ya takawamaaerg'ing Pangeran Kudus pamntah anata gelar barise kinen gelara rruidiktya satin gektring man^a rakit gedhongminepipun kiwa tengen gepit rata

38. S<guru-jum wus radih KiPatOtinebir^ lawang Pangran minar^cagedhonge sewadya Kudus menjaga Ki Ageng Getas Pandhawa sewadya di sebelah kirinya Iman Semantri yang kanan.

39. Prajuritnya tiga ribu muda terlatih beraninya mereka sahabat Jang Sunan Kali, Ki Ageng Getas Pandhawa juga murid Jeng Sunan mereka tangguh dalam bahaya dan segenap keluarganya.

40. Telah tersusun rakitnya beijurit segera ke medan perang berbondong-bondong barisannya berderet-deret memenuhi medan bertubi-tubi bersorak tanda berbunyi gemuruh bende dipukuli bertaiu-taiu.

41. Demdcian yang telah menyusun baris bergantilah yang dibicarakan barisannya Dipati di Terung dan penggawa Majapahit, bupati, rangga, dan demang dan tumenggung mantri seribu tiga laksa yang bersenjata,

42. Pagi hari mereka berunding mengapa rusak susunannya dan habis tandas bekalnya tikus-tikus memangsanya malam hari banyak datang pagi musnah tidak ketahuan hati dipati bingung.

sawadya Kudus rumeksa Kyageng Getas Pandhawa sawadya neng keringipun Iman Semantri kang kanan.

43. Secepat kilat duta tiba tiba-tiba datang di depan menyembah sambil bertutur, "Gusti hamba melaporkan ada senjata tiba

39, Tigang ewu kang prajurit taruna ulig-uligan sabete Jeng Sunan Lepen Kiyageng Getas Pandhawa ya muride Jeng Sunan pan sami sudireng kewuh Ian sanak kulawarganycu

40, Wus tata gelaring jurit gya mring tegal papan ing prang andulur baris lampahe andhedheng ngebaki papan surak ambal-ambalan tangara umyung gumuruh bendhe tinitir angangkang,

41, Kuneng kang wuwus tata baris

gantya ingkang kawuwusa Dipati terung barise Ian punggawaMajalengka bupati rangga demang Ian tumenggung mantri sewu tigang leksa kang gegaman

42, Enjing sami rembak pikir dene rusak dandanannya lawan telas gung sangune de mangsa tikus j'inada prapta dalu akathah enjing sima tan kadulu kewran tyasira dipatya,

43, Nulya wonten duta prapti dumrojok wonten ngajengan manembah alon ature, "Gusti kawula tur priksa wonten dedamel prapta dari Bintara, berwadya banyak tak terhitung wadya balanya.

44. Pemimpinnya bequrit Sunan Ngudung yang telah tewas sekarang hidup lagi kembali akan membalas kematian kepada Paduka." Amat marahlah Dipati Terung peiintah bunyikan tanda.

45. Rakitan orang Majapahit mereka keluar ke medan perang gelarnya berderet-deret memenuhi medan menghadap ke utara barisaimya yang selatan bersusun timbul juga ke barat dari ke timurriya.

46. Telah berhadap-hadapan perang orang Majapahit dan Demak mereka sama beraninya barisan di Majapahit semua beijalan kaki saja sebab rusak harta bendanya banyak kuda tiada berguna.

47. Gelar orang Majapahit mengimbangi gelar matiktya Dipati Terung gedungnya Aryo Tiro tutup-pintu serta Ki Arya Puspa di Blabos serta Blagedhur di sebelah kiri dan kanan.

48. Barisan mereka berani bersusun berlipat-lipat tanda dibunyikan ramai gendang gung bersahutan sorak bagai gunung roboh maka san Dipati Terung di belakang memerintah bala.

sanding Bintara wadya gung tan petungan in^ang bala, -

44. Tetindhihipun ngqurit Sesunan Ngudung kang seda sapunika gesang maleh wangsul arsa males pqah dhumateng ing Paduka " bermantya Dipati Terung parentdh nembang tangara.

45. Gupita wongMcgapait sami mijil mring paprangan dhedheran ta gelare agenggeng ngebakipapan marep ngalor barisnya kangkidul sungsun matimbul sapengulon sapengetan.

46. Wusayun-ayunanjurit wong Demak lanMajolengka kang manah sami surane barise wong Majaler^ka sami dharat sedaya dene rusak barangipun gung kuda da tanpa karya

47. Gelare wongMajapait nembangi gelar matiktya Dipati Terut^ gedhonge Arya Tiron inep lawang lawan Ki Arya Puspa ing Blabos lawan Blagedhur munggeng kering lawan kanan.

48. Sami kandeling kang baris sungsun timbul sap-esapan tangara tinembang rame kendhang gong maguru gangsa surak lirgunung rebah ya ta sang Dipati Terung neng nguri ngabani bala.

XXXm PANGKUR

1. Serentak melawan berperang musuh dan teman sorak bertubitubi berbaur tanda si barung bak terdengar di angkasa gedebugnya kuda dan orang meruntun bagai guntur di lereng gunung bergerak bagai ombak lautan.

2. Menuntun suara senjata bagai halilintar meriam menyertai bagai hujan anak panah danpeluru berbaur kilatnya senjata berloncatan kilat bersama peluru berjatuhan bagai hujan busur dan tombak bagai gerimis.

3. Gelaplah semusnanya bintang meraba-raba bagai tengah malam dorong-mendorong mengadu keberanian suara sobek meretas berdentingah dan bergedebugan terloncat peluru mengkilat ada yang bagai bintang beraiih,

4. Menyalalah perlengkapan perang yang kejatuhan peluru granat batu-batu patah meniup terbawa peluru lempar (terlempar peluru lempar) orang kena api suaranya tiba-tiba berkeluh senjatanya telah lewat digulat lekat bercampur keris,

XXXVn. PANGKUR

5. Bertombak melambung pedang caruk lameng suara saling berdenting

i. Sareng mangsah ing ngayuda mungsuh rowang surak mawantiwanti awor tangara dbarung kadya kerenggeng wiyat kadebeging kuda jalma gumor rudug lir guntur agraning arga solah lir ombak jaladri

2: Gumurudug swareng senjata anglirgelap kala ta kang barungi mimis panah kadya jawuh worgebyaring sanjata ting calorot pungru thathit abarung tibane lir pinindha udan busur cepuling lir grimis,

3. Peterig mukswaning kucika manggagapi lir pendah tengah wengi sudira aruk-ingaruk swara sebrak rekatak ting carengkling sagropyak pating galepruk cumleret mimis makilat saweneh lir lintang ngalih,

4. Murup sasikepaning prang kang katiban ing mimis gutuk api bebatu tugel sumiyut kabuncang mimis sawat

wong kabranan swarane cageng ting berkuh kang senjata wus kaliwat karuket tyang klet \^or Ian keris.

5. Mawatang manglambung pedhang caruk lameng swara pating carengkling gada-gada saling memukul tangkai caruknya hergetar perisai berputar bergebrakgebruk lengket memutar mendekap tuas digendong lengket bak bedil.

6. Saling tarik saling menekak saling renggut saling tekuk keras diputar darah memancar menyembur banyak darah seperti rawa luka lekuk patah merentang putus bangkai bersusun-susun tak ada yang mengucap takut.

7. Adapun wadya Majapahit di depan maju yang belakang masih berani menggertak menginjak menubruk penuh sesak mencerencang cerencang di kereta bagai batu karang di laut bende gung kecil terapung pada darah bagai penyu mengambang di lautan.

8. Lumut melayat bendera bangkai kuda bagai batu karang lautan gegar menggelegar berguntur bagai menggoyang jagat ketika terdeiigar derai ramainya perang sama berani keduanya tak ada yang mengucap takut.

lugara pating galepruk watang canike dhedhedhap parista mdkantar gumebrakgumebruk keket maputer lumangkrap gol ginendhong klet mapidhiL

9. Rebut perang gertak menggalak lenggang-lenggok bertinju berganti keris

6. Mageret tekak'tinekak jambak milel pisel titih manguntir

rah muncar patih salembur karah mangram rawa babrak dhengkak sempal tan mawir putung kang wangke sungsun matumpang tan ana kang ngucap ajrih

7. Nenggih wadya Meg alengka dhedel ngarsa ing wuri taksih wani mangkra mangidak anubmk jejel maborang rangap rangaping king swadana lir curt nglaut bendhe beri kentir ing rah

lir penyu ngambang ing tasik.

8. Lumut lelayu bandera wangke kuda kadya parang j'eladri

maleter pater gumutur anglir ngobahna jagat duk kapyarsa saking ramening pupuh kalihe sami prawira tan ana kang ngucap ajrih

9. Rebot rok mangkrak manggalak lenggak-lenggak manggoco genti keris tombak-menombak saling menggehit saling memedang teriempar saling serang saling menjejak mengungsi membalas bergumul desak berputaran karena lamanya berperang.

10. Adapun wadya di Demak banyak rusak berubah susunan baris berani pada wadya Majapahit mengamuknya bagai raksasa yang diterjang orang Demak hancur bertebaran berlarian tak melawan yang tertangkap pun matL

11. Pangeran Kudus melihat bahwa balanya terlanda lawan berjurit Jeng Pangeran pun turun dari punggung kudanya lalu mengambil anak kunci peti Jepun dibuka di medan perang tidak lama lebah keluar.

12. Lebah baluh lebah tabuhan lebah kelulut lebah suk lebah kemit banyak lebah bagai air mengalir musuh disengati semua berbondongan orang Majapahit bingung mereka bengkak mukanya suram mundurnya menangis.

tumbak'timmbdk mawa glut

13. Takut jera tak bemcap undurlah segenap orang Majapahit marahlah Dipati Terung masuk ke medan perang

pedhang'pinedhang kuntal pan rok'pinrok kambah mangungsi makiwul akuwel udrek puteran sangking danguning ngajurit

10. Anenggih wadya ing Demak kathah rusak bubrah toning baris

direng wadya Mqalangu pamuke lir raseksa kang tinrajang wong Demak bubar sumawur lumaywa datan puliha singa kecandhak ngemasi

11. Pangeran Kudus tumingal yen balane karoban ing ngajurit.

Jeng Pangran agya tumurun sangking turangganira nulya ngasta ing soroge pethi Jepun binukak madyaning ngrana tan antara tawon mijil

12. Tawon baluh tawon sirah tawon dhowan tawon suk tawon kemit tawon gung lir Hi banyu samya ngantupi mengsah kumaroyok wongMajalengka abingung sami abuh mukanira rudap udurira nangis.

13. Kekes kawus tan angucap mundur ngisis sagung wong Majapait gya kurda Dipati Terung dharat mangsah ngayuda memantra menggertak si lebah larut seekor pun tak tampak wadya Demak musnah bersih.

14. Banyakjatuhdiluarmedan perang . segera melawan Raden Iman Semantri berserulah Dipati TerUng, "Inilah santri kuna balik lagi, apakah kau berani padaku apakah senjata Anda marl kenakan kaml''

15. Iman Semantri menjawab, "Tidak usah engkau kulawan dengan besi terimalah ini tanganku karena telah dirajah oleh Jang Sunan Kaiijaga tangan ku pada telapak tanganku dirajah kala mingsani 'nama kekuatan gaib'.

16. Kutempelengkan gunung pecah laut kering manusia tentu mati hati-hatilah engkau Terung." Dipati pun pulang Dipati Terung mendahului meng gertak hnan Semantri digertak terlempar jauh jatuhnya.

17. Jatuh diluar barisan maka bersoraklah orang Majapahit Ki Getas Pandhawa tahu bahwa sahabatnya kalah amat marah mengambil sumpit bersangkuh

apan metdk ginetak kang tawon mampyur siji tan ana katingal wadya Demak sima gusis,

14. Keh tiba jaban payudan

sigra mangsah Rahaden Iman Semantri angling sang Dipati Terung, "Lah iki santri kuna bali maning apa sira wani mring sun lah apa gegamanira mara tamakena mami "

15. Iman Semantri angucap, '*Nora susah sira ingsun weseni tadhahana tanganingsun apan iya rinajah mring Jeng Sunan Kaiijaga tanganingsun marang epek-epek ingwang rinajah kala mingsani

16. Sun tabokken gunung gempal sagara sat menungsa nesthi mati den prayitna sira Terung." Dipati ngadatyan andhingini apetak Dipati Terung Iman Semantri ginetak mamprung tibanira tebih

17. Tiba jabaning barisan pan sinurak dening wong Majapait Ki Getas Pandhawa duhi yen kancane kasoran langkung kurdha anyandhak tubip sesangkuh

KiaiPleret namanya wibawanya lebih sakti

18. Wasiat Iamb dahulu Kidwgtlangkas hadiah Hyang Mahatinggi diturunkan kepada cucunya Kiai Pleret perbawanya tidak ada orang digdaya teguh timbul meskipun orang yang teguh pun kena mengaku permulaan kena.

19. Belum pasti (nasib) sang Dipati maka dilerai oleh sang matahari saat itu senja pun tiba hujan lebat salah musim gelap gulita mehdung topan bertiup petir bersahutan beliung mendatangi.

20. Guruh berbunyi petir nienggelegar menggelegar hingga bergeraklah bumi melerai mereka yang bertempur undurlah dua pihak yang perang berkemahlah sang Adipati di Terung Ki Ageng Getas Pandhawa undur berkemah dengan sentana.

21. Pangeran Kudus beserta Kiai Patih Wanapala yang jauh berkemah dengan wadyanya sisanya yang tidak tewas bingung melawan kawan sendiri habislah hati mereka orang Bintara dan Majapahit.

Kyai Paleret namanya perbawane luwih sekti

22. Pangeran Kudus dengan temannya

18, Wasiyat Tarub ing kuna Kidangtlangkas kaparing Ywang kang luwih tumedhak mring wayahipun Kyai Pleret bawanya nora nana wong dikdaya teguh timbul nadyan wong teguh ya pasah

angdku lekasan keni.

19, Durung pesthi sang Dipatya durnadakan sinapih sang Hyang Rawi semana dres pancawara peteng dhedhet mendhung prahara manempuh geter pater asauran cleret taun andhatengi

20, Gludhuk muna gelap ngampar panjumegur ngantya obah kang bumi anyapih kang samya pupuh mundur kalih kang yuda drhdkuwon sang Adipati ing Terung Ki Ageng Getas Pandhawa mundur makuwon Ian dasih,

21, Pangeran Kudus kelawan Kyana Patih Wanapala kang tebih makuwon sawadyanipun sakantune kang pqah sami leng amungsuh lawan rowangipun sami telas ingkang manah wong Bintara Majapait,

22, Pangran Kudus sakrowangnya

Ki Ageng Getas Pandhawa dan Ki Patih Wanapala tidak tidur semalam suntuk hingga siang amat susah melawan Dipati Terung yang sangat berani pandai menolak sarana sakti

23. Dipati Terung pun bingung hatinya takut parang dengan Pangeran Kudus karena tidak dapat tewas dikira Kanjeng Sunan Ngudung hidup tak tahu bahwa itu putranya pengganti jadi senapati dikira orang mati hidup lagL

24. Maka jera berhadapan dengan Ki Getas Pandhawa arif sakti tombaknya tampak menyala ditarik keluar halUintar bercampur topan, tombak besar perbawanya apalagi jika mengena tentu mematikan.

25. Dan juga merasa salah mengapa sanggup menangkap sang Adipati tak ingat akan saudara tua Adipati di Bintara Ki Dipati di Terung kini ingat diadu dengan saudara tua amat takut, akan kembali malu.

26. Semalam tak dapat tidur Ki Dipati Terung amat menyesal dan juga para tumenggung hening tiada berucap

Kyageng Getas Pandhawa Ian Ki Patih Wanapala tan aturu sedalu natas rina langkung susah amungsuh Dipati Terung dene langkung prawira wignya nulak srana sekti

23. Dipati Terung emeng tyas amungsung prang Pangran Kudus miris ^ dene nora kena lampus tinerka Jeng Sesunan Ngudung gesang tan wruh lamun putranipun sumilih ing senapatya dennyana wong pejak urip.

24. Pan kawus qeng-ajengan Ian Ki Getas Pandhawa dibya sekti waose katingal mump tinarik metu gelap wor prahara waos geng perbawanipun mendah yen nganti tumiba pesthi yen agawe pati

25. Lawan ngrasa kaluputan dene sagah nyepeng sang Adipati tan enget mring kadang sepuh Adipati Bintara sang Dipati ing Temng samangke emut ingaben Ian kadang tuwa langkung jrihyun batik isin

26. Sedalu tan angsal nendra sang Dipati Temng getun tan sipi miwah kang para tumenggung dhedhet tan ana ngucap amat waswas jika diadu perang

tak ada yang mau berperang banyak prajurit yang melarikan diri

27. Demikian yang dalam barisan tersebutlah segenap para wali telah diberi tahu bahwa perang terhenti kawan dan la wan tak ?. 'a yang berani maju Jerig Sunan Giri bersabda kepada sang adik Sunan Kali,

28. "Dinda Sunan Kalijaga kuutus melindungi mereka yang berjurit apa yang membikin bingung mengapa terhenti perangnya terserah Dinda menanganinya agar mau berperang dan selamat sahabat dan keluarga.

29. Dan menjelmalah dalam istana Majapahit, ketahuilah Sri Raja segenap muslihatnya Adinda yang menolak." Jeng Sunan Kalijaga pun menyanggupi Jeng Sunan Ngampel bersabda "Nah, baiklah Ki Jebeng Kali.

30. Azimat wasiat Ngampelgadhing terapkanlah mengempat arah di negeri agar ngerilah Sri Raja melihat orang Bintara." Jeng Sunan Kali menerima azimat itu azimatnya Ngampelgadhing Jeng Sunan Kali lalu minta diri.

langkung watir kelamun ingaben pupuh datan wonten purun aprang kathah lolos kang prajurit

31. Segera pergi dari hadapan

27. Kuneng kang ana barisan kawuwusa sagung kang para wali pan sampun ngaturan weruh lamun medheng ing yuda mungsuh rowang tanana kang wani magut Jeng Sunan Giri ngandika mring kang rayi Sunan Kali.

28. "Yayi Sunan Kalijaga ingsun duta jangkungen kang ngajurit punapa kang dadi ewuh dening medheng kang yuda mangsa boronga ing Yayi pagunanipun mrih purune ingkang yuda . Ian mrih slametingkang dasih

29. Lannukmaajroningpura Majalengka kawruhana sangAji saliring pigunanipun Yayi ingkang nulaka." Jeng Sesunan Kali sayidika turipun Jeng Sunan Ngampel ngandika, "Lah iya Ki Jebeng Kali '

30. Jimat wasiyat Ngampeldhenta patrapena majupat ing nagari mrih girisa sang Aprabu ningali wdngBintara."

Jeng Sesunan Kali anampani gupuh jimating Ngampeldhenta Jeng Sesunan Kali nulya pamit

31. Gya lengser sangking byantara tanpa teman Sunan pergi sendiri bagai dilemparkan jalannya cepat tiba di Majapahit amat samar tak ada orang yang tahu langsung ke rumah Ki Sendhang Pangeran Sendhang cepat menemuL

32. Menyembah lalu beijabat tangan Jeng Sunan Kali dipersilakan duduk masuk dalam wisma belakang telah duduklah sang pendeta, sang adinda Dyah Rasawulan menyembah mencium kaki sang abang sang ratna pun diajak duduk.

33. Pangeran Sendhang berkata kepada sang putra, Sura, disuruh menyembah kepada sang Mahawiku. Jeng Sunan pun bertanya, "Hal Ki Jebeng siapa nama anak itu yang disuruh menyembah saya rupanya bagus sekali."

34. Pangeran Sendhang pun menyembah "Anak hamba, si Sura namanya keturunan dari Sendhang diambil menantu raja." Kangjeng Sunan tersenyum lalu bertutur, "Apakah telah dapat membuat bentuk keris yang baik,"

tanpa rowang Sunan tindakpribadi lir belalang lampahipun glis praptaMcgalengka . langkung samar tananajalma kang wenih juj'ug wismane Ki Sendhang Pangran Sendhang gupuh mijil

35. diambil sang Raja masih anak segera diberi putri." Pangeran Sendhang bertutur,

32. Tur sembah nyandhak asteng sang Jeng Sesunan Kali ngaturan linggih lumebeng adalem pungkur wus lenggah sang pandhita ingkang rayi Dyah Rasawulan wotsantun mangaras padaning raka retna wus kinen alinggik

33. Pangran Sendhang Ion ngandika mring kang putra Sura kinen ngabekti dhumateng sang Mahawiku Jeng Sunan Ion tetanya **Lah Ki Jebeng sapa rane rare iku

kang kinen bekti maring wang dene wamane apekik."

34. Pangran Sendhang matur nembah

''Anak kula pun Sura ingkang nami sangking Sendhang patutipun kapundhut mantu nata." Jeng Sesunan mesem angandika arum, "Apa wis bisa akarya curiga ingkang abecik.

35. Dene pinundhut sang Nata maksih lore aglis tinriman putri?" Pangeran Sendhang umatur

"Melebihi dapat mencipta besi keluar dari matanya besar wibawanya di jagat dihormati segala orang,"

36. Cinta kasih beserta harta Jakasura tak boleh membikin lagi dUarang oleh sang Prabu. Jeng Sunan Kali bersabda, "Jebeng aku saja buatkan keris aku tahu keris pujaan berupa besi yang gaib."

37. Ki Sura menyanggupi lalu mencipta besi lewat mata dipijat dibuat keris Mesa lajer bentuk satu (raja) lalu dipersembahkan diterima sang Wiku Jeng Sunan suka hatinya bersabda, "Saya terima Ki Bayi."

38. "Nah itulah wasiat sebutkan bentuk si keris." Ki Sura menyembah sambil menyahut, "Mesa Lajer bentuknya." Kanjeng Sunan bersabda menyebut keris itu "Kusebut Mela Nular menurut bentuk si keris."

39. Pangeran Sendhang berkata, "Ya betul Kanjeng Sunan menamai." Kanjeng Sunan Kali bertutur, kepada Pangeran Sendhang, "Jebang pergilah engkau ke Majapahit

"Nglangkungi saget nyipta ingkang tosan medal sangking tingalipun ageng bawane bawana kinajrihan ganging jalmi "

36, Sih lulut atur kang brana Jakasura tan klilan darnel malih pinacuan mring sang Prabu, Sunan Kali ngandika, 'Jngsun wae Jebeng karydkena dhuwung sun pirsa keris pepujan wamane wesi ginaib."

37, Ki Sura matur sandika nulya nyipta sangking tingal kang wesi pinijet kinarya dhuwung Mesa lajer dhapur ji nulya katur tinampen asta sang Wiku Jeng Sunan suka ing nala angling, "Sun trima KiBayi'*

38, "Lah iki wasiyatira aranana dhapure ingkang keris." Ki Sura nembah umatur, "Mesa Lajer punika " Jeng Sesunan ngandika mestani dhuwung "Sunarani Mela Nular nurut dhapuring kang keris. "

39, Pangeran Sendhang tur sembah, "Inggih leres Jeng Sunan amestani " Sesunan Kali nabda rum, marang Pangeran Sendhang, "Sira Jebeng lungaa sing Maj'alangu diam-diam jangan ada yang tahu langsung ke tanah Mentawis.

40. bersama anakmu Ki Sura serta istrimu bawalah juga karena Majapahit itu rusak dari jagat.'' Pangeran Sendhang setuju sabda itu. Kanjeng Sunan minta diri meneruskan perjalanan.

41. Jeng Sunan telah tidak tampak Pangeran Sendhang puiang menemui istri beserta pula anaknya telah berunding akan berangkat Ki Sura pun segera puiang ke Jenu bertemu dengan istrinya sang Retna telah diberi wangsit (dibisiki).

42. yang dari Kanjeng Sunan segala sesuatunya sang istri diwartai Keduanya telah berunding kemudian berdandan serta orang-orang Sri Raja namun pindah ke gunung semuanya telah siap berniat pergi pada malam hari.

XXXVffl. DHANDHANGGULA

dhedhemit aja na wikan jujuga tanah Mentawis,

1. Tengah malam mereka berangkat pergi Pangeran Sendhang mendnggalkan rumah istri dan semua anaknya ke selatan ke hutan lebat niatnya pergi ke Mataram

40. Lan anakira Ki Sura Ian Ni Wadon gawanen aja kari kerana ing Majalangu wekasan gempuring rat." Pangran Sendhang ngandika ingaturipun Jeng Sunan Kali pamitan andugekaken ing kardi

41. Jeng Sunan wus tan katingal Pangran Sendhang wangsul panggih lan kang rayi miwah lawan putranipun wus rembak samya kesah pan Ki Sura glis prapta mantuk mringJenu panggih lawan ingkanggarwa sang Retna wus sinung wangsit,

42. Kang sangking Kanjeng Sesunan saniskara kang garwa denwartani sampun rembak kalihipun anhlya perdandanan lan wongira sang aji nging ngalih mring gunung sedaya sampun sumekta sumedya kentaring latri

XXVm. DHANDHANGGULA

1. Tengah dalu genira lumam

Pangran Sendhang kesah saking wisma sagarwa putrane kabeh ngidul marang wanagung ingMentaram sinedyeng galih peijalanannya selamat. Demikianlah yang beijalan maka tersebutlah Supaputra yang menggantikan eyangnya bipati Tuban telah diberi tahu pula.

2. Jika sang ayah telah menghindari hindar dari negeri Majapahit Ki Enom susah hatinya. Tak urung tentu diserang oleh Sri Raja tentu celaka berembuk dengan istrinya berembuk akan menyusul menyusul sang ayah Ki Enom segera berdandan daii bersiap menyusul pada malam hari dengan segenap keluarga.

3. Tidak tersebut perjalanaimya sang Dipati di Tuban bersua di jalan dengan ayahnya Pangeran Sendhang pun berseru serta bertemu dengan putra Dipati ingat akan istrinya yang muda ketinggalan ketinggalan di negeri Sendhang maka anak istri yang tua disuruh dahulu Pangeran kembali mengambil istri.

4. Segera ke Sendhang Sedayu bertolak belakang peijalanannya ke timur serta ke barat. Maka berganti yang diceritakan Jeng Sunan Kali yang diangkat sebagai duta menyamar dalam laku di negeri Majapahit beratnya menjadi prajurit

lestari lampahira kuneng hang lumaku ucapen kang Supaputra kang gumantya ing eyangDipati Tubin sampun sinungan wikan

2. Yen kang rama sampun angindrani nenggih sangking nagri Mcgalengka Ki Enom susah galihe tan wurung yen katempuh mring sang Nata temah bilahi pikir Ian garwanira rembak samya nusul wau dhumateng kang rama sigra dandan Ki Enom nusul ing wengi

sakulawarganira.

3. Tan winama lampahireng margi sang Dipati ing Tuban kepakak ingmarga lawan ramane Pangran Sendhang amuwus sareng panggih putra dipati enget mring garwanira ingkang enem kantun wonten nagari ing Sendhang garwa pu tra kang sepuh kinen rumiyin Pangran mangsuli garwa,

4. Marang Sendhang Sedayu tumuli kur-ungkuran walu lampahira mangetan lawan mangilen kuneng gantya winuwus ya ta wau Sesunan Kali nenggih ingkang dinuta manamur ing laku aneng nagri Majalengka sukma ingkang dumadya awrating jurit sudah diketahuL

5. Telah dimohon kepada yang menguasai bumi semua syarat telah diterapkan negeri telah dikurung dari empat arah penangkap (syarat) telah dipasang agar raja jangan keluar berjurit mengurung negeri semuanya melingkar penuh Demikian yang menyamar jalan. Terse butlah Sri Baginda di Majapahit paginya keluar diseba.

6. Sri Raja pada bangsal pangrawit lengkap berjajar-jajar para satria para dipati punggawanya serta para tumenggung rangga demang serta ngabehi empu serta melandang serta tuwa bum wadu aji pengalasan orang klangenan juru sawah nganglang pasir dalang keblak kemasan.

7. Di Pagelaran yang menghadap penuh di alun-alun prajurit meluap yang "jaga batu" perang besar Sri Raja bersemayam di dampar (singgasana) memanggil sentana raja serta segenap putra lengkap di depannya putra yang dicalonkan sebagai raja bergelar Rahaden Bundhan Surati berada di depan raja.

8. Yang diterima oleh Sri Raja

pan sampun kauningan,

5, Wus tinembung hang murbeng bumi gang isarat sedaya pinasang majupat nagrikubenge

tumbal pinasang sampun . pinrih nata y wa miyos jurit kubeng nagri sadaya tepung gelangipun kuneng ingkang namur lampah kawamaa sang Aprabu ingMajor pait enjing miyos sineba,

6. Munggeng bangsal pangrawit sang Aji pepak andher kang para satriya pra dipati punggawane miwah para tumenggung rangga demang miwah ngabehi empu miwah melandang miwah tuwa bum wadu aji pengalasan wong klangenan jum sawah nganglang pasir dhalang keblak kemasan

7. Ing paglaran supenuh tinangkil

ngalun-alun prajurit melatar kang jaga batu prang gedhe lenggah dhampar sang Prabu animbali sentana aji Ian sagung para pu tra pepak munggeng ngayun putra kangginadhang nata ajejuluk Rahaden Bondhan Surati munggeng ngarsa nalendra,

8. Kang tinari marang Sri Bupati

Arya Simping dan Menak Personta menghadap di depan Sri Raja Sri Raja pun bersabda, "Bagaimanakah Arya Simping yang menyerang ke Bintara si Dipati Terung mengapa lama tidak tiba." Arya Simping menyembah sambil bertutur, "Ada yang datang.

9. melaporkan pada hamba Gusti bahwa kini Dipati Bintara bergerak menghadap parang terhadap Dipati Terung yang dibantu segenap wali telah berlawan perang yang dahulu unggul wadya Demak banyak tewas yang menjadi senapati berjurit

Sunan Ngudung pun tewas.

10. Lalu ada yang membantu berjurit Ki Dipati di Terung terlawan rusak segenap wadyanya hamba di Majapahit para tumenggung mantri dan prajurit banyak yang tewas di medan perang. Ki Dipati Terung lari kehabisan bala wadya Demak mengusir akan menjepit mereka pemberani dan digdaya.

A rya Simping Ian Menak Personta munggeng ngarsane sang Rajeng ngandika sang Aprabu *'Kaya paran Arya Sasimping kang ngluruk mring Bintara si Dipati Terung dene lav^as nora prapta?'' Arya Simping umatur awotsari,

11. Hamba Paduka orang Majapahit sisa yang di medan perang tak mau berperang lagi banyak yang melarikan diri

"Inggih wonten kang prapta,

9. Tur uninga ing kawula Gusti yen ing mangke Dipati Bintara amethuk prang ing lampahe dhateng Dipati Terung kang ngembani sagung pra wali sampun tempuh ing yuda kang nimiyin unggul wadya Demak kathah pejah ingkang dados senapatining ngajurit Sunan Ngudung palastra

10. Nunten wonten kang bantu ngajurit pun Dipati ing Terung kasoran risak sawadyabalane di dalem Majalangu pra tumenggung mantri prajurit kathah pejah ing ngrana pun Dipati Terung lumajeng kesisan bala wadya Demak mengungsir badhe mangrapit sami sura dikdaya

IL Abdi dalem tiyangMaospait sakaritune kang pejah ing ngrana tan purun ingaben malih kathah kang minggat dalu yang belum maju beijurit pun takut mendengar pada berita bersungguh wadya negeri banyak minggat. Hamba Paduka Ki Sendhang malam hari pergi * sekeluarganya dibawa.

12. Kedua anaknya pun ikut putra Paduka sang Putri dibawa juga sekeluarganya." Sri Raja amat marah ketika mendengar laporan Simping bagai menikam tiada dosa mustahillah Sri Raja membangun hari kemudian "Jangan member] triman 'pemberian wanita' pandai besi rugi tidak tahu akan kebaikan.

13. Kejarlah ke mana saja dapat ditemukan bunuhlah bapak dengan anaknya sebab mereka berdosa semua." "Hai sayang anakku engkau Kaki Bundhan Surati bersiaplah untuk perang aku akan membantu menghadapi musuh dari Demak dan,segenap wadyaku Majapahit kubawa rnaju perang.

14. Bersiaplah aku berangkat esok pagL" Yang diperintah menyembah menyanggupkan diri Maka segera pulanglah Sri Raja pulang masuk ke istana bubarlah segenap wadya yang hadir mereka bersiap berdandan pula

ingkang dereng ngaben ing ngajurit inggih miris miarsa ing wartos mituhu wadya nagari kathah minggat abdi dalem pun Sendhang kesah ing latri sarayate binekta.

12. Anakipun kekalih umiring putra dalem sang putri binekta inggih sakulawargane." Langkung duka sang Prabu duk miarsa ature Simping

lir nuwek tanpa dosa sengara sang Prabu yasa wuri wureningwang "Aja ana nrimani wong pandhe wesi tuna tan wruh ing dana,

13. Tututana sagone kepanggih

patenana sabapa saanak jer iku wong dosa kabek " **Heh nyawa putraningsun sira Kaki Bondhan Surati dandana ing ngayuda ingsun arsa bantu amethuk mungsuh ing Demak Ian sakehe wadydningsun Majapait sun gawa magut ing prang.

14. Adandanan ingsun mangkat enjing." Kang liningan sandika wotsekar

gya jengkar Kanjeng sang Rajeng nata kondur dhateng dhatun bubar sagung wadya kang nangkil

pra sami perdandanan segenap wadya gemuruh luar dan dalam pun sibuk mereka bersiap akan menghadang perang Maka tenggelamlah sang surya.

15. Tersebutlah Sri Baginda yang akan keluar berperang semalam tidak dapat tidur Sri Raja naik ke sanggar memuja akan Dewanya bermohon kehendak Dewa mulai pengiihatan sedekap samadi menutup iubang hawa sembilan meredam pancainderanya.

16. Bagai mati di dalam hidup sungguh hidup di dalam mati telah berbaur dengan dewanya setelah penglihatannya akan yang menguasai hidup pada cipta tiada samar hening penglihatannya bahwa telah berakhir kerajaannya wahyu raja kini telaii berpindah

kepada putra Raden Patah.

17. Tak samar lagi putranya berkuasa

di negeri Bintara negeri Jawa dikuasai semua memberantas alam raja lama mulai dengan raja Islam akan orang yang bersyariat berserah dalam hati bahwa telah kehendak Batara kerajaannya musnah berpindah kepada putra rela berserah kepada Batara.

wadya gang gumuruh jaba jero abusekan samya dandan hang badhe methuk ngajurit ya ta surut HyangArka.

15. Kawamaa ana Kanfeng Sri Bupati ingkang arm miyos ing ngayuda ing dalu datan angsal sare minggah sanggar sang Prabu amemuja dewa kang luwih aneges karsaning Ywang amurweng pandalu sadhakep saluku tunggal anutupibabahan nawa sang Aji mateni pancadriya

16. Sasat mati sajroning urip yekti urip sajroning palastra wus jumbuh ing jawatane sampiining tingalipun mring kang murba misesa urip ing cipta datan samar ening kang pandulu .yen wis puput karatonnya pulung ratu ing mangke sampun angalih mring putra Raden Fatah

17. Wus tan samar kang pu tra ngrenggani aneng nagri Bintara masesa ngrat Jawa kawengku kabeh ambirat ngalamipun amiwiti Islam narpati mring wong tata sarengat amupus jro kalbu yen wus pinesthi Bathara keratone binirat ngalih mringsiwi srah lila mring Bathara

18. Niatnya urung berjurit bingung hatinya beroleh pertanda gaib tiba gara-gara besar angkasa bergemuruh bumi berguncang topan bertiup bergunturan di lereng gunung laut bagai diaduk pancaroba hujan lebat matahari dan bintang tujuh hari tidak tampak banyak yang menyebut kiamat.

19. Brawijaya diterima oleh Dewa kerajaannya dipindah ke surga mikrad bersama istri dan anaknya putra yang masih muda-muda yang dibawa, bersama istana prabayeksa emas musna tak tampak istri Sri Raja yang ditinggal hanya Jeng Ratu Darawati berislam tidak ikut mikrad.

20. Di tempat kedudukan kerajaan hamba sahaya diam tiada berucap takut bergemam suaranya wadya di Majapahit seorang pun tak ada yang berbaris mereka takut waswas kiamat siang dan malam gelap tujuh hari tak melihat sang surya besar kecil takut semuanya mereka kena muslihat.

21. Demikianlah yang terkena muslihat Tersebutlah yang dalam barisan Pangeran Kudus dengan temantemannya

18. Ciptawurungmiyosingcgurit putheking tyas simngan sasmita prapta gara-gara gedhe wiyat minya gumludhuk bumi gonjing prahara midit gumuntur graning cala tasik lir kinebur adres udan pancawara surya candra sapta ri datan kaeksi keh ngarani kiyamat

19. Brawijaya katrima dewa di keratone denelih suwarga mekrat sagarwa putrane putra kang timur-timur kang binekta kalawan puri prabayeksa kencana sima tan kadulu garwane Sri Naranata kang tinilar mung Jeng Ratu Darawati Islam tan tumut mikrat.

20. Anengkratonpagendhanugyaning kang pawongan dhedhet tan na ngucap jrih patinggereng swarane wadya ingMajalangu siji datan ana kang baris sami jrih bok kiyamat peteng siyang dalu sapta ri tan wruh in^ surya ati ageng alit tan nana kar--'- sami kenging paekan.

21. Enengena kang kenging piranti kawamaa kang aneng barisan Pangran Kudus sarowange mengintip tidak berani keluar adapun lawan beijurit saktinya luar biasa yang digertak kabur Dipati Terung sakti jika berperang tak dapat didekati

bertubi-tubi berperang.

22. Pangeran Kudus pun berunding

dengan Ki Ageng Getas Pandhawa dengan Patih Wanapala dan lagi dengan temannya Suranata, Iman Semantri lengkap dengan para tua-tua Pangeran Kudus berseru, "Paman-paman yang berunding musuh berat, lagi pula mereka kerabat sang Dipati tak ada yang mau melawan.

23. Ki Ageng Selaberkata lagi, "Jika berperang menurut kehendak Ki Lurah sebaiknya Dipati Terung lebih baik disuruh menyerah menjadi sahabat berjurit jika Sang Dipati tunduk mari kita tanggung jika tidak takluk juga Sang Dipati di Terung berat beijurit Majapahit tidak dapat bedah."

24. Pangeran Kudus pada perundingan memperkenankan lalu menulis surat pertanda lalu segera mengutus bentara yang berangkat yang bemama Jiwa dan Raga

dhedhep tan wani metu dene lawanira ngajurit sekti kagila-gila kangginetak mamprung Dipati Terung dikdaya yen ayuda tan kenging dipuncelaki saben-saben ayuda,

22, Pangran Kudus samya rembak pikir lawan Kyageng Getas Pandhawa Ian Patih Wanapalane Ian malih rowangipun Suranata Iman Semantri pepak kang pinituwa ngling Pangeran Kudus 'Paman-paman ingkang rembak mengsah awrat tur kadange sang Dipati tan wonten purun mengsah,"

23, Kyageng Sela awecana aris, . "Lamun pareng ing karsa Ki Lurah Dipati Terung saene luhung pinriha teluk dados rewang kanthi ngajurit yen nungkul sangDipatya suwawi tinanggung kelamun datan nungkula sang Dipati ing Terung awrating jurit tan bedhahMajalengka "

24, Pangran Kudus ing rembak marengi nulya karya kang surat pratandha tandya utusan karsane wong gandhek kang lumaku Jiwa Raga ingkang wewangi dan Ki Duta Taruna dua orang yang disuruh berpakaian serba putih naik kuda tunggang betina menerima surat mereka menyembah.

25. Dua orang utusan segera pergi peijalanannya tak bersua orang. Maka diceritakan lagi Sang Dipati di Terung gemparlah berbarisnya tidak mau maju perang Sang Dipati Terung karena wadya Majapahit para tumenggung, demang, rangga, dan ngabehi jera tak berani berperang.

26. Ragu-ragu ingkar tugas banyak yang rhenyisih mantri minggat takut diadu perang berasa melawan Dewa Dipati Terung kesulitan tak ada yang diajak beijurit malu kalau mundur jika maju musuhnya berat ingat melawan saudara tua maka menyesallah karena mau menjadi duta raja dipikir tidak berperang.

27. Ki Dipati di Terung duduk dalam kemah diseba oleh wadya yang terbaik di Terung berjajarjajar para penggawa yang tangguh mereka menghadap dipati mereka berbicara mereka ditawari saran seluruh saudara

Ian Ki Duta taruna kalih kinen sampun panganggene sarwa pethak munggeng kuda tundhan tursami pawestri tampi serat mi nembah,

25. Sigra mentar kang caraka kalih lampahira tan kapapak j'alma kuneng kang winama maleh sang Dipati ing Terung pan ageger denira baris datan purun magut prang sang Dipati Terung dene wadya Majalengka pra tumenggung demang rangga Ian ngabehi kawus tan wani aprang.

26. Wangwang mingkuh kathah kang nglelesi mantri minggat ajrih ingaben prang mengsah dewa pangrasane kewran Dipati Terung datan ana kinanthi jurit merang lamun mundura majeng wrating mungsuh enget mengsah kadang tuwa pan kaduwung purun ingutus nerpati ginalih datan aprang.

21. Sang Dipati ing Terung alinggih neng pakuwon sineba ing bala bebecike Terung andher pra punggawa nung-anung sami munggeng ngarsa dipati samya apaguneman sedaya tinantun rembake dasih sedaya

Ki Dipati dipersilakan takluk kepada Demak tempat saudara tua.

28. TerpikirdalamhatiKi Dipati hendak tunduk kepada sang kakak kesulitan merasakan dosanya menewaskan Sunan Ngudung boleh jadi ditagih mati menjadi diam tak berucap kesulitan hatinya. Maka berganti yang diceritakan tiba-tiba ada petugas yang mengetahui jika ada duta tiba.

29. Dua orang membawa surat dari Demak kepada Paduka sang Dipati sabdanya, "Ajaklah kemari segera dua orang duta ke hadapan kami" Yang diperintah menyembah pergi ia pun bertemu duta menyampaikan panggilan telah diiring menghadap sang Dipati dua duta itu menyembah.

30. Dua utusan itu berkata, "Hamba diutus Kangjeng Pangeran menyampaikan suratnya untuk Paduka." Sang Dipati segera menerima surat pun dibuka diperhalus dalam kata demikian inti isinya, "Surat peringatan dari senapati yang berkedudukan di Kudus

31. Disampaikan kepada dipati

angaturi manungkul sangAdipati ing Demak kadang tuwa

28, Sang Dipati ciptanireng galih ana teluk dhumateng kang raka ewet angraos dosane mejahi Sunan Ngudung bokmenawa tinagih pati dadya minggu tan ngucap emeng ing tyasipun kunenggenti kawuwusa pan kasani pecambeng ingkang iidani yen wonten duta prapta,

29, Pan kekalih amundhi kinteki sangking Demak katura Paduka Sang^ipati Ion wuwuse "Lah ta iriden gupuh duta kalih mring ngarsa mami " Kang kinen nembah mentor lampahe wus pangguh duta ngandika katuran sampun kerit mring ngarsanira dipati duta kalih tur sembah,

30, Alan matur kang caraka kekalih ''Lampah amba dinutaJeng Pangran angaturaken surate katuran ing Pukulun," Sang Dipati agya nampeni surat nulya binka sinukma ing tembung mangkana ijemanira Penget ingkang surat risang senapati ing Kudus ing pilenggah

31, Lah katura marang sang Dipati

Saya memberi tahukan bahwa abang Anda di Bintara akan menjadi raja menguasai tanah Jawa merebut waris memasuki Majapahit disaksikan oleh para wiku kini menempuh perang dan Anda untuk senapati wakil sang Dipati.

32. Namun, kini musuh berjurit Anda adalah saudara Dipati menghalangi naik tahta raja. Jika Anda setuju bersatulah dengan kehendak dipati ya kakanda di Bintara yang menjadi saudara tua bersama saudara muda menyeyogiakan menjadi sahabat bahagia, dalam perang, silakan menyingkir saja.

33. Sayalah yang menanggung

jika Kakanda marah Paduka jangan takut sebab Paduka telah berperang menewaskan senapati masakan sungguh tewasnya Jeng Sunan Ngudung meskipun sampai tewas di medan perang hamba hanya menjalani atas kehendak Sukma.

pan manira asuka uninga yen rakamta Bintarane ana jumenengmtu mengku Jawa angrebut waris

34. Jika sang Dipati setuju balaslah dalam surat Jika Anda tidak setuju duta agar segera kembali

ambedhah Majalengka ingestren pra wiku ingmangke nembah ingyuda Ian manira kang kinarya senapati wakUing sang Dipatya,

32. Hanging mangke mengsah ingajurit Jengandika kadange dipatya ngalangi jumeneng rqeng yen Jengandika rembuk anunggila karsa dipati

ing rakamta Bintara tumrap kadang sepuh akanthi kadang tanina tur prayoga dadya rowange amukti ing jurit sumingkira

33. Pan manira kang nanggung sayekti yen wontena dukane rakamta sampun maras ing driyane dumeh sampun prang pupuh amefahi ing senapati mangsa temen matia Jeng Sesunan Ngudung senadyan tekeng palastra madyaning prang kawula darmi nglampahi atas karsaning Sukma,

34. Lamun rembak tysira dipati mangsulana kawrat aneng surat lamun tan rembak galihe duta enggala wangsul tak usah Anda menjawab tertulis.' Adapun Sang Dipati setelah tahu maksudnya berkata di dalam hatinya, "Benarkah tidak berwatak berbohong orang santri baik kalau kucoba.

35. menuruti bicara orang santri aku tunduk kepada Kakanda Dipati sebab dahulu besar kasihnya." Demikianlah Dipati Terung segera menulis surat balasan surat balasan telah siap segera disampul diberikan kepada duta dibekali harta benda dan uang dua orang duta permisi dan menyembah.

36. Telah pergi dari hadapan Dipati dua orang duta diaritarkan wadya. Demikian peijalanan sang duta. Adapun Dipati Terung bersiap dengan seluruh wadyanya mengikati senjata tombak serta bedil towok lembing serta pedang telah selesai, sang Dipati segera berangkat pada malam hari tanpa tanda.

37. Tak tersebut perjalanan barisan Tersebutlah perkemahan Bintara Pangeran Kudus dengan sahabatnya ketika itu berembuk menunggu-nunggu utusan tidak lama maka tiba menghadap dan menyembah mempersembahkan surat

sampun Dika mangsuli tulis," Menggah smgAdipatya myat suraosipun ngartika sajroning nala apa nyata tan watak dora wong santri bok iya sun anyoba,

35. Anuruti rembuk wong santri ingsiin teluk mring Kangmas Dipatya dene nguni ageng sihe," Ya ta Dipati Terung karya surat wangsulan aglis wus dadya kang nawala gya tiningkem gupuh pinaringken marang duta sinangonan arta busana myang

duta, kalih mit nembah.

36. Sampun lengser sing ngarsa dipati duta kalih inguntapken bala kuneng sang duta lampahe ya ta Dipati Terung nulya dandan sawadyaneki ambongkoki gegaman tumbak behilipun towok lembing lawan pedhang sampun rampung gya budhal sangAdipati ingdalu tan tengara,

37. Tan kawarna lampahe kang baris kawuwusa pakuwon Bintara Pangran Kudus sarowange semanagunem rembug ngarsa-arsa ingkang tinuding tan dangu nulya prapta neng ngarsa wotsantun angaturaken kang surat surat balasan dari Dipati di Terung diterima oleh Jeng Pangeran.

38. Telah dibuka dan dibaca dakm hati surat telah dipahami Pangeran Kudus senang hatinya bicara di dalam hatinya, "Benarkah maksud surat ini kalau sungguh suka Sang Dipati itu takluk mudahlah di Majapahit tak ada lagi yang mengganjal di hati Jeng Pangeran pun bersabda,

39. "Kalau benar maksudnya surat sang Dipati di Terung ini kalau tunduk sungguh mudahlah di Majapahit tak ada lagi yang merintangi kukira enggan sang Dipati Terung kalau tahu demikian mudah ketika perang kuberi surat dahulu tak sampai ada yang tewas.

40. Memang aku yang sombong tak ingat akan tewas ayahnda tak dimulai dengan surat apatah telah nasib begitu Kangjeng ayah tewas perang sabil tak beroleh balasan sang Dipati Terung jika kubalas tewas jadi aku menipu dia prajurit terpilih bakal hina beroleh dosa."

wewangsulan saking ing Terung Dipati tinampa Jeng Pangeran.

38. Gya binuka sinukma ing galih wus kadriya suraosing sastra Pangran Kudus trustha tyase micorengjroning kalbu apa temen rasaning tulis lamun ternengelema sang Dipati tinungkul agampang ingMcgalengka wus tan ana kang dadi raosing galih Jeng Pangran Ion ngandika.

39. "Lamun terns surasaning tulisa sang Dipati ing Terung punika lamun nyata panungkule gampang ing Majalangu wus tan ana kang dadi ati ingsun sengguh lenggana sang Dipati Terung idhep kalamun gampang duk awit prang sun awehana surat dhingin tan kongsi bela pejah

40. Dhasar ingsun kang kaworan kibir era emut sedane Jeng Rama tan nganggo surat bukane baya wus pinesthinipun KanjengRama seda prang sabil tan antuk pepuliha sang Dipati Terung lamun sun wales pejah dadi ingsun ngapusi prcgurit luwih nintha nemu duraka."

41, Patih Wanapala berkata manis, "Duhai Pangeran janganlah keliru duga teruskanlah sabda wall pantang ujaran menipu supaya kebal di kemudian hari Sri Raja Majapahit banyak andalannya supaya mereka mencotohnya kepada Dipati di Terung yang memilih hidup sang nasib meninggalkan Sri Raja."

XXXIX. SINOM XXXK. SINOM

4L Patih Wanapala turira ris, "Dhuh Pangeran sampun salah cipta katrusna sebda waline sirik ujaring ngapus lawan amrih kandeling wingking sang Prabu Majalengka kathah andelipun derapon sami ngungaka mring Dipati ing Terung amanggihurip pesthi tilar Sri Nata "

1. Demikianlah yang sedang bersidang tiba-tiba Pecambeng tiba melapor bahwa sang Dipati di Terung pun hadir wadyanya tidak bersenjata senjata itu diikat semua tindakan dilaporkan datangnya sang Adipati Pangeran Kudus amat senanglah hatinya,

2. Lnan Semantri diperintahkan menjemput sang Adipati menyembah lalu berangkat telah bertemu dengan sang Adipati di Terung, dipersilakan segera diiring tumenggung perang Pangeran Kudus pun turun menghoimat sang Adipati dipersilakan lalu duduk bersama.

3. Ketika duduk bersama

L Kuneng ingkang gunem rembak

kesaru Pecambeng prapti tur uning yen sang Dipatya ing Terung punika prapti sawadya tan mawi kris binongkok gegamanipun katur sasolahira praptane sang Adipati Pangran Kudus kelangkung suka ing nala,

2, Iman Semantri dinuta amethuk sang Adipati atur sembah nulya mentor sampun panggih sang Dipati ing Terung, dencarani gya ngirit tumameng ngayuda Pangran Kudus tumedhak ndklimi mring sang Dipati ingacaran sampun samya tata lenggak

3. Denira kala lenggahan

Adipati Terung tidak jauh dengan Kanjeng Pangeran beijajar agak ke kiri Sang Adipati amat takut tangannya ngapurancang 'tangan bersilang' Pangeran berpura-pura Terima kasih Sang Adipati Ki Ageng Getas Pandhawa segera berunding.

4. Mengulangi minta kepada dipati mengganti menjadi Patih bertuturnya dengan kata-kata manis berucap terima kasih sang Dipati Pangeran Kudus pun bersabda, "Baiklah Paman Dipati Terung mari kita menghadap abang Anda Adipati di Bintara, berbantulah sesukanya."

5. Dipati Terung pun berujar, "Baiklah saya jalani atas kemurahan Anda. Saya serahkan hidup dan mati bahwa tidak mengira kalau berjurit Saya diutus Sri Raja memanggil Kakanda tidak mengira disambut dengan perang tidak niat berani kepada saudara tua."

6. Setelah menyatakan setia tak ada kekeliruan lagi berangkat pulang ke Bintara Pangeran dengan segenap pengiring bersama Dipati di Terung

Dipati Terung tan tebih kalihan Kanjeng Pangeran ajajarragikering sang Dipati langkungjrih ngapurancang astanipun

pangeran namudana matur nuwun sang Dipati Kyageng Getas Pandhawa atur rembak gya

4. Mangsuli nedha dipatya gumantya Rekyana Patih umatur anamudana

ngling tarima sang Dipati Pangran Kudus nebda ris, "Gih Paman Dipati Terung suwawi sami sowan dhateng rdkamta dipati ingBintara biyantua ing sakarsa

5. Dipati Terung atumya, *'Sandika dhateng nglampahi saking mirma Jengandika kawula tur pati urip yen boten nyana yen jurit

kawula ngutus sangPrabu animbali Kakangmas tannyana pinethuk jurit

boten nedya yen puruna kadang tuwa"

6. Ri sampunira prasety tan wonten selayeng kapti budhal mantuk mring Bintara pangeran sawadya ngiring

Ian ing Terung Dipati diiring oleh banyak wadya tak jauh dari Pangeran, dengan wadya bala mengiring perjalanannya di jalan tak tersebutkan.

7. Cepat tiba di Bintara lapbt kepada sang Dipati peijalan^ Kanjeng Pangeran menyerahkan sang Dipati Terung, kini telah menghadap kemudian segera dipanggil Telah tiba di hadapannya Dipati Terung menghormat segera dirangkul dan seru menangis.

8. Banyaklali rintihannya mempersembahkan hidup mati kepada Adipati Bintara Sang Kakak bersabda manis, " Sudahlah jangan menangis telah kuterima adikku kesetiaanmu kepadaku namun bantulah Dik aku hendak membedah negeri Majapahit.

9. Segenap bupati bang wetan bendunglah yang menolong beijurit jangan ada yang datang menolong Majapahit terserah dikau Dik tentang takluknya orang bang wetan." Adiknya pun menyanggupi "Saya sekedar menjalankan semoga beroleh restu Kakanda.

ginarebek ing wadya gang tan tebih lawan pangeran sa:wadya bala lumiring lampahira ing marga datan ginustha

10. Segenap bupati wetan langsunglah takluk kepada kami

7, Glis prapta nagri Bintara katur marang sang Dipati lampahe Kanjeng Pangeran ngaturaken sang Dipati Terung mangkya sumiwi nulya tinimbalan gupuh sampun prapta byantara Dipati Terung ngabekti gya rinangkiil asm genira kamna.

8, Akathah sesambatira ngaturaken pati urip marang Dipati Bintara kang raka ngandika aris, "Lah uwis aja nangis wus sun trima areningsun setyanira mating wang nanging rewangana Yayi gen sun arsa bedhah nagri Mqalengka,

9, Sagung bupati bang wetan bebegen yen tulung jurit

aja ana kongsi prapta te tulung mring Majapahit mangsa bodhoa Yayi wong bang wetan telukipun,"

Kangrayi, 'Tursandika kawula darmi ngalampahi mugi-mugi angsala pangestu Tuwan,

10, Sakehe bupati wetan tulusa teluk mring mami

Kalau telah selesai kehendak Kakanda saya mohon dirl" Abangnya bersabda lagi, "Ya baiklah, doa restuku semoga yang sedang berperang jangan ada lawan berjurit." Sang adik mohon diri sambil menyembah,

11. Telah berangkat dari hadapannya Dipati Terung segera keiuar bertemu dengan wadya balanya. Sang Dipati lain berangkat senanglah hati warga telah pulih keberaniannya orang Terung tiga angkatan semuanya pemberani berjurit tahan uji lagi kuat-kuat.

12. Demikian berganti yang diceritakan sang Adipati di Bintara hendak melawan perang membedah negeri Majapahit telah lengkaplah para prajurit serta Pangeran Kudus dan Ki Getas Pandhawa semuanya bersiaga berperang sang Dipati minta diri kepada para pendeta.

13. Para wali semuanya merestui menang perang Kanjeng Sunan Kalijaga merestui memberi baju pujaan Kiai Gundhil diterima, langsung dipakai amatlah berterima kasihnya sang Dipati tadi wadya bala yang di depan segera berangkat.

yen sampun rampung karseng sang kawula anuwun pamit" Kang raka ngandika ris, "Lah iya pangestoningsun muga lagya ngayuda qanalawaningjurit" Ingkang rayi wotsekar mangaras pada

11, Wus lengser sangking byantara Dipati Terung gya mp'il wus panggih Ian wadyanira lajeng budhal sang Dipati inggar manahing dasih sampun pulih suranipun wong Terung tigang nembang sedaya prawireng jurit tuwuk dadar tur sami ulig-uligan

12, Kuneng genti kawamaa

Bintara sang Adipati pun arsa ngerbaseng yuda bedhah nagri Maj'apait wus pepak kang prajurit tanapi Pangeran Kudus Ian Ki Ge tas Pandhawa sedaya siyageng jurit sang Dipati pamit marang pra pandhita.

13, Sagung pra wali sedaya ngestuti jayaning jurit Kanjeng Sunan Kalijaga ngestuti paring kulambi pepundhen Kyai Gundhil tinampan sigrarinasuk saklangkung panuwunnya sira wau sang Dipati wadya bala kang pangarsa sigra budhal

14. Gemuruh suara bala berdetak jalannya baris bagai bumi bergempa diterjang oleh kuda dan manusia bagai ombak lautan tanda bergemuruh serta meringkiknya kuda bagai terdengar di langit segenap wadya tampak bagai ombak lautan.

15. Pangeran Kudus di depan dengan wadya orang santri bagai Nabi Yusuf turun wadya pemimpin beijurit yang menyambung di belakang Ki Ageng Getas Pandhawa sekeluarganya anak cucu tak ada yang ketinggalan di belakangnya disambung oleh wadya Bintara.

16. Ki Patih Wanapala mengiring penggawa mantri mengelompok orang tiga angkatan . di belakang Iman Semantri yang menjadi pemimpin prajuritnya tiga ribu di belakangnya sang Dipati Natapraja naik kuda berpa)mng kuning seperti Baginda Ambyah.

17. Menguasai wadya istimewa anak sahabat serta murid semua diaku sedarah mereka bemiat mati sabd dihadapan dipati melindimgi dadanya diiring di sebelah kanan kiri

14, Gumuruh swaraning bala gumledek lampahing baris lir tunggul bumiprakempa akambah ing kudajalmi kadya ombak jeladri tengara umyung gumuruh Ian pangriking turangga pan kadya karenggeng langit gunging wadya tinon lir ombak samodra,

15, Pangeran Kudus nengngarsa sawadya bala wong santri lir Nabi Yusuf tumedhak wadya panganjuring jurit kang sumambung ing wuri Kyageng Getas Pandhawa nung sakulawarganira putra wayah tana kari

wurenira sumambung wadya Bintara,

16, Kyana Patih Wanapala ngirit punggawa mantri sumahab wong tigang nembang

ing wuri Iman Semantri apan dadya tetindhih prajurite tigang ewu ing wuri sang Dipatya Natapraja nitih wajik sinongsongan jenar lirBagendha Ambyah,

17, Mangku wadya saseliran anake sabat Ian murit sedaya ingaken darah sanii nedya mati sabil neng ngarsane dipati angalingi jqanipun garebek kering kanan pegawai istana dan juru sawah belakangnya adalah sentana dari Palembang.

18. Tampak wadya bergiat khatib modin serta fakir ajar wasi danjajagat juru khatib iladuni serta pula yang di gunung berbondong terus berurutan indah pakaiannya beraneka warna para ajar cantrik manguyu jajanggan (cantrik)

19. Mustahil dilukiskan perjalanan itu serempak bala beijalan penuh meluap di jalan menerabas hutan dan gunung bagai hutan terbakar bersusun-susun ombak besar telah jauh perjalanannya di jalan tak terkatakan segera tiba para barisan Majapahit.

20. Demikianiah berganti yang diceritakan segenap para dipati serta prajurit Majapahit penggawa yang berbaris Arya Tiron dan lagi Ki Babos serta Blagedhur serta Ki Arya Puspa Pecattandha, endomoi rangga, demang, wadu, aji, pangalasan.

pangrembe Ian juru sabin wurenira nenggih sentana Palembang.

21. Mereka susah hatinya berpisah dengan senapati telah mendengar berita sang Adipati di Terung undur kalah berjurit lolos meninggalkan barisannya tanpa kabar berita

18. Gumergut semuning wadya ketip modin lawan pekir ajar wasi Ian jejagat juru ketip iladuni tanapi kang neng wukir gumerdeg tebak aselur asrining kang busana mawama-wama mepeki ajar-ajar cantrik manguyu jejanggan.

19. Tangeh rengganing lumampah sumrengkang bala lumaris balabar ngebeki marga anerajang wana wukir kadya giri kabesmi masungsuna ombak agung wus lepas lampahira ing marga datan winarni aglis prapta pabarisan Mcjalengka.

20. Kuneng gantya kawamaa sagunge para dipati myang prajurit Majalengka punggawa kang sami baris Arya Tiron tanapti Ki Babos lawan Blagedhur miwah Ki Arya Puspa Pecattandha endhomoi rangga demang wadu aji pangalasan.

21. Pan sami susahing manah apisah Ian senapati sampun miarsa pawarta ing Terung sang Adipati mundur kasoran jurit lolos tilar baris agung tan mawi awewarta dengan wadyanya tersisih lalu pulang ke negeri di Terung.

22. Para penggawa Majapahit semua mempergunjing pulang ke Majapahit mengapa senapati telah pergi jika diserang bequrit siapa yang mengadu diriku ditinggal senapati seperti ditinggal Sri Raja telah berunding segera berangkat bersama bala.

23. Mundur tanpa tan da bunyibunyian berdesakan suara orang ditambah geretak lawan yang tiba orang Bintara mengejar segenap orang Majapahit tak ada yang berani menyerbu ngeri melihat perbawa pertanda unggul beijurit di angkasa menggelegar suara bagai halilintar,

24. Kilat dan petir berloncatan hujan lebat angin kencang gemeretak bagai kiamat berdebum suara menakutkan gempa bumi bergoyang lautan berdebur-debur guruh di lereng gunung gemeretak suara bumi perkiraan orang datang kiamat.

sawadya sampun gumingsir Iqeng mantuk dhumateng Terung nagara.

25. Guguplah wadya Majapahit berebut dahulu berlari mengungsi ke negeri ada yang mengungsi ke gunung

22. Pra punggawa Mafalengka sedaya agunem pikir mantuk dhatengMajalengka dene wis sah senapati yen tinempuh ing jurit sapa kang ngadu mating sun tinilar senapatya sasat tinilar sang A ji sampun rembak sigra budhal saha bala.

23. Mundur tan mawi tangara

kumersek swaraning jalmi katunjang ing mungsuh prapta wong Bintara anutupi sagung wong Majapait tan ana kang wani magut giris mulat perbawa pertandha ungguling jurit ngawang-awang gumleger swara lir gelap.

24. Kilat thathit aliweran udan adres angin midit gumerot anglir kiyamat gumerut swara ngajrihi prakempa bumi gunjing samodra muni jumegur guntur agraning cala kumerut swaraning bumi ciptaning wong akeh ngarani kiyamat.

25. Gugup wadya Majalengka lumayu arebut dhingin angungsi marang nagara saweneh angungsi wukir berderap-derap orang berlarian diburu ke hutan lebat berlari sekuat tenaga entah ke mana tempat mengungsi banyak yang kembali berbaur dengan wadya Bintara.

26. Demikian prajurit Demak barisannya makin menggigit tiba di Majapahit berbaris di luar kota tak ada yang melawan beijurit sunyi senyap orang di Majapahit mereka ketakutan takluk tak berani berjurit besar kecil merasa mati bdaka.

27. Tersebutlah sang Raja putra Rahaden Bundhan Surati bakalan pengganti raja pagi hari bersiap berjurit berbaris di sitihinggil dengan wadya bala lengkap Arya Simping di depan lengkap sentana bupati satria dan prajurit di Majapahit.

28. Lengkap dengan senjatanya yang akan maju berjurit mendadak ada yang tiba yang terkejar dalam berjurit Arya Tiron dan lagi Arya Puspa dan Blagedhur telah tiba di hadapan berkata kepada Rajaputra memberitahukan bahwa terkejar dalam perang.

krumrap jalma lumaris binujung ing warn agung lumayu asasaran tambuh denira angungsi kathah balik awor Ian wadya Bintara,

29. Berpisah dengan senapatinya di Terung sang Adipati lolos dari medan perang

26, Ya ta gang prcqurit Demak barise saya mangrapit prapta nagri Mqalengka abaris jabianing nagri tan ana methuk jurit tin trim wong ing Majalangu tan ana darbe manah nglulun tan wani jurit ageng alit tan ana angraos gesang,

2 7. Wamanen raja pinutra Rahaden Bondhan Surati ginadhanggumantya nata enjing busana ngajurit baris aneng sitinggil sawadya bala supenuh Arya Simping neng ngarsa pepak sentana bupati myang satriya prcgurit ing Majalehgka.

28, Pepak sagegamanira kang arsa amagut jurit kesam wau kang prapta kang binujung ing ngajurit Arya Tiron tanapi Arya Puspa Ian Blagedhur wus prapta aneng ngarsa umatur mring rcga siwi tur uninga yen kabujung ipg ngayuda,

29, Apisah Ian senapatya ing Terung sang Adipati lolos sangking ing payudan orang Bintara mengepung berani hingga di luar negeri segenap tentara Majapahit tak mau menghadang perang amatlah ngeri melihatnya terpercaya sakti Dipati Bintara.

30. Telah dilaporkan segala tindakannya kepada Raden Bundhan Surati sejak awal tengah serta akhirnya amat susahlah Rajaputra akan melapor Sri Raja ramanda menjemput musuh yang datang raden belum tahu bahwa ayahanda Sri Raja telah mikrad dengan istri dan kedatuannya.

31. Dipindah oleh Dewata ke gunung Lawu tempatnya di situ menjadi raja Sunan Lawu mandiri merajai seisinya segenap para siluman di wilayah gunung Lawu maka tersebut hingga kini Sunan Lawu bermikrat di Maja pahit.

32. Raden masuk ke istana hendak menghadap Sri Raja Setiba di istana Prabayeksa tidak tampak hanya bekas menjadi rawa tak ada orang yang tampak Raden undur menangis amat sedih rasa hati lebih malu melihat sang wadya bala.

tyangBintara ngrampit want nganti fawining nagri sagung wadya Majalangu tan purun methuk ing prang kelangkung girls ningali kapercaya sekti Dipati Bintara,

33. Diam-diam bersembunyi dengan kedua istrinya

30. Wus katur sasolahira

mring Raden Bundhan Surati ing purwa madya wusana langkung duka raja siwi arsa matur rama ji amethuk mengsah kang rawuh raden dereng uninga yen kang rama Sri Bupati sampun mekrat sagarwa Ian kadhaton,

31 Ingalih marang Jawata mring ArdiLawu unggyaning neng ngriku jumeneng nata Sunan Lawu amandhiri ngratoni saisining sagung kang para lelembut wewengkon Lawu Arga mula kocaping samangkin Sunan Lawu amekrat ing Megalengka,

32. Rahaden marang jro pura arsa sowan mring rama ji sapraptanireng kadhatyan Prabayeksa tan kaeksi mung tilas dadi rawi tan ana jalma kadulu Raden mundur karuna kaetang raosing galih langkung merang amulat kang wadya bala.

33. Dadya alon sesingidan Ian garwanira kekalih putra dan satu adik bernama Raden Baribin dengan anak dan istri Raden Baribin ikut sang Raja Putra tak mau maju berjurit masuk hutan berniat akan bertapa.

34. Maka loloslah Raden Putra sulitlah hatinya tak mau melawan perang karena segala pusaka raja dibawa oleh orang tuanya pertanda tak boleh bertempur habislah hatinya sirnanya sang ayah tanpa isyarat kepada sang putra.

35. Selamatlah perjalanannya Dyan Gugur mengejar mengikuti ketika lolos dari dalam istana tak ad a orang yang tahu Berganti yang diceritakan penggawa di Majapahit yang berbaris di pagelaran menanti sang Raja Putra yang akan berperang dengan orang Bintara.

36. Arya Simping masuk ke istana mempersilakan sang Raja Putra Setiba di istana tampak istana sunyi rahaden tak bertemu Istana menjadi rawa hanya tinggal pagethan yang masih berkeli-kelip tempat Kangjeng Ratu Andarawati.

putra Ian ari satunggal anama Raden Baribin sagarwa putra sami Raden Baribin atumut wau Raja Pinutra tan arsa magut ingjurit malbeng wana sumedya amatiraga,

34. Mila lolos Raden Putra kewedan sajroning galih tan purun nanggulang yuda dene sagung pusaka ji binekta mring sudarmi pratandha tan klilan pupuh atelas galihira ingkang rama ing simaning datan mawi wewaler dhateng kang putra.

35. Lestari ing lampahira dyan Gugur nutut tinilip duk lolos sangkingjro pura tan ana jalma udani kunenggenti winami punggawa ing Majalangu kang baris pagelaran ngentosi sang Rajasiwi ingkang arsa methuk yuda wong Bintara.

36. Arya Simping mring jro pura ngaturi sang Raj asiwi sapraptanira kedhatyan katingal kedhaton sepi rahaden tan kepanggih dadi rawa kang kedhatun amung kantun pagethan kang teksih amelik-melik anggenira Jeng Ratu Andarawatya.

37. Arya Simping cepat kembali ke pagelaran, telah bertemu dengan teman para penggawa satria dan adipati Arya Simping memberitahukan bahwa Sri Raja telah mikrad dan lagi Rajaputra Rahaden Bundhan Surati. Setelah mendengar istana menjadi rawa.

38. Terkejutlah mereka yang men dengar akan kata Arya Simping maka mereka bertangisan merintihi Gusti Sri Raja. Mereka pun berpikir Arya Simping yang ditawari agar segenap mengatur perang namun Ki Arya tak mau hatinya takut tak berniat melawan perang.

39. Setuju tunduk kepada Bintara sebab jelas sang Adipati Natapraja di Bintara yang beroleh kasfli Betara disetujui para wali cakap sakti lagi unggul mahir dalam daya dan guna Bintara telah pasti mulai tercintainya agama Islam.

XL. ASMARADANA XL. ASMARADANA

37. Ara Simping wangsul enggal mring paglaran sampun panggih Ian kancane pra punggawa satriya Ian adipati Arya Simping tur warti yen wus mikrat sang Aprabu tanapi Rajaputra Rahaden Bundhan Surati sareng mirsa kedhaton wus dadi rawa.

38. Kagyat kang sami miarsa ing tuture Arya Simping dumadi sami karuna asambat Gusti Nerpati dadya sami apikir Arya Simping kang tinantun mrih sareh ing ngayuda nanging Ki Arya tanapi tyas ngalulun tan sedya lumawan ing prang.

39. Rembuk nungkul mring Bintara jer nyata sang Adipati Natapraja ing Bintara kang antuk sih Bethara di rinojong ing pra wali sudikbya sektine punjul mumpuni ing aguna Bintara sampun pinesthi amiwiti asmara ya gama Islam

1. Mereka telah berunding Ki Arya dengan teman-temannya mufakat seba semua kepada Dipati di Bintara namun banyak para putra

1. Wus sami arebat pikir Ki Arya sakancanira wus riyek aseba kabeh mring Dipati ing Bintara nanging gung para putra tak ada yang akan takluk lebih baik p^rgi sendiri-sendiri.

2. Demikian segenap para dipati serta §egenap para penggawa mengikati s^njatanya ada yang mempersembahkan harta serta mempersembahkan jamuan semuanya telah habis serta juga boyongan.

3. Kangjeng Ratu Andrawati telah diberi tahu pula bahwa wadyanya akan tunduk kepada Dipati Bintara sang Kusuma setuju menyerahkan harta istana kepada sang Putra di Bintara.

4. Arya Simping segera berangkat serta segenap para penggawa boyongan telah siap serta ikatan senjata dan berpikul-pikul harta benda serta juga jamuan diatur berturut-turut jalannya.

5. Di jalan tak diceritakan telah tiba di luar kota langsung ke perkemahannya Patih Wanapala diceritakan kepada sang Dipati bahwa orang Majapahit takluk Ki Patih Wanapala.

6. melapor kepada sang Gusti menyampaikan takluknya Ajya Simping dengan kawankawannya mereka menyampaikan ikatan boyongan dan jamuan dan melaporkan bahwa Sri Raja telah mikrad dari istana.

tan am kang arsa nungkul lampu kesah sowang-sowang.

2, Ya ta mgung pra dipati tuwin sagiing pra punggawa ambongkoki gegamane saweneh ngaturken brana mfwah atur sasegah sedaya tinatas sampun miwah ingkang beboyongan,

3, JengRatu Andarawati sampun ingaturan priksa yen badhe nungkul wadyane dhateng Dipati Bintara j'umurung sang Kusuma masrahken brana kedhatun mring kang putra ing Bintara

4, Gya mangkat Ki Arya Simping tuwin sagung pra punggawa wis sumekta boyongane tuwin bongkokan gegaman miwah sagung rembatan tanapi ingkang sasuguh atata dulur lampahnya

5, Ing marga datan winami wus prapta fabaning kutha anfuj'ug ing pakuwdne Kyana Patih Wanapala katur marang Dipatya yen tyang Mqalangu nungkul Kyai Patih Wanapala

6, Tumulya tur uning Gusti ngaturaken anungkulnya Arya Simping sakancane

samya ngaturken bongkokan boyongan lawan segah Ian atur uninga Prabu sampun mengkat sangking pura

7. Amat heranlahsangDipati meadengar laporan patih bahwa ayahnya sang Sri Raja telaJE sirna dari dalam istana tanpa melibatkan bala hanya percaya akan orang Terung seperti disuruh menyerah saja.

8. Sang Adipati bersabda "Panggillah segera Arya Simping dengan kawankawannya penggawa di Majapahit yang takluk mempersembahkan boyongan." Ki Patfli pun menyembah keluar memanggil taklukan

9. Arya Simping telah diiring tiba di hadapan lalu menyembah telah diatur duduknya Arya Simping Arya Puspa Arya Tiron bertiga duduknya pun menunduk amat takut memandang dipati

10. Wajah sang Dipati bersinar bagai sang surya bersemayam pada kursi emas sang Adipati Natapraja diiring segenap wadya peiiggawa mantri berduyun-du>ain bagai lautan pasang meluas.

11. Yangdudukdikanankiri Ki Ageng Getas Pandhawa di samping Pangeran Kudus yang mendampingi sang Dipati dua orang itu bijaksana sang Adipati bertutur kepada yang baru datang.

7. Langkung ngungun sang Dipati miarsa aturing patya dene rama sang Rajeng wus sima sangking jro pura tan kongsi ngadubala mung pracaya wonge Terung sasat kadya ken nungkuh

12. "Hai engkau Arya Simping

8. Ngandika sang Adipati "Age sira timbalana Arya Simping sakancane punggawaingMajalengka kang teluk tur boyongan," Kyana Patih awotsantun mijil nimbali telukan.

9. Ki A rya Simping wus kerit prapta ngarsa awotsekar wus kinen tata Unggihe Arya Simping Arya Puspa Arya Tiron tiganya denira linggih adheku langkung jrih mulat dipatya,

10, Cahyanira sang Dipati mencorong anglir baskara lehggah kursi kencanane sang Dipati Natapraja ingayap gunging wadya punggawa mantri sepenuh lir segara rob belabar,

11, Kang lenggah ing kanan kering Ki Ageng Getas Pandhawa Pangeran Kudus sisihe kang ngampingi sang Dipatya kalih samya sudibya sang Dipati ngandika rum marang ingkang lagya prapta

12, "Lah ta iya Arya Simping katakan dengan sebenamya kepadaku bagaimana sesungguhnya setelah sirna Sri Raja siapakah yang akan berperang para putra Majapahit?" Ara Simping hormat menjawab,

13. "Setelah Sri Raja mikrad sang putra semuanya atau bupati dan mantri tak ada yang berani maju perang takut akan Paduka mereka tunduk berniat menyerah mempersembahkan hidup matinya.

14. Hamba yang ditugasi melapor kepada Paduka sirnanya Paduka Raja silakan Paduka mengganti raja berkuasa di Majapahit menduduki istana menggantikan ramanda Raja."

15. Bersabdalah sang Dipati "Terima kasih Arya Simping kesetiaanmu semua namun aku tidak berniat merusak istana ayahnda hanya agar ayahnda Sri Raja suka beragama Islam.

16. Kini ayahnda Sri Raja akhirnya meninggalkan kewibawaan tak mau beragama Islam kini wadya Majapahit akan tundujc kepadaku apakah suka menurut menjadi Islam seperti orang Bintara.

mamra ingkang saweca marang ingsiin pa yektine

sasimane Sri Narendra sapa kang arsa yuda para pu tra Majalangu V Ki Arya Simping tur sembah,

13. "Sakmikratipun sang Aji kang para pu tra sedaya tawi bupati man trine tan wonten punin magut prang ajrih dhateng Paduka sami nglulun nedya nungkul ngaturakenpejah gesang,

14. Kawula ingkang tinari katuripun Jeng Paduka simanipun Jeng sang Rajeng Paduka madega nata mengku ing Majalengka angrenggani ing kedhatun gumantos rama narendra,

15. Angandika sang Dipati, "Arya Simping sun tarima saprasetyanira kabeh nanging ingsun nora nedya ngrusak kratone rama mung amrih Jeng Rama Prabu karsaa agama Islam

16. Ing mengko Jeng Rama Ji temah tilar kawibawan tan arsa Islam sang Rajeng mengko wadya Majalengka arsa teluk maring wang apa padha sira nurut Islama lir wong Bintara. **

17. Arya Simping menyembah dan berkata, "Terserah kehendak Paduka menurut segala perintah." Sang Dipati bersabda "Segenap orang Majapahit turutiah perintahku bersebalah ke Bintara.

18. Yangtakbersebakepadakami tentu kurusak semua kuboyong anak istrinya." Arya Simping menyahut sambil menyembah, "Betul kehendak Paduka." Sang Dipati pun bertutur kepada putra JengPangeran,

19. "Jebeng Kudus engkau Kaki masuklah ke dalam istana rampaslah dalam istana boyonglah istri Sri Raja Jieng Ratu Darawati wanita Islam yang luhur ambillah untuk istri.

20. Serta harta di dalam puri peninggalan Sri Raja serta keprabuan raja kuambil untuk pusaka semuanya dari beliau bawalah semuanya ke negeri Bintara.

17, Nembah matur Arya Simping,

21. Lagi pula bangsal pengapit yang sebelah timur bawalah kupakai untuk serambi masjid bangsal pangrawit seyogyanya dibawa ke Bintara untuk pesebaan agung tanda menggantikan raja."

"Kawula sumangga karsa datan lenggana sapangrek " sang Dipati angandika, 'Sagung wong Majalengka manuta parentah ingsun sebaa marangBintara

18, Ingkang tan seba mring mami pasthi sun rusak sedaya sun boyong anak rabine," Arya Simping atur sembah, '*Leres karsa Paduka," Sang Dipati ngandika rum mring kang putra Jeng Pangeran,

19, "Jebeng Kudus sira Kaki lumebua mring jro pura jarahan jroning kedhaton boyongen garwaning nata Jeng ratu Darawatya wanodya Islam linuhung alapen karyanen garwa,

20, Lan brana sajroning puri tilarane Sri Narendra miwah kapraboning rajeng sun pundhut karya batuwah saliring panjenengan padha gawanen sadarum marang nagri ingBintara.

21, Lawan kang bangsal pengapit kang we tan sira gawaa sun karya srambi masjite bangsal pangrawjt prayoga ginawa mring Bintara kinarya paseban agung pratandha gumantya nata,

22. Pangeran Kudus menghomiati laiu pergi dari hadapan berangkat dengan balanya pergi masuk ke istana Maka tidak tercerita lagi Tersebut tadi yang tertinggal sang Adipati di Bintara.

23. Berangkat pulang bersama wadyanya dengan Ki Patih Wanapala yang mengiring taklukan semua penggawa di Majapahit. ikut ke Bintara Adapun mantri Majapahit ikut bekeija sama.

24. Berduyun-duyun mengusungusung segenap harta Majapahit peninggalan Sri Raja diangkut ke Bintara barang-barang berkatan yang berada di sitihinggil yang ketinggalan mer ka angkutl

25. Segala harta yang dicintai musna dari tempatnya tempat duduk bangsal Rantai yang bertempat di bangsal Witana sirna serta gameian Balesawo namanya yang dapat berbunyi sendirL

26. Sirna bersama dengan Sri Elaja dan harta di daiam pura semua dibawa Sri Raja serta yang berupa senjata tombak, keris, dan panah tak tertinggal satu pun semua dibawa mikrad.

22. Pangran Kudus awotsari nulya lengser sangking ngarsa lajeng mangkat sabakne lumampah marangjro pura kuneng datan winarm wuwusen wau kang kantun sang Dipati ing Bintara,

27. Tersebutlah lagi sang Putri

23. Budhal kondur sawadyaning

Ian Ki Patih Wanapala kang ngirit telukan kabeh punggawa ing Majalengka umiring mring Bintara dene mantri Mqalangu angangkat karya sedaya,

24. Aselur ngusung'usungi

sagung brana Majalengka tetilaranira sang Rajeng ingusung marang Bintara saguning baberkatan kang aneng ing sitiluhur kang teksih samya ngusungan,

25. Sagung brana kang kekasih pan sirna sangking genira palenggahan bangsal Rante kang munggeng bangsal Witana sirna lawan gameian balesawo wastanipun kang saget gendhing piyambak

26. Sareng sirna Ian sang Aji myang brana sajroning pura ^kabeh binekta sang Rqeng miwah kang warna gegaman waos dhuwung Ian panah satunggilta na kantun binekta sadaya mingkrat

27. Ucapen malih sang Putri istri Raja Brawijaya Ka^eng Ratu Darawati i\Xm^2Xdi\pagenthan sebabnya permaisuri ditinggal mikrad Sri Raja Adapun sang Dyah Ayu Islam.

28. masuk agama suci berguru kepada sangPutra Sunan Ngampel, ketika tiba (datang) tidak ikut mikrad syirik menurut syarak Sang Putri mantap teguh syariat terus makrifat.

29. Ketika itu Dyah Darawati setelah diberi tahu bahwa akan diboyong ke negeri Bintara sang Retna suka juga amatlah senang hatihya diboyong oleh sang Putra.

30. Demikian kehendaknya Jang Ratu Andarawati saiig Dyah pun diboyong, sabdanya "Oleh putraku Raden Patah menguasai keraton Islam aku berpisah dengan Sri Raja aku ikut putraku.

31. Bakal raja agama suci mulai agama Islam di Jawa berpagar wall mukmin. Aku pun tidak kecewa sepenuhnya menganut agama mulia mengikuti Paduka Rasul diterima oleh Allah."

. 32. Permaisuri segera berdandan

garwane sang Brawijaya Jeng ratu Darawatine tinilaraneng pagenihan milane prameswara tinilar mingkrat sangPrabu dene sang Dyah Ayu Islam

28. Umanjing agama suci geguru marang sang putra Sunan Ngampel duk praptane

mila datan tumut mingkrat sirik uring sarak sang Dyah mantep ddhepipun saringat terus makrifat.

29. Samana Dyah Darawati sampuning ngaturan priksa yen badhe binoyong mangke dhateng nagri Bintara sang Retna tan lenggana kelangkung lajer tyasipun binoyong dhateng kang putra

30. Mangkana ing karsaneki Jeng Ratu Andarawatya sang Dyah binoyong sakiye

mring putrengsun Raden Patah mengkoni kraton Islam ingsun pisah mring sangPrabu sun ngenger mring putraningwang.

31. Bakal ratu gama suci miwiti Islam ing Jawa pepager wali mukmine apan ingsun tan kuciwa tutug agama mulya manut Jengandika Rasul katarima mring Ywang Sukma

32. Gya dandan sang prameswari siap dengan hamba sahaya pria serta wanita yang membawa berbagai harta diperuntukkan sang Putra yang akan menjadi raja raja Islam di Bintara.

33. Teiah siap lain keluar . ke bangsal Sripenganti bertemu dengan Pangeran Kudus Kanjeng Ratu Darawati dengan sopan bersabda, "Salam selamat cucuku setibamu di istana.''

34. Pangeran Kudus menyahut sambil tersenyum ''Terima kasih", jawabnya Senyumnya menggoda hati namun sang Dyah tak mengira akan senyum sang cucu tak mengira bahwa akan kawin diterimakan kepada sang cucu.

35. Pangeran telah tahu akan kehendak sang Dipati bahwa akan dinikahkan dengan sang Eyang Darawati Untuk menghapus dosa nenek kawin dengan cucu menghapus tulah dunia.

36. Pangeran Kudus bersabda manis, "Ratu Mas saya ini duta dari putranda di Bintara disuruh memboyong Paduka beserta harta benda semua isi istana disuruh membawa ke Bintara."

sumekta sapawongannya wong lanang miwah wadone kang bekta saliring brana badhe katur sang Putra kang arsa jumeneng ratu Islam aneng ing Bintara

37. Orang Majapahit telah tertata tertib yang akan mengangkut

33, Wus sumekta agya mijil dhateng bangsal Sripengantya panggih Pangran Kudus mangke Jeng Ratu Andrawatya angling anamudana "Lah bage way ah ingsun sapraptanireng jro pura "

34, Pangran Kudus mesem angling,

''Nuwun-nuwun*\ aturira anggodha prana eseme nging sang Dyah datan ngartika mring eseme kang way ah tannyana yen badhe dhaup tinarimakken kang way ah.

35, Pangeran sampun udani ing karsane sang Dipatya yen badhe dhinaupake Ian kang Eyang Darawatya kinarya nglebur dosa nini dhaup lawan putu anglebur walat ing rat.

36, Pangran Kudus turira ris, 'Ratu Mas amba dinuta ing pu tranta Bintarane kinen boyongi Paduka miwah kang rajabrana sakisinipun kedhatun kinen bekta mring Bintara,"

37, Wus tata wongMtgapahit ingkang sami ngangkat karya pikulan dan gotongan tiap-tiap bagian telah siap kemudian sang Retna berangkat bersama Pangeran Kudus keluar dari dalam pura.

38. Sang Ratu Andarawati Pangeran pun naik kuda dipaynngi depannya jajaran berlapis-lapis di belakang Ratu Andarawati naik jempana agung indah keadaannya.

39. Dan istri para dipati ikut Ratu Andarawati naik jempana semua berturutan berjajar-jajar bagai orang mengarak gotongan pengantin beriritan tak putus-putusnya.

XLI. PANGKUR XLI. PANGKUR

rembatan Ian gotongane sajuru'juru wus tata nulya budhal sang Retna kalihan Pangeran Kudus medal sangking jroning pura.

38. Sang Ratu A ndarawatf Pangeran nitih tpraiTgga pinayungan ngarsane jqaran tinundha-tundha wuri Dyah Darawatya anitih wilisan agung asri ingkang upacara.

39. Lan garwane pra dipati dherek Ratu Darawatya nitih cmpung tandhu kabeh adulur maran tap-ran tap pan kadya wong ngarak gotongan pangantenipun adulur wuri tan pegat.

1. Tersebutlah selanjutnya Arya Babos Blagedhur bekeija memimpin orang Majapahit mengusung-usung bangsal dua bangsal bersama mengusungnya segenap orang majapahit disuruh mengiur.

2. Segenap putra Majapahit yang telah bahagia malu ikut memilih pergi di malam hari bersama istri dan anaknya meninggalkan harta mengungsi kehutan

1. Kunenggantya kawuwusa Arya Babos Blagedhur ngangkat kardi nindhihi wong Majalangii angusung-ngusung bangsal bangsal kalih sinareng pangusungipun sagunging wong Maj ale ngka kinen urun sikep sijL

2. Sagung putra Majalengka kang wus mukti merang manut dipati pinalaur kesah dalu sagarwa putranira tilar brana angungsi dhateng wanagung ada yang mendaki gunung berniat berdukuh di gunung.

3. Dyan Bundhan Surati serta adiknya Raden Arya Baribin istri serta anaknya melangut mengungsi ke Pranaraga sesama saudara tak enak hatinya sebab tidak mau Islam telah lama Bathara Katong.

4. Dyan Baribin juga tak suka agama Islam demikian juga Dyan Bundhan Surati lolos tengah malam beserta istri dan anaknya ke barat daya berniat ke Gunung Kidul siang dan malam berjalan turun jurang naik gunung.

5. Raden Baribin berputra hanya seorang putra pria bagus rupanya adapun namanya Rahaden Wanabaya tiba di gunung berhenti di situ Raden Baribin bikin ladang dengan Raden Bundhan Surati.

6. Demikianlah yang dalam peijalanan Tersebutlah yang bekerja segenap wadya Majapahit tak ada yang kelewatan mereka membawa sebagian yang perlu pangeret dengan belandar usuk, reng, sirap tak ketinggalan.

am ingkang munggah arga nedya dhedhukuh neng wukir.

7. Serentak semua orang Majapahit

3. Dyan Bundhan Surati lawan ingkang rayi Raden A rra Baribin sagarwa putrane nglangut ngungsi mring Pramraga nunggil kadang tan sakeca galihipun sabab datan purun Islam Bethara Katong wus lami

4. Dyan Baribin gih tan arsa gama Islam Ian Dyan Bundhan Surati tengah dalu lolosipim sagarwapu tranira ngidul ngilen sumedyeng mring wukir Kidul raina wengi lurnampah mudhun jurang munggah ardi

5. Raden Baribin putranya mung satungal jalu warnanya pekik anenggih wewangenipun Rahaden Wanabaya prapteng wukir akendel anengngriku Raden Baribin tetruka Ian Raden Bundhan Surati:: engena kang aneng marga

kawarna ingkang dngangkat kardi sagung wadya Majalangu tan ana kaliwatan sami bekta sajuru butuhanipun pangeret miwah beblandar usuk reng sirap tan kari

7. KariganwongMajalengka yang menurut mereka diberi pekerjaan disuruh mengusung bangsal ke negeri Bintara dan mereka disuruh berpindah rumah yang tidak menurut dirusak dirampok diboyongi.

8. Orang Majapahit porak-poranda bermacam-macam tingkah lakunya ada yang merangkap pekerjaannya mengusung-usung bangsal ada pula yang ikut merampok temannya yang tidak taat pada perintah dibunuh dan dipernistha.

9. Teiah berangkat bersamaan sehari dua bangsal pengapit dan pengrawit dari negeri Majapahit dibawa ke Bintara untuk serambi di masjid agung buatan wali tak jadi dimanfaatkan bangsal pengrawit.

10. Bangsal pangrawit dipasang di pagelaran seperti di Majapahit Demikian lagi yang disebut Pangeran Kudus telah tiba di Demak, mengantarkan Jeng Ratu telah dilaporkan sang Dipati dan disuruh masuk puri.

11. Serta segala harta benda peninggalan Sri Raja Majapahit digelar di alun-alun serta keprabon raja

ingkang mamit sami gungan kardi

kinen ngusung bangsalipun marang nagri Bintara lawan kinen sami ngalih wimanipun kang tan anut dipunmsak jinarah dipunboyongL

8. BusekanwongMcgalengka keh sulahe wama-wama gung jalmi ana ngrangkep karyanipun angusung-ngusung bangsal kang saweneh milu ngrayah rowangipun ingkang mogok ing parentah pinejahandenjamahi

9, Wus budhal padha sadina bangsal kalih pengapit Ian pengrawit sangking nagri Majalangii binekta mring Bintara pan kinarya surambi ing masjit agung yasane wali tan sida wus dening bangsal pangrawit.

10, Bangsal pangrawit pinasang ing paglaran kadya ing Majapait ya ta malih kang winuwus Pangran Kudus wus prapta nagri Demak andherekaken Jeng Ratu wus katur mring sang Dipatya pan kinen lumebeng puri

11, Tanapi gung rcga brana tetilare sangPrabu Majapahit ginelar ing alun-alun miwah kaprabon nata semua kelengkapan upacara kerajaan kacu mas, hardawalika banyak dalang sawun^aling

12. Kijang emas badak kendaga bedak kaca bokor emas indah cepuri kencana kebut badak kuthuk lantaran berada pada bangsal pangrawit dipandang menyala angkerlah di pagelaran bagai keluarnya Sri Raja.

13. Sang Dipati Natapraja berada di masjid menghadap kepada para wali lengkap pendeta-pendeta agung mereka sedang bekeija memasang serambi tak lama pun selesai para wali duduk bersama terlindung serambi indah sekali.

14. Sang Dipati yang di depan pelan berkata kepada Jeng Sunan Giri, "Silakan kehendak sangWiku Jeng Ratu Darawati istri raja diboyong serta harta benda yang dari Majapahit serta kosongnya negeri."

15. Jeng Sunan Giri ber sab da, "Aku berterima kasih atas kesetiaan Dinda." Lalu Sunan Giri berkata, kepada Sunan Ngampelgadhing "Silakanlah Ramanda berdirinya raja baru serta harta benda peninggalan Sri Raja."

sawamine upacaraning kaprabun

kacumas ardawalika banyak dhalang sawunggaling

12, Kadingmas badhaic gendhaga saput gedhah bokor kencana adi cepuri kencana kebut badhak kuthuk lantaran munggeng bangsal pangrawit dinulu mump asinger ing paglaran lir wiyose Sri Bupati

IS. Sang Dipati Natapraja munggeng ma^'it sowan ing para wali pepak pandhita gung-agung sarrti anambu t karya atrep srambi tan adangu nulya rampung pra wali wus tata lenggah kasongan srambi respati

14. Sang Dipati aneng ngarsa alon matur mring Jeng Sesunan Giri "Sumangga karsa sang Wiku Jeng Ratu Darawatya garwa nata kaboyong tuwin bram gung ingkang sangking Majalengka Ian suwungipun nagarL "

15. Jeng Sesunan Giri nebda, "Suntarima prasetyanira Ydyi " Sunan Giri nulya matur, mring Sunan Ngampeldhenta, "Pan sumangga Jeng Rama adeging ratu mtwah ingkang raja brana tilare Sri Narapati "

16. Jeng Sunan Ngampel bersabda, "Oh Ki Lurah, menurut pertimbangan say^ mengenai pengganti raja Ki Jebeng Natapraja telah janji Bintara menggantikan raja diwariskan di tanah Jawa Raja berpendeta wall.

17. Semua teman, saksikanlah berdirinya sang Dipati di Bintara menyambung menjadi raja bergelar Sultan Demak Natagama Kalifatullah linuhung 'yang terhormat' Waliullah Senapati." Para wali di Jawa menyetujui.

18. Suaranya bersahutan para dipati bupati besar dan kecil Kanjeng Sunan Ngampel bertutur, "Adapun harta benda dan keprabon serahkan yang menjadi raja selain keprabon raja bagilah yang adiL

19. Kepada mereka yang giat bekeija diwarisi harta serta kebahagiaan serta yang tewas bertempur gantikanlah anaknya." Sultan Demak menyetujui

Sunan Ngampel bersabda pula kepada cucunya, Sri Raja

20. "Hai Jebeng Sultan Demak para wali beserta segenap mukmin bebaskan pekeijaan raja agar berbakti kepada Pangeran,"

16, Jeng Sunan Ngampel ngandika "Dhuh KiLurah yeng mungguh rembukmami dene hang gumantya ratu Ki Jebeng Natapraja pan wus janji Bintara gumantya ratu winaris ing Nungsa Jawa ratu pinandhita wali

17, Kanca samya ngestrenana ingadege Bintara sang Dipati sumambting jumeneng ratu jejuluk Sultan Demak Natagama Kalipatolah linuhung waliyollah senapatya " Pra wali Jawa juningi

18, Geter pater asauran pra dipati bupati ageng alit Sesunan Ngampel nebda rum, "Dene kang rqabrana de keprabon kasraha kang dadi ratu liyane kaprabon nata dinuma ingkang waradin,

19, Marang sagung kang kangelan warisan brana miwah kamuktin tuwin kang mati prang pupuh anake gentekena," Sultan Demak sandika ing aturipun Sunan Ngampel malih nebda mring kang way ah Sri Bupati

20, "Heh Ki Jebeng Sultan Demak gunging wali mukmin sadaya sami luputna karyane ratu dimen bekti pangeran "

Sri Baginda menyanggupinya Demikianlah Sri Raja dipersilakan bersemayam di singgasana emas.

21. Raja telah dinobatkan selengkapnya upacara raja teratur kanan kiri dan belakang bertambah cahaya raja bagai bulan sedang purnama memanglah bagus Sri Raja bertambah sinar menerangi

22. Selesai penobatan raja telah bubar para wall berkemah Sri Raja pulang ke istana dijemput para istrinya putri Ngampel kini telah bernama ratu tiba di wisma duduk beraturan semua diberi tahu.

23. Segala kehendak raja semua kehendak sang istri dibakari permaisuri Majapahit Jeng Ratu Andarawati berada di depan, permaisuri menggembung airmatanya tundhuk mengusap airmata Sang Putra pun menasihati.

24. Disinggung dari syariat cara Sri Raja menasihati Demikian yang sedang bernasihat Tersebutlah Ki Patih Wanapala yang membagi harta menggunung di pagelaran dengan temantemannya dibagi adil merata.

Sri Narendra sandika ing aturipun ya ta sang Sri Naradipa kinen lenggah dhampar rukmi

21. Was ngadeg kaprabon nata sakalire upacara narpati atop kanan kering pungkur wuwuh cahya nalendra lir sasangka ri sedheng pumamaipun dhasar bagus Sri Narendra wimbuh ufwala nelahi

25. Besar kecil telah mendapat bagian semua

22. Rampung jumenengipun nata wus bubaran makuwon para wali sang Nata kondur ngedhatun pinethuk para garwa pu tri Ngampel mangke sampun nama ratu prapta dalem tata lenggah sedaya pinaring uning.

23. Salire karsa narendra liring karsa kang garwa denwartani prameswari Majalangu Jeng Ratu Darawatya munggeng ngarsa sang prameswari rawat luh tumungkul ngusapi waspa kang putra gama tuturi

24. Ginepok sangking saringat Sri Narendra genira ngaturi kuneng kang lagya pinutur warnanen Kyana Patya Wanapala ingkang adum berana agung neng paglaran sakancanya sami dinuman weradin,

25. Ageng alit wus kawratan rampasan harta benda dan uang

serta warisnya yang tewas mereka diberi tugas Ki Patih Wanapala lalu berjagajaga beserta para penggawa dan taklukan berjaga-jaga pula.

26. Demikian yang berjaga-jaga di pagelaran. Tersebutlah Jeng Sultan di dalam purl berkata kepada sang Ibu Jeng Ratu Darawati Ratu itu nikah dengan Pangeran Kudus bagus lagi masih muda. Berkatalah Ratu Darawati,

27. "Anak Raja, saya tidak berniat menikah sampai dua kali kini diterimakan kepada cucu . sungguh bukan imbangan." Sri Raja berkata berbelas kasih, "Ibu, kini bukan alamnya ikutilah istri Nabi.

28. Dewi Wuryan menikah dua kali, Lnan Tabut dahulu dua kali, Kanjeng Nabi Dawud diterimakan Hyang Yukma permohonannya dikabulkan oleh Hyang Agung diberi putra menjadi raja bergelar Nabi Sulaimam"

29. Ratu Darawati percaya menuruti sabda putra Raja permaisuri Majapahit

kangjarahan raja brana myang picis miwah warise hang lampus samya pinatah-patah Kyana Patih Wanapala lajeng tugur miwah hang para punggawa myang telukan tugur sami

26, Nengna kang tugur paglaran

kawamaa Jeng Sultan neng jro purl umatur dhateng kang ibu Jeng Ratu Darawatya iku ratu krama lawan Pangran Kudus abagus taksih taruna, Matur Ratu Darawati,

27, nak ratu gih kawula boten nedya krama ngantya ping kalih mangke tinrimakken putu sayektine dede timbang " Sri Narendra aturira amlas ayun, "Ibu mangke sanes alam manuta garwaning Nabi

28, Dewi Wuryan dennya krama kaping kalih Iman Tabut rumiyin ping kalih Jeng Nabi Dawud tinrimakken Hyang Yukma panedhane tinurutan ing Ywang Agung sinung putra dadi nata Nabi Suleman kekasih "

29, Midel ratu Darawatya kaluhuran sebda mring putra aji prameswari Mqalangu

Jeng Ratu Darawati diterimakan kepada Pangeran Kudus Sri Raja laiu mengkim duta memanggil Pangeran Kudus.

30. Pangeran Kudus segera datang menghadap Jeng Sultan, bersabda manis, "Jebeng, nikahilah Ibu Ratu, ke masjidlah segera." Pangeran Kudus menyetujui permintaan itu menyembah lalu keluar segera tibalah di masjid.

31. Telah bertemu dengan Ki Patih segera nikah Jeng Pangeran di serambi yang mengijabkan Jeng Ratu Ki Patih Wanapala Adapun yang menikahkan Jeng Ratu dengan Pangeran, setelah nikah disilakan ke dalam puri.

32. Demikian tadi Jeng Pangeran tersebutlah Jeng Sultan di dalam puri bersabda kepada para wanita ayu "Hai Dinda bersihkanlah hadirkan segera Ibu Ratu." Setelah dibersflikan lalu ditemukan resmL

33. Sang Dyah dipegang tangannya oleh Sri Raja lalu diajak keluar tiba di teratak Kanjeng Ratu dinaikkan segera

Jeng Ratu Darawatya tinrimdkkendhumateng Pangeran Kudus hang putra anulya duta kang putra dipuntimbali

30. Pangran Kudus aglis prapta ngabyantara Jeng Sultan ngandika aris, * Jebeng nikahen Bu Ratu marang me^it denenggal" Pangran Kudus sandika ingaturipun wotsekar anulya medal sapraptanira ing masjit

31. Wus panggih Ian Kyai Patya aglis ningkah Jeng Pangran neng surambi kang ngijabaken Jeng Ratu Ki Patih Wanapala dene ingkang ningkahaken Jeng Ratu Pangeran sawuse ningkah ngandikan mring jroning puri

32. Kunengwau Jeng Pangeran kawamaa Jeng Sultan neng jro puri ngandika mring para arum, "Lah Yayi resikana Ibu Ratu gya aturana den gupuh " Semana wus rinesikan pinanggihaken tumuli

33. Sang Dyah cinandhak kang asta mring sang Nata nuli kinanthi mijil prapteng tratak Kanjeng Ratu dnumpakaken sigra ke jempana tak berubah keprabon nya indah upacaranya mereka berkuda berapit.

34. Permaisuri Ngampeldhenta keluar juga turut Dyah Darawati Kanjeng Ratu naik tandu pergi semua orang dalam pura yang mengikuti keluarnya Kanjeng Ratu telah tiba di Ngurakan. Pangeran Kudus naik kuda.

35. Berada di depan dipayungi para prajurit pun menjajari dan para penggawa agung mereka ikut semua busana bercahaya bermacammacam keiihatannya bagai bunga setaman di belakang jempana dan joli (jenis tandu).

36. Diking oleh mantri kerajaan orang klangenan dan orang juru sawah di jalan tak tersebut tiba di perkemahannya Pangeran Kudus telah masuk ke wismanya beserta sang permaisuri puiang ke dalam puri.

37. Dan juga para penggawa telah duduk teratur di pendapa kemudian semua dijamu di dalam dan di luar

neng jempana tan owah keprabonipun asri ingkang tipacara jcgaranira merapit,

34, Prameswari Ngampeldhenta tiimut mgil dherek Dyah Darawati nitih joli Kanjeng Ratu kebut wong dalem pura ingkang dherek wiyosipun Kanjeng Ratu wus prapta ing Ngurakan Pangran Kudus nitih wajik,

35, Aneng ngarsa pinayungan pra prajurit pra sami anjajari tuwin pra punggawa agung sami dherek sedaya busana bra mawarna-wama dinulu lir pemdah sekar setaman wingking jempana Ian joli

36. Ginarbek mantri keratyan wong klangenan miwah wong juru sabin ing marga datan winuwus prapta pakuwonira Pangran Kudus sampun manjing dalemipun tanapi sang prameswara kondur marang jroning puri

37. Tanapi para punggawa neng pendhapa sampun tata alinggih nulya sinunggata sampun ingjero laningjaba

Setelah makan, lalu diundurkan Sang permaisuri segera pulang ke dalam purl

38. Setelah sang Retna pulang gemuruh segenap mantri yang mengiring dan penggawa serta wadya agung mereka pun bubar kembali ke kemahnya di alunalun Jeng Ratu tiba di dalam pura bertemu dengan abangnya, Raja.

39. Melaporkan segala ulah karena diutus mengantarkan mempelai bagus kalau dilihat rukunlah pernikahannya Kangjeng Sultan yang berhati agung Demikianlah yang menikah keduanya berkasih-kasihan.

40. Tersebutlah Kanjeng Sultan di Bintara berada dalam puri membangun dalam kerajaan ketika itu Kanjeng Sultan ditamui Kanjeng Sunan Kalijaga Jeng Sultan sudah duduk berjajar bersabdalah Jeng Sunan Kali,

41. "Hai Jebeng ujar kata engkau itu telah menjadi raja mulai raja beragama Islam menurut syar^ Rasulullah namun engkau belum punya pusaka raja

wusnya dhahar semana linorot sampun nulya Kanjeng prameswara kondur marang jroning puri

38, Sakondurira sang Retna pan gumuruh sagung mantri hang ngiring Ian punggawa myang wadya gang sampun sami buharan wangsul marang pakuwone alunalun Jeng Ratu praptajro pura cundhuk ingraka nerpatl

39, Ngaturaken sulahira reh dinuta angaterken kang krami asea lamun dinulu atut apalakrama Kanjeng Sultan kelangkung tyasipun kuneng malih kang akrami langkung sih-sinihan kalih

40, Kawarnaa Kanjeng Sultan ing Bintara aneng sajroning pwi amangun jroning kedhatun semana Kanjeng Sultan katamuan Sultan Kalijaga rawuh Jeng Sultan wus lenggahjcqar ngandika Jeng Sunan Kali

41, *'Heh ta Jebeng tuturira sira iku wus tetep madek aji wiwitilslaming ratu nut sarak Rasulollah nanging sira drung duwe pusaka ratu segala pusaka dibawa oleh ayahmu Sri Raja.

42. Ada keris hanya satu yang dipinjam oleh Dipati Terung namanya Sagarawedang keris dari segara ambillah itu baik sebagai busana raja Jebeng, keris itu yang membuat Ki Enom Dipati Tuban.

43. Namun, dia pergi dari Tuban ke Mataram sebab tidak mau berjurit menurut kepad^ adiknya Ki Empu Jakasura empu sakti memuja besi, cakap, . iuhur Nah ketahuilah jadi prabotnya (sasarannya) negeri.

44. Nah, berbaiklah dengan ayahnya di Sendhang dia hidup senang sudah auha dengan aku takwa bakti Pangeran serta lagi Jebeng ada nasihatku si Dipati Belambangan tidak takul kepada raja.

45. Itu akibat keris Ki Sangkelat namanya, dua keris itu caharilah sungguh-sungguh agar menjadi dasar." Sultan Demak menyanggupi

salir pusaka binekta mring ramanta Sri Bupati

42. Ana keris mung satunggal kang ginadhuh mring Terung Ki Dipati Sagarawedang ranipun keris saka sagara lah pundhuten prayoga ageming ratu iku Jebeng kang akarya Ki Enom Dipati Tubin.

43. Nanging lunga sangking Tuban mring Mataram sangking lumuhing jurit manut marang arenipun Ki Empu Jakasura empu sekti muja wesi dibya iuhur lah iku sira uninga dadi praboting nagart

44. Lan bapakne becikana aneng Sendhang iku enggone mukti wus uliyak ya ingsun madhep bekti Pangeran lawan maning Jebeng ana tutur ingsun si Dipati Belambangan tan arsa nungkul mring cgi

45. Iku wawaning curiga Ki Sangkelat arane keris kalih iku arahen satuhw mene kadi pangkalaru " Sultan Demak sandika ing aturipun ketika itu lalu suruhan memanggfl Dipati Tening.

46. Bentara membawa surat lagi pula utusannya Dipati Belambangan minta keris Tumenggung Artadaya dan bersiap prajurit dengan senjatanya prajuritnya tiga angkatan dua orang dipati yang memimpin.

47. Pergi dari penghadapan dan bentara bersama menyembah keluar setibanya di alun-alun bertemu dengan Ki Patih lalu berangkat orang tiga ribu gemuruh bagai ombak samodra Demikianlah gerakan prajurit tersebut.

semana nulya utusan nimbali Terung Dipati

46. Wong gandhek amundhi surat lawan malih utusaning dipati Belambangan mundhut dhuwung Tumenggung Artadaya Ian sumekta wira Ian dedamelipun

prajurite tigang nembang tetindhih dipati kalih

4 7. Lengser sangking ngabyan tar a Ian wong gandhek sareng nembah umifil sapraptanira lun-alun panggih Ian Kyana Patya ■ nulya budhal tyang tigang ewu gumuruh kadya ombak ing samodra kuneng kang ken tar winami

penge

Nviaua
92- ^~jr/^(^>j T-b

' •- - u. ■< 0 ^ - - 1