Baca PDF (OCR): Babad Segaluh 1

443 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 16.0 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. BABAD SEGALUH I
  2. BABAD SEGALUH I
  3. KATA PENGANTAR
  4. DAFTARISI
  5. BAB I. PENDAHULUAN
  6. BAB 11. RINGKASAN CERITA
  7. BABUL TRANSLITERASI DAN TERJEMAHAN
  8. I. DHANDHANGGULA
  9. /. DHANDHANGGULA
  10. 3. Didekati oleh sang Bagus
  11. Ngungsi manengah kapanggih
  12. VI. DHANDHANGGULA
  13. VL DHANDHANGGULA
  14. XI. DURMA
  15. XL DURMA
  16. 34. Sang Mintuna menggeram
  17. XII. DHANDHANGGULA
  18. XIL DHANDHANGGULA
  19. XV. DURMA
  20. XV. DURMA
  21. 4. Mereka saling mendorong
  22. Atengara mangkat
  23. XVI. DHANDHANGGULA
  24. XVI. DHANDHANGGULA
  25. XIX. ASMARADANA
  26. XIX, ASMARANDANA
  27. XX. PANGKUR
  28. XX. PANGKUR
  29. XXII. DHANDHANGGULA
  30. XXIL DHANDHANGGULA
  31. 2. Lami-lami sru rudating galih
  32. 19. Nulya angsal pitulung Ywang widi
  33. XXin. ASMARADANA
  34. XXm ASMARADANA
  35. XXIV. DHANDHANGULA
  36. XXIV. DHANDHANGGULA
  37. 3. Winadhahan ing gandhaga rukmi.'
  38. 4. Gomtra kadi bubagra
  39. 17. Dyan Jaka Suruh kacaryan
  40. XXVn. DHANDHANGGULA
  41. 2. Patih Mangkupraja hadir di depan
  42. Kuneng ingkang lagya babad wana
  43. 3. Duk miyarsa Siyungwanara Aji
  44. XXIX. PANGKUR
  45. XXIX. PANGKUR
  46. XXXII. DURMA
  47. 2. Berkali-kali diingatkan
  48. XXXII. DURMA
  49. 3. Lawan isi warastra Ian dedagangan
  50. 28. Maka sukalah hati Murjangkung
  51. XXXin. ASMARADANA
  52. XXXm. ASMARADANA
  53. 1. Didiamkanlah Murjangkung kini
  54. 2. Pan kinarya bupatiing Jawi
  55. 5. Enengena bekti kang winami
  56. 15. Gtis cinandhak astane sang Dewi
  57. 16. Amatlah hefran sang Putri
  58. XXXV. SINOM
  59. XXXV. SINOM
  60. 6. AbdidalemMajalengka
  61. 10. dadya lading sakgarannya
  62. 12. Wus wekas sinungken agya
  63. XXXVL ASMARADANA
  64. XXXVI. ASMARADANA
  65. 2, Ana karo kidang kancil
  66. 6. Sang pandhita tanya aris,
  67. 12. Jengkar ngedhaton Sang Aji
  68. 2. Gya mundur ririh sang R etna
  69. 16. Mara sarwi nguman-uman
  70. XXXVffl. DANDHANGGULA
  71. XXXVm. DANDHANGGULA
  72. XXXIX. DURMA
  73. XXXIK DURMA
  74. 2. Timbalane sang Nata kinen barisa
  75. 13. Pan sinapa Pulunggana aturira,
  76. XI. MASKUMAMBANG
  77. XL. MASKUMAMBANG
  78. LXI. DHANDHANGGULA
  79. LXI DHANDHANGGULA
  80. 3. Jaka Bodho umatur wot sari
  81. 11. Lampahira ing kabutren prapti
  82. 2L Qalrein^(Mn kaUhnya yyus ker^^
  83. XUI. DURMA
  84. XLII DURMA
  85. 3, Lir wong mati kena pangaribawa
  86. XLIII. ASMARANDANA
  87. XLin. ASMARANDANA
  88. 6. Kalok prangira luwih
  89. 8. Agenti ngingon-ngingoni
  90. XLIV. DURMA
  91. XUV. DURMA
  92. XLV. SINOM
  93. XLV. SINOM
  94. XLVI. DURMA
  95. XLVI. DURMA
  96. XLVII. SINOM
  97. XLVII. SINOM
  98. XLVIII. DHANDHANGGULA
  99. XLVIII. DHANDHANGGULA
  100. XLK. MIJIL
  101. XLIX. MIJIL
  102. L. KINANTHI
  103. L. KINANTHI
  104. LI. ASMARANDANA
  105. .U. ASMARANDANA

BABAD SEGALUH I

11 A D I A H !

PUSAT PEMBiNAAN DAN PEFJGEMBANGAN BAHASA

BABAD SEGALUH I

Adi Triyono Slamet Riyadi Pardi Lasman

P 0 R P (J s TA K A A ,M PUS AT PE 94 A PE (a G E 1MB A Pi6 AN SAHARA D A PA T £ iM £ P £ IV'rj ,> Q j .( jy SAN KEaUDA/AAN

Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Jakarta 1992

i.'4a Kfa&iiiiust - im{Ns. liiduk : T,, . ji-H-fiTtd 1
A

PROYEK PENERBITAN BUKU SASTEIA INDONESIA DAN DAERAH-JAKARTA TAHUN 1991/1992 DEPARTEMEN PENDIDEKAN DAN KEBUDAYAAN PUSAT PEMBINAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA

Pemimpin Proyek : Dr. Nafron Hasjim Bendahara Proyek : Suwanda

Sekretaris Proyek : Drs. Farid Hadi

Staf Proyek : Ciptodigiyarto Sujatmo Warno

ISBN 979 459 209 9

HAK CIPTA DILINDUNGI UNDANG-UNDANG Isi buku ini, baik sebagian maupun seluruhnya dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit, kecuali dalam hal pengutipan untuk keperluan penulisan artikel atau karangan ilmiah.

KATA PENGANTAR

Masalah kesusastraan, khususnya sastra (lisan) daerah dan sastra, Indo nesia lama, merupakan masalah kebudayaan nasional yang perlu digarap dengan sungguh-sungguh dan berencana. Dalam sastra (lisan) daerah dan sastra Indonesia lama itu, yang merupakan warisan budaya nenek moyang bangsa Indonesia tersimpan nilai-nUai budaya yang tinggi nilainya. Sehubungan dengan itu, sangat tepat kiranya Dep^rtemen Pendidikan dan Kebudayaan melalui Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta berusaha melestarikan nUai-nUai budaya dalam sastra itu dengan cara pemilihan, pengalihaksaraan, dan penerjemahan sastra (lisan) berbahasa daerah itu.

Upaya pelestarian warisan budaya yang sangat beragam itu, selain akan memperkaya khazanah sastra dan budaya masyarakat Indonesia juga akan memperluas wawasan sastra dan budaya masyarakat. Dengan kata lain, upaya yang dilakukan ini dapat menguak tabir kedaerahan dan menciptakan dialog antarbudaya dan antardaerah melalui sastra sehingga kemimgkinan dapat digunakan sebagai salah satu alat bantu untuk mewujudkan manusia yang berwawasan keindonesiaan.

Buku yang beijudyl Babad Segaluh I ini merupakan karya sastra Indo nesia lama yang berbahasa Jawa di daerah Yogyakarta. Pengalihaksaraan dan penerjemahan dilakukan oleh Drs. Adi Triyono dan penyuntingan dilaku kan oleh Dr. Nafron Hasjim.

Mudah-mudahan terbitan ini bermanfaat bagi pembinaan dan pengembangan sastra di Indonesia.

Jakarta, Januari 1992 Lukman. Ali

Kepala Pusat Pembinaan

dan Pengembangan Bahasa

DAFTARISI

Halaman KATA PENG ANT AR v DAFTAR ISI vi BAB I. PENDAHULUAN 1 BAB II. RINGKASAN CERITA 3 BAB III. TRANSLITERASI DAN TERJEMAHAN . 9

BAB I. PENDAHULUAN

Naskah "Babad Segaluh T' ini diproses dengan tujuan untuk dijadikan bahan informasi bagi seluruh bangsa Indonesia dalam rangka pengenalan dan pemahaman kebudayaan Indonesia secara global. Oleh karena itu, naskah yang semula berhuruf Jawa ditransliterasi ke dalam huruf Latin lalu diikuti dengan peringkasan cerita, dan penerjemahan ke dalam bahasa Indonesia. Dengan demikian, pengenalan khazanah budaya antarsuku bangsa di Indonesia dapat berjalan dengan mudah.

Kecuali itu, naskah ini bermanfaat pula sebagai alat bantu untuk studi .ilmu sastra, ilmu sejarah, ilmu agama, ilmu hukum, etika, dan ilmu filsafat karena di daiamnya banyak terkandung masalah-masalah tersebut. Naskahnaskah lama memang banyak mengandung masalah-masalah yang cukup menarik, namun agak sulit dipahami karena kendala bahasa dan tulisan yang dipergunakannya. Sebagian besar naskah-naskah itu ditulis dalam bahasa daerah dan mempergunakan tulisan huruf daerah pula.

Dalam mengolah naskah ini, transliterasi, dipergunakan pedoman tertentu (Ejaaan Yang Disempurnakan) agar tata tulisnya dapat teratur. Ciri-ciri teks asli tetap dipertahankan sehingga kemungkinan terdapat baris yang jumlah suku katanya kurang atau lebih. Selama masih teijangkau kekurangan itu akan diberi catatan penjelasan yang dapat berfungsi sebagai aparat kritik.

Peneijemahan dilakukan dengan metode harfiah apabila masUi memungkinkan, tetapi kalau tidak memungkinkan lagi lalu dipergunakan metode bebas. Kata-kata bahasa Jawa dalam naskah yang tidak dapat diteijemahkan ke dalam kata-kata bahasa Indonesia tetap dipertahankan keasliannya lalu diberi catatan penjelas yang berfungsi pula sebagai aparat kritik.

Peringkasan cerita dikeijakan dengan cara mengambil inti cerita pokok atau yang berkaitan dengannya. Ringkasan cerita berfungsi sebagai pengenalan global isi cerita sebelum pembaca memasuki teqemahan. Cerita-cerita dalam naskah yang fungsinya sebagai sisipan tidak diuraikan berpanjang-panjang dalam ringkasan.

Apabda naskah ini akan diterbitkan sebagai edisi bersfli, masih perlu penanganan khusus untuk lebih dapat dipertanggungjawabkan secara ilmiah. Sebagai bacaan semipopuler naskah ini sudah cukup memadai karena sifat bacaan semipopuler yang lebih mementingkan faktualisasi yang merangsang pembaca.

Naskah "Babad Segaluh" tidak sekadar menceritakan seputar kehidupan Galuh dan Pajajaran saja tetapi cenderung mengaitkan ^ngari cerita-cerita lainnya, baik cerita yang berfakta sejarah maupun cerita dongeng. Oleh karena itu, ceritanya dapat menjadi kompleks dan alumya terputus-putus serta renggang.

Proses pengolahannya telah dikeqakan dengan pedoman tertentu dan sudah dilaksanakan semaksimal mungkin. Sifat kepuitisan teqem'ahan sulit dipertahankan seperti aslinya karena peneqemahan puisi merupakan suatu pekeqaan yang berat dan pada prinsipnya puisi itu tidak dapat diteqemahkan tanpa kehflangan kepuitisan .dan erosi makna.

BAB 11. RINGKASAN CERITA

Babad Segaluh disalin pada hari Senm Kliwon, tanggal 27 Jumadflakir, Tahun berangka tahun 1825, Kuningan, dan Pringkelan Mawulu. Kitab itu diawali dengan kisah Nabi Adam dan ketuninannya sampai dengan raja-raja di Jawa.

Seorang bangsawan dari Koripan berkelana meninggalkan negerinya yang sedang te.rlanda wabali penyakit. la menuju ke arah barat untuk mencari sarana yang dapat dipergunakan menanggulangi wabah penyakit yang sedang melanda negeri Koripan. Bangsawan Koripan itu, Raden Banjaransari, berhasil masuk ke Istana Galuh setelah dapat menebak berbagai teka-teki sejak pintu masuk yang pertama sampai yang kesembilan. Raden Banjaransari bertemu langsung dengan raja Galuh, Retna Murdengrum. Seterusnya, Raden Banjaransari berhasil mempersunting raja Segaluh dan ia sekaligus dinobaatkan sebagai raja Segaluh.

Ki Setomi dan Nyi Setomi yang sedang berkelana tiba di Galuh. Raja Galuh menyuruh Ki Setomi agar mengajak seluruh anak cucunya mengabdi ke Galuh. Tugas tersebut berhasil dikeijakan oleh Ki Setomi dengan baik. Semua anak cucunya telah dibawa menghadap raja Galuh. Mereka itu diangkat sebagai prajurit Galuh yang kebetulan belum mempunyai prajurit laki-laki. Ki Setomi telah berjasa besar kepada negara Galuh sehingga ia diangkat sebagai patih di negara itu.

Raja Galuh ingin memiliki sepasang meriam yang sama bentuknya. Ki Setomi ditugaskan oleh raja untuk mencari meriam itu. Raja berpesan agar Ki Setomi berusaha keras menemukan meriam yang diharapkannya itu. Apabila meriam tersebut tidak dapat ditemukan, pastilah negara Galuh akan rusak. Ki Setomi dan Nyi Setomi bersemadi mohon pertolongan dewa agar dapat menemukan meriam yang dikehendaki oleh Raja Galuh. Setelah tenggang waktu empat puluh hari Ki Setomi bersemadi, mereka berdua berubah menjadi meriam. Meriam tersebut dibawa pulang ke Galuh dan diberi nama Jaka Pekik.

Sepeninggal Banjaransari dan istrinya, putra beliau yang tertua, Raden Wanenggada, menggantikannya sebagai raja Galuh. Adiknya, Raden Aryakusuma, meninggalkan istana berkelana bersama pengasuhnya. Dalam perkelanaannya, Aryakusuma menemui pohon sawo yang jajar 'berderet'. Atas kehendak Aryakusuma, daerah itu dinamakan Pejajaran dan kemudian dibangun menjadi daerah pemukiman. Lama-kelamaan daerah itu menjadi ramai sekali sehingga Aryakusuma berkeinginan membangun daerah itu menjadi sebuah kerajaan. Saat berdirinya Pejajaran ditandai dengan candrasangkaia Afo/ertfc Sinakareng Sarendra (1665).

Raja Galuh, Raden Wanenggada^ akan memerangi kerajaan Pejajaran yang dibangun oleh adiknya. Raja Galuh merasa bahwa kekuasaannya akan terdesak apabila Pejajaran dibiarkan hiduf terus. Raja Pejajaran yang telah berhasil mencuri meriam Setomi dafi Galuh tidak merasa gentar men^adapi serangan raja Galuh. Peperangan antara Galuh dan Pejajaran tidak dapat dihindarkan lagi. Dalam peperangan itu prajurit Galuh terpukul mundur dan raja Galuh beserta patihnya melarikan diri. Dalam pelariannya itu raja Galuh tiba di suatu tempat yang penduduknya kebanyakan membuat batu bata. Atas kehendak raja Galuh^ daerah itu dinamakan Batawiyah.

Bersamaan dengan zaman Segaluh, diceritakan pula kisah Sakender dari Sepanyol yang berfungsi sebagai cerita sisipan. Baron Sakender berkelana diiringkan oleh pembantunya, Sekeber. Kecuali itu, Sakender masih diiringkan pula oleh dua saudaranya yang berujud naga dan garuda. Dua saudaranya itu selalu melindungi dan membantu Sakender apabila ia sedang menghadapi berbagai halangan. Diceritakan secara panjang lebar mengenai kesaktian dan petualangan Sakender dalam perkelanaannya, misalnya ketika ia kalah main dadu dengan raksasa. Kakaknya, Baron Sukmul, khawatir memikirkan nasib Baron Sakender yang telah lama berkelana tak tentu beritanya. Ia melacak adiknya sampai ke pulau Jawa. Di sana ia berhasil mendapatkan sejengkal tanah yang disewanya dari raja di Jawa untuk pangkalan usaha perdagangan.

Raja Pejajaran, Aryakusuma, beranak putri bemama Mundingwangi. Putri tersebut tidak mau kawin dan menderita penyakit. Oleh karena itu, raja membuang anaknya ke pulau Odrus. Putri Pejajaran lainnya, Rara Sumekar, diramal oleh Ajar Wilis akan melahirkan anak laki-laki dan akan menggeser kedudukan rsga Pej^aran. Raja Pejajaran marah-marah kepada Ajar Wilis atas ramalannya itu sehingga Ki Aj ar dibunuhnya.

Putra Rara Sumekar dibuang ke sungai Kerawang. Bayi itu terseret oleh arus sungai dan diambil oleh Ki Buyut Kerawang. Bayi laki-laki dibawa pulang oleh Ki Buyut. Setelah agak besar anak tersebut minta diberi nama Siyungwanara. Nama Siyungwanara diambil dari nama wanara 'kera' dan burung sfyung yang dilfliat oleh anak pungutan Ki Buyut Kerawang itu. Setelah agak besar, Siyungwanara mengabdi kepada seorang empu di Pejajaran. Siyungwanara sring menunjukkan kebolehannya dan ulahnya itu didengar oleh raja. Raja Pejajaran sangat tertarik kepada kebolehan Siyungwanara sehingga anak itu diambil putera oleh raja dan diberi nama Banyakwide.

Banyakwide membalas dendam kepada raja Pejajaran dengan cara membakar raja yang mencoba masuk ke dalam penjara'besi. Jaka Suruh ingin membela raja, tetapi ia dapat dikalahkan oleh Banyakwide. Oleh karenaitu, ia teruspergi berkelana ke arah timur. Atas nasfliat seorang a/ar 'pendeta', Jaka Suruh dapat menemukan pohon maja yang pahit fasanya sehingga daerah itu terus dibangun menjadi suatu negara dan diberi nama Majapahit. Jaka Suruh menjadi raja di negara itu dengan gelar Brawijaya. Untuk melengkapi negara itu diangkatlah beberapa orang penjabat, misalnya patih Gajah Permada dan sebagainya.

Setelah Majapahit kuat, Brawijaya (Jaka Suruh) bersatu dengan saudaranya, Arya Bangah, berperang melawan Pejajaran yang diperintah oleh Banyakwide (Ciyungwanara). Ciyungwanara kalah lalu meninggalkan Pejajaran. Patihnya, Mangkupraja, pergi ke Mekah akan minta bantuan untuk memerangi Majapahit. Sepulangnya dari Mekah, Mangkupraja telah menjadi Islam dan berganti nama Kaji Setang. Ciyungwanara tetap tidak mau masuk Islam dan pergi mengabdi ke Majapahit. Dalam pengabdiannya itu ia mengubah dirinya menjadi burung perkutut dan beralih nama menjadi Murtengsari. Burung ini sangat digemari oleh raja dan putrinya, Sekar Kumuning. Sekar Kumuning temyata sempat berhubungan dengan Murtengsari dan membuahkan anak bemama Jaka Mangu dan Lambangsura.

Seorang putri Pejajaran, Tanpauni, kawin dengan Dipati Cirebon. Namun, sang putri menderita sakit sehingga oleh Dipati Cirebon putri itu dibuang. Da lam kehidupan selanjutnya, putri Tanpauni kawin dengan Baron Sukmul dan mempunyai anak bemama Baron Muijangkung. Muijangkung datang ke Jakarta membawa hadiah untuk Dipati Jakarta dan minta agar dirinya diperbolehkan menyewa tanah di Jakarta. Hubungan Muijangkung dengan Dipati Jakarta men jadi tegang lalu timbul peperangan antara keduanya. Dalam peperangan itu prajurit Jakarta kalah dan terdesak mundur. Dengan demikian, daerah yang dikuasai oleh Baron Muijangkung makin meluas.

Sayembara yang diumumkan oleh Prabu Brawijaya, siapa yang dapat pergi ke Pejajaran pulang pergi dalam tempo satu hari akan diambil menantu oleh raja, temyata hanya dapat dikeijakan oleh Jaka Badung. Anak itu dari gunung dan keadaan tubuhnya serba tidak baik, Ketika akan dijodohkan dengan Jaka Badung, sang putri minta dibuatkan taman bunga yang lengkap dengan tempat mandi dan telaga. Semua permintaan itu dapat dipenuhi oleh Jaka Badung. Di samping itu, Jaka Badung bersalin mpa menjadi seorang lelaki muda yang tampan sekali sehingga menarik hati putri Majapahit. Mereka berdua jadflah sebagai suami istri.

Jaka Badung mengalami nasib kurang baik. la dituduh akan membunuh sang putri ketika ia berhasil membunuh naga puspa yang keluar dari kain sang putri. Meskipun telah menjelaskan secara panjang lebar, Jaka Badung hams menerima hukuman penjara.

Putri Majapahit digoda oleh dua pencuri, Murtengsari dan Sukma Nyalawadi. Murterigsari berujud burung dan Sukma Nyalawadi bemjud naga. Sang Prabu Brawijaya merasa tidak dapat menanggulangi gangguan dua pencuri itu. Oleh karena itu, pekerjaan tersebut diserahkan kepada Jaka Badung. Jaka Badung menyanggupi akan menangkap pencuri itu. Ia berganti nama menjadi Sukma Ngumbara lalu berperang dengan dua pencuri itu. Masing-masing dapat dikalalikan oleh Jaka Badung. Murtengsari terbunuh sebagai orang yang menerima hukum karma ketika ia membunuh ayahnya sendiri.

Jaka Badung dimarahi oleh ayahnya, Ki Ajar, ketika ia menceritakan telah membunuh naga. Sang Ajar mengumpatnya dan Jaka Badung bembah menjadi naga. Sang Ajar memberi nama naga Baruklinting dan sang naga hams bertapa untuk dapat menebus dosanya. Berbagai kisali derita Jaka Badung selama menjalani pertapaan sampai ia dapat menimbulkan sumber di Pening.

Setelah dari Pening, Jaka Badung yang berganti nama Sukma Ngumbara ingin kembali ke Majapahit meliliat istrinya. Ketika kembali ke Majapaliit, Sukma Ngumbara berganti nama Raden Pulunggana. la berhasil mendekati tempat sang putri daji seiaiu berada di tempat itu. Namun, raja dan para abdi dalam menganggap istana Majapahit sedang dimasuki pencuri. Pulunggana yang dianggap sebagai pencuri terus dikejar-kejar oleh prajurit Majapahit. Akan tetapi, tidak seorang prajurit pun yang berhasil menangkap maupun melukai Pulunggana. Raja menugasi Patih Gajah Mada mencari seseorang yang dapat menangkap atau membunuh pencuri yang mengganggu istana Majapahit.

Adalah seorang pertapa bemania Bemiana dan istrinya, Bermana, mempunyai seorang anak yang ditinggal di dalam hutan. Anak tersebut dipungut dan dipelihara oleh seorang penyadap nira. Setelah besar anak itu dinamakan Jaka Bodho yang pekeijaannya sehari-hari menggembala kambing. Nasib Jaka Bodho kelak akan menjadi patih di Majapaliit. Orang tua angkat Jaka Bodho yang memimpikan Jaka Bodho diterkam harimau dan dibawa lari masuk ke hutan merupakan lambang kehidupan gemilang yang bakal dialami oleh Jaka Bodho.

Jaka Bodho bertemu dengan Patili Gajah Mada yang sedang mencari se seorang'untuk menangkap pencuri di dalam istana Majapahit. Jaka Bodho menyanggupi untuk menangkap pencuri itu. Oleh karena itu, Patih Gajali Mada membawa Jaka Bodho ke istana Majapahit. Orang-orang Majapahit menyangsikan kemampuan Jaka Bodho yang masih kanak-kanak itu untuk menangkap pencuri yang sedang berada di dalam istana Majapahit.

Pada suatu malam Jaka Bodho sudah berhadapan dengan Raden Pulung gana. Mereka berkelahi, tetapi Jaka Bodho belum dapat menangkap si pencuri itu. Jaka Bodho mohon kepada raja agar semua air yang berada di dalam istana dibuang supaya pencuri kehausan dan dapat ditangkap. Permintaan Jaka Bodho disetujui oleh raja.

Pidunggana bertemu kembali dengan Jaka. Bodho dan langsung terlibat dalam perkelahian. Pulunggana merasa haus sekali dan berusaha mencari air. Namun, tidak ada setetes air pun di dalam istana sehingga badannya makin payah. Raden Pulunggana merasa berat berkelahi dengan Jaka Bodho sehingga ia buru-buru lari masuk ke dalam kamar tidur putri Majapahit, Sekar Kumuning. Jaka Bodho tidak terus mengejar Pulunggana, tetapi ia melaporkan keadaan itu kepada raja dan ia mohon agar putri Majapahit, Sekar Kumining, ditugaskan menangkap pencuri itu.

Sang putri Majapahit merasa heran sekali atas tugas yang dibebankan pada dirinya sebagai wanita disuruh menangkap pencuri. Namun, tugas itu dijalankan pula. Pulunggana menyerah pada Sekar Kumuning lalu dibawa menghadap raja. Setelah dijelaskan panjang lebar mengehai keadaan sebenamya, tahulah raja bahwa Pulunggana itu adalah Jaka Badung. Oleh karena itu, Jaka Badung diangkat sebagai senapati dengan sebutan Arya Panular. Jaka Bodho diangkat sebagai patih Majapahit dengan nama Patih Gajah Mada.

Raja Majapahit sudah diganti oleh putranya yang juga bergelar Brawijaya dan patihnya bemama Patih Wahan. Raja terhasut sehingga hubungan dengan Patih Wahan memburuk. Patih Wahan dibunuh oleh utusan raja karena patih itu dianggap akan merebut kekuasaan raja. Putera Patih Wahan, Adipati Udara di Kediri menuntut balas atas kematian ayahnya. Ia berhasil membunuh raja Majapahit ketika raja itu sedang berburu di hutan. Sepeninggal raja kemudian Udara menobatkan diri sebagai raja.

Raja Udara tidak lama mengenyam kenikmatan hidup. Nasibnya sangat tragis karena ia tewas dibunuh oleh anaknya sendiri, Raden Ardaningkung. Putera raja itu lalu menggantikan ayahnya. Setelah beberapa waktu, raja Arda ningkung meninggal dan ia diganti oleh puteranya, Ardiwijaya. Ardiwijaya tidak lama memerintah di Majapahit kemudian wafat dan digantikan oleh puteranya, Lembu Amisani, yang bergelar Brawijaya atau Brakumara.

Disisipkan cerita tentang anak-anak gembala di Pengging yang sedang . berusaha mengangkat salah seorang di antara mereka untuk menjadi raja. Na mun, tak ada seorang pun yang mampu diangkat sebagai raja. Atas nasihat dewa, mereka dianjurkan untuk mengangkat salah seorang lagi di antara mereka yang masih mempunyai alur keturunan raja. Pilihan pun jatuh pada seorang anak ahli nujum dari Pengging yang kebetulan bodoh dan tuli.

Anak bodoh dan tuli yang diangkat sebagai raja itu sangat menderita batinnya. la tidak memfungsikan dirinya sebagai raja. Oleh karena itu, kawan-kawan mereka sepakat akan mengganti dengan raja baru dan raja lama akan dibunuh. Raja bodoh itu mohon pertolongan dewata. Dewata mengabulkan permohonannya dan ia diberi tahu bahwa kelak anak cucunya akan menjadi rqa di Pajang serta menjadi punggawa di Majapahit. Dan raja sendiri akan diambil menantu oleh rij.a Majapahit, Prabu Brakumara.

l^^telah selesai mendapatkan peitolongan dewata, raja bodoh tadi menemui kawan-kawannya yang akan membunuh dan menggantinya. Kawan-kawannya merasa tercengang melihat rajanya yang wajahnya bersinar-sinar. Mereka takut dan mengurungkan niatnya membunuh sang raja. Raja itu seterusnya befgelar Prabu Anom Pancadriya yang memerintah negara Pengging. Ia melengkapi perangkat negara, misalnya patih, mantri, dan sebagainya. Kawan-kawahnyalah yang diangkt untuk menduduki jabatan perangkat kenegaraan itu.

Adipati Pancadriya dari Pajang Pengging kawin dengan putri Majapahit, Kancanawati dan selanjutnya bergelar Prabu Andayaningrat. Perkawinan mereka itu membuahkan seorang anak perempuan bemama Retna Ismaya Sekar. Ketika meiahirkan, istri Andayaningrat meninggai dunia. Setelah peristiwa itu, Andaya ningrat mencoba melawan kekuasaan Majapahit. Perlawanannya itu tidak berhasil dan prajurit Pajang dikalahkan oleh Majapahit. Andayaningrat meninggalkan Pajang berkelana tak tentu tujuannya.

Ismaya Sekar bersebadan dengan buaya putih sehingga meiahirkan seorang anak laki-laki yang diberi nama Jaka Sengara. Jaka Sengara mengabdi ke Maja pahit dan ditugaskan memerangi Bali. Jaka Sengara berhasil mengeijakan tugasnya dengan baik. Raja Majapahit sangat bergembita menyaksikan keterampilan jaka Sengara. Oleh karena itu, Jaka Sengara dihadiahi. negara Pengging oleh raja Majapahit. Kecuali itu, Jaka Sengara juga diberi gelar Andayaningrat dan dikawinkan dengan putri Majapahit, Retna Sekarpura.

Raja Majapahit mempunyai istri banyak sekali sehingga putranya pun banyak pula. Putranya terkenal sakti, salah seorang di antaranya bernama Batara Katong. Putra raja tersebut ditempatkan di Panaraga untuk memerintah dan mengatur daerah itu. Salah seorang istrinya, putri Cina, sedang hamil dihadiahkan kepada putra Majapahit di Palembang yang bemama Raden Damar.

Kisah selanjutnya beralih ke kehidupan putra Tuban, Raden Sahid. Ia bersaudara dengan Rasawulan. Meskipun ia putra adipati, ia nakal. Kehidupannya penuh petualangan sebelum bertemu dengan Sunan Bonang. Akhirnya, Sunan Bonang berhasil mengarahkan anak itu.

BABUL TRANSLITERASI DAN TERJEMAHAN

I. DHANDHANGGULA

1. Kesej ahteraan mengawali gubahan 1. ketika menyalin buku Babad Segaluh namanya adapun harinya jatuh pada Selasa Kliwon tanggal dua puluh tujuh adapun bulannya yaitu bulan Jumadilakir tahun Be jika tahunnya dihitung

2. Tahun seribu delapan ratus 2. dua puluh lima wuku Kuningan pringkelan Mawulu kehendak pemilik membuat buku ini manfaatnya untuk mangetahui sejarah raja-raja yang menurunkan tanah Jawa Keling dan Benggala

3. Sebagai pembuka diceritakan 3. lebih dulu sejarah mulai Nabi Adam yang berlanjut pada keturunannya raja-raja Jawa Nabi Adam berputra Nabi Sis Nabi Sis berputra Sadhit Anwar tetapi berganti nama bemama sang Hyang Nurcahya ia ingkar tidak mengikuti sarengat Nabi karena ia bertapa terus-menerus.

/. DHANDHANGGULA

4. Meskipun Hyang Mahasuci yang bersifat murah

Murdyeng pati arjaning palupi rikalanya manedhaking serat Babad Segaluh wiyose nuju ing dinanipun Suma Kliwon nuju marengi pitu likur tanggalnya wulane anuju wulan Jumadilakir ya amarengi taunira Be gumanti taunira pinetang

Taun sewu wolung atus anenggih pan salangkung pan sirahira Kuningan iku wukune Mawulu pringkelanipun karsanira wau kang ndarbeni akarya serat punika ing supangatipun uninga sejarahira para ratu kang nurunken tanah Jawi Keling Benggala Ian Jawa

Amurwani kang kocap rumiyin kang sejarah wit Jeng Nabi Adam kang lumintu myeng ring pangiwane tanah Jawi pra ratu Jeng Nabi Dam putra Nabi Sis peputra Sadhit Anwar nging salin jejuluk panengran sang Hyang Nurcahya dennya mungkar tan anut sare ngat Nabi dahating kasutapan

4, Katarimeng Hyang kang Mahasuci sifat murah sedyaning kawula berbadan halus terlepas dari sakit dan mati perkawinannya sampai zaman Kanjeng NabiyuUah Nabi Brahim keturunan ketujuh belas Kanjeng Nurcahya berputra Nurasa Kanjeng Nurasa berputra Sang Hyang Wenang.

5. Adalah anak sakti bertempat tinggal di Gunung Keling membuat keraton menggantung di udara berganti nama Hyang Odipati tetangga kanan kiri tunduk pada dirinya disebut Hyang Odipatya semua dianggap sama yang berada di atas bumi

6. Tak lama kemudian berputra sang Hyang Tunggal alkisah perkawinan Hyang Tunggal dengan putra jin kepiting Ramang Srana Sridahni yaitu sang Raka Batama anaknya wanita cantik bemama Dyah Raka Bawatya sang Hyang Tunggal rukun dalam perkawinan dengan Dyah Raka Bawatya

apart dadya alus badane luput inglara lampm dennya krama ngantos menangi jaman Jeng Nabiyullah Nabi Brahimipun pan sampun tedhak pitulas Jeng Nurcahya putra Nurasa wewangi peputra Sang Hyang Wenang

7. Setelah lama hamil Dyah melahirkan anak berujud telur

5. Anak anung minungi sadarmi neng Wukir Keling jumengira kocap anyipta kedhaton neng awang-awang gumandhul ngalih nama Hyang Odipati sumuyut kering kanan ing pangidhepipun sinebut Hyang Odipatya pindha-pindha inganggepira sakehning nireng ing nungswapada

6. Laminira tan mam kawami wus peputra nama sang Hyang Tunggal Hyang Tunggal kocap dhaupe Ian putrane jin yuyu yuyu Ramang Srana Sridahni ya sang raka Batama atmestrine ayu nama Dyah Raka Bawatya Sang Hyang Tunggal atut dennya palakrami Ian Dyah Raka Bawatya

7. Dyah nggarbini antarane lahir Hanging pu$ra amijil antigan

Sang Hyang Tunggal sangat ma in telur dipegangnya ketika'dibanting melesat ke langit

berkilauan sinarnya seperti cahaya kesaktian mengarah ke langit alkisah Sang Hyang Waning

sedang berada di atas tanah Jawa.

8. Barang bersinar yang j atuh 8. kelihatan berupa telur tak jelas kejadiannya jikajatuhnyatepat kelak takdir bahagia diPulauJawa menurunkan para raja segera dibantingnya telur itu sepecahnya muncullah bayi

Itulah Manikmaya.

9. Kuning telur menjadi Batara 9. Manik adapun putih telur menjadi Maya sebenamya Hyang Guru dan Semar kedatangan Hyang Tunggal di Jawa bertemu ayahnya sekarang kedua putranya ditinggal di Pulau Jawa kepulangan sang Hyang Wenang ke Gunung Keling sudah bersama sang Hyang Tung gal.

Sang Hyang Tunggal sru lingseme tigan cinandhak sampun duk binanting mesat wiyati

cahyanira gumebyar pan kadya andaru sinusul mring jumantara kocap sang Hyang Wening pinujweng marengi guli nengPulo Jawa.

Myat gumebyar duk dhawah sinanggi tiningalan awami antigan tan samaring kadadyane estu yen dhawahipun kangpinasthi nembe mulyaning ing Pulo Tanah Jawa nedhakken pra ratu gya binanting ingkang tigan sepecahnya nulya medal jabang bayi punika Manikmaya. Kuninging dhok Sang Batara Manik dening putihing endhog ywa Maya Guru Ian Semar estune

Ywang Tunggal praptanipun tanah Jawi panggya sudarmi niskareng wus winama putra kalihipun tinilar ing Pulo Jawa sang Hyang Wenang kondumya mring Wukir Keling wus dening sang Hyang Tunggal

10. Diceritakan yang ditinggalkan di Jawa bemama sang Hyang Girinata menurunkan para raja Brama putra Hyang Guru berputra sang Dyah Bermani Bermani berputra Sritrustha sang Sritrustha berputra bernama sang Karikanan berputra sang Sakutrem yang berputra Batara Sakri selanjutnya berputra Palasara.

11. Putra Bagawan Palasara bernama sang Bagawan Biyasa putra sang Abiyasa Sri Pandudewanata terus Arjuna ya Sang Palgunadi itulah timbulnya Perang Baratayudha, yaitu Perang Pandawa dan Kurawa di ■ Tegalkuru Pandawa menang. selanjutnya Sang Angkawijaya

12. berputra Raja Parikesit anaknya Sri Jingkingnirniala berputra Sri Gendrayana lalu berputra Prabu Aji Jayabaya namanya raja terkenal yang mengawalinya dengan lambang kidung lukitarja mamerdu pangameringsih (1195) Pad a waktu itu

13. berputra Sri J ay ami] ay a lalu berputra Sri Jayamisesa Putra Jayamisesa adalah Sri Pancadriya bernama Maharaja Anglingdriya

10. Kawamaa kang kantun neng Jam ajejuluk sang Hyang Girinata nedhakken sagung pra rajeng Brama atmeng Hyang Guru apeputra sang Dyah Bermani apeputra sang Sritrustha sang Sritrustha sunu anama sang Karikanan atma sang Sakutrem putra Bethara Sakri peputra Palasara.

11. Bagawan Palasara siwi nama sang Bagawan Biyasa sang Abiyasa putrane Sri Dewanata Pafidu gya Erjuna Sang Palgunadi punika timbulira Bratayudeng pupuh prang Pandawa Kurawendra Tegalkuru Sri Pandhawa menang. ri Sang Angkawijaya

12. apeputra Raja Parikesit putranira Sri Jingkingnirmala Sri Gendrayana atmajane putra anama Prabu Aji Jayabaya wewangi narendra wuryengrat ingkang murweng apus mawi kidung perlambang lukitarja mamerdu pangameringsih

Ing nalika punika

13. peputra Sri Jayamijaya di apeputra Sri Jayamisesa Jayamisesa putrane Sri Pancadriya sunu mraja Anglingdriya wewangi berputra Maharaja Suwela kosong waktunya hilangriya zaman purwa Pulau Jawa menjadi kosong manusia habis semua

14. dimakan oleh bantu tinggallah keturunan seorang raja bertapa terus di gua malah sampai tujuh ratus tahun tapanya waktu itu terisilah orang dari Ngerum sang Prabu Suwelacala terdengarlah berita raja naik tahta yaltu sang Sri Sindhula.

15. Nama putra Sri Dewatacengkar adalah Prabu Kandhilwan yang didesak kerajaannya oleh raja Prabu Saka hanya tiga tahun sang Sri Dewatacengkar putranya, Srimapunggung berputra Sridaniswara berputra sang Karsijatayu yang selanjutnya menggantinya menjadi ratu.

putra mraja Suwela sela wekdalipun simane jaman purwa suwungira neggih pulo tanah Jawi jalma telas sadaya

14, minangsa ing bekasakan sami amung kantun wijinirig narendra ing guwaterusan tapeng malah ngantos sapta tus warsa dennya amati ragi antara ingisenan jalma saking Ngerum sang Prabu Suwelacala sru wdrta pamadeg narendra ngratoni inggih sang Sri Sindhula.

15. Putra Sri Dewatacengkar nami inggih sang Prabu Kandhilwan kang sinelan karatone direng ji Saka Prabu lah manira mung tigang warsi sang Sri Dewatacengkar putra Srimapunggung inggih sang Sridaniswara apeputra sang Karsijatayu aji gantya malih apeputra.

16. bernama Maharaja Lembumiluhur berputra sang Mahaapintya bernama Asmarabangun Asmarabangun berputra bernama Sri Laleyan naik tahta di Koripan berputra Prabu Sri Bantarkusuma negaranya terserang wabah

16. Mrqd Lembumiluhur wewangi apeputra sang Mahaapintya Asmarabangun sang Sinom Asmarabangun sunu Sri Laleyan ingkang wewangi jumenenging Koripan wus peputra Prabu ri Sang Sri Bantarkusuma negrinira kambah risak ing gegering raja merasa malu lalu pergi.

17. Lenyap bersama pengawalnya beijalan ke barat sampai pada sebuah gua pada waktu itu tidak ada raja tanah Jawa kacau balau orang-orang berebut menang perang dalam pertempuran. Diceritakan Jawa sebelah Barat desa di tanah Sunda ada seorang tua yang beranak cucu banyak.

18. Disegani tetangga kanan kiri terasa dalam semua pekeijaan dalam hati merasa susah karena tidak mempunyai raja bertapa dengan istrinya kemudian mendengar suara suara yang terdengar, "Pergilah si Tua ke barat, di sana ada raja yang sedang bertapa di dalam gua.

19. Angkatlah sebagai raja itu raja yang sedang berkelana." la terkejut dan bangun bersama istrinya pergi mengikuti petunjuk istrinya beqalan di depan peijalanannya terlunta-lunta sudah sampai di gunung banyak gua dimasuki tak ada yang menarik hati sedih hati sang Tua.

nata meranggya jengkar.

17. Musna lawan ingkang sakanthi neki pan mangilen antog jroning guwa samana tan ana rajeng rat Jawa hara-huru jalma samya arehat inggil gempur ginempur perang. Bang Kilen winuwus dhusun tanah Sundha rowang pi itua wauta ingkang winami sugih nakputunira.

20. Tak lama kemudian mereka melihat

18. Pan keringan kanan lawan kering apan rasa sabarang ing karya ing manah langkung susahe dene tan darbe ratu apan tapa Ian garwaneki nulya mireng swara swarakangkarungu, ' *Ki Pinitua lungaa ngulon kene na rajeng lagya mertapi aneng sajroning guwa.

19. Iku sira adegna narpati iku ratu muter ing rat jagad. '' Kagyat wungu Ian garwane mentar nuhoni tutur Ian garwane munggeng ing ngqrsi kalunta-lunta lampahnya wus manjing ing gunung sakeh guwa linebetan datan ana kekeraosing galih sedih tyas Pinitua.

20. Tan antara nulya aningali pelangi si belah Tenggara bersinar di Gunung Murya sangat gaib orang yang datang pasti mati binatang datang mati pula Ki Tua rela mati masuk ke dalam gua di dalatfi gua kelihatan seperti istana.

21. Pintunya tiga buah terapit tempat untuk menghadap sampai pintu ketiga Ki Tua melihat bersinar dalam cahaya terang guwa seperti siang hari Ki Tua melihat ada satria tidur ada cahaya bersinar di tempat tidur Ki Tua tidak menduga

aYicL teja pemuh Kidul Wetan ing Gunung Murya sumorot kalangkung gaibipun jalmara tartamtu mati sato mara palastra Ki Tuwa bek lampus lumebu sajroning guwa pan kadulu sajroning guwa kaeksi anglir pindha kadatyan.

22. kalau itu calon raja lalu mereka dekati menyembali bersama istrinya yang tidur lenyap tinggallah Ki Tua sendirian hanya dengan istrinya dan tempat tidur yang tinggal. Si Tua lalu bertapa di tempat tidur emas. Diceritakan selanjutnya

2L Kang wiwara tandhanira katri pan ingapit pasowanan prapta wiwara tigane Ki Pinituwa andulu cahya padhang jro guwa nelain apan kadya rahina Ki Tuwa andulu ' women satriya anendra munggeng kanthil kang cahya langkung nelahl Ki Tua tan duga

99 ven punika kang badhe narpati apan sami nulya pinalajengan yun ngabekti Ian garwane kang nendra sirna gupuh KiPinitua kari pribadi mung lawan garwanira mung kanthil kang kantun. Ki Tuwa lajeng atapa karsanira ta ing kanthil rukmi. Canty a kang wimrna

23. yang lenyap dari tempat tidur emas adalah sang Banjaransekar meneruskan peijalanan beijalan sepanjang gunung turun jurang naik gunung

23. Ingkang murca sangking kanthil rukmi tuhu ri sang Banjaransekar ndugekken lampah karsane lumaku jujur gunung mudhun jurang munggah ing ardi peijalanannya memilukan hati. Sang Prabu beijalan siang malam tidak tidur dan tidak makan terdorong cita-cita.

1. Menjelang matahari terbit langit bersinar merah bmatang hutan bersuara ramai memanggU-manggil sepertibangun tidur seperti menyapa orang yang sedang rindu.

2. Semua ingin berlari cepat mengungsi ke dalam jurang naga besar lari sambil bersuara keras mencium bau satria luhur seperti menghormati teman dan raganya.

3. Hantu dan binatang hutan lebat totor*) putih menyumpah janggit*) rambutnya beijurai juwal payal*) lari meringis sambil menerangi kelihatan merangsang

4. Perkutut sahut-menyahut membahagiakan sang Muda merak menari-nari sang Muda senang hatinya. Tak terkira yang melihat di puncak gunung

lampahe kawlas ana, ya ta sang Prabu ing siyang dalu lumampah datan sore kalawan datan abukti kawijilingcipta.

II. MIJIL 11. MIJIL

1. Meh rahina Ywang Aruna mijil mega bang sumorot sato warm kaluruk arame apepetrek kadya alin-alin kadya angaruhi marang kang wuyung.

2. Kabeh arsa lumayu gendring angungsi jurang fro naga geng mlayu ngakak swarane mambet gandane satriya adi kadi ngurmati kanca Ian raganipun.

3. Berkasakan sato warm tarik totor seta sumibat janggit tan rampyang-rampyang rambute juwal payal lumayu amringis sarya anelahi rumangsang kadulu.

4. Berkutut manggung agenti-genti weh nikmat sang Anom manyura ngigel beksa andher sang Branta resep kang galih. tandya kang ningali sapuncaking gunung

5. adalah pertapaan yang indah tamannya menarik jika dilihat Sang Raden mempercepat jalannya tiba di tempat dan beijumpa dengan sang Pertapa ditanya maksud kedatangannya.

5. wonten pertapan banjare asri kawuryan katonton Radyan nulya sumengka lampahe anjog prapta anulya kapanggih lawan sang mahyogi ubaya dinangu.

6. Disampaikanlah petunjuk dahulu Raden mendapat petunjuk supaya terus berjalan ke barat menyimpang darijalan menyusup hutan Raden Banjaransari kelihatan berpeluh.

6. Ya ta katur wasitaning nguni Radyan sinung tudoh kinen lajeng mangilen lampahe murang marga anusup wanadri Dyan Banjaransari arawyan andulu.

7. Raden Banjaransari ingin mandi la terkejut mendengar suara ramai di dalam bidadari gaduh semua Raden Banjaransari mempercepat jalannya

7. Arsa siram Dyan Banjaransari kagyat sang Wiranom miarsa jro swara arame widadari gurnerah prasami Dyan Banjaransai lampahira laju

8. ingin masuk tetapi ada penunggu pintu wanita tua teiinganya tuli sedang menyapu membersihkan gapura Raden Banjaransari berulang-uiang betanya.

8. arsa lumebet neng kang tengga kori nini-nini wadon wus abikan budheg talinganya lagya nyapu gapura aresik

9. Wanita tua tidak menjawab disinggung dan terkejut saat itu pula sembuhlah ketulian wanita itu manis seperti bidadari ingin segera pergi tetapi dipegang oleh sang Bagus.

Dyan Banjaransari tanya wangsul-wangsul

9. Nini tuwa nora nauri jinawil anjumbol Dyansakalamaribudhege

kemanisan tuhu widadari yun ngumbara aglis cinandhak sang Bagus,

10. Wanita tua mengeluh terus "KaU apakan diriku?" Raden Banj aransari menj awab, "Jangan sdah terima Nyai meskipun mengubah nama ada rahasianya.

11. Saya ingin bertanya." Si Tua duduk sabda ratu kelihatan dikabulkan oleh Dewa segera berubahlah Ni Tua menjadi muda dan cantik.

12. Wajahnya cantik bak bidadari melebihi perawan muda Sang Dyah duduk dan berterima kasih ia datang bersembali "Bagaimana Gusti saya membalas

13. Kebaikan Paduka sangat besar.'' 13. Sang Anom berkata, 'Tangan gugup hatimu." Saya ganti bertanya, "Siapa pemilik taman agung ini."

14. Dyah menyembah lalu menjawab. 14. "Ya, sang Anom pemilik taman ini raja putri gurunya wanita sebenarnya bidadari yang sangat cantik."

70. Nini tuwa sambate drewili "Kinapakm ingong?" Radyan Banjaransari delinge, "Aja kaduk tampa sira Nyai ngelih nama ugi ana wadinipun.

11. Amung ingsun arep tetakon.'' Ni Tuwa alunggoh sebdanira ratu katon kiye tinurutan ing Dewa kang luwih sakala amalih Ni Tuwa nom ayu

15. Empat puluh bidadari di istana

12. Wama endah tuhu widadari luwih prawan anom Sang Dyah lungguh suka panrima}ie atur bekti nulya mangenjali 'Taran baya Gusti ngong karya wewangsul

ing sih Paduka Tuwan nglangkungi." Ngandika Sang Anom, *'Wis aja gugup ing tyase. " Balik ingsun atakon sayekti, 'Sapa kang nduweni iki taman agung."

Dyah wotsekar matur kaduk manis, ''Inggih sang Wiranom taman punika ingkang adarbe prabu wanodya gurune pawestri tuhu widadari ayune pinunjul."

15. Kawan dasa ingkang widadari parekan kedhaton wanita seribu delapan ratus pekeqaaimya menunggu pintu nama sang Rqa Retnengrat Murdengrum.

16. Prabu Putri adalah raja yang 16, Prdbu Rara ratu setya luwih 17. Kelak bfla datang yang memiliki 17, Benjing yen prapta ing^angndarbeni

kenya se\m adhomas arume pakaryane kitten tengga kori namanya sang Aji Retnengrat Murdengrum

setia di Galuh istananya belum mau kawin sekarang negerinya masih gaib orang yang datang pasti tewas hewan pun tewas pula.

negara baru tampak demikianlah harapannya." Sekarang saya bertanya, "Dari mana asal dan siapa nama Raden?"

ing Galuh kedhatone dereng arsa krama samangke tur maksih nyiluman kang nagri jalma mara mati sato mara lampus.

18. Cahayanya sangat terang hamba belum mengenal yang berwama seperti Raden." "Saya orang Mendhangkasilir tidak memiliki nama sedang menderita rindu.

19. Berkelana ke mana-mana." Sang Dyah menyembah Rahaden masuk istana Dym Banjaran di tamansari berkeliling sambil bemyanyi-nyanyi.

nagri katongton punika nenggih ing jangkane," Balik Raden kula nuwun uning, *'Pinangka ing pundi sinten kang jquJuk ?

20. Tidur di kambangan sang Anom bermimpi bertemu dan bersanggama dengan sang Prabu air maninya keluar jatuh ke air

18, Dene sorote langkung nelahi amba dereng anona ingkang mendha Rahadyan wamanane." *lngsun iki wong Mendhangkasilir tan wruh ing wewangi geng branta anglangut

19, Andon lelanaanglayatumi.** Sang Dyah awotsinom manjing pura winama Rahaden Dyan Banjaran ing toman mider-mider sarwi sesendhon angidhung,

20, Sore aneng kambangan tanapi superta sang Anom null panggih Ian sang Prabu karesmen korut kamanya tibeng warih segera menjelma wus sigra qalmi atas kehendak Ywang Agung. kaamne Ywang Agung.

bidadaii yang mengasuh apsari kang momong suami tidak kawin dengan manusia tan akrama jalmi sampai turun-temurun pan turun-temumn.

21. Sambang mendhala yang mene- 21. Sambang mendhala ingkang namrima peni 22. Adalah satria rupawan 22. Wonten satriya abagus ingin tnasuk ke dalatn arsa manjing ing jro berdenyut hati sang Putri Prabu Rara kumepyur galihe ' Sang Anoin, saya lihat "Sim sang Anom suntingali abdi saya Gusti kawula abdi Gusti nini-ninitua ninisepuh 25. Sang Dyah bertanya, "Kau orang 25. Sang Dyah andika iku wong endi

kelak menjadi raja putri tanpa dctdya fatu Dyah wadat ing tetnbe di Pulau Tembini pinemah neng Nungsa Tembini

23. yang menjaga pintu taman sari 23. kangajagipintu tamansari apa sebabnya menjadi muda kemparan purwaningnom?" baU?" hatinya menduga agrahiteng galih apakah ini seorang raj a? baya iku ratu.

24. Adapun tanda-tandanya kelihatan 24. Dene sasmitane amambu ati memberi bekas kepada orang aweh tilas kang wong tua buta dapat sembuh kesungguhan apakah yang memiliki baya kang nduweni negaraku Galuh. negara sun Galuh.

Ketika diceritakan asal mulanya Sareng matur kang dadya purwane hati sang Putri tertarik tinutur kenyut tyas sang Aji

mana tiba-tiba datang?" nganggo dumrojog? "

karena terkena sabda yang bersangking kakenan ing sabda gati

sudahlah peitanyaan saya Gusti. sampun Gusti kawula tetaken "Saya dari Mendhangkasilir "Inggih sangking ing Mendhangkasilir lelaki pemberani ingin beijumpa sang Ayu

26. Tetapi tid^ jelas namanya masih muda dan cakap seperti Hyang Asmara bersinar cahayanya say a bukan penguasa tanah Jawa. Sang Prabu Dewi tertarik mendengar ucapannya.

27. Tak terasa kehendaknya dulu 27. Pan karasaa jangkane ing nguni 30. Dan j angan sampai ada pintu yang 30. Lan aja menga sakehing kang

segera dicegah dan diniuat disamark^ dalam hati katanya kelonggaran ingin masuk istana apakah itu juga akan beijumpa dengan saya.

alelaneng bumi yun pangguh sang Ayu."

26, Hanging boten cetha kang wewangi langkung bagus anom lir Hyang Asmara macur cahyane boten ingwang rnengkua rat Jawi sangAprabu Dewi myarsa tare kenyut.

28. Tinggi hatinya iuar biasa masuk akan membedah kutangku apakah bisa saya bertemu beritahulah segera suruhlah masuk

glis cinegah denmot ing wardaya sinamun delinge dening naladaka arsa manjing puri apa kuwi saugi arep temu maring sun.

28. Pan angkuhe kaya muter bumi yun bedhah koteng ngqng mangsa bisa ingong sing kepangMh warahen tumuli turuna malebu

29. Tetapi j angan kaupaksa masuk umpamakan orang mengambil ikan pada waktu kotor aimya hitunglah pintu kota ini jika terhitung semua dari awai sampai akhir

29. Hanging aja sira peksa manjing upamane kang wong amek mina buthek banyune denwilanga lawang kutha ini yen kabatang sami purwasananipun.

terbuka masuklah ke istana dapat masuk tanpa diketahui jika berhasil mengeijakan akan saya angkat sebagai raja Galuh.

menga manjinga kedhaton bisa anjleg tanpa sengkan bae ye kelakon bisa angelakoni sayekti sun ebi iku ratu Galuh.

31. Saya sekedar tun^u negara sa- 31. Ingsun derma bae tunggu nagri

ja sang Putri inenyembah keluar menemui sang Anom tampaknya Radyan Banjaransari sedang mengidung. Sang Putri berkata,

niken awotsinom lengser medal panggih sang Sinome semune Radyan Banjaransari lagya angrerepi. Sang Kara umatur.

32. "Sudah disampaikan kepada sang Maliadewi keinginan Paduka beijumpa disuruh masuk meneb ak jumlah pintu pintu yang kaulewati sejak awal sampai akhirnya.

33. Jika tertebak sang Putri mempunyai permintaan lagi datang tanpa diketahui tanpa melewati pintu kalau dapat menjalankan lalu sang Dyah menyerah.

32. Sampun katur ing sang Mahadewi Padukarsa panggoh. ingaturan marang jro dikane binatangan saka thahing kori gupita tonira mir purwasananipun.

33. Yen kabatang suk sang lit suji malih kang kapundhut menyat jleg tanpa sengkan bae sampun mawi medal sangking kori yen saged nglelampahi nuli sang Dyah ingrum.

34. Jika gagal tak akam dapat putri berhati-hatilah gagal berarti takkan mendapat dan takkan memerintah Sang Banjaransari berkata, "Pastijuga dibantu oleh Dewagung."

34. Yen sisip pan oran mondhong putri dipunngatos-ngatos wurung tanpa sida tanpa angreh angandika sang Banjaransari, '*Pira bora ugi jinunjung Dewagung."

35. Kemudian sang Dyah mengiringkan di belakang tidakjauh. Sampailah peijalanan Sang Raden Radeh melihat keindahan istana sayang sepi sekali tak ada lelaki.

35. Nulya sang Dyah umiring neng wuri tan adoh. Prapteng praja Rahade tindake Dyan lumyat langen ingkang puri eman temen sepi tan ana wong kakur^.

36. Dyan berdiri di tengah pintu diapit beringin kurung Sang Dyah minta supaya segara masuk Dyan Banjaransari tidak menyahut bersedekap bersemadi memusatkan perhatian.

37. la mohon kepada Yang Mahabesar tidak ada yang dilihat sebenarnya angan-angannya yang jelek sudah mati dalam hidup badannya menyendiri air mukanya kosong.

36. Dyan jumeneng neng madyaning kori ngapit wringin kurung Sang Dyah matur suwawi marang jro tanpa saur Dyan Banjaransari sedhakep semedi matitis malatkung.

37. Dennya nuwun mring Dewa kang luwih tan ana katonton ' angene sing ala sejatine sampun pejah sajroning ngaurip anggana badaning wahyunipun suwung.

38. Niken rara berkali-kali bersembah 38. Niken rara matur wali-wali melihat sang Anom sudah kosong tinggal penglihatannya menjerit jatuhke tanah keluhannya mengibakan tak mengira Gustiku

andulu sang Anom sampun suwung kantun permanane ajrit karuna anibeng siti sambate mlas asih tan nyana Gustiku

39. Say a kira dapat kujadikan tempat 39. Ingsun sengguh kena dakngengeri III. MEGATRUH III. MEGATRUH 1. Adapun yang beijalan dalam is- 1. Enengena kang Jumampah jro katana

mengabdi satria muda lagi cakap sangat sayang sampai tewas pant as menjadi raja Galuh saya akan mengabdi sampai turun-temurun.

satriya bagus nom eman temen nemahilalise pantes dadi ratu Galuh nagri pancen ingsun nyethi tan pegat saturun.

Sang Banjaransari

dhaton Sang Jaka Banjaransari mengamati ke empat penjuru berhenti keluar pintu pertama melewati wanita duduk

samar-samar wanita itu bemama Retnongrayung berwajah seperti bulan penuh menggoda sang Anom

*') nama hantu

3. Didekati oleh sang Bagus

pantas tempatku mengabdi * Raden Banjaransantun "Saya ingin masuk ke dalam purl," sang Anom berkata agak marah,

4. "Tuan menganggap mudah akan masuk pintu yang akan dilewati jika ingin tabu putri pingitan pintu yang say a tunggu ini terangkan yang sebenamya."

anjajah tingalan catur kandheg mijil pisan kori lumiwat manodya lunggoh.

2. Di tempat penjagaan berwajah 2. Neng palangkan wamane ayu picantik 7. la berhenti di pintu kedua dan 7. Mandhek kori ping kalih Radyan

nunjul layap'layap wanodya di biting tengran Retnongrayung wulan tumumn ngebeki abeka mring Sang Wiranom.

5. Raden Banjaransantun menjawab.

"Saya sebut eka artinya satu kuda mendekatiku Retnongrayun bersembah, "Inilah Gustiku.

3. Pinarekan ngriki den parek sang Bagus kang sayoga sunngengeri nglir Raden Banjaransantun "Sun arsa manjing jro puri," andika sendhu sang Anom.

4. "Dene sira gumampang arsa lumebu pintu arsa den liwati yen yun weruh gupitanipun kori kang sun tunggu iki jarwanana kang sayektos."

6. Selanjutnya saya ikut sang Bagus." 6.

''Jangan ikut si kuning dapat mengganggu peijalanan mudahlah kelak." Raden lalu masuk.

memperhatikan ndulu

5. Ingandika Rahadyan Banjaransantuny "Eka tunggal sunarani kuda ngrapek panjenenganku." Retnongrayun nuwun bektiy "Ya ta iki Gustiningong."

Alajenga kawula ndherek Sang Bagus." "Aja melu wong akuning mundhak angreribedi laku besok agampang ing wuri." Radyan lajeng marang ing jro.

wanita sangat cantik diiring putri dua ratus duduk di atas tempat tidur gading Dyah Supeni kelihatan tersenyum.

yang baru datang tingkahnya menarik hati. Banjaransantun berkata, "Saya akan niasuk ke purl, Retno Supeni menjawab pelan.

wont en wanodyayu luwih ingayap dyah kalih atus pinrek munggeng kanthil gadhing

Dyah Supeni mesem anon.

8. Segera ia turun menggoda orang 8. Gya tumurun anggodha dhateng 13. Rahadyan Banjaransantun berka- 13. Angandika Rahadyan Banjaran-

kang rawuh wiragane ulah esmi ngandika Banjaransantun, *'Sunarep lumebengpuri.' Retno Supeni tur alon.

tidak tahu petunjuk di pintu kedua. Saya tak boleh." Berkatalah Banjaransari, "Kumbang berada di atas dua wanita."

9. ''Ah, gampang sekali ingin masuk 9. "Dene teka gumampang arsa lumebu yen tan weruh wasita neng kori ing kalih. Kula tan antuk." ngandika Banjaransari, "Kumbang ngleng tawang dyah loro.''

10. Niken Supeni terkejut dan datang bersembah, "Saya ingin mengabdi." Banjaransantun menjawab, "Jangan ikut orang manis dapat mengganggu peijalanan

10. Kagyat Niken Supeni nembah matur, "Kawula arsa anyethi " Ngandika Banjaransantun, "Aja melu wongakuning mundhak angreribeti lakon

11. Gampanglahbesok." Raden terus beijalan sampai di pintu ketiga melihat wanita cantik bemama sang Retno Ingaron.

11. Gampang meksa benjang pungkur puniku." Rahadyan wus lumestari prapta wijil kaping telu lumyat wanodyayu luwih nama sang Retno Ingaron.

12. Diiring oleh tiga ratus putri kelihatan sedang birahi ia melihat dan segera turun menggoda yang baru datang bergaya kepada sang Sinom.

12. Pan ingayap wanodya tri atus wamane sedeng birahi lumiyat age tumurun abeka marang kang prapti wiraga laras sang Sinom.

"Saya akan masuk ke istana." **Sun arep manjing ing puri." "Mudah amat masuk ke istana "Gumampang arsa mring puri apa tidak tahu aturannya?" yen tan wruh ing cariyos?" 14. Penunggu pintu ketiga telah ha- 14. Gusis tan na lawang tri ingkang 15. Duh, Gusti kalau diperkenankan 15. Dhuh Gustiku kawula kena ngong 16. Mudahlah jika kelak saya sudah 16. Gampang besuk yen ingsun nemu 17. la bemama Niken Patrawati yang 17. Nama Niken Patrawati yu picantik sekaU nunjul 18. Niken datang dan membcritahu 18. Niken prapta wus manggojeng

ta, santun, Sang dyah berkata agak marah, SangDyah Hngira asendhu,

bis atunggu Banjaransari berkata, ngandika Banj'aransari, "Tri artinya tiga Basa tri puniku telu capai." sembah,

saya ikut ulun mengabdikan diri kawula andherek nyethi baik sebagai juru masak maupun juru dang juru panutu." juru tumbuk padi." Sang Banj aransari menj awab, Nebda sang Banjaransari, tinggallah si Manis. wus karia mirah ingong.

sesuatu yang langka dapat tercebol nggayuh lintang Yayi." Sang Dyah terkejut dan bar- Kagyat sang Dyah awot sinom

berbahagia rahayu lalu Dyan Banjaransari lajeng Dyan Banjaransari sampai di pintu ke empat prapta ing wiwara catur melihat wanita cantik lumiyat wanodya di muda.

diiring oleh empat ratus wanita ngayap pat atus pra sinom.

terciumlah bau yang baru datang lumiyatganda sangprapti menata gayanya ngencengken wiraganipun Banj aransari berkata, Ngandika Banjaransari,

"Saya akan masuk ke istana." "Sun arep manjing kedhaton."

sang Bagus, sang Bagus,

"Jangan segera masuk istana "Sampun nggal lumebeng puri jika belum tahu angka tahun pintu yang say a tunggu ini pikirkanlah sungguh-sungguh."

19. "Catur artinya empat, masuklah nenjmsu pada anak." Selanjutnya peqalanan sang Muda sampai pintu kelimaia melihat Sang Dy^ Niken Retno menggoda sang Anom.

20. Jangan pergi jika tidak tahu angka 20, Sampun mentor den tan wruh 21. "Jangan merangkul, tinggallah 21. "Aja ngrangkul Ian kantuna mirah 23. "Sapta artinya tujuh, dua raja 23. "Sapta pitu ratu dwi branta

tahun pintu yang say a tunggu ini memuat samudera agung "Dinda, panca artinya lima." Sang Dyah akan merangkul sang Anom.

yen dereng wrin candranipun kori kang sun tengga iki pradikanen kdng sayektos."

19, "Catur papat lumebu anusu ing sunu," Lafeng lampahnya Sang Branti prapfa kori panca ndulu Niken Retno sang Dyah Wati anggodha nggubel sang Anom,

ing candranipun kori kang sun tunggu iki ya amot segara agung "Panca lima iku Yayi," Sang Dyah yun ngrangkul sang Anom,

manisku mudahlah kelak." Rahadyan terus beijalan telah sampai di pintu setelah membiquk sang Putri.

22. Sampailah pintu ke tujuh terlihat Dewi Setyawati Radyan tidak masuk supaya menebak angka tahun di pintu Rahadyan berkata pelan,

ingsun besok gampang ing wuri." Rahadyan wus lumestantun ing wiwara sampun prapti sari sebda watialon.

22. Prapta kori wij'il ingkang kaping pitu anon Dewi Setyawati Radyan tan suka lumebu kinon nyandra ingkang kori Rahadyan ngendika alon,

parang asmara. Sang Dyah menyembah dan mengiring ratu dan peijalannya sampai pintu kedelapan yang jaga bemama

yudeku.' Sang Dyah wotsekar umiring ratu lampahira rawuh astha kori kang njagani kangjejuluk

24. Radyan dicegah masuk tebaklah pintu itu Raden berkata, "Delapan mata kumbang ke Jawa Dinda.' Sang Raden segera masuk.

25. Sampai pintu ke sembilan yang ditunggu sang Dyah bernama Anggawati mehghentikan jalannya Radyan supaya menebak pintu. Banjaransinom berkata,

26.' "Nawa artinya sembilan, terbuka 26. "Nawa sanga menga bae kori IV. KINANTHI IV. KINANTHI

saja pintu itu." Dalaiti hati 'Anggawati berpikir Apakah dia raja yang diharapkan oleh Raja Putri la mengikuti peijalanan Sang Anom.

24. Anggondeli Radyan tan aweh lumebu pradikanen ingkang kori ngtihg Raden, '*Astha pandulu bermana ngajawa Yayi." Dyah lajeng lumebeng in jro.

25. Prapta kori leng sanga sang Dyah kang tunggu mawa nama Anggawati anggondheli lampahipun pinrih anyandra kang kori. Ngandika Banjaransinom,

iku.'' Tanpa ngucap Anggawati bay a iki nyata ratu kangdenayun ri Sang Aji Tut wuri marang Sang Anom

27. Sampai pintu ke sepuluh ia melihat semuany a kelihatan seperti surga agung gapursmya besar seperti emas diumpamakan emas yang melebihi lainnya

27. Prapta kori sadasa awas andulu kedah ton saniskareng lir pendah suwarga agung gapura geng kadi rukmi cinandra rukma di kinaot

28. Berkolam biru-penuh bunga halaman berbatu bata airnya terlilit raja naga Dyan berhenti di tengah pintu dengan baik mengamati istana.

28. Jinembangan gedhah sarwi sinantun plataran binata rawi nagendra tambanging ranu Dyan kendel madyaning kori leng'leng mulat kanthi prabon.

1. Patih sang Prabu 1. Pepatihira Sang Prabu

yang menunggu di pintu keluai kang tengga neng kori wijil ketika Dyah mengetahui segera masuk dan memberi tahu kepada Raja Putri, "Gusti, hamba memberi tahu

2. ada satria cakap ingin menghadap sang Prabu. Seluruh makna dalam pintu sudah teruraikan. Gusti, tak ada yang terlewatkan kelihatannya satria ini misterius."

3. Sang Prabu sangat tertarik hatinya merasa khawatir dan merasa kalau kaiah ilmunya sudah terkalahkan. Beliau ingat permintaannya duiu maka dengan manisnya ia bersabda.

4. "Suruhlah masuk!" Patih wanita bersembah lalu keluar menemui Dyan Banjaransari. "Paduka Raden diharap masuk oleh Mahadewi."

5. Rahadyan diiringkan masuk tertarik pada lirikan ' hatinya hancur Prabu Dewi curiga dengan sopan dan berani bersuara merdu sambil melirik

6. Hatinya senang Sang Dewi duduk menundukkan muka. Banjaransari melihat keadaan sang Dewi seperti emas puj aan

Dyah ingrum sareng umiyat aglis lumebet tur uning marang Sang Prabu Wanodya, 'VustU amba tur udani

2. wonton satriya bagus arsa umarak sang Aji. Sagung candrane wiwara pan sampun dipunjarwani GustU sampun tan wonten hang gothang satriya anyalawadi."

3. Sang Prabu kalangkung ngungun mar as tyasira kumitir rumaos yen kamiwasan bantahira wuskcgodhi Enget jangkane duk kuna angandika kaduk manis.

4. 'Mara turuna malebu!" Sang Dyah Patih awotsari lengser medal sampun prapta panggih Dyan Banjaransari: 'Paduka Raden katuran marang ing MahadewL "

5. Rahadyan kerit lumebu kapilut ing panon tiring dadya pyuh ingnalanya sujana Prabu Dewi mangsiding guna wikrama merdu wrin anawung tiring.

6. tiring cipta awor sarju lenggah tumungku sang Dewi.

Banjaransari lumiyat suratira sang lir Dewi tir pendah pepujan retna bidadari pun pantas mengabdi.

7. Bukto saya yang menguasai istana Radyan sang Banjarsari Sang Dyah melirik Radyan yang baru datang hatinya terpanah asmara wajahnya bersinar kusuma yang baru datang.

8. Pantas kalau menjadi raja karena berdarah satria yang suka bertapa dan keturunan bangsawan tinggi inilah yang pantas memiliki negara Galuh.

9. Kelihatan dadanya bersinar sang Prabu Dewi tidak khilaf jika itu kehendak Dewata Sang Dyah bersembah pada tamunya Raden yang balk, "Siapakah nama Tuan

10. Dari mana asalnya dan mau ke mana?" Raden Banjaransekar dengan manis berkata, "Saya raja Koripan berkelana bumi karena

Tan ingwang mengku kedhaton Radyan sang Banjaransari Sang Dyah angliring kang prapta

widadari pantes anyethl

kasmaran nukmeng ing galih mancur tej'ane ngabara kusuma kang lagya prapti

11. merasa malu di negeri yang terserang oleh wabah penyakit. Rakyat saya banyak yang mati negara rusak dan sepi. Saya dituduh raja panas raja muda yang belum kawin.

8. Pantes jumenenga ratu pan trahing andana warih ratu wijiling ngatapa rembesing madu linuwih bay a ta iki pranyata kang nduweni Galuh nagri.

9. Kawawang kang jaja mancur tan kilap Sang Prabu Dewi yen pangajabing tawang Sang Dyah anembah atiti

Raden teja sulaksana, *Sinten sinambating krami

10. Ing pundi pinangkanipun ing ngarsa pinaran kapti?" Rahadyan Banjaransekar ngandika rum sedhep manis, *'Manira raja Koripan pramila anglaya bumi

11. wirang duk neng prajanipun keneng srengkara gegering.

Wong ingsun akeh prak^a dadya rusak praja sepi. Ingaran sun ratu panas ratu mudha durung krami.

12. Oleh karena itu, say a berkelana untuk berusaha menyembuhkan negara sampai ke puncak gunung. Saya sangat berbahagia sampai di Galuh dan bequmpa dengan kau yang akan dapat menyembuhkannya.

13. Prabu Rara berdiam diri sambil bersedekap mendengarkan dan menata perasaan dan hatinya dengan manis ia menjawab, "Di mana negara Koripan itu

12. Prakarafiingsun anglangut ngupayeng usadeng nagri angambahgraning ancala. Tekanireng wahyu dadi ing Galuh manira panggya kusuma kang ngusadani.

14. Yaitu bumi kosong sebutan yang paling mudah yaitu tempat peijumpaan putra dan putri jika malam terlarang pikirkanlah baik-baik.

13. Prabu Rara tanpa muwus atali asta tumiling anaker rasa ing manah amatur sedhep manis, '^Koripan punika pundi

14. lya iku bumi suwung gampang iku ingarani ing pundi nggene kapanggya temune putra Ian putri kalamun dalu larangan grahi tanen kang sayekti.

15. Ada gelap tapi bukan malam ada terang tapi bukan slang?'" Banjaransekar berkata, "Laut tanpa tepi di situlah tempat pertemuan laut madu Yayi."

15. Ana peteng dudu dalu ana padhang dudu rawi?'* Ngandika Banjaransekar, '7ro segara tanpa tepi iku anggone kapanggya pan segara madu Yayi."

16. Sang Dyah terbukti kata-katanya sekejab berdiam diri lalu sang Retna ke barat dan Dyan Banjaransari ke timur , mereka bequmpa lagi. Sang Retna ke utara dan Banjaransari ke timur lagi.

16. Sang Dyah kacihna ing wuwus tripandurat tan kenangling lajeng ngilen sang Retna ngetan Lfyan Banjaransari kapethuk. Ngalor Sang Retna ngetan malih Banjaransari.

17. Tak berapa lama mereka sudah berjumpa lagi

17. Tan antara wus kapethuk

Mengungsi ke tengah bequmpa pula Sang Prabu Rara sudah tobat merasa mati dalam hidup akhirnya hatinya memutuskan untiik berserah diri.

Ngungsi manengah kapanggih

Sang Prabu Rara wus kepyan ngesthi pejah jroning urip titining tyas ing cipta tiningalan wus asepi

18. Rahadyan Banjaransantun putus asa melihat keadaan itu ia berdiri dan mendengar suara wariita sedang bekeqa semua pekeijaan prajurit sangat lengkap.

19. Radyan sudah tanggap segera ia pergi Prabu Rara sudah bertemu istirahat di kursi emas dan berpakaian selaras sang Dewi kelihatan pantas.

18. Rahadyan Banjaransantun puthek ing tyas aningali jumeneng mirsakena swara wanita pura nambut kardi saliring karya ing wadya . langkung sangat amepeki.

19. Radyan wus waskitheng semu lumiyat gya trus lumaris ning Prabu Rara wus panggya pinarakan palakan rukmi sarya abusana raras sang Dewi Rara respati.

20. Mukanya berbedak kelihatan ayu diiringi oleh para abdi seperti emas pujaan. Sand Dewi duduk menunduk Rahadyan Banjaransekar memperhatikan selendang sang Dewi

20. Asurya bisikan ayu ingayap ing para cethi lir pendah pepujan retna. Lenggah tumungkul sang Dewi Rahadyan Banjaransekar maharseng sampur sang Dewi.

21. Bertemunya pandangan inengget ark an sang Dewi bergerak mundur akan pergi tapi dipegang oleh Radyan Banjaransari "Duh, Gusti tercinta Gusti mau ke mana?

21. Resmining wadana meh pyuh lumungsur sang Prabu Dewi pan karsa kesah cinandhak mring Radyan Banjaransari 'Adhuh, mirahing pun kakang Gusti arsa dhateng pundi?

22. Perasaanku seperti mendapatkan intan segunung

22. Ciptaning kawulaningsun lir manggih intensawukir

Gusti v^emnalah ' dan pandanglah saya berkelana mencari mati sehingga mati dalam huru-hara pun saya jalani."

23. Ibahatisang Putri lama berdiam diri, tetapi dirasakan seperti bermimpi melihat orang yang baru datang bergetar penuh kemanisan hati sang Dyah bergetar khawatir.

24. Pikirnya,kawulaku menahan tangis getar lelaki merusak negara. "Duh, Gusti tereinta j angan bersedih hati Saya tulus setia hati pada negara Galuh."

25. Sang Dyah semakin mundur Sang Radyan makin mendekat, "Mas Ratu, jangan sedih say ang orang manis manis dandanan tubuhnya rambutnya menarik hati.

lumiyat surating ab4h lelana ngumbara laya lelam ngumbara laya ontrapati surilakpnt

26. Meskipun saya mencari _ di seribu negara takkan bakal mendapatkan bandingannya yang menyerupai Gusti tereinta tidak malu saya akan mengabdi mengabdi karena gila asmara.

23. Lengeng tyas, sang Murdengrum dangutank^naanging panyanane lir supena ningali kang lagya prapti abanjir madu srengkara mar as sang Dyah tyas kumitir.

27. Untuk memperpanjang hidup menyembuhkan luka negara hanya Dindalah saya bersedia berkorban sampai mati untuk ini

24. Gptaningkawulaningsup akumembeng esmu tangis kakung guntur ri srengkara. "DhuK rnas mmh ingsun Gusti sampun geng ngemu rencaka satyaningrat Galuh nagri."

25. Sang Dyah tangkis yun mundur Sang kakung saya ngraketi "Mas Ratu aja karuna eman sotyane alindhih j manis rakiting salira . m .j sinQjnejan^ar^^L

26. Sanadyan ngupaya utgsuri rat sewu tan apgsal tandhing kang memba kusumaningrat nora wirang sun ngenge^ subrantine sun ngengeri.

27. Sayogya anambung tuwuh njampeni koraking nagri amung Andika kusuma wus pantes suntuku pati

Apakah Gusti tidak kasihan kepada diriku."

28. Sang Kusuma masih tegiih belum mau nieluludcan sang Radyan susah hatinya lain minta diri, katanya, "Aduh, Dinda tinggallah berbahagia di negara Galuh.

29. Saya minta diri akan mengembara sokur kalau masih d^at hidup." Tericetuklah hati sang Dyah lalu melirik dan tersenyum Sang Rahadyan tanggap arti senyum dan lirikan itu.

punapa Gusti tan welas mrit^kulane kawbaasih."

28. Sang Kusuma nuAsih puguh dereng karsa angecani sang kakung rimeng ing manah dadya angandika amit "Adhuh, Mas mira akantum mukti sari aluh nagrt

30. Sang Ayu segera dipondong masuk ke kamar tidur Sang Dyah menangis dan tidak dapat bergerak lagi sang Raden makin mempererat berkali-kali diciuminya seperti kumbang mengisap madu.

3 r. Sang Dyah meiintih manis untuk kebah^iaan beiduaan bertemupyaTiQdu.a^ara jiwanya beipadu dalam pertemuan lelaki dan wanita jadilah perkawinan batin.

32. Tubuhnya kelihatan dalam pertemuan cinta asmara setelah selesai mereka duduk sang Putri dipan^u tersorot pelita seperti bulan sesudahnya mereka bersuci diri.

29. Kawula paniit anglangut pira baya nemu urip." Sang Dyah tyasnya lir sinendhal wusana ngecani tiring. Sang Kakung nulya atampa sasmita saliring Dewi.

30. Nulya ingemban sang Ayu binekta mringjinem wangi Sang Dyah anangis atangkis tan polah sang Kakung saya ngraketi kunuswa ingarasHtras lir bermara ngisep sari.

31. Ngrarengih swaranya arum nmnrdi lunpping kang resmi campuhing asmara tantra_^ sukma sami sukma panggih temune putri Ian putra dadya sampun kawin batin.

32. Raganelajengkadulu campure asmara resmi wusira asami lenggah pinat^ku sang Putri kasorot prmdam lir wulan wusira sami sesucL

33. Sang Dyah bersembah kepada sang Raden ia menyerahkan negara Galuh dan seluruh putri, sang Putri berharap agar semua disenang-senangkan. Sang Banjaransari puas

34. menjadi raja di Galuh tetapi prajuritnya wanita semua negaranya belum teriihat masih daiam kegaiban Raja Banjaransekar memerintah dengan berbaliagia.

35. Ia sangat senang hati istrinya sangat berbakti. Raja Banjaransekar hatinya masih belum puas karena belum mempunyai prajurit laki-laki dan mantri miida.

33. Sang Dyah matur marang kakung rnasrahken Sagaluh nagri Ian sakathahe wanodyar panuwun sang lir suji cinangkramanana sadaya. Trustha sang Banjaransari

Bergantilah yang diceritakan yang dulu bertapa di gua Ki Pitnitua sudah lama menunggu di tempat tidur emas bersama istrinya semua kehendaknya tercapai dikabulkan oieh Dewa. Tetapi ia mendengar suara, "Ki Setomi, saya beritahu

34. jumeneng ratu ing Galuh nanging bala sami putri negari dereng katingal maksih nyeluman awerit Narendra Banjaransekar mukti sari nyakrawati.

35. Klangenan kang para arum kang garwa kalangkung bekti. Narendra Banjaransekar nging maksih puthek ing galih dene derenggadhah bala priya nayaka nom mantri.

V. SINOM V. SINOM

1. Gan tya ingkang kawamaa kang tapa ing guwa nguni Ki Pinitua wus lama atengga ing kanthil rukmi kalawan ingkang rabi tinekan sasedyanipun tinurutan ing Dewa. Amung swara kaparsU, "Ki Setomi ingsun wewarahing . sira

2. cepatlah ke arah b arat di sana ada raja besar yang berada di ringin tungguiah di sana jangan khawatir hatimu

2. age sira mangulona kono ana ratu luwih kembar kang ana ing wringin kembar jujugen tunggunen yekti aja uwas kang ati tak lama kau bakal bertemu cepat berangkatlah!" Ki Setomi terkejut lalu bangun segera berangkat ke barat bersama istrinya:.

3. Melewati hutan dan jurang 3. mengarungi lereng bukit menggak duri naik gunung angker akhirnya sampailah di beringin kembar lalu duduk istrinya bertanya, "Aduh, bagaimana Kiai kat^nya ke istana ternyata di dalam hutan

tan laM^as sira katemu age sira mentara!** Ki Setomi kagyat tangi nulya mentar mangilen Ian rabinira

Ngambah wana manjing jurang anasak perenging wukir ri bandhil sisir tinrajang sumengkang arga awerit glising crita prapti ing wringin kembar alungguh rabenira angucap, '*Dhuh, Kyai kadi pundi ujar teka menyang praja aneng wana

4. duduk di bawah beringin kembar lebih baik kita pulang Kiai daripada tersesat jalairkita." Kiai Setomi menjawab, "Diamlah orang bodoh." Heh suara yang terdengar suara jin dan perayangan gaduh tidak terlihat.

4. alungguh ing wringin kembar luhung Kyai dawek mulih bok kesasar lampah kita. Kyai Setomi angling, "Menenga jabaritin." Heh swara kapiarsa swaraning jin lawan perayangan kumerap datan katingal

5. Sebenamya ini adalah alun-laun 5. Alun-alun sejatine geledhegan negara Galuh hiruk pikuk sedang pasaran Ki Setomi menoleh kanan kiri Ki Setomi ngeri mendengar suara tanpa ujud

geledhegan Galuh nagri gumerah nuju pasaran lingak-linguk Ki Setomi Ki Setomi agiris myarsa swara tan kadulu

"Bagaimana Kiai tempat pengorbanan ini lebih baik kita pulang ke Sukapura."

'Kyai par an ing karsa nggon pengalapan pan puniki dawek wangsul mantuk dhateng Sukapura."

6. Ki Setomi menjawab sambil marah,

6. Ki Setomi sendhu lingnya,

"Orang bodoh diamlah!" Diceritakanlah keadaan dalam keraton ketika mantri Galuh melihat ada orang duduk di bawah pohon beringin kembar ketika hari Kamis segera menyuruh abdi untuk menanyainya.

7. "Apakah kehendak Kiai berjemur di bawah beringin kem bar?'' Ki Setomi terkejut mendengar suara tanpa ujud berkali-kali ditanyai Ki Setomi berpaiing ke kanan ke kiri "Apa yang Anda ucapkan berbicara tidak menampakkan diri." "Ketahuilah, saya adalah abdi raja

8. disuruh menanyai Anda apa yang Anda inginkan?" Ki Setomi menjawab, "Hutan mana ini?" Jawabnya, "Negara Galuh tetapi belum ada yang tahu7' "Tolong sampaikan kepada Sang Raja." "Marilah saya hadapkan."

Jalannya tertatih-tatih Ki Setomi dan Ni Setomi menagak duri lebat jalannya sempoyongan

*'Ambodhokaken wongiki teka sira menengaf" Kawamaa jroning puri

mantri Galuh pan uning yen wonten jaima alungguh neng ngandhap wringin kembar anuju pasowan Kemis gya pinirsa ing gandhek wanodya kembar

^'Kyai paran karcpira apepe ing wringin kalih?'*

Ki Setomi jelalatan nyarsa swara tak kaeksi tinakon wali-wali Ki Setomi lingak-linguk

'^Ngucap punapa Dika amicara tan kaeksi?**

wruhanira manira gandhek sang Nata

8, Kinen mirsa jengandika paran ingkangdiko esthi?** Ki Setomi saurira, **Punika wana ing pundi?** Nauri, Galuh nagri nanging durung ana kang wruh." **Nedha dika atuma manira dhateng sang AjL " Lah ta dhawek kula tuntun bebondhotan."

9. Catho'Catho lampahira Ki Setomi Ni Setomi ri bandhil sisir tinrajang angrunjang sangkoyongan cinangking

Abdi wanita tertawa "Bagaimana Bibi Paman jaji^ya perlahan-lahan? Terhuyung-huyung jalannya sampai pergelaran.

10. Para dipati tercengang diarah ke tempat tunggu lalu disampaikan kepada raja Setomi dipanggil mereka berdua menghadap. Sang Prabu bertanya, "Apakah yang kamu inginkan dari mana asalmu dan siapa namamu?"

11. Ki Setomi tersipu "Mohon maaf sang Raja hamba tidak mengerti." "Kau tidak melihat saya? Jika bermaksud daiam hati masa tidak melihat ujudnya seperti permata? Setomi beserta istrinya sudah mengetahui kehendak raja

12. Seperti Parta parasnya bercahaya tajam menggetarkan hati . Dull Gustiku yang menghilang dari negeri apanya yang bukan Setomi bersembah, ''Kzreri'd delap*) saya Gusti mempunyai raja beijemur di hadapan raja.

13. Istananya di Sukapura delap*) namanya." Setomi Si Tua ingin raja berkata

Gandhek wanodya gumuyu ''Kapriye Bibi Paman dene alun-alun sasik?'' Gruyah'gmyuh lampahe prapta paglaran.

10. Acingak para dipatya ingirit mring Sripanganti wus katur mring Sri Narendra Setomi dipuntimbali prapta ngarsa sarimbit. Ngandika Jeng Sang Prabu, Apakangsirasedya pinangkanira ing ngendi Ian maninge Paman sapa aranira? "

11. Ki Setomi calingukan 'Kawula nuwun sang Aji kawula datan uninga." 'Sira tan wruh marang mami? yen umangsut kang ati mangsa tan noraa weruh sotya lir sinipatan? Setomi Ian ingkang rabi wus uninga surate Sri Naranata

12. Lir Parta langkung bagusnya gumilang cahya nelahi angemper-emperi manah ya Gusti kula mi kang murca saking nagri ya apane ingkang dudu Setomi matur nembah, *Sangking delap amha Gusti darbe ratu apepe ing ngarsa nata.

13. Wismanya di Sukapura delap ingkang kawestani." pun Setomi Pinituwa sumedya ngandika narpati sabda Sang Raja, "Saya sangat berterima kasih say a menjadi raja di Galuh belum mempunyai prajurit pria karena semua wanita.

14. Sekarang kau ingin mengabdi kepadaku, saya terima ikutkan seluruh anak cucumu panggillah semua hatimu tak usah ragu saya jadikan penggawaku menjaga negara Galuh membersihkan tempat minum isilah itu semua Bapak.

angandika Sang Aji "Ya luwih tarimaningsun ingsun jumeneng nata ing Galuh durung ndarbeni bala priya balengsung padha wanodya.

15. Kau saya hadiahi pula kain panjang untuk suami istri yang dapat kau jadikan tanda untuk anak cucumu." Ki Setomi berterima kasih ia segera berangkat pulang. Sesampainya di Sukapura bertemu dengan anak cucu mereka terkejut karena disangka sudah mati

16. karena telah lama pergi. Kedatangan Nyai Setomi para tetangganya sudah berdatangan ramai karena sudah bertemu sungkem sambil menangis semua anak cucunya melontarkan pertanyaan Kemtidian dijelaskanlah bahwa kedatangan Setomi diutus raja.

17. Raja Galuh memanggil 17. Ing Galuh animbali

14. Ing mengko sira ngawula marang ngong sun tampani kerigna kabeh putonira padha timbalana ugi ja sumelang ing ati sun karya punggawaningsun jaga ing Galuh praja samya reresik kawresni iku kabeh Bapa padha isenana

15. Lan maneh sira sun gartjar busana wastra sfarimbit malah dadya kang pratandha ing anak putumu yekti " Tur nuwun Ki Setomi wit mentar lampahe mantuk. Prapta ing Sukapura anak putu wus kapanggih samya kaget den nyana sampun palastra

16. sangking dene lamenira. Praptane Nyai Setomi madhep patira wus prapta amyung citrane wus panggih bekti sarwi anangis sakehe kang anak putu samya apitakonan. Pan sampun dipurijarwani yen lampahe Setomi dinuteng nata.

seluruh anak cucu Setomi, Anak cucu menjawab, ''Di Sana tidak ada raja jangan-jangan disesatkan hantu ingatlah Kiai." Kiai Setomi menggertak, "Saya berkata sungguh-sungguh tidak tersesat hantu tetapi saya diutus

18. raja di ker^aan Galuh supaya mengajak anak cucuku semua yang akan dibangsawankan. Saat ini negara Galuh belum ada prajurit pria semua masih wanita itulah sebabnya kamu semua rqa menginginkan prajurit pria."

19. Semua berdiam diri hatinya berpikir-pikir akhimya setuju semua lalu mereka berdandan semua setelah menghormat Setomi beserta anak cucu berangkat dari Sukapura. Tersebutlah mereka sudah tiba di negara Galuh dan Setomi menghadap raja.

20. Anak cucu memmggu semua Setomi bersembah kepada raja, "Hamba telah diutus memanggU anak cucu hamba sekarang telah menunggu di luar terserah kehendak Sang Prabu." Raja merasa puaS; dan berkata, "Panggillah segera!" Yang dipanggil pun segera meng hadap.

anak putonira sami Aturenak putonira, ''Dene boten wonten afi baya kalap Kiyai emuta Andia nyebut." Kyai Setomi nggertak, "Sun tutur-tutur sayekti nora kalap sabere sun dinuta

18. narendra ing Galuh pura kinon nimbali angerik anak putoningsun sadaya ball kinarya bopati. ' Ing mengko Galuh nagri durung ana bala kakung maksih bala wanodya mulane sira timbali Sri Narendra apencut balapriya."

19. Manguning driya sadaya pirembug-rembug ing ati dadya anurut sadaya prasamya adandan sami wusnya mangusti gusti Setomi saanakputu mentor sing Sokapura. Kawameng marga wus prapti nagri Galuh Setomi caos sang Nata.

20. Nak putu ngantun sadaya Setomi matur sang Aji, "Sampun kawula dinuta nimbali nak putu mami saestu wonten ing jawi sumangga karsa sang Prabu." Trustheng ngandikq Nata, "Bapa timbalana nulii" glis ngandikan prapta agelar ngarsa Nata

21. Raja bersuka hati lalu berkata, "Kiai Setomi berapa jumlah yang kau bawa?" Ki Setomi bersembah, "Sang Aji sejumlah tiga ratus orang mereka anak cucu semua." Sang Aji berterima kasih dan berkata, "Ki Tua, cukup baik keijamu.

22. Saya akan membalasmu nanti akan saya dekati seluruh anak cucumu akan saya jadikan penggawa, mantri lurah, camat, kepala polisi arya dipati, dan hulubalang. Kau saya angkat menjadi patih bergelar adipati menjalankan perintah di negara Galuh."

23. Setomi bersembah, "Terserah pada Sri Naranata kami tidak sungkan." Semua sudah ditugasi beijaga bekerja untuk sang Prabu. Sudah berprajurit pria hati raja lebih puas dan negara Galuh makin terkenal.

2L Suka Sang Nata ngandika, "Kiyai Bapa Setomi sapira keriganira?" Ki Setomi awotsari, "Abdi dalem sang Afi dhawqh tiyang tigang atus anak putu sadaya." Ngandika trima sang AjU "Bapa Tuwa luwih gedhe karyanira,

22. Apan ingsun walesena mengko ingsun ingraketi sagung nak putonira sun karya bopati mantri demang rangga ngabei arya dipati tumenggung. Sira sun karya dhuta dadi patih ran dipati angrelema kabeh ing Galuh ne gara.''

24. Waktu itu sudah diketahui ma- 24. Samana wus kamanungsan nusia negara Galuh makin membesar orang-orang desa banyak berdatangan bermukim di situ mereka terus-menerus datang

23. Setomi matur anembah, sakarsa Sri Narapati kang abdi datan lenggana." Wusira pinatah sami sapantesira jagi makarya dhateng sang Prabu. Sampun abala priya langkung trustha sri Bopati kasub ing rat nagara Galuh katingal.

langkung geng Galuh nagri wong desa kathah kang prapta dhedhukuh awisma sami siyangdalu amintir tak ada putus-putusnya negara jadi ramai dan tenteram Patih Setomi sudah berbahagia. Setelah lama sang Prabu Galuh bermimpi

mempunyai sepas^g meriam 25. gadhah mriyem sakembaran kembar raja sangat tertarik setelah bangun tidur memanggil Patih Setomi. Setelah menghadap raja berkata, "Semalam saya bermimpi niemiliki meriam kembar sepasang saya sangat senang melihatnya card ah sampai kedapatan."

26. Patih Setomi bersembah, "Ke mana saya harus mencari tempatnya tidak mejientu mimpi itu adalah gaib." Sang Raja menjawab; '7ika tidak dapat ditemukan negara pasti akan rusak." Ki Patih terkejut hatinya mendengar sabda Sa|ig Raja.

27. la berkata dalam hati, '"Beratnya mempunyai raja permintaannya sangat sulit disuruh mencari yang diimpikan sang^Raja." Sri Parih bingung hatinya akhirnya menyanggupinya pamit sang Raja untuk pulang. Sesampai di rumah ia bercerita kepada istrinya

datan wonten pegatipun tataning prajd harja Patih Setomi wus mukti. Wusriya lami sang Prabu Galuh supena

28. tentang keinginan sang Prabu 28. pepundhutane sang Nata untuk mencari sesuatu dalam h^pdB kinen anggoleki impian

langkung remening sang Aji sawungonira anendra nimbali Patih Setomi. Pra^ ngandikan ajU ' 'Ingsun supena ing dalu duweimriyem kembaran luwih seneng ngong ningali golekana Bapa den ketemu s ira. "

26. Patih Setomi wotsekar, 'Paran nggenira ngulati nggenipun boten kantenan supena punika gaib." Ngandika Sri Bopatu ''Yen noraa akatemu yekti rusaking praja." Kagyat tyasira Ki Patih amiyiitrsa ing sabda Sri Naranata.

27. Angunandika ing manah, "Bote wong duwe narpati dene angel kang pundhutan ngandikane anggoleki supenane Sri Aji." Sri Patih emeng ing kalbu dadyd matur sandika mamiting nata wus mulih. prapteng wisma atutur mring raJbenira menginginkan meriam kembar di mana dapat ditemukan? Kiranya disumh mati diri saya ini. Nyai tinggallah kau saya akan meiicari nantikan sampai empat puluh hari.

29. Jika saya tidak kembali terserahlah kau Nyai." Ki Setomi segera berangkat tanpa membawa teman. . Sampailali ia di Sukapura memberi taliu anak cucunya, "Saya diutus sang Raja mencari sepasang meriam seperti yang pernah diimpikan oleh raja Galuh.

30. "Saya akan ke pertapaan tidak usah kau tangisi kalau SLidali empat puluh hari terserah jika akan menjenguk tanpa bermaksud memaksa." Setomi cepat jaiannya ke tempat pertapaan leluhurnya kemudian Setomi tiduran. Diceritakan anak istrinya yang di istana

31. di rumah tidak dapat tidur hatinya selaiu khawatir lalu menyusul suaminya Sesampainya di Sukapura terus menyusul ke pertapaan segera ikut tiduran. Setelah genap empat puluh hari dulu yang dipesan anak cucunya menyusul dan sudah tiba di pertapaan.

mundhut mriyem sakembaran ing pundi nggene kepanggih? baya ta kinen mati ingkang kaya awak ingsun. Nyai sira karia manirolunga ngulati antaranen tekan patang puluh dina.

29. Yen ingsun nora na prapta sakarepira ta Nyai." Ki Setomi nulya mangkat lampahira tanpa kanthi. Ing Sukapura prapti warah mring nak putonipun, ''Sun ingutus sang Nata ngupaya mriyem kekalih supenane ing Galuh Sri Naranata.

30. "Arep mring depok manira aja na sira tangisi yen wus patang puluh dina sakarepira niliki sinunggata tanapti." Lampahe Setomi laj'u mring depok luhurira Setomi mujung aguling. Kawama anak rabine kang aneng praja

31. neng wisma tan angsal nendra langkung sumelang ing galih lajeng nusul mring kakungftya. Ing Sukapura wus prapti nusul mring depok nuli enggal ta tumut amujung. Jangkep patang puluh dina kawamaa kang wineling nak putunya nusul mring depok wus prapta.

32. Ki Patih kemudian dibangunkan dipanggil berkali-kali tak menjawab Ki Setonii tidak bergerak demikian pula istrinya. Tak enak hati seluruh anak cucunya selimutnya dibuka mereka terkejut karena kosong dan melihat ICi Setomi dan istri nya

33. tidak lagi berujud manusia telah berubah menjadi sepasang meriam kembar. Mereka menyesal hatinya segera lari pulang inenceritakan kepada sanak saudaranya dan memukul kentongan bertalutalu dari segala penjuru telali datang mereka nienanyakan ada kejadian apa.

34. Setelah diberitahu bahwa Ki Setomi berabah ujud menjadi sepasang meriam kembar yang mendengar berita menjadi heran mereka bersama-sama menyaksikannya dan sangat menyesal. Anak cucunya lari menuju istana memberi tahu ke negara Galuh.

35. Sudah disampaikan kepada raja bahwa Ki Patih beserta istrinya menjadi sepasang meriam kembar. Sang Raja terkejut dan menyesal

32. Ki Patih nulya ginugah wali'wali tan nauri Ki Setomi datan obah sarta kalawan kang rabi. Tan eca ing tyasneki sagung ingkang anak putu kemulira binuka kagyat ajrit sareng nis dene lumyat Ki Setomi Ian kang garwa

33. datan arupa manungsa nglegarang salah kedaden warna mriyem sakembaran. Gegetun ngungun ing galih nulya lumayu mulih tutur mring wong sanakipun glis atitir agembrangan atutur madhep pat prapti samya tandang ataken titir punapa.

34. A pan sampun winarwanan Ki Setomi malih wami dadya mriyem sakembaran gawok ingkang sinung warti prasamya aningali gegetun ingungun-ngungun. Ya anak putonira lumajeng dhateng nagri tur uninga marang ing Galuh nagara.

35. Wus katur sang Naranata yen Ki Patih Ian kang rabi dadya mriyem sakembaran. Kagyat gegetun sang Aji sebentar berdiam diri berkata dalam hati, "Saya tidak mengira jika kau akan berubah ujud karena kesetiaanmu menjalankan perintahku.

36. Mungkin memang sudah kehendak dewa tidak ada yang dapat merintangi." Segera memerintahkan prajurit untuk membawa ke istana. Anak cucunya semua berangkat sambU meneteskan air mata. Setelah tiba di Sukapura riuh tangis mereka dan mulai mengangkat meriam kembar.

37. Diangkat oleh empat orang tak terangkat lalu ditambah enam ratus orang tak terangkat ditambah seribu lagi masih belum terangkat dua ribu tak terangkat sepuluh ribu pun tak terangkat. Sepekan tampak dalam impian diangkat sepuluh ribu pun tak akan terangkat.

sapandurat tan angling ingunandikaingkalbu, 'Tan nyana sira Bapa patih asalah kedaden srenging cipta saking tementemenira.

38. Kecuali sang Raja Galuh yang mengeijakan tak usah orang lain mengangkat. Kemudian berita itu disampaikan ke istana Galuh. Sang Prabu berangkat setibanya di pertapaan pilu hatinya karena rasa cintanya.

36. Baya wus karsane dewa sapa bisa amalangi." Anulya prentah mring wadya kinen ngusung marang nagri. Anak putone sami lumampah sarwi rawat luh.

ing Sokapura prapti umyung tangisira sami wus ingangkat mariyem geng sakembaran.

37. Ngangkat jalma catur kopi datan kangkat denwewahi jalma nem atus tan kangkat winewahan sewu malih meksa datan kuwawi kalih ewu tan kajunjung saleksa nora kangkat. Sapeken amarimpeni jinunjunga saleksa mangsa kang kat.

38. Kajawine Sri Narendra ing Galuh karsa nindaki tan susah ngangkat wimg kabeh. Anuli atur udani marang Galuh nagri. Anulya tindak sang Prabu prapta depok Sang Nata angres ing tyas ketang tresnaku dhandhangan.

VI. DHANDHANGGULA

1. Sang Prabu memb atin setelah hatinya tenang lalu berkata, "Duh, Setomi patihku apakah kau tidak kasihan padaku jika kau tidak dapat pulang ke istana Galuh negara akan menjadi kosong. Marilah say a bawa ikutlah kalau namamu Ki Tomi." Meriam menjawab, "Baiklah."

2. Diangkat oleh sepuluh orang dan ditarik dleh lima belas orang raja segera pulang. Setibanya di negara Galuh ditempatkan di dalam istana. Raja sangat senang hatinya orang-orang banyak yang menonton meriamnya berwarna bagus pantas menjadi pusaka raja Jawa raja yang penuh kewibawaan.

3. Sri Raja menamai Jaka Pekik meriam lelaki Nyai Setomi yang perempuan keduanya diwariiai merah coklat sehingga kelihatan jelek. Saiig Prabu berputra dua orang pria semua keduanya cakap yang laliir dari parameswari raja sangat mengasihinya.

VL DHANDHANGGULA

4. Yang tua diberi nama Dyan Wanenggada, sudah dewasa bernama sang Prabu Anom

Yun adriya sang Sri Narapati rem-rem manah nulya ngandika, 'Dhuh, Setomi patih ingong pa tan welas mating ingsun yen sira tan bisa mulih marang Galuh nagara temah praja suwung. Bapa payo ingsun gawa anuruta yen jarwaa Ki Tomi." Matur inggih sandika.

Pan ingangkat tyang dasa katarik mriyem sami gangsal welas sewang anulya kondur Sang Raj eng. rawuh nagari Galuh pinatah neng sajroning puri. Sang Nat a langkung vena keh jalma kadulu

warnane mariyem endah pantes dadi pusakane ratu Jawi nata sutijeng kara.

Sri Narendra sampun memarabi Jaka Pekik mriyem ingkang priya Nyai Setomi wadone kekalihira sampUn ingulesan sangkelat abrit ya ta sampun ala. peputra sang Prabu kekalih pra samya priya bagus'bagus patut saking prarneswari nata langkung sihira.

4. Ingkang sepuh pinaring wewangi Dyan Wanenggada sampun diwasa anama sang Prabu Anom.

diharapkan menjadi raja menggantikan di negara Galuh. Putra yang muda diberi nama Raliadyan Aryakusuma. Kedua putra itu selalu diajari ayahnya mengenai kesaktian.

5. Sudah lama bertahta Banjaransekar di Galuh sangat berwibawa. la kawin deiigan ratu bidadari waktu itu Dyah prameswari menghadap raja Sang Dyah bersembah kepada suaminya, "Tinggallah Gusli, saya minta pamit pulang ke Suralaya.

6. Di dunia sud all lama bisa dimarahi Hyang Girinata sudah tiba saatnya di Suralaya kosong iika sava terJalu lama di sini tentu tidak dikehendaki Hyang Pramesthi Guru." Raja sangat terkejut, k at any a, "Dinda. jangan pergi Saya tak bisa kau tinggal.

7. Dahulu papa pun sudali kaujalani 7. Andrapapadhingin sunlakoni setelah bertemu malali ditinggal lebili baik saya niati." Dyah prameswari bersembah, "Sudah tibajanji karena saya ini sejak di taman

ginadhang madeg ratu anggentosi Galuh rtegari Putra ingkang taruna peparingjejuluk. Rahadyan Aryakusuma, Putra kalih tansah mnulang ramafi pratingkah kasudibyan.

5. Wus alami jumeheng Sang Aji neng Galuh Prabu Banjaransekar tutug ing kawibawane. ' Krama apsari ratu duk samana Dyah prameswari marak mring Sri Narehdra Dyah ratu umatur ing raka Sri Naranata, *'Lah kantuna kawula anuwun pamit rnantuk mring Suralaya.

6. Wonten marcapada sampun lami bok dinukan mring Hyang Girinata sampun dumugi mangsane ing Suralaya suwung yen kawula wet aneng ugriki y ek ti dede kang karsa YwangPramesthi Guru/' Kagyat Sang Nata ngandika, "Nimas, aja paran polah ingsuii Yayi fan bisa sira tinggal.

mangka panggih malah aras tinilar angur palastra ingong." Dyah prameswari matur, ''Wus dhumateng janji tan keni wit ning kula punika awet tamaningrum menyanggupi kehendak dewa tetapi, saya titip dua anak pada sang Raja/'

Sang Prabu Dewi segera pergi dipegang tetapi tidak kena tinggallah sang Raja sendiri seluruh bidadari pergi. Sang Raja bersedih hati seperti pingsan sesaat hatinya kosong. Waktu itu ia me rasa rindu untuk penghibur ia memanggiJ kedua orang putranya. Raja pun berkata.

9. "Duh, kedua putraku sekarang ibumu sudah hilang kembali sebagai bidadari dan kau menjadi yatim." Ketika dua orang putranya mendengarnya menangislah keduanya menyembah sambii meneteskan air mata. Raja berkata lagi, "Nanda, berserahlah kepada Dewa rukunlah bersaudara.

sinagah karsaning dewa naming kula atitip putra kekalih ing Kanjeng Sri Narendra."

10. Hati saya tidak tahan ingin menyusul ibumu ingatlah Nanda permintaanku kelak sepeninggal saya yang tua mengganti sebagai raja memeiintah negara Gaiuh sedangkan anakku yang muda kelak mengganti kakakmu jangan sampai timbul sengketa hatinya hams terbudaya.

8. Nulya mesat ri sang Prabu Dewi pan cinandhak'candhak datan kena kenttin anggana sang Rajeng sagung apsari dahut. Sri Narendra angles ing galih lir murcita sakala ing cipta asuwung. Seniana anandhang branta wus lipur nimbali kang putra kaiih. Prapta nata ngandika,

9. 'Dhuh, putraningsun karo sun timbali ibonira mengko wus murcita mulihing widadarine kari tola nak ingsun. Putra kalih sareng miyarsi

karuna atimbangan nembah arawat luh.

Ngandika malih sang Nata, "Kulup'kulup narimaa ing Dewa di denatur akekadang.

10. Dene ingsun nora betah ati yun sumusul marang ibunira poma kulup ywa karsa ingong besuk sapungkur ingsun ingkang tuwa gumantya aji ngrengganiGaluhpraja kang anom nakingsun gumantya akakangira poma-poma aja na sulayeng ati ati mring kabudayan.

11. Siapa yang memulai ingkar pasti tidak akan selamat lebih baik Nanda selalu rukun." Kedua orang putranya bersembah sambil berlinang air mata, "Bagaimana Ayahanda, kami berdua tidak mau ditinggal lebih baik ikut pergi." "Nanda, dewa tak berkenan jangan melanggar.

12. Kamu berdua say a beri dua orang inang pengasuh Emban Praguna yang muda Penanggungan yang tua pantas kalau mengasuh raja." Dua orang pengasuh sudah diberi tahu dan ditinggali pesan oleh sang Prabu. Kemudian raja gaib menyusul ke Suralaya dan bertemu dengan istrinya

13. lengkaplah jumlah para dewa. Adapun yang tertinggal di istana dua orang anak itu sedih hati ditinggal ayah ibu. Diceritakan keadaan negara sang Raden telah diangkat sebagai raja bertahta di istana Galuh adiknya mengganti sang kakak bernamaSang Prabu Anom.

14. Pada waktu ada raja kecuali Galuh

11. Sapa ingkang wiwit laku ningsir yekti nora nemu raharja abecik atuta bae." Putra kalih wotsantun saha waspanira dres mijil, "Kudos pundi Jeng Rama kula tan saged kantun luhung binektaa mingkrat." "Kulupy iku karsane dewa dan keni aja murang tata.

winangsit sang Prabu.

12. Sira karo kai sun paringi emban low kang momong ing sira Emban Praguna kang anom Penanggungan kang sepuh pantes lamun momonga aji." Mban kalih wus ngandikan

Sang Nata anulya murca nusul marang ing Suralaya ya wus panggih kalawan garwanira

13. dadya jangkep ing dewa linuwih. Kawamaa kang kantun neng pura atmaja kalih wirage tinilar rama ibu. Tan ucapen rasaning nagri rahadyan nuneng gada wus ingangkat ratu jumeneng ing Galuh pura ingkang rayi gumantya raka wewangi Prabu Anom wastanya.

itu di Jawa tidak 14. Samana Jawa tana aji amung Galuh kang madeg narendra sehingga menimbulkan kecemburuan untuk merebut tahta. Para prajurit sudah diberi ta bu untuk siap sedia menghadapi pertempuran raja memimpinnya sendiri. Adiknya telah pergi pada malam hari diiringkan oleh Praguna

15. tanpa diketahui oleh prajuritnya harta benda tidak dibawa. Diceritakan raja Galuh sudali berangkat dengan prajurit lengkap parang mengepung rumah adiknya namun sudah kosong tetapi harta benda masih tertata rapi prajuritnya semua tidak berubah hanya Praguna yang tidak ada.

16. Raja menyesalhatinya "Kusangka adikku akan menyambut dengan pertempuran ternyata dia pergi semalam," katanya kepada abdi perempuan. Semua prajurit ditanya ternyata tak ada yang tahu kemudian mengumpulkan harta benda semuanya dibawa ke istana raja pun kembaii. kondur Sri Nata.

dadya binutarepaken ana ngendhih kedhatun, Wadya prabu wus demndangi sanega ing ngayuda mangrempah ing pupuh nata nindaki priyangga. Ingkang rayi wus uning angles ingwengi ingiring tan Praguna

15. wadyanipun tanna kang uning brana kencana aneng dalem aglar. Winama Galuh sang Rajeng sampun miyos sang Prabu saha dawya rakit kang wresni ngepang dalem arinta wus kapanggih suwung nanging brana maksih aglar saha wadya sedaya nora gumingsir nging Praguna tan ana.

16. Suka semu gegetun sang Aji '*Areningsun tak sengguh arnapag ing aprang kawekasane dadya angres merdalu," wuwusira marang ing dasih. Mriksa wadya sajuga tan ana kang weruh anulya anawan brana sakathahe binekta marang jro puri

17. Ceritanya yang pergi Raden Aryakusuma dan inang papg?(suh Praguna manyimpang jalannya melewati lereng-lereng gunung turun jurang naik bukit tanpa makan dan minnm menerobos hutan lebat hewan-hewan beriarian menerobos gelagah pennh bahaya mencium bau satria.

17. Kawamaa kang mgles ing latri Raden Aryakusuma Ian emban Praguna murangmarg^e munggah ner^ ngereng gunung manjing jurang sumengkeng ardi tanpa dhahar Ian nendra nasak wana gung sato wana kaberasak pabrupek nerajang glagah werit mambetgandasatriya.

18. Peijalanannya ke arah barat daya melewati pegunungan dan hutan. Sang Anom berkata, "Hutan mana itu?" Emban Praguna menjawab, "Masih daerah rakanda sang Prabu di Galuh." Peijalanannya terus ke barat seperti Parta turun dari gunung rqa yang penuh wibawa!

18. Ngidul ngilen lampahe sang Brahti ngambah drigamaning malahawan angandika sang Anom, "Ngalas ngendi iku?" Mban Praguna umatur, "Inggih taksih bawah rakamta ing Galuh sang Prabu;" Lajeng mangUen lampahnya kadi Parta tumurun saking ing ardi la ta sutijeng kara.

19. Sampai di hutan Sang Anom ber kata lagi, "Hutan mana ini?" Dengan tenang Praguna menjawab, "Masih daerah Qaluh yang diperintah oleh rakanda Sri Raja." Mereka terus beijalan Rahadyan melihat padang luas terdapat pohon sawo betjajar dua kemudian didatahginya.

20. Sesampai di sana lalu duduk di bawah dua pohon sawo Raden sangat tertarik meUhatnya.

19. Ngambah wana angandika aris, "Alas ngendi ta iki Bapa?" Mban Pragima matur abn, "Teka sih bawahing Galuh kreh rakamta Sri Narapati " Terlalu lampahira Rahadyan andubt ara-ara padhang fembar ana wite sawo jajar pan kekalih anulya pinaranan.

20. Prapteng lenggah neng sawo ke kalih Raden lan^ung kaearyan lumiyat

"Apa nama kayu ini pucuknya seperti gunung kembar keduanya?" "Iriipbhon sawo naniSiya, Gusti." Rahadyan berkata pelan, "Kalau begitu itu say a beri nama padang Pejajaran.

21. Mardah kita tempati karena sudah jauh dari negara." Praguna menyetujui lalumembuat nimah dan menanam pohon-pohonan. Lama-kelamaan banyak yang datang merekabermukim di Pejajaran berkebun dan bersawah pedagang pun banyak berdatangan.

22. Murali sandang pangan mas intan ditukar beras banyak pedagang yang tidak pulang lalu menetap di situ. Makin banyak pendatang jumlahnya sudah delapan ribu sehingga kelihatan seperti negara. Negara kelihatan aman dan makmur Sang Raden menjadi raja dan memerintah negara Pejajaran

'Tfez kayu apa rone larase kaya gunung sakembaran ing tengdh kalih?'* "Inggih sawo punika Gusti namanipun, Rahadyan alon ngandika, *'Yen mangkono Bapa iku sun arani ara-ara Pejajaran

23. Istananya sudah dirancang sitihinggil dan alun-alun sekalian istaiianya Patihnya Praguna

21. Payo Bapa padha dendhukuhi suprane wus adoh nagara. " Praguna inggih ature akarya wisma sampun ananem kang pala kitri. Ya ta ing lama-lama kathah kang tut pungkur jalma wisma Pejajaran samya olah tegal Ian gegamyang sabin janma dagang keh prapta.

22. Langkung mirah tedha rena sami raja brana ingurupken beras kathah dagang datan muleh lajeng wisma dhedhukuh. Saya kathah jalma kang prapti wus cacah astha sasra lir prajadinulu. kelangkung gemah raharja kusuma wus angadeg lajeng ngrengani negari Pejajaran

23. Wus kinentha-kanthaning kang puri sitiluhur alun-alun aglar saniskareng kedhaton Praguna patihipun dan para penggawa sudah siap istananya indah semua tersedia dan teratur. Kanan kiri tunduk semua tumenggung yang jauh pun tun duk pula menghadap ke Pejajaran.

24. YangmencelaGaluh sudah tunduk ke Pejajaran. Pada waktu itu sang Raja naik tahta dilambangi dengan Bima malethik sinakareng narendra (1665) Kanjeng sang Prabu waktu itu masih jejaka kemudian kawin dengan putri cantik dari Sunda Ki Patih yang diutusnya.

25. Sang putri telali dijemput empat prajurit yang bersenjata. Sang Putri telah sampai di Pajajaran sang Aji sangat senang menerimanya lalu bercengkerama karena sangat tertariknya. Diceritakanlah raja Galuh telali mendengar jika adiknya menjadi raja bertahta di Pajajaran.

26. Rajakeluar memanggil Patili Penanggungan lalu rajabersabda, "Patih, saya mendengar adinda telah menjadi raja di Pajajaran. Semua pengikutku

wus sumekta punggawa mantri keprabonira asri sumekta sadarum, Suyud kanan keringira myang tumenggung kang adoh tumiyung sami seba mring Pejajaran

24. Kang mancah ing Galuh nagari wus sumuyut marang Pejajaran samana Kanjeng sang Rajeng nggenya jumeneng ratu sinengkalan Bima malethik sinakareng narendra. Kanjeng sang Aprabu samana maksih jejaka nulya krama putra ing Sundha yu luwih Ki Patih kang dinuta.

25. Wus binektan sang dewining putri mbekta wadya cacah kawan nembang sumekta sagegamane Prapta Pajajaran sampun

katur langkung suka sang Aji pan sampung cinangkrama kalintangkalulut. Winama Galuh narendra wus miyarsa yen kang yayi madeg aji jumeneng Pajajaran.

26. Nulya miyos sineba sang Aji animbali Patih Penanggungan ngandika Kanjeng sang Rajeng, 'Patih, ingsun ngrungu yayimas wus madeg aji ana ing Pajajaran. Kaben wadyaningsun yang jauh dari istana dirampok jangan-jangan membahayakan negara kita.

27. Kalau begitu akan saya perangi say a sendiri yang akan mem imp in prajurit maka panggillah seluruh prajuritku bersiap dengan senjata.'' Patih bersembah, "Baiklah." Sang Prabu keluar ialu masuk ke istana. Paginya raja telah berpakaian perang dan slap maju perang.

VII. DURMA VIL DURMA 1. Prajurit telah siap di aiun-alun 1. Sawiyose wadya ngalun-alun aglar

kang adoh praja binahak bokmenawa menek ta anderawasi marang ing prajaningwang.

27. Yen mangkono arep sunlurugi ingsun dhewe kang nindaki yuda

sira undangana kabeh sakehe wadyaningsun den samekta gamaning jurit." Patih matur, "Sandlka." lAiwaran sang Prabu manjing dhateng dhatulaya. Enjingira ngrasuk kepraboning jurit datan ora mundura.

penuh melingkar sampai ke Pangurakan sepanjang jalan ke utara hiruk pikuk suara barisan tanda berangkat gendang, gong, dan^seruling.

2. Barisan prajurit seperti seperti barisan semut di batu lintah berbadan seribu tandanya bermacam-macam ringkik kuda memiiukan hati.

3. Peijalanan raja telah jauh. Diceritakanlah sang Raja di Pajajaran duduk berhadapan dengan prajuritnya

anglebi pacak suji ndungkap Pangurakan mangaler turut marga gumuruh swaraning baris tengara mangkat kendhang, gong lawan suling.

Bala kuswa lir watu tumrun king arga anglir sela blekithi werdu angga sdsra tengranya wama-wama pangriking kuda mangres karengeng nglangit.

3. Sampun tebih tindaknya Sri Nata Kawamaa sang Aji nata Pajajaran moyose siniweng bala memanggil Patih Pragima Raja berkata, "Patih, saya ini

4. tidak memiliki meriam. 4 Patih, kau saya tunjuk ke Galuh untuk mencuri sebuah meriam yang bernama Ki Setomi dan itu hams berhasil karena akan kupergunakan penguat prajurit."

5. Patih menyanggupi dan segera 5. berangkat dengan membawa prajurit seratus yang semuanya pilihan. Tak berapa lama sampailah mereka malam harinya sudah masuk di Galuh ke istana raja yang kelihatan sepi.

6. Patih segera mendekati 6. meriam Nyai Setomi lalu diangkat lima puluh orang tak kuat mereka ingat lalu bersembah, "Saya hanya diutus Gusti, Nyai

nimbali Praguna Patih Nata ngandika, "Sun iki Bapa Patih

1. oleh raja Pajajaran 7. yaitu putra raja Sri Banjaransekar." Meriam segera diangkat lima puluh orang telah berhasil mengangkat lalu dibawa keluar.

nora duwe terkat tan mriyem sajuga. Sira Patih sun tuding mring Galuh andustha, kang mariyem safuga kangarannya Ki Setomi poma tan kena sun karya tameng jurit"

Tur sandika Ki Patih anulya mentor mbekta rovjang sabiting dadya wong pilihan. Tan kawama wus prapta Galuh dalu wus umanjing pura narendra sampun kapanggih sepi.

Dustha patih lajeng merpeki r^enira mriyem Nyai Setomi anulya ingangkat jalma seket tan kangkat wus emut nulya ngabekti "Dermi kawula Nyai ingutus Gusti

Sri Narendra kang sinembah Pajajaran inggih putra narpati Sri Banjaransekar." Mriyem nulya ingangkat jalma seket wus kuwawi binekta medal.

Ki Patih berpikir sebentar Ki Patih nukmeng galih sampun neng marga. Angandika Sang AjU

8. lalu berkata kepada temannya, "Saya tak menduga istana kelihatan sepi. Di mana sang Raja? Hatiku terasa tak enak." Kemudian mendengar berita bahwa raja berangkat memerangi adiknya.

9. Patih cepat-eepat pulang membawa Nyi Setomi. Sesampai di Pajajaran diserahkan kepada raja. Raj a merasa puas sekali mendapatkan senj ata. Ki Patih bersembah lagi,

10. "Hambaberitahukan negeri Galuh sepi kakanda raja bersama prajuritnya sedang bergerak akan menyerang Gusti dan sekarang dalam peqalanan. Raja berkata,

11. "Kalau begitu hadapilah seluruh persenjataan prajurit Sunda gerakkan semua!" Patih menyanggupi lalu memerintahkan prajurit "Semua saya perintahkan."

12. Prajurit berangkat dipimpin Ki Patih semua membawa senjata. Cerita peijalanan

8. nulya muwus ing rowang, **Ing' sun tan duga kedhaion dening sepi, Neng ngendi sang Nat a? Tan enak tyas manira. Anulya miarsa werti yen Sri Narendra anglurugi kang rayl

9. Antukira Ki Patih agegancangan mbekta Nyi Setomi Prapta Pajajaran katur Sri Naranata. Langkung trustha Sri Bupati angsal pusaka Ki Patih matur malih.

10. "Amba atur uninga mring Sri Narendra nagri Galuh pan sepi rakamta narendra kebud sang wadya bala nglurugi Paduka Gusti

11. 'Yen mengko no Bapa Patih papagena sagegamaning jurit wadyengsun ing Dundha kabeh sira keriga!" Tur sandika Ky at Patih parentah wadya 'Padha sun gusthi-gusthi."

12. Wadya mangkat Ki Patih nindhihi bala dedameling jurit. Kawamaa lampahnya

Prabu Galuh dan prajuritnya beristirahat dijalan dihadap oleh prajuritnya. Tiba-tiba datang utusan dari Galuh

13. memberi tabu bahwa meriam 13, tur uninga yen mriyem Setomi 15. Prajurit Pajajaran diperiritahkan 15. Pejajaran kinen mapag ing yuda

Setomi hilang pada waktu malam hari para penjaga tidak adayang tahu. Raja terkejut dan marah "Bagaimana Patili penunggiinya tak bekeija?"

14. Raja memerintah Patih, ''Berangkatkan senjata di muka saua sudah menduga pastilah Setomi berada pada dinda." Tanda pemberangkatan telah bertalu dan prajurit sudah berhadaphadapan.

Prabu Galuh sawadya rerep masanggrahan afi siniweng bala. Wonten diita king nagri Galuh

musna tatkalaning latri wadya ingkang jaga datan wonten uninga^ Kagyat bermdntya sang 411 "Karane Bapa kang tunggu tanpa kardi?P

14. Angandika mring Patik, 'Payo budhalna gegaman kang pangarsi ingsun WHS aduga mangsa iya noraa Setomi ana si adl'' Tangara mangkat wus ayun-ayunan jurit

majii parang setelah di medan perang laluberkata Raja Galuh, "Hai, orang Sunda mundurlah segera kau pasti kalah prajuritmu hanya sedikit!"

jajaran wus prapti anulya ngandika Galuh Sri Naranata, ''Wang Sundha mundura nuli mangsa manggaa rowangirasathithik!"

16. Prajurit Sunda berteriak marah dan pecahlah pertempuran beradu senjata seperti gunung roboh kabut sebagai senjata

16. Wadya Sundha bermantya awarti sora nulya campuh ing jurit acaruk sanjata pindhah wukirbubagra limut musteng kaceki gelap seperti hujan saling menombak dari kejauhan.

17. Prajurit Galuh banyak yang tewas tertombak perangnya hebat sekali . seimbang keperwiraannya keberaniannya tak benibah maju menghadapi lembing saihbil bersiap dengan tombak prajurit Galuh terdesak.

18. Semua yang selamat menyerah. 18. Sisaning kang pejah anungkul 20. Membeii taliu baliwa kakanda 20. Tur uninga yen kang raka naraja

pungu lir warsa caruk watang atebih.

17. Wadya Galuh keh pejah cinaruk watang pamuknya golong pipis prawira ingsun dha prawira tan wikara lumarap ajajah lembing angundha watang wadya Galuh kalindhih.

Diceritakanlah sang Raja Galuh sangat malu dan Patih Penanggungan menghilang dari medan perang bersama embannya tidak kembali ke negaranya.

sadaya. Kawamaa Sri Bupati Galuh langkung merang Ian Patih Penanggungan angles samadyaning jurit Ian embanira tan kudu mring nagari.

19. Sudali tahu bahwa pulung Pajajaran yang menguasai tanah Jawa maka sang Raja lalu pergi menuju hutan. Adapun yang menang perang prajurit Sunda mundur melapor ke rajanya.

19. Sampun priksa yen pulunge Pejajaran kang mengku tanah Jawi sang Narendra linggar angambah wana wasa. Winarha kang menang jurit prawira Sundha mundur tur uning aji.

Galuh meninggalkan medan perang prajuritnya yang tersisa hidup takluk kepada sang Raja dan menyatakan menyerah. Sri Raja puas hatinya.

rendra Galuh anglesing jurit wadyanira samya sasisaning kang pejah samya teluk mring sang Aji atur bongkokan Trustha Sri Narapati.

VIII. DHANDHANG6ULA VIIL DHANDHANGGULA Ki Penanggungan.

1. Diceritakanlah raja yang men- 1. Kawartim ingkang kawlasasih derita bersama Patih Penanggungan jalannya menyimpang menelusup hutan lebat Jurang dalam dilewati duri lebat diteijang sudah terlewati istirahat di gunung samodra peijalanan Sang Raja dan Patih

2. Kemudian masiik hutan kembali Sang Raja bertanya kepada emban, ''Hutan manaini?" Patih bersenibali, "Daerah Nusa Tembini." Sudah jauh dari Pajajaran peijalanan masih berlanjut lalu tampaklah seseorang matanya lebar dan merali berulang-ulang ia membiingkuk.

3. Sang Raja segera bertanya, "Kainu itu makhluk apa? Selalu membungkuk-bungkuk tanpa teman." Yang ditanya menjawab, "Mencetak batu bata lalu dibakar." "Pandai sekali kau tanah dibakar menjadi merah. Kalau begitu saya ikut

4. nienumpang di rumahmu Orang hitam menjawab, "Gusti dari mana?

lawan patihira Penanggungan amurartg marga lampdhe anusup wana singup jurang sengkan dipunnmrgani . ri handhil tinarajang pan sampun kapungkur larwyan sing giri samodra lampahira sang Nat a lawan Kyana Patih ira Ki Penanggungan,

2. Nulya tindak ngambah wana malih Sang Nata tetanya marang emban, 'Ngalas ngendi ki arane?" Patih nembah umatur, ''Enggih bawah Nungsa Ternbini." Wus tebih Pejajaran lajeng lampahipun ya ana jalma katingal netra abrit awiyar pan anglangkungi dhingkal-dhingkul akarym.

3. Aglis tanya Kanjeng Sri Bupati 'Sira iku jalma apa? Dhingkal'dhingkul ya solahe dene tan nganggo batur. Kang tinanya tanggap nauri, ' Nyithak akarya bata ingobong," turipun 'Akal temen sira jalma dene lemah ingobong pan dadi abrit Yen mangkono sun nunggal 4. melu wisma mring sira." Jalma cemengaris aturira, 'Gusti pundi pinangkane?

Siapa namanya? Cahayanya bersinar terang Sang Raja tersenyum sambil berkata, "Asalku tidak tahu dari mana berkelana mengikuti kehendak hati tak ada yang dituju."

5. Kemudian Sang Raja membangun 5. rumah lalu menetap dengan pembantu. Sang Raja berkata, "Di sini saya ubah namanya menjadi Batawiyah." Setelah raja bermukim di situ banyak orang yang mengikuti rukun dengan tetangga keempat desa di sekelilingnya tunduk semua kepada Kanjeng Sri Raja.

6. Lama-kelamaan menyerupai ne- 6. gara aman tenteram bemama negara Jakarta murah sandang pangan sudah menyerupai negara besar. Pada waktu itu naik tahta lagi bemama Raja Jakarta. Sudah beijalan lama raja memerintah negara Jakarta punggawanya sudah diatur seperti negara gemb iralah hati Sri Raj a.

7. Cerita lain lagi sebagai cerita bukan baku di negara Spanyol

Sinten ingkang jejuluk? De sorote maair nelahi," Mesem ngandika Nata,

'Vhangkangin ingsun tan wrin ing tuduh pinangka ing saparan panut karepireng kapti tan na kang sinedyeng tyas, **

Nulya karya wisma ri sang Aji lajeng arsa dhedekah Ian emban. Ngandika Kanjeng sang Rajeng, '*Kene sun lih ranipun Batawiyah pan mantesi. Nggennya dhedhekah nata keh jalma tutpungkur suyud kanan keringira mancapate was samya sumuyut sami mring Kanjeng Sri Narendra.

Wus lami amindha nagari kartaharja ran nagri Jakarta

amirah sandhang pangane wus kadyapraja agung. Duk samana jumeneng malih juluk Nata Jakarta, Wus lami Sang Prabu ngrenggani nagri Jakarta ingkang wadya wus tinata kadya nagri amka Sri Narendra.

7. Nahen gantya kang winama malih apan" wonten sempalan carita ing Sepanyol negarane bersamaan waktunya dengan raja negara Segaluh tetapi lain daerahnya Sakendher putranya Ki juragan Bagna namanya yang sedang terserang asmara.

IX. ASMARADANA IX. ASMARADANA

1. Adapuh pada awalnya keturunan manusia dari gua asalnya anak Nabi Nuh sudah lama berpencar menjadi pedagang besar ada pula yahg menjadi raja.

2. Di negara Spanyol ada lagi yang digubah keturunan manusia perempuan hamil tua dan sengsara lalu dibedali keluar pria dibuang ke gunung tetapi bayi itu dapat rahmat.

3. Dipungut anak oleh orang sakti bernama Wasibagena setelah cukup lama diajari berdagang makin tua telah pandai kepandaiannya hebat sekali melebihi yang lebih tua.

pan sareng wekdalipun lawan raja Sagaluh nagri Hanging sanes tanahnya Sekendher ingkang peputra Ki Juragan Bagna ing wastanireki kang lagya akasmaran.

4. Mulai kecil sampai dewasa selalu bekerjakeras ia menjadi kaya hartanya beijuta-juta tak terbilang jumlahnya negeri-negeri besar seberang diperintah dan dibeli.

2. Purwanira kang kinawi tedhaking unuk manungsa sangking ing guwa wijile unuk Nabi Nuh atmaja wus lama dadya pencar samya rosa merdagang gung ana ingkang madeg nata.

2. Ing Sepanyol ingkang negari ana malih ginupita turun unuk jalma wadon awawrat sepuh sangsara binedhel medal priya binucal aneng ing gunung jabang bayi antuk rahmat.

3. Pinupu mring jalma luwih awasta Wasibagena sampun lami antarane winulang apedagangan say a tuwa ww5 wignya kapinteranira punjul ngungkuli kang tuwa-tuwa.

4. Wit alit tekeng birahi panggaotanira rosa katrima langkung sugihe donyane kethen ayutan baran tanpa mlangan nagari sabrang gung-agung akereh sami tinebas.

5. Banyak kenalanny a para pembeli dan penjual raja-raja banyak berhutang kepada juragan Wasibagna istrinya dua belas • semua wanita cantik satu yang dikebunkan (disingkirkan)

6. Berasal dari negeri Mukadam pada awalnya mendapat murk a Ki Juragan sangat sedih karena tidak beranak. Ketika malam hari tidur di luar rumah terdengar suara, "Jika kamu ingin mempunyai anak

5. Kathah samk anenenggih atepang wade tinumbas para raja utang akeh mring juragan Wasibagna rabine kalih welas samya putri ayu-ayu ingkang kinubon satunggal

7. uaiklah ke istana di gunung 7. ada pendeta bertapa mintaiah berkahnya pasti kau akan beranak." Cepat-cepat Ki Juragan bangun memberi tahu istrinya sebelas yang diberi tahu.

Semula dia itu raja di Nglernbugangsa menjadi pendeta hebat semua yang diminta akan ja.di mempunyai empat orang putra semua wanita yang tua Dyah Rinipraba.

9. Adiknya Sarpakanaka adiknya lagi Thathaguthan? bungsunya Thathasini semuanya berkesaktian luar biasa menguasai wilayah sendiri-sendiri banyak raja yang tunduk

Sangking Mukadam nagari kasiku ingpurwanira Ki Juragan subrantane dene datan apeputra. Dalu nendra akadhar ana swara karungu, ^'Sirayen ayun peputra

munggaha ingardi puri ana pandhita atapa anjaluka pangestune pasthi sira apeputra," Byar wungu Ki Juragan atutur mring garwanipun sawelas kang jinarwanan.

8. Inguni punika aji narendra ing Nglernbugangsa dadya pandhita kinaot sabarang cinipta ana darbe putra sakawan kenya samya prabu diyu kang sepuh Dyah Rinipraba,

9, Sarpakanaka kang rayi panengah Thathaguthana Thathasini wuragile samya sakti mahambara mengkurat sowang-sowang akeh giris ratu teluk mengabdi dan berupeti.

10. Sang pendeta be mama Mintuna berkata kepada para nyai, ''Siapkan hidangan jika nanti saya kedatangan tamu." Demikianlah Wasibagna yang akan menghadap sang pendeta telah tiba

11. di hadapan sang Pendeta jauh dilambai dengan manis Setelah duduk sempurna bertempat di pinggir balai Sang Pendeta berkata pelan, "Selamat datang. Apa yang kau kehendaki?"

12. Juragan menjawab, ''Seperti sudah mengetahui semua tingkah laku saya." Sang Pendeta tertawa, "Sebab kau orangjadi juragan besar susah tidak mempunyai anak.

13. banyak memiliki hart a dan istri. Istrinya dua belas belum ada yang berputra yang dikebunkan (disingkirkan) seorang putri dari Mukadas cantik tetapi terserapah." Ki Juragan minta belas kasihan,

atur bekti kumawula.

10. Nama Mintuna kang warni ngandika parekanira, ' Tadha caeawisa age yen mengko sun kedhayohan. ** Winarna Wasibagna kang arsa sowang Sang Wiku lampahira sampim prapta

11. ngarsane kang Wiku Aji doh ingawe amerdana Sampun atata lenggahe mungging tepising witana Sang Wiku Ion manabda, ''Bageya kang lagi rawuh. Kulup, apa kang sinedya?"

12. Juragan matiir sang Yogi ''Kados baten kekilapan ing saparibawaningong." Sang Wiku gumuyu alatah, **Karane sira jiwa wong dadi juragan agung susah nora darbe putra.

14. "Benarlah sabd'a Pendeta." Sang Pendeta berkata lagi, "Jika kelak berhasil berputra, apa balasanmu kepadaku?" Ki Juragan menjawab.

13. asugih donya Ian rabi. garwanira kalih welas durung ana patutane ingkang kinubon satunggal putri sangking Mukadas ayu wamane kasiku." Ki Juragan angrerepa,

14. *Kaluhuran sabda ening." Sang Wiku malih ngandika, "Yen besuk sira kalakon peputra sawalesira marang ingsun ta baya?" Ki Nakuda alon matur.

"Saya tidak membalas apa pun "Datan saged males amba

15. kecuali hanya sembah dan harta benda." Pendeta menjawab sambil tersenyum, "Harta benda untuk apa? Saya sudah kaya harta benda hanya janji setia darimu yang kuharapkan.

16. Kelakjika sudah beiputra saya minta seorang saya jadikan anakku." Juragan menyetujui kehendak sang Pendeta. Sang Juragan menuju kebun di belakang.

17. Sampai di tempat Maha Mintuna berkata, "Ini kebun saya mangga hanya berbuah dua silakan ambil berikan kepada istrimu merata dua belas orang.

18. Pasti akan berputra akan lahir laki-laki semua salah seorang akan menjadi raja dan pemberani dalam perang." Ki Nakoda bersembah, "Mudah-mudahan dapat restu Kanjeng Gusti Nabi Musa."

19. Ki Juragan Bagna mohon pamit pulang. Sesampainya di rumah bertemu dengan semua istrinya sebelas orang menghadap. Ki Nakoda berkata, "Dinda saya mendapat hasil

15. tan langkung mung pangabekti kalawan kang raj'abrana." Mesem ngandika sang Katong, ''Berana sun karya apa? Ingsun \ms sugih donya tan langkung amung setya sira kaki kang sun sedya.

16. Besuk yen wis asesiwi ingsun nj'aluk satunggal sun ambil putrayektine." Juragan matur sumangga sakarsa sang Pandhita Sang Juragan nyangak sampun marang kebon pepungkuran.

17. Lampahira sampun prapti ngandika Maha Mintuna, *'lki pakebonan ingong mung loro pelem wohira iku sira ambila paringena mringgarwamu kalih welas den warata.

18. Pasthi padha asesiwi ambabar priya sadaya kang siji umadeg ratu tur sudira ingayuda." Ki Nakoda tur sembah, *'Angsala pangestunipun Kanjeng Gusti Nabi Mur^sa."

19. Ki Juragan Bagna pamit mantuk. Prapteng wismanira panggih garwanira adher garwa sawelas neng ngarsa. Ki Nakoda lingira. **Yayi oleh gawe ingsun diberi oleh Pendeta di gunung

20. berupa dua buah mangga untuk kau makan agar dapat berputra." Mangga dibagi terus dimakan oleh sebelas orang istrinya. Cerita selanjutnya istri yang disingkirkan juga

21. la sangat memaukan tidak makan dan tidak tidur tetapi makin memperkuat bertapanya dihadap oleh abdinya Sang Putri berkata, "Saya sangat malu - karena tidak seperti umuin

22. Suami tidak memiliki anak lebih baik mati saja." Ni Emban menjawab pelan, "Saya tadi berbuat salah masuk ke tempat Gusti dan melihat ulah rakanda membagi mangga kepada sebelas orang istri

abdi

pinaring Sang Wiku arga

20. arupa pelem kekalih kinen mangan sira padha nuli sesunu ing tembe." wus dinum sigra dhinahar mring garwanira sawlas. Nehenta ingkang winuwus garwa kangkinubon juga

23. Diiris-iris lalu dibagi rata supaya dapat berputra. Ketika bijinya dibuang keduanya saya ambil dan ini Gusti silakan dimakan agar dapat berputra."

21. Saklangkung kawlas asih tanpa dhahar lawadnendra malah dadi sutapane pinarak Ian embanira Ngandika sang lir retna, "Sun iki wirang kalangkung tan lumrah sapadha-padha

24. Biji mangga telah diterima keduanya dikungkang setelah bersih lalu diberikan yang sebuah menjatuhi wanita

22. Laki tan sinungan siwi angur baya matia." Ni Emban alon ature, "Kawula wau culika lumebet Gusti priksa solahe rakamta adum pelem mring garwa sawelas

23. IngiriS'iris waradin supaya darbea putra. Sareng binucal peloke kekalih kawula bekta Gusti inggih punika sampeyan dhahar sang Ayu ing supados peputra.**

24. Kong pelok wus dentampani kekalih kinalamutan wus bersih pinaringake nibani inya syi sowang

Ni Emban terkekeh-kekeh, "Tanpa suami mempunyai anak jadi anak jadah terlantar."

25. Abdi menj awab, "Biar jadah asal hidup kelak dapat disuruh." Semua tertawa gembira "Tak betul katamu kelak biji itu yang menjadi anak dadah."

26. Sang Putri berkata pelan, "Semailah biji itu kelak menjadi pembibitan jika berbuah jadi nafkah." Cerita selanjutnya sebelas orang istri tadi sudah hamil semua.

27. Istri yang disingkirkan juga hamil dan abdinya - keduanya hamil semua. Ketika telah tiba waktunya sembilan bulan lalu lahir mereka melahirkan bersama sang Juragan senang hatinya.

28. Putra sulung dinamai Baron AmUman, adiknya bernama Baron Kaskedheng adiknya lagi Baron Ardiyan lalu Baron diikuti sang Baron Tanemun lalu Baron Driansyah.

Ni Emban latah-latah, **Tanpa laki darbe sunu dadi bocah jadah kowar,"

29. Kemudian Baron Makresmin adiknya lagi bernama sang Baron Arte lalu Baron Kaesman kemudian Baron Saerah

25, Ni Inyalatak nauriy '7adah'jadah sok uripa ing tembe kena kinongkon." Sadaya gumujeng asuka "Tan benerujarira pelok ikuing besok kang minangka dadah rena,"

26, Sang Retna ngandika aris, "Pelok sira dhedhera dadi paninisan tembe lamuna wok dadi pekah," Gantya kang winama garwa kang sawelas wau wus samya wawrat sadaya,

2 Z Garwa kang kinubon inggih nggarbini Ian embanira kekalih awawrat kabeh. Wus sami prapteng samaya sangang wulan gya mbabar pra samya mbabar sadarum Sang Nakoda langkung turstha.

28. Putra sepuh sinung kasih Baron Amilman, arinya awasta Baron Kaskedheng sumendhe Baron Ardiyan nulya Baron tandya sang Baron Tanemun anulya Baron Driansyah,

29. Tumunten Baron Makresmin ari malih namanira anenggih sang Baron Arte tumunten Baron Kaesman tandya Baron Saerah yang terakhir Baron Semita sehingga lengkap sebelas orang.

30. Adapun sang Dyah yang sedang 30, Kuneng sang Dyah kang nggarbini

hamil di tempat pengasingan belum melahirkan hatinya sangat sedih waktu hamil telah berlebihan Sang Ayu merasa lelah bayi terasa mulai menguat.

31. la berkata kepada abdinya, "Bagaimana pertimbanganmu Apakah perlu dibedah supaya dapat lahir? Abdi emban menjawab, "Jangan sang Putri kalau belum waktunya."

32. Adapun cerita sang bayi yang masih dalam kandungan bersuara manis, "Sabarlah Bu besok saya akan lahir jika telah tiba hari baik bulan dan tahunnya."

33. Tenanglah hati sang ibu waktu itu abdi Ni Emban hatinya susah pula karena bayi belum lahir "Bagaimana ini bayi belum lahir tapi bergerak-gerak dalam perut."

Baron Semita aranipun nenggih wau jangkep sawelas.

aneng kubon pepungkuran dereng mbabar wawratane saklangkung rudatinira wus langkung ingkang mangsa kraos say ah sang Ayu jabang bayi sampun rasa,

34. Bayi segera menyahut, "Ibu, besok saya akan keluar bersama dengan Gustiku. Saya tidak lewat rahim tetapi membedah lambung saja

31. Mring inya ngandika aris, **Lah kepriye polahira Apa perlu binedhel wae supaya bisa ambabar? Mban inya aturira, 'Vhawuh bendara bok sampun yen dereng mangsa kewala."

32. Winama kang jabang bayi kang aneng jroning wetengan semi arum swarane, *'Ibu densabar kewala benjang kawula mbabar yen prayogi dintenipun wulan sarta warsanipun."

33. Kang ibu asreping penggalih Samana Ni Emban inya inggih asusah manahe wawratane dereng mbabar "Iki kepriye baya jabang bayi durung metu aneng weteng garonjalan."

34. Gya nyuwara jabang bayU Biyung besok ingsun medal abareng Ian Gusteningong. Sun tan metu ing wadonan mbedhah lambung kewala makan makanan agung." Ni Inya sangat ketakutan.

35. "Jangan begitu bayi saya pasti mati." Bayi bersuara lagi, "Akan mati atau tidak asalkan saya hidup." Diceritakan selanjutnya sudah sampai janjinya.

mangan pepanganan agung. Bok Inya girap^irap.

36. Setelah dua belas tahun lahirlah lelaki kembar yang sudah memiliki kesaktian ketika keluar lalu lenyap menjelma satu dengan Gustinya dua orang putra Dyah tadi menjelma ke dalam telur busuk.

35. "Aj'a ta mangkono bayi amesthi mati manira." Jabang bayi nywara maneh, "Arep mati arepe orang sok dhasar ngong uripa. Wusira lami winuwus wus jangkep samayanira.

37. Sang Dyah tertegun memandangi sifat anaknya karena tidak seperti anaknya Sang Dyah berkata pada abdi, "Bagaimana menurut pikiranmu?" Dua orang abdinya menjawab, "Mari dibuang saja Gusti."

36. Kalih welas warsa lahir priya kembar wamanira nging sampun sinung kasekten sareng medal samya musna nukmeng tunggal gustinya putraning Dyah kalih wau nukmeng kuwuk panggerusan.

38. Sang Dyah berkata pelan, "Lebih baik dirawat saja berilah sesaji sayang kalau dibuang bagian dari diriku diberi sesaji setiap malam." Diceritakan yang menjelma dalam telur busuk

37. Sang Dyah anjenger ningali dhateng sipate kang putra dene tan katon putrane Sang Dyah ngandika mring inya^ "Kapriye pikirira?'' Mban kalih sami umatur, 'Suwawi Gusti binucal."

38. Sang Dyah ngandika aris, 'Tayo padha binecikan becik sajenana bae eman lamun binuwang sempalane wak ingwang sinaj'enan saben dalu. Kang nukmeng kuwuk winarna

39. Kedua putra sang Dewi yang tua Baron Sukmul yang muda Baron Sakendher Baron Sakendher berkata, "Kakanda, marilah keluar

39. Kekalih putra sang Dewi Baron Sukmul ingkang tuwa Baron Sakendher kang anom Baron Sakendher lingira, 'Kakang, suwawi medal senyampang ibu tidur kita mencari makanan."

40. Sang kakak mengikuti adiknya keluar dari telur busuk lalu makan sesaji. Setelah kenyang lalu diundurkan oleh punakawan. Sekeber dan Sukmul telah makan kenyang.

41. Merekamasukkembali ke dalam telur busuk hanya malam hari mereka keluar Ibunya sudah mengira berkatalah kepada abdinya "Saya tidak mengerti setiap malam sesaji habis?"

42. "Sayajuga tidak menduga kalau putra paduka. yang makan sesaji." "Emban bagaimana caranya agar saya dapat bertemu?" "Kalau begitu marilah Gusti kita pura-pura tidur."

mumpung sore Kanjeng Ibu samya nedha pepangamn."

40. Kang raka narut mringari medal king kuwuk kaliydn sami adhahar sesqen, Wus tuwukgya linorodan dhateng kang punakawan. Sekeber kalawan Sukmul atuwuk denira nedha.

41. Wus samya malebet malih marang kuwuk panggerusan ing saben latri wedale Kang ibu sampun nggrahita ngandika mringmbannya, "Nora aduga tyas ingsun safen saben latri brastha?"

43. Malamnya mereka pura-pura tidur Sang Dyah berselimut kain kasa bersama dengan embannya. Ketika tengah malam Baron berdua keluar bersama dengan pembantunya makan bersama.

42. "Kula inggih boten ndugi menawi putra paduka ingkang adhahar sajen." "Emban priye dayanira nggon ingsun ketemua?" "Yen suwawigusteningsun dhaweg api-api nendra."

44. Ibunya memperhatikan ulah putranya yang keduanya tampan semua Sang Retna senang hatinya Baron berdua keluar sesudah makan akan mandi

43. Ing latri gya sandi guling Sang asingep ngangrangan prituwin Ni Emban karo. Tengah dalu wontenira Baron kalih gya medal lawan punakawanipun samya dhahar pepanganan.

44. Kang ibu awas ningali solah tingkahe kang putra kalih abagus wamane Sang Retna kacaryaning tyas Sang Baron kalih medal wusira dhahar yun adus sampai di luar lalu mandi.

45. Sang ibu bangun lalu memangil emb an dan pengasuh dan memegang telur busuk diberikan kepada embannya "Jika Gustimu datang bantinglah segera telur busuk itu jangan sampai dimasuki lagi."

46. Setelah Baron berdua mandi segera pulang ke rumah akan masuk ke dalam telur busuk lagi tetapi telur segera dibanting pecah berantakan Baron berdua segera dirangkul dan ditangisi oleh ibunya.

47. Emban dan pengasuh segera merangkul putranya bahagia bercampur tangis. Putranya minta disuap ikan asin dan nasi basi Ni Emban tertawa mendengar ucapan anaknya.

prapteng njawi tdndya siram,

45, Kang ibu wungu nimbali mring emban lawan inya sarta anyandhak kuwuke pinaringkm mbanira 'Yen prapta Gustenira kuwuke bantingen gupuh aja nganti linebetan,"

46. Wus siram Baron kekalih age-age mantuk wisma arsa mblebu kuwuk maneh

kuwuk sigra binatingan pecah sigar kaparah Baron kalUt gya rinangkul mring kang ibu tinangisan.

48. Pada wkatu itu Sang Retna Dewi sangat sayang pada putranya keduanya berwajah tampan sangat dimanj^an dipenuhi semua permintaannya. Sang Retna senang sekali dan tahun pun berganti.

X. PANGKUR X. PANGKUR

47. Lan enibari Ian inya sami gya mangrangkul putranira sasuka kawor tangis. Sutane anjaluk dulang greh pethek sega wadhang Ki Emban latah gumuyu myarsa ujare kang putra.

48. Samana Sang Retna Dewi saklangkung sihireng putra kekalih bagus wamane kalangkung dinama-dama inugung sakarsanta. Sang Retna adi kemaruk tiningal warsa kawuntat.

1. Cerita pim beralih rsga Mintuna di gunung sudah lama menanti

1. Gantya ingkang kawamaa wukir purwa maha Mintuna aji wus lama angayun-ayun janji putranya Sang Juragan belum datang memenuhijanjinya sanggup menyerahkan seorang anak belum juga kunjung datang.

2. Sang pertapa kemudian pergi ke rumah putranya di Jabaikarbin Sampai di sana Sang Nakoda menyambutnya sangat hormat kepada Sang Wiku Setelah duduk sebentar sang Mintuna berkata,

3. "Harap kau tepati janjimu padaku dahulu. Sekarang putramu berapa?" "Hanya sebelas anak dari istri yang saya singkirkan jeiek sekali." Sang Pendeta tertawa,

4. "Kau tidak mengerti istiimu yang kau singkirkan sudah berputra lahir kembar dan tampan jadi semua beijumlah tiga belas Anakmu lebih satu, itu saya minta panggillah yang muda yangbemama Sakendher!"

5. Sang Juragan menyanggupi segera menyuruh memanggil putranya utusaii berangkat dan telah tiba di tujuan Sang Dyah sedang duduk

samayane kang putra Sang Juragan dereng dhateng kauiipun saguh tur putra sajoga

inganti tan ana praptl

2. Sang wiku anulya tindak mring putrane kang wisma Jabalkarbin Lampahira sampun rawuh sang Nakoda amapag langkung urmat kedhatengan Sang Wiku Wusira tata alenggah sang Maha Mintuna angling,

3. "Manirarsa angluwarana jenjenira marang ingsun rumiyin. Ing mengko pira putramu?'' "Inggih namung sawelas kang kawula kubon langkung awonipun." Alatah-latahSang Yogi

4. "Kalimunan sira nyawa garwanira kubon wus asesiwi metu kembar wama bagus dadi cacah telulas luwih siji anakira ingsun pundhut kang taruna atimbalana

Sakendher ingkang wewangif5, Sang Nakoda tur sandika

gya utusan nimbali ingkang putra duta kentar sampun dhuddhuk. Sang Dyah lagya pinarak • dengan kedua putranya, utusan berkata, "Saya diutus rakanda memanggil putra sang Dewi

6. yang muda bernama 6. Sang Sakendher, diminta sang Pendeta." Sang Dyah kurang berkenan berkata kepada putranya, "Ananda, kau dipanggil ayahmu diminta oleh raja pendeta sudah nasibmu

7. berpisah dengan ayah ibu." 7. Putranya berkata, "Jangan susah meskipun sampai mati tidak akan rela meskipun bukan saudara saya semua.'' Sukmul tertegun adiknya ditangisi

8. Sakendher berkata kepada kakak- 8. nya, "Kanda Sukmul, janganlah terlalu sedih saya berpesan Kanda . Sukmul barang ini saya tinggal kelak untuk tanda jika cincin ini matanya hilang pasti saya tewas.

9. Kelak pohon mangga yang tum- 9. buh jika daunnya gugur saya tewas .jika cinta Kanda menyusul."

lawan putra kalih carakd matur, "Kula dinuta rakamta nimbali putra Sang Dewi

ingkang taruna anama Sang Sakendher pinundhut Sang YogiSang Dyah tan lengganeng kayun ngandika marang kang putra, "Sira jiwa tinimbalan mring ramamu pinundhut Sang Wiku raja wus bejane sira Gusti

apisah Ian yayah rena." Putra matur, "Sampun dhumateng sakit sanajan tumekeng lampus datan nadya lenggana nadyan bo ten sadherek kula sadarum. - Sukmul anjenger angucap kang rayi dipuntangisi.

Sakendher matur ing raka, ''Kakang Sukmul sampun ndedawa brangti kula weling Kakang Sukmul sempala kang berkatan kula tilar karyanen panengran besuk yen supe sotyane ical pasthi kawula ngemasi.

Wit pelem kang thukul benjang lamun dhaun gogrog kula ngemasi yen tresna andika nusul"

Sukmul menjawab, "Jangan khawatir." Sang Sakendher segera minta^<i^ri kepadaibu. Hati ibunya seperti tersentak air matanya berlinang.

10. Pengiringnya tak ketinggalan Sang Sakendher segera berangkat mencoba pedangnya bawaan dari kandungan bersama duta sudah tiba di hadapan ayahnya. Sang Wiku memanggilnya,

11. Sang Wiku berkata, "Cucuku yang tampan dan pemberani tak ada yang mengimbangi basil pemujaan say a dulu "Ki Juragan, tinggallah saya pamit pulang.

12. Jangan merasa mempunyai anak karena kau tak berketurunan." Ki Juragan bersembah, "Saya tidak merasa mempunyai anak, karena itu milik sang Wiku." Maha Mintuna segera berangkat Sakendher mengikutinya.

13. Pegalanannya tiba di hutan panakawan Sekeber tak ketinggal an Di tengah hutan lebat muncul empat raksasa

ngling Sukmul, "Hya sumelang."

Sigra pamit Sakendher marang ing ibu, Tyasing ibu lir sinendhal esmu tangis luh umijil.

10. Tan kantun kang punakawan Sang Sakendher sampun kentar king ngarsi anyoba ing pedhangipun bebektan sdkinggarba sampun kerit lampahing duta prapta yms ing ngarsanira kang rama. Sang Wiku ngawe ken ngapti.

11. Ngandika Sang Wiku raja, "Adhuh putoningsun asigit asura dhewe pinunjul ing rat tan ana madha anggon ingsun mujamantrani ing ngenu "Ki Juragan wus keria manira arsa mit mulih.

12. Ajangarsadarbeputra denira ingsun pupus wifi " Ki Juragan awotsantun, "Boten ngraos kawula darbe putra kagunganira Sang Wiku Maha Mintuna nuli kentar Sakendher ngirit neng ymri.

13. Lampahe prapta ing wana punakawan Sekeber datang kari Samadyaning wana agung wonten ditya sekawan

Kala Dremba-Drembana keduanya Kadeksaka yang ketiga yang keempat Peksa tinggi besar

14. Keempat raksasa mencari mang- 14. sa belum dapat lalu kelihatan tiga orang sedang beqalan yang satu sudah tua satunya lagi masih muda dan tampan dan yang satu lagi seperti kerbau Kaladeksana berkatakeras,

15. ''Hai kawan, ada orang lewat 15. '^Ehkancaanawongliwat semerbak harum baunya seperti penjual lembu ada yang biiang anyir seperti bau raksasa tampaknya orang tua itu sifatnya seperti raksasa perempuan.

Kda Dremba-Drembam kalihipun ketiga Kadeksaka patira Peksa geng inggil

16. Mari kita dekati. Empat raksasa segera mendekati yang sedang beijalan sang Wiku Maha Mintuna dengan sang Sakendher dan punakawannya kemudian sang V/iku berkata, "Hati-hatilah anak cucu

17. ada b ahaya menghadang di j alan empat raksasa itu marilah pulang saj a. Saya sudah tua tidak kuat melawan raksasa kita takkan memenangkan perang

Catur ditya cart mangsan dereng angsal sigra ana kaeksi sujalma tiga lumaku kang sajuga wus tuwa kang sajuga anom dhasare abagus sajuga parti maesa Kaladeksana sru angling,

ingkang tapa gandane marbuk wangi kaya ta wong adol lembu ana maneh kang kandha amis arus saparti gandane diyu semune wong tuwa ika sipate kadya raseksi.

16. Payo padha pinarpekan. Diyu catur tandya samya marpeki^ ingkang lumampah sang Wiku Maha Mintuna lawan sang Sakendher katri punakawanipun tandya sang Wiku ngandika, 'Mas putu den ngati-ati

17. ana bebaya angadhang aneng marga papat ika raseksi payo sunemban umantuk Ingsun iki wus tuwa nora kelar nanggulangi yudane diyu kita prang mangsa nanga apalagi kau masih kecil."

18. Baron Sakendhermenjawab, "Bukan watakku takut raksasa Bapak, saya ingin belajar berperang melawan raksasa menyingkirlah segera lihatlahdarijauh restumu yang saya mohon!"

19. Wiku Mintunaberkata, ''Mudah-mudahan kau menang," kemudian sang Wiku menjauh. Raksasa berempat datang menggoda muka dan sampingnya Baron Sakendher tidak akan tetap bertahan.

20. Kaladeksana berkata, "Siapa namamu dan dari mana? Mengapa kamu bertahan tak takut saya goda dan sendirian?" Baron Sakendher menjawab, "Apa maumu raksasa? Saya akan mundur."

dene sira maksih alit"

18. Baron Sakendher lingingy **Dudu watakingsun w&di raseksi Kaki sun arsa sinau peperang kalawanditya wis ta Kaki sumingkira den gupuh awasna teka kadohan mung Idimu kang sun pundhi!*'

19. Wiku Minturm ngandika, **lya nyawa muga menanga jurit," anulya nebih sang Wiku. Ditya sakawan prapta anggegila ngarsa lawan keringipun takut Baron Sakendher tanebat sumedya tanggoning jurit.

20. Kaladeksana lingya, "Sapa jenengira Ian bocah ngendi? Dene sira meksa luhung tan gigrig sungegila tanpa rowang?" Baron Sakendher amuwus, 'Buta kowe arep apa? Ingsun sedya ngunduri. **

XI. DURMA

1. Raksasa marah sekali taringnya keluar bersama-sama menyerang menubruk dari kanan kiri menggoda menakutkan Sakendher tak bergeming menendang, menginjak, dan menempeleng

XL DURMA

1. Kurda buta manggala murti tydsira siyungira mangisis gya sareng nerqang nubruk king kering kanan anggegiro anggegerisi Sakendher panggqh ndhupak napdk nempiling

2. Tangannya seperti cemeti kawat 2. Astanira ampuh lir cemethi kawat 5. Serangan dua raksasa dilawaiinya 5. Sareng nrcgang ditya kalih tinadhahan

raksasa lebih mengamuk dilimpahijutaan Sakendher menarik pedang tunduklahke tanah menengadahlah ke angkasa kau pasti mati saya pedang.

3. Wirapeksa menjawab, "Lakukan 3. saya ingin mencicipi serangan anak-anak takkan dapat melukai Sakendher mempermainkan senjatanya pedang dibacokkan terpancunglah leher lawan.

4. Kaladeksana ganti menyerang Sakendher menghadapinya menangkis dengan pedang muka raksasa luka parah matilah Kaladeksana. Lalu Kaladremba memengkis-mengkis

mereka ramai menyerang Sakendher memainkan senjatanya menangkis dan menyerang dengan pedang terbantailah kedua raksasa leher terpancung berguling ke tanah.

dityagergut tan sipi linuberi yutan Sakendhernarik pedhang tumulang ing pratiwi tumenga akasa sunpedhang sira matl

6. Empat raksasa telah tewas Sang Mintuna memperhatikan cucunya unggul perang segera didekatinya dirangkul dan dicium

Wirapeksa nauriy "Sira tibakna sun arsa angicipi pamedhange bocah mangsa anedhasana Sakendher angikal aglis pedhang lumarap ing jangga tigas poncing.

4. Sigra nrajang sira Sang Kaladek sana Sakendher anadhahi anangkis ing kangkam muka ditya kaparah Kaladeksana wus mati. Yun Kaladremba Domba mota angerik.

samya naut tan palih Sakendher angikal tangkis pedhang lumarap

kaperanggal ditya kalih jangga katigas gumulung aneng siti.

6. Suh sirna danawa catur palastra Sang Mintuna ningali kang way ah sureng prang nulya merpeki enggal angrangkul jangga ngarasi

"Duh cucuku kau pembemi dalam perang.

7. MarUah kit a pulang!" Sakendher pun mengikutinya. Tak terceritakan perjalanannya tibalah di pertapaan Ketika Sakendher melihat makin tertarik indah seperti surga.

8. Begawan Mintuna berkata, "Kerasankah kau di rumah nenek Ngargapura?" Sakendher menjawab, "Ya Nenek lebih kerasan setelah saya mengetahui,"

9. Sang Mintuna terbahak-bahak "Cucuku yang tampan hasil pemujaanku dengan senang saya serahkan seluruh Ngargapuri kepadamu menyamainya Buyung.

10. Di sini gedung-gedung penuh . dengan mas intan lagi pula saya memiliki ajimat yang bernama "air kehidupan" dapat menghidupkan sesuatu yang telahmati jika ditetesi air itu baik hewan maupun manusia.

*'Dht4h putoningwang bagus prawireng jurit.

11. Pasti jadi emas mulia maka saya menjadi kaya pagar bata emas

7. Payo mulih aja suwe aneng warn!" Sakendher sampun kerit. Tan kawameng marga sampun prapta pratapan Sakendher sareng ningali langkung kacaryan murah kadi suwargi.

8. Angandika sira bagawan Mintuna^ *Apa karasan Gusti neng wismane eyang prapta pan Ngargapura?'* Sakendher naurU ''Inggih langkung karasan nembe ingong ningali."

9. Sang Mintuna gumujeng latah-latah ''Putuku wong jelanthir nggon ingsun memufa tan ewang sun srahena samubarang Ngargapuri sun lileng sira amadhanana ki bayi.

10. Iki dunya pirang-pirang gedhong kebak mas picis brana adi Ian kasekteningwang kang aran toy a gesang barang mati pasthi urip yen tinetesan kewan sato myang jalmi.

11. Pasthi dadi kencana geng adi mulya mula sun iki sugih pager bata emas dan intan perak karena "air kehidupan" ini sogoknya (kuncinya) semuanya sama.

V 12. Pesanku, gedung di sebelah Timur Laut jangan kau buka seluas seratus. Perhatikanlah baik-baik saya akan ke hutan kau tinggal di sini." Sang Resi segera berangkat.

retna salaka mulya marga saking banyu urip ini sogoknya saniskaraning sami

12. Wekasingsun gedhong ingkang Elor Wetan aja sira ungkapi jembar satus cengkal Poma tuhmen nyawa sun arsa marang wanadri sira karia." Sang Resi wus lumaris.

13. Sesampai di hutan, segala sesuatu yang dijumpai yang pantas dimakan kijang, kancil, rusa uiar dimakan tak ada yang mengikuti hutan bergetar semua berlarian.

13. Prapteng wana sabarang kang kapanggiha sing ngawra abinukti kidang kancil sangsam sarpa daka minangsa tan ana ingkat tut wuri getering wana kabrasat sami.

14. Sakendher yang tinggal di rumah bertanyadalam hati, "Gedung di sebelah Timur Laut berisi apa? Pesannya sangat keras jangan dibuka saya ingin tahu."

14. Kawamaa Sakendher kang kantun wisma anukma jroning panti, "Gedhong kang Lor Wetan bay a isine apa? Dene teka wanti-wanti tan weh binuka ingsun arsa udani."

15. Sakendher menuju ke gedung di sebelah Timur Laut Sakeber mengikutinya Sesampai di tempat masih di luar pintu ditiupnya pintu itu sehingga terbuka kelihatan tengkorak manusia berserakan tak terbilang.

15. Gya Sakendher marang gedhong kang Lor Wetan Sakeber atur wuri prapta pemahira sajawining ing lawang dinamu menga kang kori cumplunging jalma gelasah tanpa wilis.

16. Sang Sakendher tertegun melihat- 16, nya lalu berkata dalam hati, "Pantas pemberian pesannya sangat keras." Kemudian melihat raksasa disakiti pula.

17. Dipasung dalam gedung besi 17. segera didekatiny a dan ditanya, "Raksasa apa kamu?" Jawabnya, "Saya adalah raja raksasa dari negeriJubin.

18. Dahulu ayahku raja Durgangsa 18. Duk ing mi ramamba raja Durmengabdi kepada Gusti

Sang Sakendher anjenger mulat kang tosan anggrahita jroning galih, "Layak ta sihe wekase wantya-wantya," Anulya awas ningali wonten raseksa juga dipunsakiti.

Dipunbelok aneng jroning gedhong tosan sigra dipunpurugi celak tinakenan, *"Lah sira buta apa? " Umatur, **Kawula inggih raseksa raja nagari kula Jubin,

ia didakwa ' ingin me rebut kedudukan oleh karena itu disakiti sudah beqalan satu tahun. Sakendher berkata pelan.

gangsa suwita yang ta Gusti kawula tinarka angrebat kalenggahan pramila dipunsakiti angsal sawarsa. Sakendher ngandika aris.

19. Saya bertanya, "Tengkorak apa itu? bertumpukan? Katakan yang jelas!" Raksasa menj awab, "Tengkorak itu juga putra raja seperti Paduka Gusti.

19. Ingsun taken, **Lah iku cumplung apa dene atumpang tindhih? Tutura kang wecaf" Umatur sang Raseksa, ^'Cumplung punika ugi sutaningraja kados Paduka Gusti

20. Diambil putra, dimanjakan dengan pakaian dan mas intan. Setelah cukup lama lalu dimakannya

20. Pinet putra jinabung alus rinengga ing raja brana adi Dupi sampun lama gih nunten dipunmangsa maka tengkoraknya banyak sekaU." Sakendher berkata, "Mustahil jika nenek

21. makan sesama manusia." Raksasa menjawab, "Betul jika tidak percaya silakan tengkorak itu tetesi "air kehidupan"!" Kemudian Sakendher menetesi tengkorak

mila cumplung tanpa wilis," Sakendher nabda, *'Mokal temensi kaki

21. yen amangan sapadha-padhaning jalma." Raseksa matur, "Inggih yeng kirang pracaya angger cumplung punika tetesana banyu urip!" Sakendher anulya cumplung dipuntetesi

22. dan tengkorak pun hidup lagi. Baron Sakendher bertanya, "Kamu orang apa asal kematianmu." "Gusti, saya adalah putra raja di negara Kambqja.

23. Adapun sebabnya saya itiati karena ketika kecil diambil anak dan diberi harta benda. Lama-kelamaan disuruh menjenang lalu saya didorong ke dalam tempat penjenangan."

22. Nulya tangi jenggelek aparipuma. Baron Sakendher angling, '*Lah sira wong apa ajalkamulanira:'' 'Inggih kawula Jeng Gusti sutanira raja ing Kamhojd nagari.

24. Sang Sakendher berpikir dalam hatinya, "Betulkah yang kau katakan padaku. Bagaimana cara saya menghadapi jika ia ingin memangsaku?" Raksasa tua menjawab pelan,

23. Mila kula kalampahan prapteng lena kala kawula alit gih pinundhut putra rinengga raja brana. Sareng sampun lami-lami kinen ajenang amba jinorog jodhi."

24. Sang Sakendher nggarjita ing rnanahira, 'lya bener si kaki future maringwang. Kepriye dayanira nggon ingsun meranteni yen arep mangsa? Diyu tuwa tumya ris.

25. "Jika kelak Gusti disuixih meng- 25, hidupkan api untuk membiiat jenang maka hati-hatilah Giisti karena itu caranya memasukkan ke dalam penjenangan lalu dimangsanya." Sakendher berhati-hati

''Angger benjing yen tinuduh ngambil brama kinefi anjenang Gusti Paduka denprayitna punika anggenira linebetaken ing jodhi hjeng minangsa," Sakendher yitneng galih

26. lalu berkata, "Terima kasih Kaki 26. belas kasihmu padaku sudahlah Kaki saya pergi pulang ke rumah." Pintu pun segera ditutup kembali. Sesampai di rumah istirahat di tempat penantian

27. abdi Sakeber duduk di muka. 27. punakawan Sekeber munggeng ing

sarya nabda, **Iya Kaki sun tarima marmanira wakmami mis Kaki karia ingsun mulih mring wisma." Pintu wus tinutup malih. Prapta ing wisma pinarak munggeng panti

Sang Wiku Aji Sri Mintuna datang dari hutan di luar pintu ia berkata, "Tidak menjemput cucuku yang tampan?"

ngarsa Ya ta. sang Wiku Aji Sri Mintuna prapta rawuh sangking ing wana ngandika njawining kori, 'Tan ana mapag putuku wongjelanthir?"

28 Sang Sakendher mendengar suara neneknya segera ia menjemput ke halaman kemudian dipegang dan dipondong neneknya ditimang serta diciumi "Duh, cucuku apakah kau tidak rindu?"

28. Sang Sakendher myarsa swarane keng eyang methuk ing latar aglis anulya cinandhak pinondhong mring kang eyang kinudang Ian den denarasi "Duh, putoningwang apa tan kangen Gusti?"

29. "Saya rindu sekali Eyang ditinggal ke hutan. Apakah tidak kasihan padaku lama tidak pulang?"

29. Tya luwih ing kangen manira Eyang tininggal mring wanadri. Apa tan wlas mring wang deme suwe tan prapta?"

Sang Yogi tertawa terbahak-bahak, "Duh, cucuku saya rindu sekali

30. kepadamu, tetapi saya sedang mencari mangsa sampai sehari tak mendapatkan perutku lapar maka buatlah masakan. Ambillah api membikin jenang dan ambillah tempat penjenangan!"

31. Sakendher sudah merasa lalu berkata, "Saya tidak dapat Kaki untuk membuat api dan menjenang." "Cucu, nanti saya beri tahu caranya orang membuat api."

32. Kemudian Sakendher mengambil api ia selalu berhati-hati. Sesampai di hadapan eyangnya kemudian membuat api. Api pun sudah menyala dekat tempat penjenangan lalu nenekny a mengaj ari cara menjenang.

Gumujeng latahSang Yogi, "Dhuh, putoningwang sun iki keliwat sangking

30. kangen sira lagi lunga carl mangsa sadina data ulih luwe weteng ingwang mas putu laholaha. Sira angambil geni padha anjenang sarta ngambil jodhi!''

31. Wus rumaos Sakendher Ion ngandika, ''Ingsun tan bisa Kaki ndadekaken brama nora bisa anjenang." ''Putu, mengko sun tuturi pratingkanira wong ndadekaken geni.

33. Sang Mintuna memegangi cucunya 33. akan dimasukkan tempat pen jenangan Dengan cepat sang Sakendher menghunus pedhang meskipun ditubruk dari kanan kin tidak terpegang dan Sakendher memainkan pedang

32. Sang Sakendher anulya angambil brama tansah prayitneng westhi. Prapta ngarsaning yang nulya ndadosken brama. Wus murub aperak jodhi kang eyang amulang pratingkahe anjodhi

Sang Mintuna anling nyandhak kang wayah yunlinebetken jodhi sang Sakendher enggal narik kangkam lumarap tinubruk anganan kering nora kecandhak Sakendher ngikal tamsir.

34. Sang Mintuna menggeram

tangkapannya gagal Sang Sakendher memedang dari dada sampai ke punggung terbelah parah di tanah bermandikan darah maka tewaslah Sang Mintuna.

34. Gereng-gereng kusewotan sang Mintuna nyandhak-nyandhak tanpalih Sang Sakendher medhang kang jaja trus walikat sigar kaparah ing siti ludira godrah SangMintuna ngemasi.

XII. DHANDHANGGULA

1. Jenazah sudah dikubur setelah musnah Saken^er berkata, "Sekeber, kau saya utus panggillah raksasa yang di dalam gedung dulu itu!" Sekeber sudah berangkat sesampai di tempat tujuan pintu dapat dibuka dengan kunci "Kaki raksasa dipanggil oleh Gustiku.'^ Raksasa mengiyakan dan ber angkat.

2. Seelah menghadap Sang Saken dher berkata, "Raksasa, saya ingin memberi tahu kamu bahwa sekarang Kaki Mintuna telah mati olehku saya pedang terbelah dadanya tubuhnya saya awasi raksasa yang tak pantas karena akan memangsaku. Sekarang kau yang mengganti

bemama Bagawan Mintuna.

XIL DHANDHANGGULA

1. Sebak glali jisim was binasmi sampun brastha Sakendher ngandika, "Sekeber, sira sunkongkon undangen diyu ingkang aneng jro gedhong uni!" Sekeber sampun kentar prapta prenahipun pintu sinorok wus kena "Kaki diyu ngandika mring Gusti mami " Jure sandika kentar.

2. Prapteng ngarsa Sang Sakendher angling, "Kaki ditya sun tutur ing sira Kaki Mintuna sakiye wus mati dening sun ingsun pedhang jaja kapalih kuwandhane sun wangwa buta datan patut manira arsa memangsa. Mengko sira kaki kang sun karya ganti ran Bagawan Mintuna.

3. Seluruh harta dalam istana kau yang menjaga saya percaya padamu. Adapun saya akan berkelana mengikuti rasa hati tak tentu yang saya tuju," Sang Mintuna menjawab, "Kalau dapat jangan pergi jadUah raja di Arga Puri hamba yang melayaninya."

4. Sri S^endher berkata, "Saya terima setiamu padaku tetapi saya tidak dapat menerima permintaanmu karena saya akan berkelana mencari hakikat kehidupan saya harap petunjukmu yang saya ikuti." Sang Mintuna menjawab, " Jika Gusti mau mengikuti pergilah ke arah barat

5. pasti kelak akan tequmpai

tetapi jalannya cukup angker namun akhimya akan berbahagia Paduka akan diambil oleh raja Sepanyol." Sakendher bersayembara "IzinkanKaki doakan dari kejauhan petunjukmu pasti saya jalani. Sudahlah Kaki saya berangkat."

3. Sakeh brana dunya jroning puri iku kabeh sira kang rumeksa ingsun percaya maring kowe. Dening sun arsa nglangut angupaya raosingati ngendi kang sun juj'uga." Sang Mintuna matur, **Yen kenginga sampun kesah jumenenga ngratoni ing arga puri amba kang ngladost"

6. Panakawan Sekeber tak ketinggalan Sang Sakendher turun dari gunung diiringkan oleh panakawannya naik gunung tinggi

4. Sri Sakendher angandika aris, **Sun tarima setyamu maring wang nanging sun nora semonoa karan sun arsa nglangut angulati wekasing dadi tan liwat tuduhira ingkang ingsun turut," Sang Mintuna matur, "Yen Paduka arsa amelonana Gusti mengilen kasedya

5. pasthi anjing yen wonten pinanggih nanging amargi awerit kapatya mulya arja wekasane Paduka pinet mau marang raja Sapanyol benjing." Sakendher pasanggara "Ya Kaki idimu jangkungen sangking kadohan tuduhira Kaki pasthi sun lakoni. "WustaKakikeria,"

6. Punakawan Sekeber tan keri Sang Sakendher tumurun sing arga ingiring panakawane sumengka ing rriarga gung turun jurang berbahaya hutan lebat terambah yang berbahaya cemara seribu seperti sulak tempat raksasa sangat gaib

binatang yan datang mati

7. Y ang diceritakan dalam peqalanan peqalanan Sakendher sudah sampai di luar daerah bahaya melewati desa-desa orang-orang banyak dijumpai dan tertarik padanya menggoda peijalanannya Sakendher sangat repot menyebabkan beberapa penyakit kena pada tubuhnya.

8. Menjadi bermacam-macam penya kit yang berpapasan semua menyimpang mereka terus beqalan ke ' arah barat mengikuti keinginan. Datanglah burung garuda dari langit dua bersama-sama. Sakendher berkata pelan, "Burung apakah kau yang da tang ke hadapanku melesat dari langit?"

9. Burung garuda bersembah, "Dahulu saya mempunyai saudara bemama Baron Sakendher yang saya cari." Sang Sakendher menjawab,

jurang sengkang rungit asungil alas agung kaamhah ingkang siluk singup cemera semi lir sulak kayangane ing diyu kalangkung werit sato mara palastra.

7. Kuneng ingkang marga winami lampahira Sakendher wus prapta jawine pringgabayane angambah dhusun-dhusun akeh jalma kapethuk sami kathah samya kasmaran angridhu ing laku Sakendher saklangkung kewran dadya anekung anyita ingkang sesakit tumameng ing salira,

8. Dadya barah pathek kang se sakit kang kapethuk kabeh samya nyimpang dadya lestari lampahe mangUen sedyeng kayun.

Ya ta wonten garudha prapti sangking ing jumantara kalih sareng rawuh, Sakendher alon ngandika, ''Manuk apa sira prapta ngarsa mami cumlorot sangking wiyat?"

9. Peksi garudha amatur wotsariy "Kula nguni yekti darbe kadang Baron Sakendher wastane ingkang kawula ruruk" Sang Sakendher ngandika aris,

"Sayalah Sakendher tidak mempunyai saudara yang seperti kamu." Sang Ganida bersembah, "menurut ayah satu kelahiran."

10. Sang Sakendher berterima kasih "Tetapi saya minta kesetiaanmu!" Garuda pun berprasetia. Setelah garuda bersumpah Sang Sakendher menetesi "air kehidupan" ialu menjadi burung emas. Garuda emas turun Sang Sakendher berkata, "Sudahlah terbanglah ke langit.

11. Jagalah peijalanan saya." Garuda menyanggupi laiu segera terbang. Kemudian datang iagi kuda dari langit Sang Sakendher terkejut lalu berkata, "Kuda apakah kau meluncur dari langit?" Kudamenjawab, "Ya saya sedang mencari saudaraku yang lahir bersama-sama."

12. Sang Sakendher berkata, "Saya bemama Sakendher tak ada lainnya lagi." Kuda berterima kasih berlaku sopan seperti manusia lalu ditetesi "air kehidupan" sehingga tubuhnya seperti emas dan disuruh menjaga dari langit.

*'Iya Sakendher ingwang tan duwe sadulur ingkang rupa kaya sira." Sang peksi matur, ''Wartine pun bapa nenggih anunggU kelairan."

10. Sang Sakendher iya trima kasih "Hanging ingsun njaluk setyanira!" Garudha atur setyane. Telas supatdnipun Sang Sakendher nulya netesi toy a gesang tumulya peksi mas umatur. Garudha rukmi prathistha Sang Sakendher ngandika^ "Iya ta uwis mabura ing ngawiyat.

11. Anfangkunga nggoningsun lumaris." Tur sandika sigra angumbara. Nulya wonten prapta maneh kuda sangking ing luhur Sang Sakendher kagyat sru angling, "Heh sira jaran apa cumlorot king luhur?" Kuda umatur, "Sandika angulati kadang kawula sayekti kang tunggil kalairan."

12. Sang Sakendher angandika aris, "Iya ingsun Sakendher ingaran tan ana liyane maneh." Kuda umatur nuwun trap susila saengga jalmi anulya tinetesan **banyu urip"sampun angganird sipat rukma kinen matur anjangkung king wiyati.

Sesudah itu datang pula

13. uiar keluar dari dalam tanah mengaku satu kelahiran ditetesi "air kehidupan" berubah nienjadi naga mas. Sang Sakendher berkata, ''Masuklah ke dalam tanah jagalali peijalanan say a." naga mas menyanggupi lain segera masuk ke dalam tanah dan Sakendher meneruskan perj a Ian an.

Tandya mulih na prapta

13, sarpa njebol sangking jro pratiwi ngaken-aken tunggil kalairan tinetesan ''banyu iiripe'' dadya naga mas matur. Sang Sakendher ngandika aris, 'Vmanjinga pratala reksanen lakuku. ** harda walika kancana tur sandika tandya umanjing pra tiwi Sakendher gya lumampah.

14. Perjalanannya terns lurus ke barat Sakeber selalu mengikutinya tanpa bercakap-cakap dalam perjalanan perjalanannya makin jauh tak ada yang mengira Sang Branti berpayung sakit asmara bertongkat derita kasili beijalan semaunya hilanglah keaslian tubuhnya mukanya kotor berlepotan.

15. Adalah suatu negara di Sepanyol, rajanya pedagang ia sangat kaya pekerjaannya berdagang memerintah para raja negaranya seluas petjalanan setahun kaya harta benda kekurangannya ia tak bersaudara satu pun dan telah ditinggal ayah ibu.

16. Istrinya seribu cantik semuanya

14. Ngulon bener lampahe lestari pun Sakeber tansah atut wiintat tanpa asedhu lampahe tindakira andarung tan na duga Sang Ageng Branti asongsong larasmara ateken lulut kung lumampah sakarsaning sang raga sima awayang kang karya dhiri rages muka repotan.

15. Tandya wonten nagari kawami ing Sapanyol kang raja nakoda kalangkung kasugihane merdagang karyanipun angrehaken ing para afi jembarirengkangpraja lampahan satahun sugih dunya ber ing bandha kanisthanya tan darbe kadang sawiji tinilar yayah rena.

16. Garwanira sasra samya piitri ayu endah-endah ing wama

Istri utama satu orang rupanya sangat cantik seperti emas pujaan hanya berputra satu orang wanita dan cantik seperti patung intan Banyak raja melamar Sang Dewi tetapi ditolak semua.

17. Raja sedih hatinya memanggil putranya beserta para istri Sang Prabu berkata kepada putranya yang seperti Ratih, "Kawinlah anakku!" Putranya tidak menjawab. "Raja seribu negara jika marah saya tak kuat menghadapi akhirnya akan menimbulkan kerusakan."

18. Sang Dyah menjawab sambil menangis, "Ayah, saya takkan kawin jika tidak bertemu dengan yang saya mimpikan tadi malam bertemu dengan satria bagus bemama Sakendher dan pembantunya bemama Sakeber. Sakendher dan saya telah beijanji tidak akan kawin dengan orang lain.

Padmenira mung sawiyos warnanira pinunjul lir pepujan retna di murti mung patutan sajuga miyos putri ayu lir intan rineka jalma Kathah para raja anglamar Sang Dewi nging tinampik sadaya.

19. Saya tanyai asal-usulnya mengaku keturunan dari gunung

18. Ingkang saklangkung rudatin animbali putra sang lir retna miwah kang para garwane angandika Sang Prabu marang putra kang mindha Ratih, "Kramaa putraningwang!'* Kang putra tan matur. *Kang ratu sewu nagara yen kurdha ingsun tan kwawa nadhahi satemah kerusakan."

18. Sang Dyah matur alon esmu tangis, 'Rama kula datan arsa krama yen tak panggih supenanane duk kalawau dalu akepanggih satriya sigit Sakendher wastanira juga rencangipun pun Sakeber wastanira. Pun Sakendher Ian kula sampun ajanji boten akrama liyan.

19. Asal'Usulipun suntakoni pangakene turunan king arga yang sedang berkelana." Sang Prabu berkata, "Jika kamu tidak mau kawin lebih baik kamu pergi. Saya tidak mau mengakui kau sebagai anakku tidak pantas impian dicari-cari. Sang Dyah berlinang air mata

XIII. MIJIL XIIL MIJIL

merlana samangko," Ngandika Sang Aprabu, "Lamun sira tan akrami angursira lungaa, Datan arsa ingsun angaku atmaja sira nora patut impen teka denulati. Sang Dyah mijil kang waspa

1. ia menunduk dan menangis lalu pergi sambil tersedu-sedu sambil memegang kainnya Ibunya bersembah, "Bagaimana Sang Raja memarahi putra

2. tanpa kira-kira. Duh putraku pergi ke manakah kau? Siapa lagi yang dapat saya lihat?" Akhimya ibunya meninggal dan Sang Prabu segera menolongnya.

Supaya mendapatkan rahmat dari 3. Tuhan dan keselamatan lalu mereka naik ke tempat pemujaan dan berdupa. Adapun Sang Putri yang sedang diusir

4. Sang Dyah beijalan sendirian 4. keluar dari istana lebih dekat sinar dalam baiisan tak ada orang yang tahu kepergian Sang Dewi

1. Dyah tumungkul sarwi esmu tangis kesah prodong-prodong sarwi mong ing samekane Ingkang ibu wotsari ^ angerintih 'Tan kaya Sang Aji andukani sunu

2. nora tepa-tepa Sri Bupati Adhuh putraningong lunga marang ing ngendi parane? Sapa baya kang ingsun tingali?'' Pun biyung ngemasi Sang Prabu gya mulung.

Supayantuk rahmating Ywang luwih nemu krahayon minggah sanggar langgatan kalihe kutug kukus sundhul ing wiyatl Kawama Sang Putri kang lagya tinundhung

Lampahira Sang Dyah tanpa kanthi medal king kedhaton langkung celak praba ing barise datan ana jalma kang udani tindake Sang Dewi mereka meneteskan air mata. dha tansah rawat luh.

5. Dihentikanlah peijalanan Sang Putri 5. Enengena lampahe Sang Putri berganti pada cerita lain. Peijalanan Baron Sakendher dilindungi oleh garuda emas dan kuda sembrani wajahnya bersinar-sinar.

6. Sayup-sayup terdengar suara tangis darikejauhan ia berkata kepada panakawan, "Hai Sekeber, kau dengar suara tangis?'' Sekeber menjawab, "Ya seperti tangis wanita."

7. Sang Sakendher segera melihat 7. wanita niuda cantik mereka benemu di jalan. Sang Sakendher terpikat hatinya kepada sang Pulri hatinya bergetar.

8. Sang Dyah berhenli menangis tcrpancing (tertarikiah) sang Anom melihat wajah Sakendher tidak berbeda dengan yang dimimpikan , kata hatinya, "Apakali ini yang saya mimpikan?"

hadapan senang yang memandangnya. Keduanya saling melirik Sang Sakendher selalu menahan hati lalu berkata, "Baru pertama kali

gantia wmiraos. Sira Baron Sakendher lampahe pinayungan ing garudha rukmi Ian kuda sembrani cahyane umacur.

Lamat-lamat miyarsa swaraning tangis tekeng ingdoh angandika mring pundkawane, **Heh Sekeber sira ngrungu tangis?" Aturira, "Inggih lir tangis dyah ayu. "

Sang Sakendher nulva aningali wanodya yu no in aneng marga kapethuk lampahe. Sang Sakendher kasmaran ing galih marang sang lir Suji tyasira pyuh rempu.

Sang Dyah kendel denira anangis rawyan sang lir Sinom aningali Sakendher citrane datan siwah Ian supeneng latri nukma, "Bayaiki pangimpeningsun ?''

9. Mereka telaii duduk berhadap- 9. Wus apanggih yun-ayunan linggih

bingar ingkang manon. Samya liringdiniring kalihe Sang Sakendher tansah nahan galih ngandika rum manis, "Tigas kawuryeng rum

10. sayamelihat

Sang Putri. Dari mana asalnya dan mau ke mana?" Sang Putri menjawab, "Saya putra raja Sepanyol pergi karena diusir.

11. Sebab saya,disuruh untuk kawin 11. Sababira tinantun akrami saya belum mau. Seribu rajajumlahnya melamar, saya tak mau sehingga ayahnda raja marah sekali."

12."Mengapa tidak ingin kawin? Padahal para raja kaya harta lagi puia tampan." Sang Putri menjawab, "Saya tak ingin harta dan ketampanan tetapi hanya impian saya.

13. Tadi malam saya bermimpin bertemu. dengan lelaki muda tampan mengaku keturunan dari gunung bemama Sang Sakendher abdinya, Sekeber keduanya tak pernah berpisah."

10, dene nembe kawula ningali marang sang lir Sinom. Sangking pundi pinangka sedyane?" Sang Putri matur, **Kawula Sapanyol sang Aji kesah ngong tinundhung

14. Sang Dyah bersembah, "Duh Pangeranku saya cari bertemu di sini sayangnya banyak berpenyakit. Padahal yang terlihat dalam mimpi Sakendher tidak cacat.

15. Sakendher menjawab dengan manis,

dereng karsa ingong. Ratu sewu kathahe samya nglamar kawula tan arsi Kanjeng Rama Aji dukane kelangkung."

12. *Sebab apa datan arsa krami Dene para katong sugih dunya agung ing singgihe." Sang Putri matur, "Kawula tan amrih dunya lawan singgih ming supenaningsun.

13. Kala dalu mung supena panggih priya bagus anom ngaken saking turunan argane Sang Sakendher ingkang wewangi Sekeber kang abdi sajuga asusut."

14. Sang Dyah matur sarwi mangenjalh "Dhuh Pangeran ingong sun ulati kapanggih ing kene mung cacate asugih sesakit. Katon froning ngirnpi Sakendherawutuh."

15. Sabdanira Sakendher rum manis,

"Jika betul-betul mencintai saya tak usah ragu Saya mohon kepada Tuhan agar hilang penyakit ini." Keuiudian ia bersamadi.

16. Perkenan Tuhan penyakitnya te- 16, Wus katarima ical kang sesakit 19. Sakeber beijalan di belakang. 19. pun Sakeber lumampah nang wuri

lah hilang wajahnya bersinar seperti bulan pumama Sang Rara lalu bersembah, "Tak ragu saya mengabdi kepada Paduka."

**Yen tuhu tresneng ngong datan samar Sang Retna tingale Sun sesuwun ing Hyang kang Linuwih ilanga kang sakit," Anulya manekung.

17. Sang Sakendher berkata, "Marilah bersama-sama saya bawa menghadap ayahmu!' "Tetapi di luar istana dikepung oleh para raja

punika macorong nuju kadya tanggal pemamane Sang Rara nulya anyungkemi, ''Tan uwas mangahdi anyethiPukulun."

18. dari seribu negara yang melamar 18, sewu nagri ingkang nglamar saya. Sang Anom menjawab, "Tidak sulit caranya asalkan kau mencintai saya. Segera mereka berangkat Sang Retna di muka

17, Lon ngandtka Sang Sakendher ririh, "Suwawi acaos kula bekta asowan ramafeng!" "Nging sajawinipun nagari sami denbarisi sakeh para ratu

mami Ngandika Sang Anom, "Nora kewruan ingsun dedalane sok si dhasar tresna lawan mami " Gya samya lumaris Sang Retna neng ngayun

Peqalanan Sang Anom dilindungi oleh garuda emas dan kuda sembrani. Cerita pun berganti seribu raja

Lampahe Sang Anom pinayungan garudha rukmine lawan kuda kang nukma sembrani Gantya kang winami para nata sewu

20. yang mengepung negara Sepanyol barisannya berlapis empat merampok di daerah pinggiran yang melawan dibunuh

20. ingkang ngepang Sapanyol nagari majupat bans wong angerayah ing tepis wiringe kang kacandhak bangga denpateni sehingga para istri menjadi takut dan banyak rumah dibakar.

21. Pembesar raja seribu negara raja Ngabesah kekuatan wadyanya prajuritnya cainpUran orang Buda dan Srenggi Cina, Bugis, dan Satun.

22. Pakaiannya berwama-wami indah gemerlapan kelihatan seperti pesta semua berlapis emas empat puluh raja mengepung dengan barisan besar.

estri samya tintrim keh wisma tinunu.

21, Pengagenge raja sewu na^ Ngabesah sang Katong kyating Sarasurangga wadyane abacingah bala wami wong Buda Ian Sren^ Gna, Bugis, Satun.

22. Abra sinang busana mawami gumebyar art abyor tinon kadya bujana sarine nuhan lumrah kinemasan sami caturdasa aji ngideri baris gung.

23. Mereka terkejut melihat orang 23. Kagyat miyat yen wonten sujalmi

beqalan bersinar-sinar beijumlah tiga orang Yang seorang wanita cantik seperti Dewi Ratih laki-lakinya tampan.

lumampah mancorong runtung tetiga lampahe Kang sajuga wanodya yu luwih pindha Dewi Ratih kang jalu abagus.

24. Yangbeijalandibelakang wajahnyajelek. Empat orang raja mendekatinya mengepung kanan kiri dan muka belakang dengan bersenjata lengkap.

24. Ingkang juga lumampah ing wuri wamanira asor. Catur raja marepeki age ngepung saking kanan lawan kering ngarsa miwah wuri dedamel supenuh.

25. Sang Sakendherdicegat lalu ditanya, "Hal orang yang lewat, dari mana asalnya, siapa namamu dan mau ke mana membawa wanita yang cantik sekali?

25. Sang Sakendher kandher madyeng jurit anulya tinakon, **Heh wong liwat ngendi pinangkane, sapa ranmu Ian sinedyeng mring ndi anggawa paw estri denaluwihayu?

26. Apakah kau tak mendengar negara Sepanyol sekarang sedang dikepung tetapi kau berani ke sini?" Ketika Sakendher mendengar dengan khawatir menjawab,

27. "Saya bemama Sakendher ingin menghadap r^ a. Yang saya iringkan ini putranya raja Sepanyol yang sedang diusir karena kemarahan raja. Sekarang ia akan pulang."

XIV. PANGKUR XIV. PANGKUR

1. Raj a-raj a itu marah lalu berkata, "Yang saya cari sejak dahulu kaulah yang pantas Saya sangat beruntung putri yang saya cari sekarang bequmpa di sini.

26, Apa sira nora kulak warti negara Sqpanyol yen ing mengko binarisan kabeh teka sira awani lumaris?** Sakendher duk miarsi kapita sru muwus,

27. lya ingsun Sakendher wewangi yun seba ing katong. Kang sun iring iki ya putrane Sri Narendra Sapanyol kang lagi tinundhung duka uni. mengko arsa kondur."

2. Temyata kau yang membawa seperti laki-laki jagoan boleh tak boleh saya minta tinggalkanlah secepatnya agar kau selamat lepaskan pakaiaiunu. Sakendher marah lalu berkata,

3. "Saya bukan orang rusak sekuatmu saya takkan takut tak akan lah." Empat orang raja marah "Kau bersombong diri tidak dapat saya sayang.

L Ing wiri nata bremantya duk miyarsa sru denira angling, 'Vene ta katuju ngenu sira kapasang yogya Lah teka begjo kemayangan ingsun sang Putri kang sun upaya mengko katemu neng ngriki.

2. Teka sira kang anggawa dene luwih denira sira ngelanangi aweh tan aweh sunjaluk tinggalen den akebat lumayua rebutenkauripanmu sarta tinggala dandanan Sakendher bremantya angling,

3. "Ingsun dudu jalma runeah sagedingmu ingsun tan sedya wedi tan sedya tinggal palayu." Caturrqa kapita "Dene sira sumekti-sekti kumingsun sira tan kena sun eman.

Prajurit, tubruklah segera! Bocah tubruken den aglis!* 8. Prajuritmu tertumpas 8, Bala manira tumpesan

4. Saya akan menyerang dari muka tangkaplah Sang Putri Raja." Garuda emas telah mengetahui gustinya menghadapi bahaya segera ditiup turun dan Sang Ayu dibawa terbang Adapun Baron Sakendher dikerubut oleh musuh.

5. Ditusuk tombak dari kiri kanan dan muka belakang Sang Bagus tak sempat membalas terkena panah tajam Sakeber mengamuk yang teteijang cerai-berai dari muka sampai ke belakang.

6. Sakendher menghunus pedang melesat seperti kilat mengenai tengkuk musuh dua puluh orang luka parah kepala terpancung menggelinding yang datang bergelimpangan bangkai tersusun tumpang tindih.

7. Sisanya yang selamat mundur mengungsi. Empat puluh raja berkata, "Mengapa lari empat puluh orang raja kalau memang sakti benar tentu satrianya yang akan lari.

4. Suntubruke sangking ngarsa angingkuda marang Sang Raja Putri." Garudha rukmi wus ndulu gustinya manggih karya gya niyup Sang Ayu binekta mumbul Baron Sakendher winama kinarubut ingqurit,

5. Sinosog ing ganjur rangkas sangking kering ngarsa kanan myang wuri tak kober males Sang Bagus kasangsang sara rangas pun Sakeber pangamuke ingkang tinarqang piyak ing ngarsa tangkep ing wuri

6. Sakendher anarik kangkam sru ingikal kumlebat kadya thathit amancas griwaning mungsuh kalih dasa kaparah tigas pancing keh sirah pating galundhung ingkang mara marang gempang wewangke sungsun matindhih.

7. Sisaning pati lorodan samya ngungsi baris kang aneng wuri Nata catur dasa muwus, "Pagene sru lumajar rqa catur dasa tuhu kalamun digdaya satriya ingkang lumaris diamuk dua orang

bersenjatakan sabet dan gebug jika pedang mendarat orang lima puluh, enam puluh te^was . ke^tiannya hebat sekali jika . menggebug sekaligus tiga orang tewas."

9. Raja menjadi marah memerintahkan prajuritnya berangkat perang tanda riuh berbunyi senjata telah datang di mukanya, tetapi Baron Sakendher tetap duduk tenang dihujani panah banyak seperti hujan gerimis.

dipunamuk namung tetiyang kekalih dedamel sabet Ian gebug lamun pedhang tumiba jalma seket sawidak pinedhang rampung dene nata kajamak-jamak yen nggebug jalma tri mati."

10. Sakendher memanggil yang di langit maka datanglah segera kuda sembrani disuruhnyamemerangi lawan senjata tak dapat mengenainya kuda pun menyepak dan menyahut Yang terserang cerai berai "Ini kuda iblis."

9. Bremantya kang para raja ngatak bala ngangkatken prajurit tengara umyung gumuruh dedamel samya prapta ngarsa Baron Sakendher eca lungguh binidrong gora warastra asm lir pindha gerimis.

11. Sakendher menjejakbumi naga emas keluar dari dalam tanah menyemburke sana kemari musuh yang diserang cerai berai lari ketakutan tak dapat mengimbangi lawan dan barisan mundur semua.

10. Sakendher ngawe ing tawang sigra prapta kuda mmka sembrani kinen mangamuk ing satm sinosogan gegaman tan tumama tan tumama kuda nyepak ndhupak nyaut kang katrajang gundam-gundam 'Baya iki jaran iblis. **

11. Sakendher njejek pratala naga mkma mijil sangking jro bumi menyembur ngawut-awut mungsuh ingkang katrajang bubar kekes tyasira lumayu datan mangga pulih lawan wus mundur baris angisis.

12. Garuda emas di langit 12. Garudha mkma aneng tawang mengetahui gustinya menang perang segera ditiup turun membawa Sang Putri. Sesampai di hadapan Sang Sakendher, Sang Dyah turun bersembah pada rakanda sambU mengeluh merawankan hati,

13. "Kanda, saya tidak mengira 13. jika Kakanda dapat unggul padahai musuhnya sangat kuat. Sakendher berkata dengan manis, "Dinda, atas doa restumu. Marilah sekarang kita menghadap kepada sang Raja."

14. Mereka berdua berangkat 14. Sang Sakendher dan sang Putri diikuti oleh Sakeber. Dicerit akanlah Sri Raj a di Sepanyol selalu sedih rindu seperginya sang Putri Tak makan dan tak tidur.

15. Prameswari menangis 15. menangisi putranya dan meneerca raja. Sang Raja selalu menghibumya "Dinda, percayalah kepada Tuhan, besok akan datang." Pada waktu itu mereka sedang duduk bersama. Cerita tentang sang Putri Raja

mis umiyat gustine menang jurit age aniyup tumurun ambektaSang Kusuma. Prapteng ngarsa Sakendher sang Dyah tumurun anyungkemi ingkang raka sesambatira wlas asih,

16. ia masuk ke halaman 16.

''Kangmas, kula boten nyana yen Paduka Kangmas menang ing i jurit dene musuh Dika agung. Sakendher pasrangkara, "Yayi pikantuk tulungDikawong ayu. Payo Yayibanjur seba marangJeng Sri Narapati."

Sarimbit sareng lumampah Sang Sakendher lawan sang lir Retna Sakeber tansah neng pungkur. Winama Sri Narendra ing Sapanyol tansa branta kawulangun sakesahira sang Putri tanpa dhahar lawan guling.

Prameswari gung karuna sambat putra tansah nutuh raka ji. Sang Nata tan pegat ngimur "Nimas dipunpercaya mring Ywang Suksma besok kaya nuli rawuh." Samana lagya pinarak. Winama sang Raja Putri

amelebetpalataran ibuny a mengetahui jika putrinya datang seg6f a disongsongnya putranya dirangkul sambil menangis "Aduh putraku sampai di mana kau?

17. Ibumu sangat sedih." Putranya telah dibawa menghadap raja Sang Dyah menubruk kaki sang Prabu lalu Sang Prabu merangkul putra nya "Tidak mengira jika kau pulang?" Sang Dyah menjawab sambil berlinang air mata, "Hamba pun demikian pula

18. atas restu Ayahnda terhindar dari bahaya." Kemudian raja bertanya, "Siapa lelaki itu berwajah tampan di taman?" Sang Retna bersembah, "Itulah Ayahnda

19. yang terlihat dalam mimpi saya sekarang sudah beijumpa dan saya serahkan pada Ayahnda. la bernama Sakendher sangat sakti. Jika dia tidak ada pastUah diri saya akan direbut para raja itu."

20. Rajaberkata, 20. Sri Narendra angandika.

ingkang ibu dera ningaU yen kang putra sang Dyah rawuh aglis pinalajengan ingkang putra rinangkul sarwi amuwun "Adhuh nyawa putraningwang teka ngendi sira gusti?

17. Pun biyang amanggung brata." sampun kerita prapta ngarsa Sang Aji Sang Dyah ngraup pada Prabu Nata ngrangkul mring putra "Nora ngira yen sira nini ketemu?" Sang Dyah matur rawat waspa, "Kawula sumanten malih

18. angsal pangestu sudarma anrang baya pejah manggih basuki.' Sang Nata anulya andangu, "Sapa wong lanang ika aneng ngisor pethetan wamane bagus?" Sang Retna matur anembah, "Inggih punika rama ji

19. kang katingal jro supena wus kapanggih katura ing rama ji pun Sakendher wastanipun estu lamun digdaya. Yen sampuna wonten putranta pukulun sayekti awak kawula rinebat para nerpati."

"Kalau begitu tanyailah segera apakah Sakendher sanggup mengalahkan para raja? Kalau tidak dapat tak akan kuambil menantu tetapi jika dapat mengalahkan Sakendher saya ambil anak."

21. Sang Retna menyanggupi ialu pergi menyampaikan pesan raja "Rakanda, jika Paduka dapat mengundurkan para raja maka Ayahnda raja akan mengambil Paduka sebagai menantu tetapi jika gagal ayahnda tidak akan menerima."

22. Sakendher menjawab, "Sekehendak raja saya hanya akan mengerjakan lebih bahagia raja hancur luluh tak akan menyesal seperti air." Sang Retna segera menyampaikan kepada ayahnya.

23. Semua perkataan putranya telah dipikir raja laiu berkata, "Saya mendukung untuk maju perang." Sang Dyah bersembah, "Kalau diperkenankan saya ikut ke medan perang." Raja berkata sambil tertawa,

24. "Di mana ada wanita ikut berperang? Sang Putri bersembah, "Kami semua

**Yen mangkono nini tarinen rtuli Si Sakendher apa sanggup nyirnakkenpara raja? Yen tan sima tan arep angambil mantu yen sima tekaingsira Sakendher sun ambil siwL "

21. Sang Retna tur sandika nulya lengser ndhawuhken sabda aji '*KangmaSy yen Paduka sanggup ngundurken para raja inggih karsa ramahta angambil mantu yen tan sima king Paduka ramanta yekti tan nampi."

22. Sakendher Ion aturira, 'Sakarsanira Sri Narapati manira darmi lumaku langkung begja narendra ajur luluh tan grantes upama ranu." Sang Retna umatur enggal ing rama Sri Narapati.

23. Saaturira sadaya wus kagalih mring nata gya nabda riSy '*Lah iya ingsun jumurung amangsah ing ngayuda." Sang Dyah matury "Yen kapareng kula tumut pakaryanengadilaga." Gumujeng Sri Nata angling,

24. Lah endi ana wanodya teka melu bandawala ngajurit? Sang lir Suji nembah matury "Abdi dalem sadaya belum pernah melihat hal demikian teij adi pada putra Paduka m^a saya mengikutijiya

25. Semoga dapat dipercaya dapat membantu dalam peperangan. Sang Raja suka hati lalu bersabda, "Kamu saya setujui tetapi Nini, kamu hams berani mengayomi dan nienghibur hati prajurit maka bersiap-siaplah!

26. Saya beri pakaian serahkan kepada Sakendher sebagai wakil saya dalam peperangan." Sang Dyah telah menerima pakaian lalu berangkat menyerahkan pakaian itu. la sudah bertemu dengan Sa kendher

27. Perintah raja telah disampaikan. •Sang Sakendher menerima pakai an kebesaran itu lalu dipakainya. Pakaian itu bagus sekali baju coklat bersulamkan emas disemat air emas dan kancingnya emas intan.

dereng wonten uninga ing suratipun dhumateng putra Paduka pramila kula tut wuri

28. Sepatu emas celananya tersungging panji-panji gespemya dari emas bersinar bersemat intan

25. sageda kapracayan sageda rerampad ingjurit. SangNata suka ling arum, "Ingsun amini sira poma nini sira denwani kaselut medayeng tyas ing punggawa sami reresik

26. Lan ingsun paring busana paringena Sakendher kang dadi pawakilingsun prang pupuh." Sang Dyah sampun tampa kang busana wus lengser saking ing ngayun amaringaken kang busana. Karsane Sakendher prapti.

27. Wus dhawuh karsa narendra. Sang Sakendher tampibusana adi ambeg prawira gya ngrasuk. Ingkang busana raras baju sangklat sinulam ing emas macur sinuji'suji toya mas kancing ratna inten bumi.

28. Amoh sepatu rukma celanane panji-panji sinungging tetimang kancana murub sinuji-suji retna tepi berbulu-bulu membawa pedang wasiat dan berbaju besi lapis tiga.

29. Sang Putri juga sudah berpakaian prajurit sehingga kelihatan cantik serasi dengan ielakinya. Mereka mengadakan persebaan duduk di kursi intan kelihatan bercahaya dihadap wadya bersusun. Sang Retna segeia mengumumkan

30. bahwa Baron Sakendher dijadikan \»akil raja dalam peperangan Kanjeng Sri Bupati Seluruh prajurit sudah menHencrar lalu Baron Sakendher memerintah mei^atur barisan berderet. Suara tambur, seruling, dan terompet bersahutan dalam hati bertekad teguh tak akan mundur.

atepia atrenggasa abubt-bulu anganggar saber wasiat kere kencam tundha tit

XV. DURMA

29. Sang Retna wus prajuritan satatane sabarang ayu' mentasi apantes Ian kakungipun. Safeng miyos sineba lenggah kursi retna dinulu umacur ingayap ing wadya atap. Sang Retna sigra ngundangi

1. Raja seribu negara terkqut mendengar suara tanda perang serta membetl tahu bahwa Raja Sepanyol keluar dalam peperangan akan menghadapi lawan.

30. yen Baron Sakendher dadya wakiling ing prang Kar^eng Sri Bupati Wradin wadya miarsa wus Baron Sakendher prentah tata baris rumatap tengara tambur suling sahmpret sauran ing tyas tan kena ngundurL

Raja seribu negara sudah ber- 2. kumpul berbaris memegang seiigata.

XV. DURMA

1. Kawamaa narendra sewu nagara ki^at miarsa swaraning tengaraningyuda saha ngaturi priksa Prabu Sapanyol miyosi ing ngalaga karsamethukingj'urit.

Ratu sewu nagara wus ingundangan gegeng baris mirantL

Tanda berangkat perang telah bertalu suar^ya seperti gunung runtuh kereta seperti rempah-rempah beranekawama penuh seperti wama cahaya.

3. Mereka telah bertemu dengan 3. prajurit raja Sepanyol lalu pecahlah peperangan. Bunyi senjatabersahutan meriam seperti geledek seperti letusan seribu gunung kabut menutupinya peluru seperti hujan gerimis.

4. Mereka saling mendorong

ramai jalannya peperangan semuanya ingin menang menunjukkan keberaniannya terasa oleh datangnya malam kemudian beristirahat raja seribu hegara.

5. Mereka makan bersuka-suka. Adapun Sakendher malam itu berpesta bersama prajuritnya • Baron Sakendher memanggil Sakeber segera menghadap ke hadapan Sakendher, lalu Sa kendher berkata,

Atengara mangkat

6. "Sakeber, temuilah pemimpin prajurit raja Ngabesah untuk datang kemari malam ini karena saya akan membuat perjanjian perang." Sakeber berangkat

swara lir raging arga swandana lir anggi-anggi awama-wama sebak ujwala.

Was kapethuk Ian bala Sapanyol raja nulya campuh ing jurit. Sauran sanjata mriyem kadyagodhega kadi guntur sewu wukir limut kucika plum lir pendah grimis.

4. Ruk-ingamk gumang katawangkawenang malumpur ramyeng jurit agiri kepala kongas arya ludira sapeh kasapu ing lastri gya masanggrahan raja sewu nagari.

5. Andrawina umangan suka kapit. Sakendher kang winami ing dalu apesta Ian wadya balanipun Baron Sakendher nimbali Sakeber prapta ngarseng Sakendher angling,

6. "Lah Sakeber sun duta temua panggedhene jurit raja ing Ngabesah bengi turana sun arsa prajanji jurit."

Sakeber mentar dan telah beijumpa dengan raja Ngabesah.

7. Prabu Ngabesah teikejut lalu 7. Kagyat mulat Prabu Ngabesah 9. Mereka sudah duduk di kursi 9. Sampun samya lenggah kursi IL Sakendher menjawab, "Balk be- 11. Sakendher ngling, "lya becik

bertanya, "Orang manakah kau?" "Saya utusan Sang Sakendher. Paduka diminta berdamai menghentikan peperangan."

tanyUy "Sira iku wong ngendi?" "Manira caraka Sakendher hang duta. Paduka dipunaturi bedami ing prang mungguh lampahing jurit."

Raja Ngabesah senang lalu ber- 8. kata, "Kemarin mengajak parang lalu sekarang mengajak damai. Baiklah saya turuti." Sang Raja segera berangkat menemui Sakendher.

panggih Ngabesah aji.

Raja Ngabesah miarsa gumujeng suka, *Vene duk wingi jurit ing mengko angajak rembugan janji ing prang. Ya payo ingsun turuti. " Sang Nata kentar Ian Sakendher wus panggih.

berhadap-hadapan Baron Sakendher berkata, "Besok kita berperang sesama raja jangan menggunakan prajurit tak ada gunanya orang kecil ikut perang."

yun-ayunan Baron Sakendher angling, *Benjang panggih ing prang Ian pra raja sadaya aywa nganggo wadya alit dha tanpa karya wong cilik melu jurit. "

10. Raja Ngabesah tertawa lalu ber kata, "Jangan khawatir berperang sesama raja tak mungkin saya rhundur. Perang dengan prajurit pun berani Beranikahkau berhadapan dengan saya?"

10. Raja Ngabesah gumujeng suka manabda, *'Lah iya aja kuwatir aprang padha raja mangsa sunundurana. Prang nganggo' wong cilik wani Apa ta sira wani mungsuh Ian mami?*'

sok kita berperang sesuk aprang sesama raja saya menyanggupinya." Raja NgabesaJi segera pergi dan tiba di pesanggrahan lalii memangil para raja.

12. Pagi hari mereka siap berperang 12. Byar rahina tata baris ing ngayuda

satu lawan satu. Sakendher sudah tiba naik kuda emas dilindungi garuda emas lalu memekik, "Kerubutlah saya!"

padha raja becik kasaguhan." Mundur nata tateyan raja Ngabesah wus prapti ing pasanggrahan ngundangi para aji.

sumedya perang tandhing. Sakendhei wus prapta anitih kuda rukma pinayungan garudha rukmi asumbar-sumbary ''Rebuten ingngajurit!"

13. Raja Cina tidak kehilangan keberanian perang. Sakendher berputar sambil berkata, "Menyerahlah kau jarigan sampai mampus!" Sang Raja Cina sakit hatinya "Lebih baik saya mati." Raja Makasar menunjuk

13. Raja Qna nir suraning ngadilaga Sakendher ngiter angling, ''Lah sira teluka aja nganti palastra." Sang Raja Cina aruntik "Sun plaur pejah." Raja Makasar nuding

14. Lalu maju perang mainkan pedang menyerang ke sana kemari Sakendher tidak takut Raja Makasar ditangkap dari atas kuda lalu dib anting ke tanah dan diikatnya.

sambil me- 14. Nulya majeng ing rana angikal pedhang menyabet wanci-wanci. Sakendher tan kewran Sri Makasar cinandhak saking luhur ing turanggi gya binanting kisma Sakendher gya naleni.

15. Raja Ngabesah marah ketika tahu bahwa banyak raja tewas. la segera naik gajah sambil memegang gadanya. Mereka memiliki keberanian yang sama

15. Kurda Raja Ngabesah dupi miarsa pra raja keh kapusthi glis nitih dipangga amusthi gadanira. Samya prawireng ngajurit dan sudah berhadapan-hadapan Sakendher waspada dan berhatihati.

16. RajaNgabesahberkata, "Cepat, pedanglah saya!" Sakendher menj awab, "Pukullah saya!" Prabu Ngabesah segera memukul ditangkis dengan pedang dan keluarlah percikan api.

17. Sorak prajurit ramai sekali berbaur suara genderang dan terompet yang bersahutan. Lengkingan seruling di udara seakan-akan mengingatkan kepada gustinya supaya berhati-hati.

18. Raja marah lalu memainkan keris 18. Kurda raja angekah ngikal katgadan mengayun-ayunkan gada. 19. Keduanya memusatkan kekuatan 19. Anggreng rasa kyating sura kalihira

wus yun-ayunan Sakendher yitneng westhi

16. Prakapita Raja Ngabesah manebda, **Mara medhanga aglis!" Sakendher lingira, **Mara sira nggadaa!" Prabu Ngabesah gya rnbindhi tinangkis pedhang mubyur umijil api.

Sakendher menyerang pedang beradu dengan tombak berdentingan suaranya lilit-melilit saling mengalahkan.

17. Surak wadya ingkang kuswa kadya gerah mawor tambur myang beri salompret sauran. Suling melir ing tawang anglir mawarah maweling mring gust enira kinen angati-ati.

ramai tangkis-menangkis seperti Aijunawijaya dengan raksasa dalam perang tandingnya seimbang keberaniannya dalam peperangan.

20. Perangnya ramai sekali karena sama perwiranya

kangbindhi mobat-mabit. Sakendher amranggal pedhang caruk Ian sara mung kumendang'kurnencling rindhik wiletan masilih-silih ungkih.

rame tangkis-tinangkis sebak Sang Arjuna mjaya Ian danawa denira aprang tandhing sami prawira ulah laras ing baris.

20. Uleting prang linomba-lomba rinotan dening ajring esthi

Kudaberkitaran seperti menapak di langit Raja Ngabesi beijuinpa terbacok pedang naitiun tak melukainya.

21. Sang Raja Ngabesah remuk bagian dalam lalu jatuh berguling di tanah tak dapat melawan "Lebih balk bunuhlah saya daripada hidup menanggung malu..' Sakendher berkata, "Tak akan saya bunuh.

22. Hai Sekeber, ikatlah raja itu." 22. Heh Sakeber, iku raja talenana. 2. secepatny a beliau keluar 2. age-age miyos sri bupati

kuda makiteran lir ngambah awang-awang kasliring Raja Ngabesi pinedhang kena Hanging datan nedhasi

21. Remuk ing jro Sang Raja Ngabe sah dhawah gumuling aneng siti datan pulih lawan ''Angling ngur patenana wirang temen ing ngaurip." Sakendher nabda, "Tan sedya sunpateni

Rajaitu diikat dan tangannya dirantai. Raja seribu negara menyerah semua prajurit lawan telah tewas mereka berucap manis.

Nulya dipun tangsuli asta pinusara. Raja semi nagara sami teluk denaweri wadya suh sima pangucape tur manis.

XVI. DHANDHANGGULA

1. Adapun yang menang perang 1. Sang Sakendher sangat payah masih berada di atas kudanya wajahnya masih kemerah-merahan dan menenangkan kudanya. la turun dari kuda bertemu dengan Sang Ayu istrinyabergembira sekali. Tersebutlah raja Sepanyol mengetahui bahwa putranya me nang perang

XVI. DHANDHANGGULA

Ya ta ingkang menang ing ngajurit Sang Sakendher sanget kesayahan manggung munggeng turanggane semu amangur-mangur Ian ngrerepken ingkang turanggi. Tedhak sangking turangga panggih Ian Sang Ayu kang garwa kalangkung rena. Kawamaa Sapanyol Sri Narapati myarsa putra sureng prang merangkul putranya dan menanyakan keselamatannya. Pujri raja bersembah, " Atas doa restu Ayah putranda selalu selamat dapat memenangkan peperangan. Raj a dari seribu negara sudah takluk." Sakendher dipanggil.

3. Setelah menghadap segera dirang- 3. kul oleh raja "Putraku yang tampan dan pemberani Bagaimana jadinya kalau tak ada kamu? Kau saya ambil menantu karena kau telah berhasil." Sakendher bersembah, "Bahagialah sang Prabu namun hamba hanya sekedar melaksanakan. Sekarang hamba ingin menyerahkan raja tawanan terserah kepada raja."

4. "Tanyailah para raja itu 4. jangan dibunuh jika ingin hidup mereka mengajukan semua Kata para ratu, "Kalau diperkenankan mohon hidup." Mereka segera dilepaskan dan sang Prabu berkata, "Sakendher, segenap para raja itu kembalikan ke negaranya tetapi harus tetap berbakti.

5. Kepadaku setiap tahun 5. harus menyerahkan upeti." Para raja menyanggupinya.

prapta ngrangkul in^amg putra dinangu karaharjane. Raja putri umatur "Angsal berkah dalem nerpati putranta karaharjan ngentasi prang pupuh. Kang ratu sewu nagara wus kajodhi sadaya tur pati urip," Sakendher tinimbalan.

Praptang ngarsa rinangkul sang pekik *Vhuh putrengsun bagus sudireng prang A] a na sira kapriye ?

Estu sun pundhut mantu lamun sira lamun ngentasi." Sakendher matur nembah, **Begja dalem Prabu kawula darmi lumampah.

Mangke amba nyaosken bestan narpati sumangga ing narendra."

"Lah tarinen ingkang para aji lamun nedya gesang uripana praristan ngajengken kabeh turira kang pra ratu **Nuwun gesang bilih maringi.** Gya sami linuwaran ngandika sang Prabu, 'Sakendher kehe pra raja ulihen tetepa prajane lami nanging padha bektia.

Marang ingsun saben-saben warsi angaturana ulubektinira." Pra raja sandika ture.

"Putraku, kau saya angkat menjadi Prabu Anom Prathistha memerintah raja taklukan dari seribu negara." Para raja telah menyanggupi lalu raj a-raj a itu dibeb askan.

6. Dihentikanlah negara Sepanyol diceritakanlah raja di Leburgangsa Sinipraba nama sang Raja. la raja wanita raksasa putra Aji Mituna bersaudara tiga putri semua dan cantik Sarpakanaka yang sulung mendapat negara Tregutrena

7. Negaranya di Nusa Tembini putra Sang Resi Mintuna semuanya berprajurit raksasa. Empat raksasa itu memiliki kesaktian semua memiliki azimat kehidupan. Prabu Sinipraba sama dengan Sarpakanaka penggilingan emas dan gelatik emas ditunggu oleh raksa sa.

"Putraningsun sanjunjung linggih Prabu Anom Prathistha prentah para ratu telukan sewu nagara, ** Sami matur sandika anuwun ing sih Nulya nata luwaran,

6. Enengena Sapanyol negari kawamaa sri ing Leburgangsa Sinipraba tengran sang Rajeng. Ditya wanodya ratu putranira Mituna Aji gadhah sadherek tiga samya putri ayu Sarpakanaka swantara Tregutrena tedhunan ingkang nagari Tetresina sajuga, 1. Nagrinira ing Nungsa Tembini putranira Sang Resi Mituna sami danawa balane. Prabu raseksa catur samya guna serana seti agadhah panguripan Snipraba Prabu tunggil Ian Sarpakanaka wama rukma panggilingan gelathik rukma rinekseng ditya.

8. Thathaguthana dan Thathasini sama kehidupannya pisang emas berpupus cindaihigau raksasa penunggunya bergiliran siang malam empat raja raksasa sedang berkumpul Patih Jathasura menghadap Raja Sinipraba berkata, "Bagaimana usahamu

Thathaguthana lawan Thathasini samya nunggil panguripanira pisang rukma pupus cindhe wilis ditya kang tunggu agUiran ing siyang latri ratu ditya sakawan gupita akumul Patih Jathasura ngarsa Ratu Sinipraba angandika aris, '*Kapriye dayanira

9. tentang Kanjeng Rama dahulu 9. yang dibunuh oleh Sakendher. Dia itu anak angkat saya ingin membalasnya." Para raja menjawab, "Sakendher itu sakti pemberani dalam perang. Ayah menyerang dahulu meskipun demikian kalah juga. Apalagi kami."

10. Sinipraba berkatakepada adiknya, 10. "Saya akan menghancurkannya. Saya sangat tidak rela dan akan membalas sedapat-dapatnya tetapi berhati-hatOah kamu kehidupan agung semua harus kamu jaga besok pasti Sakendher dapat datang meminta penggilingan.

Prakarane Kanjeng Rama dhingin si Sakendher ingkang amerjaya. Iku anak apepupon sun arsa males ukum." Aturira kang para aji, "Pun Sakendher digdaya prawira prang pupuh. Sasak dhingin kanjeng rama suprandene kajodhi. Kula malih sageda."

11. Sayalah nanti yang akan bertanya Dinda." "Patih, beritahukanlah jika Sakendher datang ke sini bunuhlah segera. Seluruh prajurit perempuan yang ditugasi mengerubutinya. Sakendher harus dibunuh." Semua menyanggupi. Sinipraba berubah wujud menjadi wanita cantik berbusana indah.

12. "TinggaUah Dinda, Sakendher 12. "Wus karia sun godhane yayi."

Sinipraba ngandika mring ari, "Ngong sasake sunlembut kewala. Dahat nora trima ingong arsa amuiles ukum sakoleh-koleh nanging sira denyitna panguripan agung kabeh padha denreksa besok pesthi si Sakendher bisa prapti anjaluk panggilingan.

11. Yekti ingsun ingkang taken Yayi." "Poma Bapa Patih undangana Sakendher yen prapta kene patenana den gupuh. Sagung bala wadya raseksi Iku kang angrubuta. Sakendher dilampus." Turira sami sandika. Sinipraba anulya amalih wami ayu busana endah

saya godanya." Sinipraba segera berangkat. Tak ada cerita peijalanannya ia sudah tiba di Sepanyol.

Sigra mangkat ri Sang Sinipraba. Tan kawama ing lampahe ing Sapanyol wus rawuh.

Di Sana banyak orang yang melihatnya menjadi tertarik dan jadi b.ahan pembicaraan Pada waktu itu kebetulan sedang mengadakan pertemuan penuh dengan para prajuritnya.

13. Sang Sakendher duduk di muka dihadap oleh para raja seribu negara. Sakeber teiah diangkat menjadi pemimpin para pedagang pergi Tiba-tiba di luar kacau orang-orang kelihatan gaduh lalu raja mengutus untuk memeriksanya Orang-orang mengatakan bahwa mereka melihat wanita cantik rupawan.

14. Berita telah sampai kepada raja kemudian wanita itu dipanggil sudah memasang asmara diantar oleh utusan raja. Sesampai di hadapan raja beliau tertarik pada wanita itu hati raja tidak tenang duduknya goyah Kemudian raja meninggalkan per temuan dan sang Retna diminta mengiringinya masuk ke kamar tidur.

15. Sang Dyah akan dicengkeramai namun sang Dyah meliuk ke belakang menghindari sang Sinom. Raja makin bersemangat

Prapta nagri keh jalma uning tembak samya kasmaran dadya pajangkidung. Samana sri naranata angleresi sewaka pinrak sadasih pepak ing bala kuswa.

13. Sang Sakendher tansah munggeng ngarsi pepak raja sewu nagara. Sakeberngangkat lenggahe dadya kapalanipun ing wong dagang layar pra sami. Kasaru geger jaba wong katingal umyung sang nata anulya duta Apa priksa sauring wong neningali wonten wanodya endah.

14. Sampun katur ing sri narapati wanodya yu tandya tinimbalan wus masang cumbagane kerit dutaning prabu. Prapteng ngarsa sri narapati kasmaran dyah kang prapta gonjing tyas sang prabu anggoyangi lenggahira nulya jengkar sang Retna kinen umiring ing dalu ginupit. .

15. Sang Dyah arsa dipuncangkramani gya sinambut sang Dyah ngayangayang ngewani tingal sang Sinom. Sang Nata saya sengkut rayuannya men^bur "Gusti piijaanku hanya kaiilah yang dapat menyembuhkan sakit asmara karena kau wanita yang elok ^ di bumi bahagia ini.

16. Kau berkumandang di bumi jadilah Anda yang terbaik di jagat. Kasihanilah diriku hanya kaulah yang dapat mengobati melepas rindu asmara. Aduh pujaanku perhatikanlah diriku Hanya kaulah yang mampu mengobati dan menyembuhkan sakit asmara.

17. Kaulah tumpuan kasih sayang hitam putra surga hanya kepadamulah aku mengabdi Makin gencar rayuannya seperti mengharapkan hujan sang Raja menyeralikan raga meminta kasih sayang. Usiklah diriku tentu akan membahagiakan hati Intan pujaanku

pangungrume angarih-arih *'Gusti pepuj'an ingwang mung dika wong ayu kang wignya ngruwat tyas branta baya sira mustikeng retmning bumi tur bumi ingkang mulya.

16. Baya sira kumaraning bumi dadya andika bendara pdndoming jagad acelom. Wlasana raganingsun namung sira ingkang ngluwari medhar asmara branta. Dhuh retnaning ayu Gusti dika tingalana Laraningsun mung sira kang ngusadani paguteng ing asmara.

17. Asmaraning kang pinufeng ing sih ireng kang kumaraning swarga mung sira nggeningsun ngenger. Saya dres ing pangungrum lir cintaka aminta riris Sri Nat a nqrken raga aminta sih lulut sruwenen gusti pun kakang iba-iba bungahing rasaning ati Inten nggoningsun muja

18. pastilah kau pemberian Yang Mahakuasa yang menjelma di negara Sepanyol yang saya minta merekahnya kuncup bunga menghisap sari berbau wangi harum baunya surga kejatuhan madu

18. yekti sira paringing Ywang Luwih ingkang nukma ing Sapanyolpraja kang sun, pinta nah ing angger mekare sekar kudhup ngisep sari gandane wangi arum gandane swarga kagunturan madu menyerahlah Dinda!" Sang Dyah menangis terisak-isak sambil menghapus linangan air mata.

19. Dengan manis ia berkata, "Sang Raja, hamba ini orang jelek tanpa rupa tak berani berhadapan dengan raja tak terpikir menjadi istri. Kalau sang raja hanya menjadikan hamba pelampiasan hamba tak ada artinya malahan menjadikan kecewa hati orang kotor dan menderita.

20. Raja berkata, "Puja^u, janganlah khawatir pasti kau betul-betui kujadikan istri bertempat tinggal di istana tak akan kujadikan pembantu." Sang Dyah berdiam diri di atas kelihatan dibuat-buat sang Rqa terpanah asmara bedahlah kerqaan Nusa Tembini mereka bersebadan.

21. Tak diceritakan ulah asmaranya Sang Dyah telah diperistri seperti emas intan tampaknya yang selalu disayang raja. Para istri raja . . seribu kurang satu Setiq> malam hilang satu persatu dimakan Sang Dyah Prabasmi

maniraalabuhjqng^f" . Sang Dyah Ayu mingsek-mingsek awor tat^ waspa dm ingusapan.

19. Dadya matur sedhep arum manis, "Nggih kawula punika Sri Nata tyangawon tanpa wamine jrih lumawan ing prabu tan praos kula pawestri Menawi SriNarendra ■karya tambak butuh

kawula ajipunapa mindhak-mindhak dados cumengahinggalih lethek deksiya papa.

20. Wijiling sabda anrang gendhis, "Inteningwang ^a siwa sumlang sunkarya sira garwa yektine ngrenggani kadhatun nora pisan sunkarya cethL " Sang Dyah mangenjali agra tur katingd semu Sang Nata anrek asmara sampun bedhah kedhaton Nungsa Tembini campuh asnumgama.

21. Tan ingucapsolahirengresmi Sang Dyah Ayu wus kinarya garwa lir pindha retna di katon nata lar^kung sihipun. Dene garwa sri narapati sakethi kiratg sajuga Saben-sabendalu icale sajuga-j'uga inguntalan mantng Sang Dyah Prabasmi tanpa diketahui oleh raja.

22. Keper^annya sudah cukup lama Sang Dyah sedih sekali lalu tiduran di pangkuan Sri Narapati dalam keadaan terbebani kesedihan. Sang Prabu berkata, "mengapakah Dinda sangat sedih, mintalah harta benda sepuasmu

sang nata tan uninga.

22. Kentarira kalanireng wengi sampunira ingalama-lama Sang Dyah langkung ruditane sesarean Sang Ayu neng pangkone Sri Narapati tansah manggung karuna.

23. Fasti akan say a penuhi. Duh Dinda, berhentilah menangis!" Sang Dyah terisak-isak sambil berkata, "Tadi malam say a bermimpi (kelihatan dalam mimpi) memiliki pohon pisang emas ujung daunnya cindai berlatarhijau menarik daunnya sutera^ajah emas dan hidup hamba mohon Paduka carikan.

Ngandika Sang Prabu, "Yapa gene masku dewa gang karuna luhung memundhuta gusti raja brana sakima

23, Pesthi ingsung angganani Adhuh gustiningsun wus kendelaf" Sang Dyah mingsek-mingsek ture, "Kawula wau dalu katingalan sajroning guling agadhah wit pisang emas cindhe pupusipun natar bar wilis araras godhong sutra dipangga retna tur urip sun suwun padosana,

24. Bila tidak berhasil mendapatkan lebih baik hamba mati saja!" Raja menjawab, "Bagaimana kalau saya buatkan saja?" Sang Ayu menjawab, "Tak mau karena itu sudah impian semalam lebih baik mati Sang Prabu sedih lalu Sakendher dipanggil Prabu Anom Sakendher menghadap Raja berkata.

24, Leheng pejah yen datan kepanggih,'' Sri Narendra alon angandika, **Bok ingsun karyakken bae." Sang Ayu matur, *Tan ayun sampun dados supeneng latri paminta bek prajaya Wagugen Sang Prabu Sakendher nulya ngandikan Prabu Anom Sakendher prapta ing ngarsi Sang Nata angandika.

25. Ketika sang Sakendher mendengar menyesal dalam hati. Katanya, "Tunjukkanlah segera tempat pisang emas!" Sang Mituna menjawab, "Di Nusa Tembini tempatnya sulit jalannya tak dapat dianggap enteng.'' Prabu Anom tak berkurang kemauannya lalu pamit pergi.

25. Sang Sakendher sareng miarsi agegetun ngungun jroning manah. Ngling, *'Sun tuduhena age gedhangrukma nggonipun!" Sang Mituria matur aris, Nungsa Tembini nggennya angel marganipun datan kenging sinuwawa." Prabu Anom tan suda raosing galih pamit umesat kentar.

26. Naik kuda sembrani beremas dilindungi oleh garuda emas Sakeber ikut di belakangnya. Tak lama kemudian tibalah di negara Nusa Tembini lalu dipasangnya azimat penidur. Tengah malam orang seluruh kota tidur suasana sepi sekali Sakendher masuk ke dalam istana.

26. Nitih kuda sembrani rinukmi pinayungan garudha kencana Sakeber tumut abonceng. Tan antara prapta mis artjog nagri Nungsa Tembini masang sesirepira. Wanci tengah dalu wong sakuthasamya nendra datan ana swaraning walang alisik Sakendher angadatyan.

27. Sakendher menuju tempat pisang emas yang berujung cindai la sangat tertarik memandanginya Tersebutlah tiga orang putri Sarpanaka dan Thathasini serta yang ketiga Thathaguna yang sedang tidur pulas tidak tahu kalau kemasukan pencuri. Mereka tidur di bawah pisang emas Sakendher segera mengamati dan mendekatinya.

27. Njujug nggene ingkangpisang rukmi kang apupus cindhe dhasar amulya Sakendher kacaryan anon. Winama putri telu Sarpanaka Ian Thathasini tiga Thathaguna anendra asenggur tan wruh yen kalebon dustha. Dera sare neng ngandhaping pi sang rukmi Sakendher gya umiyat.

28. Tiga raksasa yang tidur dipindahkan tempatnya.

28. Lamun ditya telu aguling jinunjung denlih enggenira.

Ketika mereka masfli enak tidurnya pisang telah dipindah dif arik keras dan dipotong lalu dibawa ke angkasa Sakendher merasa menang bersumbar di angkasa "Hai segenap raksasa di Nusa Tembini janganlah kau merasa kehilangan.

29. Pisang berujung cindai saya ambil. Say a Prabu Anom Raja Sepanyol bernama Baron Sakendher." Ketika bangun ketiga raksasa terkejut melihat pisang yang dijaganya lenyap lalu berteriak kemasukan pencuri. Obor penerang kelihatan di manamana untuk mencari pencuri namun tak didapatinya.

Terdengarlah suara di angkasa.

30. "Hai, siapa namamu pencuri? Kau berlagak pemberani seperti lelaki sendiri." Sakendher menjawab keras, "Saya Sakendher dari Sepanyol diutus ayah danibu mengambil pisang emas." Ketiga putri itu berkata, "Hai pencuri, turunlah ayo kita mengadu kekuatan!"

31. Sakendher menjawabnya, "Saya tidak disuruh perang

Taksih sami eca sore pisang pinutersampun anarik kras dahut tinarik binektengjumantara: Sakendher pimnjul sesumbarnengawang-itwang, "Heh sakehe pra buta Nungsa Tembini ajasirakelangan,

29, Gedhang pupus cindhe ingsun ambil, Prabu Anom ing Sapanyol Rcga peparabBaron Sakendher," Kagyat diyu tri wungu mulat reksanira tan keksi. alok kalebon dhustha, Obor ting palaneur angulati duratmuka tan kapanggih sarpa na asm mangerik, Myarseng swara ngawiyat,

30, "Heh ta sapa araning mating? Dene teka ambeg sakti sura baya ta wong lanang dhewe," Sakendher asm muwus, "Sun Sakendher Sapanyol nagari dinuta kanjeng rama sarta kanjeng ibu amundhut pisang kancana." Putri tiga angling, "Heh mudhuna mating payo taker ludira!"

31, Si Sakendher anauri aris, "Ingsun ora kinen magut ing prang tetapi hanya mengambU pisang saja." Selesailah sudah Sang Sakendher pulang dan sudah tiba di negara Sepanyol la menghadap ayahnya menyerahkan pisang emas berujung daun cindai hijau kepada raja. R2ga memberi pujian kepada putranya.

XVII. SINOM XVIL SINOM

amundhut pisang mas bae."

Tata tita bar sampun Sang Sakendher mundur yms prapti ing Sapanyol nagara. Cundhuk rama prabu wus katur kang pisang rukma pupus cindhe wiiis sri bupati.

Sru pangaleming putra.

1, Raja bergembira sekali kemudian pisang emas diberikan kepada istrinya. Sang parameswari telah menerimanya dalam hatinya merasa heran lalu berkata dalam hati, "Pemberani benar Sakendher berhasil mengambil. Bagaimana penjagaan Sarpakanaka?

Sri Nata kalangkung suka anulya kang pisang rukmi pinaringken ingkang garwa. Sang prameswari wus tampi emeng ing tyas tan kawijil angunandika ing kalbu, "Ya ta lamun prawira Sakendher dibya angambil pada dene kang ngreksa Sarpakanaka?

2. Tak mengindahkan pesan saya penjagaannya kebobolan. Ketika Sakendher datang mengapa tidak dibunuh? Tak mengindahkan pesan saya." Sang parameswari berteriak dan sambatnya mengibakan sambil mendekap bantal. Raja terkejut lain mendekati parameswarinya,

3. "Mengapa Dinda permintaannya sudah datang malahan menangis.

2. Anglirwakken wekasingsun pangreksane ngantya keni Sakendher kalane prapta teko nora denpateni? nglirwakken wekas maml" Sang prameswari sru muwus sambate klara-lara anungkemi inggeguling, Sri Narendra kagyat merpeki kang garwa,

3, "Nimas, sira pa genea pepundhutane wus prapti tekaamaneaudrasa.

Apakah yang menyusahkan?" Sang Dyah prameswari bersembah "Sang Raja, yang saya minta penggilingan emas dengan gelatik emas. Kalau tidak dapat tercapai lebih baik saya mati."

4. Rajakeluar memanggil Sakendher begitu menghadap raja berkata, "Adapun kau kupanggil akan ada tugas untukmu. Hanya kaulah putraku janganlah takut menghadapi kesulitan. Carilah gelatik emas dan penggilingan emas!

Apa kangdadya wiyadi?" Matur Sang Dyah prameswari "Sang Nata kang kula suwun panggilingan kancana kalawan gakthik rukmi Lamun boten kalampahan kula pejah."

Nulya miyos sri narendra nimbali Sakendher prapti ngandika lirgula drawa^ "Karanira sira suntimbali bakal ana kang sun tari, Amung sira putraningsun aja wedi kangelan,

5. Itu semua permintaan ibumu. 5. Kalau tak berhasil lebih baik dia mau mati saja." Sakendher menyanggupi lalu pamit berangkat naik kuda sembrani dilindungi oleh garuda emas. la menuju ke istana di gunung bertemu dengan Mituna. Setelah duduk sesaat Sang Resi Mituna berkata,

6. "Aduh . Gustiku 6. diutus apa lagi?" Prabu Anom menjawab, "Saya diutus mengambil gelatik emas di mana tempatnya? Dan penggilingan emas." Sang Mintuna menjawab pelan,

Goleka galathik rukmi Ian maninge goleka panggilingan rukma!

Pundhutane ibonira. Yen tan oleh suka mati." Sakendher matur sandika mit kentas sampun mij'il nitih kuda sembrani pinayungan grudha mump. Anjufug ngarga pura mring Mituna wus kapanggih. tata lenggah Sang Resi Mituna nabda,

Adhuh fiwa gustiningwang bay a ta ingutus malih?" Prabu Anom angandika, "Jya Bapa sun tinuding ngambil galathik mkmi bay a ing ngendi nggonipun? Ian panggilingan mkma." Sang Mituna matur aris,

"Ananda, tempatnya sangat gaib. "Langkung werit Angger ing panggenanira 10. Bertemusang Jathasura 10. Pang^han sang Jathasura

7.' tidak dapat dikasar. Penggilingan emas dijaga oleh banyak raksasa beribu sampai jutaan Adapun gelatik emas sedikit yang menjaganya." Baron Sakendher berkata, "Keinginan saya untuk berperang karena memang sudah saya tunggutunggu."

boten kening dipumgal Ingkang panggilingan rukmi kang ngreksa damwa kathah ewon maleksan makethin. Dene galathik rukmi akedhik ingkang atunggu." Baron Sakendher nabda, *'Karepngong amagut jurit krana apadene wus sun antyaantya.

8. Sang Mituna berkata, "Besok jika mendapatkan gelatik emas janganlah boleh kalau diminta oleh ibu suri. Sebenarnya kehidupan Dyah Ayu jika saya kaiakan pasli ramai orang seluruli negara karena Dyah Ayu dimakan putri raksasa."

Sang Mintuna nabda, 'Benjang yen angsal galathik rukmi sampean sampuna suka yen pinundhut ibu suri. Punika kang sajati panguripaning Dyah Ayu lamun paduka turna pasthi umes wong sanagari gih minangsa dening sang putri danawa."

9. Sakendher menjawab, "Terima . 9. Sakendher nauri, Trima kasih tinggallah Bapak di gunung doakan dari Sana." Sakendher sudah berangkat naik kuda sembrani emas dilindungi oleh garuda emas. Tak diceritakan keadaan di perjalanan tibalah ia di Nusa Tembini. Tersebutlah yang menjaga peng gilingan emas

wis Bapa karia wukir jangkungen saka ing arga." Sakendher wus kentar nitih kuda sembrani rukma pinayungan garudha macur. Tan kawama ing marga

prapta ingNungsa Tembini Kawamaa kang ngreksa gilingan rukma dengan teman-temannya mengurung penggilingan emas itu. Suaranya menggeram dan awas memperhatikan bahaya menepati pesan gustinya. Raksasa besar bertebaran merahasiakan kebolehannya tapi kuat penjagaan mereka. Diceritakanlah Sakendher yang baru datang

11. menghadap patih. Jathasura memperhatikan dan bertanya, "Dari mana kau memberanikan diri masuk dengan naik kuda?" Baron Sakendher menjawab, "Kau bertanya tentang diriku? Sakendher dari negara Sepanyol diutus mengambil penggilingan emas

12. atas permintaan ibuku." J athasura menj awab, "Gampang sekaH untuk mengambil penggilingan emas." Para raksasa mendapat kerdipan Sakendher segera dikeroyok dari segala arah oleh para raksasa. Sakendher selalu waspada t menarik pedang lalu dimainkan.

13. Kudanya menendang lawan sehingga banyak raksasa yang jatuh Yang mencoba maju pasti jatuh dan banyak raksasa yang dipedang

sakancanira raseksi ngepung panggilingan rukma Ting glereng prayitneng westhi

sanget welinging gusti, Ditya geng pating janggunuk ya guna ginupita ebat pangreksane saml Kawamaa Sakendher kang lagya prapta

11. aiyog neng ngarsane patya. Jathasura aningali "Wong ngendi sira kang prapta dene sira wani-wani malbu nunggang turanggi?" Baron Sakendher amuvmSy "Sira takon maring wang? Sakendher Sapanyol nagri ya ingutus mundut panggilingan rukma

12. Jenglbuingkangbebana." Jathasura anauriy "Dene teka gumampang njumput penggilingan rukmi." Pra ditya denkejepi Sakendher sigra tinubruk ing ditya kering kanan. Sakendher prayitneng \^esthi wus anarik angikal kang punangkan.

13. Kuda anyepakanujah akathah diyu gumlinting Mara-mara kaperanggal keh rmeksa denpedhangi tetapi mereka tidak dapat mati. Luka satu tumbuh seribu sampai sepuluh juta. Sakendher merasa terdesak kudanya dicambuk lalu melarikan diri

14. dengan dilindungi oleh garuda. emas. Mundumya sudah sampai di gunung bertemu dengan Sang Mituna. Sakendher berkata, "Tak seimbang bagaimana baiknya? Saya tak dapat bertahan perang berperang melawan raksasa mati satu jadi dua mati tiga jadi sepuluh juta."

15 . Sang Mituna bersembah, "Penggilingan emas yang menyebabkannya. Kalau itu masih ada atak akan ada yang bakal mati tetapi jika itu dapat terambir pastilah raksasa bakal mati tanpa luka." Prabu Anom berkata, "Bagaimana earanya?"^ "Jika pendapat saya dapat diterima

Hanging tan kena mati tatu juga dadya semi timbulyutan awendran, Kewran Sakendher ing jurit kudanira kinetab sigra ngumbara

16. Semuateligkorak yang berada dalam gedung besi tetesilah dengan "air kehidupan" agar semua dapat ^ hidup lag! yang dapat dipergunakan sebagai pr^urit untuk melawan raksasa." Sakendher tidak suka hati

14. pinayungan grudha rukmcu Mundur wus prapta ing wukir panggih lawan Sang Mituna. Sakendher nabdUy "Tan aris paran baya kang pamrih? " Sun tan kang kuwawa ing pupuh aprdng lawan raksesa mati sifi dadi kalih mati telu dadineyutan awendran."

15. Sang Mituna awotsekary "Gilingan mas ingkang mawi Lamun ta maksih punika datan wonten saged mati lamun punika kenging buta pejah tanpa tatu." Prabu Anom ngandika, "Priye dayanira ugi?" "Yen marengi Angger ature pun bapa

16. Sagunge cwnplung sadaya kang wonten ing gedhong wesi tetesana toy a gesang dimene prang samyaurip kinarya bala Gusti ingabenkalawandiyu." Sakendher tan lenggana semua tengkorak ditetesi telah hidup kembali dan dijadikan prajurit.

17. Kira-kira sejundah empat ribu telah berdandan prajurit dan slap dengan perlengkapan perang Mereka meninggalkan arga purl tak lama kemudian tiba di Nusa Tembini. Diceritakanlah para raksasa bergembira berhadapan dengan manusia melonjak-lonjak merasa bahagia hatinya sudah merasa akan dapat tawanan.

18. Raksasa sudah meneijang tak takut pada senjata. Yang tertangkap segera dimakan prajurit manusia banyak berkurang dan raksasa makin banyak yang datang menubruk lawaimya Penunggu penggilingan tinggal satu benteng kelihatan payah karena memangsa manusia.

19. Baron Sakendher mengetahui jika penjaga hanya sedikit maka penggilingan emas akan direbut dengan kekerasan. Kemudian ia mendekat dan mengambilnya tarik-menarik dengan raksasa. Raksasa seratus dipedangnya sekali tebas tewas semua dan penggilingan dibawa terbang.

sakeh cumplung dentetesi wus agesangwus samya kinarya ' bala.

17. Awetawis catur sasra wus samya denbusasani dedamelireng ngayuda budhal sangking ngarga puri prapta Nutigsa Tembini Winamakang para diyu bungah mengsah manungsa gibrah'gibrah mangsa berik rasaning tyas dadi antuk bebandhangan.

18. Buta sampun tinarajang tan wigih ing tumbak bedhil Kang kacandhak inguntalan kehe longe manungsa prapti ditya kagiri-giri keh dhateng kgu anubruk. Kang tengga panggilingan kancanya kantun sdbiting samya say ah katungkul amangsa janma.

19. Baron Sakendher umiyat yen ditya kang ngreksa kedhik kang panggilingan kancana akarsa rinebat want Nulya merpeki ngambil rerqengan lawan diyu. Ditya satus pinedhang sapisan sareng ngemasi panggilingan binekta ngumbareng tawang.

20. Para raksasa yang maju perang menjadi tewas tanpa lawan dada terluka karena "air kehidupan" sudah terambil bangkainya bersusun-susun terserak di pegunungan. Sakendher bersenang hati lalu turun akan mengambil gelatik emas yang dqj^a oleh tiga wanita.

21. Sakendher segera merebutnya sehingga gelatik emas dikuasai-. nya. Kemudian Prabu Anom Sakendher pulang ke negara Sepanyol menghadap rajanya. Sakendher bersembah, "Hamba telah berhasil menjalankan perintah mengambil penggilingan emas dan gelatik emas, saya serahkan kepada sang Raja.

22. Akan tetapi, gelatik ini saya juga senangi sendiri sehingga saya minta." Sri Narapati menjawab, "Di mana kau dapat? Sungguh hebat kau putraku." Sakendher menj awab, "Dari Nusa Tembini." Penggilingan emas diterima raja.

23. Raja mendekati istrinya. "Inilah penggilingan emas yang kau minta. Sakendher telah berhasil tetapi gelatik emas

20. Sakeh ditya kang ngaperang anulya samya ngemasi tanpa lawan tatu jqa panguripane was keni wangke susun matindhih kaplasah inggegunung. Sakendher suka ing tyas anulya aniyup ngambil glathik rukma kang tengga wanita tiga.

21. Sakendher ngerbat tan wingwang gelathik rukma wus kenging Prabu Nom Sakendher nulya kondur mring Sapanyol nagri cundhuk mring narapati. Sakendher alon umatur, "Sampun amba dinuta ngambil panggilingan rukmi Ian gelathik rukma katura sang Nata.

22. Nanging gelathik punika kula remeni pribadi kawula suwun piyambak." Ngandika Sri Narapati, "Olehira ing ngendi? Guna temen putraningsun." Sakendher aturira, "Sangking ing Nungsa Tembini." Panggilingan rukma ingasta sang Nata

23. Mrepeki sang prameswara "Iki panggilingan rukmi pepundhutanira dewa. Stdzendher antuk kardi nanging galathik rukmi diminta oleh putramu karena gelatik masih disenanginya.'' Sang Dyah khawatir lalu bersembah kepada raja,

24. "Aduh, Paduka Raja segeralah Paduka minta gelatik emas itu kalau tak boleh saya pasti mati." Sang Raja menegur, "Gampangiah nanti jika telah habis senangnya tanpa diminta pasti diserahkan sendiri kepadamu."

jinaluk marang putramu krana mangkono Nimas glathiklagidensenengi," Sang Dyah geter umatur mring sri narendra,

24. "Dhuh lae Sri Naranata Sampeyan pundhut tumuli ingkang galathik kancana yen tan asung kula mati." Pasrangkara Sang AjU "Gusti-Gustigampangbesuk yen wus mari remermya tan susah pinundhut Yayi angaturken priyangga marang ing sira."

25. Sang Dyah menjerit, "Jika Paduka Raja cinta padaku sebagai istri maka paksalah Sakendher!" Raja menjawab, "Sabarlah intanku jika sudah tenggang waktu akan saya ambil dengan paksa lalu saya serahkan kepadamu."

25. Sang Dyah anferit karuna, 'Yen tresna Sri Narapati adarbe garwakawula Sakendher pakmnen aglis!" Angandika sang Aji, "Sabarena inteningsun yen wus antara mangsa aweh tan aweh sunambil nidi ingsun paringaken marang sira.*'

26. Sang Dyah berkata memaksa, "Paduka, saya mati saja." Kemudian Sang Dyah menderita sakit makin lama makin sedih berkali-kali pingsan sehingga menyusahkan Sang Prabu. Adapun Sakendher di halaman menerbangkan gelatik mempergunakan tali emas.

26. Sang Dyah umatur ameksa, "SangNata kawula mati." Sang Dyah lajeng nandhang gerah sangsaya sariget rudatin kantaka wali'wali wagugen wau Sang Prab u. Sakendher kang winarna neng latar ngundha galathik kenur rukma tinampok glathik ngumbara.

27. Sampai di atas ditarik kambali terangah^engah kemudian ber- ^ngger SMg Prameswari pingsaii tefdengarlah gemuruh tangis rqa menangis pUla. " Aduh istriku tercinta ingatlah Gelatik saya ambilnya segera. Sang Dyah masih dalam keadaan pingsan.

28. Tersebutlah Sakendher gelatik selalu dibuat hidup Parameswari telah sadar lalu Raja bertanya, "Apa yang tampak olehmu?" Istrinya menjawab, "Hanya putra Padnka Baron Sakendher yang tampak membawa pisau kecil diiringkan anak-anak banyak

29. mendatangi saya. Kalau iak ada gelatik pastilah saya tewas maka segeralah Paduka minta gelatik emas itu." Raja tergesa-gesa memanggil putranya. Baron Sakendher sudah menghadap lalu Rajaberkata,

30. "Gelatik emas saya minta perhatikan Nanda!" Sakendher bersembah, "Mohon maaf Sang Aji lebih baik hamba mati." Sang Prabu tertegun Sakendher segera keluar

27. Prapta ing wiyata sinendhal megap-megap mencok mran^ring Sang prameswari kantaka gumuruh swaraning tangis muwun srinarapati. "Adhuh Gusti garwaningsun intan sira emuta glathik sun pundhute null Sang Dyah Ayu taksih sanget kantaka,

28. Sakendher ingkangwinama galathik ingurip-urip. Gya enget sang prameswara ngandika Sri Narapati, "Apa kangkaton Gusti?" Kanggarwa alon umatur, "Namung putra sampean Baron Sakendher kaeksi mbekta seking deniring lare kathah

29. murugidhateng kula. Sampuna wonten galathik kula saestu palastra nunten pundhutena Sang Aji ingkang galathik rukmi." Sang Nata anulya gupuh nimbali ingkang putra. Baron Sakendher wus prapti angandika Kanjeng Sri Narendra,

30. Sun pundhut galathik rukma sira gatosna Kakil" Sakendher nuwun turira, "Anuwun duka Sang Aji leheng amba ngemasL " Ngaleger Kanjeng Sang Prabu Sakendher nulya medal sesampai di rumah terus memainkan gelatik dflepaskan terbang lalu ditarik cepat sehingga pingsan.

31. Kemudianparameswarijatuh ramailah tangis dalam istana ketika gelatik sadar lagi Sang I>yah juga sadar kembali. Setiap hari begitu tingkahnya Raja marah mengutus abdi perempuan "Mintalah segera burung gelatik emas itu.

32. Jika Sakendher tidak boleh suruhlah pergi meninggalkan negri ini!" Duta telah tiba kebetulan Sakendher sedang duduk lalu abdi perempuan berkata, "Saya diutus oleh raja meminta gelatik emas jika Paduka tak menyerahkan maka Paduka diperintahkan pergi meninggalkan negeri ini."

33. Sakendher marah, katanya, "Gelatik saya pertahankan jika disuruh pergi akan saya jalani." Kemudian Sakendher menulis surat agar disampaikan kepada raja duta pun segera masuk ke istana. Sakendher sudah naik kuda bersama istri membawa gelatik emas.

prapteng wisma ngundha glathik mis timmpok mabur sinendhal kantakcL

3L Prameswari nulya niba gumerah tangis jro purl galathik dengegesang Sang Dyah wungu enget malih, Ing saben-saben art mangkana ing tingkahipun Sang Nata prakapita adhuta marang ing cethi "Lah den enggal pundhuten gala thik rukma.

32. Yen Sakendhernorasuka tundhungen lunga king nagri!'* Duta kentar prapteng ngarsa Sakendher lagi alinggih duta estri ngling aris, **Kawula dinuteng Prabu mundhut galathik rukma lamun Paduka ngekahi Jengandika kinen kesah saking prcqa."

33. Sakendher renguturira, *'Galathik kula kekahi kinen kesah saking praja inggih sandika nglampahi " Anulya karya tulis kinen ngaturken sang prabu duta wus malebeng pura. Sakendher wus nitih wajik Ian kang garwa galathik rukma binekta.

34. Dilindungi oleh garuda emas 34. Pinayungangrudha rukma naik ke antariksa Di Sana ia berkuda sambil melambungkan gelatik. Adapun duta perempuan tibalah di dalam istana "Saya telah menjalankan tugas meminta gelatik emas putranda tak menyerahkan dan telah diperintahkan pergi.

35. Akan tetapihambadiberi surat untuk Sang Aji." Raja telah menerimanya surat dibacanya "Hamba membeti tahu Paduka kemasukan pencuri istri Paduka sebenamya bukan manusia tetapi raksasa dari negara Nusa tara.

munibul marangngawiyati Ategar aneng gegqna sarwi angundha galathik, Kuneng duta pawestri prapta sajroning kadhatun "Sampun amha dinuta amundhut galathik rukmi datan suka putranta tinundhung kesak

35, Nanging kawula binektan surat katur ing Sang Aji," Sang Nata sampun atampa pustaka sampun kaliling "Amha atur uning Aji Paduka klebetan pandung garwa Paduka Nata sayektose dede jalmi nggih raseksa nagranipun Nungsa Tara,

36. Adapun tandanya dia itu raksasa wanita istri Paduka seratus ribu setiap malam dimangsanya satu persatu." Raja tertegun menyimak isi surat lalu berkata dalam hati, "Betulkah sura ini?" hatinya merenggang dari istri.

36, Pratandhane diyu kenya garwa Paduka sakethi saben dalu inguntalan icaling sangking satunggil," Anjenger sri bupati myarsa suraseng surat ngunandika ing driya, **Baya bener surat iki?" dadya tebih galihe marang kang garwa.

37. Adapun Prabu Anom yang berkuda di antariksa dan melambungkan gelatik emas disentakkan kembali sehingga pingsan lalu dihidupkan lagi. Sang parameswari bangun mengeluh kepada suaminya

37, Prabu Anom kang winama kang tegar aneng ing wiyati Ian ngundha galathik rukma sinendhal kantaka malih nulya ingurip-urip, Tandy a prameswari wungu sanibat marang kang raka tetapi tidak dipedulikan "Apakah sebabnya sri narendra

38. tidak peduli kepadaku? Apakah bosan beristri hamba? Jika Paduka tak berkenan saya mohon pamit pergi dari sini." Raja menjawab sambil marah, "Sekehendakmu saya tak akan menahanmu." Sang Dyah mundur sambfl menggeram dan lari

XVIII. DURMA XVIII. DURMA

nanging nora denperduli ''Prakapita genea sri narendra

38. nora marduli mating wang? Apa bosen darbe rabi? Yen Paduka tan kaduga Sang nata kawula pamit kesah sangking ing ngrikl" Sfi Narendra saursendhu, "Apa sakarepira ingsun era anggondheli." Sang Dyah mundur angerik sarwi lumajar.

1. Raksasa marah dan menampakkan kehulub alanganny a taringnya keluar kelihatan aslinya hilanglah sifat manusianya kembali pada dewi raksasa Sang Sinipraba marah sekali.

2. la bersumbar, *'Hai raja 2. marilah kita berperang. Kalau memang kau sakti keluarlah pasti saya lumatkan." Raja bergetar hatinya lalu menyiapkan b arisan.

3. Gegap gempita suara prajurit 3, masuk istana membawa panah, lembing busur dan senjata lempar Sinipraba dikepung meneqang sambil mendesak

I. Diyu kurda sung sudira rupa siyungira mangisis awama sawantah nir sipating manungsa sayekti raseksi dewi Sang Sinipraba kurda yay ah sinipi.

Sumbar-sumbar, "Lah ta mara sri narendra payo tandhinga jurit Yen nyata sudibya mara sira metua sun untal malang sun gigit." Geter sang nata nulyaamepak baris.

Anggurnita wadya bala malbeng pura sikep warastra lembing busur Ian brongkolang. Sinipraba kinepang nerajang sara merapit mengamuk raksasa itu diramaikan oleh suara api.

4. Ramailah yang sedang berperang 4. mengenai dada tetapi tak meliikai malahan seperti dihias raksasa mengamuk terns keberaniannyahebat sekali yang terseraiig ^ hancur lebur.

ngamuk raseksa binendrong swam genl

Limut muk swa kang lagi andon yuda nengjaja tan nedhasi malah lir rinengga liwung pamuk raseksa sudira angowdk-awik ingkang katrajang suh datan mangga pulih.

5. Berantakan terhantam senjata 5. Mawut bub or katrajang kopek 6. dari antariksa, ia berkata kepada 6. sangking wiyati ngandika marang 7. Karena itu "penghidupan" Sini- 7. Sabab iku panguripan Sinipraba.'

tertiup ke kanan ke kiri seperti api tertiup angin yang berbaris menjadi terkejut raja menjadi sangat ngeri dan hatinya ketakutan. Ketika Sakendher mengetahuinya

sasaran mobat-mabit sakilir minangka bedhama kang baris gundam-gundam sang natamiris kapati kekes ing manah. Sakendher duk miarsi

istrinya, Tinggallah kau naik garuda karena saya akan menolong ayahanda. Jika kalah perang gelatik emas bantinglah biar mati.

kanggarwa '*Kantuna sira Gusti nitiha garudha ngong tetulung jeng rama. Yen kuwalahen ing ngajurit galathik rukma lah bantingen den mati.

praba." Sang Dyah menyanggupi lalu Sakendher melayang turun dari antariksa berkendaraan kuda sembrani. Mereka telah berhadap-hadapan Sinipraba melirik

Sang Dyah sandika nuli Sakendher manglayang niyup sangking gegana swandana kuda sembrani. Ayun-ayunan Sinipraba anglirik.

8. Inilah Sakendher yang saya can 8. "Man kita berperang." Sakendher menjawab, "Mari raksasa pencuri semaumu saya tandingi!" Raksasa mulai menyerang Sakendher turun dari

9. kudanya siap berperang dengan Prabasini. Kuda itienyepak meneijang tak dirasa ramai perangnya ganti-berganti mendesak kekalahan perang jika lawan terdesak kalah.

menghunus pedang kemudian Sinipraba diembat bahunya sehingga jatuh ke tanah. la kepayah^ menangis sambil mengeluh,

Lah ta iki Sakendher kang ingsun sedya *Tayo tandhing ngcqurit." Sakendher manebda, "Payo dhustha raseksa sapolahmu sunkembari!" Diyu narajang Sakendher tedhak sangking

nuh sajalah saya." la diembat lagi lalu bangkit kembali Sinipraba berkata menubruk dipedang lagi selalu demikian perang tak berakhir.

12. Sakendher kepayahan istrinya melihat dari angkasa

9. ing turangga kuda methukken ing yuda prang lawan Prabasini Turangga anepak nujah datan rinasa akeket prangnyakalindhih kasoring prang lawandawan kalindhih.

10. Sang Sakendher sangat marah 10. Sang Sakendher lumiyat langkung 11. "Aduh Sakendher, lebih baik bu- II. "Dhuh Sakendher angur ingsun

bermantya kangkamira tinarik Sinipraba nulya sinabet baonira ngayat ambruk dneng sitl Akesayahan sambat ngruhara nangis.

patenana.' Nulya sinabet malih j'enggirat waluya Sinipraba ngandika anubruk pinedhang malih saben mangkono datan was kang jurit.

12. Kesayahan Sakendher denira aprang. Kanggarwa aningali sangking jumantara bahwa perang suaminya berkali-kali memedang tak dapat mengalahkan lawan maka gelatik pun dibantingnya sampai mati.

yen yudane kang raka kawalen-walen medhangi tanpa wasana galathik binanting mati.

13. Sinipraba jatuh ke tanahlalu mati tanpa luka. Sorak sorai prajurit Sepanyol seperti guntur Sakendher menjejak tanah beijumpa dengan istrinya lalu berangkat ke Nusa Tembini

13. Sinipraba anibeng kisma palastra tanpa tatu gumlinting. Sorak kang samara Sapanyoi kadya gerah Sakendher dedeg pratiwi panggih kang garwa gya mring Nungsa Tembini

14. untuk nierebut harta benda di Nungsa Tara Adapun raksasa wanita Sarpakanaka dengan adiknya Gathaguthana dan Thathasini sudah mengetahui jika Sinipraba tewas

15. di Sepanyol, lalu mereka keda- 15. ing Sapanyoi kasaru ing praptatangan tamu

14. arsa njarah dunya marang Nungsa Tara. Kuneng ta raseksi estri Sarpakanaka lawan ari Gathaguthana katiga sang Thathasini sampun miarsa yen Sinipraba lalis

turun dari angkasa. Sarpakanaka bertanya,* "Tuan dari mana dan siapa namanya?'* Sakendher menjawab, "Saya inilah yang membunuh

nira anjog sangking wiyati Sarpakanaka nabda, *lng pundi kang pinangka Ian ingkang wewangi?*' Sakendher nabda, "Ya ingsun kang mateni

16. kakakmu yang bernama Sinipraba serta pendeta Mituna. Sayalah yang membunuh jika kamu tidak terima tandingilah saya Sakendher nama saya." Sang Dyah bersembah,

16. kakangira kang aran Sinipraba miwah Mituna yogi. Ingsun kang marjaya yen sira nora trima ayonana sunkembari Sakendher ingwang." Sang Dyah matur aris,

17. "Saya takkan sekali-kali ingin berperang karena saya tak mungkin melawan sedangkan ayahnda Mituna yang sakti saja kalah." Sakendher berkata, "Maksud kedatangan saya

17. "Sampun buka kawula tan padyapadya ngudi tuwuhing jurit kuat kula malih jagia cacak rama Mituna dibya nung boten kuwawi. Sakendher nabda, "Karana ingsun prapti

18. akan me rebut harta di Nusa 18. arsa njarah barana ing Nungsa 20. Tiga raksasa itu bersembah, "Jika 20. Diyu tiga matur, "Yen marengi

Tara." Wanita bertiga berserah "Jangankan harta benda diri saya pun hidup mati ingin mengabdi. Janganlah tergesa-gesa bermalamlah semalam.

Tara. Tur sumangga dyah katri **Sampun menggah brana sanadyan wak kawula pefah gesang sedya nyethl Sampun kasesa any area salatri.

19. Terserahlah Paduka apa-apa yang diinginkan." Sakendher menurutinya Ketika tiba waktunya Sakendher tidak tidur duduk bersama ketiga raksasa dan istrinya Sakendher pun selalu berada di dekatnya.

19. Ing sakarsa Paduka kang pinundhuta. Sakendher anuruti Wus dadya wancinya Sakendher datan nendra pinarak Ian diyu katri saha kang garwa Sakendher tan atebih.

berkenan marilah perang catur Gusti." dapatlama duduk tak jelas tipu muslihatnya jika payah lalu tidur Sakendher terkena pengaruh kesaktian.

karsa swawi prang catur Gusti. lelungsen lenggahan tan weleh semonira yen say ah sami aguling Sakendher kena pangawibawa yekti.

21. Katanya, "Baiklah tetapi saya belum tahu perang catur?"

21. Angandika, "lya sun turuti sira prang catur sun ngurung wrin?"

Sang Dyah menjawab, ''Artinya dadu.. Man saya layani dengan tanihan negara." "Mana, saya ingin tahu."

22. Diceritakanlah permainan dadu 22. tersebut ■ Sakendher terkena ulahtipuan Prabu Anom tertarik lalu keluar mulai perang tutupemas bertatahkan manikam.

23. Dadu kuning zamrut tabung me- 23. Dhadhu retna jumanten bumrah 25. "Marl Dinda buanglah saya yang 25. mara yayi buwanga ingsun kang

Sang Dyah aturira, "Inggih dhadhu artinya. Suwawi kula ladosi toh jiwa praja," **EndU sun arsa uning."

pelita lilin Sakendher tertarik kemudian segera bermain dadu Sakendher yang mengawali raksasa bertiga memasang taruhannya negara.

Wus tinutur solahe dhadhu pra wignya Sakendher sampun keni tingkahing paekan Prabu Anom kacaryan winedalan rame jurit tuwung kancana tinaretes retna di.

bunge mirah damar lilin merapit Sakendher kacaryan anulya dhadhu lekas Sakendher ingkang miwiti diyu tri pasang etohipun nagari.

24. Tiga buah dadu sudah terpasang Sarpakanaka berkata pelan. "Aduh Gusti Paduka kalah hams menyerahkan negara." Sakendher menyerahkan negara tetapi seisinya Sakendher yang memiliki.

24. Dhadhu tiga anglepasi pasangira Sarpakanaka tumya ris, *Dhuh Gusti Paduka kawon asok nagara." Sakendher srah praja nanging sakisenira Sakendher kangdarbeni.

' pasang. Sang Dyah segera membuang dadu kuning muncul Sang raksasa yang dapat "Gusti kena dua kah ambillah harta bendaku seisi istana.

pasang. Sang Dyah abuwang anglis dhadhu retna muncar sang diyu ingkang angsal *Vusti kenging kaping kalih meten dunyawang saisine jro puri.

26. "Saya pasang lagi Dinda, buang- 26. "Sun apasang maneh Yayi sira 29, Sang Sakendher berkata marah 29. Sang Sakendher ngandika sendhu

lah."h, buwang." S ang Dyah menyanggupi tabung lalu dikocok kelihat an j atuh troi "Aduh Gusti kena lagi." "Saya menyerahkan kuda dan garuda emas."

buwang. * Sang Dyah umatur inggih bumbung jwa kinocak dhawah troi katingal "Adhuh Gusti kenging malih." "Sun asok jaran lawan garudha rukmi."

27. "Marl Dinda saya membuang 27. Dinda memasang." "Apa tanihannya Gusti?" "Ya yangkalah badanmu dan saya." Sakendher segera mengocok jatuh hilang "Dhuh Gusti kalah lagi."

"Mara yayi sun kang buwang sira pasang." Take punapa gusti "lya toh seredan badanira Ian ingwang." Sakendher angocak aglis tumiba Hang "Dhuh Gusti kawon malih."

28. "Ambillah tubuhku dan istriku 28. Mari Dadu lagi saya yang memasang kau yang membuang tanihannya Dinda, mati hidup." Jawab Sang Dyah, "Keterlaluan Gusti."

"Lah apeken sarirengsun Ian garwaningwang Ian payo dhadhu maning ingsun kang apasang sira kang buwanga tohe yayi pati urip." Sang Dyah turira "Akesangetan Gusti."

"Saya prajurit tangguh tak akan ingkar silakan membuang!" Dyah membuang dadu terus-menerus mujur "Duh Gusti kalah lagi.

tyasira aku prafurit luwih mengko arep cidra lah ta mara buwanga Dyah mbucal dhadhu wadhahi untung terusan "Dhuh Gusti kawon malih.

30. Bagaimana tidak dijalankan? Paduka kalah j anji Prabu Anom berkata, "Sekehendakmu."

30. Paran karsa den boten kalampahan Paduka kawon janji Prabu Nom ngandika, "Apa sakarsanira."

Segera Sakendher ditelan dan istrinya Sakeber pun tak ketinggalan.

XIX. ASMARADANA

Sakendher inguntal aglis Ian garwanira Sakeber datan keri.

). Tergiur wanita raksasa itu adapun di Gunung Karbin yang diceritakan seorang saudagar besar putranya dua belas pekeijaannya berdagang betapa sangat kayanya hartanya tidak terhitung.

XIX, ASMARANDANA

2. Bahagianya seperti menjadi rqa 2. Muktine lir madeg off

1, Kasmaran putri raseksi kuneng Giri Karbin kocap

j'uragan besar tengrane atmajanira kalihwlas karyanira mardagang sebak sami sugihipun donyane tanpa wilangan.

Baron Sukmul yang diceritakan sangatlah sedih hatinya yang terpikir di hati pesan adiknya Sakendher pada waktu pergi meninggalkan pesan sebagai pertanda.

Baron Sukmul ginupita saklangkung rudating tyase ingkang kacipta ing driya pawelinge renira Sukendher duk kesahipun tilar weling panengeran.

3. Cincin bermanikkan permata dan pohon mangga pantas menjadi tanda keduanya redup Jika cincin permatanya tandanya Sakendher sakit jikalau hilang permatanya Sakendher sampai ajal.

3. Asotya pan wami singsim Ian uwit pelem sajuga dadya panengran kalihe Yen singsim surem kang sotya yekti Sakendher lara lamun ical sotyanipun Sakendher nemu pralaya.

4. Kalau daun mangga layu tanda- 4, Yen ran pelem alum sakit nya sakit keduanya tewas semua sami nemahi kalihe jika permata hilang daunnya bersotyai ical rone gogrok, jatuhan. Sang Sukmul yang mengatakan Sang Sukmul kang guwara

jika beijatuhan sampai ajal yen gogrok manggih palastra dalam hatinya sangat sedih tidak makan dan tidak tidur.

5. Banilah didekati ketika bertapa 5. Lagya pinarak ing nepi Sukmul oleh ibunya ibunya bertanya, "Kenapa kamu anakku bersedih hati?" Anaknya menjawab pelan, "Ibu saya teringat

6. pesannya Sakendher dahulu pada waktu pergi memberi tanda pohon mangga dan cincin kalau suram permatanya tandanya sakit kalau hilang mati jika daunnya itu hyu pertanda menderita sakit.

ing manah maras kalangkung tanpa hukti tanpa nendra.

Sukmul lawan ibunira kang ibu alon ataken 'Tagene sira ta nyccwa asu'sah atenira?'* Kang putra alon umatur "Ibu kawula kengetan

7. Kalau daunnya beijatuhan artinya mati sekarang sudah teijadi permata lenyap daunnya rontok Adinda sepertinya meninggal Ibu saya mohon mati atau hidup saya ingin melihatnya." Ibunya susah bicara.

6, welinge Sakendher nguni duk kesah suka panengran wit pelem Ian simsime yen surem so tyane lara lamun ical palastra yen godhonge iku alum pan ika manggih kalaran.

8. "Anakku berhati-hatilah janganlah kamu seperti anak kecil." Suhul dipanggilnya segera sampai di pen^adapan Sukmul berkata, "Ayo Suhul aku ajak pergi mencari adikmu Sakendher.

7. Yen godhong gagang ngemasi ing mangke wus kalampahan sotya ical daon gogrog pun Yayi kadi pralaya Ibu amit kawula pejah gesang ayun weruh,"

9. Aku kira dia menemui ajal." 9. Ngongduganemahipati

Kang ibu sereting sabda,

8. "Kulup den angati-ati aja sira kadya bocah Suhul tinimbalan age prapteng ngarsa Sukmul nabda "Payo Suhul sungawa lunga ngulati reningsun Sakendher ngandikanira.

Suhul menyanggupkan diri Sukmul sudah menyandang pedangnya yang dibawanya dari dalam kandungan ketika kelahirannya disandang pant as sebagai pemain pedang segera bertanya penuh keberanian.

Suhul sandika turira Sukmul wus ngarsuk pedhange berkatan sing guwa garba nalika lahirira cinothe nganggar amungguh nulya taken ngemu branta.

10. Yang dituju istana di hutan tidak diceritakan di peijalanan sudah datang bertemu Sang Raja dengan sang Maha Mintuna Sukmul mengheningkan cipta , "Nah ini bukankah sang pertapa Sang Mintuna yang dahulu.

11. Adikku tiada tampak benarkah ia sudah mati?" Sang Pendeta berkata halus, "Aduh cucuku yang terkasih aku sudah mengerti yang menjadi awal mulanya benar dugaanmu.

12. Adikmu Sakendher dahulu yang mengangkat diriku disuruh menggantikannya." Baron Sukmul berkata "Apakah sebabnya?" "Ya cucu mulanya Sakendher akan dimakan

13. oleh Sang Mintuna singkatnya adikmu yang memedang Mintuna tembus dadanya tewas dan saya mengganti bemama Mintuna

10. Kang sinedya ngarsa purl datan kawama ing marga wus prapta panggih Sang Katong lawan sang Maha Mintuna Sukmul manukmeng driya de iku dede sang wiku Ian sang Mintuna ingkang kuna.

11. Lan yayi tan ana keksi saestu lamun palastra?" Sang Pandhita nip delinge "Adhuh putoningsun nyawa pun bapa wus uninga kang dadya damnanipun aleresan nyananira.

12. Renira Sakendhernguni ingkang ngadegken kawula manira kinen gumantos." Baron Sukmul angandika, "Apa ta karanira?" ''Inggih Angger purwanipun Sakendher arsa tinedha

13. Marang sang Mintuna yogi gancange arinta medhang Mintuna pecah jajane palastra kula gumantya madeg nama Mintuna adikmu yang memberi gelar." Baron Sukmul berkata,

14. "Adikku di mana sekarang tidak kelihatan?" Sang pertapa berkata pelan, "Adikmu berkelana diambil menantu oleh raja di negara Sepanyol dan disuruh ke negara Nusa Tara.

15. Sekarang'ia mati ditipu secara halus lain dimakan oleh anak sang Mintuna maksudnya ingin balas dendam Ketigany a wanita raksasa melakukan dengan tipu muslihat karena tak marnpu dengan kekerasan."

16. Sukmul berkata sambil menahan tangis "Bagaimana cara dia membujuknya?" Sang Pendeta berkata, "Mulanya adikmu diajak bermain dadu dengan nyawa dan negara sebagai taruhannya. Setelah itu segera taruhan nyawa adikmu kalah lalu ditelan.

17. Istri dan kuda sembrani garuda milik Skendher ditelan mati semua. Jika Paduka ingin membalas datangilah tempat peijudian itu!" • " Sukmul berkata, "Bagaimana aku memakai cara untuk mengalahkannya?"

18. Pendeta berkata, "Nantiusahakan 18. Wiku ngling, 'Akalen benjing

rayinta kang paring fuluk." Baron Sukmul angandika,

14. "Reningsung mangke neng pundi dene tan wonten katingal?" Sang Pandhita matur alon, *'Arenira alelana ingambil mantu nata ing Sapanyol gya tinuduh mring nagari Nungsa Tara.

15. Ing mangke sampun ngemasi jinabungalus inguntal mring Mintuna atmajane estu males lara mrang tiga diyu wanodya karane alampah lembut arsangagaltankawawa.'*

16. Sukmul . ngandtka esmu tangis "Paran genira anglembat? " Sang Wiku matur, "Purwane rinta ingajak kasukan dhadhu toh jiwa prafa

Anunten totohan umur rayinta kawon denuntal.

17. Garwa Ian kuda sembrani garudha Sakeber samya inguntalan mati kabeh. Yen Paduka arsa bela anglurugapatopan!" Sukmul ling, 'Paran goningsuri pratikele ngalahena?"

jika bertemu ajaklah judi mintalah agar diganti dadunya kalau pergi mengambil dadu tempatilah kursinya karena di situlah tempatnya besi brani sebagai tuah.

19, Adapun main dadunya berhati-hati permulaannya tak boleh kalah jika sudah berhasil jebakannya sudah tentu Sang Putri kalah kalau sudah sampai taruhan nyawa segera bunuhlah cepat perutnya belahlah.

yen panggih arsa kasukan mundhuta salin dhadhune yen lunga mundhut patopan kursine enggonana sabah ing ngriku gonipun wesi brani karya jimat.

20. Tentulah akan ditemukan jenazah adikmu tentu saja masih utuh Cucu aku beri "air penghidupan", tetesilah tentu adikmu hidup beserta istri, kuda dan garuda.

79. Lawan dhadhonira mati mulane tan kena kalah yen wus keneng paekane kang mesthi Sang Putri kalah yen wis tekeng toh pejah null pejahana gupuh wetengane denbedhela.

21. Dan Sekendher akan hidup." Air segera diterimanya Sukmul mohon pamit segera berangkat turun dari gunung. Ganti yang diceritakan tempat peijudian yang diceritakan di negara Nusa Tara

20. Amasthi lamun kepanggih kumarpane arenira yekti maksih wutuh bae. Angger sun bektani toya gesang anetesena pasthi rayi dika idup sagarwa kuda garudha.

22. banyak yang mendatangi banyak orang taruhan negara akan tetapi selalu kalah Baron Sukmul segera datang di Nusa Tembini bertemu dengan ketiga putri raksasa hatinya terkejut melihatnya.

21. Delasan Sakendher urip." toya nulya tinampenan Sukmul pamit mangkat age tumurun sangking ngandaka. Gantya ingkang winama patopan ageng winuwus nagari ing Nungsa Tara

22. akathah ingkang nglurugi pra samya etoh nagara nanging meksa kalah bae Baron SukmUl sigra prapta Nungsa Tembini panggya Ian putri diyu tetelu kagyat lumiyating driya.

23. Wajahnya kelihatan tampan 23. Wamane anom asigit ketiga putri itu terpesona Sarpakanaka berkata pelan, "Kelihatannya yang ini belufn pemah datang siapa yang dicari?" Sukmul berkata halus, "Baron Sukmul namaku,

24. datang dari negara Ngabesi ingin bermainjudi Nah sekarang mana dadunya aku ingin melihatnya." Sarpakanaka lalu melirik pergi dan mengambil dadu beserta wadahnya.

25. Sudah dikeluarkan di meja emas di penghadapan Sukmul senang "^^egera dipegang dadunya Sukmul segera berkata pelan, "Aku minta dadu yang lain." Sarpakanaka segera mengambil dan meninggalkan kursinya.

putri tetiga kasmaran Sarpakanaka Ion ture, 'Tigas kawuryan kang prapta

24. teka nagara Ngabesi aras nglurugi patopan Lan mara endi dhadhune ingsun arsa uninga." Sarpakanaka ngujiwat kesah sarwi mundhut dhadhu sarta lawan tuwungira.

sinten ingkang sinambat?" Sukmul angandika arum Baron Sukmul araningwang,

26. Dengan cepat diduduki oleh Sukmul Sang putri sudah datang kembali Sarpakanaka gusar hatinya, "Aduh janganlah Paduka duduk di kursi saya karena bukan tempatnya itu tempat saya."

27. Sukmul berkata pelan, "Aduh Adinda apa bedanya orang duduk di sembarang tem pat Adinda mari mulai." Sang Putri gusar hatinya

25. '*Wus wineton meja rukmi neng ngarsa Sukmul kacaryan nulya cinepeng dhadhune Sukmul nabda kilang drawa *Sunjaluk dhadhu liyan." Sarpakanaka gya mundhut kesah sangking kursenira.

26. Anulya dipun lenggahi mring Sukmul sang Dyah wus prapta Sarpakanaka runtik ture, "Dhuh sampun Andika lengka lenggah wonten ing kursi kula sabab dede papanipun punika panggenaning dyah."

27. Sukmul angandika ariSy "Dhuh Yayi mangsa bedaa wong lungguh saknggon-gone lan ta Yayi payo lekas." Sang dyah runtiking nala berganti tempat dan duduk menimduk Sukmul berkata, "Siapa yang melempar?"

28. Sang Putri menjawab dengan agak khawatir "Baik saya yang melempar Paduka taruh segera!" Sukmul berkata, "Ya dua jenis taruhan taruhannya hidup dan matiku." Sang R^sasa putri melempar dadu jatuh Sukmyl segera melempar.

satin gon lenggah jethuthut Sukmul ngting, '*Sapa kang buwang?"

29. Matadadujatuhbersinar "Aduh Adinda kamu yang kalah." Sang Putri menyerahkan negaranya "Mari lemparkan lagi saya menaruhkan harta." Segera dilempar dadu jatuh sang putri kalah lagi.

28. Sang Dyah matur esmu wingit, 'Inggih kawula kang buang Andika pasanga age!" Sukmul ling, "lya rong pasang toh pati urip ingwang. ** Sang Dyah diyu mbuwang dhadhu dhawah Sri Sukmul gya mbuwang.

29. Gumebyar adhawah troi "Dhuh Yayi sira kang kena." Sang Dyah asok negarane "Suwawi matih bucala kula pasang berana." Gya binucal dhadhu dhawah troi matih sang dyah kena.

30. Menyerahkan haxta lalu sang Putri pergi tersedu-sedu segera dipegang oleh Sukmul tertan^ap tangannya. "Mengapa Adinda dusta?" Sang Putri raksasa berkata, "Aku tak mau bermain dadu dengan Paduka."

31. Sukmul berkata lagi, "Mau tidak mau Dinda mari bermain dadu lagi." Sang Putri dipaksa tidak mau katanya agak kasar

30. Srah brana sang Dyah ngendraning prodong'prodong gya cinandhak mring Sukmul kena astane "Pagene Yayi acidra?" Sang Dyah diyu ngandika, **Manira tan arsa dhadhu kalawan ing Jengandika."

31. Sukmul angandika matih, "Nimas gelem tan gelema payo padha dhadhu maneh." Dyah pineksadatang arsa Wuwuse nyuda krama

"Aku tidak mau beimain dadu cepat pergflah!"

32. Baron Sukmul menarik dengan paksa dicium dipegang tangannya sang Putri sangat marahnya yang tadinya berwujud manusia Sang Putri segera meringkik dengan cepat berubah menjadi raksasa bertaring berambut jembel di belakang.

XX. PANGKUR

1. Segera tangannya dilepaskan 1, Sarpakanaka beijingkrak me ringkik taringnya berMat akan menggigit Sukmul segera menarik pedangnya cepat ditangkap sang Sukmul akan ditelan berkacak pinggang menyandang pedang cepat dimuntahkan lagi.

2. Disergap betisnya yang sebelah 2. kiri digigit tidak mempan dan tidak mundur dikunyah tak luka Sarpakanaka sangat khawatir "Balaslah dengan pedang jika mau tak akan aku tinggal pergi." Sukmul marah dan tidak salah.

**Aku ora arep dhadhu den age sira Imgaa!"

32. Baron Sukmul meksa ngungkih denaras gendoli asta sang Dyah saklangkung runtike ingkang wau sifat jalma nulya ngerik sang Retna byat tita awami diyu

siyung jatha gimbal wuntat

XX. PANGKUR

Asta inguncalken sigra Sarpakanaka gibrah-gibrah angerik siyung amingis manaut Sukmul glis narik pedhang ^a'cinandHak smg^Sidziml arsa den ulu malang kerik rruma kangkam glis linepeJiaken malih.

Sinaut wentise kiwa nora pasah ginigit datan gingsir ginilut-gilut datan tatu Sarpakanaka kapita 'Amalesa medkang yen dhasar anung mangsa ingsun oncatana." Sukmul bermantya tan sisip.

3. Pedangnya segera diangkat 3. Pedhangira gya ingikal diayunkan pada pundak sang raksas^ putri dan kena terbelah lalu berkata keras "Aduh bunuhlah aku!" Segera dipedang lagi dan tiba-tiba bangun sudah sehat kembali menerjang dan menggigit lagi

4. Sukmul hati-hati dalam bahaya Sarpakanaka menangkis pedang teijatuh mengaduh, "Tak kuat aku," tetapi tidak didengarnya berguling Sarpakanaka lantas menihggal Thathagutha mendengar kalau kakaknya meninggal.

5. Marah maju di peperangan akan melawan Sukmul di pepe rangan putri raksasa akan menggigit ditangkis dengan pedang ditebas pundaknya dan jatuh keluhnya, "Bunuhlah saja!" Sukmul segera menghampiri.

6. Membawa tongkat kayu perutnya segera dipukul menjadi terpisah kepala dengan badannya setelah pulih Thathagutha mengamuk Sang Suhul jatuh menggeliat "Aduh aku mati Ibu."

1. Baron Sukmul cepat meneijang menebaskan pedang pada pundak

sinabetken griwa sang diyu titis sigar kaparah sni muwus 'Vhuh patenana ingwang!" Gya pinedhang malih jenggelek gya wungu wus waluya paripuma narafang nyakot malih.

4. Sukmul prayitna ing hay a nangkis pedhang Sarpakanaka gumlinting sambate, 'Tati ana ingsun," nanging tan piniarsa gelangsaran Sarpakanaka lajeng lampus. Thathagutha miyarsa yen kang raka angemasi

5. Kurda mangsah ing ngayuda yun mapulih Sukmul ing jurit sang diyu anyakot purun griwa tinangkis pedhang tigas pancing griwanira gumalundhung sambat, "Patenana pisan!" Sukmul anulya marani

6. Ambekta gegitik wreksa gembungira nula dipun gebuki dadya kempel sirahipun lawan gegembungira wus waluya Thathaguthana angamuk pun Suhul lumiyat niba "Aduh Biyung aku mati."

7. Baron Sukmul gya rmrajang nangkis pedhang griwa diyu ka-

Sang Putri raksasa itu tertindih terkena putri raksasa teqatuh mengaduh tak didengamya sudah mendengar Thathasini

kalau kedua kakaknya sudah mati khawatir lalu meneijang dengan berani.

8. Meringkik seraya bersumbar "Mana wujudnya si Sukmul mari bertanding." Baron Sukmul terus melihat disambar lalu ditegang hati-hati dalam bahaya menangkis dengan pedang dikejar Thathasini cepat melompat Sukmul telah tertangkap.

9. Digigit akan ditelan berkacak pinggang Sukmul dimuntahkan segera Baron Sukmul secepatnya memedang Thathasini pundaknya terbelah dan raksasa putri mati may at Sarpakanaka segera dibelah dengan pedang.

10. Mayat Sakendher ditemukan dan istrinya masih utuh belum rusak Sukmul melihat dengan berlinang air mata "Aduh adikku tercinta." Ditetesi "air penghidupan" keduanya Sakendher dan istrinya segera hidup lagi.

titih

titis diyu kabarubuh sambat tan piniarsa wus miarsa Thathasini was karungu yen raka kalih palastra kapita narajang want

8. Ngerik sarya sumbar-sumbar "Di rupane Sukmul ayo afurit." Baron Sukmul duk andulu sinanderglis ingancap yitneng baya atangkis pedhang tumempuh Thathasini glis lumumpat Sukmul cinandhak wus keni,

9. Gnokot arsa inguntal malang kerik Sukmul linepehan glis akebat sang Baron Sukmul Thathasini pinedhang griwa sigar kaparah Sang Diyu lampus jisimira Sarpakanaka benedhel pedhang tumuli.

10. Jisim Sakendher kapanggya Ian kang garwa maksih wet ah tan gigrik Sukmul umiyat kapiluh 'Dhuh nyawa areningwang." tinetesan toya gesang kalihipun Sakendher lawan kang garwa wus waluya gesang malih.

11. Segera dipangku oleh kakaknya Baron Sukmul hatinya senang bercampur ham sudah diceritakan peristiwanya awal hingga akhir dan bertemu sang istri sudah diceritakan Baron Sukmul berkata, "Di mana Sakeber?"

12. Sakendher menjawab pelan, "Saya datang dia ditelan Thathasini." Cepat dibelah pemtnya Sakeber sudah ditemukan Thathagutha segera dibelah pemt nya kuda serta gamda emas ditemukan mati tapi tidak remuk.

13. Semua segera ditetesi air kehidupan menghidupkan manusia Sakeber dipeluk oleh Suhul menangispUu tak terperikan sayangnya pada saudara Baron Sukmul berkata, "Ayo Adinda pulang bersamasama.

14. Ibumu.sangat sedih karena prihatin dan rindu kepadamu Adinda." . Sakendher menyanggupi "Tetapi jika bersama Kakanda saya menengok ke Sepanyol dahulu ' menghadap ayah meftua r^a negara SpaDnyol.

IL Gya pinangku mring kang raka Baron Sukmul suka ing tyas war tangis wus tinutur solahipun purwa madya wasana myang angsale kang garwa jinarwa sampun Baron Sukmul angandika, *Sakeber ana ing ngendi?"

12. Sakendher alon turira, "Kula dugi den untal Thathasini." Gya binedhel lambungira Sakeber wus kapangya Thathaguthana gya binedhel lambungipun kuda langarudha rukma panggikpejah noragigrik.

13. Nulya samya tinetesan toya gesang anggesangaken jalmi Sakeber rinangkul Suhul lara-larakaruna tan ueapen ing solah trisnaning dulur kang Baron Sukmullingira, "Ayo Yayi padha mulih.

14. Ibonira luwih branta sangking oneng in sira Yayi.*' Sakendher inggih turipun "Nanging yen sareng Kakang kula tuwi dhateng Sapanyol rumuhun sowan rama maratuwa narendra Sapanyol nagri.

15. Jika Kakandabersedia ikutlah menghadap sang Raja." berkata Sukmul, "Adinda aku ikut." Sakendher berkata kepada istrinya, "Adinda naiklah garudaku aku dan kakanda Sukmul naik kuda sembrani."

16. Sang Putri naik garuda Sakendher dan Sukmul naik semua kuda sembrani terbang dengan garuda emas Sakeber dan Suhul membonceng di ekornya beijalan di angkasa yang diceritakan selanjutnya.

17. Raja Spanyol sangat sedih begitu pula permaisurinya karena menantikan Sakendher dan istrinya sang Raja telah mendengar berita kalau putranya sudah meninggal di Nusa Tembini.

18. Awalnya kalah beijudi bermaiii judi dengan putri raksasa ditelan beserta istrinya oleh ketiga putri raksasa sudah terdengar berita akan menyerang Sang Raja oleh sebab itu Sang Raja sangat sedih tidak makan dan tidur.

15. Yen pareng sampeyan Kakang atumuta sowan Sri Narapati." ngling Sukmul "Yayi sun turut." Sakendher ngling mring garwa, "Sira Nimas nitiha garudhaningsun ngong Ian kakang Sukmul nunggang turangga rukma sembrani."

16. Sang Retna nitih garudha Sang Sakendher Ian Sukmul samya nitih kudha sembrani umabur lawan garudha rukma pun Sakeber Ian Suhul bonceng neng buntut lumampah ing madya ganeang nahenta ingkang winamL

17. Prabu Sapanyol geng branta lawan garwanira Dyah Prameswari dera mangantya ingsun Sakendher Ian kang garwa wus miyarsa ing warta kanjeng sang Prabu yen kang putra wus pralaya aneng ing Nungsa Tembini

18. Purwane kasukan kalah main dhadhu kalawan diyu putri inguntal sagarwanipun putridity a tetiga wus kawarti badhe nglurugi Sang Prabu mila narendra geng branta tan na dhahar lawan guling.

19. Adapun permaisuii raja sangat pilu bercampur sedih setiap hari selalu melihat Sang Raja gelisah sekali sangat sedih seakan mau mati kelam negara Sepanyoi tampak selalu murung.

20. Raja muda Sakendher dan kakaknya Sukmul serta istri pegalanannya sudah sampai di negara Sepanyoi semakin lama Sakendher semakin letih dan istrinya langsung menuju keraton melihat dampar kencana.

21. Sang Putri masuk ke kraton Sakendher, Sukmul menanti di luar beserta Sakeber dan Suhul. Sang Putri melihat segera sang Raja, ayahnya hendak memeluk anaknya yang datang menyembah.

19, Mring prameswari narendra gneng karuna branta awor Ian kingkin sadina-dina andalu sang Nata gra kusika sanget branta kadi anemahi lampus surem ing Sapanyol praja kuneng kang tansah wiyati,

22. Sang Raj:a memduk lehemya permaisuri menyembah " Aduh Nak bu^ hatiku dari mana saja engkau sudah sejak lama dikabarkan meninggal sekarang masih hidup aku ibarat menemukan intan segunung.

23. Ayo berceritalah 23.

20. Prabu Nom Sakendher lawan kakang Sukmul miwah garwa sangdewi lampahnya ngungkuli sampun nagari Sapanyol koban langkung kerem Sakendher kalangkung sayup Ian garwa anjujug pura tedak sisM^andana rukmi

21. Sang Retna manjing jro pura sang Sakendher, Sukmul kantun nangjawi miwah Sakeber Ian Suhul, ri sang Putri tingal ingkang rama sang Aprabu nulya gupuh kang putra arsa dinandhak praptanira anungkemi

22, Sang Prabu ngrangkul jangga ingkang ibu prameswari nungkemi "Adhuh nyawa putraningsun sangking pundi Bendara wus alawas wartane nemahi lampus ing mengko maksih waluya sun nemu inten sawukir.

sebab-sebabnya pergi sampai lama!" Sang Putri berkata sambil menahan air mata "Ayah saya tidak mengira saya dapat bertemu dengan ayah danibu adapun saya sudah mati dimakan raksasa wanita.

24. Dan kakanda Sakendher . dengan Sakeber serta kuda dan garuda mati dimakan dan ditipu dalam main dadu ada pertolongan dari Dewa saudara Sakendher yaitu Sukmul menolong membelah penit raksasa mayat saya ditemukan.

25. Dan mayat putra Paduka serta ditemukan juga Sakeber dan garuda emas di dalam perutnya cepat ditetesi dengan air kehidupan semua hidup sekarang menunggu di pintu masuk baru berhenti merapikan rambutnya."

XXI. SINOM XXI. SINOM

prakarrane lunga anganti lami!" Sang Dyah inatur rawat luh ''Rama boten anyana kula saged kapanggih rama Ian ibu dene kula wus pralaya tinedha ingdiyu putri.

24. Lan kakang Sakendher lawan pun Sakeber kuda garuda mati inguntal ngapusan dhadhu wonteh pitulunging Vwdng kang sadherek Sakendher Sukmul tetulung ambedhel wetenge ditya jisim kawula kapanggih.

25. Lan jisime putra Tuwan lan Sakeber grudha rukma kepanggih salebeting wetengipun anunten tinetesan dening toya gesang sadaya gya idhup mangke kantun neng wiwara kendel sawek nata went"

1. Gerah sekali udara karena panas- 1. Sebak bumi kapanasan nya merekah kejatuhan hujan rengka katibanan riris be^tulah hati raja Sepanyol tyasnya jeng Sapanyol raja dan permaisuri lah hang garwa prameswari berkata dengan manis, "Panggillah masuk suamimu putriku dan Sukmul yang bam datang." Menyatakan kesediaan pada ayah- . nya lalu pergi.

2. Mundur dan menyembah kaki raja 2. lenggok jalannya indah bah^ia sekali hati anaknya begitu pula putri permaisuri akhirnya disuruh bersesaji dijamu banyak minuman. Diceritakan peijalanannya Sang Putri memanggil kakaknya dan Sukmul kalau bertemu.

3. Sang Putri datang katanya, 3, "Kanda, engkau dipanggfl bersama kakak Sukmul." Keduanya menyatakan kesediaaimya Baron beg alan bersama kebetulan mpanya sama Sang Putri beqalan mengiringkan betapa indahnya kerajaan Sepanyol •

ngandika anranggendhis, **Sira undangen malebu ni putri kakungira Ian Sukmul kang lagya prapti." Tur sandika ing rama ngenjali agra.

4. Benar-benar bahagia hatinya seluruh yang melihat semua yang menghadap rqa melihat Baron semua terpesona sesampai di hadapan sang Raja keduanya membuka topi menghaturkan sembah kepada raja dipeluk kedua baron itu berganti menghormat kepada bunda permaisuri.

5. Setelah mereka duduk bertanyalah sang Raja

Mundur anembah suku sang raja lampahe lentreh amanis tyas bungah marwata suta ibu sort animbangi dhawahe ken sesaji inuman asungun-sungun Winama lampahira Sang Kusuma animbali ingkang raka Ian Sukmul lamun apanggya.

Sabdanira Sang Dyah prapta **Kangmasdika dentimbali Ian kakang Sukmul ngandikan/* Turira sandika sami Baron sareng lumaris dhasar kembar wamanipun dhestun nemahi raras endah srine kadhaton Sapanyol rqa.

Girang'girang ngestu deya sagung ingkang aningali supenuh sewaka Sang Nata mulat Baron samya brand Prapta ngarsa sang Aji bukak topi kalihipun tur tabek ing narendra rinangkul baron kekalih gentya urmat ing ibu Dyah Prameswara.

5. Wus sira tata alenggah ^ pasrangkara sang Narpad

"Anakku itu kakaifcmu memang benar-benar saudara seayah seibu" Sakendher mengiyakan "Saudara seayah Tetapi saya yang muda lahir kembar kakak dengan saya.'

6. Sang Raja berkata lagi 6. "Syukurlah Nak engkau datang berilah penj elasan tentang ayahmu asal mulanya dahulu!" Sukmul berkata pelan, " Ayahiida pada dasarnya orang yang mengibakan tidak mengerti ayah serta ibunya ayahnda bermukim di Gunung Karbin.

7. Ditempatkan di gunung Nagribin 7. ibarat tidak hidup dan tidak mati." Sang Raja dihormatinya ingat kalau memang saudaranya berkata dengan manis, "Kalau begitu anakku temyata engkau keponakanku sesungguhnya ayahmu itu seayah denganku dan aku sau daranya muda.

*^Kuiupilcu l&dam^a apan sadulurmyelcti anunggal yayahMbi " Sakendher inggffi turipun sadherek tunggil yayah nggih kula ingkang tamna lahir kembar pun kakang kalih kawula,"

8. Jadi tidaklah salah kamu aku ambil anak mengambil menantu kemenakan sudah jodohnya atas kehendak Dewata kehendakku sekarang Sakendlier kuangkat jadi raja memerintah negara Sepanyol melindungi seluruh'negara

SangNata ambrameng krama "Bageya Nak ingsun prapti si bapa sira jarwaa asalkamulanedhmgin," Sukmul umaturaris, "Pun bapa pramUanipun tiyang kawelas arsa tan uning yayah bibi

adhedhekah ing Ardi Karbin pun bapa,

Sineleh ing Nagribin arga tan wikan gesang myang Mis Sri Narendra kagurawa," enget yen kadang sayekti ngandika arum rnaniSy "Yen mangkono putraningsun dadi puhinaningwang ramanira iku yekti tunggal yayah Ian ingsun dulur taruna,

5. Dadi tan para doh sira goningsun angambil siwi amek mantu kaponakan wus jodhone karseng Widi karsaningsun saiki Sakendher sun junjung ratu ngadeg Sapanyol raja mengkoni praja sakalir adapun nantinya aku ingin menjadi pendeta.

9. Baron Sukmul aku suruh kembalflah ke Gunung Karbin memberitahukan ayahmu kalau aku ingin bertemu dan kuminta menyaksikan penobatan Sakendher menjadi raja." Sukmul menyanggupi segera pergi dari penghadapan raja. Tidak diceritakan peijalanannya dan tibalah.

10. Di kota ayahnya Ki Juragan Wasibagna saat itu baru istirahat dengan sebelas anaknya duduk di kursi indah pakaiannya indah bersinar terperanjat melihat ada yang datang Sukmul datang dilihatnya dari kqauhan segera menyampaikan hormat dan salam pada ayah dan saudara.

wondene sun ing mengko arsa mbagawan.

11. Sukmul sudah duduk bersama dengan sebelas saudaranya Sukmul segera memberitahu kepada ayahnya, "Saya diutus oleh raja Sepanyol Paduka diaku saudara beda ibu tetapi seayah Paduka diminta datang Sakendher sudah diambil menantu dan akan diangkat.

12. Menggantikan raja Sepanyol 12. Gumantos Sapanyol raja

9. Ki Baron Sukmul sundhuta muliha mring arga Karbin ngaturana ramanira lamun ingsun arsa panggih Ian sun kon nekseni Sakendher umadeg ratu."

Sukmul matur sandika mesat king byantareng aji tan kawama ing marga lampahe prapta.

10. Kuthanira ingkang rama Ki Juragan Bagna wasi ri sedheng lagya pinarak Ian putra sawelas sami lenggah ing kursi mrapit busananira bramurub kagyat mulat kang prapta Sukmul tekeng doh kaeksi amardana tur tabek rama sudara.

II. Sukmul wus lenggah ajajar Ian sudara sawlas sami Sukmul gya matur ing rama *Ka\vula matur tinuding raja Sapanyol nagri paduka denken sadulur sanes bu tunggilyayah sampeyan dipunaturi pun Sakendher mis kamantu badhe kangkat.

karena raja sudah saatnya turun tahta akan menjadi pendeta Paduka diminta menghadiri." Wasibagna mendengarkan tersentiih rasa hatinya kalaupunya saudara raja di negara Sepanyol Sukmul sudah menyampaikan denganbaik.

13. Pesan raja Sepanyol sudah disampaikan semuanya Wasibagna percaya dalam hati semua segera merundingkan dengan istri dan semua anaknya dua belas orang dan seluruh keluarga besar semua sudah berkemas diri berangkat dari Gunung Karbin semua naik kereta kencana besar.

14. Adapun Sang Raja menanti menjemput di ruang depan Sakendher sudah berdandan seluruh rakyat mengiringkan mengendarai kuda sembrani dipayungi dengan payung keemasan pakaian warna indah beqalan menjemput segera dan ayahnya, Juragan Wasi, melihat.

wit Nuta wus wami^ngsir

inggih badhe ambegawm Paduka pinrih ngestreni" Wasibagna myarsi kumejot kraseng kalbu lamun darbe sudara ing raja Sapanyol nagri mmuhara Sukmul wus jarwa lukita.

13. Kandhane Sapanyol raja wus ingaturaken anting Wasibagna tyas pracaya anulya magusthi-gusthi sagarwa putrasami

kalih welas myang wadya gang wusira pra dandanan marigkat sangking Arga Karbin samya nitih rata guthaka kancana.

14. Dene Sang Raja mangantya amethuk ing kantor jawi Sakendher sampun busana sawadya balalumiring nitih kudha sembrani pinayungan grudha macur

15. pada anaknya yang agung dan 15. ingputra agung widibya pandai hatinya heran bercampur baron yang dua belas tercengang melihatnya setelah siap semuanya

s busana wama endah lampahe amethuk aglis Ian kang rama Wasi Juragan lumyat.

haru ebat war sungkawa galih para baron kalih welas eram denira ningali wusira tata sami

Sri Wasibagna turun dari kereta kencana Sakendhre pun demikian turun dari kuda sembrani emas.

16. Masihjauh terkqut melihatnya Sukmul berkata pada ayahnya, "Ya inilah putra Paduka." Sakendher menjemput ayahnda raja Wasibagna berkata, "Masih tercengang menyaksikan melihat cahaya pada anaknya mengalir ibarat berkilau setelah dekat anaknya dicium berkali-kali.

Sri Wasibagna tumurun sangking rata kancana Sakendher wus animbangi tedhak sangking Titian sembrani rukma.

17. Sakendher merendahkan tubuh ibunya mendekat lalu memeluknya putranya meneteskan air mata "Aduh anakku tak kuasa menanggung rindu sepeninggal anakku yang terberitakan tewas dimakan raksasa wanita sekarang masih hidup dapat bertemu dengan ibumu."

18. Ibunya sudah diberitahu awal hingga akhimya sudah dikatakan dan ayahnya sudah bertanya sudah dijelaskan semua karena sangat terharu hatinya putranya dirangkul-rangkul diciumi tiada henti-hentinya Sakendher segera menyalami kepada adiknya sebelas baron itu.

16. Tekeng doh lumyat kacaryan Sukmul matur mring sudarmi "Gih punika putra Tuwan." Sakendher methuk ramaji Wasibagna angling, 'Maksih kacaryan andulu lumyat prayeng atmaja umacur lir mas sinangling sareng celak kang putra tansah kinuswa.

17. Sakendher ngasorken raga kang ibu ngrangkul ngraketi kang putra manca udrasa "Adhuh putrengsun Gusti kyat ing tyas oneng kingkin sakesahira putmgsun denekawarta lena inguntal ingdiyu putri mangkya maksih waluya panggih pun biyang."

18. Kang ibu \ms jinarwanan purwa madya wusana ngling myang kang rama wus atanya sampun jinarwanan sami sangking pyuhireng galih kang putra pengkul-pinengkul tan pegat ingarasan Sakendher gya tabek sami areningsunaran Baron kalih wehsi

19. Akhin^ sudah datang di raang pertemuan bersama dengan Sang lUj a Sepanyol bersalaman saling mendum sebagai pertanda kadh sayang segera duduk di kursi Juragan Wasibagna mereka sudah duduk beserta para baron dua belas yang baru datang.

20. Membuka topi menyampaikan hormat salam sejahteia lalu duduk di kursi semuamengempit topinya Raja Sepanyol berkata pelan, "Selamat saat ini saya benar saudara Paduka tetapi yang muda seayah beda ibu sqak kecil memang tidak diberitahu.

M9, Wata tita wus prapta zingkantor pasowan kaUh 4awan sang Sapanyol raja tabeaciuman sami dadya tandhanireng sih gyalenggah kursi amungguh Juragan Wasibagna mis tata lenggah Sang kalih para baron kalih welas sareng prapta.

21. Tetapi sudah tersuratkan adapun aku memanggil Sakendher akan kuangkat menjadi raja negara Sepanyol dia baik dan mengizinkan aku akan berhenti Baron Sukmul dan dia menjadi bawahan mengurus negara Baron aku gaji dengan uang emas."

22. Terus segera membacakan undang-undang pada para abdi negara Sakendher sudah menjadi raja Baron Sukmul mengarahkan d^ menempatkan

20, Bukak topi atur ormat tabek kinen dhudhuk kursi samya ngempit topyanira Raja Sapanyol ngling aris, "Slamet sakarang ini saya saudara betul tetapi yang muda campur papah lain umi tinggal kecil memang tidak kaangetan.

21, Topi sudah bunyi surat karan ahir guwa panggil Sakendher mau guwa angkat raja Sapanyol yang nagari dia baik ngideni guwa mandi kapansiun Baron Sukmul dhan dhia sosor bicara nagri Baron guwa blanja dhirat penidhia,"

22, Anulya maos alekas undhang mring para rat peni Sakendher wusdadya raja Baron Sukmul murik bestir segera setelah mufakat dihoraiati dengan meriam berdentam seperti gunung runtuh disertai bunyi senapan berkalikali dihormati dengan tambur terompet dan suling bertautan.

dhirvms mupakat anuli urmat mariyem jumegur

kadi vmkir bubagra binarung drel wanti-wanti

urmat tambur salompret suling sauran

23. Dihormati dengan kenduii dan minum berkali-kalidan selalu diisi Sakeber Suhul sebagai kepala semua perdagangan. Setelah pesta selesai segera Sakendher pulang ke istana semua punggawanya semua sudah pulang ke rumah pada waktu itu raja Sakendher rajin bertapa.

23. Kurmat nginum selametan ambal-amballan alarih Sakeber Suhul kinarya kapala dagangan sami Wusira pista nuli Sakendher kondurngadhatun sagung rat pern dhia wus samya makuwon sami duk samana Prabu Sakendher gung tapa.

24. Sudah pandai bertapa dengan kesungguhan dengan pandai menguasai diri tak bas^ disiram dengan air tidak terbakar masuk d^dam api pandai bersapi dengan roh halus berwatak penguasa yang tangguh setelah cukup lama menikmati kesenangan segera mengundang mertuanya.

24. Wus gentur kang tapa wignya ajur-ajer wignya manjing tan teles kinum ing toya norageseng malbeng agni wignya awor dhedhemit ambegkuwasa pinunjul ya ta wus ing alama anutuggeniramukti gya ngawri mring kang rama maratuwa.

25. Raja yang sudah menjadi pendeta dengan SrlBagnaayahnya keduanya sudah datang Raja Sakendher berkata pelan, "Mapun aayaundang Ayahb^dua ingin sama-sama berembug

25. Raja jeng sampun mbagawan lawanSri Bagna sudarmi sampun prapta kalOnra Prabu Sakendher lingnya aris, *'Milakulaaturi Jeng Rama kaliyanipun yen sareng sami rembag

Kanda Sukmul nantinya saya angkat menjadi raja Sepanyol.

26. Patihnya Kanda Sapliman." Pendeta raja berkata pelan, "Kau akan pergi ke mana negara kau serahkan?" Sri Sakendher menjawab pelan, "Saya hendak pergi jauh mencari tempat yang banyak dagangannya yang luas supaya mendapat wilayah."

pun kakang Sukmul ing mangkin kula angkat jumeneng Sapanyol raja.

26. Pepatih kakang Sapilman." Bagawan rcga lingnya.ris "Sira rep mring ngendi baya dene ta pasrah nagari." Sri Sakendher tur aris, "Kawula arsa anglangut angupaya panggenan kang mirah dagangan sami kang ajembar supados antukjajah" an."

27. Kedua ay^nya sudah berembug. keluar segera memangil kedua belas baron tidak ketinggalan para penggawa saat itu sudah datang semua semua duduk di kursi Raja Agung Sakendher bersabda "Saudaraku semua saksikanlah saat aku menyerahkan negara

27. Kang rama kalih wus rembag anulya mijil nimbali para baron kalih welas tanapi para rat peni niyan wus samya prapti tata lenggah kursi agung Prabu Sakendher nabda, "Sakehe sudara mami ngestrenana manira pasrah nagara

28. kepada Kanda Sukmul untuk menjadi raja di negara Sepanyol dengan patih Kanda Sapilman." Semua penggawa menyetujui untuk menjadi raja yaitu kakaknya Baron Sukmul Baron Sakendher menetapkan "Siapa yang berani melawan perbuatannya itu sampaikan aku akan menghadapi.

28. mring Kakang Sukmul madega raja ing Sapanyol nagri pepatih kakang Sapilman." rat peni samya ngestreni dera umadeg aji ingkang raka Baron Sukmul Baron Sakendher undhang "Sapa ingkang sedya wani tekakena pulahira suntanggulang.

29. Semau dia melawan." para Baron berkata takut ingin menyerah semua

29. Sagendhingira ngayuda pra Baron umatur ajrih sedya manurut sedaya

Sakendher cepat mengendarai kuda dengan adiknya dipa3aingi garuda emas terbang di angkasa Sakeber tak boleh tertinggal yang ditinggalkan di negara diberi kesenangan.

Sakendher gya nitih wajik kalawan ingkang rayi pinayungan grudha macur ngumbara mring gegana Sakeber tan keneng kari ingkang kantun ing nagara kudhandhangan.

XXII. DHANDHANGGULA

1. Kedua belas baron semua sama-sama bertengkar dengan saudara mereka memperebutkan tempat takut kepada raj any a Wasi Bagna bingung hatinya tak dapat dinasehati berebut menjadi raja setiap hari saling berperang tak ada akhirnya raja Sukmul sedih.

2. Lama-kelamaan sangat sedih hati nya negara kacau banyak bangkai berserakan. Ganti yang diceritakan perasaan. Sakendher yang berada di atas kakaknya dflfliatnya dari kereta emas melihat dunia selatan utara, timur, dan barat sepi hanya terlihat gelap sinamya negara Sakendher berkata dalam hati,

XXIL DHANDHANGGULA

1. Para baron kalih welas sami apradondidera akekadang

pra samya arebut jonggol ajrih mring ratonipun Wasi Bagna emeng ing galih tan kena pinikiran rebut dadya ratu ing saben ari andon prang datan ana wekasireng ajurit Prabu Sukmul sungkawa.

3. "Ada perkara apa nantinya sampai gelap sinamya negara sungguh aku tidak mengerti apakah Raja Sukmul

2. Lami-lami sru rudating galih

nagri kerem keh bangke galasah,

Gantya kang winarna raos Sakendher kang neng luhur ingkang raka dipuntingali munggeng swandana rukma mulat jagad kidul lor, wetan, kulon, asonya mung katingal peteng cahya kang nagari Sakendher nukmeng driya,

3. **Baya ana prakara ing wuri dene dhedhet cahyaning nagara dahat tan kaduga ingong apa sang Prabu Sukmul belum selesai berebut kesaktian pantas dirundung peikara kepada saudaranya apakah mungkin juga berperang kalau aku tidak kembali, celaka jika ada yang mati, aku kehilangan.

Semua itu benar-benar saudaraku jika sampai saling membunuh aku sendiri yang akan kehilangan." Sakendher cepat turun pulang ke negara Sepanyol para baron diceritakan berbaris di alun-alun dan siap bersenjata perang Baron Sapilman sebagai pemimpin perang bersumbar keras.

5. "Ayo Sukmul majulah berperang 5. kamu itu sungguh orang hina anak wanita yang disingkirkan hendak menghadapi aku walau tua aku lelaki pilihan malu jika diperintah oleh orang yang tidak tentu asalnya." Ketika Raja Sukmuk mendengar sangat marah seluruh prajurit keluar berperang bertempur dengan senapan.

durung atut arebut sekti layak denlut prakara marang kadangipun baya uga paperangan katiwasan lamun ingsun nora mulih yen mati sun kelangan,

6. Tangkap-menangkap saling me- 6. nindih banyak senjata ibarat gunung runtuh. Diceritakan Baron Sakendher turun dari angkasa turun di tengah-tengah paperang an

Kabeh iku sadulurku yekti yen ngantia padha atumpesan tubus kelangan dhewe," Sakendher gya tumurun kondur marang Sapanyol nagri para Baron winama baris ngalun-alun saha sikep ing ngayuda sira Baron Sapilman menggaleng jurit asm dsumbar-sumbar,

"Payo Sukmul metonana jurit sira iku yekti bocah kumpra naking wong kinubonake arsa ngayoni mring sun aku tuwaputra pinilih wirang yen kaprentaha mring wong tanpa dunung

Prabu Sukmul duk miarsa sm bermantya sawadya medaling jurit campuh main senapan.

Rug-ingarug samya silih ungkih gorastra lir kang wukir bubagra winamo Baron Sakendher sangking gegana niyup anjog madyanireng ngqurit kedua belas baron semua cepat mundur Baron Sakendher berkata, "Teruskan berperang orang hina, aku tidak takut sekehendakmu aku hadapi.

7. Kamu itu tidak dapat dibuat baik 7. merusak peraturan membuang tata krama berebut menjadi raja." Para baron mint a ampun katanya meminta belas kasihan semua sudah dimaafkan Sakendher duduk memberi tahu ayahnya keduanya raja Sepanyol yang sudah menjadi pendeta.

8. Seketika para mertua dingin hati- 8. nya ibarat tersiram air penghidupan datang memeluk menantunya sudah rapiduduknya para baron duduk di kursi Sakendher berkata pada ayah kedua-duanya "Bagaimana kehendak Paduka karena saya tidak dapat. memutuskan terhadap dua belas saudara.

pra baron kalih welas glis samya amundur. Baron Sakendher manebda, 'Tutugena mungsuh wong kubon tan wedi sagendhingmu sun tadhah.

9. yang berebut kesenangan?" 9. Ayahnya raja Sepanyol menasehati, "Anakku, aku katakan demikian janganlah ada yang menjadi raja akan tetapi milikilah pemerintahan tidak ada peiintah-memerintah semua memegang catatan sendiri-sendiri

Sira iku tan kena binecik bubrah tata tur abuwang krama arebutumadeg rajeng." Pra baron mentak ampun turira keh aminta kang sih wus samya ingapura Sakendher alungguh ngaturi marang kang rama kalihira narpati Sapanyol nagri ingkang tansah magawan.

Byat tita mratuwa sreping galih kadi siniram ing toya gesang prapta mangrangkul mantune wusta alenggahipun para baron atapd ing kursi Sakendher tur ing rama kalih'kalihipun "kados pundi ingkang karsa rehning kula boten saged angleresi sadherek kalih welas,

Sangking dene arebat kamuktin?*' Ingkang rama Sapanyol awarah "Kulup sun rembuk mangkene aja na dadi ratu nanging padha duwea urdi tan na prentah-pinrentah anyekela buku palekate sowang-sowang kalau ada perkara yang sangat penting kedua belas orang berkumpuUah.

10. Berundingmenjadi satu siapa yang menyimpang mendapat hukuman adapun sebagai rajanya negara besar Sepanyol jagalah dengan baik oleh kedua belas baron semua menjalankan bekeijalah berdagang tapi jangan ada yang berani mengubah hanya labanya bagilah."

11. Dibagi dua belas dengan adil adapun yang memegang kunci harta benda istri Baron Sakendher." Semua baron berembug kepada Sakendher mengatakan setuju kepada ayahnya Wasibagna mendukung katanya setelah selesai mereka berunding Sakendher segera pamit kepada ayahnya serta kepada saudaranya semua.

lamun ana prakara ingkang wigati wongrolas akumpula,

10, Arembugan dadya samji sapa benceng kena paukuman de ingkang mangka ratune dunya Sapanyol agung den reksaa ingkang abecik mring para baron rolas nglampahna sadarum karyanen amardagangan nanging ana wani kang ngowahi mung bathine dinuma."

11, Pinra rolas ikudipun adil de kang nyekel soroge barana garwane Baron Sakendher," pra Baron samya rembuk myang Sakendher tare suwawi myang rama Wasi Bagna ature jumurung wus rampung gennya gupita sang Sakendher mring rama anulya pamit miwah mring para kadang,

12. Berkata dan meninggaUcan pesan "Kanda Baron Sukmul pesanku

kelak setelah kepergianku kalau sampai di Jawa segera kembali daganganku laku jika lama tidak kembali barangnya tidak lancar sedikit keuntungannya."

12, Sarta nebda Ian filar weweling "Kakang Baron Sukmul weling ingwang ing sapungkur ingsun tembe angejawa kelamun aglis prapta dagangan mintir yen lami datan prapta barang tan lumintu akecik ing bathenira **

Pulau Jawa sungguh murah dadagangan dapat dijangkau kapaL

13. Sri Sakendher segera mengendarai kuda mengembara melalui angkasa dipatungi garuda kuning Sakeber tak ketinggalan akan tetapi istrinya ditinggal di negara diserahi pekerjaan membawa kuncinya semua harta benda negara Sepanyol begitu perjalanan Sakendher di angkasa melihat empat arah.

Tanah Jawa murah dagangan sayekti keneng ngambah rnkodha.

13, SriSakendhernulya nitih wajik angumoara sangking inggegana sinongsongan grudhajene Sakeber datan kantun Hanging garwa kantun neng nagri sinedhahan pakenjan ngasta sorogipun dunya Sapanyol sadaya

ya ta lampah Sakendher aneng wiyati mulat ing catur keblat.

14. Semua sunyi tiada yang disenangi ketika melihat Pulau Jawa tampak terang bersinar cahayanya melebihi Gunung anakan cahaya itu membelah angkasa Sakendher berkata daiam hati "Pulau Jawa bercahaya tidak seberapa besarnya lama-kelamaan sorotnya menyentuh langit seperti apa rajanya?"

14. Sami sunya tan na densenengi sareng mulat pulo Tanah Jawa gumilar macur tej'ane ngungkuli Ngarga Surtu ing ngakasa sorot nelahi Sakendher nukmeng driya "Pulo Jawa macur nora pati yen gedhea suwe-suwe tejane sundhul wiyati

15. "Apakah melebihi saya?" Tetapi aku tidaklah takut tidak gentar bertanding jika dapat mengalahkan aku ibarat dapat membelah langit." Sakendher sangatlah cemburu cepat turim melewati Pulau Jawa ketika sampai di atas hnogiri

rajane kaya apa

15, Baya apa luwih sangking mami Hanging ingsun lah mangsa wedia atandhing suda kawanen yen ngalahena ingsun sasat bisa abedhah langit" Sakendher sru jubriya anulya aniyup ngungkuli ingPuk) Jawa dupi prapta sangmggiling Imogiri j atuh di tanah lalu mati tiben^ kisma kantaka.

16. Serta Sakeber garuda dan kuda jatuh di tanah semua mati ada pertolongan Dewata semua sadar. Sang Sakendher mengendarai lagi kuda sembrani emas dengan garudanya Sakeber mengikuti Sakendher bei^ata dalam hati "Selamanya aku meiewati tidaklah seperti ini yang saagat gawat."

17. Menghentakkan kuda se^ra terb^g di angkasa setelah meninggi lantas jatuh di tansdi dan pin^an lagi setelah sadar segeta bsogun kudanya dinaiki lagi cepat n^ninggi Mu jatuh di bumi dan mati setelah sadar terus naik lagi segapaian lalu roboh lagi berulang-ulang sampai tujuh kali.

18. Semuanya menjadi lumpuh Sakeber minta untuk pulang saja ke negara Sepanyol di seberang Sakendher tidak mau malu melihat sesama orang di hati Sakendher berkehendak kelak akan mengabdi Sakendher berkata dalam hati "Lebih baik keturunanku dapat menginjak di Pulau Jawa,"

Sakendher ar^nandika '*Sabtwase sun ngambah tan kadya Uci dene rngker kaliwat,"

16, Lan Sakeber garudha Ian wtg'ik tibeng kisma samya akantaka wonten pitulung YwangManon sami enget sadarum, Sahg Sakendher anitih malih kudha sembrani rukma Sakeber grudha nut

17, Ngetapku^gyanglembareng r^ka^t wus andedel anulya aniba ing wisma kalemper maneh mm emut Umdya wungu kudanira kinetap malih sapar^^el gya niba ing bantala kantun saengetira amlya ndedel malih sapenggayuh ambruk malih wdi'Wali ping sapta.

18, Dadya samya lumpuh sadayaning sang Sakeber ngaturi mantuka mring sabrang nagri Sepanyol Sakendher datan yun merang lumyat samining falmi cipta Sakendher arsa ngawula ing besuk Sakendher nebda wardaya pira baya turunku bisa angancik tanah ing Nungsa Jawa,"

19. Segera mendapat pertolongan Tuhan sembuh semua yang lumpuh Sakendher berubah wamanya putih seperti kapuk talinya benang putih besar seperti Gunung Anakan Sakeber tidak ketinggalan berubah wujud menjadi kerbau bernama Kebo Kemalen nantinya kepalanya manusia badannya kerbau.

19. Nulya angsal pitulung Ywang widi

lumpuhira pra samya waluya Sakendher malih wamane apethak kadya kapuk sipatira laweyan putih geng lirArga Anakan Sakeber tan kantun amalih rupamaesa ingaran Kebo Kemalen ing benjing ndhas jalma wak maesa.

20. Peksi grudha datan malih wami

20. Burung garuda tidak berubah warna masih berwujud burung bernama Burung Bersayap nantinya hanya kuda sembrani sudah berwujud sapi Gumarang emas nantinya bertali putih mengabdi di Mataram menjadi tukang taman ketika bertahtanya Panembahan Senapati Burung Bersayap mengabdi juga.

21. Kepada Kanjeng Senapati Kebo kemalen berada dan meng abdi kepada Ki Juru Martani sapi Gumarang berada mengabdi pada pegawai istana nantinya pada saat sekarang masih menyamar Berganti yang diceritakan Negara Sepanyol di seberang semakin makmur kedua belas saudagar menyatu

makseh rupa burung ingaranan peksi manglar mung atembe kang kuda sembrani wus rupa sapi Gumarang rukmi tembe laweyan pethak suwita Mataram dadya j'uru tamanira duk jemeneng Panembahan Sena pati Manglarmua suwita

21. Inggih dhateng Kanjeng Senapati Kebo Kemalen bing ngawula mring Ki Juru Martanine sapi Gumarang dunung switeng niti praja ing benjing ing mangke anyeluman Gantya kang winuwus Sapanyol nagari sabrang langkung arja juragan kalihwlas gilik berembug memikirkan harta benda.

22. Baron Sukmul memenuhi janji kalau Sakendher lama tidak datang pasti banyak dagangannya Sukmul disuruh menyusul jika tidak ada dagangan Sakendher yang kembali Sekarang yang diceritakan sudah lama Sakendher tak datang semua kesepakatan menyusul ke Jawa Baron Sukmul dan Sapilman.

23. Para Baron Ardiyan yang akan menyusul sudah slap siaga dengan dagangannya dimuat pada kapal jumlahnya dua puluh, lima berisi senapan dan peluru lima buah lagi berisi senjata berat dan panah lima buah berisi orang Belanda

lima buah lagi berisi dagangan.

rembag rat peni diycu

22. Baron Sukmul anuhoni janji yen Sakendher lami datan prapta mesthi marah dagangane Sukmul kinen anusul yen tan wonten dagangan null Sakendher ingkang prapta mangkya ta winuwus Sakendher lami tan prapta dadya sami arembug nusul mring Jawi Baron Sukmul Sapilman

24. Berangkat membuka layar dan terasa dingin di samudera didorong angin tiga bulan di lautan Pulau Jawa sudah terlihat samar-samar dari lautan nakhoda berhati-hati layar digulung dipercepat jalannya dan tiba di seberang Kumpeni sudah mendarat semua di daratan pulau Jawa.

23. Para Baron Ardiyan sami ingkang badhe nusul wus sudiya sumekta sakdagangane wimot munggeng perahu kalih dasa kang lima isi mimis lawan sandawa kang gangsal senipun senjata gora warayang ingkang gangsal pra samya ini Walandi gangsal isi dagangan.

24. Mangkat babar layar nyaka silir ing samodra tinempuh maruta tri candra munggeng laute Pulo Jawa kadulu lamat'lamat sangking jaladri juru kamudiyitna layare kinelun sinereng lampahe prapta ing cacaban Kumpeni wis mentas sami daratan Nungsa Jawa

25. Kehausan semua membeli minum tidak begitu mahal lalu diborong dirasakan sangat murahnya banyak orang yang melihat yang sedang melihat Kumpeni di daerah Jakarta orahg-orang desa di semua tempat berjajar tidak dapat dilalui para baron membuat kemah di pesish dagangannya dinaikkan.

26. Penuh sesak di tepi lautan semakin baik perilaku Kumpeni kepada orang Jawa maksudnya agar senang dan akrab benar-benar menjadi saudara semuanya orang Jawa senang hati ibarat tersiram madu sekehendakmu sudah ada segera berlatih perang seperti perang sesungguhnya senang hati nakhoda.

25. Akasatan samya tumbas warih bimlibuk nora pati larang pangrasa langkung mirahe tembak jalma dedulu pan katemben mulat Kumpeni talatah ing Jakarta jalma dhusun-dhusun turute kasasak keblat para Baron karya pondhok ing gegisik dagangan ingentasan.

27. Diceritakan Sang Raja Betawi sedang duduk di penghadapan dihadap prajurit lengkap. Sang Raja bersabda, "Apa benar ada saudagar yang datang? Hai pesuruh panggillah aku ingin bertemu!" pesuruh menyembah lalu pergi kepergianmu dan keempat Baron sudah bertemu memberi tahu kaiau dipanggil.

26. Tembak aneng tepining jaladri langkung taklim Kumpeni trapira marang ing wong Jawa rehe supaya rena lulut dadya samya sudara yekti wong Jawa suka rena kagunturan madu sakarsanira wus ana nulyagladhiperangan lir perang yekti eca tyase nakodcu

27. KawamaaSangNataBetawi lagya lenggah aneng panangkilan siniwadya balandher. ngandika Sang Aprabu, *'Warta apa juragan prapti?

Heh gandhek timbalana ingsun arsa temu." gandhek awotsekar metar lampahira Ian Baron catur wus panggih sajar yen tinimbalan

28. Bertemu dengan Raja Jakarta Baron berempat sudah berangkat diiringkan datang di penghadapan sang Raja semua mengangguk memberikan hormat serta menduga-duga dalam hati diberikan kursi empat semua segera duduk. Sang Raja menyambut dengan ramah Nah mengapa kamu aku panggil aku akan membeK dagangan.''

29, Baron Sukmul berdiri menjawab dengan hormat "Baiklah yang mana Tuan suka saya menurut Sang Raja." segera dagangan diambil dari pondhokan teruntuk Sang Raja pakaian wama-wami yang sangat bagus sang Raja Jakarta berkata, "Tentukan semua harga daganganmu aku beli semustinya!"

30. Baron Sukmul berkata pada Sang Raja "Apa yang Tuan sukai dan ingin miliki tawar dan ambil barangnya saya tidak mencari untung boleh mengambil apa yang Tuan sukai." Sang Raja senang dan segera memilih barang yang balk harganya sekehendakmu Sang Raja masih diberi lagi . hadian wama-warni.

28, MarangNata Jakarta apanggih Baron catur yms kering umangkat prapta ngarsaning sang Rajeng tur tabek sami manthuk sarta angempek-empek ati sinung kursi sdkawan pra samya alungguh Sang Nata nembrameng krama "Lah bageya karanira sun timbali ingsun tuku dagangan "

29. Baron Sukmul ngadeg matur tabik "Lebih balk mana Tuwan sukak saya mangikut Sang Raj eng." Gya dagangan pinundhut sangking pondhok katur Sang Aji

sun tuku memakatya. "Apa mau Tuwan punya sukak

busana wama-wama ingkang adi luhung ngandika Nata Jakarta ajenana daganganira pra sami

30. Baron Sukmul matur ing sang aji

tawar ambil dagangane saya tdk cari untung apa sukak Tuwan mangambil."

Thrustha Sang Nata nulya milih barang luhung regine sakarsanira Sri Narendra malih dipun cacaosi pasungsung wama-wama.

31. Sang Raja sangat dikasihi Kumpeni seketika Sang Raja Jakarta sangat cepat kayanya harta yang diberikan kepada sang Raja seharga sepuluh ribu ringgit adapun tidak lama para baron menyusul membawa dua belas kapal sudah tiba di Jakarta dan member! tahu Sang Raja dagangan dibelinya.

32. Sepenawar Anda kuberikan sangat gembira hati Raja Jakarta kepada Sukmul sangatlah kasihnya Ganti yang diceritakan kedua belas baron datang seluruhnya di Jakarta sudah berembug hendak menghadap Sri Raja meminta tempat dan sudah menghadap Raja semua memberi hormat.

33. Disuruh duduk teratur di kursi menyandang pedang mengempit topi berkata Sang Raja, "Apa kehendakmu kamu bersama-sama menghadap?' Saudagar Sukmul berkata . "Saya minta maaf barangkali ada kesalahan kalau boleh saya minta sedikit tanah di tempat kerja.

31. Sri Narendra langkung sih Kum pent sanalika Sang Nata Jakarta kalangkung enggal sugihe brana kang katurPrabu apengaj'i sakleksa ringgit ya ta ing lama-lama pra Baron nusul mbekta kapal kalih welas sampun prapta Jakarta tur SangAji dagangan tinumbasan.

32. Sapangawisira den caosi girang-girang tyas Nata Jakarta mring Sukmul sakalangkung sihe Gantya ingkang winuwus para baron kalihwlas prapti pepak aneng Jakarta pirembagan sampun arsa sowan Sri Narendra nyuwun papan wus samya sowan Sarig Aji atur tabek sadaya.

33. Kinen lenggah atata neng kursi nyingkur pedhang ngempit topinira angandika Sang Arajeng, "Apa ana karepmu denebareng gonira prapti?" Juragan Sukmul mig'ar "Saya minta ampun barangkali ada salah kaluk sukak saya mamintak sedikit tanah di kerja tempat

34. Tidaklah banyak cuma sedikit selebar kulit kerbau dan boleh dibuat tempat berdagang dan penjagaan Raja kalau saya baru datang membawa uang tiga puluh ribu ringgit dan diberikan cuma-cuma kain beludru berenda." Sang Raja senang dan berkata, "Ya Sukmul permintaanmu aku beri bersenanglah hatimu."

34, Tidak banyak percuma sakulit kerbo satu dan boleh dikerja tempat grami jagaRajeng yen lagi saya unjuk bawak uwang tri leksa ringgit lagi pupus'pupusan kain renda bludru." Sang Nata trustha ngandika, "lya Sukmul anjalukira sun wehi aneka atenira,"

35. Hati Baron Sukmul sangat senang para baron diperintahkan menuju pemondokan segera mengambil kulit kerbau sebesar satu gulung kecil sudah ditarik melingkari tanah sepanjang gulungan masih dan seluas hutan Sang Raja ketika mendengar sangatlah terkejut lalu memanggil . patih dan disuruh memeriksa Sukmul.

36. Setelah bertemu Patih berkata

35. Baron Sukmul tyas marwata siwi para baron prentah amondhokan gya janget walulang kerbo satampar lit agengipun wus gineret ngubengi siti sapanjange kang tampar maksih wrat wanagung. Sang Nata sareng miarsa langkung kagyat nimbali patih tinuding mring Sukmul apepriksa.

"Aku ini disuruh sang Raja adapun dahulu permintaannya tempat selebar kulit kerbau sekarang setelah diukur menjadi sangat luas terkejut sang raja." Sukmul berkata, "Jangan gelisah meskipun selebar kulit kerbau tempat tentu diukur.

36. Wus kapanggih kyana patih angling 'Ingsun iki ingutus sang Nata dene nguni panuwune papan saklulang danu teka mangke ingurat dadi saklangkung dene wiyar kagyat feng sang Prabu. " Sukmul matur, "Jangan gusar dari apa kulit kerbo satu biji papan meski diurat

37. Kalau tidak saya buat begini tidak dapat dikerjakan untuk tempat rumah satu tidak cukup." Patih segera mundur memberi tahu kepada sang Raja semua perkataan Sukmul dirasakan dalam hati dipikir-pikir benar juga menjadi hilang kemarahan Sang Raja Sukmul mulai bekerja.

57. Kaluk tidar tur saya bagini tidak boleh dikejar patempat romah satu tidak sampe." Gya patih nulya mundur tur uninga mring bopati ture Sukmul sadaya rinaos ing kalbu ginalih'galih kleresan dadya lilih dukane sri narapati Sukmul anambut karya.

38. Sekelompok besar dipersenjatai senapan dan uang emas dua setengah rupiah orang yang melihat dapat mengambil dipersilakan semuanya pohon-pohon ditebangi dan dihilangkan karena ingin mendapat uang semua sudah terang Sukmul mendirikan kota yang indah setelah selesai para Kumpeni datang semua betah menempatinya.

38. Woka ageng dipunsanjatani mimis keton uwangira dinar alma miyak jalma amek sinarak ing sakayun wreksa brastha dipunbabati sangking dera mring uwang y^oka padkang sampun Sukmul karya kutha retna wus adadya pra Kumpeni samya prapti sami krasan sadaya,

39. Di beberapa tempat dengan orang Jawa semua senang belajar bahasa belajar bahasa Melayu juga sang Raja juga senang kepada kata-kata Belanda karena sangat akrabnya mendapat keimtungan besar menjadi hilang katarkata yang tumpang tindih

39. Pinten papan lawan tiyangJawi samya remen asakolah basa sinau cara mlayune delasan sang Aprabu teka remen mring kata Wlandi sangking rumaketira kagunturan madu dadya pyuh sarofa tara

Baron Sukmul sangat pintar dan pandai menerapkan pandai menggunakan peranti.

40. Karena sangat berat tanggungannya menjadi sedih hati kepada bawahannya tidak sewenang-wenang sabar dan bersih pemerintahannya tidak henti-hentinya slang malam meliputi segenap kerja orang dunia berjaga-jaga rasanya mendalam supaya tindakan pulih kembali tindakan yang manis mengandung kerling untuk mencapai tujuan pelaksanaan.

map sujana Baron Sukmul langkungwegik y^ignyaguna serana

40. Kyating sarat surangga ing galih soranira datan goragodha amerta-merti jagade tan pegat siyang dalu angehuki saliring kardi yyongjagad jaga-jaga rasane rinasuk dera mrih waluyeng lampah lampahira maduwin anawung liring kang marang ing kasidan

41. Pelaksanaan tindakan Kompeni ulah yang menuju keluhuran selamanya terikat kuat terselubung tindakan halus halusnya maksud maka mendekat mengasihi rakyat kecil Jakarta mereka lekat menyayang terlanda basa-basi basa-basi durhakanya Baron Sukmul melanda orang Jawa banyak yang terpikat.

41. Sidanira lampahing Kumpeni tingkah ingkang marang kaluhuran deniket ing salamine sinamun lampah alus lusing pamrih asih ngraketi

kawula lit Jakarta samya asih lulut kasrang ingkang marikrama kramanira Baron Sukmul angelebih wong Jawa keh kasmaran.

XXin. ASMARADANA

1. Demikianlah yang diceritakan Sri RajaPajajaran telah tegak istananya hidupnya amat senang

XXm ASMARADANA

1. Nahen ta kang winami Sri Narendra Pq'ajaran sampuna j'ejeg keratone saklangkung mukti wibawa setanah Jawa tiada yang menyamainya Sri Raja bergelar Raja Arjakusuma.

2. Sri Raja amatlah senang memimpin tentara pegawai dan hulubalang supaya senang sombong macam orang jahat ditakuti oleh lawan harta benda didermakan bagai hujan dengan senang hati banyak makanan dilimpahkan.

3. Diterimalah oleh Dewa Agnng maka segera berubah namanya wanita cantik rupawan bemama Sang Mundingsari akan tetapi menderita sakit sakit yang memalukan hati maka Sang Putri dibuang ke suatu pulau

rat Jawa tanpa sama

Sang Putri di pulau Odrus Sang Dyah amatlah mengibakan Tidak tersebut lamanya adalah seorang nakoda dari seberang Sang Putri ditemuinya lalu diobatinya sembuh kemudian diperistri oleh sang nakoda.

bisikanira Sang Frabu Narendra Arjakusuma

Putranya banyak semua penguasa tanah seberang Diceritakan kembali Sang Raja Sri Ratu pun berputra pria bagus rupawan

2. Langkung kasukan Sang Aji angecakaken ing bala punggawa suprih sukane gumedhe sewa durjana keringan parang muka angudanaken rukma rum geng boga amanisrengga

3. Tinrimeng ing Dewa Adi tandya malih aranira wanodyayu wamane Sang Mundhingsari namanya nanging anandhang gerah karang mamerang ing kalbu Dyah binucal pulo juga

4. Ing pulo Odrus sang putri Sang Dyah saklangkung wlasarsa Datan winama lamine ana nakoda si sabrang

Sang Dyah lajeng pinanggya ingusadan Sang Dyah ayu pinet garwa sang nakoda

5. Akathah ing putraneki para sagung tanah sabrang, Kocap malih Sang Raja Dyah Ratu nulya peputra jalu bagus wamanya namanya Tanpauna Sri Raja sangat mengasihinya.

6. Kemudian berputra lagi wanita cantik nian dinamai oleh Sri Raja Dyah Tanpauni Sang Putri itu sakit panas berkali-kali menikah lelakinya semua tewas

7. Dibuanglah ke negeri Cirebon di Cirebon lalu diasingkan ke pulau Putri diambil oleh Raja Jakarta lama-kelamaan Sri Raja amatlah heran karena Sang Putri mengindap sakit.

Tanpauna wastanipun langkung sihira narendra

6. Anulya peputra malih wanodya ayu utama sinung tengran ing Sang Rajeng Dyah Tanpauni wastanya Sang Putri gerah panas dennya krama wongsal-wangsul kang priya sami palastra

8. Sang Putri segera dibuang diberikan kepada nakoda yang berasal dari negeri Sepanyol Adapun namanya Sukmul demikianlah nasibnya Sang Putri lenyap penyakitnya menurunkan delapan asal-muasal

7. Binucal maring Cerbon nagri neng Cerbon nulya kasingsal ingpulo Putri sangSinom pinundhut nata Jakarta gya antara lama sangPrabu langkung angungun dene sang Putri darbe grah

9. Tidak tersebutlah lamanya maka Sri Raja pun wafat Tanpauna menjadi raja. Setelah antara sekian lama Sri Raja berputra namanya Sri Pilikithi mengganti Sri Raja yang wafat.

8. Nulya binucal sang putri pinaringken mring nakoda sing Sapanyol ing nagrine Sukmul nenggih wastanira baya ta pesthenira Dyah nir ing trimalanipun anurunken wolung tanak

9. Laminira tan winami. sang Nata anulya seda Tanpauna madeg rajeng Wusira antara lama sang Nata apeputra Sri Pilikithi ranipun sang Nata seda gumantya

10. Eh negeri Pajajaran negerinya amat makmur Demikian tadi Sri Raja

10, IngPajajarannagari langkung arja nagrinira. Ya ta wau sang Arcgeng telah berputra putra pria dari selir Sri Raja memberi nama Arya Bangah namanya.

11. Ditempatkan di negeri Galuh permaisurinya mempunyai putra putra pria rupawan Sri Raja memberi nama Raden Jaka Suruh Sri Raja sangatlah mengasihinya dicalonkan untuk mengganti raja.

12. Maka bergelar Pangeran Dipati tinggal di sebelah utara pasar Sri Raja amat kasih demikian juga ibu permaisuri amat besar kasihnya Demikianlah yang diceritakan Sri Raja suka hatinya.

apart sampun apeputra kakung sangking klangenan sang Nata paring jquluk Arya Bangah wastanira

13. Demikianlah diceritakan di gunung Wilis adalah seorang pendeta apa pun yang diucapkannya membekas sampai ke hati diketahui oleh raja dayang-dayang belakang dipanggil bagaimana beritanya.

14. Pendeta Gunung Ijo itu bijak dayang-dayang menyembah sambil berkata "Ya hamba mohon Sri Baginda adapun Pendeta Wilis itu amatlah saktinya sebarang yang diucap maka segera seketika nyata."

11, Tinanem Galuh nagari prameswari apeputra kakung bagus ing wamane Sang Nata aparing nama Jaka Suruh Rahadyan sang Nata langkung sihipun ginadhang gumantya nata.

12, Jejuluk Pangran Dipati pidalem salering pasar sang Nata langsung esihe tuwin ibu prameswara kalangkung geng sihira. Ya ta wau kang winuwus Sang Nata eca kang driya.

13, Ya ta wonten kang winami arga Wilis wonten ajar

barang kang denucapake asidik terus ing manah kapriksa ing Narendra parekan wingking dinangu kaya priye wartanira

14. Ajar Gunung Ijo Sidik parekan umatur nembah

"Kawula nuwun sang Rajeng pun Ajar Wilis punika saklangkung sektemira sabarang ingkang winuwus pan lajeng dadak saka "

15. Segeralah Sri Raja memanggil Patih maka segera datang Sri Raja bersabda, "Hai Patih Mangkupraja saya mendengar berita adalah seorang pendeta sakti sekali tinggal di Gunung Ijo.

15, Sang nata nulya nimbali mring Patih anulya prapta angandika sang Arajeng '*Lah ta Patih Mangkuprcga ingsun angrungu warta ana ajar sekti luhung

16. Sebarang ucapannya mustajab bijak tembus inti patinya." Patih tidak tahu maka katanya, "Baru sekarang mendengar." Sri Raja bersabda karena sangat ingin tahunya "Itulah Patih segera gempar."

ing Gunung Ijo gonira

17. "Saya mempunyai putri amat cantik namun belum berahi namanya Ni Bok Sumekar belumlah mulai berahinya." Wanita itu segera dipanggil mendekat ke hadapan Sri Raja maka berkata pula Baginda,

16, Barang kang denucap mandi Sidik trus ing patenira Patih tan uninga ature, "Myarsa saweg sapunika," Angandika Narendra, kangsanira Sang Aprabu 'Iku patih rep runtab,"

17. 'Sun duwe wadon yu luwih Hanging adurung asmara Ni Bok Sumekar arane pan durung birahi kembang," Estri gya timbalan marek ing ngarsa Sang Prabu ngandika malih Sang Nata

18. "Bawalah dia ke gunung suruh pendeta menebak hamil atau tidaknya kalau telah ditebak mengandung laki-laki atau perempuan." Patih pun bersembah sanggup Sumekar telah disuruh menggembol.

18. "Iku gawanen mring ardi konen badhea si ajar ameteng lawan orane yen wis binadhe awawrat pa wadon apa lanang." Patih sandika turipun Sumekar wus kinen dutan

19. Bokor emas (mundam emas) dibikin dibalut sutera merah bentuknya seperti orang sungguhsimgguh hamil

19. Bokor kencana kinardi binurut ing sutra mirah ganthane lir wawrat yektos seperti hamil tiga bulan diiringkan oleh Ki Patih Telah tiba di Gunimg Wilis (Ijo) bertemu dengan Pendeta.

lirgarbini tigang candra kerit lampahe PatycL IngArdi Wilis wus rawuh kepanggih lawan KiAjar.

20. Ki Patih berkata penting "Saya diutus oleh Sri Baginda menyampaikan pingitannya wanita ini disuruh menebak hamil atau tidak andai kata hamil apakah lahir laki-laki apakah lahir perempuan."

20. Ki Patih nabda wigati ''Manira dinutengNata amaringken sengkerane wanodya kinen ambatang wawrat tanapi boya yen ta wawrat pa miyos jalu

apa ambabar wanodya." 24. Ki Patih telah permisi pulang 24. Kya patih wus amit mulih

21. Pendeta berkata bijak "Ya, pingitan ini mengandung kelak lahir laki-laki sakti sab da Sri Baginda lagi pula sakti putranya . kelak menjadi raja menggantikan ayahnya."

21. Ki Ajar umatur sidik "Inggih sengkeran awawrat tur miyos jalu ing tembe mandi sebdane narendra tur seksi putranira ing benjang jumeneng ratu angentosi ingkang rama.

22. Ki Patih kelihatan marah berkata di dalam hati "Ini orang keterlaluan namanya tidak tahu malu berberita hingga sang Raja tahu benar sab da Sri Raja disebut goda dahsyat."

22. Esmu sereng Kyana Patih angunandika ing manah '*Iki wong destun arane delapira awewarta kongsi katur sang Nata bener pangandika Prabu winastanan gora godha."

23. "Sombong bersakti-sakti mengaku tahu bijaksana." Maka kata Ki Patih, "Sungguhkah katamu?" Pendeta berkata, "Silakan saya tidak berkata bohong sekali ucap telah jadi."

23. Sumengguh sumekti-sekti pangidhepe rawar-awar." Dadya angandika alon, *Apa temen ujarira?" Ajarmatur, "Suniangga kula boten ngawur-awur ujar pisan sampun dadya.'

memandang Ni Sumekar diiringkan oleh banyak tentara turun dari guniing berhenti di sebuah sungai Ni Sumekar ingin mandi karena merasa gerah badannya.

ningali Rara Sumekar ingiring wadya bala keh tumurun sangking arga Hanging lepen arawyan Rara Sumekar yun adus ngraos gerah kang salira.

25. Simpanan di perut nampak membesar seteiah melepas kain panjangnya mundam emas tak tampak jadi hamil tiga bulan Ki Patih mengeius dada segera berangkat meneruskan perjalanan maka tiba di Pajajaran.

25. Singgahan rawyan aminthi sareng lukar sinfangira bokor kencana tan katon dadya wawrat tigang candra Ki Patih tebah jaja nulya mangkat lampahipun wus prapta ing Pajajaran.

26. Menghadap SriPaduka Raja melaporkan perjalanan selaku utusan permuiaan hingga penghabisannya diam tiada berkata-kata Sri Baginda berdiri mematung sekejap tiada bersabda akhirnya segan hormat kepada Dewa.

26. Cundhuk kanjeng Sri Bupati katur lampahe dinuta purwa madya wusanane ing lukitanira sima anjenger sri narendra sapandurat tan amuwus wekasira meng Dewa

27. Dengan rasa kurang enak Sri Baginda bersabda, "Halnya begitulah beritanya pendeta bijak pandangannya tahu sebelum apa yang akan terjadi sungguh serampangan saja bokor emas digembol diterka akan melahirkan manusia.

27. Ngandika sengak Sang Aji "Dene taingkang wewarta ajar sidik paningale weruh sadurunge winarah . yaktine ngawar-awar bokor kencana kinandhut binadhe lair manungsa

28. Mengandalkan ucapannya manjur hams berpura-pura hilangnya bokor digembol

28. Ngandelken sebdane mandi daddk gawe r^q-rewa bokor kinandhut simane

Sximekar menjadi hamil bahkan membuat kesusahan ak^ mengungguli saya Hai Patih beritakan.

Sumekar dadya awawrat destun gawe wismya arep ngungkuli maring sun, Heh Patih sira undhanga.

29. Saya akan berangkat ke rumah Ki Pendeta siapkanlah senjata." Patih menyanggupi maka mohon diri perintah segera bersiap mempersiapkan banyak tentara beserta perlengkapan perang.

29. Ingsun arsa anindaki marang omahe Ki Ajar den sumekta gegamane," Patih sandika was mentar undhang tandya sanega sumekta wadya balagung sakkepraboning ngayuda

30. Sri Baginda segfera berangkat berangkat diiringkan bala tentara bersinar menyala pakaiannya bermacam-macarh senjata bagai sinar pelangi berarak meregang tentara gemuruh telah tiba di Gunung Wills.

30. Anulya miyos sang Aji budhal kinerig kang wadya abra murub busanane dedamel awama-wama kadya cahyaning teja sumrengkang wadya gumuruh ingArdi Wilis wis prapta

31. Demikianlah pendeta di Gunung WiUs dalam hatinya telah tahu berbicara dengan cantriknya, "Aku berkata kepadamu Sri Baginda di Pajajaran akan membunuh diriku tidak lama nanti datang.

31. Ya ta ajarArdi Wilis

ing manah sampun waskitha agunem lawan cantrike, "Ingsun tutur ing sira ing Pajajaran Nat a arsa mateni mareng sun nora suwe mengko prapta.

32. Siapakah yang berniat membela akan kematianku ini?" Kata tiga orang cantrik itu berniat semua membela. Sedang enak bercakap-cakap tiba-tiba Sri Baginda

32. Sapa kang sedya mbelani marang ing pati manira? " Cantrik tetiga ature sumedya pra samya mbek lagya eca wacana kasaru sang Nat a rawuh dengan Ki Patih tanpa bala tentara.

Ian Ki Patih tanpa bah

33. Tentaranya ditinggalkan di luar 33. setelah tiba Sri Baginda bersabda sambil merentang panah, "Hal Pendeta, apakah ini?" Pendeta menyembah menjawab, "Itlilah jalannya mati." "Kira-kira jatuh di mana?"

Wadya ingantun nengjawi rawuh Ji Nata ngandika amusthi sara sang Rajeng *'Lah taAjar iki apa?" Ajar matur anembah, *'Margine lena punika," ''Tiba ngendi kiranira?"

34. Pendeta menjawab, "Ya 34. jatuh di dada saya kehendak Sri Baginda tetapi tidak memangsa Nam an Sri Baginda bersikeras "Akan membunuh dirimu" "Ya. Sabarlah Sri Baginda."

Kiajarumatur, "Inggih tumiba jaja kawula kalawan karsa Sang Raj eng ning mangsa anedhasana." Nging Nata paran bay a "Karya mateni sireku." "Inggih den sabar sang Nata. "

35. "Akan membunuh hamba 35. petaram hamba sendiri ada di sanggar tempatnya petaram emas buntung terselip." Segeralah diambil oleh Sri Baginda Pendeta cepat ditusuk dada hingga belikat.

"Arsa mejahi kang abdi patrem kawula priyangga wonten ing sanggar enggone patrem mas buntung sumelap." Glis pinundhut Sang Nata Ki Ajar nulya sinuduk jaja nerus ing walikat.

36. Ki Pendeta telah tewas 36. cantriknya hams berbela maka Ki Patih pun membunuh tiga orang cantrik tewaslah mereka Sri Baginda bersabda kepada para pengikut yang masih hidup

Ki Ajar wus angemasi cantriknya kedah abela dadya rekyana patihe amerjaya cantrik tiga, Sampun sami palastra angandika sang Aprabu mring cantrik kang maksih gesang

37. "Tindakan apa sehingga Pendeta tewas "Dibakar" jawab cantrik.

37. "Pahkune Ajar mati?" Turira cantrik, "Binisma."

Segeralah mayat Pendeta dibakar mayatnya dipegang, lenyap di angkasa bersuara "Kelak aku balas hukum jika Sumekar telah melahirkan.

Jisim ajar gya ingobong ciriandhak ragane sima aneng tawang nyuwara "Besuk ingong males ukum yen Sumekar sampun mbabar.

38. Maka berhati-hatilah aku membalas hukum kepada Sri Baginda." Disambut suara bergetaran Sri Baginda pun keras sabdanya, "Saya tak takut padamu meski sampai kapan pun saya berani menghadapi."

38. Priya den angati-ati ngong males ukum Sang Nata.' Sinaur geter patere SriNarendra sru ngandika, 'Ingsun tan wedi sira nadyan tekaa ing besuk ingsun wani nanggulanga "

39. Sri Baginda segera pulang telah tiba di Pajajaran . duduk di dalam istana memanggil Patih pun telah menghadap berkatalah Sri Baginda, "Patili, berhati-hatilah kelak jika Sumekar melahirkan laki-laki.

39. Anulya kondur sang Aji wus rawuh ing Pajajaran pinarak aneng kadhaton nimbali Patih wus prapta ngandika Sri Narendra 'Patih denyitna ing besuk yen Sumekar mbabar priya.

40. Kuserahkan kepadamu, Ki Patih. Ki Patih menyanggupinya Telah demikian lama terasa tiba saatnya Stimekar melahirkan bayi laki-laki bertempat di Kepatihan. Patih pun melaporkan.

40. Sun pasrahken sira Patih " Turira nuwun sandika. Wusnya lami winiraos Sumekar prapteng semaya sampun ambabar priya neng kapatihan genipun patih wus atur uninga

41. Kepada Sri Baginda Raja rupanya seperti Baginda Raja Maka kehendak Baginda melenyapkan bayi laki-laki itu namun tak kuasa bayi segera dilarung ditempatkan dalam kendaga.

41. IngKanjengSriNarapati Surate memba Sang Nata Sang Nata wau karsane lare kinen bulang apus nanging datan tumama jabang bayi gya linamng winadhahan ing gandhaga

42. Tatkala pada malam hari dibuang ke sungai Kerawang Ganti yang diceritakan Ki Bayi Buyut Kerawang terlampau amat miskin pekerjaannya mencari ikan di tengah air.

42, Tekalanira ing latri binucal lepen Kerawang. Gantya ingkang winiraos Ki Bayi Buyut Kerawang saklangkung minkinira masang bara karyanipun aneng samadyaning tirta.

43. Halnya memasang pukat setiap hari . ketika itu tak beroleh ikan Ki Buyut lemaslah hatinya hampir jera memasang pukat ketika itu malam Jumat ia tidur di tepi sungai bersama saat laki-laki berbunyi.

43. Dennya masang saben ari samana tan angsal mina Ki Buyut lesu manahe meh kawus amasang bara samana malem Sukra neng pinggir lepen aturu sareng muni wand rijal

44. Terkejut melihat sinar cahaya terang bagai siang segera mendekati pukatnya tampaknya benda tersangkut pada pukat lalu diambil segeralah dibawa pulang istrinya masih tidur.

44. Kagyat lumiyat soroting cahya padhang lir rahina nulya merpeki barane wonton kasangsang katingal neng bara wus dnandhak ge-age binekta mantuk rabine maksih anendra.

45. Terkejutlah suaminya datang setelah bangun tidur maka dibuka kendaga itu di dalamnya berisi bayi laki-laki yang bagus. Ki Buyut sangat senang memelihara putra disanjungsanjung manislah hidupnya terlihat orang.

45. Kagyat sapraptaning laki wusira tangi binuka kendhaga ingjro isine jabang bayi priya pelak Ki Buyut langkung trustha mong putra sinuhun-suhun

kemanisen ingkang mirsa.

XXIV. DHANDHANGULA

1. Tersebutlah Sri Baginda Raja telah terima laporan dari Ki Patih

XXIV. DHANDHANGGULA

1. Kawamaa Kanjeng Sri Bupati wus ingaturan mring Kyana Patya tentang telah dilaningnya bayi tersebut di Sungai Kerawang apa yang mengganggu hati lenyaplah musuh Raja Sri Baginda suka hatinya maka gembira berpesta besar para pimggawa dan tentara pangkatnya naik banyak hamba sahaya diwisuda.

2. Setelah lama diceritakan lagi Ki Buyut Kerawang memelihara anak anak laki-laki telah dewasa bertanyakan ayah serta ibunya Ki Buyut membujuk merayu, "Janganlah bertanya Tuan dull cucuku Engkau tidak punya orang tua engkau buyung, kutemukan ketika mencari ikan di Sungai Kerawang.

3. Engkau ditempatkan dalam kendaga emas." Ki Jaka tak dapat ditahan memaksa menuntut berucap marah, "Engkau Kaki dan say a apakah berbeda tidak serupa manisnya?" Ki Buyut Kerawang tersenyum bangga dalam hatinya terselubung berkata manis, "Ya. Engkau anakku sendiri, Buyung." Ki Jaka tidak suka.

jabang bayi panglarunge

lepen Kerawang sampun apan wonten malang-ateni sirna kalilip Nata suka Sang Aprabu geng boga amanis rengga ngupajiwa ing wadya anfunjung linggih keh kinula wisuda

2. Wusnya lami cinarita malih Kyai Buyut Kerawang mong putra

putra sampun diwasane atakon rama ibu Kyai Buyut angarih-arih aja ataken Bendara babo putoningsun nora duweyayah rena sira uga kulup geningsun amanggih bara kali Kerawang.

3. Winadhahan ing gandhaga rukmi.'

Ki Jaka datan kena ingampah meksa ngudi sreng wuwuse,

"Sira Kaki Ian ingsun apa beda sarupa manis?'*

Kyai Buyut Kerawang mesem ing tyas jumbul sebda manis semudana, "lya sira anak ingsun dhewe Kaki" Ki Jaka nora rena

4. Berkata dalam hati Ki Buyut Kerawang "Andai kata dahulu kubuat bohong supaya hatinya senang." Maka berkatalah semanis madu, "Kalau tak senang hatimu dengan apa yang kukatakan aku punya saudara sahabat karib bertapa di hutan bijaksana matanya tajam tahu tentang nujum dan ramal.

5. Itulah Buyung mari kita datangi ke Sana Buyung bertanyalah engkau padanya." Ki Jaka sabarlah hatinya. "Marilah Ki Buyut Jdta datangi kalau tahu." Ki Buyut dan Ki Jaka segera beijalan. Perjalanan mereka sampai ke hutan Ki Jaka melihat keadaan di hutan lebat banyaklah macamnya.

6. Ki Jaka pun segera melihat, "Apakah namanya itu Ki Buyut duduk-duduk seenak diri bagai orang saja tingkahnya?" Ki Bu3ait segera menyahut, "Itu namanya kera." Ki Jaka melihat lagi berucap, "Kaki apakah itu pada dahan kayu bagus rupanya?'

Ki Buyut pun memberi tahu.

4, Kyai Buyut Krawang nukmeng ati 'Bok sungawea dora semana • supaya lejar atine." Sebda asarah maduk, 'Zamun Sira tan renenggalih kangkaya tuturingwang ngong duwe sadulur pawong sanak amertapa aneng wana waskitha tingale sidik weruh ing nujum ramal

5. Iku nyawa payo den parani kulup-kulup sira takonana." Ki Jaka sareh manahe "Lah dawek Kaki Buyut pinaranan manawa uning." Ki Buyut Ian Ki Jaka anulya lumaku. Lampahira prapten wana sira Jaka lumiyat isen wanadri akathah wamanira.

(5. Kaki Jaka anulya aningali 'Kaki Buyut ika aran apa anyingkrang-angkrang lungguhe lir jalma sipatipun?" Gya Ki Buyut Krawang nauri "Ika aran wanara " Jaka malih dulu nebda, "Kaki ika apa neng pang wreksa wamane aluwih sigit?" Kaki Buyut awarah.

7. "Itulah burung siung (tiung) namanya." Ki Jaka berkata mirip nama, "Jika demikian Kaki, saya ganti nama Siyungwanara, pantaskah?" Ki Buyut pun merestui telah menjadi nama Slyungwanara bertanya, "M manakah rumah kerabatmu itu Kaki yang tahu pernujuman dan peramalan?"

8. Merasa berbohong maka tersenyum dalam hati Ki Buyut berkata dalam hati supaya puaslah hatinya, "Duhai nyawa anakku sahabat karibku telah pindah berumah tinggal di negeri pekerjaannya pandai besi bikin senjata Pajajaran serta cakap lagi muda rupanya pun anggun." Siyungwanara berucap,

9. "Marilah Kaki kita datangi dia halnya dia dekat Raja Pajajaran aku mau tahu negeri." Ki Buyut pun setuju segera keduanya berangkat mendekat maka telah tiba di Pajajaran langsung tiba di rumah empu telah bertemu selamat dan duduk bersama Empu bertanya, "Apakah ada kepentingan? Apa yang Abang inginkan?

7. ''Iku manuk siyung ingaraning,"

Ki Jaka nebda angimba nama, ''Yen mangkono Kaki ingong silih ingsm fejuluk Siyungwanara apa mantesi?" Ki Buyut jurung ing tyas wus dadyajejuluk Siyungwanara lingira, "Lah ta endi wismane sanakmu kaki kang bisa nujum ramal?"

& Rumaos dora mesem ing galih Kyai Buyut manukma ing driya suprih marema manahe, "Dhuh nyawa putraningsun persanakaningsun wus ngalih awisma aneng praja pandhe karyanipun gawe bedhil Pajajaran tur abagus anom rupane asigit

Siyungwanara nebda,

9. "Payo Kaki padha denparani dene cedhak ratu Pajajaran arep weruh praja ingong " Kyai Buyut jumurung nuli kentar lampahnya kalih wus prapta Pajajaran njujug wismeng empu wus panggih tata lenggah Empu nebda, "Punapa wontena kardi? Kakang mundhut punapa

10. Perkakas orang bersawah yang terbuat dari besi saya siap." K1 Buyut sabar ucapnya, "Dinda aku mengantar cucu mau bertemu dengan dikau Dinda Siyungwanara namanya." Ki Empu berkata tahu maksud ucap Ki Buyut serta melihat kepada Siyungwanara seperti bukan manusia biasa.

11. Setelah mengatur senjata sesaji Siyungwanara pun diterima selaku serahan dari Ki Buyut Kerawang Ki Buyut Kerawang telah kembali pulang Jaka Siyungwanara pun tinggal ikut pandai besi berparon (berlandasan) lutut tangannya untuk paiu pemukul dua jari dipakai sebagai sepit heraniah yang melihat.

10, Abah-abah ingjalma sesabin kang wami tosan kula gya," Ki Buyut Ion wuwuse, *'Yayi ngong ngater putu arsa panggih Ian sira Yayi aran Siyungwanara," Kyai muwus weruh sedhune sebdaning Kakang saha mulat ing Siyungwanara kadi dede manungsa jamak.

12. Lama-kelamaan pun terkenal banyak orang datang yang melihat ada juga yang mengabdi memberikan banyak harta maka Ki Empu menjadi kaya banyak harta pemberian lantaran Raden Siyimgwanara mengalir harta benda pemberian karena senang menyaksikan kebagusan Raden Jaka Siyungwanara

13. Setelah demikian lama Siyungwanara berniat

11, Wusnya tata senjata sescgi Siyungwanara sampung katampan Ki Buyut Krawang pasrahe Ki Buyut sampun mantuk Jaka Siyungwanara kari tumut apandhe tosan aparon dhedhengkul pukulnya asta kinarya supitira jari kalih kinardi cingak ingkang lumiyat.

12. Wus kasasra ing alamirlami kathah jalma prapta aneningal ana kang samya angenger amujung brana agung apan dadya Ki Empu sugih brana paweweh kathah amargi Dyan Siyung wendra tekaning brana pepunjungan sangking retna aningali baguse Raden Jaka

13, Wusnya lami Siyungwenarapti akan bermain-main Ki Empu menahan membujuk-bujuk ujamya, "Bermain-mainlah esok dan lagi jual klitik (jenis giringgiring kecil)." Diamlah Siyungwanara menanti Ki Empu Setelah sampai akan janjinya lalu bermain-main Ki Empu segera berlari-lari bersama Siyungwanara.

14. Tiba di jalan Ki Jaka melihat si gajah yang sedang dimandikan baru sekali itu melihat maka bertanya, "Apakah yang menggunung itu?" "Buruan besar", ujar Ki Empu "Itulah yang bernama gajah milik Raja." Gajah melihat terpikat kepada Raden Siyungwanara segera mendekat datang merendah di depannya.

arsa midhang Ki Empu angampah

angarih-arih wuwuse, "Midhanga bareng besuk Ian maninge wade kalithik."

15. Belalainya pun ditinggi-tinggikan Jika jelas berucap demikian "Naiklah di punggungku ini Gusti hamba bawa masuk ke istana menghadap ramanda raja Paduka mengganti Sri Baginda telah ditentukan oleh Dewa." Jaka Siyungwanara mengusap gading gading diciuminya.

16. Heranlah segenap yang melihat akan Siyungwanara mereka heran melihat akan kepandaiannya

Kendel Siyungwanara manganti Ki Empu Wusireng tekeng samaya nulya midhang Ki Empu nulya lumaris lawan Siyungwanara.

14. Prapteng marga Ki Jaka ningali kang dipangga kang lagya ginuyang katemben lumyat tetaken, ''Apa ingkang ngregunuk?'' '*Buron gedhe*\ KiEmpu angling *'Iku kang aran dipangga kagungane ratu." Dipangga mulat kacarymn mringDyan Siyungwanara age merpeki prapta mendhak ing ngarsa.

15. Tlalenira pan tininggil-tinggil Yen jarwaa mangucap mangkana 'Titihana gigir ingong Gusti ngong bekta malbu mring kadhaton sowan rama ji Paduka gumatya Sang Prabu sampun pinasthi ing Dewa. " Jaka Siyungwanara angusap gadhing dhenta kinuswa-kuswa

16. Cingak sagung ingkang aningali mring Siyungwanara sami eram amulat ing sudibyane

Siyungwanara mengangguk tiba di rumah Ki Empu mengelus dada menangis mencucurkan air mata "Duhai belahan jiwaku mengapa juga engkau berani itu milik Sri Baginda.

Siyungwanara mantuk prapteng wisma lawan supeki Ki Empu tebah jc^a anangis rawat luh **Adhuh anak ingsun nyawa pageneya teka sira wani-wani kagungan Sri Narendra.

17. Dampak apa yang akan terjadi jika Baginda tahu jadi sepikul leherku dengan dikau Buyung." Tersebutlah Sri Baginda di Pajajaran hadir dihadap para abdi wanita tari menikah kuat gamelan Kalaganjur bersorak bertubi-tubi sambil ditingkah suara gamelan merdu larasnya terdengar di angkasa.

17, Dadi apa yen pirsa Sang Aj'i dadi sapikul ingjangga manira kalawan sira Nak Angger." Kawama Sang A prabu Pajajaran sintweng dasih besar maradu bala gangsa Kalaganjur surake ambal-ambalan barung senggak swarane gangsa angrangin laran karenggeng tawang

18. Siyungwanara mendengar maka permisi kepada Ki Empu, akan melihat Ki Empu keras menahannya "Janganlah melihat anakku engkau masih kecil belum mengetahui sabda-sabdanya raja sungguh kena tulah tidak boleh dibuat mudah raja itu jika salah akibatnya membunuh jangan nonton tuan (anakku)."

18. Siyungwanara miyarsa apamit mirng ki Empu arsa aneningal Ki Empu sru pangampahe "Aja nonton nak ingsun sira maksih cilik durung wrin lukitane narendra yekti keneng siku nora kena digegampang ratu iku yen luput temah mateni oja nonton Bendara,

19. Sijomgwanara memaksa, tak dapat 19. Siyungwanara ameksa tan keni awatir terlambat larinya kapita dhem palayune tiba di penghadapan agung prapta pasowan agung

alangi lalu pergi pinalangan ameksa wus kentar duduk beijajar dengan Sri Baginda orang tak ada yang tahu segera masuk ke istana jalannya terhenti melihat balai sawo terkejut heran melihat balai sawo itu.

20. Jika disenggol maka berbunyi bagai gamelan seperangkat suaranya dahulu gamelan itu yang dipakai Siyungwanara duduk bertempat di balai sawo itu segera berbunyi bertalu-talu suaranya terkejutlah Sri Baginda amatlah marahnya perintah tentara disuruh menangkap segera perintah untuk bala tentara.

lenggah jajar lawan SangAji jalma tan m uninga glis malebeng kadhatun lampahe kandheg lumiyat balesawo kacaryan dira ningali balesawo punika

21. Tiba di balai sawo telah bertemu Siyungwanara sedang tidur tidur di balai sawo segeralah ditubruk oleh tentara di kiri dan di kanan badan tiada sela didekap banyak tentara segeralah dikiraikan berpelesatan jatuh di tanah berguling-guling (terbelah) banyaklah yang serkah bahunya.

2ft Yen ginepok anulya amuni kadi gangsa sarancak swaranya nguni gangsa kangginawe Siyungwanara lungguh aneng balesawo geneki gya muni umyung swarane kagyat Sang Aprabu kalangkung ing dukanira tuduh bala kinen anyepenga nuli tumrap kang wadya bala

22. Bersusun-susun teman bersentuhan segera dilaporkan kepada Sri Baginda bersabda, "Mana anakitu?" para terkasih menyembah menjawab,

21. Prapta balesawo wus kepanggih Siyungwanara lagya anendra aneng ing balesawone tan pantara tinubruk dening wadya sing kanan kering salira tanpa sela sinikep wadya gung kinirigaken saksana ting palesat tibeng kisma ting jempalik kathah sempal baunya

22. Tetumpukan ruwang samya gathik nulya katur ing Sri Naranata nabda, "Ngendi bocah kuwe parasmara umatur,

"Kepandaian rumahnya Gusti anak Empu Sarah tadi sanggupnya." Sri Baginda pelan sabdanya, "Jika demikian panggillah Empu segera!" Menteri utusan telah berangkat.

23. Tiba di rumah telah bertemu Empu utusan berkata, "Anda dapat panggilan menghadap Sri Baginda Raja." Ki Empu telah diiring tiba di depan Sri Baginda pandangan mata lenyap lantaran takutnya Bersabdalah Sri Baginda, "Pandai besi siapakah yang punya anak memberanikan diri masuk tanpa pengantar.

"Kepandhean wismane Gusti sutanipun Pu Sarah wau sagahipun." Sang Nata alon ngandika, "Yen mangkono Si Empu undangen aglis!" Duta mantri wus mentar.

24. Berhenti di balai sawo duduk Benarkah itu anakmu? Lagi pula siapakah namanya?" Empu lurah menyembah menjawab, "Ya benar anak hamba Gusti Siyungwanara namanya." Sabda Sri Baginda, "Panggillah anakmu!" Ki Empu menyanggupi lalu segera memanggilnya Siyungwanara datang (tiba).

23. Prapteng wisma empu wus kepanggih duta nebda, "Andika ngandikan marangKanjeng sang Akatong." Wus kerit Kyai Empu prapten ngarsanira sang Aji panon bawa abirat sangking ajrihipun. Angandika Sri Narendra, "Pandhe sapa duwe anak waniwani mlebu tanpa larapan.

24. Mandhek balesawo alinggih Iku apa nyata anakira? Lan maneh sapa arane?" Empu lurah umatur,

"Inggih anak kawula Gusti wasta Siyungwanara " Ngandika Sang Prabu, "Lah undangen anakira!" tur sandika Ki Empu nulya nimbali Siyungwanara prapta

25. Di sebelah belakang tempat pengiring Sri Baginda ketika melihat rupa Siyungwanara bagus gagah bertampang

25. Munggeng pungkur ingempuk pering Sri Narendra kalanya umiyat Siyungwanara wamane bagus prawira semu bersabdalah Sri Baginda, "Anakmu sendiri saya belum mendengar?" Ki Empu menyembah menjawab, " Ya betul anak hamba menemu Gusti." Redalah marah Sri Baginda.

26. Sri- Baginda menegur dengan manis muka "Saya ambil anakmu Empu." Empu menyerah jawabnya, "Silakan sekehendak Sri Baginda" Dicampur dengan hamba sahaya kecil lama-keiamaan Sri Baginda sangatlah kasihnya halnya Raden Siyungwanara kadang-kadang menyelesaikan pekerjaan parang jika ada musuh marah.

angandika Sri Narapati, "Apa nakira dhawak irigsun durung ngrungu?" Ki Empu matur anembah, ''Inggih anak kamda amanggih Gusti lilih duka narendra,

26. Pasrangkara kanjeng Sri Bupati *'Ingsun pundhut Empu anakira." Empu sumangga ature, * Ing karsa sangAprabu Winor lawan punakawan lit lama-lama Sang Nata asanget sihipun dene Dyan Siyungwanara sring-asring ngentasi pakaryan jurit yen won ten satru kiirdha.

27. Sekarang telah diberi kedudukan Siyungwanara diberi nama Arya Banyakwidhe selaksa tempat duduknya diberi kendaga emas serta diaku putra dikuatkan hukum berdampingan Pangeran Dipati. Lama-kelamaan telah mahir sebarang kerja aturan tata tertib negara.

28. Banyakwidhe bersembah kepada 28, Banyakwidhe mathur ing sang Aji

27. Pan ing mangke wus jinunjung linggih Siyungwanara pinaring nama sira Arya Banyakwidhe saleksa lenggahipun pinaringan kendhaga rukmi sarta ingaken putra sinedhahan kukum sisihan Pangaran Dipatya lama-lama wus kandel sabarang kardi tatrap nagara krama

Sri Baginda, "Jika diperkenankan kehendak Sri Baginda segenap hamba sahaya pandai besi semuanya hamba mohon

*'Yen marengi karsa Sri Narendra sagung abdi dalem pandhe sedaya kula suwun membikin perlengkapan perang tombak, keris, dan bedil untuk menjaga negara besar." Telah diizinkan dan semuanya bekerja senjata perang karya Banyakwidhe segera akan membuat (membangun) kemasyhuran

adamela dandosan jurit waos duwung senjata rumeksa praja gang, Kalilan wus samya karya

dedamel prang karya Banyak widhe null arsa karya kuncara.

29. Segala Empu telah dipanggil Arya Banyakwidhe pun berkata, "Kalian buatkanlah segera satu penjara besi jadikan sehari ini" Empu pun bekeija kunjara telah jadi gedung besi amat indah di dalanmya berisi hiasan serba indah bagai seindah surga.

29. Empu sedaya wus dentimbali siraArya Banyakwidhe nebda, ''Manira karyakna age kunjara wesi satu dumadia sadina iki. " Empu nulya akarya kunjara dadya wus gedhong wesi langkung pelak ing fro isi pajangan pan sarwa edi anglir pendah suwarga.

30. Waktu itu Sri Baginda di persilakan segera berpesta tayup tersamar banyak berkata manis penghormat^ untuk Sri Baginda Sri Baginda pun menurut segera Sri Baginda pergi menuju ke rumah Banyakwidhe pesta besar dan Sri Baginda mabuk melihat gedung besi.

30. Semana SriNata denaturi anayuban asandipun agya atur kathah memanise pangrengganireng Prabu SriNarendra teka nuruti nulya sang nata tindak marang wismanipun Banyakwidhe andrawina Ian sang Nata wuru dhawah sangAji ningali gedhong tosan.

31. Hiasan bagai surga indah pintunya membuka dan menutup sendiri berdering indah bunyinya bagai bikinan Dewa Agung

31. Pepajangan lir kaswargan asri pintoniramenga minep dhawak kumrincing endah swarane lir yasaning Dewa Gung

J>ersinar memancar sinar di dalam nampak Sri Baginda melihat terpikat bersabda manis, "Kehendak apa yang dimaksud gedung besi yang indah rupanya apakah faedahnya?"

32. Arya Banyakwidhe hormat menjawab, "Banyak sekali faedahnya kalau untuk tidur rasa sakit cepat sembuh jika panas akhirnya dingin jika dingin menjadi panas lesu menjadi sehat akhirnya menyegarkan badan." Sri Baginda bersabda manis,

"Jika demikian katamu,

33. Saya akan masuk duduk lesu badanku cepat lesu dan muram saja supaya saya segar." Arya Banyakwidhe bersembah, "Silakan kehendak Baginda milik Sri Baginda Raja juga." Segeralah dimasukinya gedung besi oleh Baginda

abra muncar abra j'ro keksi

Banyakwidhe cekatan.

Nata mulat kacaryan angandika anim, "Apa karanira karsa gedhong tosan dene wamanira adi apa ta sawabim?"

32, Arya Banyakwidhe matur arts

"Sawabipun punika akathah kelamun dinamel sare gerahan nunten mantun lamun panas temahan atis yen asrep dennya panas lesu dadya mantun temahan nyegeri jasat," Angandika arum Kanjeng Sri Bupati "Yen mengkono turira.

33. Ingsun arsa malebu alinggih sawab lesu ing saliraningwang teka emar welu bae supaya seger ingsun." Arya Banyakwidhe wotsari, "Sumangga karsa Nata kagungan Sang Prabu." Riseksana linebetan gedhong tosan Sang Nata lajeng anuli Banyakwidhe trengginas.

34. Pintu gedung pun telah dikunci

cepat dibakar Sri Baginda terkejut bersabda dari dalam gedung, "Hai, apakah dosaku gedung kaukunci dan dibakar?" Banyakwidhe berkata, "Sebab Sri Baginda

34. Pintu gedhong pan sampun kinunci gya binesmi Sri Nata akagyat ngandika sangking jro gedhong "Lah apa dosaningsun gedhong sira kunci binesmi?" Banyakwidhe atumya, "Karene sang Prabu ketika hamba masih bayi Paduka buang di Sungai Kerawang." Gedung besi pun dibuang ke Kerawang.

XXV. PANGKUR XXV. PANGKUR

karan ingsun lagijabang

sira labuh aneng Kerawang ing kali

Gedong linabuh Kurwang

1. Adalah seorang lurah gandaga segera melapor sambil nienangis tersedu-sedu menghadap Raden Jaka Suruh tiba menyembah kaki amat terkejutlah Sang Raja Putra tergesa bertanya, "Mengapa oran'^ gandaga halnya tersedu menangis?"

2. "Duhai Gusti, hamba melaporkan Ramanda Paduka ya Sri Baginda Raja bahkan tewas oleh tipuan dipenjara dalam penjara besi oleh Banyakwidhe segera dikunci dibuang ke sungai Kerawang Gusti, Ramanda dibakar."

3. Terkejutlah Sri Raja Putra segera perintah tentara siap berperang suara berdengung-dengung gemuruh gemeretak tentara berangkat Banyakwidhe pun telah membawa alat baris lalu bertempur amatlah ramai perangnya.

1. Wonten lurahing gandhaga gya tur uning tawang-tawang tangis marek mring Dyan Jaka Suruh Prapta nungkemi pada kagyat sanget Narpa Putra tanya gupuh "Wong gandhaga ana apa dening tawang-tawang tangis?"

2. "Dhuh Gusti atur uninga Jeng Ramanta wau Sri Narapati kapara tiwas ing apus kinunjara ing tosan mring Banyakwidhe gya kinunci sampun linabuh kali Kerawang Gusti ramanta binasmi.

3. Kagyat angNarendra Putra nulya dhawuh mring wadya prabon jurit suwara umyung gumuruh sumrekang bala mangkat Banyakwidhe wus miranti barisipun anulya campuh ingyuda langkung ramening ngafurit

4. Gaduh panah bagai gugusan bintang saling desak serempak suara menyertai belanga senjata bagai kuda peluru bagai batang kayu saling rampas tak hendak mundur setiap hari berperang saling balas menyerang bergulingan.

5. Sementara lama perangnya Raden Jaka Suruh kalah perang sang Bagus terdesak mundur ke arah timur dipelihara oleh Nyi Janda Janda di Kaligonteng, telah diambil putra. Tersebutlah yang menang perang Banyakwidhe naik tahta.

6. Di negeri Pejajaran diundangkan, barang siapa ketempatan atau disinggahi Raden Jaka Sesuruh bala disuruh menumpas Nyi Janda Kaligonteng ketika mendengar sewaktu dia di pasar perintah Sri Baginda.

7. Segeralah ia pulang ke rumah Bandar serta Ki Tambir serta ketiga Ki Wiru tiga saudaranya Nyi Janda ketika tiba pantatnya gemetar berdebar-debar bertutur-tutur kepada adiknya.

4. Gomtra kadi bubagra

silih ungkih rampak sM^are ngastrening miiswaning kadhi kadidut puriglu lir pendah wreksa rug ginaruk samya tan nedya amundur saben are banda yuda akiwul'kiwul gumlinting,

5. Antara lami prangira Raden Jaka Suruh kasoran j'urit lengser mangetan Sang Bagus pinupu Nyai Randha Kaligonteng ingambil putra asampun winama kang sureng yuda Banyakwndhe madek aji

6, NengnagaraPajcqaran undhang bala sapa kang kendhek kampir ing Raden Jaka Sesuruh kinen anumpes bala Nyai Randha Kaligonteng duk kanmgu marengi ana ing pasar undhange Sri Narpati

7. Age-age antukira mantuk wismane Bandarlawan Ki Tambir katiga lawan Ki Wiru tiga sadherekira Nyai Randha duk prapta bokonge mupruk gumeter aterataban atutur-tutur mringyayi

8. "Karena maklumat sang Raja barang siapa disinggahi oleh Raden Jaka Sesuruh ditumpas seluruhnya aku ini terhadap Jaka Sesuruh telah seperti nyawaku sendiri jika pergi kuikuti."

9. Ki Wiru Tambir dan Bandar s i^era ke rumah Nyi Janda telah bersua iJengan Raden Jaka Sesuruh ketiganya bertutur nasiliat "Jangan jtakut perkara maklumat Baginda jika tibamarahnya kami yang membentengi."

10. Raden Jaka Sesuruh berucap, 'Terimatosih setia kalian padaku namun perkiraanku apakah kaliat kuat bertambah rusak adapun niatku marilali bergeser ke timur jika berdleh kasih dari Dewa."

11. Seketika Raden berangkat Nyi Janda Wiru Bandar dan Tambir rakyat yang mengiring seratus ke timur mendaki Gunung Pengajaran Gunung Kumbang rumahnya tersebutlah yang bertapa di Gimung Cemara Tunggal

S. ''A mpun undhange Sang Nata sapa-sapa ingkang kandhegan kampir ing Rudy an Jaka Sesuruh tinumpesan nak rakyat ingsun iki rnarang sang Jaka Sesuruh wus kaya roh ngong priyangga yen lunga ingsun tutwuri"

P. Ki Wiru Tambir Ian Bandar gya mring wisma Nyai Randha wuspanggih lawan Dyan Jaka Sesuruh tiga matur wewarah "Sampun maras prakawis undhang SangPrabu yen tumeka bendonira kawula ingkang nanggemi"

10, Dyan Jaka Suruh ngandika, "Sun tarima setyanira ing kami ananging pangrasaningsun sira mangsa kuwata mundhak rusak ana dene karep ingsun payo padha lengser ngetan yen oleh sih ing Dewa di "

11, Riseksana Dyan umangkat Nyai Wipirun Bandar Ian Tambir jalma lit kang ngiring satus ngetan sumengkeng Arga Pangajaran Wukir Kumbang wismanipun kocap ingkang martapa ing arga Cemara Tunggil

12. Ki Anjar Cemara Tunggal amat sakti pandai lagi bijak sebab telah merajai makhluk halus jim peri perayangan. Berkataiah beliau kepada cantriknya, "Pukullah tanda gendang beserta giring-giring.

13. Say a akan kedatangan tamu Raja Putra rindu mengibakan kini masih di perjalanan kalian bersesajilah Balai Panjang hamparilah kasah. halus langsaran (alas) sengkelat merah tumpangilah babut indah

14. Leyangan (sandaran) kendaga emas dan dalang (kuda-kuda) emas dan kendi tanah emas selubung sarah indah." Raden Jaka Sesuruh tiba di lereng gunung heran akan indahnya gunung lupa akan mula dan akhirnya angin pun meniup mendatangi.

15. Topa besar pun bertiup bergetar bergelombang topan dan hujan gunung berbunyi bagai guruh hujan lebat salah musim sungai besar dahsyat gemuruh jin peri dan perayangan bersorak gembira di langit.

12, Ki Ajar Cemara juga sakelangkung sekti dibya asidik pan sampun nata lelembut jim peri perayangan angandika wau marang cantrikipun, *'Sira nabuha tengara kendhang kalawan kakeling

16. Sirnanya yang dahsyat itu Raden Jaka Sesuruh yang di cerita

13. Ingsun arsa kedhayohan Narpa Putra branta kawelas asih ing mengko maksih neng dlanggung padha asesajia Bale Panjang gelarana kasah alus langsaran sangkelat abang tumpangana babut sari

14. Leyangan kendhaga nikma Ian dhalang mas Ian kendhi pratala rukmi sasaban sarah santun." Dyan Jaka Suruh prapta ing ring arga kacaryan srining kang gunung supe ing purwa duksina samirana andhatengi

15. Bayu badra ageng prapta geter pater lesus lawan riris arga munya lirgaludhug udan dres salah mangsa lepen ageng kagiri-giri gumuruh jim peri Ian prayangan asurak sumyak ing langit

16. Simaning kang gara-gara Radyan JakcuSuruh ingkang mi seperti teriris-iris mendengar suaranya giring-giring terlihat di puncak gunung ada sebatang cemara dilihat indah sekali.

17. Raden Jaka Sesuruh terkejut heran melihat indahnya gunung, suka bersemayam "Ya inilah tempatnya sang Maha Pendeta." Sang Raja Putra segera naik

dengan Ki Pirun dan Ki Bandar beristirahat semua bersuka-suka di gunung.

XXVI. KINANTHI XXVI. KINANTHI

wimmi kaebet lirang peparut my arm swaranira gentha kelengumiyat ujunge gunung wonten cemara sajuga dinulu kelangkung asri

17. Dyan Jaka Suruh kacaryan

myat resmine arga suka alinggih

'Jya iki enggonipun ri Sang Maha Pandhita " Nulya minggah wau ta sang narpa sunu Ian Ki Pirun Bandar kendel kantehn sukyeng ardi.

1. Raden Jaka Suruh itu tertegung heran menyaksikan pertapaan bagai surga ada inang pengasuh negeri dipasang di muka teruslah berjalan masuk.

2, Menghadap kepada Pendeta yang sedang duduk di tempat bertempat di Balaikambang berucaplali Sang Mahapendeta, ''Selamat kedatangan kalian siapa namanya?

3. Apakah niatnya dan asal kalian dari mana?"

1. Sira Dyan Jaka Suruh leleng kacaryan lumyat ing pertapan lir pindha swarga ana embane nageri pasang rakite wadana lajeng lampahnya umanfing

2 Umarek marang Sang Wiku ri sedeng pinarak mungging singasana Balekambang ngandika Sang Maha Yekti **Bagea satekanira sapa sinambate wangi

3. Apa kang sinedya kayun pinangkanira ing ngendi?"

Sang Raden menyembah menjawab, ''Silakan terserah Sang Pendeta hamba tak dapat berkata/' Tersenyumlah Sang Pendeta.

4. "Benarlah kata Cucu orang muda kalah perang kalah dengan saudaranya pria karena ayahnda raja dibakar dalam penjara baja." Raden tunduk menahan tangis.

5, Banyaklah terasa di hati Sang Pendeta menasihati Orang itu jangan sesuka hati (bertambah-tambah) sekarang telah tiba di sini lalu bermukim atau melanjutkan perjalanan dahulu.

6. Jawab Raden Jaka Suruh, "Sekehendak Sang Mahasakti hamba pun tidak sungkan Sang Pendeta berkata lagi, Kalauiah ikut bermukim di Cemara Tunggal

1. Jadi pendek perjalananmu raja Jawa Paduka ini." Raden Jaka Suruh berucap, "Menurut kehendak Pendeta." Mengalirlah sabda pendeta, "ke timurlah lurus Ki Mancing.

Rahadyan atur sembah

8. Di Sana kelak menemukan pohon maja berbuah'pahit tak dapat dimakan orang adapun kemudian hari

"Mansa borongaSang Yogi amba tan saged matura, " Mesem Sang Pandhita Rest

4, "Bener ature mas putu wong anorn kalah ngajiirit kalah kadangira priya margane sudarma aji binasmi kunjara waja dyan tumungkul esmu tangis.

5. Akathah keraseng kalbu Sang Wiku atulung liring ''Wong iku aja andadra

mangke wus prapta ing ngriki apa lajeng adhedhekah nutukaken sarira dhingin.

6. Dyan Jaka Suruh umatur, "Sakarsa Sang Maha Yekti kawula datang lenggana " Ngandika malih Sang Yogi yen melua adhedhekah aneng ing Cemara TunggiL

7 Dadya cupet lakonipun panjenengan ratu Jawi " Dyan Jaka Suruh tur sembah, "Andherek karsa Sang Yogi " Sebda wiku kilang drawa ngetana bener Ki Mancing.

8. Ing kono besuk amangguh wit maja wohe apahit tan kena pinanganjalma ana dene iku berging jadi alun-alun terbentang tentu Nanda yang miliki.

9. Kelak seluruh keturunanmu menjadi raja semua." Raden berucap menyembah "Serta lagi aku ini sebenarnya bukaii pendeta dan bukan lelaki sungguh.

10. Aku Putra Pajajaran wanita tak mau menikah ayahandamu itu juga saudaraku muda bertapa di gunung dimarahi oleh Ayahanda raja.

dadya alun-alun aglar mesthi sira kang duweni

9. Saturun-turunmu besuk padha jumeneng narpati " Rahadyan matur anembah **Lan mahinge ingsun iki sayektine dudu ajar lan dudu priya sayekti

11. Jadi terlalu lama bertapa pisah dengan saudaranya ini jika kamu kurang percaya pada rupaku putri Pendeta segera berubaii rupa wanita bagai bidadari.

12. Pelangi utara bersinar bagai pujaan permata indah bak Dewi Wilutama kerlingnya sangat manis sungguh indah. Sang Putri Dyan Jaka Suruh tertarik.

13. Tak tahan menahan gigit dicegah-cegah tak dapat Sang Putri akan ditangkap Sang Putri menghindari itu diperibahasakan juga orang diberi contoh barang, ingin menibeli.

14. Cepat berubah laki-laki 14. Glis anulya malih kakung

10, Putra Pajajaran ingsun wanodya tan arsa krami ramanira iku uga sadulur ingsun turuni karan sutapa ing arga dinukan ing rama aji

11. Dadya martapa marlalu pisah Ian sudara west yen sira kurang pracaya ing warnaningsun pawestri Sang Resi glis malih wama wanodya Mr widodart

12. Teja utara umacur lir pendah pujan retm adi wawang Dewi Wilutama liringe akaduk manis tuku adining kusuma Dyan Jaka Suruh kagimir.

13. Tan kwasa anahen gugut ingampah-ampah tan keni sang Retna arsa cinandhak kusuma yu angendhani iku uga basakena wong pininton anukoni berupa pendeta lagi Dyan Jaka Suruh menyembah sujud sambil menangis mohon maaf sebesar-besamya sangat mengibakan.

15. Berkatalah sang Pendeta, "Ya kumaafkan Buyung telah biasa orang laki-laki boleh berubah-ubah ketahuilah aku juga kebal oleh sakit dan mati.

16. Kecuali kiamat kelak itulah sampai saat mati dan lagi aku dikuasakan jadi pria atau putri Kelak berpindah kerajaan bertempat di Laut Pasir.

17. Lagi pula aku menjadi raja berbala Jin perayangan Kemudian aku berpindah ke Mancingan berbala siluman Jawa kelak ada keturunan Anda jadi Sultan Mataram.

18. Kedaton di sebelah utara Man cingan selatan Gunung Merapi itulah Raja Waliullah kelak aku mengabdi tidak boleh menolak perintahnya Dewa Agung.

awarna pandhita malih Dyan Jaka Suruh anembah sumungkem pada wor tangis asm nuwun pangapura akathah'kathah mlas asih.

19. Akan tetapi nasihatku jika kelak kamu berperang bicaralah padaku kutolong ber perang

15. Ngandika sang Maha Wiku "lya sun apura Kaki wus famake wong apriya . kena uwah lawan gingsir wmhanira ingsun uga tan kena lara Ian pati

16. Kajaba kiyamat besuk iku tekane ing pati Ian malih ingsun winenang dadi falu lawan estri ing besuk angalih praja ana ing Segara Wedhi

17. Tur jumeneng ratu ingsun abala prayangan ejim nuli sun ngalih Mancingan

sine bala lelembutJawi besuk ana tumnira jumeneng Sultan Mentawis.

18. LoringMancingan kadhatun sakidul Gunung Merapi iku Ratu Waliyolah ing besuk ingsun anyethi wus ora kena lenggana parentahing Dewa A di

19. Nanging ing pitutur ingsun yen besuk sira ajurit tutura ingsun tulung prang supaya menang perangnya Sudahlah Buyung berangkatlah ke arah timur lurus ini."

20. Raden menyembah minta diri mengundurkan diri turun gunung bertemu Wirun dan Bandar ikut Sang Raja Putra ke timur lurus jalannya menginjak hutan memintas jalan.

21. Setelah itu tersebutlah Sri Raja di Pajajaran Raja Siyungwanara di istana pun memanggil wanita bekas selirnya Dyan Jaka Suruh yang tinggal.

22. Dari Palembang asalnya namanya Rara Rarasati diperintahkan menghadap raja bersabdalah Sri Baginda, "SusuUah kakanda Jaka Suruh, jika bertemu

supaya menanga jurit Wus Kaki Sira mangkata angetana bener iki,"

23. suruhlah ia pulang merajai negeri Pajajaran jika Kakanda di kulitnya mempunyai ciri dahulu ketika berperang lantaran kemarahan kakanda dipati.

24. Kini biarlah menjadi raja aku tidak merintangl Baik-baiklah Anda berkata jangan sampai terkecoh." Rarasati menyahut sanggup berangkat bersama seorang saudara laki-lakinya.

20, Rahadyan amit wotsantun lengser turun sangking ardi Wirun Bandar sami panggya andherek SangNarpa Siwi ngetan Jeres lampahira ngambah wana murang margi

21. Nengna ingkang winuwus ing Paja/aran Narpati Narendra Siyungwanara nengjro pura animbali wanodya tilas klangenan Dyan Jaka Suruh kang kari

22. King Palembang angsaUpun tengran Rara Rarasati ngandikanana prapta ngarsendra ngandika Sri Narapati 'Dika nusula mring kangmas Jaka Suruh yen kapanggih

23. Andika aturi kondur ngrenggani Pajcqaran nagri Yen panjenengane kangmas ing kulit anggadhah ciri nguni tekeng bandayuda sangking sreng kangmas dipati.

24. Mangke j'umenenga prabu kawula boten malangi den abecik atur Dika sampun ngantos kasaliring." Rarasati tur sandika mentar karo dulur sijt

25. Mencium pada bekasnya Dyan Jaka Suruh tersebut baru beristirahat bertapa di gua Wiru dan Bandar menjaga pintu duta wanita tiba menanyakan raden di mana.

26, Wiru dan Bandar menyahut Kanjeng Gusti sedaiig tidur duta wanita akan masuk ingin menghadap Sang Branti tundUk menyembah ucap sembahnya aitiatlah manis.

21, ''Dubai Gusti ham bat bertutur tariklah anugerah Gusti hambat menyusul dari istana diperintah oleh adinda Gusti Sri Raja Siyungwanara tak hendak menjadi raja.

28. Paduka siiakan puiang menjadi raja Pajajaran adinda tidak membangkang menyerahkan sepenuhnya Sri Raja Siyungwanara Maksud Dyah mempersilakan.

25, Mangiisweng salasahipun Dyan Jaka Suruh winami lagya leren tapa guwa Wiru Bandar tunggu kori ciindhaka wanodaya prapta ataken radyan neng pundL

29. Puianglah sang Raja Putra serta lagi Gusti berhati sangat bijaksana. Paduka tidak mempunyai cela terhadap adinda raja kecuali ramanda raja.

30. Yang mendapat pangulu ni diwati yang lebih kini telah terlaksana jika datang puianglah Gusti adinda Siyungwanara

26, Ki Wiru Bandar sumaur Jeng Gusti lagya aguling duta dyah arsa mragalba mardana ngarsa Sang Branti nembah mangenjali agra atiire akaduk manis.

27, "Dhuh Gusti atur pukuliin narika nugraha Gusti amba niisui sangking praja dinuteng arinta Gusti narendra Siyungwanara tan sedya jumeheng aji,

28, Paduka ngaturi kondur jumeneng Jafaran nagri rayinta datan suwala nyumanggakken asta kalih narendra Siyungwanara. Esthining Dyah angaturi.

29. Kondura Sang Narpa Sunu lawan malihipun gusti manetyas mandraguna Paduka boten darbeni cela mating rayi Narendra kcqawi rumanta Aji

30, Kong kadhawahan pangulu ni diwati ingkang luwih ing mangke wus kdlampahan yen dhateng kondura Gusti rayindra Siyungwanara bukan yang empunya waris."

31. Banyaklah kata-katanya Raden tiada peduli bingunglah duta wanita dari kakunya hati mengenakan guna-guna lepas diri membuka kemban dan kain.

32. Berdiri di depan S^g Beranti sambil menari supaya Sang Raja Putra tergiur oleh tingkahnya berjengket-jengket menyembah merasa bergiring-giring sakti.

dede kang darbeni waris,"

31. Akathah'kathah turipun rahadyan datan marduli emeng kang duta wanita sangking ing kakuning galih namakken guna miruda alukar kemben Ian tapih.

33. Telah batal terbentang hati sang Pertapa enak melihat becerca dalam hatinya pikir satria adi "Orang ini seperti raksasa menggoda pada saya."

32. Ngadeg ngarsa Sang Branta gang pan sarwi raga ingibing pinrih Sang Narendra Putra kagiwanga solahneki jengklak-jengklek acedhokan pangraos akeleng mandi

34. Keduanya segera berupa menjadi raksasa maka keduanya menjerit sambil memohon maaf, "Hamba mohon lepas Gusti mohon dijadikan manusia." Dyan Jaka Suruh berucap manis,

33. Wus gagar wedharing kayun sang Branta ecd ningali asendhu ironing wardaya gusitaning satriya di "Wong iki kaya raseksa karya nggoda marang mami

34. Kalih nulya wami diyu

kekalih pra samya njerit sarwi nuwun pangapura, "Kula numun ruwat Gusti kawula dadosna jalma." Dyan Jaka Suruh lingnya ris,

35. "Sudah kehendak Dewa Agung maka engkau berupa raseksi bertapalah kalian di hutan." Kedua raksesksi hindar keluar tiba di hutan belantara berumah di hutan besar.

36. Tersebutlah yang berupa raksasa itu

35. "Pinesthi karseng Dewa Gung pan sira warni raseksi sira tapaa ing alas." Wuta karwa mentar mijil prapta wana gerotan awisma haneng wanadri

36. Wau ta kang wami diyu membuka hutan di rimba raya Tersebut sang Raja Putra Dyan Jaka Suruh telah keluar dariguajalannya berhenti di bawah beringin.

37. Pohon maja dimakan tidak enak (langu) "Ini terinialah, apa namanya?" Ki Wirun menyahut "Ini disebut maja, Gusti." "Siapakah yang empunya hutan? Apa nama desa ini?"

tetruka aneng wanadri Nahenta sang Narpa Putra Dyan Jaka Suruh mis mijil sangkingguwa lampahira akendel ing ngandhap ringin,

38. "Adapun namanya dusun 38. berita yang terdahulu ya sang Raja di Hastina yang direbut perang dari ieluhur Baratayuda sekarang ikut adinda Raja.

3 7. Wide maja pinangan langu ''Enya apa araneki?** Ki Wirun matur punika, ''Winastanan maja Gusti " **Sapa ingkang duwe wana?' Arane desa ing ngendi?"

39. Sang Prabu di Pajajaran.'' 39. Dyan Jaka Suruh bersabda manis, ''Ini kuganti namanya sebutlah Majapahit." Wirun menyahut, "Baiklah." Demikianlah tadi Raden Mantri.

40. Waktu itu lalu berdukuh bersama Wirun Bandar dan Tambir menggaru dan membajak sendiri bertanam biji-bijian selalu saiing membantu telah menarik bagai negeri.

"Punika "wastaning dhusun pawarta ingkang rumiyin inggih sang Sri ing Ngastina ingkang rinebat ing jurit ing ieluhur Brantayuda mangke tumut rayi Aji

fngPajajaran Sang Prabu. Dyan Jaka Suruh lingnya ris, 'Jki sun lih aranira arana ing Majapahit." Wirun umatur, 'Sumangga ya ta wau radyan mantri.

40. Semana Iqeng dhedhukuh myang Wirun Bandar Ian Tambir anggaru maluku dhawak ananem kepala mji tan pegat abebantyan wus manis pindha nagari.

XXVn. DHANDHANGGULA

1. Telah terkenallah negeri Maja pahit.

XXVn. DHANDHANGGULA

1. Wus kasasra nagri Majapit

Adapun yang sedang membabat hutan bergantilah yang diceritakan Elaja Pajajaran Siyungwanara telah naik tahta mengangkat dipati empat ratus mereka pemberani Patih Ki Mangkupraja ketika itu Sri Baginda keluar dihadap lengkap para dipati.

2. Patih Mangkupraja hadir di depan

Raja Siyungwanara bertanya, "Hai Patih, apakah kabarnya dari Galuh tak hadir.'* Ki Patih menyahut "Kakanda Sang Dipati Arya Bangah meiawan tidak mau tunduk kepada Paduka bahkan sekarang telah menyusun barisan hendak meiawan Baginda."

3. Ketika mendengar Raja Siyung wanara pada perkataan Ki Patih amatlah marahnya. "Hai Patih, cepat-cepatlah siapkan perlengkapan perang perangilah Galuh gempuriah dengan peperangan Engkau sendiri berangkatlah pimpinlah perang, jika negeri Galuh kalah yang laki-laki bunuhlah..

Kuneng ingkang lagya babad wana

4. Boyonglah seluruh putri serta harta benda semua bakarlah seluruh rumahnya."

genti ingkang winiraos Siyungwanara Prabu Pajajaran sampun ngrenggani karya dipati dhonias samya sureng kewuti Patih Ji Ki Mangkupraja diik sarnana Sang Nata miyos tinangkil pepak para dipatya.

2. Patih Mangkupraja munggeng ngarsi Nata Siyungwanara ngandika ''Eh Patih paran wartane ing Galuh dan cumundhuk?" Kyana patih matur wotsari "Rakamta Sang Dipatya Arya Bangah piirim tan arsa nungkul mririg Tu wan malah mangke pan sampun Limadek baris arsa ngerbaseng Nata

3. Duk miyarsa Siyungwanara Aji

ingatureki Rekyana Patya sakelangkung ing dukane "Heh Patih denagupuh ladenana kaprabon jurit ing Galuh lurugana gempuren ing pupuh lah Sira dhewe menyanga nindhihana yen bedhah, Galuh nagari kang knang patenana.

4. Boyongana sakehing pawestri miwah raja branane sadaya obonggn kabeh wismane

Ki Patih pun menyembah sanggup berangkat, maka Sri Raja masuk istana dijemput para putri. Tersebutlah di pegelaran Ki Piatih memanggil bala tentara seria para dipati.

5. Bersiagalah segenap prajurit telah larut malam, maka tak disebut pagi harinya mempersiapkan senjata bunyi tanda bertalu-taJu benderanya bermacam-macam serta pakaian gemerlapan bagai hutan dibakar dipandang dari kejauhan seperti Gunung Merapi dibakar pelopor perang telah berangkat

6. Lajulah perjalanan baiisan tak disebut di jalan maka sampai. Kemudian berganti yang diceritakan keadaan Sri Raja Galuh Arya Bangali liaik raja telah dilapori bahwa akan diserah beriring bala tentara dari Pajajaran pimpinan perang adalah Ki Patih dan segenap dipati.

7. Setelah mendengar laporan dari hambanya . Arya Bangah seru bersabda, "Bunyikan tanda segera mari menghadang lawan."

Ki Patih awotsantun fur sandika jengkar sangAji lumeheng dhatulaya pinethuk pra arum Warnanen ing pagelaran Kyana Patih ngundhangi ingkang prajurit miwah para dipatya

5. Asiyaga saguriging prajurit sampun mundur latri tan ginustha enjing samekta gamane nembang tengara umyung genderane awarni-warni miwah busana abra lir wana tinunu sinawang sangking mandrawa kadya Gunung Merapi kadya kabesmi ciicuk ing prang wus biidhaL

6. A pan nglanik latnpahireng baris tan ginustha niarga sampun prapta kuneng genti winiraos warnanen Sang Sri Galuh Arya Bangah kang madeg aji sampun ngaturan wikan yen badhe ginempur kerig bala Pajajaran tindhihing prang anenggih Rekyana Patih Ian sagung pra dipatya

7. Sareng myarsa ature kang dasih Arya Bangah asru angandika, "Nembanga tengara age payo mapak ing mungsuk "

Ki Patih Galuh memaklumkan (mengumumkan) bala tentara bergembira mereka berani akan bahaya tanda telah dibunyikan gong besar kecil dititir-titir mengingatkan pagar pintu seakan tembus.

8. Tidak menggerombol aturan baris- 8. Tan sumahap tatanireng baris nya *1 empnt neba ' gelar aturan perangnya itulah gelar aturan baris. Orang Pajajaran mendengar mengimbangi membun^ikan tanda gelar ganidha nglayang ^ pelopor perang bertempur ramailah suara senjata meriam dibunyikan berlubi-tubi bagai langit roboh.

9. Gelap gulita asap obat bedil bala Galuh mengamuk serempak menyusup asap perangnya orang Pajajaran kukuh • bertombakan bertoiak tarik ramai banyak susut-susutan kawan serta musuh orang tewas bersusun-susun orang Galuh mengamuk menerjang berani namun terlanda lawan.

10. Sang Dipatl di Galuh sendiri pakai tombak dengan naik kuda tergila-gila terjangnya yang diterjang serangan

Kyam Patih Galuh ngundhangi

wadya balagambira samya sureng kewuh tengara sampun anembang bendhe beri tinitir samya melingi tetek kaya biituh

prit aneba gelaring ngayuda kuneng kang tata barise, wong Pajqaran ngnmgu animbangi tangara muni gelar gnidhadnglayang ciicuking prang campuh rarne swaraning sanjata kalantaka mariyem awanti-wanti \lir pcndah langit rebak

9. Peteng dhedhet kiikusing sendhawi wadya Galuh samya ngamuk rampak aniisup kiikiis perange wong Pajajaran pengkuh ' bak-tinumbak asilih imgkih rame keh long-linolong rowang miwah mungsuh wong mati sungsun matumpang pangamuke wong Galuh anunjmgwani nanging karoban lawan

1 ft Sang Dipati ing Galuh ngawaki ngagem watang pan munggeng turangga kagila-gila tandange ingkang tinrajang gempur musuh banyak yang tewas bangkai-bangkai berserakan yang belakang menyerbu bala Galuh kesulitan banyak yang tewas hanya tinggal einpat puluh orang lagi namun masih sangat berani.

11. Sang Dipati sungguh sakti berani siapa yang diterjang pun tewas yang hidup banyak berkurang orang Galuh mabuk darah ulahnya bagai banteng terluka rusakliah orang Pajajaran Ki Patih pun tahu jika tentaranya banyak tewas segera perintah segenap dipati turun berperang sendiri.

12. Segera mem bantu segenap dipati senjata perang telah diatur meriam kalataka setelah disuiut suaranya bagai halilintar seketi peluru bagai hujan menjatuhi musuh namun tak ada yang kena bala Galuh tak dapat maju sejengkal pun terkena peluru seketika.

mungsuhira kathah negmasi wangke pating sulayah ingkang wuri ngebyuk wadya Galuh karepotan akeh mati mung kari wong kawan desi Hanging meksih sudira,

13. Meskipun tidak terluka mantri Galuh pun bergelimpangan banyak terbawa peluru jatuh serta terlanda lawan ki Patih Galuh menyembah bertutur sambil menangis kepada Gustinya, "Duhai Gusti sang Adipati jika berkenan mari perang ini

11. Sang Dipati tuhu sura sekti singa ingkang tinarajang pejah kanggesang kathah kalonge wong Galuh wuru mams sulahira lir bantheng kanin msak wong Pajajaran Ki Patih andulu yen balane kathah pejah sigra ngatak mring sagung pro dipati ngawaki ing ngayuda.

12. Sigra tulung sagung pra dipati wus tinata gamane ngayuda mariyem kalatakane sareng sinulet wau swaranira lir glap sakethi kang mimis kadya udan nibani mring mungsuh Hanging tan ana tumama wadya Galuh tan saged majeng sanyari ketangkep mimis sawat.

13. Nadyan nora pasaha piiniki mantri Galuh pan pating sulayah keh katut mimis tibane sarta karoban mungsuh Kyana Patih Galuh wot sari matur sarwi kamna marang Gustenipun, "Dhuh Gusti sang Adipatya yen suwawi ing aprang dipunditinggalkan musuh tidak seimbang,

14. Hamba Gusti menyampaikan pertimbangan yang baik sama sekali tidak takut tewas halnya perang tidak imbang bagai ditimpa gunung." Ketika Arya Bangah mendengar tutur kata Ki Patih sedih hatinya merasakan kebenarannya maka menurut sajalah sang Adipati meninggalkan peperangaa

15. Ke barat laut menghindarnya bala tadi prajurit Pajajaran pun mengetahuinya jika musuhnya telah menghindar maka dikejar terus. Bala Galuh masuk hutan sudah tiada terkejar. Kembalilah mereka itu Ki Patih pun bertutur sembah bahwa Dipati Arya Bangah meng hindar Ki Mangkupraja senang.

16. Ki Patih pun berkata manis, "Jika demikian di negeri Galuh Sana rebutlah temak-ternaknya boyonglah semua segenap wanita dalam istana," Para mantri penggawa dijarah hancurkan wanitanya diboyong amat ributlah suara tangis telah dibawa keluar.

oncati mengsah dede sawawrat

14. Kula Gusti ngaturi priyogi

boten pindhayen afrihapejah dene prang dede imbange sasat kerbahan gunung " Arya Bangah sareng miyarsi ing ature Ki Patya ngeres galihipun rumangsayen kaleresan dadya manut wau ta sang Adipati ngoncati ing ngayuda.

15. Ngaler ngilen larugipun nenggih wadya bala Pajajaran wikan yen wus ngoncati mungsuhe samya nututi mungsuh. Wadya Galuh manjing wanadri wus datan katututan semanagya wangsul umatur rekyana patya yen Dipati Arya Bangah angoncati

suka Ki Mangkuprcga

16. Kyana Patih angandika aris, *'Yen mangkono ing Galuh nagara rayahen rajakayane boyongana sadarum sakathahe estri jro puru " Para mantri puhggawa jinarahan gempur pawestrine binoyongan langkung rame nenggih swarane kang tangis sampun binekta medal

17. Diperkokoh kembalinya barisan pulang ke negeri Pajajaran telah tiba, dipersembahkan Raja bedahlah negeri Galuh Arya Bangah telah menghindar dikejar tak tertangkap masuk hutan lebat istananya telah dijarah semua wanita telah diboyong semua dipersembahkan kepada raja.

18. Raja Siyungwanara senang hati amat suka maka memberi hadiah dipati serta mantri telah merasa menyeluruh demikian yang menang perang Raja Siyungwanara. Berganti yang diceritakan Sang Dipati Atya Bangah kalah perang turun jurang mendaki gunung berjalan siang malam.

19. Maksud hati Sang Dipati akan pergi ke negeri Jepara mau minta pertolongan di jalan empat malam maka tiba di negeri Jepara maka sang Adipati kemudian beristirahat telah diberi pondokan Arya Bangah di negeri Jepara Gusti Raja Wijaya (Nendrawijaya).

17. Tinetegan munduring kang baris kondur marang nagri Pajajaran was prapta katur Sang Rajeng bedhah nagari Galuh Arya Bangah sampun ngoncati binujung tan kacandhak malebeng wana gung jro pura sampun rinayah gung pawestri sadaya wus den boyongi^ konjuk ing Padukendra.

20. Apa yang dikehendaki Dewa merestui Sri Raja pun telah diberi istri dari surga serta harta benda yang cukup negerinya bertambah angker.

18. Nata Siyungwanara kang galih langkung suka anulya geganjar dipati miwah mantrine wus warata sadarum kuneng ingkang menang ngajurit NataSiyungw^anara Genti kang winuwus sang Dipati A lya Bangah kasor ing prang malbeng jurang munggah ardi lumakya lath siyang.

19. Sang Dipati kang sinedyeng galih arsa dhateng nagari Jepara aminta sraya karsane neng marga catur dalu sampun prapta Japara nagri wau sangAdipatya anulya cumundhuk sampun sinungan pondhokan Arya Bangah aneng Japara nagaii gusti Nendrawijaya.

20. Saciptane dewa ngudaneni Sri Narendra pan wus tinurunan garwm sangking suwargane miwah rajabrana gung wimbuh singer ingkang nagari.

Sri Raja di istana dan istrinya itu namun belum terlaksana Sri Raja takut halnya pemberian dari surga tadi ya juga ya tidak.

21. Sri Raja segera mendekati kepada istrinya Dewi Sirasmara yang ada di dalam istananya sosok sang Putri bersinar bagai gambar habis dilukis bersahaja tampaknya terlampau manis anggun badannya seperti emas wajahnya bersinar laksana bulan

kerlingnya membangkitkan asmara.

22. Sri Baginda tutur katanya manis "Mirah sayang, dewa wanita seperti permata pujaan yang jadi jimat saya dari surga temanku berbahagia. Dubai sayang kekailah kasihlah akan kakanda kakanda men urut j ua hancur luluh aku terima marah Hai Mirah nyawaku.

23. Berilah Dinda sirih wangi kupakai obat asmara kupandang-pandanglah nak sayang. Sang Dyah Ayu melirik bagai meregang nyawa sang suami." Rupanya hati tergiur manisnya ra)aian dasar Sri Raja bijaksana

Sang Natane jro pura Ian kang gama wau nanging dereng sinembadan Sang Sri ajrih dene piturun king swargi ya ugi iya ora.

21. Sri Narendra nulya marepeki mring kang garwa Dewi Sirasmara kang aneng jro kedhatone sang Dyah wamane macur kadi gambar mentas sinunggih persaja seminira kaduk manis luruh salira mindha kencana gebyaring kang wadana anawang sasi liringing karya branta.

22. Sri Narendra tembunge amanis ''Mirah angger dewariing kusuma pepujan retnadi katon kang dadi jimatingsun sangking swarga rewangsun mukti. Adhuh mirah tulusa sih mring dasihipun pun kakang mangestu pada ajur luluh kawula atadhah runtik dhuh Mirah jiwaningwang.

23. Asungana Nimas ganten wangi sun karyane tamba lara branta sun tingalana nak angger Angliring Sang Dyah Ayu anglir mesat yuswaning lakL Semune tyas kagiwang manising pangungrum dhasar sang Nata widiktya berasmara bagai kumbang mengisap bunga agar bunga mekar,

24. Sang Putri dipegang pelan-pelan bertubi-tubi sang Dyah diciumi berdesah-desah rintihnya dipondong sang Putri di peraduan dibujuk-bujuk dipangku diciumi berucap sang Putri cantik, "Seperti bajak Sampang Terlalu tingkat orang bagus merusakkan dandanan.

25. Siapakah yang mengganti jika rusakr; Disamarkanlah halnya mereka saling bernikmat segera mengurai saling cinta kasih Tersebutlah pagi harinya keduanya mandi di kolam koiam taman istana adanya kolam itu pemberian Hyang Jagatnata ketika malam hari datang sang Kusumajaya memberikan anugerah itu.

26. Setelah mandi Sri Baginda keluar mencari panakawannya bertemu tidur di rumahnya dibangunkan hambanya terkejut teijingkat melihat Sang Gusti mereka tertegun tak berucap karena ada istana dan Gustinya bergaya berbau harum bak pengantin baru resmi pikir hamba-hambanya.

ing asjnara lir bermana ngisep sari amrih wigar puspita

24. Sang Kusuma sinambut aririh wanti'wanti sang Dyah ingarasan angeses-ngeses sambate pinondhong sang lir santun marang tilam angarih-arih pinangku ingarasan angling kusumayu *'Teka kaya bajak Sampang nora mambu wong pekik sasokhneki ngrusakake dandanan,

25. Yen rusaka sapa kang nglironi pan sinamur dennya pulang raras gya medhar karon lulute enjingira cinator ri sang kalih siram neng beji beji taman kedhatyan sareng ananipun paringe Ywang Jagatnata duk mg wengi sang Kusumajaya kang prapti maringken kang nugraha

26. Wusnya siram Sri Natendra mijil angularing ingkang panakawan kepanggih nendra daleme ginugah parpatipun kaget jumbul ningali Gusti sami jenger tan ngucap de ana kedhatun Ian Gustinira wiraga gandanya rum lir panganten mentas resmi ciptane perpat samya.

27. Mereka berkata, '*Mandan rawa ^ Gusti berbeda benar penampilannya serasi dari mana asalnya?" Sri Raja menjawab, ''Hyang Pramesthi yang memberi istri dan harta benda ketika pada malam hari saya tetap Sang Brawijaya menguasai nfegeri Majapahit kehendak Batara."

28. Bersenang-senanglah hambahamba tadi karena Gustinya dapat anugerah mereka senang hatinya Sri Baginda berseru, 'Tanangkanlah pada semuanyasegenap orang di pedesaan suruhlah bertanam tanaman palawija dan dirikan pasar agar banyak orang datang ke Majalengka (Majapahit).''

29. Bersembalilah hamba-hamba tadi lain pergi memberi tahu orang desa beserta wadya lamanya segenap orang desa ramai pergi ke pasar di Majapahit serta segenap pedukuhan telah mendengar dan tahu memang raja pertapa berkahnya kepada hambamelebihi Raja kekasih Dewa.

2 7. Sami matur mandhan rawa gusti amanglingi wiraga araras sangking pundi pinangkane?** Sang Nata ngandika mm, *'Ywang Pramesthi ingkang paring sih garwa km raja brana duk kalaning dalu sun tetep sang Brawijaya angenggrani nagari ing Majapahit karsanireng Bathara

28. Suka-suka perpat kathah sami dene Gusti oleh kanugrahan sadaya ingar manahe ngandika sang A prabu '*Undangana sagung pra sami sagLinging wong ing padesan ya konen nenandur tanduran palawija Ian ngadegna pasar dimen akeh prapti marang ing Majalengka *

29. Matur nembah perpat kathah sami nulya mentar ngundhangi wong desa supana wadya lamine sagung wong desa iimyung menyang pasar ing Majapait myang sagung padhukuhan mireng sadaya wus dhasare ratu mertapa berkahira ing dasih angelangkungi Nata kekasih dewa

30. Orang sebelah Timur, Utara, Selatan telah hadir ingin mengabdi Raja Brawijaya bersetuju sekehendaknya suku diadu perang Pajajaran direbut dengan berperang segenap orang desa tahu menghadap raja hamba mengelu-elukan Raja menguasai negeri di Majapahit amatlah mesra pengabdiannya.

31. Sri Baginda akan mengangkat patih Kyai Wirun tadi yang diangkat Gajah Permada namanya Ki Bandar dan Tambir tersebut jadi bawahan patih Pecattandha namanya pengiringnya empat . siang dipakai sebagai bupati sebagai payung untuk bingkai negeri andalan perang.

32. Ki Panular itulah namanya Dyan Paningron itu gelamya Ki Patih Surenggana diberi kedudukan seribu adapun yang para mantri masing-masing tiga ribu banyaknya mereka berani menghadapi bahaya gagah berani dalam perang membantu Gustinya dan berserah diri. Maka berganti cerita

33. Sang EHpati Arya Bangah ini yang baru saja kalah perang bersiap diri di Jepara

30. Wong bang Wetan Lev Kidul wus prapti pan suwita Nata Brawijaya pan rumojong sakarsane suka ingaben pupuh Pajajaran rinebat jurit sedaya wong padesan mirsa sowan Prabu anggusti'gusti kawula angrenggani nagara ingMajapait langkung kumawulanya.

31. Sri Narendra arsa yasa patih

Kyai Wirun wau kang kimrya Gaja Permada arane Ki Bandar Tambir iku pan kinarya sosoran patih Pecattandha aranya parepate catur awan kinarya bupatya sami bawat minangka wengku nagari andel-andeling yuda,

32. Ki Panular nenggih araneki Dyan Paningron ing jejulukira Ki Patih surengganane panaringan lenggah sewu dene ingkang wau pra mantri nigang ewu kathahnya sami sureng kewuh sudira prawireng rana tupuh dana ing Gusti srah pati urip kunenggenti kocap

33. Sang Dipati Arya Bangah nenggih ingkang mentas kasoran ngayuda Jepara gennya mirantos hendak minta tolong kepada Dipati Jepara, tetapi selalu ditangguhkan sebenarnya tidak mau melawan Siyungwanara menyerang Sri Baginda Pajajaran maka selalu ditangguhkan.

34. Tidak enak hati sang Dipati Arya Bangah jarang dijumpainya oleh Dipati Jepara apalagi lalu membicarakan musuh Brawijaya di Majapaliit menaklukkan Sang Dipati Jepara pun tunduk Dyan Arya Bangah dipersilakan agar menyerang yang memerintah di Majapaliit Dyan Arya amat susah.

35. Arya Bangah di tempatnya sendiri dihadap empat puluh bala Arya Bangah menanyaipembantunya, ''Bagaimanakah beritanya Siapakah yang menjadi raja membawahkan bagian Timur di Majapaliit?" Ki Emban menyembah menyahut, "Ya Gusti yang menjadi raja di negeri Majapahit.

36. Adik Anda Jaka Suruh Gusti babad hutan, kini jadi kota didukung warga banyak orang agung sebelah Timur takluk adik Anda diangkat menjadi raja mereka menyetujui perang merebut kerajaan akan menyerang Pajajaran tiap hari adik Anda berbaris

sumedya nedha tulung rnring Dipati Jepara nanging tansah sinanggeng krama jatine tan purun amengsah Siyungwanara angrebaseng Pajajaran Sri Bupati rnila sinanggeng krama,

34. Datan eca galihe Dipati Arya Bangah arangpinanggihan mring dipati Jeparane soya dyan ngrembak mungsuh Brawijaya ing Megapait nelukken sang Dipatya Jepara anungkul Dyan Arya Bangah ngaturan anggitika kang ngadek ingMajapait Dyan Arya langkung susah.

35. Aiya Bangah neng pakuwoneki siniwaka wadya kawan dasa Ki Arya ndangu embane, '*Lan paran wartanipun sapa kang madek narpati angeluni bang Wetan aneng Majalangu?" Kyai Emban matur nembah "Inggih Gusti ingkang madek narapati nagari Majalengka,

36. Rayi Tiiwan Jaka Sedhah Gusti babad wana mangke dados kitha kinedhepan ing jalma akeh tyang agung Wetan teluk ri Paduka ingangkat aji sami rumojong ing prang angerbat kedhaton badhe nggepuk Pajajaran saben dinten rayi Paduka abaris amat banyak tentaranya."

37. Setelah mendengar sang Raden sedih hatinya Raden Arya diberi tahu oleh pembantunya bahwa adiknya menjadi raja maka hendak bersatu dengan sang adik Raja Majapahit. Lalu katanya, . "Sudah takdir Dewa Agung akan mengasuh saudara." Maka Arya Bangah akan ke Majapahit pada tengah malam berangkatnya.

langkung geng wadya bala."

37, Sareng mirsa Raden trusthefig galih Raden Arya ingaturan emban yen hang rayi madek rajeng pan arsa nunggal kayun mringkang rayi SriMajapait amuwus karsanira narimeng Dewa Gung sumedya amomong kadang," Arya Bangah pan arsa mring Majapait madya latri lolosnya.

38. Ketika berangkat Dipati itu tidak pamit perjalanan Dipati ke araJi tenggara menuju ke Majapahit siang malam berjalan melewati hutan mendaki gunung maka lancarlah jalannya. Tak diceritakan perjalanannya serenta tiba di Majapahit Arya Bangali menuju rumah Ki Patih bertemu dengan Gajali Mada.

39. Ki Patih menangis keras sujud ke kaki Dyan Arya Bangah sambil pelan-pelan berkata serta merangkul Ki Patih ucapnya, "Laporkan segera kepada dinda Sri Raja aku akan bertemu niat mengabdi kepada adikku." Ki Patih segera menghadap raja setelah berbusana lalu berangkat.

38. Datan pamit budhalan dipati ngidul ngetan lampahnya dipatya ing Majalengka jujuge lumakya siyang dalu nrajeng wana minggah ing ardi was lepas lampahira. Marga tan winuwus prapta nagri Majalengka Arya Bangah anjujug wismane Patih panggih Ian Gajah Mada.

39. Kyana patih asm dennya nangis anungkemi padane Dyan Arya rahadayan ngandika alon Kyana Patih rinangkul Raden angling, 'Tuma tumuli mring ari Sri Narendra sun arsa cumundhuk sun nedya ngenger reningwang." Kyana Patih gupuh denira anangkil wusnya busana budhal

40. Arya Bangah disuruh menghadap kini menanti di Pangurakan Ki Patih menyampaikan. Maka ganti yang diceritakan Sri Baginda di Majapahit akan keluar dihadap penggawa lengkap dipati, mantri, dan arya para Dipati bagian Timur dan pesisir serta mancanegara.

41. Segenap taklukan hadir semua juni tamping dan pangalasan serta juru kalangenan*) pageiaran pun penuh melimpah bagai lautan indah busana mereka bak hutan dibakar prajurit bermacam-macam meluap hadir di alun-alun busana bercahaya bersinar-sinar.

42. Jika dilihat bagai lautan api gemerlapnya segala busana berkilat-kilat sinarnya Tersebutlah Sang Prabu akan hadir di Sitihinggil telah mengenakan busana kain kempuh parang sabuk renda bersutera bercelana cindai bunga indah sekali dihias dengan air mas.

43. Berebut bing unggul manik marih bercincin permata indah mulia rambut raja ragut sanggul keling .

40, Arya Bangah ingaturan nangkil pan ingantun anengPangurakan Ki Patih anglarapake Kunenggantya winuwus Sri Narendra ingMajapait arsa miyos sineba pepak punggawa gang dipati, mantri, myangarya pra dipati bang Wetan miwah pasisir tuwin manca negara.

41, Gung telukan pra samya anangkil juru tamping Ian pangalasan Ian juru kalangenane pageiaran supenuh ambelabar lir pindha tasik asri ingkang busana lir wana tinunu prajurit awama-wama ambelabar ing alun-alun anangkil busana abra sinang,

42, Lamun tinon lir sagara geni gebyaring kang saliring bu^a gumebyar ngilat sorote Gusthinen sang Aprabu arsa miyos marang Sitinggil sampun ngrasuk busana kampuh parang wangun paningsat renda sulastra alancingan cindhe puspita respati pinermas ing toya mas,

43, Arebat bing unggul manik marih akalpika sesotya di mulya ukel gelung keling rajeng disertai garuda membelakangi manis berbentuk permata indah bunga emas dikembar bau jebat harum semerbak ke mana-mana Sri Baginda kemanusiaannya hening bak sang Hyang Komajaya

kinanthi grudha mungkur manis rineka sesotya adi sekaring mas kinembar ganda jebat arum angambar saparan-paran Sri Narendra kamanungsanira ening lir sang Ywang Komajaya

44. Sri Baginda turun dari istana dari istana diiringkan bedaya .(tarian) cantik manis busananya tampak bersinar-sinar mereka membawa upacara indah kacuman, banyak, dan dalang berjalan di depan kidang mas harda walika manyura mas. dan kekuthuk serta sawunggaling bedak, kaca, dan tara.

44 Nulya tedhak JengSriNarapati sangking pura ginerbek bedhaya ayu raras busanane dinulu abra macur samya ngampil upacara di kacuman banyak dhalang pan lumakweng ngayun kidang mas arda walika manyura mas kekuthuk Ian sawonggaling saputgedhah Ian taran.

45. Kebut badak kendaga di belakang di sebelah kiri tempat anak panah dan busur dan tombak serta orang cebol Baginda telah duduk di singgasana emas bermanikmanik terlindung wihana emas alas kasur babut dipinggiri renda emas isi bunga Sri Baginda halus sabdanya dengan cipta bahagia.

XXVra. KINANTHI xxvm. KINANTHI

45. Kebut badhak kendhaga ing wuri munggeng kering endhong Ian gandhewa myang waos cacebol anane wus lenggah sang Aprabu ing dhampar mas tinibreng manik kasongan wihana mas lemek kasur babut pinalisir ing renda mas isi sari sang Nata ngandika kanthi cipta sumbaga

1. "Hai gandhek majulah segera panggillah Ki Patih

1. "Lah bocah gandhek den gupuh timbalana Kyana Patih

Gajah Mada serta Bandar Tambir dan para dipati." Gandhek (bentara) berdua pun menyembah undur dari hadapan raja.

2. Telah tiba di pergelaran menyampaikan panggilan Raja Ki Patih diperintahkan dan segenap para dipati. Mereka sanggup telah naik dan tiba di Sitihinggil.

3. Tata bersilanya kokoh (teguh) Ki Patih di sebelah depan Baginda manis sabdanya kepada Patih Gajah Permada lengkaplah mereka yang hadir Ki Patih hormat berkata,

4. " Ya Gusti Sri Baginda kawuia lengkap yang hadir." Sri Baginda bersabda lagi, "Makmurkah negeri kami?" Ki Patih bersembah, "Majapahit makmur sekali.

5. Para hamba ya rakyat negeri dari Negeri Pajajaran menghamba Paduka Raja bertambah besarlah Majapahit dan hamba melapor juga kakak Paduka Sri Raja Putra.

6. Kini pun telah menunggu berhenti di pangurakan Gusti menanti panggilan Raja." Terkejutlah Sri Baginda, maka Patih diperintah segera. Ki Patih pun menyembah undur.

Gajah Mada lawan Bandar Si Tambir Ian pra dipati'* Gandhek kalih awot sekar

yms lengser sangking ngarsafi

2. Prapta pagelaran sampun dhawuhken timbalan aji Kyana Patih angandika Ian sagung pra dipati Matur sandika mis minggah wus prapta aneng sitinggiL

3. Tata tersilanya bukuh Kyana Patih munggeng ngarsi sang nata aris ngandika mring Gajah Permada patih apepak ingkang sewaka Ki Patih matur wotsari,

4. "Inggih Gusti sang Aprabu di dalem pepak kang nagkil ** Sang Nata malih ngandika **Apa arja nagri mami?** Ki Patih matur anembah, "Langkung arja Maospait

5. Di dalem kang praja agung sangking Pajajaran nagri ngabdi Gusti Padukendra wewah ageng Maospait Ian amba atur uninga rakamta sang Raja Siwi

6.. Sapunika inggih sampun kendel pangurakan gusti angantos timbalan Nata Kaget sang Nata nulyaglis patih katuran enggal Ki Patih nembah mijil

7. Turun dari Sitihinggil telah tiba di Pangurakan bertemu dengan Raden Arya perintahkan panggilan Raja Raden Arya segera diiring tiba di Sitihinggil di depan Raja.

8. Setelah sang kakak melihat Sri Baginda segera turun dari singgasana lalu berangkulan sang kakak menahan tangis dihapuslah air mata waktu itu Sri Baginda.

9. Sang kakak dipersilakan duduk telah duduk di sebuah kursi sang rakanda dengan halus ditanya Dyan Arya pun mengucapkan terima kasih Sri Baginda bertanya pula, "Di mana selama ini?"

10. Dyan Arya bicara dengan sang Raja telah dilaporkan keadaan kini dari awal hingga akhir Sri Baginda heranlah hatinya sang Kakak berucap setia kepada sang Adik Sri Baginda.

11. "Sri Baginda, say a sekarang amatlah bersenang hati Adinda menjadi raja menerima anugerah tinggi dari kasih sayang Dewa saya momong Adinda.

7. Tedhak smgking siti luhur Pangurakan sampun prapti panggih lawan Raden Arya dhawuhken timbalan aji sigra kerit Raden Arya prapta sitinggil ngarsaJi

12. Sekehendak Adinda Raja rela siang dan malam suka diadu perang melawan Raja Siyungwanara merebut kembali negeri Pajajaran

8. Sareng kang raka andulu sang nata sigra nedhaki sangking dhampar gy^a rangkulan kang raka pan esmu tangis waspa mijil ingucapan semana Sri Narapati

9. Kang raka ngaturan lungguh wus pinarak munggeng kursi kang raka sinamudana Dyan Arya nuwun tumeki

Sang Nata malih ngandika, ''Salamine wonten pundi?'*

10. Dyan A rya nmtur sang Prabu sampun katur niskaraning ing purwa tekeng wasana. Sang Nata ngungun ing galih kang raka matur prasetya mring kang rayi Sri Bupati

11. **Ing mangke kula Sang Prabu kelangkung lefar kang galih Yayi mas jumeneng nata nampeni nugraha j'ati sangking marmaning jawata kawula amomong Yayi

12. Sakarsane Yayi Prabu tan lenggana siyang latri suka ingabena aprang lawan Siyungwanara Ji njabel nagri Pajajaran terserah Adinda Raja.

13. Hanya menghambakan diri saya kepada Paduka Adinda jika berkenan kehendak raja bersegeralah maju perang ke negeri Pajajaran senyampang saya masih hidup,

14. Suka duka serta mati niat membalas sakit mati kepada Siyungwanara si jahat kotoran bumi." Maka Raja Brawijaya bak dibangkit keberanian hatinya

15. Sri Baginda berkata halus kepada Patih Gajah Permada, "Bersiaplah kalian dengan perlengkapan perang dan segenap para dipati semuanya siap maju perang."

sumangga Yayi Narpati

16. "Ya baik" Patih menyahut serta segenap para dipati mereka yang remaja berperang berkata setia kepada Sri Baginda Sri Baginda bersabda pula kepada kanda sang Dipati

17. "Kakanda beristirahatlah dahulu.' Maka turunlah Sri Baginda masuk ke dalam istana diiringkan oleh para abdi putri Sri Baginda tiba di istana dijemput permaisuri.

13. Mung ngenger kawula ulun dhumateng Paduka Yayi yen marengi karsa nata tumunten magutajurit dhateng nagri Pajajaran mumpung kula meksih urip.

18. Sri Baginda telah duduk seraya bersabda manis memberi tahu permaisurinya bahwa abangnya datang serta memberi tahu pula

14. Sakit sakeca Ian lampus nedya males lara pati dhateng pun Siyungwanara pun cidra sukehng bumi ya ta nata Brawijaya lir winungu sureng galih.

15. Sang Nata ngandika arum mring Gajah Permada Patih, 'Padha sira perdandana sakrapraboning ngajurit Ian sagung para dipatya den padha sumekteng jurit."

16. Patih sandika turipun myang sagung para dipati kang samya rurnajeng ing prang atur setya mring sang Aji Sang Nata malih ngandika mring raka sang Adipati

17. ''Kangmas ngasoa nimuhun." Nulya tedhak Sri Bupati kondur marang dhatulaya ginarebek para cethi sang Nata prapta jro pura pinethuk ing prameswari,

18. Wus pinarak sang Aprabu nulya ngandika rum manis asung wikan mring kang garwa yen kadange tuwa prapti Ian malih uninga bahwa akan maju perang.

19. Diam sang Putri menunduk sang Putri berat di hati halnya baru berkasih-kasihan tidak mau ditinggal perang karena sedang hamil tua takut bertutur kepada Baginda.

20. Tujuh bulan lamanya tak mau ditinggal perang Sri Baginda tahu gelagatnya bahwa permaisuri cinta sekali iantaran berat ditinggal sang istri dipegang perlahan-iahan.

21. Dibawa ke tempat tidur harum bertubi-tubi mendamai namun air mata membengkak Sri Baginda merayu-rayu pahit madu suaranya bak kumbang mengisap bunga.

22. Sang Putri tegar hatinya Sri Raja mereguk maksud tersamar semakin terasa Maka ganti hal Ki Patih telah bubar dari penghadapan memanggil para prajurit.

23. Menata senjata memberikan mesiu dan peluru ada Jilini batang tombak ada yang mengatur bekal semalam tak ada yang tidur. Tersebutlah telah pagL

yen badhe umagutjurit,

19. Mendel sangRetna tumungkul sang Retna awrat ing galih dene lagi pepasihan tanarsa tinilar jurit pan lagi garbini tiiwa jrih matur ing raka Aji

24. Bala tentara banyak sekali berbaris di alun-alun dengan senjata lengkap beserta pula Ki Patih tiga ribu tentaranya para mantri dan bupati.

20. Pitting candra lamenipun tanarsa tinilar jiirit sang nata mirsa semunya yen kanggarwa branta kingkin sangking wratira tinilar kang rayi sinambut ririh.

21. Binekta mring jinem arum ginunturan ing pangrepi nging kumembeng waspanira sang Nata angarih-arih swaranira pait gilang lir berrnara ngisep sari.

22. Sang Retna lejor tyasipun sang Nata dkatengken kapti sinamur soya kerasa nahen gantya Kyana Patih wtis bubar sangking paseban ngundhangi para prajurit'

23. Anata gegamanipun acaos obat Ian mimis ana jilini landhean ana kang nata sanguning sawengi tan ana nendra, Kawamaa sampun enjing.

24. Kang wadya bala supenuh ing alun-alun abebaris sumekta sagamanira tanapi Rekyana Patih tigang ewu balanira pra mantri tuwin bopati

25. Dengan senjata mereka berkumpul Panular Bandar dan Tambir dan Dipati Arya Bangah yang menjadi pemimpin perang telah tiba di Pegelaran dan prajurit dalam telah keluar.

26. Serta upacara kerajaan kuda dan gajah tersedia Maka yang ada di Pegelaran tersebutlah Sri Baginda mengehakan pakaian perang kemudian pamit kepada istrinya.

27. Diciumilah istrinya tukar sirih lewat bibir setelah teratur lalu turun maka tiba di Sitihinggil hadir juga sang kakanda demikian juga Ki Patih.

25, Sagegamannya wus ngumpul Panular Ian Bandar Tambir Ian Dipati Arya Bangah kang dadya tindhihing j'urit wus prapta ingPagelaran myang prajurit jro wus mijil

26. Lan upacara keprabun turangga liman cumawis kuneng kang aneng Paglaran kawamaa Sri Bopati angrasuk kapraboning prang nulya omit garwanekt

28. Segera berangkat bala semua gemuruh tanda berbunyi bagai terdengar di angkasa bagai halilintar di gunung karena entah berapa banyaknya tentara berbondong-bondong jalannya barisan.

29. Di angkasa berbunyi gemuruh segala wadya siluman siluman di Gunung Kumbang yang maju perang mehndungi Baginda bercampur mendung perjalanannya.

27, Ingaras-arassangAyu liru ganten sangking lathi sampunnya tata timedhak ingSitinggil sampun prapti nenggih lawan ingkang raka tanapi rekyana patih.

30. Tak tersebut di jalan perjalanan bala tentara yang berbaris telah diba di jajahannya

28. Gya budhal ingkang wadya gung gumumh tengara muni lir pindha karenggeng tawang kadi guntur ingkang ardi sangking tambuh gunging wadya gumerdeg lampahing baris.

29, Ing tawang munya gumuruh sagunging wadya dhedhemit lelembut ing A rdi Kumbang kang samya rumajeng jurit mayungi marang sang Nata wor mendhung dennya lumaris.

3 0. Datan kawarna ing ngenu lampahe wadya kang baris wus prapta jajahanira menginjak perbatasan negeri Pajajaran yang manis dahulu meneluh manusia.

31. Orang sakit banyak yang mampus 31. Akeh wong gring keh wong

ditenung oleh siluman ngeri menakutkan orang Pajajaran sore sakit pagi mati tak dapat diobati pagi sakit sore mati.

32. Telah diiaporkan kepada Sri Baginda hal rusaknya orang senegeri dan juga memberitahukan bahwa ada musuh besar datang dari negeri Majapahit yang memimpin Brawijaya.

33. Dahulu Dyan Jaka Suruh sekarang menjadi raja datang bersama bala perkasa hendak menyerang istana merebut kembali negeri Pajajaran akan membalas mati.

ngancik tepis wiring nagri Pcqajaran gula lembat mmiyin neluhi jalmi

l arnpus tineluhan dening dhemit giris wong ing Pajajaran gering sore esuk mati nora kena ingusadan gering esuk sore mati.

32. Was katiir marang sang Prabu

risaking wong sanegari Ian malih ngatiiri wikan. yen wonten mengsah geng prapti sangking nagri Majalengka Brawijaya kang ngrenggani.

33. Ingkangnguni Dyan Jaka Suruh ing mangke jumeneng aji prapta sawadya prawira pan arsa ngerbaseng puri njabel nagri Pajajaran arsa males pati wuri.

*) llama siasat perang

* sej enis ungkapan (wansalan) yang berarti berbeda benar.

nama jabatan.

XXIX. PANGKUR

1. Bersama bala siluman menenungi abdi raja di negeri maka Raja Siyungwanara perintah siagakan bala kepada Ki Patih, perintah tentara menghadang musuh sisa dari yang tewas telah dipanggil semua.

2. Segera Siyungwanara malam hari naik sanggar bersamadi

XXIX. PANGKUR

1. Akanthi wadya lelembat aneluhi di dalam ing nagari gya Siyungwanara Prabu parentah mepak wadya mring Ki Patih undang wadya mapak mungsuh sakarine ingkang pejah wus samya dipun undhangi

2. Sigra sang Siyungwanara dahi munggah sanggar muja semedi mohon kasih kepada Dewa Agung mohon menang perang agar musnahlah musuh sehari esok

lama menyembahnya tak ada yang tercipta di hati.

3. Ketika malam pukul tiga ada suara terdengar terang sekali "Hai Raja Siyungwanara Kamu akan menanggulangi . melawan perang Raja Brawijaya

tak boleh dilawan perang Dewa tak merelakan.

4. Raja kekasih Dewa dia pewaris menurunkan raja Jawa Sang Raja menguasai jagat Jawa Brawijaya di Majapahit tak ada lawannya jika dilawan perang hanya Arab raja Islam itulah yang dapat mengimbangi.

5. lalah Kanjeng Sultan Mekah di Medinah keturunan Nabi terpilih hanya itulah imbangannya Jawa seberang Jawa tidak ada tidak tahan jika Anda menempuh perang lebih baik Anda takluk karena tak dapat dilawan perang."

nenuwun sih ing Dewa Gung minta ungguling yuda mrih sirmning ing mungsuh sadina sesuk anglangut panembahira tan ana kacipteng galih.

6. Ki Patih Mangkupraja serta lagi bala yang menderita dipaksa melawan musuh Ki Patih Mangkupraja dipanggil

3. Sareng wand pukul tiga ana swara kapyarsa pan dumeling ''Eh Siyungwanara Prabu sira arsa nanggulang mungsuh ing prang Ian Brawijaya Sang Prabu tan kena linawan yuda Dewane tan anglilani.

4. Ratu kekasihing Dewa pan winaris nurunaken ratu Jawi mengku rat Jawa sang Prabu Brawijaya Majalengka tanpa tandhing yen linawan ing prang pupuh amung Arab ratu Islam iku ingkang animbangi.

5. lya Kanjeng Sultan Mekah ing Madinah tedhak Nabi sinelir

mung iku timbanganipun Jawa sabrang Jawa tan ana nora kelar yen Sira mapak prang pupuh angur sira anungkula tan kena linawan jurit, "

6. Kya Patih Mangkupraja atanapi wadya kang sami sakit pineksa amapak mungsuh Mangkupraja ngandikan masuk istana menghadap Raja Siyungwanara Raja Siyungwanara bersabda, "Maka kamu kupanggil

7. Saya tak jadi berperang ayo Patih kita menghindari mengambang di samudera raya marl minta pertoiongan jika ada orang untuk melawan siluman Marl cepat berangkat." Ki Patih reda hatinya.

8. Raja urung berperang Sri Baginda membawa seorang istri teiah keiuar dari istana iolos lewat jalan samping ^ hanya istri Ki Patih dan tentaranya dan kekasih manis itu tumpuan bala diperkatakan.

9. Teiah tiba di tepi lautan Sri Baginda dengan bala tentaranya mereka segera naik perahu layar pun dipasang dengan angin kencang menjelajah lautan Maka berganti cerita Sri Baginda Majapahit.

10. Sri Baginda Brawijaya dengan Arya Bangah dan tentaranya teiah tiba mendekati istana pintu utara selatan timur serta barat semua teiah terkepung

manjing pura prapta ngabyantara rabu Siyungwanara ngandika **Mula ira suntimbali

Z Sun tan sida magiit ing prang payo Patih iya padha ngendrani angambang samodra agung lah payo minta sraya menaywa na wongguna mungsuh lelembut lah payo mangkat den enggaL " Ki Patih lejar tyasneki

8. Gustine wurung perangan Sri Narendra bekta garw^a satiinggil wus mijil sangking kedhatun lotos medal butiilan amunggarvm Ki Patih sawadyanipun Ian kekasih legi ika supana widya ginusthL

9. Wus prapta tepi samodra Sri Narendra sawadyanira sami

gya minggah ing palwa sampun binabar layarira angin keras wus ngambah ing samodra gung Kunenggenti kang winama Sri Narendra Majapait.

10. Sri Narendra Brawijaya lawan Arya Bangah sawadyaneki

wus prapta ngrapit kadhaton lawang ler kidul wetan miwah kulon sedaya sampun kinepung penggawa pimpinan perang dengan tiga ratus ribu prajurit.

11. Bingimg bala Pajajaran gempar bagai gabah ditampi entahlah kehendak Sri Baginda gempar orang senegara telah ditutup tak ada orang yang dapat keluar kian kemari tingkahnya kawan banyak yang mati.

12. Jadi mengumpul semua akan takluk menyerahkan harta, hidup dan mati serta pengikut Sri Baginda Raja Siyungwanara banyak yang kembali balik ikut Sri Baginda Brawijaya di Majapahit menyerahkan hidup dan mati.

13. Arya Bangah melaporkan bahwa telah kosong sunyi dalam istana Raja Siyungwanara lolos meninggalkan istana serta Patih Mangkupraja ikut dengan bala mengarungi lautan sedangkan dipati tertinggal.

14. Tidak niat melawan perang mempersembahkan harta, hidup dan mati niereka semua takluk pada Raja Brawijaya Raden Arya Bangah pun suka hatinya maka segera melapor kepada Raja Majapahit.

15. Lama bicaranya 15. Dangu denira ngandika

tigang kethi gang prajurit, punggawa tetindhihing prang

11 BingungwadyaPqajaran gegerira lir gabah deninteri tan buh karsaning sang Prabu geger wong sanegara wus katutup tan ana wong saged metu kalithihan polahira dene rewangnya keh mati,

12. Dadi ngalulun sadaya arsa nungkul srah brana, pati^ urip tuwin kang ndherek sang Prabu Siyungwanara Nata kathah wangsul balik dhumateng Sang Prabu Brawijaya Majalengka ngaturaken pati urip.

13. Dyan Arya Bangah tur wikan yen wus suwung sajroning pura nenggih Siyungwanara sang Prabu lolos atilar pura lawan Patih Mengkupraja ingkang tumut sawadya ngambang samodra dene dipati kang kari

14. Datan nedya lawan ing prang saos segah srah brana pati urip sedaya sami anungkul mring Nata Brawijaya Raden Arya Bangah suka ing tyasipun anulya atur uninga mring narendra Majapait.

kecewa hati karena perang tak jadi

Arya Bangah bersembah, "Duhai marilah Baginda cepat masuk ke dalam istana itu.

Maka tentara di Pajajaran semua takluk kepada Raja Majapahit.

16. Mereka menjamu dan menyerah "Mereka suka Dinda menjadi raja." Maka Sri Baginda masuk ke dalam istana diiringkan para bala pengikut dengan Dipati Arya Bangah tak jauh sang Aji.

cuwa ing tyas dening tan kongsi jurit Arya Bangah ris umatur "Dhuh suwawi sang nata enggal lajeng menyang jroning kadhaton wadya gung ing Pajajaran sedaya teluk narpati

17. Segenap bala Pajajaran mereka menjamu Gusti sang Aji tidak kedatangan musuh bak hormat tuannya tiba diterima oleh raja setia mereka itu kemudian bala yang sakit sehat tanpa diobati.

18. Lalu menghadap sang Raja Sri Baginda masuk ke kenyapuri (tempat gadis-gadis di istana) dijemput oleh para ibu serta para wanita ibundanya menangis tersedu-sedu. pikirnya bagai impian lalu segera bertefnu anak lagL

16. Tur segah atur bongkokan sami sukayayi madeg narpati nulya lajeng sang Aprabu lumebeng dhatulaya ginarebek para wadya agung-agung myang Dipati Arya Bangah tan adoh Ian Sri Bopati

19. Kemudian mereka hadir di Pergelaran Sri Baginda semayam di Sitihinggil lengkap wadya bala dari Majapahit dan Pajajaran

17. Sagung wadya Pajajaran sami segah ing Gusti Sri Narpati tan wonten mengsah kang rawuh lir urmat Gusti prapta tinarima mring sang Nata setyanipun nulya wadya ingkang lara warase tanpa jejampi.

18. Lajeng sowan mring sang Nata Sri Narendra lumebeng kenya puri pinethuk ing para ibu tuwin para wanita ingkang ibu kalara-lara amuwun ciptane kadi supena tandya panggih Ian siwl

19. Nulya sami magelaran Sri Narendra pinarak ingSitinggil pepak wadya bala agung Pcgajaran Jalengka besar kecil mereka menghadap semua Gajah Mada di sebelah depan Bandar dan Tambir pun mendampingi.

20. Kanan kiri para dipati semua satria berada di depan Arya Bangah dekat dengan Sri Baginda Raja bersabda pelan, "Kakanda, pimpinlah Pajajaran membawahkan wadyabala pimpinlah semua besar ataupun keen.

21. Tetaplah nama dipati sebelah barat perintalilah semua." Sang kakak berterima kasih, "Baiklah, saya sekadar menjaga isinya terserah Adinda Baginda semua perintah Raja tak menolak." Sri Baginda bersabda lagi

22. Kepada Ki Patihnya, "Hadirilah dengan sahabat karib serta segenap pengikutku diwisudanya Kakanda patut memimpin Pajajaran selaku Dipati." semua menjawab serentak menghadiri panggilan raja.

ageng alit sami sumiwi sadarum Gajah Mada munggeng ngarsa Bandar Tambir anisihi

23. Maka turunlah Sri Baginda pulang masuk ke istana Arya Bangah selalu ikut mereka bergandeng tangan di sebelah kiri, setibanya di rumah agung

20, Kanan kering pra dipatya pra satriya sadaya munggeng ngarsi Arya Bangah celakPrahu Nata arts ngandika, "Kakang Pajajaran ingkang mengku ngayunan wadya bala geng alit kereha sami

21, Tetepa nama dipatya ingkang kilen dipun ereha sami KangRaka umatur nuwun 'Tnggih darmia tengga isenipun sumangga Yayi Sang Prabu sapangreh Nata lenggana," Ngandika malih Sang Aji

22, marang kang Rekyana Patya "Ngestrenana sakancanira sami miwah wadyengsun sadarum adege Kakang emas Pajqaran ngrenggani dipati mungguk " Sedaya matur kukila ngestreni timbalan qi

23, Nulya tedhak SriNarendra nulya kondur lumebeng dalem puri Arya Bangah datan kantun sami kekanthen asta munggeng kering wus prapteng ing dalem agung santap bersama dengan sang AjL

24. Dan para dipati semua Sri Baginda manis bersabda lagi, "Segenap wasiat semua yang berupa senjata saya ambil dibawa ke Majapahit." Kakaknya menjawab, "Silakan saya tak merasa memiliki."

25. Tak ada perbedaan pendapat kakak dengan adik setelah bersantap kenyang pamitlah Sri Baginda, "Kanda, besok pagi dinda akan kembali . ke negeri Majapahit istri adinda sedang hamil."

26. Malam harinya bersiap berdandan akan berangkat menurut kehendak sang Aji membawa wasiat agung perlengkapan berupa senjata sapujagad, subrastha, serta pamecut Kumbarawi Kumbarawa Nyi Kumba dan Gunturgeni.

nimbdli para dipatya kembul dhahar sang Narpati.

24. Lan soffit^ para dipatya Sri Narendra ngandika arum manis, "Sagung wasiyat sadarum in^ang wemi sanjata kula pundhut binekta mring Medalangu." KangRaka matur "Sumangga datan ngraosan darbeni"

25. Tan ana sulayeng karsa ingkangraka lawan ingkang rayi sawusnya dhahar tuwuk Sang Nata apamitan "benjing enjing kakang kawularsa kondur dhateng nagri Mqalengka kang rayinta anggarbini

26. Ing dalu aperdandanan badhe mangkat karsanira sang Aji ambekta wasiyat agung gaman wama sanjata sapujagad subrastha lawan pamecut Kumbarawi Kumbarawa Nyai Kumba Gunturgeni.

27. Nyi Setomi itu juga yang ditinggal satu nama Jaka Pekik saat fajar Sri Baginda berangkat dari dalam istana suara balatentara bergemuruh Sri Dipati Arya Bangah mengantarkan raja, adiknya.

27. Nyai Setomi punika kang tinilar satunggal Jdka Pekik byar rahina sangAprabu budhal sangkingjro pura swaranira kang wadya bala gumuruh Sri Dipati Arya Bangah dherekken Jamg rayi c4i

28. Sang kakak telah bersedia dipersflakan kembali oleh sang Aji Sri Baginda laju berjalan terus dengan bala tercinta Sang Dipati Arya Bangah telah kembali dengan tentara di Pajajaran. Adapun mereka yang melarikan diri.

29. Siyungwanara tercinta dengan tentaranya mengarungi lautan Sang Prabu Siyungwanara bersabda kepada Ki Patih "Hai Mangkupraja, Anda aku utus ke negeri Mekah Medinah minta bantuan perang.

30. Bersamalah Anda kelak dengan prajurit dari Puser Bumi ketahuilah patih saya diilhami oleh Dewa bahwa Raja Brawijaya Majapahit tiada yang mengimbanginya hanya dengan prajurit Puser Bumi.

31. Kata suara kepada saya ketika saya bersamadi di sanggar mengilhamiku maka saya tak berani berperang dengan raja di Majapahit itu. Cukup, berangkatlah!" "Ya baik", sembah Ki Patih.

32. Telah berdandan dengan para pembantunya pasang layar naik ke kapal kecil diserang oleh angin Timur

28, Kang raka sampun anrima ingaturan wangml marang sang Aji Sang Nata Iqjeng lestantun sawadya bala kuswa Sang Dipati Arya Bangah sampun wangsul sawadya ing Pajajaran Kuneng kang samya lumaris.

29. Siyungwanara kocapa sawadyane angambang ing jaladri Siyungwanara sang Prabu ngandika wring Ki Patya "Lah ta sira Mangkupraja ingsunutus wring nagri Mekah Medinah aminta sraya ngajurit,

30. Barenga Ian sira benjang prajurite iya wong Puser Bumi wruhanira Patih iku ingsun winangsit Dewa yen sang Nata Brawijaya Majalangu datan ana timbangira mung prajurit Puser Bumi

31. Ujare swaramaring wang duk neng sanggar ingsun muja semedi iya mangsit marang ingsun manna sun tan wani prang marang nata ing Majalangu puniku lah uwis sira mangkata Patih sandika wotsari.

32. Wus dandan sarowangira babar layar nitih baita kunthing tinempuh ing angin Timur cepatlah jalannya kapal dua kapal bermuatan empat puluh Sri Raja Siyungwanara yang ditinggal di lautan.

33. Jalannya Ki Mangkupraja tak diceritakan perjalanannya di lautan. BergantUah yang diceritakan Sri Raja Brawijaya yang pulang ke negeri Majapahit siang malam berjalan telah tiba dalam negeri.

34. Lalu masuk istana dijemput oleh segenap permaisuri tangan Baginda dijabat telah tiba dan semayam di istana dikelilingi oleh segenap para wanita Sri Baginda bercerita kepada istrinya tentang ulang berperang.

35. Sang putri suka mendengar bahwa ayahnya menang perang Ketika itu matahari tenggelam berganti sang bulan terang benderang dalam istana Sri Ratu bersebadan dibawa ke peraduan.

36. Demikian yang bersebadan Tersebutlah tadi Ki Patih Ketika itu telah tiba di muara negeri Mekah telah membuang sauh beristirahat dalam kapalnya Ki Patih segera turun tentaranya di pantai.

kebat lampahing palwa palwa kalih kawan dasa kamotipun SangNata Siyungwanara ingkang kantim nengj'aladri,

33, LampaheKi Mangkupraja tan winama lampahe nengjaladri Agenti ingkang winuwus sang Nata Brawijaya ingkang kondur marang nagri Majalangu rahina wengi lumampah wus prapta sajroning nagri,

34. Lajeng tumamengjro pura gya pinethuk maring sagung prameswari kinanthi asta sang Prabu wus prapta dalem lenggah pan ingayap sakathahing para rum Sri Narendra asung warta ing garwa tingkahing jurit,

35. Sang Dyah suka amiarsa yen kang rainenta menang ajurit qjurit semana sang arka sump gumantya kang sasangka pan sumilak padhang sajroning kadhaton jeng ratu andon asmara binekta ing tilam sarL

36, Kuneng sang andon asmara kawamaa wau Rekyana Patih semana wus prapta sampun muara negri Mekah sampun labuh jangkar kendel palwanipun Ki Patih tandya tumedhak kang wadya anengpasisir.

37. Dilaporkan Maulana Iskak bahwa ada orang Jawa berjantan diri bukan sebagai utusan raja Patih Pajajaran Mangkupraja yang menjadi pengiringnya seperti orang man maju perang naik kuda dipayungi.

38. Maulana Iskak berkata, "Hai Mungawiyah bersegeralah dengan Ngali cepat-cepatlah pergi lawanlah kapir Jawa tahanlah sesuakanya dengan perang yang seru kuserahkan kepada Hyang Sukma selamatlah dengan sahabatsahabatmu."

39. Ngali dengan Mungawiyah sanggup melaksanakan kehendak sang pemimpin keduanya pun menyanggupi lalu mereka berangkat Mungawiyah berangkat dengan balatentaranya Sayid Ngali berkedudukan sebagai Pangeran Dipati.

40. Mungawiyah naik kuda Sayid Ngali juga telah naik kuda segera berangkat jalannya diiring oleh bala Mekah dan bala Medinah berderai muncul memakai pedang Dulbakar Mungawiyah dan Sayid Ngali.

41. Sayid Ngali menyapa, "Hai siapa namamu prajurit yang sombong memperjantan diri jual keberanian ke Mekah

57. KaturMaulanaJskak iamun wonten tyang Jawi ngalanangi tan mantra dutaning ratu patihira Jajaran Mangkupraja kang dadi pangiritipun kadya tiyang arsa aprang nitih kuda denpayungi.

38, Mulana Iskak njgtindika, '*Heh ta sira Mungawiyah den aglis Ian Ngali mentor agupuh papakna kapir Jawa tadhahana sakarepe aprang pupuh sun pasrahken ing Ywang Sukma slameta sarowangneki,"

39, Ngali lawan Mungawiyah tan lenggana ing karsa sang siniwi kalih sandika t^ripun anulya sami budhal Mungawiyah Wus budhal sawadyanipun Sayid Ngali lenggahira nenggih Pangeran Dipati

40, Mungawiyah nitih kuda Sayid Ngali sarfipun wahana wajik sigra budhal lampahipun ingiring wadya Mekah Ian wadya Madinah brubul angagem pedhang Dulbakar Mungawiyah Sayid Ngali

41, Sayid Ngali angandika, "Heh ta sapa oJmira prajurit kang peksa landhg kumingsun adol kendel mring Mekah menyeleweng dari kodratnya Hyang Agimg?" Menyahutlah Ki Mangkupraja "Saya Patih tanah Jawa.

42. Diutus oleh raja saya Sri Raja Siyungwanara namanya dari negeri Pajajaran disuruh minta bantuan ke Mekah dan Medinah kehendak rajaku akan diadu perang dengan B^ja Majapahit."

43. Sayid Ngali pun menjawab, "Hai mudahlah kehendak Anda kini sebaliknya Anda ini mendatangi musuh ke Mekah dan Medinah Anda tak usah pakai perang dan inilah tongkat saya saya tancapkan di bumi.

44. Cabutiah kalau Anda dapat kalau tercabut tongkat tertancap ini pasti orang Arang takluk kepada orang Pulau Jawa dan baiklah kehendaknya menguasai jika tak tercabut tongkat saja pasti Anda sampai mati."

45. Menyahutlah Ki Mangkupraja, "Nah mana saya mau mencoba dulu." Sayid Ngali segera mengambil tongkat sikat milik dipati telah tertancap kokoh di tanah

angowahi kodratira ing YWang Agung?" Umatiir Ki Mangkupraja **Ulun patih tamh Jawi

42. Ingutus narendra amba Prabu Siyungwanara kang wewangi Pajqaran nagrinipun kinen aminta sraya dhateng Mekah Madinah karsa SangMulku badhe ingaben ngayuda Ian narendraMaospait.*'

43. Sayid Ngali angandika, "Heh ta gampang karepira ing. mangkin batik sira apa nglurug marang Mekah Madinah qa susah sira nganggo prang pupuh lah ta ini teken ingwang sun tancepken aneng bumi.

44. Sira bedhola yen kena lamun bedhol teken tumancep iki pasthi wong Arab ateluk marang ing Nungsa Jawa lah ta iya karsanira amengku yen tan bedhol teken ingwang pasthi sira tekeng pati. **

45. Ki Mangkupraja turira "Lah ta pundi kula cobane dhisik." Sayid Ngali sigra mundhut teken jungkat dipatya wus tinancep aneng pratala akukuh amat marahlah Ki Mangkupraja tongkat pun dipegang dengan berani.

46. Mencabutnya dengan sekuat tenaga diputar dengan sekuat tenaga tongkat itu tak bergerak, teguh marahlah Ki Mangkupraja dihabiskanlah kekuatan Ki Patih hingga keiuar keringat darah marah-marahlah Ki Patih,

47. Karena Mangkupraja kesakitan lantaran tak berhasil mencabut tongkat • bahkan sakit tangannya Sayid Ngali berkata, "Nah Mangkupraja, bagaimana maumu? Kalau Anda hen dak mencabut mudah tobatlah Anda kepada Hyang Widi.

48. Lebih-lebih kalau Anda akan mengangkat ucapkanlah dua kalimat sahadat turutlah agama Rasul inilah kalimahnya Asyhadu alia ilaha illalah dengan wa asyhadu anna Muhammadar Rasulullah."

49. Ki Patih Mangkupraja bertobat dan takut sekali

bermantyaKi Mangkupraja punang cis cinandhak warn.

46, Dennya bedhol sarosanya

ketika itu Ki Patih menurut mengucapkan kalimali sahadat maka jungkat (sisir) tercabut dari tancapan sukalah hati Ki Patih amat tertariklah hatinya.

ingubeng ngatog krosane Ki Patih punang cis tan ebah kukuh rengu Ki Mangkupraja tinalasken Ki Patih digdayanipun malah medal karinget rah Ki Patih amurang-muring,

47, Sangking rengkengMangkupraja labetira bedhol teken tan kokih malah sanget tanganipun Sayid Ngali ngandika, '*Lah ta Mangkupraja kapriye karepmu? yen sirarsa bedhol gampang sira tobata Ywang Widi

48. Pira yen sira arsa angangkat angucapa sadat kalinmh kalih manuta agama Rasul iki kalimahira ashadunlani ailullahu kalawan asaduana Mukamat rasullulahi."

49. Kyana Patih Mangkupraja asm tobat manah kalangkung ajrih semana Ki Patih nunit angucap kalimah sadat nulya bedhol punang jungkat tancepipun lejar manahe Ki Patya langkung kasmaran inggalih.

XXX. ASMARADANA XXX. ASMARADANA

1. Setelah tongkat tercabut Ki Mangkupraja menangis seru bertobat kepada Yang Mahatahu bertutur sambil menyembah kaki Ngali yang dihormati sungguh-sungguh telah masuk Islam menyerah hidup dan mati.

2. Say id Ngali bicara manis, ''Mangkupraja aku terima Anda terus sajalah naik haji ke Mekah dan kuberi nama sebiitan ialah Haji Setang, pantas nama itu islamkanlah orang Pajajaran.

3. Hal pecahnya negeri rajanya dari wilayah asing istananya tanah Jawa minta bantuan ke Mekah orang Islam tidak boleh menolong orang Budha tua renta adalah berlawanan dengan bunyinya sarak."

4. Merusakkan agama sudahlah, pulanglah Haji Setang secepatnya ke negeri Jawa Baik-baiklah hidup di dunia bawalah ini tumbal nama naga truwu supaya Jawa menjadi Islam.

5. Adapun tulisan ini letakkanlah di dalam istana uraikan keduanya sastra itu kelak akan terurai." Haji Setang pun menghormat

1. Sabedholira iiigkang cis Ki Mangkupraja kanina asm to bat niring YwangManon

matur ammgkemi pada Ngali kang sinungkeman wus rnanjing Islam satuhu

ngatiiraken pejah gesang,

2. Say id Ngali ngandika ris, 'Mangkupraja sun tarirna lah sira banjura bae niunggah kaji marang Mekah lawan siinwehi aran iya Kaji Setang patut ngislamna wong Pajcg'aran.

3. Dening rengkaning riagari ratime amanca bangkah tanah Jawa keratone aminta sraya mring Mekah wong Islam nora kena tetulung wong Buda kawuk pan cegah iijaring sarak.

4. Angnisakaken agami wis muliha Kaji Setang mring nagri Jawa den age den becik sira neng donya iki sira gawaa tumbale naga tmwu amrih Islama ing Jawa,

5. Dening iki ingkang tulis delehna sajroning pura sastra wedaring karone winedhar pungkur ing wuntat kaji Setang tur sembak sudah mint a diri kepada Say id Ngali serta kepada Mungawiyah.

6. Mungawiyah dan Sayid Ngali mereka telah buhar keduanya pulang ke negeri Medinah. Adapun Haji Setang pulang ke tanah Jawa tak tersebut dalam perjalanan yang sedang diutus.

7. Mungawiyali dan Sayid Ngali telah tiba di negeri Medinah telah dilaporkan semua tindakannya kepada Sultan Iskak di Medinah Kanjeng Sultan suka hatinya Adapun lagi yang diceritakan yaitu Ki Haji Setang.

8. Dengan bala tiba di pesisir segera naik ke kapal laya'r pun telah dipasang didorong oleh angin keras lancar jalannya kapal lamanya tak diceritakan maka tiba di muara Jawa.

9. Ki Patih telah bertemu dengan Raja Siyungwanara Sri Raja masih tinggal di kapal Ki Patih bertutur sembah segala perintah selama menjalani utusan awal hingga akhir dilaporkan kepada Sri Raja Siyungwanara.

omit Sayid Ngali sampun

miwah dhateng Mungawiyah

10. Lemah hati Sang Aji mendengarkan laporan Ki Patih

6. Mungawiyah Sayit Ngali pan sampun samya bubaran rnantuk mring Madinah karo.

Ya ta wau Kaji Setang rnantuk mring tanah Jawa datan kawarna ing ngenu wau lampah kangdinuta.

7. Mungawiyah Sayid Ngali wiis prapta nagri Madinah sampun katiir sasolahe

mring Sultan Iskak Madinah jeng Sultan suka ing tyas kwieng malih kang winuwus warnanen Ki Kaji Setang,

8. Sawadya prapta pasisir anulya numpak baita sampun binabar lay are tinempuh ing angin keras gancang lampahing palwa - laminya datan winu wus prapta ing muara Jawa.

9. Ki Patih sampun kapanggih Ian Prabu Siyungwanara taksih neng palwa sang Katong Kyana Patih matur nembah sarehira dinuta

ing purwa wusana putus katur maring Sri Wanara,

10. Leleng tyasira sang Aji myarsa ature Ki Patya haliiya tak berhasil usahanya perjalanan Ki Patih bahkan Ki Patih menjadi Islam Sri Raja Siyungwanara tidak suka beragama Islam.

11. Sri Baginda bersabda manis, "Telah nasib Mangkupraja Anda berpisah denganku hendaklah Anda men^iambakan diri kepada Kanda Arya Bangah saya mau bertapa ke gunung mob on kasih batara."

12. "Semoga dapat menjadi satu dengan Sang Aji Jaka Suruh Brawijaya bersama bahagia dengan saya di negeri Majapaliil semoga tak ingat dengan saya Kakanda Jaka Suruh tak jelas melihat saya.

13. Lagi pula nama saya berganti Murtengsari sebutannya agar tersamarlah perjalanan saya.' Ki Haji Setang menyetujuinya dan menyaksikan mendukung kehendaknya. Setelah selesai berlabuh. membongkar jangkar memasang layar.

dene datan angsal gawe lampahe rekyana patya temah Ki Patih Islam Jeng Siyungwanara Prabu tan arsa agama Islam,

14. Telah lepas maka kapal pun menepi tiba di tanah Pajajaran sauhpun dibuang lagi segeralah mereka mendarat Haji dengan teman-temannya. Murtengsari telah turun dari kapal bersama istrinya.

11. Sri Narendra ngandika ris, wus pinasthi Mangkupraja sira pisah lawan ingong lah ta sira ngawula

mring KakangArya Bangah sun arsa tapa mring gunung aminta sihing Bathara."

12. Bisa atunggal narpati

Jaka Suruh Brawijaya barenga mukti Ian ingong aneng nagri Majalengka pangling panedhaningwang iya kangmas Jaka Suruh saniar andulu mating wang

13. Lawan sun hgalih wewangi Murtengsari araningwang dimett samar taken ingong.' NgestreniKi Kaji Setang

jumurung karsanira wusira anulya labuh bedhol jengkar babar layar.

14. Wus lepas kang palwa minggir

prapta tanah Pajajaran manulya labuh jangkare aglis mentas ing daratan Kaji sarowangira Murtengsari sampun mudhun sangking palwa lawan garwa.

15. Berpisahlah Murtengsari dengan Ki Haji Setang masing-masing berpisah jalan telah jauh mereka berjaian tiba di Pajajaran Ki Setang dengan teman-temannya iapor kepada Sang Adipati.

16. Maka ganti yang diceritakan Murtengsari yang berjaian tanpa teman hanya istrinya yang bernama Dewi Kitiran sepanjang jalan berbelas kasihan menangis tak tahan berjaian merintih kepada suaminya.

17. Murtengsari bicara manis, "Duh Dinda janganlah menangis bertahanlah Adinda kalau telah tiba di Majapahit tentulah berbahagia Adinda bersama dengan Ni Sri Ratu aku bersama dengan Brawijaya."

18. Menyahutlah Sang Dyah sambil menangis, "Janganlah dengan bertapa sebaiknya langsung saja ke negeri Majapahit. Sebaiknya menghamba masakah Sri Baginda tahu Paduka telah berganti nama.

19. Lagi pula telah lama sekali kakak Paduka tak bersua dengan Paduka sekarang tertutup oleh kewibawaan tentu lupa akan rupa." Suaminya menyahut manis, "Benar juga kata Dinda.

15. Adum paran Murtengsari Ian sira Ki Kaji Setang sowang'sowangan lampahe wus laju dennya lumampah prapta ing Pajajaran Ki Setang sarowangipun

wus katur Sang Adipatya

16. Kuneng gantya kang winarni Murtengsari kang lumampah tanpa rowang munggarwane kang nama Dewi Kitiran samarga kawlasarsa nangis tan betah lumaku sesambat mring kakungira,

17. Murtengsari ngandika ris "Dhtih Nimas aja karuna betahena areningong yen wus prapta Majalengka pesthi banjur wibawa Sira wor Ian Ni Bok Ratu

sun nunggal Ian Brccwijaycu "

18. Turira sang Dyah wor tangis

**Bok sampun amawi tapa saene lajeng kemawon dhateng nagri Majalengka prayogi suwita masa pirsaa sang Prabu Paduka wus ngalih nama.

19. Lan malih sampun alami raka Paduka tan panggya kalawan Paduka mangke kalingan ing kawibawan post hi supe ing wama kang raka ngandika arum, "IJcner Yayi aturira

20. Namun kalau Adinda ' mengajak langsung saja saya menurut Dinda marilah berdoa saja sama-sama berubah rupa agar Kanda Jaka Surun tak ingat kepada saya."

20. Nanging ta yen sira Yayi angajak banj'ur kewala sun nuruti sira angger lah payo muja kewala padha malih warna dimen Kangmas Prabu Suruh panglinga niaring jeneng ingwang."

21. Demikianlah mereka berhenti di hutan lebat keduanya duduk di batu memuja kepada Dewa mohon berubali rupa maka diketahui oleh Dewa digertak dari belakang maka terlompat keduanya terpeleset.

22. Keduanya pun menjadi burung perkutut besar suaranya pada kayu-kayuan gencar suara nya. Burung itu andaikata berucap "Siapakah yang menggertak saya orang rriemuja secara burung aku digertak melesat."

23. Muriengsari akan minum di air ineiihat rupa maka menjadi burung keduanya dua perkutut, istrinya sangatlah menangis dalam hatinya mereka amat menyesal menyesal sekali kepada Dewa.

24. Lalu ingatlah Murtengsari dahulu menggertak suara ketika memuja di dalam istana sekarang terbalas digertak sebab dari memuja

21. Ya ta akendel wanadri

kekalih lenggah neng sela amuja maiang Dewane aminta maltha warna kauningan ing Dewa ginetak sing wuri njumbul

kalih samva kapalesat.

22. Saniya matur dadya peksi herkutut ageng swaranya neng kayon ganter swarane.

Kang peksi yen ongucapa ''Sapa gerak maring wang wong muja cinara rnanuk sun ginetak kapalesat."

23. Badhe nginiim Muriengsari neng toya ningali warna pan dadya peksi kalihe berkutut kalih garwanya sanget nangis jro nala kalangkung dennya gegetun nelangsa bot mring Dewa

24. Nulya enget Murtengsari rumiyin agetak swara duk muja neng jro kedhaton mangke winales ginetak marga sangking memuja kini berupa perkutut keduanya merasa bersalah.

25. terhadap Dewa yang Mahatahu maka keduanya menangis mohon maaf atas dosanya telah lewat rintihan tangis kemudian mengembara meneruskan kemauannya ke negeri Majapahit.

26. Terhentilah yang berubah rupa. Tersebutlah di Majapahit ketika Sri Baginda Brawijaya amat makmur negerinya jagat Jawa telah rata bala besar kecii menurut takut hormat kasih menghamba.

27. Menghadap ke Majapahit bagian tiniur ke barat iengkap mempersembahkan upeti Madura, Palembang Sumenep, Pamekasan Bali, Blora tunduk Ngaribawa dan Pekacangan.

28. Menghadap ke Majapahit Mangkrul dengan Banyak Patrang mempersembahkan upeti ' akhimya terang sunyi lagi bakti menghambakan diri mengalir setiap musim menghadap bergilir menjaga negara.

ing mangke wemi berkutut kalih ngrdos kalepatan,

25. marang Dewa kang tinuwih kekalih samya kanina minta apura dosane tita sambate kanina anulya angumbara andugekken karsanipun dhateng nagri Majalengka

29. Sri Baginda di Majapahit adalah raja tenar di jagat makmur anggun istananya raja pamenang parang sungguh mulia berwibawa Adapun Sri Baginda itu tersebutlah raja taruna (muda).

26. Nengna ingkang malih warni kocapa ing Majalengka n sang Brawijaya Rajeng langkung arja nagrenira rat Jawa sampun rata wadya geng alit sumuyut wedi asih kumawula

27. Sowan marang Maospait bang wetan mangulon pepak ngaturken bulii bektine Mandura miwah Palembang Sumenep Pamekasan Bali Balora anungkul Ngaribawa Pekacangan

28. Sowan marang Majapait Mangkrul miwah Banyak Patrang ngaturken bulu bektine temah ing padhang asonya tur bekti kumawula , mintir saben mangsa rawuh giliran jaga nagara

29. Sang Prabu ing Majapait apan ratu kuncareng rat arja wingit keratone narendra prawireng yuda tuhu mukti wibawa kuneng ta wau sang Prabu kocap narendra taruna.

XXXI. SINOM XXXI. SINOM

1. Adapun yang diceritakan Pangeran Jakarta mendekati kepada Belanda, kasihnya berlebih memang hati sang Adipati punya niat di hati melawan Raja Pajajaran ya sang Siyungwanara Baron Sukmul yang menyanggupi tapi pulau Udrus yang diminta

2. Janganlah ada yang salah terima segenap yang mendengarkan sejarah yang telah lalu ceritanya diulangi ketika Raja Siyungwanara Sukmul berdagang ke Jawa tak datang di Jakarta tetapi ceritera diganti terhalang diserang oleh Raja Brawijaya,

3. Dipati di Jakarta senang pulau Udrus diberikan kepada Baron Sukmul demikian maka pest a besar slang malam tujuh malam tujuh hari segala kesukaan berlangsung orang Jakarta banyak yang melihat bukan main senangnya tersebut adalah putri Pajajaran.

4. Putra dari Arya Kusuma di Pejajaran yang permulaan mempunyai empat orang putra yang ketiga lahir putri laki-laki seorang namanya Tanpauna

7. Kuneng ingkang cinarita Pangran Jakarta ngraketi mring Welanda langkung sihnya dasar tyas sang Adipati darbe karsa ing batin gecak Pajajaran Prabu ri sang Siyungwanara Baron Sukmul kang nyagahi mnging pub Udrus ingkang dipuntedha.

2. Aja na kalini tampa sagunging ingkang miyarsi sajarah ingkang wus kaliwat caritane denwangsuli duk Siyungwanara Aji Sukmul dagang mring Jawekii tan njujug ing Jakarta Hanging catita diganti pan kasaru binedhah sang Brawijaya.

3. Dipati Jakarta suka pulo Drus sinungken maring sang Baron Sukmul mangkana geng pista rahina wengi sapta dalu saptari barang kasukanya nutug keh dulu wong Jakarta

langkung sukanira ngenting kawarma wonten putriPajq'aran.

4. Putra sang Arya Kusuma Pajajaran kang miwiti adarbe putra sakawan kang wanodya miyos katri kakungira satunggil Tanpauna wastanipun adik dari Tanpaiina bemama Dy^ Tanpaimi Dyah sakit panas dibuang ke negeri Cirebon.

5. Lalu diambil oleh Dipati tadi itu sang Retna Dewi kehendak dari sang Dipati dijadikan permaisuri ketika Dipati ingin bersatu bersetubuh sang Dyah tampak kemalnannya keiuar api maka sang Putri dibuang mengibakan.

6. Demikianlah sang Putri amat beias kasihan sekaii kalau malam tidak tidur kalau siang tidak makan terlampaulah sedihnya maka sang Putri lama-kelamaan diambil oleh sang Dipati di Jakarta, malam akan disebadani.

7. Kemalauaimya pun keiuar api maka dibuang ke negeri Udrus dijual kepada Belanda dari negeri Sepanyol yang bernama Sukmul sang Dyah pun dibeli dengan tiga buah meriam Tundungmusuh, Gunturgeni dan Ki Pamuk, sang Dyah lalu diambil istri.

kang rayi Tanpaum awasta dyah Tanpauni gerah benter Dyah bimcal Cerbon mgara,

8. Dibawa pulang ke seberang Baron Sukmul senanglah hatinya merasa beroleh hadiah

5. Nulyaingambildipatya wau ta sang Retna Dewi karsanira sang Dipatya kinarya garwa pademi karsanira dipati arsa cumbana alulut sang dyan nulya katingal kang perfi medal geni gya binucal sang Putri kawelas arsa.

6. Mangkana sang Dyah Kusuma kelangkung kawelas asih lamun dalu datan nendra yen siyang datan abukti langkung dennya ngrudatin wau kusumaning ayu anulya ing lama-lama gya pinundhut sang Dipati ing Jakarta dalu arsa cinumbana.

7. Kang perfi medal dahana gya binucal mring Udrus nagri winade marang Welanda sangking Sapanyol nagari Sukmul ingkang wewangi sang Dyah nulya tinuku mariyem tri ika Tundhung-mungsuh, Gunturgeni Ian Ki Pamuk sang Dyah nulya pinet garwa.

8, Binekta mantuk mring sabrang Baron Sukmul sukenggalih rumangsa oleh gartfaran sang Retna lalu mengandung melahirkan bayi tampan laki-laki disebut Baron Murjangkung Sukmul amatlah sayangnya setelah dewasa Si Bagus tadi Murjangkung bertanya kepada ibunya.

9. "Mamah itu bagaimana rupa lain dengan orang di sini tak ada seorang pun yang sama." Ibunya memeluk anaknya, "Janganlah bersusah hati." "Gua (saya) bicara dulu apa mamah yang dibuang raja negeri tanah Jawa di Pajajaran, milik papa raja besar?''

10. "Saya sakit lalu dibuang sudah ada di tanah bukit lalu diambil Dipati Cirebon saya mau dijadikan istri tetapi selalu tidak terjadi ya lalu diambil oleh Raja raja negeri Jakarta maka dilempar lagi di Pulau Batu tempat anak tak tak dapat kasili.

11. Saya sampai tidak makan tiada air tiada nasi lantas dijual dibeli dengan tiga meriam lantas saya dikawin kau punya papah itu lantas mengandungkanmu." Murjangkung berkata lagi, "Itu sapa yang jual milik papah?"

sang Retna lajeng garbini mbabar jalu apekik winastan Baron Murjangkung Sukmul langkung sihira sedheng diwasa sang Pekik Ki Murjangkung tetanya mirng ibonira

9. 'Mamah itu pigi mana rupa lain rang di sini tak ada urang ji sama." Kang ibu mangrangkul siwi "Jangan susah punya ti." Guwa bicara dahulu mamah poyang dipoyang raja magri tanah Jawi Pajajaran punya papah raja besar?"

10. "Saya sakit gya dilempar sudah ada tanah bukit diambil Cerbon dipatya saya mau kerja bini tapi tidak ada jadi ya lantas diambil Prabu raja nagri Jakarta bumendhen dilempar lagi Pulo Batu tepat putra tak kasihan.

11. Saya sampai tidak makan tidak air tidak nasi ya lantas dijual dibeli mariyem katri lantas saya dikawin dia punya papah itu lantas buntingken dia Murjangkung atanya lagi, "Itu sapa nyang jual dhipunya papah?"

12. "Yaitu Pangerang Jakarta yang juai terima bedhil." Murjangkung berpikir lalu katanya, "Kalau begitu tak baik raja Jakarta lebih pintar, jahat betui saya mau membalas pada raja Jakarta naiiti saya minta bagian negeri Jakarta."

12. "Yaitu Pangran Jakarta yang jual 'trima bedhil" Murjangkung grahita nabda

"Kalau bagitu tak baik raja Jakarta lebih pinjel kejahatan betul saya mau balesa mring raja Jakarta nanti saya mintak durmane nagri Jakarta "

XXXII. DURMA

1. Murjangkung permisi kepada ibu bapaknya "Saya minta izin berlayar ke negeri Jawa mau membalas melawan perang dengan raja Jakarta lagi yang lebih jahat." Baron Sukmul tak memberi izin.

Murjangkung tak peduli maka teiah siap mengenakan dandanan perang lima belas kapal berisi peluru dan obat bedil senjata batu pelempar api.

2. Berkali-kali diingatkan

3. Serta berisi panah dan barang dagangan berisi juga Kumpeni beserta minuman arak anggur dan peti minuman makanan gandum dan roti dan telur banyak tak ketinggalan kue-kue.

XXXII. DURMA

1. Sang Murjangkung apamit mring ibu rama "Saya mintak permisi layar nagri Jawa mail bales lawan prang diraja Jakarta lagi yang lebih jahat." Baron Sukmul nggendholi.

2. Wali-wali mengeti saka akathahkathah Murjangkung tan praduli pan sampun sanengga mapan dandaning yuda palwa gangsal welas isi mimis sundawa senjata gutuk api,

3. Lawan isi warastra Ian dedagangan

ana isi Kumpeni kalawan inuman arak anggur keleran permakanan gandum roti Ian telor banyak tanapi kuwih-kuwih

4. Baron Sukmul tak ikut tinggal di kota kota i;iegeri Belanda Murj^gkung berangkat pasang layar terkebas berjalan siang dan malam layar dari kain mota serempak ditiup angin.

5. Telah tiba di muara negeri Jakarta

membuang sauh berlabuh besar indah muaranya di tepi lautan induk banyak orang yang melihat dipersembahkan raja bermacam-macam upeti.

6. Serba indah mana yang disukainya Sri Raja pun diberi agar suka hatinya istri, anak, dan cucu telah disampaikan kepada Raja ainatlah senang Murjangkung pun disukai.

7. Memang baik hati dan tampan keturunan raja cerdik ketika pemberian raja jika pemberian yang diatur manis disamar dengan kerling ketika itu akan diambil menantu Sri Raja.

4. Baron Sukmul tan tumut kantun neng praja kitha nagri Walandi Murjangkung umangkat babar layar kumetap lumampah ing siyang latri layare mot ha rempek katiyup angin.

8. Murjangkung mohon tempat kepada sang Raja ketika itu pun diberi tiang urut cermat dumba juga dibentuk dipetak-petak ditaburi berlariklarik

5. Sampun prapta muara nagri Jakarta labuh jangkarira glis genggeng kang muara tepis samodra yayah akathah jalma ningali katur sang Nat a pasungsung wami-wami

6. Sarwa endah pundi kang den karsakana sang Nata dencaosi mrih sukane driya sagarwa putra way ah sampun katur mring sang aji kelangkung suka Murjangkung denkasihi.

7. Dhasar bagus ing manah semu jatmika narpa sujana dumadi taduk sarah nata lamun tata wisaya madu sinamur ing liring kala semana yun kemantu sang Aji

8. Ki Murjangkung nuwun papan mring sang Nata satnana denparingi saka urut cermat dumba juga rineka ingurat ngulur linarik upeti selaksa membangun kota di tepian.

9. Telah dikuasai harta bertumpuk menggunung nieriam telah dirakit segenap tabelnya bersiap melaksanakan kerja diceritakan emas-emas lenyap berwatak baik meliputi kesopanan Jawa.

10. Di Jakarta banyak orang belajar bahasa mereka berbahasa Melayu hilang bahasa Jawanya bahkan Sri Raja Jakarta senang bersania bahasa Melayu banyak wanita kawin dengan orang Belanda

11. Tergiur oleh harta busana indah telah kehendak Dewa seberang bercampur Jawa Murjangkung ketika itu mempersembahkan upeti tabur ringgit kepada Sri Raja Jakarta menuruti,

12. Sri kasihan perintahnya sang Raja seluruh sampah janganlah dibakar supaya dikumpulkan Sri Raja pun menuruti segenap bala disuruh mengumpulkannya.

bekti saleksa karya kutha tepining.

13. Ki Murjangkung perintah kepada balanya

9. Sampun kareh bandha tumpuk gegunungan mariyem mis rinakit sakeh tabelim pasang karti samekta cinatur mkma-nikma nis ambek susila krama Jawa nglimputt

10, Wong Jakarta akeh wong sekolah basa cara Lumayu sarni nir caraning Jawa delasan Sri Narendra Jakarta remen anunggil cara Liimajar kch wadon wlaki LandL

11, Kagirniren ing brana busana endah sampun karsaning Widi sabrang campur Jawa Ki Murjangkung semana atur bekti sawur ringgit marang sang Nata Jakarta anuruti

12, Sri welasan parentahira sang Nata sagunge uwuh sami a/a na ingobar padha denklumpukena Sri Narendra anuruti sagunging bala kinen nglumpukken sami.

13, Ki Murjangkung parentah ing balanira sampah disuruh mengusungi untuk menimbuni laut tepian pada setiap hari. Lama-kelamaan di barat kota sampah menjadi daratan.

14. Segera diatur untuk gudang beras

serta diberi jalan ke timur sampai ke kota dibuat juga penjagaan kebetulan untuk kini sebagai bentengnya sisa dari laut.

15. Ketika itu dalam hati Murjangkung kira-kira telah berani melawan perang dengan raja di Jakarta meriam naik ke benteng istana dibuat arah jatuhnya peluru.

16. Maka dicoba dinyalakan nieriamnya bagai petir berbunyi pelurunya jatuh di alun-alun Jakarta Sri Raja marah sekali kemudian Murjangkung didenda, membayar juga.

uwuh kinen ngusungi ngurugken samodra tepi ing saben dina Antarane sampun lami pan Men kitha uwuh dadya pratiwi

14. Gya tinata kinarya gedhong bras kena sarta sinungan margi mangetan jogkutha pejagan wus kinarya delahan kangge senmngkin kadi betengnya satirahireng tasik.

17. Uang seribu segera diterima Sri Raja Murjangkung marah hatinya tak berapa lama meriam becek berlapis-lapis menjatuhi Sokasana Sri Raja pun marah didenda lipat pun dibayar.

15. Duk semana Murjangkung ing driyanira kira-kira wus brani manglawana ing prang Ian nata ing Jakarta mriyem minggah balowarti ingarah-arah tibanira kang mimis.

16. Fan cinoba sinuler mariyemira anglirgelap amuni mimisira tiba ngalun-alun Jakarta sang Nata bendu tan sipi Murjangkung nulya dhinendhan anyaosi.

17. Yatra sewu agiis tinampan sang Nata Ki Mur dukaning galih ing antara lama mriyem maluh tinundha ing Sokasana nibani sang Nata duka dhendha tikel nyaosU

18. Makin giat hati Murjangkung berkembang meriam dinyalakan iagi peluru jatuh di istana .Raja terkejut hatinya memanggil Patih maka menghadap kerasiah sabdanya, 'Telah jelas si Belanda.

19. Usirlah dia dari negeri Jakarta ia jeleksekali.'' Patih menyembah laiu berangkat membawa tentara siap senjata perang perjalanan telah tiba bertemu dengan Murjangkuiig.

20. Patih berkata, "Murjangkung apa sebabnya berkali-kali saiah dulu dimaai kan tambah dua kali tiga kali peluru sampai jatuh di istana meinang kau sengaja kau berani coba-coba?"

21. Murjangkung pun menjawab, "Jangan marah-marah punya teman sendiri itu orang gila sudah saya lempar sudah ganti orang baik." Patih pun menjawab, "Dapat saja engkau bicara.

18. Saya gergiit Murjangkung manahe ngerda mriyem sinulet malih mimis tibeng pura Nata kagyat ing nala nimbali patih wus prapti asm ngandika, "Wis tita si Welandi

22. Sekarang engkau diusir, pergilah janganlah berdagang di Betawi jika engkau tak pergi lalu mau apa kalau berani kuimbangi sekehendakmu

19. Lah tiindhungen teka nagara Jakarta alane wali-wali Patih nembah mentar arigirit wadya bala siimekta ganianing jiirit lampahe prapta Ian Murjangkung wus panggih.

20. Patih nebda, ''Murjangkung apa karanya salah awali'Wali dhingin ingapura teka pindho ping tiga mimis kasi tibeng puri dhasar kok jarag sira awanhwani?"

21. Ki Murjangkung nebda, Vangan marah-marah punya temen sendiri itu orang gila pan sudah saya lempar sudah ganti urang baik." Ki Patih nabda, ''Bisa temen sira ngling.

22. Ing sakiki tinundhung sira lungaa aja dagang Batawi yen sira tan lunga lah iya arep apa yen want ingsun kembari sagendhingira aku tidak takut."

23. Murjangkung pun mint a, katanya "Janganlah marah, nanti orang tidak kasihan Sri Raja jangan lupa barang kepunyaannku telah habis beritahukan Raja harta saya sudah habis.

24. Saya ini orang dagang, tidaklah kasihan saya rugi sekali barang saya habis untuk membeli tanah lalu saya disuruh pergi jadi kasihan seperti kerja mati.

23. Ki Murjangkung mentak aturira "Jangan pegusar nanti rang tidak kasihan sang Raja jangan lupa punya barang sudah abis unjuken Raja brana saya dhah abis.

ingsun nora wedi "

25. Saya sudah mulai menghitung barang-barang saya ditunjukkan kepada Sri Raja beberapa kapal untuk membeli tanah coba katakan kepada Sri Raja Saya minta memilih berjaga di sini."

24. Saya ini urang dagang tekasiyan terlalu saya mgi barang banyak Hang boleh saya bli tanah ya saya disuruh pergi jadhi kasHian seperti kerja mati.

25. Saya sudah mulai guwa itung punya barang diturijukken sang Aji brapa-brapa kapal laginya beli tanah cobak bilang Tuwan Aji saya amintak milih jaga di sini "

26. Jadi apa? Saya sendiri tidak salah punya teman sakit sudah saya buang itu, orang yang jahat." Sudah kehendak Dewa Ki Patih betul mundur lapor Sri Raja.

26. Jadi apa saya sendiri tak salah punya temen penyakit sudah guwa lempar itu nyang urang jahat." Sampun karsaning Dewadi leres KiPatya mundur matur Sang Aji

21. Banyak-banyak Murjangkung berkata sedih hati sang Aji merasa berutang budi kehendak Sri Raja

27. A turipun Murjangkung akathahkathah wagugen tyas sang Aji ngraos kapotangan karsanira Narendra memindahkan istana ke gunung nama Gunung Puspa menjauhi meriam.

28. Maka sukalah hati Murjangkung

selalu menyainpaikan upeti Makin banyaklah bangsanya berumah di Jakarta. Telah jadi kota nania kota Betawi (Kotatinja) Sri Raja agak sedih.

ngalih ngedhaton ing ardi ran Wukir Puspa mriyem dipuntebihi.

28. Dadya suka Murjangkung ing manahira tan pegat atur bekti saya keh bangsanya wisma aneng Jakarta Wus akarya kutha dadi ran kutha Tinja

Sang Nata semii kingkin

XXXin. ASMARADANA

1. Berkota di Gunungsari sebabnya dijadikan kota hainya banyak durinya pikir Sri Raja Jakarta lintup jauh dari Belanda menurut ulah yang keliru kehinaan yang dijalani.

2. Makan-makan slang malam kurang percaya diri menjadi raja selang saja. Murjangkung yang diceritakan telah slap berperang pemberani lagi cerdik melawan musuh sewenangwenang.

3. Meriam naik ke tembok istana bermongkok di induk bata besar anggun tanamarmya. Setiap malam mengusung harta dari kapal asalnya mesiu dan peiuru seperti gunung luar biasa banyaknya.

4. Gurnada serta granat 4, Gumada Ian gutuk api

XXXm. ASMARADANA

1. Akekutha Gunungsari rniarmane kinarya kutha dene akathah erine ciptane Nata Jakarta brukut tebih Walanda nurut ing polah kleni anistha kang linampahan.

2. Dhedhaharan rina wengi kirang percayaning sukma dadi ratu wela bae. Murjangkung ingkang winama \nis sudiyeng ngayuda ambeg prawira dibya nung angentasi satru kirdha,

3. Mriyem minggah balowarti amunggul ing yay ah bata pan anggenggeng pethetane Saben dalu ngusung banda sangking kapal sangkanya iibat mimis kadi gunung kagila-gila kathahnya.

berwama bersinar-sinar bedil kecil di sebelah luar ditera balok panjang siap mengamuk pistol untuk perang dekat pedang dan panah nama tumucuk peluru bolang-baHng sawat (lempar).

5. Ada satu buah peluru jika meledak berbunyi keras sekali bersiap uang berketi-keti disimpan di gedung ditimbun bak gunung untuk menghalau musuh sungguh pemberani lagi cerdik Murjangkung ahli berulah.

6. Waktu itu Sri Raja Jakarta telah mendengar bahwa Murjangkung mengambil hati panah yang dahsyat serta mesiu dan pelurunya makin mengkhawatirkan Sri Raja Murjangkung pun disuruh pergi.

7. Jawabnya kasar tidak inau ulahnya telah ketahuan kebenarannya telah diketahui jelas Adalah barisan bersiap siaga hendak menyerang pura bala bersiap gumuruh bersiapkan pula senjata.

mama supenuh jwala kerbin sisih jaba inet senta apamuk sumekta kestul prang niketira sabet wastra ran tumucuk mimis bulang baling smat

8. Sri Raja Jakarta berbaris tentara disuruh maju perang telah bersiap senjatanya tembang tanda berangkat perang berbunyi segenap perwira ramai sekali bak ombak samudera raya

5. Ana kang mimis smiji yen muni amanak wendran sumekta uwang ketehene ginedhongan ginunungan

kinarya niyup mengsah tuhu prawira dibya nung Murjangkung gendhingnya limpat.

6. SemanaSriNarapati Jakarta sampun miyarsa yen Murjangkung ngambil tyase

apa sang gora warastra saobat mimisira sangsaya watir sang Prabu Murjangkung kinen akesah

Z A ture sugal tan apti solahe wus kawanguran kasurane wus denendheng anata baris sumekta karsa ngerbaseng pura sumekta wadya gumuruh sumekta gegamanira

8. Sang Nata Jakarta baris wadya kinen mapag yuda wus sumekta gegamane tinembang tangara mangkat

gung prmira gumita kadi umbak samodra gung segeralah bertempur perang.

9. Berletusan suara granat bak gunung berguguran (semacam jneriam) gurnada bersusun dilepaskan tahanlah perwira Jakarta pada bahaya tak dirasakan menyusup ke asap api menyerang tombak.

10. Bergumulan bergulingan banyaklah orahg Jawa yang mati Kumpeni apalagi banyak yang kena lemparan terangkat terpental tewas banyak bangkai sampai menggunung karena ramainya peperangan.

11. Kerabat dari Jakarta menggertak melarikan kuda mereka lerkena peluru dadanya tak tern bus sang tahan banyak yang mengusap dada tak henti-henti mendorongnya banyak yang kena kawat gada.

12. Dari belakang banyak menyerbu ineriam Tintak Bomataka sehingga hujan peluru mereka mabuk mesiu segenap bala tentara yang berkuda pun marah-marah peluru tak ada yang mengena.

anulya campuh ing yuda,

9.. Angedrel kanggutuk api lir wukirguntur bubagra

13. Amat lelahlah mereka berperang terlerai sama-sama mundur akan berperang dari kejauhan saja senanglah hati Belanda. Perangnya berlemparan

mngsun gumada fumepret tadhah prawira Jakarta ing baya tan wikara anusup kukusing latu anglanjak watang arbentas.

10. Akuwel'kuwel gulinting kathah palastra wong Jawa Kumpeni semanamaneh akeh kena kang sesawat kombul kontal palastra kang wangke saengga gunung pan sangking ramening yuda.

11. Sentana Jakarta sami ananderaken turangga

kataman punglung jajane nora tedhas si wentalo kathah angusap jaja tan kandheg denira nyumng keh kena kang kawat gada.

12. Ing wuri akeh ngebyuki mriyem tin tak Bomataka saengga udan mimise sami wuni ing sendhawa sakehing wadya bala munggeng kuda mungur-mungur mimis tanana tumama.

13. Langkung say ah dennya jurit kesapih sami udurnya arsa prang tebihan bae alejar tyasing Walanda yudane sesawatan segala ulah perang orang Jawa ketinggalan kaya akan pelurii dan mesiu.

14. Adalah yang dibicarakan sentana di Jakarta Raden Kusuma cerdik mengembara perangnya lewat di angkasa gempariah bala Beianda takut sekali hatinya nieiawan Raden Kusuma.

15. Terjangnya bagai kilat cepat tangkas dan lekas yang diterjang banyak tewas pimpinan perang Kumpeni bernama Amral Umal yang sebelah seiatan pemimpinnya berperang bernama Amral.

16. Banyaklah bala Kumpeni Murjangkung bertepuk dada perang ramai sekali tak ada tolong-menolong perwira-perwira Jakarta banyak sekali demikian menyerang mengepung Beianda memperkuat bentengnya.

17. Di dalam benteng bertudung mota dibuat untuk penolak dari udara Bergantilah yang diceritakan negeri seberang Sep^yol Baron Sukmul mendengar bahwa anaknya sedang berperang perang dengan Raja Jakarta,

sagendhinge Jawa kantun sugih mimis Ian sendhawa.

18. Amatlah khawatir hatinya maka bersiap maju perang menyiapkan segala sesuatunya terpampang memasang layar Sukmul naik kapal

14. Ana santana ginusthi Jakarta Raden Kusuma dibya ngumbara perange angambah ing jumantara geber wadya Walanda atakut kekes tyasipun amengsah Raden Kusuma.

15. Tandange lir kilat thathit akebat cukat trangginas keh matt ingkang kasampe atindhih Kumpeni ing prang anama Amral Ilmal ingkang kidul tindhihipun angaprang nama pun A mral.

16. Supenuh wadya Kumpeni Murjangkung nadhahi tebah prang binuh alangkung rame tan ana tulung-tinulungan wireng Jakarta ablabar mangkana ngebyuk mangepung Welandikyating bitingnya.

17. Akudung motha jro biting kinarya tampinging tawang Gantya ingkang winiraos Sepanyol nagari sabrang Baron Sukmul miyarsa yen kangputra lagya pupuh aprang Ian Nat a Jakarta.

18. Kelangkung watiring galih nulya sanengga ngayuda sumekta saniskarane ababar layar kumetap Sukmul anitih palwa bemiat menolong anaknya tiba di muara Jakarta.

19. Telah mendarat lalu naik kuda dengan temannya bercepat-cepat hampir sampai tiba perjalanannya di kota Inten bersiaga mereka hormat semua Murjangkung senanglah hatinya bertemu ayah lalu bertanya

20. Duduk di kursi teratur Kumpeni semueftiya Baron Sukmul berkata, "Kapten Murjangkung dia kalau begitu juga jangan berperang dia memukul setahun tak akan bedah (kalah).

21. Masalah bisa tujuh keti balk pakai peluru uang dirham dinar dan keton biar diambil oleh Raja Jakarta supaya habis arinya." Murjangkung senang hatinya berdiri tunduk membetulkan.

22. Kestabel pun telah diundangi, "Pakai peluru keton uang" Setiap meriam satu susunan uang menggunung mesiu berbelah-belah meriam pun telah diisi disulut berbunyi bak haliUntar.

nedya tetulung mring sum prapteng muara Jakarta,

19. Wasmentasanitihwajik sarowang asesanderan adungkap prapta lampahe ing kitha Inten sanega samya urmat sadaya Murjangkung suka tyasipun panggih rama atur tanya.

23. Bagai guruh batu Merapi peluru keton uang tersebar ditunda-tunda bunyinya semalam berulang-ulang Demikian pada pagi harinya orang Jakarta banyak menemu keton uang pada rumpun bambu

20. Tata ing kursi alinggih para Kumpeni sadaya Baron Sukmul ngandikane, **Kapitan Murjangkung diya kaluk bagitu jugak jangan prang diya amukul §etaun tak buya bedhah.

21. Mangsa bisa tujuh kethi baik bakik mimis uwang dirham dinar lawan keton byar diambil raja Jakarta supaya bis renira." Murjangkung suka tyasipun ngadek manthuk betul sapah.

22. Kestabel wus denundhangi "Apakik mimis keton wang Saben mariyem sawiyos tumpukan wang gegunungan ubat apanthan-panthan mariyem ingisen sampun sinulet munya lir ben tar.

23. Kadya guntur watu Mrapi mimis keton wang galasah tinundha-tundha unine sedalu ambal-ambalan Ya ta ing ngenjangira wong Jakarta kathah mangguh keton wang munggeng papringan.

24. Berserakan terseHp-selip tak ada persepakatan orang pun mengambil dinar keton bambu aur pun didongkel-dongkel setiap hari demikian menjadi terang pinggirnya ruas-ruas bambu segera dimusnahkan.

24, Galasah pating salempit nora m sinayutan falma ngambil dinar keton pring ori pan dhinongkelan saben dina mangkana dadya padhang tampingipun rosan ori nulya brastha.

25. Kota Katawang tampak Raja Jakarta mengira namun tak teriring tentaranya . tidak tahu peluru senjata diisi peluru baja bala Jakarta banyak yang mati kena peluru terlempar.

26. Berantakanlah penggawa mantri berlarian berebut hidup meninggalkan rajanya Sri Raja tinggal seorang diri amat belas kasihan ya itulah kelakuan raja t^ak penuh kekuasaan.

25. Kutha Katawang kaeksi Nata Jakarta aduga nging tan keringan wadyane tan idhep mimis sanjata ingisen mimis waja wadya Jakarta keh lampus katampan mimis tarkentas.

26. Mownt kang punggawa mantri kaplayu ywa rebutgesang atilar marang ratune sang Nata kari priyangga kelangkung wlasarsa gih punika watakipun ratu murka bek wasesa.

27. Hukuman dari Yang Mahakuasa tiba tak dapat dibendung Sri Raja tinggal terbengongbengong menyesal atas ulahnya dahulu bagai pingsan seketika lama-kelamaan reda menerima nasib Sri Raja hendakpergi menghindar.

27. Dhendhaning Ywang andhatengi 0 nora kena tinambakan karlengngleng-ngengleng Rajeng

getun solahireng kuna lir murcita sakal dangU'dangu rerem mupus

28. Ke gunung selatan Betawi berjalan memintas jalan seperti rakyat di sebelah sananya Gunungsari telah: direbut oleh Kapten Mugangkung

sang Nata akarsa linggar.

28. Ing gunung kidul Betawi lampahe amurang marga ttrkawula ingkanane Gunungsari wus karebat mring Murjangkung Kapitan

Dyan Kusuma yang diceiitakan yang selalu mengangkasa.

29. Belanda takut berhati-hati apa aman atau bahaya berjaga siang dan malam Adapun Sri Raja bubar ada di luar merasa keturnnannya tidak menjadi raja namun sakti menjadi hantu/dewa.

Dyan Kusuma kang winuwus ingkang tansah ngawang-awang.

29. Landa takut ngati-ati apa sakerti kampeka ajaga siyang dalune kuneng sang Narendra ura aneng j'awi rumangsa tedhake tan dadi ratu nanging sekti ameryangyang.

30. Baron Sukmul dengan anaknya Murjangkung sukalah hatinya merencana siang malamnya melaksanakan pembicaraan membuat kota telah jadi serta dikelilingi oleh air hatinya bagai gula mejeleh.

XXXIV. DHANDHANGGULA XXXIV. DHANDHANGGULA

30. Baron Sukmul lang kang siwi Murjangkung suka ing dirya gupita siyang dalune angecakaken ing rembag karya kitha wus dadya sarta kinubeng ing ranu manahe lir gula drawa.

1. Didiamkanlah Murjangkung kini

tersebutlah Raja Brawijaya Majapahit kerajaannya. Sang Raja telah berputra diberi nama gelar Raja Anom berumah di sebelah utara pasar lebih kasihlah Sri Raja Adapun Patih Gajah mempunyai seorang anak laki-laki diambil oleh Sri Raja.

2. untuk diangkat menjadi bupati di • luar bemama Ki Tumenggung Banteng. Sri Raja mempunyai anak lagi lahir dari permaisuri putri itu cantik sekali

1. Enengena Murjangkung ing mangkin kawamaa Prabu Brawijaya Majalengka karatone. Sang Nata wus sesunu Prabu Anom ingkang wewangi adalem lering pasar langkung sih sang Prabu ya ta sira patih Gajah darbe putra jalu abagus kawarni pinundhut mring Narendra

2. Pan kinarya bupatiing Jawi

Ki Tumenggung Bantheng aranira Sang Nata peputra maleh miyos sing Kanjeng Ratu warnardra ayu linuwih bersinar bagai bulan diberi nama sang Dyah Ayu Gendrasekar julukannya Retna Ayu Sekar Kemuning amatlah dimanjakannya.

3. Ibu bapa sangatlah kasih putri wanita yang hanya seorang pandai sebarang kerja mahir isyarat sandi luwes anggun jinak-jinak merpati Adapun tadi sang kakanda Arya Bangah telah beranak dua orang laki-laki nama Arya Kebobang yang tua adiknya nama Arya Tiron.

4. Mereka magang di Majapahit dikasihi oleh Raja Patih Gajah beranak lagi wanita cantik rupanya namanya Dyah Sugiyan diambil oleh Sri Raja diberikan kepada sang putra Raja Anom Pangeran Dipati pantas menikah saling berkasih-kasihan.

5. Demikianlah sembah yang diceritakan Murtengsari yang berubah mpa perkutut dengan istrinya terbang siang dan malam telah tiba di Majapahit menuju dalam istana hinggap pada nagasari lalu berkicau berkali-kali merdu suaranya maka Sri Raja tertarik melihatnya rendah saja tempatnya.

cahya amindha wulan pinaring rum-arum sang Dyah Ayu Gendrasekar peparabnya Retnayu Sekar Kumuning langkung dinama-dama.

3. Ibu rama sakelangkung asih mring kang putra wanodya sajuga awasis sabaranggawe sandi sasmita putus gandes luwes kaduk prak ati ya ta wau kang raka Arya Bangah sampun peputra kalih priya ingkang sepuh Arya Kebobang kang wangi Arya Tiron arinya

4. Samya magang aneng Maospait kinasihan marang Sri Narendra Patih Gajah putra malih estri wamane ayu Dyah Sugiyan ingkang wewangi pinundhut mring sang Nata pinaringken sampun ing putra Prabu Taruna Pangran Dipathpatut palakrarrd lang asih-sinihan.

5. Enengena bekti kang winami

Murtengsari ingkang malih wama berkutut lawan garwane ibere siyang dalu sampun prapta ing Maospait anjujug jroning pura mencok naga santun lajeng manggung wantya-wantya swara rum angNata kenyut miyarsi andhap panggenanira.

6. Kemudian perintah memasang alat perangkap perekat lempar dengan perekat benda telah dipasang pada sebatang kayu Sri Raja segera membeli sangkar emas diberi permata indah intan zamrud mirah air api dan air laut disnruh menyangkutkan pada dahan segera dipasang burung pun telah tahu jika diharap oleh Sri Raja.

7. Berkatalah kepada istrinya, "Ketahuilah EHnda aku ini disuruh oleh sang Raja kau disuruh masuk ke rumah yang baik e1|3ias berpermata ayolah masuk yaitulah kebahagiaanku jalannya aku satu dengan Sri Raja." Istrinya pun menyahut,

8. "Duhai Pangeran, Paduka dahulu ya saya menyusul saja." Murtengsari masuk lebih dahulu ke dalam kurungan itu istrinya kemudian mengikuti namun telah tertutup sampai pintu cepat-cepat kembali ketakutan oleh manusia sangar itu lalu diambil oleh Sri Raja senanglah hati Sri Raja.

6. Nulyakinenamasangpiranti

9. melihat yang berubah rupa segera diberikan kepada anak putrinya.

pulut bandhem lawan pulut bendha wus pimsang ing wreksa ge. Sang Nata agya mundhut sengkeran mas sinotya adi inten jumerut mirah hergeni her laut kinen nyanthelaken ing pang

gya pinasang punang paksi sampun uning yen pinrih ing sang Nata

7. Mujar lawan garwanira aris, "Payo Nimas iki wruhanira ingsun pinrih mring sang Rcpeng kinen malebu ingsun maring wisrnan kang luwih adi kencana di sinotya lah payo malebu ya iku kamukteningwang ing margane sun tunggal Sri Narpati " kang garwa aturira,

& "Dhuh Pangeran Paduka rumiyin gih kawula anusul kewala Murtengsari manjing age marang kurunganipun ingkang garwa nulya nututi nging sampun kainepan ing lawang gya wangsul ajrih marang ing manungsa kang sengkeran pinundhut maring SangAji langkung suka Narendra

9, aningali ingkang malih wami gya ginadhuhaken mring kang putra.

Sang Putri yang amat cantik itu Gendrasari yang anggun juga sang Ratna Sekar Kemuning maka dibawa masuk ke dalam amatlah dijunjung diberi bermacam-macam sesajian bunga konyoh didupai burung itu melihat kepada sang Putri.

10. Murtengsari tertariklah hatinya memang cantik terhias busana bam dalam keadaan berahi gadis itu behim bersuami dicalonkan dengan putra Ki Patih Raden Arya Kebobang tetapi gadis itu tidak mau maka kini dia masih tetap gadis Ketika itu matahari telah terbenam tengahmalam saatnya.

IL Gadis itu bekeija malam menyongket sambil menyulam halus para abdi telah tidur si pembah mpa tadi menjadi-jadi rindu asmaranya namun terhalang dalam hatinya halnya dia bempa bumng Murtengsari mencipta mengusahakandiri menjelma keluar daii sangkarnya telah bembah menjadi satria.

Sang Putri langkung ayune Gendrasari rum-arum ya sang Retna Sekar Kumuning binekta mring dalem pinundhi kelangkung saniskara sinajenan sekar konyoh kinu tugdn ing Ki Peksi mulat mring sang Kusuma,

12. Muda bagus bagai sang Dewa sang Putri duduk di depannya sang Dyah terkqut hati ketika melihatnya

10, Murtengsari kasmaraning galih dhasar ayu karengga busana lagya sedheng birahine dereng krama sang ing rum pinacangaken putra Ki Patih Raden Arya Kebobang nging sang Dyah tan ayun mangkya taksih prawan kenya duk samana sampun sump sang YwangRawi tengah dalu wancinya,

11. Sangfuwita nglebur nambut kardi apanyongket sarya ngalualan ban inya wus turn kabeh sangmalih wama wau saya sanget denira branti nging pakewet ing nala dene wama manuk Murtengsari mesu cipta ngragoh sukma medal sangking kumnganglis sampun wami satriya.

12. Bagus anom ttr yang-yanging tulis lenggah aneng ngarsaning sang Retna sang Dyah mulatkagyat tyase agak berasmara dalam hatinya kepada sang rupawan yang baru tiba gadis itu pun bertanya, "Dewakah Anda datang tanpa asal mula." Tanpa ulah yang ditanya pun menjawab, "Aku adalah pamanmu.

13. "Murtengsari namaku sekarang yang tinggal di Pajajaran akan masuk ke istanamu tertarik akan dikau jadi merana aku minta obat." Sang Putri pun tersenyum "Kalau paman sungguh-sungguh mengapa berlengah menggoda anak perempuan siang malam datangnya.

14. Kalau suka lahir dan batin siang sajalah minta kepada ayahnda." Murtengsari tersenyum, ujamya, "Jika kuminta kepada Sri Raja masakan memperhatikan daku, kehendakku ini Dinda cinta akan dikau sulit di hadapan sang Raja lebih-lebih aku dan Anda sendiri."

Menghindarlah si gadis.

15. Segera ditangkap tangan sang gadis dirayu-rayu sambil diciumi si gadis melepaskan tangannya disambutlah si bak bunga segera ditatang ke tempat tidur si gadis maka tergelincir kejatuhan madu

esmu branta fro kalbu mring wamane kang lagya prapti

sang retna ling tetanya "Napa Dewa Ulun dene prapta tanpa sangkan." tan sabawa kang tinanya nauri

'*Sun pernah pamanircu

13. Murtengsari araningsun mangkin ingkang kari aneng Pajajaran arsa sun malbeng purangger kasmaran sira masku dadya ngarang sunjaluk jampi." Mesem anglir sang Retna "Yen paman satuhu dene ta teka sembrana ajejawat mring putra estri sayekti awan dalu praptanya.

14. Yen sareju lahir trusing batin bok yen siyang nembung Kanjeng Rama" Murtengsari mesem tinge, "Yen sun tembung sangPrabu mangsa uga ngersakna mami karsaningsun taNimas remen sira masku ewuh ngarsaning sangNata luwih'luwih ingsun Ian sira pribadi" ngendrani Sang Juwita

15. Gtis cinandhak astane sang Dewi

pan ingrungrum pan sarwi ingaras sang Dyah amiwal astane sinambut sang tir santun gya pinondhong mring tilam sari sang retna wus kagiwang kagunturan madu si gadis telah dicengkerami sambil diceritakan dm awal hingga akhir akhirnya pun terang.

16. Amatlah hefran sang Putri

mendengar sambil bergumam beijanji santun celaka telah terurai dan niat kembali kembali masuk ke dalam sangkar lagL Tersebut maka si perkutut telah lama disebut halnya mereka bermain asmara maka sang gadis Ratna Sekar Kemuning nyidam sementara lama telah melahirkan.

17. Tidak ada inang pengasuh yang tahu lahimya berupa telur dua buah digembol saja lamanya tak tersebut maka menetaslah dua buah telur tadi berupa burung ketitir (perkutut) cepat besar keduanya menuntut bertanyakan ayahnya ibunya sangatlah ingkarnya malu akan sang anak.

18. Halnya laki-laki tak berupa orang maka membuat tipu muslihat terhadap anaknya tadi ayahmu pergi mengelilingi tanah Jawa anaknya diberi nama * yang tua disebut Jaka Mangu namanya

sang ayu wms cinengkraman apan sarwi finarwan purwa madyor ning wusana sampun atrang,

16. Sakelangkung ngungun sang lir sufi amiyarsa angunandikeng driya prasetya krama papane wus wedhar kang pulang yun wangsul malbeng kuningan malih

wamanen si Kitiran wus lami cinatur genira lambang asmara nulya nyidham sang Retna Sekar Kemuning wus antara gya mbabar,

17. Datan ana parekan udani wama peksi Kitiran

babarira apan warni tigan kekalih kinandhut bae laminya tan winuwus nulya nenetes tigannya kalih

glis geng kalihipun amuthah taken sudarma ingkang ibu kelangkung denira kumbi alingsem mring kang putra,

18. Dene kakung tan katingal jalmi dadya karya adora sembada dhumateng wau putrane pan lunga sudarmamu angideri ing jagat Jawi kang putra sinung nama kang sepuh puniku Jaka Mangu aranira yang muda Lambang Sura keduanya pun permisi kepada ibunya, karena hendak

19. berkelilingjagat mencari ayah, Jaka Mangu dengan Sura keduanya terbang menjelajah negara jauh. Maka bergantilah yang diceiitakan sang Putri Sekar Kuning dinikahkanlah dia itu dengan putra P^jajaran dipaksa oleh sang ibunda permaisuri namun sang Putri tidak mau juga

20. Mempersembahkan hidup matinya juga kepada ibunda dan Sri Raja sedih putrinya berkepala batu berkali-kali disuruh nikah segenap putra dipati sang Putri tidak suka juga ditolak semuanya mereka mantri punggawa serta bupati satria ditolak juga maka diamlah Sri Raja.

XXXV. SINOM

1. Sri Baginda Brawijaya pagi h^ya hadir diseba diiring para pengiring setiba di Sitihinggil di bangsal witana bersemayam di singgasana emas bercahaya bertahtakan permata beralaskan beledu bertabur bunga berenda emas, lengkap yang menghadap.

Lambang Sum putra kalih mmin pamit mringlbu apan arsa

19, Angiderijagat angulati mring sudarma Jaka Mangu lawan Sura amiber karone jajah nagara nglangut Kuneng gantya ingkang winami sang Putri Sekar Jenar kinramakken iku angsal putmPqajaran pan pineksa mring ibu sang prameswari nging sang Retna tan arsa

20. Ngaturdken pejah gesang ugi rnring kang ibu mring rama nalendra emeng tyas pugal putrane wali'wali tinantun krama sagung putra dipati sang Putri datan arsa tinampik sedarum mrituwin mantri punggawa myang bupati satriya samya tinampik mila kendel Sri Nata

XXXV. SINOM

1. Sang Aprabu Brawijaya enjing amiyos tinangkil ginarebeg pra biyada sapraptanira tinggil munggeng witana adi alenggah dhampar mas murub pinathik nawa retna lemek bludru isi sari rinenda mas pepak sagung kang sumewa

2. Jenis upacara di kiri kanan banyak dalang sawunggaling. kidang emas hardawalika kebut badak dan cepuri prajurit yang menjajari kanan dan belakang melingkar bertemu tak berubah tempatnya Adapun segenap para dipati ada di depan lengkaplah dari mancanegara.

3. Ki Patih Gajah Mada hadir di pegei^an dan segenap para dipati waktu itu jajarnya duduk lengkaplah para mantri arya, rangga dan tumenggung Ki Patih Gajah Mada dipanggil ke Sitihiilggil putra raja Raja Anom hadir di depan.

4. serta putra Pajajaran yang akan diambil menantu sang Raja maka Dyan Arya Kebobang Arya Tiron sang adik merefca hadirdi depan duduk bersila hormat Sri Raja pun bersabda kepada lU Patih Gaj^ Mada, "Hai Patih, perintahkan panggilanku.

5. kepada segenap para dipati arya, wangga, dan ngabehi saya utus pergi ke Flajajaran jika ada yang sanggup tenttt saya jadikan menantu."

2. Upacara kering kanan banyak dhalang sawunggaling kidang mas ardawalika kebut badhak Ian cepuri prcgurit kang jajari kananne ing wuri tepung tan owah pemahira dene sagung pra dipati munggeng ngarsa pepak kang manca nagara

3. Kyana Patih Gajah Mada pagelaran dennya nangkil Ian sagung para dipatya semana jajarnya linggih pepak kang para mantri arya rangga Ian tumenggung Kyai Patih Gajah Mada ngandikan marang sitinggil putra nataPrabu Anorn munggeng ngarsa

4. Miwah putra Pajajaran kang badhe mantu sangAji riehggih Dyan Arya Kebobang Arya Tiron ingkang rayi samya munggeng ing ngarsi pasilanira mabukuh sang Nata Ion ngandika mring Gcgah Mada Kya Patih "Heh ta Patih dHawuhna timbalan ingwang.y

5. Mring sagung para dipatya arya, rangga, lan ngabei sun utus mring Pajqaran atulak sadina bdli yen ana kang nanggupi pastM yen sunambil mantu'

Ki Patih bersembah, "Dubai Rajasembahan hamba hamba serahkan mati dan hidup.

6. hamba sahaya Paduka di Majapahit tua muda, besar kecil tidak ada yang sanggup menjalankan tugas Baginda namun demikian anak hamba sang Bagus Raden Arya Kebobang mungkin sanggup berangkat pulang ke negeri Pajajaran."

7. Menyahutlah Arya Kebobang kepada Ki Patih, "Saya tidak sanggup tidak hams beristirahat putri calon hamba raja jika ada kasih Sri Raja." "Namun demikian juga segenap satria dipati jika sanggup lapor kepada Ki Patih."

8. Yang hadir menjawab serentak, "Kami menyerahkan hidup mati tak ada yang sanggup beijalan sehari pergi pulang ke negeri Pajajaran menjalankan perintah Raja." Maka berganti yang diceritakan yang membuka tanah di gunung Kembang adalah Ki Ajar dan Endang masih gadis.

Patih matur wotsekar *'Dhuh Gusti sagungfng dasih miwah amba ngaturaken pejah gesang

9. Namun bukan istrinya

6. AbdidalemMajalengka

sepuh anem ageng alit boten wonten ingkang sagah nglampahi karyaNarpati ewasemanten ugi atma kula sang binagus Raden Arya Kebobang menawiinggih kadugi mlampah tulak dhateng negari P<g(garan "

7. Mangsuli Arya Kebobang dhumateng R ekyana Patih "Manira boya kaduga boten kedah rabi putri magang abdi pati yen wonten sihing sang Prabu' "Ewa samanten uga sagung satriya dipati yen kadugi matura dhateng KiPatya,"

8. Matur peksi gung sumewa anyaosken pati urip boten wonten ingkang sagah nglampahi sadinten ball mring Pajajaran nagri dhawuhken timbalan Prabu," Kunenggantya winama kang truka ing Kembangwukir

pan ki Ajar lawan Endhang meksih kenya

9. Nanging dede garwanira mereka hanya bertapa mereka gencar bertapanya pendeta pria dan wanita apapun yang dicipta jadi sidik sab da tembus pandang Ketika itu Ki Ajar dakarnya dipotong sendiri setelah putus, dakar pun dicipta

10. menjadi pisau lengkap dengan tangkainya dan bahkan disebut juga nama seking dalang korut amatlah dipelihara baik-baik tidak berpisah siang dan malam oleh Ki Ajar pun digembol Tersebut seorang endang di depok lain lain depok satu gunung mereka sangat terlanda asmara.

11. Ketika Endang Gunung Kembang member! berita kepada Endang Larasati ketika saat tahu di desa Nyi Endang bekerja akan membuat nakir seking yang bernama dalang korut Ki Ajar berkata, " Jika kaubawa sekingku ini pesanku janganlah kauletakkan di pangkuanmu."

12. Setelah berpesan segera diserahkan Endang Larasati pulang setibanya di rumah sekingnya untuk membuat nakir lupa pesan sang Resi diletakkan di pangkuannya seking lenyap segera ia hamil

namung samya amertapi samya gentur tapanira pandhita jalu pawestri barang cinipta dadi sidik sebda tingal terns . Ki Ajar duk asemana dekare tinigas nuli satugele kang dakar nulya cinipta

10. dadya lading sakgarannya

apan nenggih denarani seking dhalang korut nama kelangkung denkeni-keni tan pisah siyang latri mring Ki Ajar pan kinandhut wamanen wama endhang

sanes dhepok tunggil ardi sekaliyan sami sru subrantanira,

11. Kala Endhang A rdi Kembang warta endhang Larasati

duk mangsa uningeng desa Nyi Endhang anyambut kardi badhe kinarya nakir seking wasta dhalang korut Ki Ajar aris nabda, ''Yen siraga seking mami wekasingsun ja kokseleh pangkonira,"

12. Wus wekas sinungken agya

Endhang Larasati mulih sapraptanira ing wisma kang seking kinarya nakir supe welinge resi sinelehken pangkonipun seking sima gya "wcc^rat

Ni Endang terkejut hatinya melihat perutnya menjadi besar.

13. Merasajika kesalahan halnya dia lengah akan pesan segera pergi ke depok sang Pertapa memberitahukan tentang ulahnya dulu sejak awal sampai akhir sang Pendeta bicara halus, "Memang telah menjadi kehendak Dewa engkau hamil , anak bajang, anakku dengan anakmu."

14. Setelah beberapa lama halnya Ni Endang mengandung telah cukup waktunya bayi pun lahir bayi laki-laki yang wajahnya amatlah jelek sekali bayi cepat membesar rupanya tidak serupa orang kebanyakan tiap hari bermain-main di hutan.

15. Petang hari baru pulang kalau pagi pergi lagi hingga hitam seperti janggitan (nama hantu) waktu itu diberi nama oleh ayah sang Maharesi dengan sebutan Jaka Badung lamanya tak dibicarakan lalu pergi ke dalam hutan lebat Jaka Badung jalannya terluntalunta.

Ni Endhang kagyat ing gatth aningali dene geng padaranira,

16. Dalam peijalanan mendengar berita kalau ada seorang raja

13, Rumangsa yen kalepatan dene anglirwakken weling glis mentor dhepok sang Tapa tur wikan solah ing nguni

purwa wusana titi sang Pandhita manabda rum, "Baya was karseng Dewa

sira anandhang garbini lure bqang putraningsun lawan sira,"

14, Was lami amtaranira Ni Endhang gennya garbini wus jangkep semayanira jabang bayi nulya lair medal jalu kang wami sakelangkung awonipun jabang bayi walagang wamane tan lumrah jalmi

saben dina pasabane aneng warm,

15, Yen mantuk suruping surya lamun enjang kesah malih ngantya ireng lir janggitan serrmna sinungan nami mring rama sang Maharsi winastanan Jaka Badung laminya tan ginustha nulya kesah mring wanadri Jaka Badung lampahe kaluntahinta,

16, Neng marga miarsa warta kalamun ana narpati bijak tenar di dunia ini negerinya di Majapahit akan didatangi oleh Ki Jaka Badung maksudnya mau menghambakan diri kepada Raja Majapahit tak tersebut di jalan, ia sudah tiba.

17. Di negeri Majapahit langsung menuju ke bawah dua batang pohon beringin datang tanpa ada yang mengantarkan Raja pun sedang hadir diseba di pegelaran dan Sitihinggil yang menghadap penuh sesak hingga melebar ke Pangurakan seperti laut tanpa batas halnya kini Sri Raja bersayembara.

18. "Hai Patih undangkanlah barang siapa sanggup ke Pajajaran pergi pulang tentu saya terima telah diimdangkanlah kepada segenap orang Majapahit namun tak ada^yang sanggup Maka terlihat oleh Raja orang berjemur di bawah beringin kembar.

sudibya kalokengjagat negarane Majapait arsa dipun punigi mring sira Ki Jaka Badung sedyanira ngawula

19. Sri Raja pelan sabdanya, "Bentara, periksalah segera orang berjemur di bawah beringin kembar." Bentara pun sanggup menyembah pergi dari depan Sri Raja segeralah turun jalaimya dari pendapa

marangPrabu Majapait tan winama ing marga lampahe prapta

17, NagaraingMajalengka njujug sor waringin kalih dumrojok tanpa tampan Nata pan lagya tinangkil paglaran myang Sitinggil kang sewaka bek supenuh tandya ber Pangurakan lir segara tanpa tepi pan ing mangke Sang Nata asayembara,

18, Lah ta Patih undhangena sapa ingkang ananggupi marang Pajcqaran tulak pasthi ingsun tarimani." sampun ngundhangan sami sagunging wongMqalangu ning tan ana kaduga nulya sang Nata ningali jalma pepe neng ngisor waringin kembar,

19, Sang nata alon ngandika "Gandhek priksanen den aglis jalma pepe wringin kembar." Gandhek sandika wotsari lengser sangking ngarsa ji agya denira tumurun lampahira pendhapan tiba di bawah beringin kembar telah bertemu dengan orang berjemur, diperiksa

20. Sejak awal sampai akhir Badung menjawab sampai tuntas dua bentara cepat kembali tiba di depan Raja menyembah menyampaikan laporan Maka titah Sri Raja, "Hai Bentara panggillah dia bawalab menghadap saya." Bentara menyembah dan menyanggupi.

21. Dua bentara bersama-sama pergi dari hadapan raja untuk memanggil Telah diiring tiba di depan Raja merendah seraya menyembah Tersebut sang rupa Ki Badung jelek sekali badannya pendek saja dan hitam kotor pundak berponok lagi tangannya (bengkok).

prapta sor waringin kalih sampun panggih jalma pepe pinariksa.

20. Ing purwa madya wusana Badung matur sampun titi gandhek kalih wangsul enggal prapteng byantara wotsari atur satumeki alon ngadika sang Prabu "Lah gandhek timbalana iriden mring ngarsa mami " Awotsekar gandhek sandika turira.

22. Perutnya buncit dadanya melengkung seperti dada burung hidung kecil dahi angsa wajah bak jeruk purut satu kelebihannya mata kocak cahaya memancar bak cahaya bunga sungguh keturunan seorang pendeta maka bersabdalah Sri Baginda Brawijaya.

23. "Di manakah rumahmu dan siapa pula namamu

21. Gandhek kalih sareng mentor sangking ngarsa animbali Wus kerid prapta ngarseng Sang mendhak sarya awotsari cinatur ingkang wami Ki Badung saru kelangkung pan dedegira andhap ireng mangkak ingkang jisim pundhak kepis punuk tur tangan kuwaga

22. Abekel wewadhukira ngalengkong dhadhane peksi

irung sunthi bathuk banyak jeruk purut ingkang rai titipane sawiji netra kocak cahya macur lir cahyaning kusuma tuhu trah pandhita yekti

dadya nebda sang Aprabu Brawijaya.

23. "Pan ing ngendi wismanira lawan sapa araneki serta apa yang engkau kehendaki berada di bawah beringin?" Pendatang itu menyembah sambil berkata, "Hamba abdi dari gunung nama hamba Badung mau menghambakan din kepadaRaja,"

24. Sri Raja bersabda, "Baiklah, engkau say a terima kalau Anda mampu saya utus pergi ke negeri Pajajaran sekarang juga pulang pergi, katakan kepadaku." Kata Badung, "Baiklah diutus apa Gusti senyampang pagi, jika mampu apa hadiahnya?"

25. Sri Raja bersabda pelan, "Ya. Engkau saya beri hadiah wanita cantik putraku. Ambilkanlah saya bibit segala macam hewan buruan hutan dari Pajajaran, jika engkau berhasil kepada Kakanda Adipati Jika tak berhasil saya bunuh sebab engkau berkata bohong kepada Raja."

26. Ki Badung menyanggupi pamit menyembah lalu segera pergi jalannya bagai kilat sekejap mata saja telah tiba di Pajajaran bertemu dengan Arya Bangah sembahnya "Gusti, hamba diutus Adinda Paduka Raja Majapahit Sang Sri Raja Brawijaya."

apa ingkang sira sedya prapta jujug wringin kalih," Matur nembah kang prapti,

"Kawula di dalem gunung pun Badung nama amba sedya kmula angabdi mring narendra nglebur tilasing suku sang "

24, Sri Narendra angandika "Yen sira ingsun tampani kelamun sira kaduga ingsun utus marang nagri Pajajaran sak iki tulak matura muring sun," Badung matur sandika ingutus punapa Gusti pumpung enjing yen dugi ganjar punapa?"

25, Sang nata alon ngandika "lya sun ganjar sireki wanodya yu putriningwang Ingsun pundhutena wiji buron wana sakwerni Pajajaran yen sira tuk mring Kakang Adipdtya Yen tan oleh sunpateni sabab sira matur dora Sri Narendra,"

26, Ki Badung matur sandika amit nembah mentar aglis lampahira kadya kilat sakedhep netra gya prapti ing Pajajaran kapanggih Ian Arya Bangah umatur, "Gusti, kula dinuta rayi Paduka Narpati Majalengka ri sang Prabu Brawijaya,"

27. Minta bibit hewan buruan hutan bermacam-macam yang lengkap. Sang Dipati Arya Bangah menjawab menyanggupi Ki Badung pun diberi segera tabung tertutup di dalamnya berisi hewan buruan hutan dipesan sungguh-sungguh tabung itu panjangnya hanya sehasta.

28. "Badung ini jangan sampai kaubuka di perjalanan." Berkata sanggup dan segera minta diri dari depan sang Dipati Jalannya bagai kilat sambil menjinjing tabung jalannya lewat selatan tiba di Brongkoi dilihat tutup tabung dibuka keluar suaranya.

29. Berdengung suaranya Ki Badung menutup lagi segera laju jalannya tiba di Pancal dilihat lagi berduyun-duyun keluar lagi namun rupanya tidak tahu lalu meneruskan perjalanan tiba di Brosot dilihat lagi suara dengung gemuruh segera ditutup lagi

27, Mundhut wiji buron warn wamine den amepeki Sang Dipati A rya Bangah sandika dennya mangsuli Ki Badung denparingi bumbung tinutup pan gupuh jro isi buron wana

winekas winanti-wanti bumbungira panjange namung saasta,

28, 'Badung iku poma'poma ja sira biikak neng margi," Matur sandika mit mentar ing ngarsanira Dipati lampahira lir thathit pan sarwi anyangking bumbung medal kidul lampahnya mendhak ing Brongkoi ningali tutup bumbung binukak medal swaranya

30. Telah lanjut jalannya maka tiba di Grogol dibuka lagi tak tahu juga rupanya habislah tercecer di jalan tidak tahu juga rupa isi dalam tabung

29, Apan kumerut swaranya Ki Badung enggal nutupi gya lajeng ing lampahira prapteng Pancal aningali gumrudug medal malih nanging wamane tan wemh lajeng dennya lumampah prapteng Brosot aningali pan kumerut swaranya glis tinutupan

30, Wus lajeng lampahnya prapta ing Grogol binukak malih meksa tan wruh wamanira telas kekecer neng margi ameksa tan udani wama isi jroning bumbung

Mal^ Badung segera tiba Sri Raja masih di penghadapan Badung mendekat ke depan, heranlah segenap bala.

31. Badung melapor kepada Sri Raja telah dilaporkan segala yang diperintahkan dan meiaporkan tanda-tanda tabung dipersembahkan Raja heranlah Sri Raja akan kesaktian Ki Badung tabung segera dibuka ternyata kosong tidak berisi Sri Raja pelan sabdanya,

32. "Hai Badung, apa sebab halnya tabung ini kosong?'' Badung menyembah berkata sebenarnya bahwa dibuka di perjalanan Marahlah Sri Raja "Badung saya minta ganti bibit-bibit yang hilang kembalikan sehari ini juga kalau tak bisa pasti engkau saya bunuh."

Ya ta Badung glis prapta sang Nata taksih tinangkil Badung munggeng ngarsi byantara cingak gung wadya.

33. Ki Badung menyanggupi sambil menengok kanan kiri sekejap mata telah tiba hewan buruan hutan lengkap terjelma di alun-alun berkelompok-kelompok tempatnya heranlah segenap yang melihat halnya banyak hewan buruan bermacam-macam, Sri Raja tertarik melihatnya.

3L Badung maturing Narendra sampun katur reh tinuding Ian ngaturaken pratandha bumbung katur ing sang Aji ngungun Sri Narapati marang sektine Ki Badung bumbung binukak agya binukak suwung kang isi Sri Narendra alon denira ngandika.

32. '*Heh Badung apa karannya denen bumbung tan pa isi?*' Badung wotsekar tur setya yen binukak wonten margi duka Sri Narapati Badung ingsun mundhut tempuh wiji kang padha Hang, ulihna sadina iki yen tan bisa pesthi sira ingsun lunas."

33. Ki Badung matur sandika sarwi noleh nganan ngering sakedhep netra glis prapta buron wana amepaki ngalun-alun matitis tatap pepantlian genipun

gawok sagung tumingal dene keh buron wanadri wama-wama sang Nata mulat kasmaran

XXXVL ASMARADANA

1. Bala disuruh mengejar kijang rusa dan banteng serta kancil gemuruh suaranya. Sri Raja amatlah senang tentara berlaga dengan harimau ada yaiig meninju ada yahg m«- mukui dengan banteng sekali saja.

2. Ada yang dengan kijang dan kancil^ sesuka bala tentara gemuruh suara segenap orang dengan bunyi buruan hutan dengan orang yang menambat rusa amat senanglah hati Sri Raja melihat segenap bala bercengkerama.

3. Setelah Sri Baginda demikian cipta isi hatinya, "Bagaimanatah akhirnya kini telah terlaksana yang jadi kehendakku tidak urung sungguh ki Badung meminta anugerahny a,''

4. "Hai Badung segeralah segenap buruan hutan itu tempatkanlah semuanya ke dalam tengah hutan kini kehendakku jangan ada di alun-alun." Badxmg menyanggupi lalu pergi.

5. Sri Baginda kembali ke istana Ki Badung lepas jalahnya menggiring segenap buruan hutan dikembalikan ke hutan kehendaJc Ki Badung

XXXVI. ASMARADANA

L Wadya kinen bujung sami kijang menjangan andaka kancil agumrah swarane. Sang Nata kelangkung suka wadya tarung lanjsima weneh bithi ana jagur

karo bantheng kapisanan,

2, Ana karo kidang kancil

sasukane wadya bala gumrah sagung wong swarane mvwah unine brpn wana myang wong ngunger menjangan langkung suka Sang Aprabu mulai dadya gung cangkrama

3. Sawiisnya Sri Narapati mengkono ciptaning driya, 'Taran baya wekasane ing mangke wus.kaleksanan kang dadya karsaningwang tan wurung sida Ki Badung anagih ganjaranira "

4. **Heh Badung sira denaglis sakehing kang buron wana lah iku panggokna kabeh marang satengahing wana samengko karsaningwang aja na ing ngalun-alun " Badung fur sandika mentar.

5, Nata kondur mring jro puri Ki Badung lepas lampahnya nggiring buron wana akeh winangsulaken mring wana Ki Badung karsanira akan menghadap kepada ayahnya Perjalanannya telah tiba di pertapaan.

6. Sang pendeta bertanya dengan sabar, "Badung dari mana engkau?" Badung mengatakan segala peristiwanya bahwa dari Majapahit sejak awal hingga akhirnya telah disampaikan semuanya Ki Ajar pelan katanya

7. "Jika demikian kehendakku kembalilah ke negeri sebarang kehendak Raja semuanya sanggupilah saya tak akan menegakan kau namun sungguh-sungguh pesanku "Jika kelak engkau telah bertemu

8. dengan sang Putri Majapahit jangan kau kira-kira tunggulah serelanya jangan tergesa engkau bersebadan jika sang Putri belum menjadi kehendaknya dan lagi pesanku kepadamu.

9. Jika engkau pada malam hari melihat sesuatu jangan kau ganggu Sudahlah Badung kembalilah ke negeri Majapahit." Badung pim menyembah lalu melesat dan tiba di negeri Majapahit.

sowan mring sudarrmnipun lampahe prapteng pertapan

6. Sang pandhita tanya aris,

10. Bertepatan Sri Raja hadir di Sitihinggil bersemayam di singgasana emas

"Badung teka ngendi sira?" Badung matur niskarane

lamun sangking Megalengka purwa madya wusana pan sampun katur sadarum Ki Ajar alon ngandika

7. "Yen mangkono karsa mami balia marang nagara sabarang karsane Rajeng kabeh sira saguhana mangsa sira sun tegakena nanging poma wekasingsun "Yen nergang sira wus panggya

8. Ian sang Putri Majapait aja sira taha-taha Ian antinen saklunture ja gem sira cumbana menawa sang Kusuma dumng dadi karsanipun Ian maneh wekas manira,

9, Yen sira kala ing wengi ana mpa kang katingal aja sira ganggu gawe Wis Badung sira balia mring nagri Majalengka." Badung nembah mesat rawuh

nagari ing Majalengka,

10. MarengiSriNarapati miyos munggeng sitibentar lenggah dhampar kencanane lengkap segenap yang hadir Patih Gajah Permada Ki Jaka Badung niasuk di depan lalu menyembah.

11. Melaporkan ulah perintah sejak awal hingga akhir terserah kehendak Sri Raja." Sri Raja mematung mendengar akhirnya pelan bersabda, "Saya tak usah memeriksa saya tanyai putriku."

12. Usai dihadap Sri Raja masuk istana sang Putri dipanggil maka tiba ditanya mau tidaknya, tidaklah dipaksa-paksa ya tak mau juga sedih hati Raja akhirnya bersabda, "Nini jalanilah.

13. Jangan sampai raja ingkar lebih baik mintalah yang tidak ada." Sang putri menahan air mata karena dipaksa orang tua maka pelan sembahnya, "Hamba menjalani kehendak Paduka namun hamba punya permohonan.

14. Buatkanlah yang bersinar indah empat buah kolam yang besar selesai dalam semalam empat telaga tersebut tempat untuk berenang-renang gedung rumah yang besar-besar pula siap untuk memasak.

pepak sagung hang sumewa Patih Gajah Permada Ki Jaka Badung cumundhuk ing ngahyantara wotsekar.

11. Ngaturken solah tinuding ing purwa wusana tamat " sumangga karsa Sang Reg eng.' Sang Nata jenger miarsa wekasan Ion ngandika, *Tan susah mariksa ingsun suntarine putraningwang,"

12. Jengkar ngedhaton Sang Aji

sang Putri ngandika prapta tinantun sanget lumuhe pineksa-peksa tan arsa wagugen tyas Narendra wusana ngandika arum, "Nini sira lakpnana.

13. Ja nganti cidra narpati ngur mundhuta kang tan ana.'

Sang Dyah angemu waspane dene pineksa sudarma dadya Ion aturira, "Lun nglampahi karsa Prabu

nging amba gadhah panedha.

14. Damelna ujwala adi Ian beji catur kang pelak dados sedalu mangke telagi catur punika prantosipun lelumban gedhong dalem kang gung-agung

ulah-ulah den samekta.

15. Tanaman yang bermacam-macam lengkap buah-buahan pun lengkap yang enak lagi masak di pohon demikian juga bunga-bungaan jangan ada yang kelewatan." Sri Raja bersabda, "Baiklah Nini, tinggallah baik-baik

16. Saya akan keluar memerintahkan permohonanmu." Maka segera keluarlah Sri Raja diiring penggawa lengkap tiba di Sitihinggil bersemayam di singgasana yang hadir menghadap masih lengkap.

17. Di Pagelaran rapat menanti kehendak raja. Sri Raja bersabda manis, "Panggillah si Badung." Jaka Badung Biperintah diiring tiba di depan Raja merendah sambil menyembah.

18. Sri Raja bersabda manis, "Hai Badung perintahku. putriku punya permintaan buatkan taman yang lengkap bunganya serta empat telaga selesai dalam sehari.

19. Untuk mandi kelak rumah serta taman." Badung pun menyanggupi menyembah dan minta diri tiba ke arah barat matahari tenggelam telah masuk, sunyilah dari keramaian orang.

15. Pepethetan kang mepaki wohwohanipun apepak kang eca mateng uwoh tuwin ingkang sesekaran sampunwonten klangkungan." Sang Nata ngandika arum, *'Lah iyaNini karia.

16. Sun arso miyos mring jawi dhawuhken pundhutanira Nulya miyos jeng sang Rajeng ginarebek ing biyada wus raw>uh Sitibentar alenggah dhampar sang prabu kang sewaka taksih pepak.

17. Munggeng paglaran apipit angantos karsa narendra. Sang Nata manis sebdane "Lah Si Badung timbalam " Jaka Badung ngandikan kerit prapta ngarsa Prabu mendhak sarwi awotsekar.

18. Sang nata ngandika manis '*Lah Badung parentah ingwang putraningsun pundhutane karyakena pertamanan kang mepaki kembangan kalawan talaga catur padha sawengi sadina

19. Kinarya siram ing benjing dalem miwah pepethetan Badung sandika ature wotsekar mentar neng ngarsa prapta pemah repatya YwangBagaspati sumurub wus manjing sirep ing jalma.

20. Jaka Badung segera bersamadi bersedekap bersamadi memohon kepada sang Dewa menutup iubang badan yang sembilan buah mematikan panca indera mengheningkan pandang mata.

21. Telah mati di dalam hidup hidup di dalam mati tiada meli}iat tiada mendengar serupa tak terlihat ada bau tak dibau ada suara telah tak terdengar menjiadi dingin puncak hidungnya.

22. Tak berucap hanya pandang hening maksudnya memusatkan perhatian hening akan penglihatan grana artinya hidung s/fca puncaknya hidung yang dipandang oleh mata hanya puncak hidung.

20, Jaka Badung gya semadi sedhdkep saluku tunggal nenuwun mareng Dewane amepeti kang babahan hawa sanga sedaya mateni pancadriyeku angeningken kang paningal,

23. Telah tampak menyatu jiwanya telah tiada berkehendak lalu menyatu seketika heningnya hanya sang Hyang Wasesa mohon telah menjadi satu memohon kepada Dewa Agung diberi rupa indah.

24. Rupa buruk agar dapat musnah sangat sedih di dalam hatinya ditolak oleh si cantik rupa buruk telah musnah batinnya telah tahu mohon taman kolam empat jadilah seketika itu

21 Wus mati safroning urip iirip safroning palastra tan dulu tan mursamake sampa tan tiningalan na ambu tan ginanda na swara wus tan rinungu dadya tis agrana sika,

22. Tan ngucap mung tingal ening tegese tisgrana sika ngening marang paningale grana irung tegesira sika pucuking grana kang pinandeng tingalipun namung sapucuking grana.

23. Katingal wus dadya siji kang j'iwa wus nir karsanya dyan limut sakala ninge namung sang Hyang Wasesa minta wus dadya satunggal aminta marang Dewa Gung pinaringan wamendah.

24. Wami awon sageda nir langkung nartgis jroningnala tinampik marang Sang Sinom wus enir awon kang wama ing batin wus uninga minta taman beji catur dadia padha samangkya.

25. Dikabulkan oleh Dewa Adi taman beji telah jadi serta telah berubah rupa Badung amat rupawan warna jelek telah sirna Badung pun telah menjadi sakti sekali sudah kehendak Batara.

26. Hindar lepas dari sanggar segera menghadap Sri Raja. Sang Raja terkejut penglihatannya kedatangan Badung bagai kilat Sri Raja pelan sabdanya, "Siapakah engkau yang meng hadap." Menyembah sambil berkata, "Hamba Gusti

27. Hamba Badung yang ditunjuk menjalankan tugas raja permintaan putri Paduka taman sari dan empat kolam telah jadi semuanya silakan kehendak Paduka Raja." Amat heranlah Sri Raja.

28. Halnya dia kelewat sakti dan bagus rupanya Sabda Sri Baginda, "Baiklah Badung, terima kasih." Sri Raja masuk istana dijemput para putri tiba di prabayeksa (rumah besar dalam istana) lalu bersemayam.

29. Dikelilingi para putri cantik segera sang Putri diberi tahu sang Putri tiba dari istananya sabda Sri Baginda, "Permintaanmu, sayang taman sari empat telaga kini telah jadi, Nini.

25. Tinurutan mring Dewa di taman beji sampun dadya sarta was salin wamane Badung langkung bagusira wama ala was sima Badung wus sekti pinunjul pinasthi Bethara mulya.

26, Mentar sangking ngujwala glis tumameng ngarsa Narendra SangNata kagyat tingale praptane Badung lir kilat sang Nat a loh ngandika, '*Sapa kang prapta sireku

tursembah, "Gusti kawula,

21, Pun Badung ingkang tinuding nglampahi karsa nalendra putra dalem pundhutane beji catur taman sekar sampun dadya sedaya sumangga karsa sang Prabu," langkung ngungun Sri Narendra,

28. Dene ta kaliwat sekti Ian mangke bagus kang wama SangNata alon sabdane, "Jya Badung suntarima," Nata kondur mring pura pinethuk keng para arum prapteng prabayeksa lenggah.

29, Ingayap kang para manis nulya sang Pu tri ngandikan sang Retna prapta purane SangNata alon ngandOca "Nyawa pundhutanira tlaga catur taman santun ing mengko nini wus dadya.

30. Serta Ki Badung kini rupanya sangat bagus." Sang Putri mendengar sabda ayahnda, amatlah jatuh hati "Hai sayang, bersih-bersihlah!" Sang Putri menyembah pergi dari depan Raja,

31. Tiba di tempat sang Putri diiring segenap inang pengasuh Ujar sang Putri kepada para dayang-dayang, "Bibi, lihatlah segera benarkah bahwa di Badung kini rupanya bagus?"

32. Dayang-dayang pun menjawab, "Ya Gusti hamba mendengar panggilan ayah Paduka Gusti Badung rupanya bagus." Adapun keparak (abdi dalam istana) luar yang mengiring Sri Raja bersembah kata kepada sang Putri.

33. "Ya Gusti. Sungguh berganti kulit si Badung bagus sekali." Sang Putri pelan katanya, "Dia seperti ular dapat berganti kulit juga." Jawab dayang-dayang dengan santun, "Ya Gusti, memang demikian.

30, Lawan Ki Badung ing mangkin wamane bagus utama Sang Retna mireng sabdane ing rama langkung kagiwang "Lah nyawa reresikar SangRetnayu awotsantun lengser sangking ngabyantara.

34. Mulanya jelek sekali kini bagai sang Dananjaya." Sang Putri tersenyum hatinya "Apatah telah dipastikan oleh Dewa itu jodohku dari jelek berubah bagus serta lebih sakti."

31, Prapta kaputren sangDewi ingayap sagung pawongan sang Retna Ion ngandikane dhumateng ing embanira, "Biyung pirsanen enggal apa ta nyata si Badung wamane bagus ing mangkya,

32, Emban inya matur aris, "Dhuh Gusti mireng kawula rama daiem timbalane pun Badung wamane pelak. " Ya ta kaparak jaba ingkang andherek sang Prabu nembah matur mring sang Retna.

33, "Dhuh Gusti yektos mlungsungi pun Badung sigit kalintang." Sang Retna Ion timbalane, '*Dene ta lirpendah ula bisa mlungsungi uta." bok emban alon turipun, .

'Vgi Gusti makatencL

34, Kang wau awon nglangkungi mangke kadya Dananjaya," Sang Retna mesim tyase 'Baya wus pesthine Dewa

iku jatukramengwang dene ah dadi bagus sartqne luwih kuwasa,"

35. Sang bak Ratih telah berbusana rupanya semakin cantik telah menghadap ayahanda Sri Raja maka Badung pun dipanggil akan dipertemukan dengan sang Putri perayaan pesta tak diceritakan.

36. Agar lancar ceritanya telah bersanding Putri tetapi belum berapa lama Jaka Badung dengan sang Putri ingat akan pesan ayahnya maka belum bersebadan Demikianlah sang Putri.

37. Agak kecewa di dalam hatinya menanti kasih suaminya susah sekali belum bersebadan kesulitan halinya sang Putri tadi mempunyai dugaan lain dipikir wadat asmara.

38. Halnya telah tujuh malam Ki Badung tidak berkemauan sang Putri akan beristirahat lalu sang Putri naik ke tempat tidur pada waktu tengali malam Badung di bawah bagian kaki tempat tidur sang Putri tidur pulas.

nulya Badung tinimbalan arsa pinanggihena Ian putra sang Retnaningrum rerenggane tan ginustha.

35. Was busam sang lir Ratih wamane soya yu endah wus marek rama sang Rajeng

39. Segera tampak ular besar (naga) sebesar batang pinang keluar dari kemaluan kain panjang sang Putri buas bagai menyergap. Ki Badung berhati-hati akan bahaya

36. Mrih gancangken caritaning wus panggih sang RetnaningDyah nanging dereng antarane Jaka Badung Ian sang R etna emut weling sudarnm mila ta dereng salulut wau ta ri sangJuwita

37. Esmu cuwa ironing galih angantos esih kang raka mirong dereng saresmine pakeweding driyanira wau ta sang Kusuma asanes grahitanipun ginalih wadat asmara.

38. Dening sampun pitung latri Ki Badung tan darbe karsa Sang Retna sela adane Sang Dyah minggah ing paperman

tengah dalu wancinya Badung aneng daganipun Sang Retna kapati nendra.

39. Nulya na teksaka keksi agengnya sawiting wohan amedal sangking pawestren nyampingira sang Kusuma galak kadya nahuta Ki Badung prayitneng kewuh segera menarik kain cundrik (semacam belati).

40. Lupa akan pesan orang tuan naga segera dipegang dicundrik sehingga memancar darahnya jatuh ke betis sang Putri segera bangkai naga ditarik ke luar disampirkan pada gapura.

41. Ki Badung segera kembali namun cundrik pun masih di pegang hendak menghapus darah yang ada di betis sang Putri diusap dengan tangan kiri. Sang putri terkejut terlompat meiihat Badung membawa senjata terhunus.

42. ^ng Putri segera berteriak sambil berlari ke istana melapor kepada ayahnya ketika itu Sri Raja sedang beradu terkejut maka Sri Raja duduk sang Putri pun menyembah sambil berteriak berkata Sri Raja meiihat putranya.

agya narik cundrikira,

43. Datang malam-malam sambil menjerit Sri Raja cepat bersabda, "Putriku sayang ada apakah, berkatalah, datang sambil menangis?" Sang Putri bersembah sambil menangis tersedu-sedu,

44. "Duhai Ramanda, kemasukan sandi

40. Supe welinge sudarma kang naga gya acinandhak cundrik rampung muncar rahe dhawah wentis ing sang Retna gya kunarpane naga pan sineret medal sampun sinampirken gapura.

41. Ki Badung wangsulira glis nging cundrik maksih ingasta pan arsa ngusapi rahe kang neng wentise sang Retna ingusapan asta kiwa. Sang Retna kagyat anjumbul mulat Badung ngliga gaman.

42. Sang Dyah frit lumafeng aglis

mring pura matur kang rama sang Nata pinuju sare kagyat lenggah Sri Narendra sang dyah sumungkem pada sarya anjelih umatur sang Nata mulat ing putra.

43. DalU'dalu prapta anjrit

sang Nata gupuh ngandika "Dhawuh putraningsun angger ana apa, lah matura, dene prapta karuna Sang retna nembah umatur sarwi muwun pegat-pegat,

44. "Dhuh Rama klebetan di si Badung jelek ulahnya bemiat akan membimuh kepada hamba hamba baru saja disiksa maka segera lari Oh Ramanda hamba mati."

45. Ketika mendengar laporan putrinya Sri Raja amat marah Badung dipanggil segera tiba di hadapan Raja lalu mer nyembah segera Sri Raja meragut rambut Ki Badung diragut ditarik ke tanah.

46. Disakiti dan ditendangi Badung merintih mengibakan "Hamba tidak berdosa Baginda semoga memberi ampun.'' Sri Raja keras sabdanya "Mengapa engkau itu akan membunuh putriku?"

47. Badung menyembah sanibil berkata sesungguhnya, "Duhai Gusti tiada niat mempunyai pikiran yang bukanbukan hamba laporkan awal tengah serta akhirnya." Sri Raja keras sabdanya, "Teruskanlah laporanmu!"

pun Badung awon tingkahnya badhe mqahi sedyane dhumateng badan kawula kula panuju kasiksa mila lumajar agupuh dhuh rama kawmla pefak "

48. Badung menyembah dan melapor "Ketika sang Putri tidur hamba tunggu di bagian kaki ada ular yang keluar dari dalam kain kain panjang sang Putri akan menyergap hamba.

45. Duk myarsa ature kang siwi

sang Nata kelangkung duka Badung tinimbalan age prapta ngarsa a\^otsekar

sang Nata agya jambak mring rambutipun Ki Badung inukel linarak kisma.

46. Pinilara denjejeki Badung sambate nilas arsa 'Boten dosa kula Rajeng den gang paring pangaksarna." Sang Nata asru ngandika, 'Tagene teka sireku arep nyidra putraningwang.

47. Badung tur setya ngabekti

**Dhuh Gusti bo ten sumedya gadhah acipta kang dede

kawula ngaturken purwa • madya dhateng wasana." Sang Nata ngandika asru, "Lan tutugna aturira."

48. Badung kula tur wotsari 'Kala sang Putri anendra kawula tengga dagane wonten sarpa ingkang medal sangking lebeting sinfang nyampingipun putra prabu badhe nyaut dhateng amba

49. Baru akan mulai segera hamba pancung dengan ciindrik yang hamba pakai ular kena darah keluar inemancar banyak sekali menetes pada betis sang Putri ular tewas hamba tarik.

50. Setiba di luar bangkai uiar hamba sampirkan pada kayu kayu sari itu lalu kembalilah hamba akan menghapus darah pada betis sang Putri baru akan hamba usap

51. hamba masih memegang ciindrik sang Putri terkejut lalu lari." Sri Raja mendengar laporan itu bersabda namun masih marah disuruh memanggil serunya, ''Jineman, cepat telitilah ke taman.

5 2. Ya, apakah sungguh ada bangkai ular disampirkan pada dahan batang kayu nagasari?" Bentara menyanggupi segeralah pergi telah tiba di taman sari di bawah kayu sari.

49. Saweg badhe angayati anunten kawula pancas cundrik kang kawula angge sarpa kenging erah medal nyembiirat langkung kathah tumetes wentis sang ingrum sarpa pejah kula larak.

53. Diperiksa sungguh ada bangkai ular disampirkan dahan kayu nagasari yaitu yang disebut ular Naga Puspa Bentara kembali segera tiba di hadapan raja menyembah

50. Saweg dhumateng ing jawi bathang km sampirken wreksa

santiin pimiku wiyose mm ten awangsul kawula badhe ngusapi erah ing wentis putra sangPrabu saweg badhe kula usap

51. kula teksih nyepeng aindrik sang Putri kagyat lumajar." Sri Narendra niirsa ture ngartika nging meksih duka kinen animbalana andika, Vinemangupuh priksanen marang ing taman.

52. lya apa na sayekti bathang ula sinampirna ing epang nagasarine?**

Gandhek umatur sandika wotsekar agya mentar sampun prapta taman santun ing ngandhaping kafeng puspa

53. Pinirsa wonten sayekti bathang ula semampir pang wreksa nagasari mangke iya Nagapuspa aran

Gandhek wangsulglis prapta byantara nata wotsantun semuanya dilaporkan kepada Sri Raja.

xxxvn. SINOM

1. Adapun dia yang dipenjarakan Ki Badung amatlah sedih Ada lagi yang diceritakan naga yang dibunuh tadi oleh Badung ketika malam had halusnya naga tersebut telah berupa satria nama Sukmanyalawadi rupa bagus seperti putra Parta

Pelan-pelan segera undur sang Putd bersuara dengan sat da bagus seperti sang putra Arjuna naina Sukmanyalawadi memeluk kepada sang Putri Adalah pula diceritakan yang tinggal di dalain sangkai yang bernania Murtengsari mcnjelma keluar dad sangkarnya.

Merebut istrinya sang Putri kesuiitan hatinya karena diperebutkan oleh satria sama-sama bagus rupanya keduanya pun sama saktinya muda tenar mahir berperang namun sang Putri telah cinta kepada Sukma Murtengsari sang Putri melapor kepada ayahanda sang Brawijaya.

4. bahwa diperebutkan oleh satria keduanya sama rupawan nama Sukma Murtengsekar

niskara katur Sri Nata.

xxxvn. SINOM

1. Kuneng ingkang kinunjara Ki Badung sanget prihatin Wonten malih cinarita nga kang dipunpejahi mring Badung duk ing wengi alusing sarpa puniku sampun wami satfiya nama Sukmanyalawadi wama pekik lir pendah Parta atmaja

2. Gya mundur ririh sang R etna

kepanggih satriya sigit lir pendah Arjuna putra jultik Sukmanyalawadi mangrangkul mating sang Putri Ya ta malih kang winuwus kang aneng jro kuriingan kang jejuluk Murtengsari ngraga sukma tnedal sangking kurungan

3. Angerbai dhatetig kang garwa satig Retna kewran ing galih dene rinebat satriya satttya baguse kang warm' kalih sektine sami larima kaloking pupuh ning sang Dyah sattipiin ttisna marang Sukma Murtengsari sang Dyah matur mring rama sang Brawijaya,

4, Yen rinebat ing satriya kekalih baguse sami nama Sukma Murtengsekar kedua nama Sukmanyalawadi kesulitanlah Sri Raja segera memanggil Badimg disuruh membebaskan dari penjara besi setelah menghadap segera ditunjuk oleh raja.

5. Ditugasi menangkap penjahat keduanya sama-sama sakti Badung pun sanggup Ikatan pun dilepas Badung mohon din mundur dari hadapan Raja telah tiba di taniM rumah istiinya Badung berucap, "Mana penjahatnya?

6. Mari! Tandingilah aku menantu Sri Raja bujang keluar dari pertapaan suami Sekar Kemuning Mari perang berdua." Yang di dalam mendengar tantangannya keduanya bersama membunuh Badung jatuh tewas menjelmalah Badung bak Hyang Kamajaya.

7. Sekarang berganti nama sebutan Sukmangumbara melawan sambil memekis ketiganya bertempuh perang Murtengsari terdesak masuk ke dalam sangkamya tinggal Sukmangumbara berperang dengan Sukmanyala wadi masih ramai peperangan mereka berdua.

kalih nama Sukma Nyalawadi kewran Sri Narapati gya nimbatt marang Badung mis kvnen ngluwarana sangking ing kunjara wesi prapteng ngarsa gya tinuduh mring narendra

5. Kinen anyekela dustha kekaUh samya sinekti Badung umatursandika pusara wus denuculi Badung omit wotsari lengser sangking ngarsa Prabu yms prapta pertamanan dalemira sang Retnadi Badung mojar, "Lah endi dhustha prawird?

6. Payo ingsun kembulana mantune Sri Narapati bocah mijil sing pertapan lakine Sekar Kemuning Payo yuda kekalih. Dalem mireng sumbaripun

kalih sareng merjaya Badung tiba angemasi ngraga sukma Badung lir Ywang Kumajaya

7. Yen ing mangke ngalih aran juluk Sukmangumbaradi umangsah sarwi sesumbar tetiga campuhing jurit Murtengsari kalindhih lumebeng sengkeranipun kantun Sukmangumbara prang Ian Sukmanyalawadi teksih rame denira abanda yuda.

8. Tak ada yang mengecawakan keduanya sama-sama pemberani mengajak berunding menjadi satu agar perang itu berakhir Ki Sukmangumbara membenamkan diri dalam derumnya segera Sukmanyalawadi menyusup ke Sukmangumbara telah bersatu Ki Badung raganya lalu.

9. Ki Badung berkata kepada Sri Raja melaporkan uiah burung serta bangkai si naga yang dibunuh pada maiam hari telah dilaporkan Sri Raja Mereka berduaiah pencurinya yaitu naga yang tewas dan satunya burung kesenangan amatlah takut jika membunuh burung kesenangan.

10. Kesulitanlah hati Sri Raja terdesak oleh laporan nyata perkutut diambil segera disembelih oleh Sri Raja - Murtengsari tewas membayar hutangnya membunuh ayahnya di dalam gedung besi Murtengsari mati dikurung

8, Tan ana ingkang kuciwa samyaprawiranyakalih ngcgak rembugan dadya tunggal mrih wekasane jurit Ki Sukmangumbamdi ngerbugijerumanipun

11. Telah dipastikan oleh Yang Mahakuasa jika orang pinjam membayar kembali hutang kematian dibayar dengan kematian

gya Sukmanyalawadi marking Sukmangumbara glis wus anunggal Ki Badung ragane nulya.

9. KiBadung matur ingnata ngaturken solahing peksi kaltyan bathanging naga kang pinejahan ing latri sampun katur narpati kekalih wamine pandung nenggih naga kang pejah peksi klangenan satunggil langkung (^rih yen mejahana klangenan,

10, Kewran tyasira narendra kabetah atur kang yekti berkutut pindhut agya sinambeleh mring sang Aji Murtengsari ngemasi anyaur sambutanipun mejahi ingkang rama neng jroning gedhong wesi Murtengsari pejah mentas kinurungan.

IL WuspinasthiingHyang Sukma yen wong utang anyauri utang pati nyaur pejah hutang malu dibayar dengan aib hutang sakit dibayar sakit telah ditimbang oleh Yang Mahaagung dahulu Siyungwanara kepada ayahandanya hutang sakit dan kematian oleh Dewa digertak berubah rupa.

12. Si burung setelah tewas segera Sri Raja memerintahkan memasaknya untuk santapan telah masak disantap oleh raja nyawa Murtengsari bersatu dengan Sri Raja Sri Raja pun bersabda, "Terima kasih Badung atas kerjamu rukun-rukunlah bersuami istri.

13. Berumahlah di Ngujwana bawalah Nini putri istrimu serta segera gambarlah ular yang di nagasari." Demikian sabda Sri Raja Badung keluar dari istana tiba di Ngujwana ular pun digambar telah jadi Demikianlah diceritakan sang Putri di Majapahit.

14. Setiba di Ngujwana sang Raja Putri dikerumuni oleh segenap inang pengasuh bersemayam di bangsal tamansari sang Putri sakit menangis hanya teringat kepada Murtengsari yang tewas yang menjelma pada burung

utang wirang nymr isin tang bra nyaur sakit mistinrtguingDewaGuf^

nguni Siyungwanara mring rama tang bra pati

marang Dewa ginetak amatth wama

12. Sang peksi wusnya pabstra nulya kinen mring sangAji matengi marang padharan wus mateng dhinaharji sukmane Murtengsari anunggU marang sang Prabu sang Nata Ion ngandika, "Badung sun tarima kardi

bh atuta denira apalakrama,

13. Wismaa aneng Ngujwana bh gawanen Nini putri bn age sira gambara ub kang neng nagasari." Kuneng sabda Narpati Badung mifil sing kedhatun wus prapta ing Ngujwana sarpa ginambar wus dadi kawamaa sang Putri ing Majalengka.

14. Sapraptane ing Ngujwana anenggih sang Raja Putri ingayap sagung pawongan

lenggah bangsal tamansari sangDyah bra anangis kang ketang mung anggonipun Murtengsari kang pejah kang nukma aneng ing peksi

Murtengsari tewas disantap oleh Sri Raja.

15. Entahlah ulah sang putri bahkan menghendaki mati amatlah malu dalam hatinya setelah tewas sang burung yang menjadi sebab sakit hati adalah suaminya Ki Badung Sang Putri ketika melihat kepada Badung, panas hatinya meski marah segera menarik petaramnya.

16. Mendekati sambil mengumpatumpat Badung diusir tak tergerak tidak akan mau pergi sang Putri pun menusuki kulitnya tak terkeiupas sang Putri pegal hatinya Badung pun dipegang didera dikejar-kejar namun Badung pun tetap diam saja.

17. Duduk di kolam disiram dengan air ditenggelamkan dalam kolana di dalam air tak tampak Kemudian pulang ke gunung bertemu dengan ayahnya Ki Ajar Gunung Sekar (Gunungsari) bertanyalah kepada sang anak, "Badung, jadikah engkau diberi putri?"

18. Ki Badung pun menyembah melaporkan segalanya dahulu dari awal hingga akhir

Murtengsari kang pejah dhinahar nata.

15. Tambuh polahe sangRetna pan arsa angesthi pati langkung merang jroning nala saksirnane ingkang peksi dadya paraning runtik marang ing raka Ki Badung sang retna duk tumingal mring Badung benter ing galih nadyan duka age narik patremira.

16. Mara sarwi nguman-uman

tinundhung Badung tan osik datan bakal purun kesah sang Dyah anulya anuduki kulitira tan busik sang Dyan pegel galihipun Badung nulya cinandhak pinala denuncit-uncit Hanging Badung teka akendel kewala.

17. Pinarak marang balumbang ginebyuraken ing warih kasilep aneng balumbang neng jro toya tan kaeksi lajeng mantuk mring wukir panggih lawan ramanipun Ki Ajar Gunung Sekar

atanya marang kang siwi "Badung apa sira sida tinariman?'

18. Ki Badung matur anembah ngaturken niskareng nguni ing purwa madya wusana amatlah marah sang Resi halnya Badung membunuh naga yang akan menyambar karena naga itu pejantanannya sang Resi menjadi naga sukmanya dirahasiakan.

19. Ki Badung pun segera didera diragut ditarik keluar segeralah diserapahi bak ular segera betubah rupa telah menjadi naga kini besar panjangnya sepenggalah mata bagai matahari kembar menangis, masih dapat bicara menyerah tobat mohon maaf kepada ayahnya.

20. Ayahnya belas kasihan melihat sang anak diberitalru agar bertapa berbenam tanah serta diberi giring-giring (klin thing) disebut Barukhnthing agar terbebas anaknya Badung tidak menolak dibawa ke dalam hutan tiba di hutan Pening berbenam tanali.

21. Ke utaralah membujumya panjang tidak kentara hanya kepala dan puncak ekomya yang tidak ditanam di tanah badannya tidak tampak tertimbun tanah seperti gunung setelah demikian oleh ayahnya, sang Resi ditinggal pulang ke pertapaan.

kelangkung duka sang Resi dene Badung mejahi naga kangarsa anaut apan naga punika pelanangane sang Resi dadya naga sukmane anyalawadya.

19. Ki Badung nylya pinala jinenggit linarak myil apan lajeng sinupatan lir sarpa gya malih wami wus dadya naga mangkin geng panjange sakpenjaluk netra lir surya kembar nangis teksih tata eg aim i asrah tobat nyuwun pangapunten rama.

20. Sudarma welas tumingal atmaja dipunwarteni ken tapa mendhem pratala sarta dipunkalinthingi

ingaran Baruklinthing dimen ruwat putranipun Badung datan lenggana binekta dhateng wanadri prapteng wana ing Pening mendhem pratala.

21. Pan mangelar ujurira apanjang datan katawis mung sirah Ian pethitira kang nora pinendhem bumi awakira tan keksi * kurugan siti lir gunung ri sampune mangkana mring ramanira sang Resi wus tinilar mantuk dhateng pertapan

22. Tidak diceritakan lamanya 22. orang datang daun pun bergerak orang Pening bermain ke hutan memburu kijang dan kancil sehari tidak beroleh mereka niat niembersihkan desa duduk-duduk beristirahat di hutan selatan Pening tak sengaja badik tercocok ke tan ah.

23. Tertusuk keluar darali 23. maka digalilah tanah di situ banyak dagingnya berlapis-lapis mereka senang mengambil daging siapa datang mengambil dipotong dibagi rata banyak hingga tidak kuat karena banyaknya daging telah malam maka mereka masingmasing pulang.

24. Semalam mereka memasak 24. untuk memberi tahu di desa Maka tersebutlah pagi harinya sibuk ramailah orang menggoreng daging telah disapit-sapit yang memasak nasi amat sibuk Demikianlah tersebut lagi Badung Sukma Baruklinting bagai anak kecil membawa sebatang lidi.

25. Datang berkata minta daging 25. namun tidak diberi ke utara ke selatan pun digertak tempat meminta berpindahpindah namun tak beroleh juga ke dapur minta nasi tak ada yang memberi juga Adalah seorang nenek-nenek memberi dia nasi, daging dan sapitan.

Tan kawama lamenira wong teka ron bah ngawe wong Pening andon mring wana ambedak kidang Ian kancil sadina datan ulih badhe arsa merti dhusun leren sarnya jagongan aneng alas Kidul Pening ala nganggur kudhi pinerangken ing lemah.

Gumecos medal rahira dadya dhinudhuk kang siti keh daginge lapbilapan bungah samya ngambil daging sing amara mendheti pinurak sadayanipun akeh nganti tan kelar sangking kehira kang daging sampiin dalii sampun mantuk sowang-sowang.

Sedalu samya lah-olah kinarya uningeng desi ya ta kawamaa enjang arame gegorengi ulam WHS densapiti ingkang adang ngani napung ya ta malih kocapa Badung sukma Baruklinthing pindha lare sami bekta sada lanang.

Mara nembung jaluk iwak nanging nora denwenehi ngalor ngidul pan sinentak dennya jaluk ngalih-ngalih nanging meksa tan olih marang pawon nedha sekul tan ana ngulungana nulya na wong nini-nini angulungi sekul ulam Ian sapitan.

26. Yang menyamar anak berpesan "Jika ada ramai-ramai di luar mereka berteriak datang bah segeralah naik ke fesung pegang entong Nek!'' Si anak segera keluar ke tempat orang bhnyak sambil mengucap bersayembara, "Siapa sanggup mencabut sebatang lidi jantan?

27. Jika ada yang (dapat) mencabut lidi jantan sembelih bagi-bagflih badanku jika semuanya tak dapat men cabut semua daging kuambil." Semua yang mendengar berkata, "Tancapkanlah kuat-kuat Buyung, lidi jantai^u itu kucabutnya dengariltangan kiri kalau tercabut engl&u kubikin sapitan."

26. Kang mindha lare awekas "Yen na rame-rame jawi padha lok banyu teka nungganga lesung denaglis nyangking enthongNini!" Punang rare agya metu mring gone tiyangkathah sarwi ngucap apasanggiri sapa sanggup ambedhol kang soda lanang?

27. Yen namedholsada lanang denpuraka awak mami yen tan bedhol sadayanya sakeh iwak ingsun ambil" Kang myarsa samya angling, "Lah tancepna denakukuh kulup sadamu lanang sunbedhole tangan kering lamun bedhol sira sun karya sapitan."

28. Segeralah lidi ditaiik ke angkasa turun tertancap di tanah segenap orang bekerja mencabut tiada kuat mereka menghentak kekuatan lidi jantan bahkan kokoh berganti-ganti mencabut namun tak kuat juga dagingnya diminta tidak boleh.

29. 'Si bagai anak' mengucap, "Hah, ingkar, rasakanlah nanti." Dicabutlah Edi jantan air memancar ke udara sebesar batang pinang besarnya air jatuh ke tanah gemuruh yang bawah besar mata aimya

28. Gya sada ngulukken tawang tumurun tumancep siti sagung wong samya turnandang ambedhol datan kuwawi mmi ngentek krosaning sada lanang malah kukuh genti-genti turnandang ameksa datan kuwawi ulamira tinedha tan ana suka.

29. Kang pindha rare angucap "Heh cidra sandhangen mangkin Binedhol kang sada lanang toya macur mring wiyati sakwit jambe geng warih tumibeng wisma gumrujug kang ngandhap geng umbulnya bingunglah orang-orang berteriak, "Air!". Mereka tergelegap terlanda air tergesa-gesa mereka lari.

30. Tersebutlah yang menyerupai anak kecil sungguh Sukmangiimbara berbeias kasihan melihat nenek tua dalam lesung hanyut di air segera dipegang didaratkan dari air setelah tiba di darat dia, Sukmangumbara dengan nenek tua mendarat bak negeri yang akan rusak.

XXXVffl. DANDHANGGULA

1. Tiba di darat tak terhingga aimya

maka si nenek tak terhingga berkahnya mengembang duduk di depannya bersilanya kokoh bermula niat tiada kerja lalu berkata kepada nenek tua itu, "Sebaiknya engkau itu" Nenek berkata berbeias kasihan "Terserahlah bagaimana sebaiknya sang Bagus seperintahmu aku turut."

gegergungwongalok, "Warih!" ting gulagep kabubuh dennya lumajar.

30. Kang mindha lare kawama tuhu Sukmangumbara wlas mulat mring nini tuwa neng lesung kentir ing warih nulya cinandhak aglis ingentasaken king ranu riwusnya prapteng dharatan sira Sukmangumbara Ian ni tuwa amentas angttr srengkara

2. Sukmangumbara bicara manis "Ya kini Nenek kutinggal Nenek tunggu di sini jadilah raja meiindungu segenap siluman di sini beristanalah menguasai para lelembut menjaga di Tuntang

XXXVm. DANDHANGGULA

1. Prapteng dharat tan man tra sing warih pan ni tuwa nir warsi mu mekar alinggih munggeng ngarsane silanira mabukuh bayanya sir datanpa kardi dyan angling pan ni tuwa "Prayogasireku.'* Ni tuwa matur mangrepa lun sumangga saprayogane sang Pekik sapangreh tan lenggana,"

2 Ngandika rum Sukmangumbara '*Ya ing mengko sira ingsun tilar sira tunggua ing kene ya jumenenga ratu ngqyomana sakeh dhedhemit neng kene ngedhatorma ngreh para lelembut ambaureksa ing Tuntang

•Af.

dmdi Pening Nenelc ratu dihormati." Maka setelah demikian.

Raden Sukmangumbara tadi berganti nama Raden Fulunggana ketika itu kehendaknya pulang ke Majapahit menengok istrinya sang Putri tak tersebut di jalan perjalanannya telah tiba di negeri Majapahit Pulunggana tiba (h tamansari tiba di rumah istrinya.

4. Tersebutlah sang Raja Putri Majapahit, putri Sang Brawijaya Sekar Kemuning namanya juga Gendrasari Rukmi . . ketika ditinpgal oleh suaminya dahulu tiada makan dan tidur wajah agak melayu nbadan bak batang pinang kena angin menangis siang dan malam ingat akan suaminya yang hilang.

5. ketika itu sang Putri akan bercengkerama ke Ngujwana untuk menghibur rindunya segera pergilah sang Putri dengan dua orang inang setiba di Ngujwana sang Putri t elah man di" ' kejatuhan peti perlengkapan b^rilSi kmn pengganti yang'iindahsesudahnya berganti kain^panjang.

km ing Pening sira raturUra bekti. * Ri sampumya fnarigkam

Sira Raden Sukrnangumbara ngalih aran Raden Pulunggana semana Jajeng karsdhe kondur mringMajalangu atetuwi garwa sang putri datang kawamengrnargd lampahnya prapta wus nagari ingMdjalengka Pulunggana anj'ujug ing tamansari prapta daleming garwa

4. Kawamaa sang Raja Pinutri Majalengka atmeng Brawijay a Sekar Kemuning juluke Gendrasari rukma rum duktinilarkangrakanguni tanpa dhahar Ian nendra citra esrnu nglayung salira mucqng kanginan _ manca rawat ing siyqr^g lawan latri ketang raka kang murca

5. Duk semana kusurnaning pun pan arsa cangkrama Ngujwana kinarya nglipur brdntane ' gya tindak sang lir santun ^ lawan emban inya kekalih sepraptane Ngujwana sdiigDyahsirampun tiban nyoga penyadhahan sawusnya salin sinjang

6. Memakaipengharum jebat dan kesturi harum semerbak tak juga menghibur diperlupa tiada hipa bahkan makin terindahkan jika dirasa makin terasa ham rasanya hati lalu mengambil bunga disangkutkan pada sanggulnya rasa hati tak tenang bahkan merindu kemudian sang Putri pulang.

7. Setiba di rumah, sang Putri segera mengenakan busana inang pengasuh hadir di depaimya sang Putri pun berkata, "Bagaimana yang terjadi Bibi si Badung tiada tiba?" Ni inang menyahut "Hamba mohon maaf hamba kira pulang ke gunung."

Demikian yang dieeritakan.

8. Matahari telah terbenam

sang Putri belum juga tidur ketika tengah malam inang pengasuh telah tidur hanya sang Putri tak dapat tidur yang dipikirkannya kematian Murtengsari Tersebutlah Raden Pulunggana telah lama dia mengintip

kepada sang Putri yang belum tidur

9. Pulunggana berpikirdidalam hati ya

6. NgagemgmdajebatUmkastun amrik ngambar tamaya Upura Unali-lali tan supe malahsaya kagugu yen rinasa soya ngranuhi atemyuh raosing tyas nulya ngambil santun cinundhukaken ukelnya raosing tyas ta kengingmalah kebranti nulya kondur sang Retna.

7. Sapraptane dalem sang Retnadi ya ta nulya angrasuk busana mban inya mungging ngarsane sang Retna ngandika rum "Kaya paran Biyung kang arti si Badung tan na prapta?" Ni Emban umatur, "Kawula anuwun duka kuladugi mantuk dhumateng ing wukir." wttu kang wirvurcita.

8. Sampun sump Ywang Pratanggapati sang Kuwuma pan dereng anendra tengah dalu ing wancine mban inya sampun turn mung sang retna tan saget guling ingkang cinipteng driya Murtengsari lampus wamanen Dyan Pulunggana sampun dangu wau dennya ngintip tapis mring sang Dyah dereng nendra

9. Pulunggana n^tikafro ngati "Kaya priye mengko pulah ingwai^ jikaterus masuk saja tentulah sang Putri terkejutlah seperti dahulu jadi ribut di istana tak lining aku mampus jika aku tetap di luar andai melihat wajah bak bulan keflingnya bikin asmara."

10. Sang Bagus segera saja masuk ke purl terkejutlah sang Putri ketika melihat satria rupawan di depannya berpikir dalam hatinya, "Dari manakah satria ini sekonyong-konyong tiba muda lagi bagus?" Saiig Putri tersenyum agak tergoda Sang Putri lalu dipegang, menolak kehendak sambil mencegah dada.

11. Sang Putri pun dirayu dielus-eluslah sang Putri Raja dipandang-pandang wajahnya sang Putri berkata santun, "Saya membau sang bagus ini." dan Raden Pulunggana tersen3aim pelan menyahut "Spperti Gusti jika membawa hamba prang menderita Anda permata putri Raja."

12. Lama kelamaan tahulah sang Putri tidak lupa bahwa suaminya dahulu

lamun lumebuwa bae pantesa sang lir santun bayakagyatkadya duk nguni dadi geter ingpura tan wande sun lampus lamun sun met aneng jaba yen tumingal wedana anawang sasi liringing gawe branta

1 ft Tandy a lajeng lumebet sang pekik

sang Dyah Ayu kagyat duk tuminggal satriya bancer ngarsane ngartika jroning kalbu, **Lah ta baya satriya ngendi dene j'leg tanpa sangkan nom wamane bagus?" SangRetna esmu kagiwang

Dyan sinambut sang Retna amiwal kapti sarwi anyengkah jaja

11. Sang Kusuma pan ingarih-arih denlus-elus Dyah Sri Natanira sinawang-sawang citrane ngandika sang lir santun, "Kula ambet dhateng sang pekik," Rahaden Pulunggana mesem Ion umatur "Kados Gusti yen ambekta pan kawula Gusti tiyangkawlas asih mirah putraning Nata,"

12. Dangu-dangu waspada sang Dewi datan supe yeng kakunge lama sang Putri tertahan hatinya rasa hati tergetar tergetar-getar terdetik-detik semiianya menangislah terhibur oleh suami sang Putri bergumam hatinya "Telah pasti ini kehendak Dewa mulia Badung suamiku.

13. Baiklah aku belajar mengabdi sebagai tukang tanak kepada Raden Pulimggana." Sang Putri telah terhibur hatinya Maka berkata santun, "Karena Kanda lama tidak hadir adinda kira telah tewas di dalam air membuat hati sedih boleh jadi dibegal si tandak dhengik." Tersenyumlah Raden Pulunggana.

14. Sang Putri agak malu mematut berulang kali setelah terurai asmaranya sang Putri berkata santun, " Apakah Kakanda telah menghadap ayahanda Sri Raja?" Raden Pulunggana pun pelan menyahut, "Aku tak ingin menghadap kepisda ayahanda Raja, kelak aku menghadap Gusti jika hatiku telah puas.

15. Demikian Badung, tersebutlah Sri Raja hend^ meronda ke taman diiringkan oleh para penjaga

sangRetm kewran driyane raosir^ tyas kumenyut sumyar-sumyar asenik-senik sadya manca udrasa rinaremeng kakung sang Dyah nebdajro wardaya "Wm pinesthi karsme Dewa Unuwih Badung jatukramengwang

13. Bok ingsun sinau anyethi anjum dang mring Dyan Pulung gana " Sang Dyah wus lejargalihe Dadya ngandika arum, "Dene dika lami tan prapti kula nyana palastra aneng ironing banyu adamel marasing driya bokmenawi'binegal mongreng dhadhengik." Mesem Dyan Pulunggana

14. Dyah putri kung nglaras wantiwanti ri sampuning wedhar kang asmara sang Retna alon ature "Punapa ta sangBagus sampun sowan rama Narpati?"

Rahaden Pulunggana alon dennya muwus, "Ingsun tan arsa aseba mring feng rama besuk sun sumiweng Gusti, yen wus tutug karseng wang

15. Nengna Badung wamanen sang ji karsanira nganglang dhateng taman sngiring kc^inemane sekitar empat puluh bersenjata sikap perang segera tunmlah Sri Raja ke rumah sang Putri ketika itu Raden Pulunggana yang di dalam, tahu Sri Raja di luar menemui kedatangannya.

16. Demikian tadi Sri Baginda bertemu dengan Raden Pulungpelan-pelan Sri Baginda menegurnya, "Siapa di depanku?" dengan santun Pulunggana menyahut, "Gusti, ya hamba Pulunggana Badung." Segera dia diserang berkali-kali tetapi Pulunggana tidak kena Sri Baginda pun amat marah.

17. Segera Sri Baginda menarik keris yang bemama Ki Jangkung Pacar wasiat sangat bertuah ujung keris itu menyala Pulunggana hati-hati melihat bahwa keris itu tampak menyala ketika akan ditikamkan Raden Pulunggana menghindari kecewalah hati raja.

18. Saatnya telah menjelang pagi Sri Raja pulang ke istana Ki Patih Gajah Mada memberi tahu kepada Sri Raja serta segenap para dipati

watara patang puluh amiranti sikeping jurit gya tedhak Sri Narendra mring dalerh sang ingrum semana Dyan Pulunggana kang anengjro wikan sangNata neng fowl methukken tindakira,

16. Ta ta wau sang Sri Narapati pan kapethuk Ian Dyan Pulung gana mamar sang nata nyapa ge, **Sapa neng ngarsaningsun?" Pulunggana umatur aris, "Gusti inggih kawula Pulunggana Badung." Sigra wau tinalepak wali-wali Pulunggana nora keni SangNata langkung duka.

17. Nulya narik wangkingan narpati ingkang wasta Kiai Jangkung Pacar wasiyat langkung ampuhe pucuk wangkingan murub Pulunggana awas ningali lamun ingkang curiga katingal amurub duk lagyarsa linarihan Sri Raden Pulunggana angoncati cuwa tyasing narendra.

18. Wancenira sampun bangun enjing Sri Narendra kondur marang pura Ki Patih Gajah Madane ngandikan mring sang Prabu Ian sagunging para dipati semuanya menghadap bersembah sujud Sri Raja sabar sabdanya, "Hai Patih, celaka menjaga istana Putri . kemasukan penjahat"

19. Patih Gajah Mada bersembah amat takut tak merasa hidup serta bupati semua Sri Raja seru sabdanya, "Patih, berhati-hatilah jika malam berbarisiah di dalam istana hatiku heran Patih pencuri ini bahkan menjemputku

Sudahlah Patih, munduriah."

XXXIX. DURMA

1. Ki Patih dan para dipati menyembah setibanya di luar memanggili bala disuruh siaga perang senjata perang lengkap supaya waspada "Tengah malam nanti

2. Sri Raja memerintahkan supaya berbaris siaga di dalam istana," Maka diceritakan saatnya telah malam bala tentara Majapahit telah masuk istana di taman yang dibarisi.

3. Adalah mantri luar yang telah tua dia amat mengerti

sedaya prapteng ngarsa wotsekar mabukuh Sang Nata alon ngandika, "Sira Patih tiwas rumekseng fro puri' kalebon duratmaka "

19. Patih Gajah Mada tur ngabekti langkung ajrih tan rumaos gesang myang bopati sadayane Sang Nata ngandika sru *'Sira Patih denngati-ati yen wengi barisana sajroning kadhaton gawok ing tyas ingsunPatya mating iki malah mapakken mring mami ' Wis Patih gya mundura,*'

XXXIK DURMA

/. Kyana Patih wotsekar Ian pra dipatya sapraptanireng jawi angundhangi bala kinen siyageng yuda sagegamaning jurit dipun prayitna "Ing mengko tengah wengi.

2. Timbalane sang Nata kinen barisa

aneng sajroning puri " Ya ta kang winama wus wengi wancenira wadya bala Mcgapait wus manjing pura taman kang denbarisi.

3. Ya ta ana mantri jaba pan wus tuwa langkung dennya mangerti banyak senjatanya naina Sinduprawira memang agak bicara lebih boleh ke depan berwatak sombong merasa sakti.

4. Menggembol meriam kecil yang kanan memegang pedang serta ketiga keris tidak memanggul tombak cundrik disisipkan di depan dilihat amat menakutkan terjangnya sangat marah amatlah mengancam-ancam.

5. Scry berucap, "Kulayani pencuri sakti." Temannya menegur "Bagaimana siagamu bagai makelar pasaran." Sinduprayitna menjawab, "Jika kehendakku kalau selalu keris.

6. Kupedang jika agak jauh kutombak jika kebal kucundrik itu pasti tewas juga kuteijang kuberondong dengan meriam kecil jika tak mempan " ' kutangkap pasti dapat."

7. Demikianlah bala dari Majapahit mereka berhati-hati Ganti ceritera Raden Pulunggana di dalam tamansari sudah tahu kalau dikepung.

akeh gegamannya wasta Sindupmwira dhasar rada kaduk angling kepareng ngarsa watak gumunggung sekti.

4. Ngandhut bestrong kang tengen manganggar pedhang curiga dhuwmg katri tan mandhe talempak cundrik cinonthe ngarsa dinulu teka ngcgrihi tandang kotbuta langkung mangincim-incim

5. Asru ngucap, "Sunujane maling guncL " Kancanira ngaruhi 'Taran rakitira lir balantik pasaran." Sinduprayitna nauri, "Yen karsaningwang lamun tansah keris.

6. Ingsun pedhang yen rada doh ingsun tumbak yen tan pasah suncundrik iku pesthi pejah yen sun uga nerajang sun pacarwutah bestrong glis lamun ta pasah suncekel pesti keni "

7 Enengena wadya bala Mcgalengka kang samya ngati-ati Ganti kawamaa Rahaden Pulunggana anengjroning tamansari sampun uninga kelamun denbarisi.

8. Tak khawatir jika masuk ke istana 8. tak ada orang yang tahu telah bertemu sangPutri sang Putri berkata pelan, "Paduka dikepung dalam istana." Sang Raden tersenyum seraya ber kata,

9. "Meskipun penuh barisan dalam 9, istana aku tidak khawatir." Sang Putri diemban dibawa ke tempat tidur berasmaranya tak diceritakan setelah keiuar sang Raden tiba di luar.

10. Ketika itu Sri Baginda keiuar meronda Raden Pulunggana segera tahu pada Baginda sang Raden menemuinya Sri Baginda sabar bertanya, "Siapakah engkau?" "Hamba Badung Gusti."

11. Segera ditombak Pulunggana tidak kena kedua kali pun tak kena luput dipedang Baginda menarik keris keris nama Jangkung Pacar dia tahu menyala memancar Pulunggana menghindar.

12. Diteriaki, dalam istana pun gemuruh Ki Patih berhati-hati berada di Sripanganti dan bupati semua

Datan wawang kelamun lumebeng pura tan ana j'alma uning wus panggih sang Retna alon ing aturira, 'Taduka dipunbarisi sajroning pura." Raden mesem saryangling,

9, "Nadyan kebak baris sajroning pura ingsun datan kuwatir." Sang Retna ingemban binekteng pagulingan karesmene tan ginupit sawusnya medal Raden prapta ing jawi

10. Duk semana Sri Narendra miyos nganglang Raden Pulunggana aglis uningeng sang Nata radyan methukken agya sang Nata atony a aris, "Lah sapa sira?" "Kawula Badung, Gusti "

11. Gya tinumbdk Pulunggana datan kena pinindho nora keni pinedhang alepat Narpa narik curiga Ki Jangkung Pacar dyan uning murub kumantar Pulunggana nguncati.

12. Denlokaken sajroning pura gumerah Kya Patih ngati-ati aneng Sripangantya Ian bopati sadaya diperintahkan menyalakan obor terang bagai siang Pulunggana pun tampak.

13. Pulunggana ditegur maka jawabnya, "Saya Sukangumbara." Ki Patih menerjang bersama para bupati Pulunggana diserbu bersama tak kena juga berteriak suara gemuruh pada malam hari.

14. Wadya baia ya'ng siap di Kemandungan semua telah dipersenjatai bergemuruh di Sripanganti semua bersiap menanti obor teiah disuruh menyalakan terang benderang maka Pulunggana tampak.

obor wus kinen nyuledi padhang lir rina Pulunggana kaeksi

15. Sebab banyak wadya bala yang bekerja Sinduprayitna tahu yang terlalu banyak membawa senjata malu maka dibuang-buang pedang, meriam kecil, dan keris tombak dibuang bala berlari bersembunyi.

13. Pan sinapa Pulunggana aturira,

16. Pulunggana dikeroyok tidak kena

banyak bala yang tewas halnya sesama kawan Pulunggana dikurung diserbu bersama-sama . tak mempan oleh senjata Pulunggana pergi menghindari.

''Sukmangumbara mamt" Kyana Patih nerajang lawan para bupatya Pulunggana dipunbyuki meksa tan kena alokgumrah swara tri.

14. Wadya bala ingkang aneng Kemandhungan sadaya wus miranti gumrah Sripangantya sedaya ngantya-antya obor wus kinen nyuledi padhang gumawang Pulunggana kaeksi

15. Sangking kehing wadya bala kang tumandang Sinduprayitna uning kang kakehan gaman

rikuh wus binuwangan pedhang bestrong cundrik keris tlempak binuwang wadya lumayu ndhelik.

16. Pulunggana rinampok datan tumama keh wadya sami mati dene samya rowang kinalang Pulunggana inebyuk rinampok wani braja tan pasah Pulunggana nguncati

17. Karena hausnya Pulunggana sudah menemukan air maka segera mmum badan kembali segar dia lenyap tidak tampak bala yang memburu balik melapor Sri Baginda Pulunggana pergi menghindar.

18. Marah-marah Sri Baginda paginya diseba Ki Patih seba di depan serta para dipati Sri Baginda bersabda, "Bagaimana bicaramu Patih?" Patih menyembah, "Silakan kehendak Sri Baginda.

19. "Jika demikian Patih maklumatkanlah segenap balaku siapa yang dapat menangkap pencuri yang berkeharan di istana saya hadiahi istri, putri berumah di utara pasar." Patih menyembah segera.

20. Dimaklumatkan kepada segenap rakyat Majapahit semuanya telah mendengar maklumat dari Raja. Raja bersabda lagi, "Hai segenap para dipati demang dan rangga mantri, arya, dan ngabehi.

21. Saya beri panah dari dalam istana." Diambil dan segera tiba lalu dibagi rata " Awas jangan lengah. Marilah Ki Patih

77. Sing ngelaknyarahaden mis manggih toya anulya nginum aglis badmnya wus sumrah dyan murca tan katingal wadya ingkang luru bali katur ingNata Pulunggana nguncati

18. Langkung duka sang Nata enjing sineba Ki Patih munggeng ngarsi miwah pra dipati sriNarendra ngandika "Paran rembugiraPatih?" Patih tur sembah, "Sumangga ing karsa Ji "

19. "Yen mangkono Patih sira ngandhanguna sakehe wadya mami sapa kang nyekela mating kang saba pura sun ganjar arabi, putri wisma lor pasar." Patih wotsekar aglis.

20. Ingundhangan sakehe wong Majalengka sedaya wus miarsa undhange Narendra Nata malih ngandika, "Heh sakehe kang pra dipati demang myang rangga mantri, arya, ngabei

21. Sun paringi warastra sangking jro pura " Pinundhut sampun prapti wus dinum warata "Poma aja lena Lah sira Rekyana Patih dengan para dipati berbarislah di dalam istana.

22. Awas dan berhati-hatilah di halaman." mantri di Sripanganti Sri Baginda masuk istana penggawa puiang semuanya matahari telah terbenam baia bersiap patih dan para bupati.

23. berhati-hati dengan seluruh periengkapan perang Adapun yang diceritakan Raden Pulunggana yang hendak masuk istana melewati bata benteng rakyat di Majapahit semua tidak tahu.

24. Pulunggana telah tiba di istana putri bertemu dengan sang Putri sang Putri seru tangisnya "Kanda saya kira mati ya ketika kemarin malam." Raden tertawa sambil mendekap menciumi.

25. Sang Putri berkata sambil menangis, "Aduh, tak mengira bertemu lagi dengan Paduka saya akan bela tewas." Pulunggana berkata pelan sambil mencium istrinya berkali-kali.

26. "Bagaimana ramainya percakapan di Majapahit jika saya mati

myang pra dipatya barisa jroning puri

22, Neng plataran poma-poma denprayitna mantrine Sripanganti Sang Nata ngadhatyan punggawa tuk samya sampan surup sang YwangRawi wadya sumekta patih myang pra bopati

23, aprayitna sagegamaning yuda Nengna kang winami Raden Pulunggana kang arsa manjing pura anurut banon cepuri wong Majalengka sedaya tan udani,

24, Pulunggana was prapta ing kenya pura panggih lawan sang Dewi sang Dyah sru karuna "Kangmas sunnyana pefah inggih duk ing wingi latrL " Raden gumuywa sarwi ngrangkul ngarasi

25, Sang Dyah Ayu umatur sarwi karuna *Dhuh boten nyana panggih kaliyan Paduka kularsa bela pejah " Pulunggana manebda ris sarwi mangaras ing garwa wanti-wanti

26, "Mendah baya pocapane Maja lengka lamun ingsun ngemasi endang, gadis, wanita." Dia mencubit pahanya lalu sang Putri pun diambU dibawa ke tempat tidur disebadani tiada tercerita.

27. Setelah Pulunggana keluar ke halaman tempat raja bupati dan Ki Patih serta segenap para dipati semuanya berhati-hati Segeralah Raden mendekati Ki Patih,

dungik prawan kenya " Sang nyiwel pupunya tandya ingemban sang dewi binekteng tilam ing resmi tan kinawi

2 7. Wusnya medal Pulunggana mring plataran genira prabu bupati myang Ki Patih lawan sagung para dipatya sedaya angati-ati raden anulya merpeki Kyana Patih

28. Ki Patih bertanya, "Siapa engkau yang datang?" Pulunggana menyahut, "Ya aku pencuri namaku Pulunggana." Terkejutlah para bupati bersama-sama menombak Pulunggana tidak kena.

28. Patih tanya, "Heh sapa sira kang prapta?" Pulunggana nauri, "lya maling ingsmng aran sun Pulunggana." Kagyat kang para bupati sareng anumbak Pulunggana tan keni

29. Jadilah berputar-putar di halaman banyak senjata tak mengenai disergap melompat mereka membuang tombak lalu menarik keris dengan keris Pulunggana tak kena juga.

29. Dadya ubeng-ubengan neng palataran keh gaman tan nedhasi tinubruk malumpat samya abuwang watang sadaya anarik keris sareng curiga Pulunggana tan keni.

30. Segera dikejar, Sri Baginda tiba Sri Baginda telah tahu baru akan diserang Pulunggana segera menghindar seketika tak tampak ke utara larinya ke tempat para mantri.

30. Gya binujung, praptaning Sri Narendra sang Nata wus udani lagyarsa tinampan Pulunggana glis uncat sekala datan kaeksi ngaler plajengnya mring nggone pra mantri.

31. Demang, rangga, kanduruan berenak-enak mendengar (Mam puri gemurnh suaranya semuanya menanti-nanti obor pun dinyalakan terang bak siang Pulunggana pun tampak.

32. Ketika itu didorong dengan batang tombak Pulunggana tak terluka dikeroyok orang banyak saat itu menghindar amat kecewa hati mereka lapor kepada raja marah tiada terhingga.

33. Tak tersebut malam itu, lalu paginya keluar Baginda diseba Patih Gajah Mada yang berada di depan juga para dipati Sri Baginda bersabda, "Bagaimanakah Ki Patih?"

34. Ki Patih Gajah Mada pun menyembah, "Terserah kehendak Sri Baginda." Sri Baginda bersabda, "Jika demikian Patih carilah penolong sakti yang pemberani berani sendirian dan cerdik.

35. Baiklah Ki Patih Anda sendiii berangkatlah jangan sekali-kali kembali jika tidak dapat penolong yang mampu menangkap pencuri" Ki P^tih menyanggupi

3L Demang, rangga, kandhuruan karya enak miarsa jroning puri swarane gumerah sadaya ngantya-antya obor genen anyuledi padhang lir rina Pulunggana kaekst

32. Duk semana sinosog ing ganjur watang Pulunggana tan bosik kinrubut ing kathdh semana inguncatan langkmg cuwa tyase sami katur Narendra duka yayah sinipi

33. Tan kawama ing dalu wusen enj'ang miyosNata tinangkil _ Patih Gajah Mada nenggih kang munggeng ngarsa tanapi para dipati Nata ngandika, "Kaya paran taPatih?"

34. Kyana Patih Gajah Mada awotsekar "Sumangga ing karsa ji." Sang Nata ngandika, "Yen mangkono taPatya ngulatana sraya seksi ingkang prawira sura dhewe kang wegig.

35. lya Patih sira dhewe lumakuwa ja patirpati muUh yen nora oleh sraya kang wegignya nyekel dustha." Matur sandika Ki Patih lalu pergi dari depan raja. Amat susahlah Ki PatiL

36. Setelah Ki Patih pergi Sri Baginda berangkat ke istana, Sri Baginda dijemput para istri telah tiba di Prabayeksa Adapiin keadaan Ki Patih peijalanannya telah jauh dari negeri.

lengser sing ngarsa Langkmg susah Ki Patih

36. Sapmgkure Ki Patih sang Nata ajengkar ngedhaton, Sri Bupati pinethuk pragarwa wus prapta Prabayeksa; Kuneng wamanen kang Patih ing lampahira sampun tebih sing nagri,

37. Berdandanlah Ki Patih menyamar sebagai rakyat beijalannya malam hari pagi lewat hutan lalu naik ke gunung Demikian perjalanan Ki Patih berganti cerita Bermana yang amat sakti.

38. Dari seberang asalnya bertapanya melebihi bijak berucap tahu sebelum diberi tahu . dapat lewat di angkasa ke tanah Jawa dengan istrinya Bermani.

39. Perjalanannya sang Dewa angkasa Bermana dengan Bermani telah tiba di Jawa amatlah berwatak pertapa dahulu istrinya sedang mengandung cukup janjinya.

40. Bermani ketika itu bam melahirkan di tengah hutan bertempat di bawah enau

37. A busana Ki Patih amindha kawula dalu dennya lumaris byar angambah wana lajeng minggah ing arga, Kuneng lampahe Ki Patih genti kocapa Bermana langkung sekti

38. Sangking sabrang duk wau kamulanira tapanira nglangkungi sidik pangucap wruk sadurunge winarah wignya ngambah ing wiyati mring tanah Jawa Ian kang garwa Bermani.

39. Lampahira dedewaningj'umantara Bermana Ian Bermani wus prapta ing Jawa langkung ambeg martapa garwanira duk ing uni anuju wawrat jangkep samaya sami

40. Sang Bermani samana anuju mbabar neng tengahing wanadri ngisor aren gennya laki-lakilah kehendak ayah ditutup dengan daun jati kemudian ditinggal kelak tumbuh sakti.

XI. MASKUMAMBANG

1. Demikianlah Bermana yang meninggalkan anak berganti cerita si jabang bayi tadi yang ditinggalkan di hutan.

2. Kemudian ada orang yang menyadap enau tahu burung gagak beterbangan menjaga si jabang bayi ditutupi di bawah batang enau.

3. Ki Bodo melihat si jabang bayi laiu didatangi dibuka si jabang bayi diambil segera dibawa pulang.

4. Tiba di rumah diberikan kepada istrinya amatlah senangnya karena dia tidak punya anak menemukan bayi pria.

5. Tak tersebut lamanya memelihara jabang bayi besamya sepenggembala tetapi bodoh sekali pekeijaannya menggembala kambing.

6. Dalam hutan berkumpul anak hura-hura anak-anak bermain mereka yang menggembala kambing

jaler karsaning rama sinasaban godhongjati nulya tinilar benjang timbulnya sekti

XL. MASKUMAMBANG

1. Enengena Bermana kang nilar siwi gantya winurcita wau ta kang jabang bayi kang tinilar aneng wancu

2, Nulya ana wong nderes aren udani dhandhang ting sulambrang rumeksa ing jabang bayi ngisor aren sinasaban,

3. Pan Ki Bodho aningali jabang bayi nulya pinaranan siningkap kang jabang bayi inambilgya mantuk enggal

4, Prapteng wisma sinungaken mring kang rabi luwih bungahira dene datan darbe siwi manggih jabang bayi priya,

5. Tan winama lawase among jabang bayi sapangen gengira nanging busuke kepati pakaryane angen menda.

6, Aneng alas amor lare keh kumriwis lare padha dolan lare ingkang angen kambing dan senuia teman-temanpya.

7. Jaka Bodho menggeintoalafcannya terpfencil' ^ ada di tengah hutan tiada tefnariisendiri Tersebutlah sang Bermana.

8. Dari angkasa melihat kepada anaknya bahwa dia menggembala kambing di tengah hutan sendiri Bermana turun segera.

9. Dipeganglah Ki Bodho segera ditoreh telah belah dadany.a , kemudiandiisi ihnu sebanyak-banyaknya!

10. Kedigdayaan, kekuatan badan dan kesaktian deiigan guna serana diberi akai yang berlebihan ,, setelab. diusap pulili sehat kembali.

11. Seperti semula sang Bertnana berkata, ^ ' "Buyung ketahuilah Engkau adalah ahakku . bpkanlah. anak penyadap itu.

12. Buyung kelak engkau rhenjadi patih i di negeriMajapahit - rajahya SH BraWijaya • \ baru mengutus mencari penolong

13. Jika ada'^Orarig'betjalan Sebr^ diri agaknya teflln laA'a' • Bicara tanpa teman.

Idn sarowangnya sadaycL

7. Jaka Bodho genird angen kepencil aneng tengah wana datanpa rewang pribadi Wamanen ri sang Bermana

8. Aneng tawang tumingal marang kang siwi lamun angon menda neng madyeng wana pribadi Bermana turun nulya.

9. Pun cimndhak Ki Bodho binedhel aglis dhadhane wus sigar anulya dipun iseni sakehe sastra sadaya.

10, Kadigdayan kanuragan Ian kasektin myang guna serana sinung akal angluwihi sawusnya ngusap gya mulya,

11, Kadya nguni sang Betriiana ngandikaHs, *'Kulupwruhamra sira uga anak mami dudu nak wong deres ira,

12. Kulup sira ing benjang dadya pepatih i aneng Mafalengka Brawijaua sang narpati dadya duta minta sraya

13. Lamun ana M^ong lumaku tanpa kanthi ' ; . semune wus lawas '' iku Pcitih Majapditr jngandika tanpa rowdng.

14. Setelah berpesan Berinana mengembara lagi Jaka Bodho pun pulang ' tiba di rumah berkata kepada ibu dan bapa bahwa bertemu Dewa.

15. "Bertutur kepadaku bahwa kelak aku ini jadi Patih Raja Raja Agung Majapahit itulah ujar Ki Dewa."

16. Ibunya berucap, "Anak mengigau sintmg sakitkah kau? Katamu baru dan aneh sekali siapa yang mengajarimu?"

17. Jaka Bodho marah-n*arah kepada ibunya "Ibu jangan menghina bahwa ada Dewa kasih akan hambanya, masakah tidak mungkin."

18. Di dunia orang hidup bagai wayang Dewa yang kuasa membuat hina mulia jadilah Ki Jaka pagi-pagi menggembala kambing,

19. Tersebutlah pagi hari duta raja mencari penolong menjelajah desa dari rumah ke rumah semua desa dimasukinya.

14. Brastha weling Bermana ngumbara malih gya mantuk Ki Jaka prapteng wisma tutur bibi Ian bapa katemu Dewa.

20. Ketika terlihat banyak anak meng gembala kambing ada yang bermain Ki Jaka Bodho tadi mengelompok mengobroL

15. 'Tutur mring wang lamun besuk wak mami dadya Patih Nata Ratu Agung Majapait iku ujare Ki Dewa."

16. Biyangira angucap, "Bocah daleming apa kowe lara? Clathumu nganyar-anyari sapa kang karya mring sira?"

17. Pan si Bodho asrengen marang kang rabi "Ajanginasira menawa ana Dewa sih kawula mangsa kuranga.

18. Marcapadawonguripupama ringgit Dewa kang kuwasa karya asor unggul dadi Ki Jaka enfing ngon menda.

19. Kawamaa enjmg dutaning narpati angulati sraya njq'ah desa milang kori sakeh desa linebetan.

20. Duk tumingal lare kathah angon kambing ana ingkang dolan Ki Jaka Bodho ing mi ngrompol samydcecaturan

21. Jaka Bodho berkata kepada teman-temannya " Aku dengar berita apakah bohong atau benar bahwa negeri Majapahit

22. kemasukan pencuri yang amat sakti tak ada yang dapat menangkap bupati di Majapahit mereka tak mampu mengatasi* nya."

23. Temannya berucap sambil tertawa dan berteriak "Bisa-bisanya engkau? Darimana kau dapat berita?" "Kalau tak percaya tanyakanlah.

24. kepada orang yang beristirahat itu, itu pantas orang negeri." Ketika itu Ki Patih berpikir di dalam hati akan penggembala yang berandaiandai

25. Ketika itu Ki Patih mendekati pelan bertanya-tanya, "Apakah yang engkau bicarakan Buyung jelaskanlah."

26. Jaka Bodho berkata kepada Ki Patih "Di mana rumah anda?" Jawab: "Aku Majapahit" "Apakah dekat negeri?"

2 J. Jaka Bodho ngucap mring rewangesami "Ingsun ngrungu warta ana dora apayekti negara ing Majalengka

27. "Efekat juga" Jaka Bodho bertanya lagi, "Apakah mendengar berita negeri kemasukan pencuri sakti mencuri (kasih) asmara?"

22, pan kalebon diiratmuka langkung sekti tan ana nyekela bopati ingMajapait padha tan ngentasi karya.

23, Kancanira angucap gumuyu njelih "Bisa temen sira? Endi olehira warti?" ''Yen tan ngandel atakona,

24, Mring wong leren ika pantes wong nagarl" Ki Patih seniana grahita sajroning ati mring Hare angon rerasan.

25, Duk semana Ki Patih amarepeki alon atetanya "Apa kang sira rasani Kulup sira belakaa,"

26, Jaka Bodho angucap mring Kyana Patih "Pundi wisma dika?" "Nauri, "SunMajapait," "Punapa celok nagara?"

27, "lya cedhak. " Jaka Bodho takon malih, "Napa mireng warta nagari kalebon maling sekti anyidra asmara? "

28. Ki Patih: "Benar Buyung.' Jaka Bodho mengucap, "Itulah gagalnya Patih kelirunya Sri Baginda.''

29. Patih berkata, "Buyung mampukah engkau?" Kata Jaka Bodho "Jika betul petunjukku ini Ki Patih, gampang saja."

30. "Bagaimana Buyung sarananya mengatasi pencuri?" Jaka Bodho berkata "Tidak dapat Ki Patih jika saya bertemu raja saja.''

31. Amatlah senang hati Ki Patih "Hai Buyung siapa namamu yang sebenamya?" Jaka Bodho sopan menjawab.

32. "Nama saya Jaka Bodho Ki Patih anak orang penyadap enau yang disadapi ya si bapa namanya.

33. ya Ki Bodho namanya menurut orang desa." "Mariiah Buyung cepat pulang ke rumah kami giringlah kambingmu segera."

28, Kyam Patih angling, "Kulup sayekti " Jaka Bodho ngucap "Puniku cabaring Patih katliwenge Sri Narendra "

34. Tersebutiah rumah Kiai Bodho kecil gubuk hanya sedepa lantainya penuh kotoran kambing berserakan merata.

29. Patih ngucap, "Kulup pa sira kadugi?" Jaka Bodho mojar "Yen bener pratikelneki Kiyai gampil kewala "

SO. "Kaya priye Kulup seranane maling." Jaka Bodho ngucap, "Pan boten saged Kiyai yen kula kapanggih nata,"

31. Langkung lejar tyasira Rekyana Patih "Heh ta Kulup sapa aranira kang sayekti?" KiJaka Bodho ris mujar.

32, ' Jaka Bodho wasta kawula Kiyai nak ing tiyang dewan aren ingkang dederesi inggih pun bapa wastanya,

33, gih Ki Bodho arane manut kang desi" "Payo Kulup enggal padha mulih marang mami wedhusmu giringen enggal"

34. Kocap Kyai Bodho wismardra cUik gubuk mung sadhepa jogane kebak tumendhU ing wedhus bleder werata.

35. Ki Bodho berkata kepada istrinya "Nyi aku bermimpi anakmu Ki Bodho ini dimangsa harimau di hutan.

36. Ktarik-tarik di bawa ke hutan kuikuti dari belakang tergesa-gesa aku bangun karena telah pagi dimangsa harimau di hutan."

37. Datanglah segera Ki Bodho dan KiPatih kambingnya dikandangkan Ki Patih telah duduk Ki Bodho pelan bertanya,

38. "Baru tahu siapa nama Tuan dari mana asalnya dan apa yang dituju?" Ki Patih menerimanya dengan bahagia.

39. "Saya sesama orang Majapahit Patih Gajah Mada ditugasi oleh Sri Baginda mencari orang bijak.

40. Akan disuruh menangkap pencuri sakti Dinda, anak Anda akan saya ajak menghadap R.aja." Ki Bodho menyahut, "Silakan."

55. Pan Ki Bodho angucap marang kangrabi *'Nyai sun supena ndkfra Ki Bodho tigi pimngan macan neng warn,

41. "Saya permisi." Patih berangkat, Jaka mengiring Jalannya cepat siang malam beijalan Ki Patih senang hatinya.

36. Ginagewengginawa marang wanadri sun nututi wuntat sun seldk tangi wus enjing pinangan macan neng wana."

37. Agya prapta Ki Bodho Ian KiPatih wedhuse kinandhang Ki Patih wus tata linggih Ki Bodho aris tetanya.

38. "Anyarkaton sinten sinambat ing wewangi pundi kang pinangka Ian pundi sinedyeng galih?'* Bageya Ki Patih trima.

39. "Sami'sami kula tiyang Macspait Patih Gajah Mada ingutus Sri Narapati angulati tiyang guna.

40. Badhe kinen nyepeng mating guna sekti AdiyogaDika kula joke seba Narpati " Ki Bodho matur, "Sumangga."

41. 'Kula amit", Patih mangkat Joka ngiring Icmpahe gancangan rahimwen^ bimaris Ki Patih dhangan tyasira.

42. Keduanya mendaki gunung turun jurang tidak jauh Ki Jaka ke negeri Majapahit Ki Patih merasa hidup.

43. Tak terucap perjalanan di jalan ketika itu telah tiba di negeri Majapahit banyak orang yang menyaksikan.

42. Munggah gunung mudhun ju rang tiyangkdlih tan tebih Ki Jaka marang nagri Majapait Ki Patih rumangsa gesang.

44. Orang Majapahit yang menyaksi kan terns berbincang-bincang tentang Kiai Patih minta tolong anak kecil banyak yang menghina karena takkan berhasii:

43. Tan winama lampahira aneng rhargi semana wusprapta nagari ing Majapait kathah kang samya tuntingal.

44. Rerasan wong Majapait kang uning dene Kyai Patya minta sraya bocah cUik keh ngina mangsa bisad.

45. Anak desa lebih besar kucing menangkap pencuri Ki Patih pun seba tiba di bangsa Sripanganti pesan lapor pada Nyi Lurah.

46. Telah dilaporkan kepada Sri Baginda bahwa Ki Patih tiba segeralah dipanggil tiba di hadapan raja.

45. Nyekel moling bocah desa gedhe kucing Patih lajeng seba njujug bangsal Sripanganti weling aturNyai Lurah.

46. Sampun katur ing Kanjeng Sri Narapati yen Ki Patih prapta anulya dipuntimbali prapta byantara narendra.

47. Bersabdalah Sri Baginda kepada Ki Patih "Apakah berhasil minta tolong kepada orang yang saktir Ki Patih bersembah.

47. Angandika sang nata mring Kyana Patih "Apa oleh sira minta sraya wong kang sekti?'* Ki Patih matur anembah.

48. Tiba di depan, Baginda ketika melihat kepada sarana Ki Patih

48. Prapteng ngarsa sang Nata sarehgningali mring srayaning Patya kuena masih anak kecil sesaat tidak bicara.

49. Sri Baginda bersabda kepada Ki Patih agi^ marah, "Itukah sarananya? Tidak pakai perhitungan ani^ kecil Anda bawa.

50. Baiiyak balaku para mancadipati tak ada yang sanggup itu lagi anak kecil Anda bawa untuk apa?"

51. Jawab Patih, "Maka hamba bawa Gusti anak ini sanggup menangkap pencuri sakti jika diperkenankan Baginda."

52. Sabda Raja, "Sungguh sanggupkah engkau . menangkap pencuri yang sakti sekali." Jaka Bodho menyanggupi.

dening teksih bocah ciUk tri pandtmt tan nf/indika

49, Sang Nata ngling mring Ki Patih semu runtik "Iku srayanira?" dene nora nganggo dugi bocah ciliksiragawa^

50.Akeh wadyaningsun pra manca dipati tannakaduga iku maneh bocah cUik siragawa gawe apa?"

53. Ketika Sri Raja mendengar kesanggupan tadi heran dalam hatinya masih anak kecil ucapnya bak orang tua.

51, Patih matur mila kula bekta Gusti punUcaasagah nyepeng pandung guna sekri yen wonten karsa Narendra,"

54. "N^mun tak boleh menghina umatnya Dewa Agung saya turut engkau jika pencuri tertangkap pasti engkau saya beri hadiah.

52. Nata nebda, *Ta sira nyata kadugi nyekel duratmuka luwih sakaguna sekti Jaka Bodho tur sandika.

55. Saya angkat bupati di Majapahit." Ki Jaka menyembah, "Hamba sekedar menjalani berkah Baginda hamba harapkan."

53. Duk miarsa sang Nata ture kang prapti ngungun jroning nala dene mdksih bocah cilik ature lir was tuwa.

54. "Ning tan kena ngina titdhing Dewadi sun turuta sira malingyenkqcekel pesthi bocah sira ingsunganjar.

55. Ingsun karya bopati ingMcg'apahit.' Ki Jaka wotsekar, ka^vula darmi nglampahi angsala berkah Narendra."

56. Tersebutlah malam telah tiba Jaka Bodho segera disuruh masuk ke dalam puri setibanya berkata manis

LXI. DHANDHANGGULA

1. Pada saat itu waktunya sudah malam Jaka Bodho sudah menanti dengan memegang kerisnya Pulunggana yang diceritakan segera masuk ke ruang para putri semua orang tidur mendekur semua Jaka Bodho sudah mengerti 'Tantas ini pencuri yang sakti berada di dalam keraton.'' .

2. Pulunggana ialu didekati tidak menduga kalau di belakangnya ada seorang anak setelah itu cepat menghilang Pulunggana tidak terlihat Ki Jaka tinggal sendiri cepat segera keluar dari dalam keraton akan memberi tahu pada Sri Baginda sudah datang menghadap.

3. Jaka Bodho menyembah dan berkata, " Aduh Gusti, saya beritahukan saya tidak berhasil menjalankan perintah Badung lebih pandai tak mampu menangkap Gusti kalau tidak diijinkan." Sang Raja berkata."

56. Kawamaa wuwusena pan sampun lath Jaka Bodho sigra kinen kumebeng jro puri prapta my at angling srengkara.

LXI DHANDHANGGULA

1. Sampun dahi samana kang wanci wanci Jaka Bodho wus angantya-antya sarwi niusthi ing katgane Pidunggana winuwus gya lumebet ing kenya puri jalma sirep sadaya ngorok ting salenggur Jaka Bodho wus uninga 'layak ikimalinggunakang sipekti aneng sajroning piira.

2. Pulunggana lajeng denpepeki datan nyata wau lampahira yen wurine ana lare anulya musna sampun Pulunggana datan kaeksi ■KiJaka karigana agya nulya metu sangking stqroning kadhatyan arsa matur marang kanjeng Sh Bopati wus prapta ngabyantara.

3. Jaka Bodho umatur wot sari

'Adhuh Gusti kula tur uninga pun patik tiwas lampahe

Badung guna pinunjul tan kadugi anyepeng Gusti yen boten kalilana ngandika sang Prabu,

"Bagaimana kehendakmu?" Jaka Bodho menyembah, "Air dalam keraton hani^ dibuangi semua."

4. Sang raja bersabda, "Aku turuti perintahkan kepada abdi wanita." Segera semua dikumpulkan terus segera dipecahi tempayan, genuk, dan kendhi jembangan, kulah, dan kolam dikeringkan semua malamnya Raden masuk ke keraton ternyata Pulunggana dan sang Dewi berada di bawah pohon nagasari.

5. Pulunggana melihat anak cerdik. Sang Putri hati-hati menyingkir Jaka Bodho berkata, "Cepat keluarlah segera!" Pencuri itu menjawab, "Jangan lari juga." Pulunggana mendengar ia sangatlah marah berkata keras, "Hal tangkapiah aku jika kamu benar-benar berani.

6. Jika tertangkap kainku olehmu aku tidak harus menjadi seorang laki-laki celalca^dan malu jadinya tertangkap oleh dirimu." Jaka Bodho semakin marah Raden segera dikejarnya teijadilah kejar-mengejar di dalam keraton tendang-menendang berperang saling menarik tidak ada yang kalah.

"Kaya priye karepira Jaka b Bodho wotsekar toya jro puri sami kabucalana."

4. Sri Narendra nebda, "Sunturuti bocah wadon sim dhawuhana," Nulya irtgundangan kabeh wus ginepukan gupuh genthong genuk kalawan kendhi jembangan kulak blumbang ngesatan sadarum raden dalu malbeng pura kawarnaa Pulunggana Ian sang Dewi neng ngisor naga puspa.

5. Pulunggana mirsa lare sidik wus pray Una sumingkir sang retna Jaka Bodho ngucap, "Age mara metuagupuh!" Maling munya agunasthi, "Aja nguncati uga." Pulunggana ngn4ngu sakelangkung kurdanira ami mojar, "Lah paracekelen mami lamun nyata prawira.

6. Yen kacekel marang sira tapih nora kudu sun dadi wong lanang apaes wirang temahane. " kacekel mring rupamu Jaka Bodho kalangkung runtik radyan gya linarihan aburu'binum aneng sqroning kadatyan anrek'Sinrek acampuh sUih ungkm tan am kartg kuciwa.

7. Setekdi kma Raden Pulunggana kehausan dan ingin minum air tidak mendapatkan air setetes pun tetapi terus dikejar semakin lama lelah sekali merasa baliwa akan tertangkap dalam hatinya merasa malu ke mana pun selalu diikuti Pulunggana lama tidak mendapat air dalam keraton tidak ada air,

8. Sudah kehausan tidak minum air sudah merasa akan mendapat malu karena sangat lelahnya mau ditangkap selalu lepas Pulunggana jatuh bangun masuk ke dalam ruang Jako Bodho ragu-ragu dalam hati merasa malu pencuii masuk ke tempat sang putri berkata dalam hati.

9. "Seandainya aku sendki masuk tentulgfc dirflcu akhirnya dimarahi lebih baik memberitahu Sang Raja." Segera keluar dari dalam keraton datang menghadap raja Ki Jaka bersembah "Hamba berserah diri pencuri masuk ke tempat tidur sang Putri saya takut jikalau m^nasukinya.

7. Wusnya dangu Dyan Pulunggana gUs akasatan arsa nginum toya tan manggih toya satetes pan kgeng denbebujung saya dangu sayah kepati rumaos yen kacandhak kewran ironing kalbu saparane dentut \mntat Pulunggan adangu tan angsal warih jro puri tan na toya,

10. Jika disetujui oleh kehendak Paduka

. 8. Pan kasatan angmum worth wus rumangsa bakal kowirangan dene asangat lesune dencandhak'candhak Uiput Pulunggana aniba tangi malebeng jroning gubcdt Jaka Bodho mangu kewran sajrorung wardaya mating malbeng pesareane sang putri ngucap scgroning nala.

9, "Lamun iku sun suka pribadi pesthi nora wurung raganingwang dinukan ing wekasane ngur mcour sang Prabu." Nulya medal sangking jro puri prapta byantara nata Ki Jdkawotsantun ngaturcdcenpqahgesang pandung mlebet ing pasareane sang putri kula (Qrih yen ngesuka.

10. Yenmarengiing karsaNarpati Nearpati putra Paduka sang Putri agar menan^pnya pencuri yang masuk ruang tidumya tentu dia mau Paduka akan tertan^a^ oleh sang Putri." Sri Brawijaya berkata, "Abdi wanita panggiil^ segera putriku Sekar Kemuning." Abdi segera berangkat.

11. Perjalannya sudah tiba di ruang putri segera berkata kepada sang Putri "Hamba diperintah sang Raja Gusti sang Putri Paduka dipanggil sang Raja agar Paduka cepat." Sang Putri berkata pelan kepada kakanya "Kanda saya dipanggil ayahanda raja." Kakaknya berkata pelan,

12. "Aduh Gusti menghadaplah segera dipanggil ayahanda raja." Sang Putri pelan jalannya kembali kakaknya dipeluk ditangisi dan berkata lelaki cerdik itu "Jangan lama-lama sayang." Sang Putri segera berjalan tak berapa lama sampailah sang Putrike hadapan Sri lalu menyerabahnya.

putra dalem sang Putri nyep enga

pandung mlebet sarenae

temtu Gusti kecdcup yen kacepeng dhat&tg sang Putri." Sri Brawpaya ncAda, "Boeah wadon gupuh lah timbalana den enggal pt4trmingsun m putri Sekar Kemunir^. Pdrekan nulya mentor.

13. Berkata R2ya Brawgaya "Putraku Gandasari akujuinta

11. Lampahira ing kabutren prapti

gya umatur marang sang Kusuma ''Kawula ingutus Rcg'eng Gusti sang Retnanir^nim Jer^ Paduka ngandika Aji Gusti enggai-enggalan." Sang Dyah ngandika rum dhumdteng hang raka radyan "Kula Kcdcang ngandikan dhateng ramafi " kartg raka Io n ngandika.

12. %dhuh Gusti mareka den aglis tmimbalan ramapta narendra." SangRetna alon lampahe wangsul kakung rinangkul fmangisan nebda Sang Pekik **Aja suwe mas mirah." Sang retna gya laju tan kawama sampun prapta sang retna yu neng ngarsane sribopati manembah ing suku sang.

13. Ar^anddia sangBra\/\^ijayadi "^tranir^sun Gandasari sira idk in^ rnemundhut angger taogkaplah peneuri itu isegeia tentu kamu akan berhasil 4alam tugas." Sang ftitri kelihatan kaget ia menyanggupi Sudah pergi dari penghadapan sang Putri dalam hatinya marah seakan menangis berkata dalam hati.

14. '^agaimana kehendak ayahanda Raja ' seorang wanita disuruh menangkap pencuri apa daya seoiang wanita." Ketika itu sudah datang di taman sang Putri bertemu dengan kakaknya Sang Putri dipeluknya lantas didumi berulang-uiang serta bertanya dengan kata-kata manis "Bagaimana hasilnya kasih?"

15. Sang Dewi berkata sambil menangis "Saya disuruh menan^p Paduka itu kehendak ayahanda Raja Sang Raja sangat marah." Pulunggana tersenyum lalu berkata pelan, " Aduh Dinda junjunganku tangkaplah aku bersedia segera ikatlah." Selendang keemasan itu segera dilepas dipakai untuk mengikat.

pes^i^anguwisi kanii

16. Raden Pulunggana berkata pelan, ^'Mari segera mengjadap kepada ayahnda

Sang Retna esmu memng sandUca turipun. Was lengser sangking bymtara sangRetmyu runtik tyasangemu tangis ngunardika y/^ardaya,

14. ''Ngerdiam karmm ramaji wongpawestri kinen nyekel dhustha worgwadon pirakuwdte?" Semana sampun rawuh ing kaputren wau sang Dewi cundhuk lawan kang raka Sang Retna rinangkul pan ingaras wantya-wantya sarwi tanya wecananira rum manis "Kaya paran masmirahr'

15. Sang Dyah Ayu matur esmu tangis "Kula kinenunyepeng Paduka karsaneJeng Rama Rafeng sangetduka Sang Prdbu." Pulunggana mesem nabda ris "Dhuh Yayigustiningwang cekelen sun nurut anulyapaningsetira." Gndhe sekar punika anulya dipunuculi kinarya tdtdha bestan.

16. Rixien Pulunggana ngandSca ris, 'Tctyougesebamringramanta aduh Gusti jangan lama-lama." Sang Dewi mdnetes air matanya tennangu-mangu peijalanannya la berbicara pelan, "Kalau Kanda mat! saya juga tidak ketinggalan jika dada Paduka ditikam saya akanmembela dunia samjpai akhirat."

17. Dalam peijalanan air matanya mengalir deras Sang Dewi selalu menghapus air matanya datang di hadapan raja Pulunggana di belakangnya Sang Raja berkata pelan kepada putranya, sang Putri "Ayo tanyailah dia aku minta mati dan hidupnya!" Sang Putri menunduk diam dan menangis Pulunggana berkata,

18. "Baik terserah jika kehendak sang Raja tapi pertanyaan hamba, sang raja apa senjatanya untuk membunilh hamba jika dengan senjata tajam tidak mempan paduku." Sang Raja berkata pelan "Ah, bagaimana awalnya?" Pulunggana berkata pelan kepada Raja, "Hamba Jaka Badung.

19. Sun^uh hamba berganti nama dahulu ikut Paduka Raja." Setelah mendengar penjelasaimya sang Raja berkata pelan kepada sang Putri

dhuh Gustija nganti mwe." Sartg Retmyu ngemu iuh rtumdheg mar^dennya iumari abn wectmanira, "Larmn Dika lampus kulagih mangsakantuna tatu fega paduka kula labuhi

marcapada delahan."

17. Ing samargawaspanyadres mp'il SangRetmyu tansah ngusap waspa prapta ing byantara rqeng Pulunggana nengpungkur Sri Narendra ngandika aris mring kang putri sang R etna "Lah tarinen iku sun pundhut pati uripnya!" Dyah tumun^l tan matur sang Dyahanangis Pulunggana turira.

18. 'Gih sumanggayenkarsa narpati nanging atur kawula narendra gihpunapadedarhek arsa mejahi ubtn yen tapdke gurinda nenggih tan pasah ir^ kawula." Sang Nata nebda rum, "Lah tapa mulanira?" Pulunggana abn umatur ing m "Jaka Badung kawula.

19. Yektos patik asesiUh nami: duk rumiyin ngabdi Padukendra." Sarengmiarsaature sangNata ngandika rum mringkangputra sar^ Retnadewi anakku, itu suaraiimii- '^ Sang Putri Mu menyanggupi dan mehyeinbah laluPulniiggana jfoden itii si^gera, menye^bah.

20. Berkaisd^ sang Sri ^ "Tidak mungkin niampu suamimu menan^ap pencuri yang sesungguhnya." Sang dewi meniiiggalkan tempat dari pengt^dapan^ mg^ berkata, 'T^nggiUah siP^ihv' - ^ Jaka Bodho seigera. orang Keparak perin|^^Ji men^pju tempat pesvirpb''^ber- . sembaii lain seg^ra keluar kedu^ya sudah dipe^int^.

21. Cepatrc^pat keduanya sudah diirin^^r datang di istana mepgltadap Raja keduanya dudujfi d^ mepyembah sang Raja bersabda pelan .''Majulah kamu Ki Patih!" keduanya mendekatbersama sang Raja befkata pelan, "He Patiii y arig disebut pencuri itu Badung, kdliendakku aku haikk^ kedu^^ .

22. Selaksajumlablmbal^a5rtnya dan narria Puibnggaiia aku gkhti naiiiti ^ akuberi nama dia Arya Pariuiar ' * ^ menjadipangliina perang pemimpin dalam perangan."

lahMinibicjmu sartanembahPubinggana denuculi R^enm^

20. Arig^p^^gSriNm^ "Nora batf^l lakenira nyawa nyekelmaling sayektine." Lumertgser sang lir santun su^hyant(a'ahgahd^a ' ' ' 'Timbalam si Patya JakdBodhqgupuh wongK^arak dhavmhem marangga^hek'\ tur sembdh anuiydmijil kalihynis dhimwuhan.

2L Qalrein^(Mn kaUhnya yyus ker^^

prapteng pura ngdbyantara nata mendhak wotsekarkalihe sang Nata ngandukd mm "Lah mcg'ua sira Ki Patih!" scdengmcgeng kaWifiya sdh^'Natarvebdaj^ ' *^i^Patpt ihgk^ ijigdrdrt duratrhuka iku Badurig krdsa mami siaijurdur^liriggffiiiti. '

22. Pan saleksd taddhing kan^ lihggih Ian arane ktwanPukii^gdm^^ iyavtgmnpuMM^^ sunparingijejuluk sira Arya'Pdmldrbecik dmlyfigedhikman^ak tetbidfilheprwigpu^^

Ki Patih i "Baiklah, sang 1 "Brii Fatih kksanateanlahl

23. Jaka Bpdho aku herike^udukan setelah ini bernairia kedudujcemnya dibawah Patih." Gaja Mada ' sang Raja segera petgi Ki Patih segera keliiar , yang men^adap kembm lamanya tidak diceritakan semakm ramai neg^a Majapahit Adapun diceritakMi selaiijutnya

24. Sang Adipati Arya B^gah wafa^ meninggalkian dua ahak laki-laki di Majap^it keduanya Kebo Abang yang ttia Arya Tirpn yang mudi.: tetapi beliiin nieriggantikati dahuiu di Pajajaran sudah menjadi kehendak Dewata wahyu raja berpindah menjadi satu" di Majapahit.

25. Tetapi seeara tiba-tib a Ki Patih Gaja Mada di negara Majaphit sudah tua dan sampai ajalnya anaknya kasiban sekali tidak menggantikan ayahnya adapun yang menggantikan yaitu bawahannya atas kehendak ssmg Raja Adipati Wahan yang nienjadi patih tepat dan bijaksana.

26. Muda tampan perwira, serta sangat pahdai

Ki Patih matur }fi^gt§qlcarf^^

23. JakaBodho yd:iMek^im^d(Iipatya wahanasasoranePatdi.l' Gcqkh Mada syMmitim ^' mlyajerigkdfiSH^ Ki Patih rtulya medal kdfig sewaka mantuk kmine tan wimrcitd^ l langkuhg drja nggara ini Mcgaphit t^neng gantya mhaim,

24. Sang adipMAtya^anidklalis tilar putrd kdlfh ingkdni pfiya ne^Maospaitkddwine ^a Kdbbbang'kang sepuh ' Mryd Timn irikang tarUni mhging dererig gurnantyd Pajajaran wau Miiis pdsthikarsane Dewa pulung ratu anidlih dady saw^i dner^ingMajalengka

25. Pan kasaru Ki Rekyana Patih Gajah Mada nagri Majalengka wus tuwa prapta ajate sutane kawlasayun tan gumanti marang sudarm i dene ingkang gumantya gih sasoranipun karsane sri Narapati Ki Dipati Wahan kang kinarya patih prathistha wicaksana.

26. Bogus anom tur prawireng ketika itu sang Raja sedang dihadap prajurit penuh Patih Wahan di depan Raden Arya Panular berada di kiri Patih Wahan bersembah, "Aduh Gusti sang Raja hamba memberitahukan rakanda Arya Bangah sudah meninggal." Ketika sang Raja mendengar.

27. Sang raja sangat sedih akhirnya keluar air matanya karena sangat sayangnya kepada kakaknya sang Raja berkata halus, "Bagaimana ini Patih? " Patih menjawab, "Terserahlah kepada kehendak sang Raja." Sang Raja berkata pelan, "Baiklah Panular pergilah ke negara Pajajaran Kebo Abang gantikanlah.

28. Adipati negara Pajajaran akan tetapi setiap bulan Maulud menghadaplah!" Keduanya menyanggupi Sang Raja segera masuk ke istana yang menghadap segera pulang Arya Panular dengan Kebo Abang berangkat jalannya seperti kilat hanya sekejap mata sampai di Pajajaran Raden Arya Kebobang

duk semam sang nata lagyarsa siniwi wadya balandher Patih Wahan neng ngayun Raden Arya Panular kering Patih Wahan tur sembah 'Vhuh Gusti sang Prabu kawula atur pariksa rakamta Arya Bangah sampun Mis," duk myarsa SriNarendra.

29. Disetujui sang Raja Kebo Abang menggantikan ayahnya sekarang memerintah Pajajaran bupati mantri menerima

27, Langkung ngungunjeng SriNarapati awekasan mijil ingkang waspa sangking geng tresna rakane sang Nata ngandika rum "Lahtakaya Parana Patih?" Patih matur sumangga ing karsa sang Prabu." Sang Nata aris ngandika^ "Ya Panular mring Pajajaran nagri Kebobang gentekena,

28, Adipati P(gajaran nagri nanging pendhak Mulud aseba!" Matur sandika kalihe gya sang Nata ngadhatun kang sewaka abubar mulih Arya Panular law an Dyan Kebobang laju lampahira anglir kilat mung sekiedhep netra Pcgajaran prapti Radyan Arya Kebobang

29, Den mupakataken sangDipati Dyan Kebobang gumantya kang rama mangke ngreh Pajajarane bopati mantri suyut rakyat bagian Barat semua sayang setelah demikian Dyan Panular pulang sebentar tiba di negara lalu melapor, sang Raja berkata pelan, "Baiklah sudah aku terima."

30. Setelah bubaran, sang Raja masuk ke istana Dyan Panular keluar sudah tiba di taman bertemu deiigan istrinya sampai setesai berduaan lamanya tidak diceritakan negara seberang takluk jikaada raja yang tidak menghadap kepada sang Raja Brawijaya di Majapahit Arya Panidar raenyerangnya.

31. Diceritakan putra sang Raja namanya yaitu Pangeran Adipati Raja Muda sebutannya dicalonkan menjadi raja Patih Wahan juga berputra namanya Ki Maudara sang Raj a sangat say ang di tempatkan di negara Daha Sri Raja wafat anaknya yang menggantikan Prabu Adipati Anom.

32. Raden Panular sudah pergi dan istrinya dibawanya menuju keratbn Penggging tadi yang diceritakan sang R^a di Mqapahit bergelar Brawijaya Sang Raja sudah termasyhur mempunyai patik Ad^ati Wahan

wor^ bang Kulon samya jrih asih risampunnya mangkana Dyan panular mantuk sakedhap prapteng nagara nulya katur, sang Nata ngandika aris, **Lah uwis suntarima.'/

30. Ri sampune tuwaran sang aji angedhaton Dyan Panular medal wus prapta dalem tamane panggih km garwanipun dugi gemnyaapulang resmi lamine tan ginustha riagri sabrang teluk yen ana ratu tan seba mring sang nataBrawp'aya Ma/apqit Arya Panulargecak.

31. Cinarita putrane sangAj'i nenggih nama PangranDipatya Prabu Anom jejuluke ginandhang madeg mtu Patih Wahan nenggih sesiwi nama Ki Maudara langkung sih sang Prabu tinanem nagri ing Daha SriNarendramukswakang putra gumanti Prabu Anom Dipatya

32. Dyan Panular wus mengkrat amangkin langarwanya sang putri binekta marang Pengging kedhatone wau ingkang cinatur SriNarendra ing Maospait jqulukBrawyaya wus kasup sang Prabu pepatihDipati Wahan makin raimi negeri MajapaJiit rajakeluar dihadap.

33. Para Adipati semua menghadap Patih Wahan duduk di depan para pegawai di kiri dan kanan Sang Raja berkata, "Hati Patih beritahukan cepat kepada semua para pegawai para mantri di Majapahit aku hendak berburu ke hutan berburu kijang dan kandi beserta para istriku."

34. Patih Wahan bersembah, "Aduh sang Raja jika berkenan jangan keluar ke hutan Raja baru menjadi raja abdi Paduka di Mahapahit belum takut dan sayang hatinya masih goyah adapun berbeda dengan ayahnda Raja semua pegawai sayang dan biasa mengabdi itu diperlukan keberanian yang lebih.

langkur^afjanegening mta miyossineba.

35. Adapun kelak sekehendak sang Raja jika hambai sudah tidak khawatir karena sayang diperintah menjaga raja maka saya akan bersedia kaiena beiiar-benar mengabdi dengan setia menjaga Raja karena yang dituakan." Setelahsang Raja mendengar salah paham lalu marah tetapi tidak terucap hatinya panas.

33. Pepak sagung pra d^ati mngkil Kyam Patih Wahan munggeng ngarsa sentamkamn kering angandika Sang Aprabu "Heh ta Patih andhangm aglis mring sagung pra punggawa mantri Megalangu ingsun arsa acengkrama menyang wana bedhak menjangan Ian kancil Ian para garwaningwang."

3 4. Patih Wahan umatur wotsari, *Adhuh gustiyen pareng ing karsa sampun miyos warn Rajeng enggal jumeneng ratu abdi dalem ing Maospait pan dereng ajrih tresm teksih rmnah hem pae rama dalem Nata kang wadya gung kulimtrisma rmngabdi tataguna wikrama.

35. Deningbenjing sdkarsaNatpati yen di dalem sampun jrih trism reh rumeseng pasthi Rc^eng mila kawula purun sangking setya tuhu rmngabdi rumeksa ing Narendra reh kimrya sepuh. ^* Sang Nata sareng miarsa sanes tampi duka tan kawedhar nglathi sumung ingkang memafa.

36. Sang Riga cepat pergl sampai istana memanggil penjaga keainanan namanya Iflung Sebatang ^telahdatang laja berkata, "ii^a benar penjelasan Patih?" UQung Sebatang menyembah "Peigelasannya salah membikin mahi raja adapun abdi semuatidak khawatir mengabdi dan berbakti kepada Raja.

37. Justru semua sangat menyenangi murah sandang dan pangan Gusti. selama menjadi raja mengabdi kepada sang Raja demikian saya mendengar ayah Paduka Almarhum karena Ki I^tih sudah beijanji bersama-sama meninggal d^aakit, negm sudalunakmur - sekarai^ ayahnda meninggaL

38. Sekarang Ki Patih masih hidup sebaiknya raja diruwat seiain kehendak sang R^a agar mendapat dan bertambah kebaikan jadi tidak membatalkan janji ditarik kembali oleh raja." Sang Rqa sangat senang mendengar pergelasan Ujung Sebatang dirasakan beoai dan segoa dib^ keriaKi Jan^ng Pacar.

39^t^g¥ Sebatang diwaktQmaEKn! discnuh ih«alnsai#

36. Ntttyaiengkarjer^ SriNarapati imtptengpuramangiil la^ineman mung Sebatang namane prapta ngandikaprabu "Apa bener ature Patih? " Ujung Sebatang nembah "Lepat aturipun akarya lingsem narendra abdi dakm sedaya pan (grih asih sungkent ngabdi Narendra,

37. Malah sqmya mka angbngkungi mirah sandhang Gusti mirah bminefumeneng rcgeng ang^stijengsangPrabu akaliyan kubmiyarsi swargiranta Paduka apa Ki Patih sampun (darqimengpr<dend miwah stdcit anadftx sdntiMn nagari. mangke ramanta seda

38. Mangkya teksih gesang Kyana Patih prayogineGusHdipunruwat keiawikarsasangRajeng angsalwewdkrahayu dados boten medayeng fargi tinariksangkingNata" langkungaikaPrabu myarsa ture Jung Sebatang panrumaosleresanulyapinaring kerisKiJangkung Pacar, .

39iJtaigSebatangkktent^idra setelah meneiima cepat Ujung Sebatang menyembah mohon diri sudah menuju Kepatiban Adapun tjung Sebatang Ki Patih diceritakan sefcembaKnya dari menghadap sangat sedih karena raja tampaknya sangat marah sesampainya di rumah

40. Ki Patih sudah duduk tidak berkata diam saja istrinya cepat mendekat katanya pelan kepada Ki Patih, suaminya, "Apa yang menjadi pikiran sekembali menghadap diam saja membuat sudah hati?" Ki Patih pelan dalam menjawabnya, "Duh Adinda ketahuilah

41. Umurku hanya tinggal semalam akan diambil oleh Dewata." Istrinya ketika mendengar penjelasan suaminya menjerit keras serta berkata kepada suaminya, "Apa yang Paduka katakan mengapa seperti itu sepulang menghadap", Patih berkata "Bagaimana lagi sang Raja menurut kata-kata orang jahat aku menyarankan kebaikan.

sampun tampi curiga siragya Jung Sebatang nembah lengser

mring Kepatihan sampun Kuneng Ujung Sebatang nenggih Ki Patih kawamaa ing sakunduripun sing sowan langkung sungkawa denenata semuneduka nglangkungi sapraptane dalem,

42. Justru Sri Raja menjadi marah aku disuFuh membunuhmya kepada pegawai keamanan

40. Sampun lenggah KiRekyana Patih tan ngandika aminggu kewala kang garwa umarek age dadya Ion aturipan dhateng kakungipun Kyana Patih, 'Punapa dados manah mundur sowan minggu adamelgenjoting manah?** Kyana Patih alon denira nauri **Dhuh. Nimas wruhananira.

41. Ngumuringsunmungkarisawengi pan pinundhut marang ing Jawata. * Garwa duk mireng sabdana kakung dadya jrit asru sarya matur marang ing laki, IParan kang pangandika de kadya puniku sangking sowan'*, Patih nabda "Puluh'puluh Nata nggugu tur wongjuti sun ngaturi rahatja.

42. MalahdadidukaSriBupati ingsun kinen iya mqahana marang ing kqinemane

Ijjung Sebatang itu sekarang sudah dalam peijalanan oleh sebab itu kamu aku beritahu seluruh prajurit semua orang kepatihan beritahukanlah supaya disuruh berhati-hati semua pintu.

43. Hams dijaga prajurit bersenjata kalaulah dapat diusahakan sekarang aku mau bersembunyi." Istrinya selalu menahan air mata s'egera memanggil penjaga pilihan sesudah datang ialu diberi perintah Mereka bersedia selumh orang Kepatihan semua berbaris di semua pintu juga pintu belakang maupun samping.

Ujung Sebatang iku pan ing mengko wus aneng margi mula sun tutursira wadyeng ngong sedarum iya wong ing kapatihan iindangana padha konen ngatiati sagunge lawangtawang.

43, Den jagaagegamaning jurit bokmenawa kena istiyaran sun arsa singidan mangke. " Garwa tansah rawat luh gya nimbali andele westhi prapta wus dhinawuhan sandika turipun sagunging wong Kepatihan samya barisgunging kori rnami myahg butulan sadaya.

44. Ketika orang-orang sudah ber senjata Ki Patih bersembunyi tidak tidur segera naik ke tempat persembunyian ketika tengah malam diceritakan utusan raja Ujung Sebatang yang jahat sudah sampai di Kepatihan menyaksikan orang-orang Kepatihan berbaris di semua pintu tetapi ia tidak akan kembali.

44. Kiineng wadya kang sampun miranti Kyam Patih tan nendra singidan

minggah pamidhangan age pan manjing lingsir dalu kawarnaa duta narpati dhustha Ujung Sebatang Patihan prapta wus tumingal wong Kepatihan samya baris sagunging kang kori-kori nging tan nedya mundur.

XUI. DURMA

1. Ki Ujung Sebatang ketika itu melihat orang Kepatihan berbaris . di semua pintu juga pintu belakang dan samping

XLII DURMA

1. Duk tumingal sira Ki Ujung Sebatang wong Kepatihan bans sagung lawang-lawang miwah sagung butulan semua dijaganya berpikir di hati "Dasar jelek Ki Patih.

2. Benarlah dia membangkang pada Raja aku tidak takut saya dahului kau." Orang jahat itu memasang mantra jika dipakai sangat ampuh orang-orang Kepatihan yang berbaris tertidur semua.

3. Seperti orang mati terkena pengaruh semua pintu yang ditutup sudah terbuka kuncinya lepas sendiri Ujung Sebatang sudah masuk ruang di belakang menuju kamar tengah dan dibuka.

Dilihat-lihat Ki Patih tidak ada di hati merasa malu ketika itu pencuri ingat kalau Ki Patili sangat sayang terhadap kuda Ujung Sebatang pergikeluar.

sedaya dipunjageni grahita ing tyas "Dhasar ah Ki Patih,

5. Di kandang kuda penjaga kuda tidur semua Ujung Sebatang cepat melepaskan kuda keduanya berkelai ramai suara kuda bergemuruh penjaga tidak terbangun.

2. Lah ta iya sirarsa baleleng Nata ingsun pan nora wedi sun dhingini sira/' Dhusta masang sirepnya aguna serana sekti wong Kepatihan kang baris samya guling

3, Lir wong mati kena pangaribawa

sakathahe kang kori ngineban wus menga kancing rentah priyangga Ujutig Sebatang wus man]ing dalem Uig wuntat jujug kobong wmingkis.

4. Pan inguhp'Uhp Ki Patih tan ana kewran scgroning galih wauduratmuka emut hmun Ki Patya hngkung asih mring turanggi Ujung Sebatang medal dhateng ing jawi.

5. Mring gedhongan wong gamel nendra sadaya Ujung Sebatang aglis ngucuBcen turangga loro kerah saparan rame swarardng turanggi gumer-gumerah wong jaga tan ngalisik.

6. Pencuri itu sudah kembali masuk rumah mengintip suaranya Ki Patih Ki Patih mendengar suara kuda berkelahi sudah menjadi kehendak Dewata Agung Ki Patih iupa segera memanggil penjaga kuda.

7. "Hai penjaga kuda mengapa enak-enak tidur tidak memikirkan kudanya yang dijaganya berkelahi begitu kata yang bersembunyi Penjahat itu sudah mendengar lalu cepat menarik Ki Jangkung Pacar Patih didekati.

8. Setelah itu Ki Patih segera ditikam dari bawah terkena terkejut dan menjerit penjahat cepat keluar semua istrinya terkejut gemuruh suara yang menangis patih meninggal sangat sedih yang ditinggalnya.

9. Sudah diberitahukan meninggalnya Ki Patih semua disuruh merampasnya serta dibawa istri, anak, dan semua orang pada saat itu tidak memiliki Patih. Sang Raja hendak berburu ke hutan.

10. Sudah memberitahu kepada semua adipati tumenggung rangga dan mantri

6. Pan wus bali kang dhustheng malebeng wisma ngintip swaraning patih Ki Patih miarsa swara kuda krah samya wus karsaning Dewa luwih supe Ki Patya agya nyeluk pakathik.

7. *'Heh wong gamel dene padha enak nendra datan mikir turanggi resane padha krah." ngandika singmidhangan Dhustha wus deling gya narik Ki Jangkung Pacar Patih denparepeki

8. Wus cinorok Ki Patih king ngandhap agya kenakagyat anjelih kang dhustha gya medal kagyat sagung pra garwa gumrah swarane kang tangis patih palastra wuyungan ingkangkari

9. Sampunkaturpejahe Rekyana Patya kinen anjqarahi sarta binoyongan garwa putra pawongan semana tan darbe Patih. Sang Nata karsa cangkrama mring wanadri

10, Wus ngundhangan sagunging para dipatya tumenggung rangga mantri keberangkatannya ditandai gong berbunyi keras sang Raja tiba di fautan setelah dipersiapkan disuruh menghaku.

11. Ada yang disuruh menghadang jalan Tenggara tempatnya Barat sudah ada orangnya kijang segera dihalau lari meneijang barisan akhimya tertangkap banyak yang terlepas dari barisan.

12. Kpng kancil banyak yang tertangkap menjadi bubar yang sedang berbaris semua mencari tempat tidak mendapatkan rajanya raja bersama dengan abdiwanita. Akhirnya diceritakan putra Ki Patih.

13. Di Kediri mendengar sang Raja berburu berangkat dan marah hatinya karena ayahnya meninggal ibunya dibawa ke istana akan membalaskan sakit hati kepada sang Raja tetapi tidak secara terang-terangan.

tinengeran budhal bendhemunya angangkang sang Nata prapteng wanadri sampuntinata pinatah amber.egi

14. Sang Adipati Udara tidak disertai prajurit perjalanannya menyamar gerakannya tidak diketahui masuk hutan sendirian membawa tombak dangera^i sudah sampai di Krapyak langsung menuju tempat sang Raja

11. Am ingkangpimtah ngadhangi marga Kidul Wetangeneki Kulon wus kawongan sangsam nulyaginetek lumayu nerajang baris weneh kecandhak akeh bobol sing baris.

12. Kidang kancil menjangan keh katututan dadya bubar kang baris samya rebut paran tan oleh Gustenira narendra kesisan dasih Ya ta kocapa putranira Kya Patih

13. Neng Kadirisamyarsa sang Nata cangkrama mangkat bentering galih pejahekangrama ibu bonoyong pura arsa males lara pati marang sang Nata nging tan katareng lair,

14. Sang Dipati Udara tan mawi wadya ndharat nyamun lakuning solah tan kawentar marking warn priyangga mandhe waos ngingkit-ingkit wus prapteng Krapyak jujug gone sang A] i

15. Sri Raja sudah lama beirpisah dengan pasukan ditikan dari sebelah kiri tidak hati-hati dan teijerumus jatuh lalu meninggai Ki Udara mundur peian-pelan tidak ada yang mengetahui meninggalnya sang Raja.

16. Sang Adipati Udara memanggil pasukan seterusnya ke Majapahit masuk ke dalam istana tempat raja yang dituju tidak ada yang menyapanya Demikianlah Udara Sang Raja yang diceritakan.

17. Yang meninggai di hutan terkapar tidak terurus abdi wanita menjerit terkejut Patih Raja para mantri yang mendengarnya menangis bersahutan yang berburu semua sudah kembali.

15. Sri Narendra wus dangu pisah Ian wadya linarihan sing kering tan titis anjola dhawah lafeng aseda Kt Udara mundur irih tan ana wikan ' sedanira sang Ajt

18. Disambut oleh seluruh adipati dan para abdi wanita gemuruh tangisnya dibawa pulang segera setibanya di istana semua pintu dikunci oleh orang Kediri.

19. Yang datang tidak diizinkan masuk' ke istana para adipati semua tidak dapat melawan dengan Adipati Daha

16. Sang Dipati Udara ngundangi wadya lafeng mring Mcgapait manfing jroning pura keprabon kinekahan tan ana ingkang ngaruhi kuneng Udara Sang nata kang winamf/

17. Ingkang seda neng wana agilang-gilang pawongan cethi afrit kagyat Prabu Patya mantri samya miarsa ing tangis pating falerit ingkang bebedag sedaya samya ball

18. Sinongsongan mring sagung para dipatya miwah kang para cethi tangisnya gumerah kinonduraken agya sapraptanireng nagari kori .s&iaya kinunci wong Kadiri

19. Ingkang prapta tan sinungan malbeng pura sagung para dipati tan kaduga masah lawan Dipati Daha jenazah Sri Raja di tempat berburu sudah diurus.

20. Dipikul oleh semua bupati telah dibacakan doa sudah ditempatkan dikubur baik-baik adapun para adipati bermusyawarah bersama orang Majapahit sepakat menyerah.

21. Sudah menjadi kesepakatan para adipati serta kerabat istana dan para mantri segera menghadap di penghadapan diceritakan yangiberada di dalam istana istri raja sekarang diambilnya sebagai istri.

kyone Sri Narapati . kang neng cengkraman pan sampun dendandosi

22. Permaisuri raja, putra Patih Gajah Permada dahulu sangatlah dimanja sang Putri hainil tua akan iahir sang Raja adapun masih ragu-ragu semua para adipati.

23. Tidak diceritakan setelah lama kandungan iahir lahir laki-laki tampan sudah diberi nama Adipati Ardaningkung dikasihi oleh ayahnda Raja dikabulkan segala kehendaloiya setiap keluar di penghadapan..

20. Binandhosa mring sagung para bupatya sinidikara aglis sampun sinehan cinandhi mulya-muiya ya ta kang para d ipati samya rembagan nungkul wong Mcqapait.

24. Ardaningkung selalu diajak oleh ayahnya

21. Sampun dadya rembagnya para dipatya miwah arya kn mantri nulyaasewaka aneng ing panangkikn warnanen kang neng jro puri garwa narendra mangkya kinarya rabi.

22. Garwa padmining nata putraning Patya Gajah Permada uni pan denek-ek wawrat sepuh sang R etna kang arsa miyos sang aji pan maksih tdha sagunging pra dipati

23. Tan kawarna wus kmi wawratan babar miyos jalu apekik sampun sinung nama Ardaningkung Dipatya sinihan dening ramaji ngugung sakarsa saben miyos tinangkil.

24. Ardaningkung tansah kinanthi ing rama tidak mau menyandang keris usia sang Raden sudah sepuluh tahun yang diminta putra Raja keris KiJangkung Pacar yang disandang ayahnya.

2 5. Ayahnya mengalah Ki J angkung Pacar diambil dari pinggang sang Raja diberikan putranya raja Udara lengah Raden Ardaningkung menarik lantas membunuh ayahnda Raja.

ngagem dhuwung tan arsi yuswanya Rahadyan sampun sadasa warm ingkang tinedha putra ji Ki Jangkung Pacar ingkang kagem sudarmi

26. Tepat pada lambungnya raja meninggal semua orang di istana senang di hatinya tewaslah Raja Udara serta segenap para adipati semuariya senang bencinya sampai ke hati.

25. Ingkang rama ngawon Ki Jangkung rinuwat sangking lambungira Ji pinaringken putra Nata Udara lena Raden Ardaningkung narik lajeng merjaya mring kang rama narpati

27. Raden Ardaningkung menjadi raja' masih muda didampingi putra.Raden Panular terlaksana menjadi raja rakyat kecil senang hatinya setelah dia dewasa Panular sebagai Patih

26. Ing kampuhnya tan pamh nata palastra sagunge wong jro puri sokur ing tyasira pejah Nata Udara miwah sagung pra dipati sokur sedaya gethingnya trusing ati

27. Raden A rdaningkung jumeneng narendra timur maksih denmbani Dyan atma Panular tulus jumeneng nata eca manahe wadya lit wusiradvwam Panular karya Patih

28. Patih Panular bijaksana dan sakti pandai melaksanakan semua tugas anak Badung itu jujur lagi pula sakti sekali negara semkain ramai sudah lama bertahta sebagai raja.

28. Wicaksana patih Panular dibya putus saliringkardi atma Badung nyata tur sektiguna srana langkung arja kang nagari mmpunabmq dennya jumeneng aji

29. Sudah berputra laki-lakibagiis rupanya sudah diberi nama oleh ayahnda Raja Raden Ardiwijaya dicalonkan menggantikan raja di Majapahit cahaya bersinar terang.

30. Anak putri tidak diceritak^ mempercepat cerita Majapahit semakin ramai senang dan kaya seluruh rakyat Sri Raja sudah lama sudah sampai saatnya wafat, putranya yang menggantikan.

31. Raden Ardiwijayamenjadi raja memerintah Majapahit raja bergeiar sang Prabu Brawijaya Ki Patih Panular tetap. Semakin ramai negara Majapahit.

32. Sudah lama beliau menjadi raja semakin besar sudah berputra laki-iaki diberi naiiia Raden Lembu Amasani tampan sekali ketika itu Sri Raja.

29. Wus aputra kakung bogus ingkang warm sampun sinung kekasih ing rama Narendra Raden Ardiwyaya ginadhanggumantyaaji ing Mcgalengka cahya macur nelahi

33. Sudah sampai waktunya Paduka Raja wafat, putranya menggantikan menjadi raja memerintah Majapahit Raden Lembu Amisani jadi raja bergeiar E^ja Brawijaya.

30. Putra estri sedaya datun winarm nginggalaken pawarti gemah Mcgalengka mka sugih gang wadya wus lami Sri Narapati prapteng semaya mukswa putra gumantl

31. Raden Ardiwqaya jumeneng mta ftgrenggani Majapait jejuluking nata Sang Prabu Brawijaya Ki Patih Panular teksih sangsayaarja - mgari Maospait.

32. Sampun lam i denira jumeneng mta kelangkung nyakrawati sampun apeputra jalu sinungan nama Raden Lembu Amasani bagus utama semana Sri Bupati

33. Sampun dugipanjenenganira Nata mukswa putra gumanti jumeneng mlendra ngrenggani Mcgalengka Rahadm Lembu Misani juluking mta Brawgaya narpati

34. Majapahit semakin lebih ramai murah sandang dan pangan yang ditanam berbuali seriang dan makmur kehidupan rakyat Sang Raja Brawijaya ya Brakumara sungguh baik dan menyenangkan.

34. Sakelangkung arjaning ing Majalengka murah sandhang Ian bukti kang tinanem medal suka sugih kang wadya

Sang Brawijaya narpati ya Brakumara tuhu bagus subranti

XLIII. ASMARANDANA

1. Diakhiri dahulu Raja Majapahit ada bagian cerita desa Pajang dan Pengging disebut desa tengahan sebelah barat Gunung Lawu Gunung Merapi sebelah timurnya jauh dari Majapaliit

2. Seperti orang yang tidak mempunyai raja merasa orang tengahan tidak mengerti penghidupannya Pajang Pengging Sukawati Gunung Kidul Kajoran Kedu Bagelen dikuasai oleh Mataram dan masih berupa hutan

3. Ketika itu tidak nieniiliki raja keadaan kacau karena mengandat kan kekuatan yang banyak anak cucunya itu yang dihormati diceritakan begitulah karena sudah kehendak Dewata Pajang Pengging ada raja.

XLin. ASMARANDANA

4. Pada awalnya Pajang dibuat kekuatan tidak sampai lama yaitu ketika sampai permulaannya

1. Sigegen SriMaospait wonten sempalan carita Pajang Pengging padesane ingaran desa tengahan kilene Lawu arga wukir Mrapi tanipun tebih sangking Majalengka

. 2. Lir wong tan darbe narpati anggepe jalma tengahan tan bull ing pangidhepane Pajang Pengging Sokawatya Ardi Kidul Kajoran Kedhu Bagelen kairup ing Mantaram meksih wana.

3. Bek kelir tan darbe aji arusuh singa arosa kang akeh anak putune iku ingkang kineringan mangkono cinarita bay a wus karseng dewagung ' Pt^ang Pengging ana nata.

4. Kinarya Pajang ken wiji nyenyongah tan nganti lama nenggih duk ngantya wtwite di Pajang dan Pengging ramai banyak anak-anak kecil pekerjaannya berkelahi pada awalnya berebut tempat penggembalaan

5. Dan keempat desa yang berbatasan di desa sekitarnya anak-anak Pengging yang paling menang dimintai to long oleh desa tetangga hanya selama sehari yang datang menginap lima hari dipanggil berganti-ganti.

6. Terkenal kelebihannya dalam perang semua anak tidak berani semua memang pemberani siapa yang mengikuti dan menang upalinya itik ayam dan jago serta kambing semakin besar sapi dan kerbau.

7. Sudah menjadi kehendak dewata tingkah laku anak-anak Kandohan semua besar hati tiada yang pulang ke rumah menginap di hutan yang digembala kerbau dari sapi ditambatkan di hutan

ing Pajang Pengging agemah lare lit-alit kathah aperangankaryanipun' purwane rebat pangonan.

8. Saling bergantian yang memberi makan bergiliran meminta kiriman kepada ibunya masing-masing memasak yang enak menaklukkan sesama anak-anak kanan kiri tunduk setelah datang makan enak.

5. Lan perapat tepis wiring ing mancapat manca lima bocah Pengging menang dhewe

sinuruhantanggadesa kongsi lakon sadina kang nginep sapasar rawuh sinuni han gantya-gantya,

6. Kalok prangira luwih

tan wani padhaning bocah dhasasr padha sura kabeh singa deniloni menang opahe bebek ayam rniwah jago lawanwedhus soya gang lembung niaem^

7. Wus karsane dewa luwih solah bocah Kandhohan padhaa gedhe atine tan ana mulih mring wisma kekuwu aneng warm kang denngon maesa lembu cinancang aneng ing wana,

8. Agenti ngingon-ngingoni

giliran jaluk kiriman mring biyunge dhewe:dhewe olah'Olah ingkang enak nelukken padha bocah kxwa tengenira suyut wusing prapta mangan enak.

9. Pada akhirnya dimarahi 9. Wusana dipuncukengi karena membuat boros orang tua dimlisyawarahkan semua orang desa supaya menasihati anaknya setelah datang berkumpul oleh orang tuanya akan dipukul menjadi takut segera dinasihati.

10. Akhrinya lama-kelamaan 10. semakin bertambah banyak anak-anak sejumlah lima ratus sudah tidak dapat dilarang menyembelih sapi dan kerbau membuat dapur di hutan untuk memberi makan orang setiap harinya.

beborosi mring wong tuwa rembug wong sadesa kabeh padha srengen anakira wus guyup bareng mara wong tuwanyarsa ginebuk dadya jrihgya tinuturan.

Ri sampune lami-lami bocah akeh saya ngerda jangkep Irmang atus kehe pinenging wus datan kena mragat lembu maesa darnel pawon neng wana gang ngingoni wong saben dina.

11. Segera berembuk bersama untuk memilih anak yang menjadi pemimpin namanya yaitu Ngubar yang menanggung kesulitannya dan habis semua miliknya "Baiklah ini permintaanku jangan ragu-ragu dalam berbuat.

12. Nah marl membikin raja semoga ada yang bersedia marl kita angkat." Seluruh anak-anak sudah berembug segera dipilihnya yang balk menjadi raja dihadap oleh anak-anak banyak.

11. Anulya rembugan sami rare kang day a pangarsa pun Ngubar nenggih wastane fa tanggung gennya kangelan tuwin darbeke telah '*Lah ta iya rembug ingsun la aja tanggung ing lampah

13. Adapun menyembelih kerbau dan sapi berasnya meminta ke rumah lima hari rajanya meninggal segera berunding mengangkat raja lagi, dan sudah jadi pelihiaraannya tidak terurus seratus hari lalu meninggal.

12. Lah payo karya narpati anaa ingkang narima payo jinunjung bocah keh. " Lare sedaya wus rembag anulya pinilihan kang prayoga dadi ratu sineba ing lare kathah.

13. Dennyabelehkebo sapi

beras anjaluk mring wisma sepasar mati ratune anulya rembag akarya ratu malih wus dadya ingon-ingoning lit wau catur dina nuli pqah

14. .Akan mengangkat rqa lagi caranya seperti dahulu itu tiga haii rajanya ihening^l"" lalu berembuk lagi banyak anak kebingungan hatinya tidak ada yang bersedia diai^kat karena segera mati.

15. Yang diputuskan dalam pembicaraan ini dari banyak anak hanya sembilan anaks^a a Tubar yang paling tua pembicaraannya seperti terdahulu anak-anak semua tiada yang bersedia menjadi raja jika tidak dengan dipaksa: ;

16. Anak-anak saling menyahut semua berunding bersama kalau demikian sebaiknya segera bersayembara jika ada yang' mujur siapa yang dipifih oleh temani diangkat menjadi raja/^^

17. Adapun semua takut di hati apabila secara kebetulan terpilih diai^at menjadi rsga tentulah ga^ dan meniiig^ segera menemukan ysuig baik segera dian^at raja dua hari lalu meninggal.

14. Apan karya mtu malih rakitelirdhinginika Mdtmrndiitatme '' anufya apirembagan bocahakehkewuhm tan anagelem jinunjung deneanulipalastra.

18. Adapun sudah membuat lagi menangkap yang baik ia menangis dan mengaduh dipaksa diangkat menjadi taji hanya sehari meninggal semua ketakutan hatinya . memaksa untuk pegangan.

15. Kangginugutifamdci bocah keh mur^ lore sanga d Tubar kar^ tuwadhewe kadya ing wau rembagan sandk'sanak sedaya tan na gelem dadi ratu yennorakanthipiadcsa.

16. Bocah keh asaur peksi inggih-inggih samyarembag yen mangjcono payo age stQmmba-a bilihbekja sinten pinilih kanca "korigdkeh WyekHpdf^T' iinutgungmadegnaremtra.^

17. Pan padhamaras ing ati menawa ta kaleresan pinilih jinwdung regertg mangsa wandeyapald^a mtfya tuk kangprayoga agya angadekken mtu rang dew nu H pdlastra.

18. Ya ta wus karya malih anyekd ingkangprayoga anagisakeh sambate pineksajinurgur^narpa amung sadpwpqdh sanyatintrimmanahpun aneksa karya cdtelan.

19. Baru dihadap meninggal memjadi pembicaraan secara sembunyi-sembunyi sembilan orang anak-anak malu dihatinya adapun tidak ada yamg mampu diangkat raja jika dipaksa lalu meninggal kasihan kepada teman dan tidak punya harapan.

20. Kalau ini diurungkan orang sudah terlanjur basah lebih malu dilihat orang banyak sudah banyak kerbau dan sapi takut dan malu kepada ayahnya Ki Tubar berkata, "Jika sepakat kawanku semua.

21. Berapa lama seseorang mampu bertahan mari bersama-sama memohon meminta raja kepada Dewata supaya ada y ang mampu disembah orang banyak." Semua segera berangkat kesembilan orang itu ke Jalatundha.

22. Sesampainya di sana bertapa sembilan orang bersamadi tiada lain hanya memohon raja kepada Tuhan, adapun sudah mendapat tujuh hari tiada makan tiada tidur bertapa secara sungguh-sungguh.

23. Pada suatu hari bertepatan pukul tiga malam kesembilan anak-an^ tidur semua Ki Tubar bermimpi ada orang datang

19. Lagya sineba ngemasi dadya rembagan singidan bocah sanga kewran tyase denedatan amkelar ingadegake nata yen pineksa nuli lampus ngowel kanca tyase gempal

20. Lamm ingunduran iki wong cincing teles ranira langkung merang dulu wong keh maesa lembu wus kthah wedi ism mring bapa rare KiDubaramuwus 'Yen rembag kanca ngofig samya.

21. Pira betahane jalmi

payo padha ameminta mring dewa aminta rajeng dimene ana kang kelar sinembah jalma kathah " Nulya samya mentar gupuh wong sanga mring Jalatundha.

22. Sapraptane anenepi bocah sanga mati raga tan li dha mung minta rajeng marang ing Ywang Sukma ta ya wus oleh sapta dina datan mangan datan turn sangat dennya mati raga.

23. Marengidinasawiji latri wanci pukul tiga lore sanga turn kabeh Ki Tubar iku supena ana wong prapta memberi gong pusaka bernama Ki Dewadenta.

24. Dahulu gong milik raja Sri Kresna di Darawati sekarang diganti namanya Ki Udanarum jika dipakai dalam peperangan jika gong dipukul terus-menerus segera jatuh hujan gerimis.

25. Sungguh unggul dalam perang kalau dipukul tidak berbunyi dan tidak ada gerimis pasti kalah dalam peperangan "Adapun kariiiu memohon raja jika sungguh-sungguh dalam hati baiklah aku beri tahu.

26. Tetapi kamu ingatlah kalau kamu mengangkat raja turutilah kata-kataku. Seorang raja itu tidak bisajuga sembarang orang diangkat tidak mampu disembah-sembah kalau bukan keturunan raja.

27. Tidaklah seseorang akan menjadi raja kecuali sudah ditentukan oleh Dewata lihatlah orangnya yang bersih dan memetingkan suatu yang penting serta mengasihi kepada rakyat yang tidak ingin memiliki manusia yang tidak dusta.

maringi bendhe linuhung arena Ki Dewadenta.

28. Ketahuilah dengan baik di antara temanmu sudah ada yang mampu menjadi raja." Segera menghilang yang memberi suara

24. Duk kunabendhenira ji Sri Kresna Sri Darawatya mengko denelih namane Ki Udanarum punika Jamun kinarya yuda yen bendue tinabuh ngungkung nuliudanririsputra.

25. Sayekti ungguling jurit lamun tinabuh adhengkak lantananagarimise amesthi asor ing yuda Pan sira mintanata yen temert-temen ing katbu lah iya ingsun wewaria.

26. Nging poma sira den eling lamun sira karya nata ratu gugunen jar ingong. Ratu nora kena uga sokjalmaa kinarya tan kelar simhun-suhun lamun dudu trah narendra.

27. Nora bakalwong dadya ji wuspinasthi ing Bathara angvdatana jabnane mgkang resik ambeg marta sartane sih ing wadya . kang tan arsa darbekipim jalma ingkang dor a wara.

28. Kinawruhena Ian becik kancamu kene wisana ingkang kelar dadi raj eng." Gyamusna kang asung swara kesembilan anak-anak bangun semua hanya Ki Tubar yang melihat gong bergantung di pohon.

29. Lalu diambflnya segera oleh Ki Tubar hatinya sangat senang Ki Tubar itu pemberani akan punya patih juga kedelapan anak-anak tertegun kecewa cepat-cepat segera pulang.

30. Seteiah sampai dikumpulkan semua diceritakanlah mimpinya ketika bertapa pada malam harinya Semua dikatakan tentang mimpi itu siapa yang mengatakan tiada diketahui wujudnya Bergantilah yang diceritakan.

31. Yaitu di Gunung Merapi ada pendeta sangat pandai Salokatara namanya rajin bertapanya apa yang dikatakan terwujud diminta selalu masih punya keiebihan in gin bertapa di kerajaan.

byar tangi bocah sanga mung Ki Tubat ingkang dulu bendhe cumanthel neng wreksa,

32. Ki /yar Loka meninggal dikremasi oleh muridnya sisa abunya ada bekasnya anak kecil hanyut ke timur akhirnya diceritakan kembali anak gembala yang sedang berunding lima hari tanpa kesudahan.

29. Amlya wau denambil mring Ki Tubar agya-agya kalangkung bingah manahe Ki Tubar wau prawira bakal pepatih uga lore wolu jengergetun nuli mulih gal-enggabn.

30. Prapta pakumpulan sarni pajar ing supenanira duk mnepi ing dalune Sak ujarira supena sapa kang majarena tan awruh waharianipun nengna genti kawarma.

31. A nenggih ardi Merapi wontfn, ajar langkung dibya Salokatara arane agentur sutapanira sebda sabarang ana punkuras peksa pinunjul arsa tapa anefig praja.

32. Kya Ajar Loka ngemasi ingobong mring puthutira kang awu ana tapake jabang bayi kentar ngetan nengna malih kocapa lore angon ingkang rembug sapeken tanpa wekasan.

33. Kesembilan anak segera berkata jika disiajtujuii pleh ^tiafl^yangb^ ^ ^ yang pantas dalam mimpi adapun bapya:,anal^ya^ pendeta . - .v di Pajangdan Pengging:.

34. Lama tid^ ditemukaya ketika itp angkran^ ber^einbunyi karena t^ut diaagkat mja ^ak.ypg sangat bodph . . tidak dap at bicara trdakiinendengarkan se mua pembieataan tidak punya^ gagasan apa pun.

3 5. Suaggiib seperti anak gila rupanya tampan bereahaya umurnya empat beias tahun sangat nakalny a ... banyak jika diceritakan dilihat sudah ditemukan - tidak akan dihatuikmi ^

36. Segera dipaksa dengan berani dipegang oleh anak-anak banyak dibawa ke pondokannya seMbanya menangis meraungraung mengaduh menyayat hati ditanya tetap tidak mau kesepakatan anak-anak untuk • memaksanya.

37. Didudukkan di kursi dipegangi anak banyak yang sembilan berembuk ketika men^adapnya wajahnya seakan menyentuh tanah

33. Nulya bocah samya angling 'TmM r yen karig pantes Ian mpena I pan. iammg nu/up% ^ i ingPajang Penggmgpmika.

34. Adangudatjan kepanggih: sen^ma lareumpeMni . sangking jrikMridi^a-raijem I /orebodhokalintang:. nora bisa micara nor a dhenger bafang rembug tan darbe sabarang eptk

35. Lir hre dhenggLeng sayekti wama bagns mgwa eahya patbelas M^arsa ngurpure a^ngel balUanipa ., ; v ^ kathah lamun jinarwa - - ingulatan wws katemm mgaturandatan arm.

36. An^ulya pineksa wani cinekel ing lore kathah binekta pamondhokane prapta nangis ngaru'ora sambate amlas arsa tinari meksa tan purun rembage lare pineksa.

•^7. Linenggahaken neng kursi cinekelanlare kathah kang sanga rembug sebane muka lir konjem pratala sudaii kehend^ DeWata itu yiaiig rtifeitjadi mairipu di^embah btaiig banyak.

38. Yang di dejp^kanan daiikiri tingkahnya prajurit kesembilan an^ berkata bersama-sama "Ayo berperintahlah!'^ Sang Raja tidak berkata diam agak kecewa yang dikehendaki hianyalah mati.

39. Sudah lama dia dihadap lalu diharap ke istana kemb^ diiringkan anak-anak banyak sudah masiik istana, beristirahat semua prajurit keluar beijaga drsekeliling istana bersenang-sehang makan enak.

40. Makan minum siang dan malam memasak sapi kerbau, v ^ sekiranya rajanya genapl'hnahairi sudah aelesai bersedih selamat tetapi tidak dihadap. Bergantdah yang diceritakan sang Raja di dalam kraton.

41. Sangat susahnya ^ tidak makan tidak tidur yang dipikir hanyalah kematiannya jika madam g^asahnya d^ seperti tidak ih^ m^miat siang jika siang tidak liieffiat ihaiam bersungguh-sungguh semadi

sampun kafsaneBis^d puhikd^M kebrsinembdhwdngkathdh.

38. Kdng neng ngarsa kamn kering patrape kang wadya bala lore sanga sareng ture '*Suwdv^iaparentdha!*' Sang Nata angandika anjengerisemugegetun kang dendstki mung paMtra

39. Wusdangu dennya tinangkil tandya ngaturan rnring pura kondur ginarbek lare keh wusngadhatdnmasanggrahan kang wadya sarni medal rumeksa mubetig kedhaton suka-suka m nedhd eca.

40. Mangan rnv^mrirm wemi apetiSrlep^UM^e^ antaraniraratune. wus lejar jdftgkep sdpasar tulus mdig tan sineba. nengnagenti kang wimwus sangNata sajroning pum

41. Sanget demra ngrudatin tanpadlmharlawawnendra kang cinipta mmg patme yen daki cptaning mid' ^ lir tan rkemnigi rina ' ^ ^' ^ yen rimianwmh ingddlu dadya manjing tdp>dhm.

42. Selalu sakit prihatin di ruang semadi sudah lima malam lamany a yang menyusahkan hatinya tidak dapat memerintah susah dan bingung hatinya segalanya tidak mampu.

43. Tetapi berharap siang malam jika tidak mati akan diganti tidak dapat menjadi raja semakin lama ketika itu sudah genap empat puluh hari tidak keluar selalu dihadap.

44. Tetapi sang Raja tidak perduli semua hati prajurit jengkel ketika itu berunding di luar setuju akan digantinya rajanya akan dibunuh tidak berguna membuat raja tidak dapat memerintah.

45. Semua menantikan semalam diceritakan sang Raja di dalam istana selama menjadi raja tanpa makan tanpa tidur adapun ketika sampai pada malam Jumat terbangun sang Raja sedih serta lemas.

42, Amanggung km prihatin wontening sanggarjctnggatan wuspancaktrilamine kang dadya y^agugm ing tyas datan saget parentah ewet pepet manahipun sambubarang nora bisa,

46. Mungkin sudah kehendak-Dewata Agung tidak mungkin orang mulia ditakdirkan mati di dalam tiba-tiba diberinya seperti seorang yang sesungguhnya diberi pikiran raja rupanya berubah bagus.

43, Nanging ngajap rinawengi yen tan matidenpocota nora bisa dadi rcgeng semana sangsaya. kma was jangkep kawan dasa dina nora metu-metu tansah ngaturan sineba.

44, Nanging sang Nata tan apti kaku manahe gang wadya ing jowl rinembag mangke guyup arsa sinalinan ratune.pinejahan tanpa angsil karya ratu nom. bisa aparentah,

45, Samya ngantekken sawengi wamanen Nateng ing pur a sakmine madeg rajeng tanpa dhahar tanpa nendra pan dadya kmpahira ing malem Jemungah bangun lesah wukngun sang Nata,

46, Bayawus karseng Dewadi

nora bakal mong awimya pinasthi neng jro eg ale dumadakan pinaringan nokilewongkangnyata sinungan akaUng ratu wamanira salinpelak.

47. Segera diberi wahyu menetes pada mata bersinar pada dahinya meliputi selnnih tubuhnya menerangi ruangan menitis Ki Ajar tadi yang bernama Salokatara.

48. Cahaya bercampur menjadi satu sentosa raja itu namanya Raja Utama seperti emas yang ditempa lagi cincin beserta kerangkanya sudah baik semakin baik diamati keduanya meny atu.

49. Jika berpisah tidak menjadi masalah jika bersatu tidak saling bersentuhan bagaimana pun sesungguhnya sentosa sedang bertapa ada cahaya jika hilarig salah satu tidak akanjadi bukan raja itulah yang sesungguhnya.

50. Sungguh seperti suara yang berkumandang suara itu "Nah, Raja keluarlah kamu sudahlah kami akhiri olehmu terpikat semadi tidak akan mengulangi dua kalianakku mempedulikan yang sudah jadi.

47. Anulyadipunparingi wahyu tumetesing netra sumlorot mring brapane ngalebi marang sarira madhangi pasanggrahan tumitis Ki Ajar wau kang aran Sabkatara.

51. Tidak mungkin, itu sudah takdir kamu menjadi raja keturunanmu kelak

48. Cahya campurdadispi kukuhparg'enengan nata Reg a Utama arane lit kencana sinepuhan sotya lawan embanan geluga sinusur satun denawas tunggal pisahnya.

49. Yen pmdi tan dadi goHh yen tunggal datan desekan paran kang kukuh yektine tapa-tapa ana cahya yen gothang nora dadya dudu penjenengan ratu yaiku satuhunira.

50. Lir swara ngumandhang yekti wau ta ingkang suwara ''LahmiyosasiraRcgeng lah uwis sira wudara gonira gandrung branta mrangi tatal sira Kulup anambuhi kang wus dadya.

5L Nora bakal wus pinesthi kaki sira dadi nata turunira benjang tembe cahaya itu diambU kembaK oleh yang memiliki surga tentu kamu kelak beristri dengan putranya Brakumara.

52 Raja di majapahit tQtwpi dari istri selir Kencanawati namanya jodohmu sudah ditetapkan tetapi kamu menghadaplah ke negara Majapahit bicaratoui dengan semua prajuritmu.

53. Adapun cicitmu kelak ya tentu menjadi raja negsu-anya di Pajang adapun anak cucumu hanya menjadi bupati ya kelak diambil menantu oleh brawijaya yang terakhir.

54. Cicitmu yang menjadi raja menggantikan mertua menggantikan menjadi raja lamanya hanya lima pulaih tahun nah sudah keluarlah kamu jadilah raja Pajang Pengging Mancadriya.

55. Keluargamu supaya pagi-pagi perintahlah prajuritmu besar harapannya jika kamu pagi-pagi tidakkeluar akan dibunuhnya diganti rajanya keluarlah, kamu jangan khawatir.

mmndhut malOi kang cahya marang kang duwe swarga pesthi sira krama besuk Ian putrane Brakumara

56. Sudah dikehendaki, pikir raja, dipinjami kamu anakku nah sudah pesanku Raja." Terbangun kaget suara menghilang

52, Narendra ing Majapait Hanging ta sangking empeyan Kencanawati arane wus pinesthi jodhonifa Hanging sira sebaa marang nagri Mcqaian^ rembugen sawadyanira.

53, Dene canggahirabenjing ya pinesthi dcdi nata aneng Pajang nagarane dene anak putonira mungjumeneng dipatya ya ingambil mantu besuk mring Bruwijaya wekasan

54, Cdnggahirakangdadyaji gumantya ir^ maratuwa nyelani jumeneng rajeng lawase mung seket warsa lah wis sira miyosa kaki jumenenga ratu Pajang Pending Mancadriya,

55, Gonira miyos den enjing parentaha wadyanira banget pangarep-arep e yen sira tan miyos.eryang pan arsa pinatenan sinalinan ratonipun ja watir sira miyosa, , .

56, Wus ginaib pikir (gi ' ginadhuhan kaki sira lah wis wekas ingsun Rcg'eng," Kagyat wungu swara musna terdiam sedih hatinya sang Raja dari mimpinya berbeda dengan y ang lainnya.

57. Wajatayaberubahmenjadi bersinar serta tajam gagasannya lain dengan segalanya gagasan Raja sudah dipegang ketika itu tidak diceritakan pada malam itu pagi keluar dengan prajurit lengkap.

58. Anak-anak kecil semua pikkannya seperti orang dewasa sungguh sudah seperti bupati sang Raja berkata samar-samar kesembilan anak di depan prajuritnya semua anak muda semua melihat air mukanya.

59. Semua bicara dalam hati adapun cahaya yang bersinar berbeda dengan segalanya semua takut semua memohon sudah menjadi kehendak Dewata. Sang Raja Muda berkata manis "Hai rakyatku semua.

60. Segenap prajruitku apakah kamu bersungguh-sungguh kalau mempunyai raja, berbakti kepadaku",menjawab bersahutan "Saya berbakti.'* Sang Raja berkat alagi dengan manis "Dahulu akanmenggantikan aku?"

pepunguning wardaya scmgking wungonira sang Prci)u sanes kcwan sabenira,

57. Cahya macur warna dadi tuwin pasang grahitanya sanes barang niskarane papratikek Narendra mangke sampun kasta ing btri datan winuwus enjing miyos wadya pepak.

58. Samya bre alit-alit pratikele lir wong tuwa yektine lirwus bupatos Nata nebda warikena lore sanga nertg ngarsa wadyardra bre agung sdmya ubp anon cahya.

59. Sedaya micoreng ati dene kang cahya gumibng asanes samubarange samya jrih ngerpa sadaya was ikarsane Jawata Sang Prabu Nam ngandika rum "Eh ya wong kawubningwang.

60. Sakehing wadyengsun sami apa temenrteman sira sumungkem adarbe rajeng mring sun", umaturkukib "Sumungkem kumawub." Sang Nata malih nabda rum

**Dhmgin arsa ngudur mring war^'

XLIV. DURMA

1. Raja segera berkata, "Manakah yang akan membunuhku? Bawalah kemari ayo bersama-samalah kemari keroyoklah aku aku tidak khawatir dikeroyok semua prajurit.

2. Adapun kalau ada yang mengaku perkasa akan menggantikan raja dan semua ingin mengangkat raja yang lain ya hadapilah sekarang aku ingin mengetahui kekuatanmu semua."

3. Banyak prajurit menunduk karena takut wajahnya hampir menyentuh tanah di dalam hatinya "Sungguh raja utama mengerti pembicaraan di l.uar dan tidak gen tar." Kesembilan orang diceritakan.

4. Yang delapan sangat marah Ki Tubar menghalangi demikian katanya, "Lihatlah Rajamu cahaya memancar menyelubungi tidak seperti biasanya sudah mendapat wahyu raja."

XUV. DURMA

5. Tidak didengar ada perkataan yang tidak baik . kedelapan anak tidak takut semua menggigit ^gi

1. Prabu age ngandOca endi kang arsa mateni marang mami? Mara tekakena payo barenga mara angrubuta marang mami sun ora ulap den byuka ing ngajurit.

2. Lawanana kang ngaku gqgah prakosa arsa mocot mring mami lawanpadha arsa akarya ratu liya lah ayonana saiki sun arsa wruha kadigdayanmu sami."

3. Wadya kathah tumungkul ajrih sadaya muka lir konjem siti sajroning tyasira "Nyata prabu utama dene priksa rembug jawi Ian nora ulap." jalma sanga winarni

4. Ingkang astha sakelangkung nepsunira si Tubar amambengi mengkono lingira, 'Velengen Ratonira kang cahya macur nelahi tan kadi saban wus antuk gaib ing ji

5. Tan rinungu ana ujar tan prayoga bocah astha tan ajrih samya gigit waja mata membelalak seperti matahari baru akan berbuat, cepat semua lumpuh tidak dapat berdiri

6. Paduka raja Jaka tadi berkata "Ayo lanjutkan semua menghadapiaku!" "Ampun semua takut mohon ampun Raja saya menyampaikan tobat semua bersedia.

7. Berbakti dunia akhirat hamba sungguh-sungguh mengabdi." Sang Raja berkata, "Baiklah ya aku terima kesetiaanmu semua yang sembuhlah!" Yang lumpuh semua sembuh.

8. "Beritahukan kepada semua prajuritku aku menjadi raja aku bergelar Raja Muda Pancadriya memerintah negara Pengging." Segenap prajurit berkata katanya, "Yah setuju."

9. Dan selanjutnya kamu perhatikan semua aku mengangkat Patih si Tubar yang menghalangi ketika itu mau membunuhku itu yang sungguh-sungguh menolong kepadaku juga takutlah semua.

netra dik anglir surya lagyarsa tumandang aglis lumpuh sedaya tan kaget ngadek sami

(5. Angandika sira wau Prabu Jaka 'Payo tutugna sami ngayoni mating wangf' ''Nuwun ajrih sedaya nuwun pangapunten Gusti amba tur tobat purun-pumna mami

7. atur setya ing marcapada delahan kawula ngabdi yekti." Sang Nata ngatidika "Lah iya sun tarima prasetyanira pra sami iya warasa!" Kang lumpuh waras sami

8. "Pirsakena sakehing wadya manira ingsun jumeneng aji juluk sun Narendra Prabu Nam Pancadriya ngrenggani nagara Pengging," ture gang wadya ture, "Nuwun ngestreni."

9. Lan maninge padha sira estokena ingsun akarya Patih si Tubar kang malang duk sun arsa pinatyan iku kang ngowel sayekti mring ingsun uga poma padha derrwedi

10. Tetapi sekarang aku perintahkan melindunginya seluruh prajuritku kuberinama Adipati Mancakarya." Seluruh prajurit menurut semuanya Sang Prabu Jaka berkata lagi dengan pelan,

11. "Hai Patih aku akan membuat punggawa delapan di luar dan dalam namanya bupati • mengawasi dan melindungi negara yang banyak rangga, ngabehi dan pesuruh serta mantri dan prajurit.

12. Patih aku serahkan ini kepada kamu." Patih menyanggupi dan sudah diindahkan kliwon tumenggung dan arya serta mantri prajurit lurah diminta semua mencari taklukan.

13. Dan bersiaga dengan senjata perang Arya Pancakarya itu prajuritnya satu benteng ke barat, utarg^ timur menaklukaimya sudah merata jika membangkang diserang dan dibunuh.

14. Menjadi merata di seluruh desa Kedu Bagelen semua ke selatan Kajoran sebelah utara gunung ke timur

10. Pan ing mengko wgsun tuduh ngayomana sakehe wadya mami sun paringi nama Dpati Mancakarya, Gung wadya ngestokken sami Sang Prabu Jdka alon ngandika malih,

11. "Heh ta Patih ingsun akarya punggawa walu jabaj'ro sami arana bupatya mengku bawat kandhaga kang akeh rangga ngabei myang kandhuruhan tuwin mantri prajurit.

12. Ingsun Patih mangsa bodhoa mring sira.!* Sandika turing Patih pan wus pinrayoga kliwon tumenggung arya prameya mantri prajurit lurah pininta anelukna pra sami

13. Pan sumekta sagegamaning ngayuda Arya Pancakaryeki sabiting balanya mangilen ngaler ngetan gennya nelukken wus wradin kelamun malang ginecak denpateni.

14. Dadya radin wong desa radin sadaya kedhu Bagelen sami mangidul Kcgoran loring ardi mangetan yang ke utara di Sukawati semua takluk tidak ada yang melawan perang.

15. Sudah diberitahukan kepada raja Pancadriya Raja sangat senang "Semua aku terima pekeijaan para bupati." Pada hari Senin dihadap Patih di depan seluruh bupati lengkap.

16. Berkata sang Raja kepada para bupati "Seluruh prajuritku tetapi masih ada rintangan semua orang tua kalian belum ada yang datang menghadap kepadaku aku tugaskan kepada bupati.

17. Lebih balk kalian sendiri yang pergi kepada orang tuamu semua." . Patih menyanggupi semua sudah bubaran diceritakanlah yang berada di luar menyiapkan praj urit semua sudah dipersiapkan lengkap.

18. Yang berangkat dan yang menjaga istana Ki Patih sudah berangkat serta para bupati sampai di Pengging dikepung Ki Patih sudah memasuki dan para bupati membawa orang baik-baik.

kang ngalor ing Sokawati suyut sedaya tan ana methuk jurit.

15. Sampun katur marang Prabu Pancadriya langkung suka Narpati **Kabeh suntarima karyane pra bupatya." ing dina Soma tinangkil Patih neng ngarsa pepak para bupati.

16. A ngandika sang Nata mring pra bupatya "Sagunging wadya mami nging am kepalang kabeh wong tuwanira duning am ingkangprapti seba maring wang sun karyane bupati.

17. lya sira dhewe becik lumakua mring wong tuwamu sami." Patir tur sandika Sampun samya luwaran warmnen kang kantun jawi amta bala pepak sampun pinancL

18. Kang lumampah mvwah ingkang jaga pura wus budhal Kyana Patih myang para bupatya prapta Pengging kinepang Ki Patih sampun amanjing Ian pra bupatya gawa wong becik-becik.

19. Sudah bertemu dengan ayahnya masing-masing kacau seluruh desa Pengging mengira musuh datang gemetar menggigil setelah tahu anaknya semua segera didekati dipeluk dan ditangisi.

20. Ayahnya berkata, "Aku sudah lama tidak bertemu kamu? Apa saja yang kamu perbuat anakku? janganlah kamu terianjur Anakku, ingatlah semua sudah lama aku menderita milikmu semua kerbau sapi sudah habis.

21. Ya Anakku semua temanmu itu sudahlah berhenti semua miliknya sudah habis ingatlah kau." Ki Pa till tersenyum menjawab agar ayalinya bersabar baru semuanya duduk.

22. Setelah duduk ibunya datang memeluk anaknya ia menangis keras "Ingatlah anakku turutilah ayahmu itu nasihat baik juga." Ki Patih berkata, "Ibu aku ulangi bertugas ganda.

23. Aku ikuti kalau ayahku benar jika melawan aku bunuh mundurlah kamu ini serba terbalik

19. Wus kapanggih sudarmane pyambak-pyambak oter sadhusun Pengging nyanamengsahprapta gumeter dherodhogan duk wikan amke sami gya pinaranan rinangkul dentangisi.

20. Sudarma ngling, "Sun bwas tan panggih sira? paran sulahmu kaki? Ja kebanjur sira Kulup, padha elinga wus lawas nggonku lindhih sakdarbekira kebo sapi wus en ting.

21. lya kulup iku sakancamu samya wis ta maria sami darbeke wus telas padha sira elinga Ki Patih mesem nauri denlirih bapa dhawek padha alinggih.

22. Wus alinggih biyung prapta ngrangkul putra asm denira nangis lah kulup elinga turn ten bapakira iku uga warah becik. " Ki Patih ngucap. "SiBiyung pindho kardi

23. Ingsun tumt lamun bener rama- /lingwang yen bangga sunpateni mundura manira iki kebalik sura orang menaklukkan disuruh melindungi akutidakgila adapun tindakanku ini.

24. Memang disuruh memanggilmu Ayo cepat memghadap kepada rajaku." Ayah dan ibunya berkata, "Kembalilah kau anakku terlanjur terlena di mana ada raja?

25. Ya ingatlah." Jawabnya, "Aku tidak gila , yang menjadi raja itu aku.yang mengangkatnya tidak percaya tengoklah! Ayo menghadap bersama aku dan raj aku masih muda tampan dan berwibawa."

wong nelukken dikon aling sun nova edan dene laku sun iki.

24. Pan ingutus animbali marang^ sira Payo seba den aglis marang ratoningwang. Bapa biyunge ngucap 'Munduran sireku Kaki kebanjur kalap ngendi ana narapati?

25. Lah elinga nauri ingsun tan owah ingkang jumeneng aji pan ingsun kang karya tan ngandel tilikana . Payo seba bareng mami Ian ratoningwang bagus anom tur wingit. "

26. " Apa anaknya nujum yang kamu angkat? Aku kamu suruh menghormat sungguh aku tidak mau kamu pikirlah anakku itu bukan kata-katamu sendiri." Banyak kata-katanya Patih marah sekali.

.26. ' 'Apa iya anak nujum kang sir angkat? Sun sira kon ngabekti yekti sun tan arsa kulup sirapikira dudu ujarmu pribadi." Akathahrkathah Patih krodha tan sipi.

27. Sangat marah wajahnya seperti bara api susah sekali hatinya katanya keras, "Jangan banyak bicara kamu melawan aku hadapi jika tidak menghadap tentu aku bunuh.

2 7. Kang jaja bang wedana anglir dahana kumedhut ingkang lathi akras dennya ngucap "Ja kakehan wicara sira bangga sunkembari yen tan sebaa pesthi ingsun patent

28. Seberat orang tua masih berat Rajanya." Ibunya menjerit menangis, "Aduh jangan begitu kepada orang tuamu!" "Aduh ibu jangan susah." sesaat diam "Ayo bergelut Ayah."

29. Bingung hatinya akan menurut tidak percaya melawan merasa takut berkata istrinya, "Suamiku turutilah anakmu benar." Sekarang sudah menyerah Ki Patih senang hatinya.

30. Tidak lain para tumenggung bupati tidak berbeda seperti itu ayahnya semua sudah diantar keluarganya Ki Patih seluruh orang desa Pengging semuanya diajak.

31. Besar kecil laki-laki perempuan sudah datang Sri Raja keluar dilaporkan semua tindakannya Ki Patih dan para bupati semua disuruh memanggil semua datang menghadap di hadapan Raja.

28. Sabotanewongpiwaabot Gustinya." Biyungira j'rit nagis "Dhuh aja mangkana marang wong tuwanira *Dhuh biyung (ga barfbin. kendeal sakala "Payo ulat sudarmi "

32. Semua melihat kepada yang menjadi Raja semua takut menunduk memohon ayahnya Ki Patih dan ayahnya para bupati

29. Wagugen tyas arsa nurut tan parcaya rmnggulang kyatirajrih kang estri angucap. Wong lanang turutana sutanira tan nemeni." Wus nungkul mangkya Ki Patih sukeng galih.

30. Tanapi tumenggung para bupatya tan prabeda kadyeki sudarmane samya sampun kerit sadaya kadang wangsane Ki Patih sagung wong desa Pengging samya denirit.

31. Gedhe cilik lanang wadon sampun prapta miyos SriNarapati katur safampahnya Ki Patih pra bupatya kinen nimbalaha sami prapta sadaya sowan ngrasNarpati

32. Samya mulat marang kang jumenengNata sadaya samya ajrih tumungkul mangerpa ramanvra Kya Patya myang sudarmane dipati tumenggung arya demang, rangga, dan ngabehi.

33. Seluruh orang tua yang datang beijejal penuh menghadap di hadapan sang Raja Jaka sangat senang di hati segera berkata terima Patih.

34. Ya bubarlah serta kamu suruh bertempat tinggal sesukanya sendiri yang menganggur ikutlah di rumah lainnya Jika man bekeija ya arahkan Patih di istana." Sang Raja segera pergi.

35. Sudah membuat rumah di negara banyak orang berdatangan di sekeliiingnya hutan-hutan semua dibabatnya rumah-rumah sudah penuh didiami negara Pengging perintahnya raja.

36. Saudagar memilih kerja berdagang negara Pengging sudah ramai bertambah inakmur lagi membikin pasar sudah jadi benar-benar yang ditanam berhasil dibeli dengan murah rakyat kecil enak hatinya.

tumenggung arya demang rangga ngabel

37. Ki Patih Nujum disanjung-sanjung panjang kalau diceritakan nama Panembahan itu tadi ayahnya

33. Sekathahe sudarma kang samya prapta jejel supenuh nangkil abek neng byantara nira sang Prabu Jaka kehnggung suka inggalih nulya ngandika *Ya sun tarima Patih.

34. Lah bubara padha sira konen wisma sakarepe pribadi kang nganggur ngindunga yen gelem ngangkat karya lah ya prayoganen Patih wisma nagara. " Gya luwaran sang aji.

35. Wusta tat a karya wisma aneng praja wong agung samya prapti kiwa tengenira alas samya binabat ingumahan sampun pipit Pengging nagara parentahing narpati

36. Kang sudagar nangkat karya dedagangan wusgemah nagri Pengging langkung arjanira karya peken wus dadya tulus kang tinandur dadi murah tinumbas eca tyase wong cilik.

3 7. Kyana Patih Nujum rinengga sinuba panjang lamun winarrd nama Panembahan wau ingkang sudarma sudah lama Ki Nujum meninggal jenazahnya dibakar abunya dirawat dengan baik.

38. Diceritakan Raja Muda Pancadriya ketflca sedang dihadap ^ lengkap para penggawa tumenggung dan arya rangga, demang, dan ngabehi Ki Patih Pancakarya di depan.

39. Raj a Muda Pancadriya berkata kepada Ki Patih "Hai Pancakarya aku menjadi raja di negara Pajang dan Pengging apa sudah ramai? Rakyat kecil senang di hatinya?"

40. Patih Pancakarya menyembah berkata, "Sudah ramai negara Pengging sudah banyak orang dari luar banyak yang datang lalu ikut tinggal di Pengging dengan mengajak ^nak saudara." Sang Raja berkata pelan,

41. "Hanya satu cacadnya diriku belum kawin bagaimana pendapatmu Patih?" Ki Patih berkata, 'Terserahkehendak Raja hamba siap meiqalankan kehendak r^arv. Diserahkan semua wanita di perbatasan.

wus kmi Ki Nujum lalis kyoningobar awu cinandhi-candhi

42. Pajang, Sukawati, Kajoran di Gunung

38. Kawarnaa Prabu Anom Pancadrfya ri sedhengnya tinangkil pqyak prapunggawa tumenggung kwan arya rangga demang kn ngabei RekyanaPatya Pancakarya neng ngarsi

39. AngandikaPrabuAnom Pancadriya dhumateng Kyana Patih. **Hehta Pancakarya gon sun jumemeng nata nagara ing Pajang Pengging apamsarja? enak tyase wong cilik?"

40. Patih Pancakarya umatur wotsekar '*Sampun arja nagari Pengging sampun kathah ing ngamanca geng prapta kjeng tumut griya Pengging bekta nak kadang Sang Nata ngandikaris

41. "Mung sawyi cacate ingsun durung krama paran rembugmu Patih?** matur Kyana Patya "Sumatra karsa Nata kang dasih nyadhong karsa a*' Katursadaya wanodya tepis wiring.

42. Pajang Sokawati Kcgoran ing

Kidul, Kedu, dan Bagelen putranya adipati padelegan dan rangga semua yang cantik diambil olehKiPatih untuk sang Raja Pengging,

43. Belum ada yang menjadi kehendak Raja Raja berkata lagi "Belum ada yang baik kalau belum putra raja bukan keturunan raja akutidakmau menjadikan pendamping saya."

44. Patih berkata, "Saya mohon ampunan Raja." Raja Pengging berkata halus, "Kalau begitu Patih kamu buatlah surat untukraja Majapahit Prabu Kumara." Dibuatnya dan segera menghadap.

45. Diperiksa surat itu dan sudah baik sang Raja berkata halus, "Heh Patih berkemaslah beijalanlah dahulu serahkan surat saya untuk Raja Agung Brakumara.

46. Adapun aku beijalan di belakangmu. Patih menyanggupi Setelah berkemas segera berangkat meninggalkan penghkdapan semua prajurit mengiririgk^ beqalannya sudah jauh

Kviul Kedhu Bagelin atmaning dipatya padelegan Ian rangga pinundhut kang ayu sami marang Ki Patya katur sang Prabu Pengging

43. Derengwontenkangdadya karsa Ndrendra Nata ngandika malih, * Vurung na prayoga den ngurung putra nata dudu wijiling narpati sun nora arsa dadi timbangan maml"

44. Patih matur, "Kulanuwun duka Nata." Sri Pengging ngandika ris * Yen mangkono Patya sira karyaa surat katur Prabu Majapait Prabu Kumara." karya tan dangu prapti.

45. Tinupiksa kang serat sampun prayoga sang Nata ngandika ris **Heh Patih darvdana ing laku dhinginana aturena surat mam i katur narendra Prabu Brakumara di

46. Dene ingsun lumaku ing wurinira." Sandika turing Patih Wus dandan gya mangkat, 1(4 eng sangking sewaka sawadya balanya ngiring lepas lampahnya dalam peqalaaan tidak diceritakan

47. Prajurit Pengging yang tertinggal dipanggil bupati, arya, dan mantri semua sudah lengkap prajurit menggelar barisan berbaris di alun-alun hanya empat puluh mantri yang menunggu istana,

48. Ditengarai lalu prajurit semua berangkat Raja Pengging segera pergi dalam peijalanan tidak diceritakan jalannya dipercepat sudah sampai di perbatasan beristirahat Sri Raja Prabu Pengging.

tankawarm ing margi

47. Ingkangkariwadya Pengging ingundhangan bupati arya mantri wus pepak sedaya prajurit tata aglar neng ahn-alun abaris mung kawandasa mantri kang tengga purl

48. Tinengeran kang wadya budhal sadaya gya tinddk Nata Pengging tan kawarneng marga lampahira agancang wus prapta ing tepis wiring amesanggrah Sri Nata Prabu Pengging.

XLV. SINOM

1. Setelah Pengging, tersebutlah sang Prabu di Majapahit yang sedang keluar dihadap lengkap semua penggawa menteri dan para adipati rangga arya dan para tumenggung patih Demang Panular dititahkan untuk menikmati purna bakti yang menggantikan sang anak Gajah Permada.

.2. Sepeninggal Ki Patih saat itu raja menggantikan setelah Ki Patih Wahan dan Patih Panular. berikuthya; kala itu sebagai patih Dipati Banteng nanianya

XLV. SINOM

1. Nengna Pengging Kawarnaa sang Prabu ing Majapait ri sedeng miyos sineba pepak gung punggawa mantri miwah para dipati rangga arya pra tumenggung patih Demang Panular kinen amegawan mukti

kanggumantya atmajeng Gajah Permada.

2. SapejahiraKiPatya ing wau nata nggentosi sinelan Ki Patih Wdhan Ian Patih Panular kalih mangke kinaryapadh Dipati Banthengranipun tetap namanya lama Dipati Bsmteng kala itu sudah dikenal para adipati Majapahit.

3. Telah hadir menghadap raja para adipati kanan kiri disambung para menak arya mantri, rangga, demahg hadir prajurit menyambungnya berderet kanan kiri belakang upacara teratur. pedang perisai panah golog Sri Baginda Brakumara tenang bertitah,

4. "Hai Patih Banteng Adipati apakah Kamu mendengar kabar bahwa desa tengahan ada orang menggerakkan pasukan nama desa Pajang Pengging bergelar Prabu Pancadriya; hai Patih barangkali pasukannya semakin berkembang datangilah tumpaslah yang mengakujantan."

5. Ki Patih Banteng berdatang sembah "Memang betul sabda Paduka hamba Paduka menyampaikan kabar memang ada utusan datang dari negeri Pengging Ki Patih yang diutus dengan membawa surat hamba serahkan kepada Paduka." Sri Baginda Brakumara ten^g bersabda.

6. 'Tatih panggilah dia utusan itu ke hadapanku." Segera Ki Patih Pancakarya

tulus arane lama Dipati Bantheng ing mangkin wus misuwur pra dipati Majalengka.

3. Was munggeng ngarsa narendra pra dipati kanan kering sumambung pra menak arya mantri rangga demang nangkil prajurit ajajarai tatrap kanan kering pungkur upcara atata pedhang tameng panah tampir Sri narendra Brakumara Ion ngandikay

4. **Heh Patih BanthengDipatya apa sira ngrungu warti kelamun desa tengahan ana wong umadeg baris ran desa Pajang Pengging tengran Pancadriya Prabu heh patih bokmenawa barise selak adadi lurugana tumpesen kang sipat lanang/'

5. Ki Patih Bantheng tur sembah "Inggih leres sabda aji uiun gusti tur uninga inggih wonten duta prapti sangking nagari Pengging sangking nagari PenggingKi Patih ingkang ingutus inggih mawi nawala sumangga karsa Narpati'' Sri Narendra Brakumara Ion ngandHca.

6. 'Tatih sira timbalana cundhaka mring ngarsa mami " Gya Ki Patih Pancakarya yang dipanggil telah menghadap duduk sambil bersujud meletakkan keris dengan hormat muka tunduk ke tanah bersabda Sri Baginda "Hal Utusan aekmat datang."

7. Berterima kasih sambil bersujud Sang raja bersabda lagi, "Hai duta diutus apa oleh rajamu Pengging?" Pancakaryaber datang sembah, "Hamba duli Paduka Prabu bahwa raja Pengging Pancadriya namanya berkenan mempersembahkan surat

8. untuk Paduka Prabu yang bijaksana Sri Baginda bersabda dengan tenang, "Hai Patih Bantfing Adipati surat terimalah segera." Ki Patih menerima surat dibuka lalu dibaea maksud surat \ , yakni surat punggawa raja Prabu Anom Pancadriya di Pajang Pengging.

9. "Hamba menghaturkan sembah terhadap Paduka Sri Baginda sang Prabu yang mahabijaksana \ memerintah Majapahit dipuja di seluruh dunia sungguh kekasih dewa yang agung hamba pasraldiian Wdup^matji beranimfJ^dahuJuiv,^ membuka.hut^ mifik Raja. V v -v .'.

ngandikanmis prcpteng ngarsi meridhak sarwi wotsari seleh dhuwung sarya bukuh mukakonjempratqia ngandikaSriNardpdti **Heh ta duta bc^eyd sate1(yt.riira,'

7. Matur miwun awotsekar sang nata ngandika maliK **Lah duta kinongkon apa ya rnarang gustimu Pengging? Pancakarya wotsari 'Patihulun dasih Prabu nata Pengging puhika Pancadriya kang wewangi wiyosipuh angaturaken nawala

8. katur Gusti Prabu dibya. " ^ Sri narendra ngandika ris,

"LahPatihBanthengPipatya layang tampanan aglis." Kya Patih tampi tulis binuka sinukmeng tembung suraosipun nawala ingkang srta qbdi narpati Prabu A nom Pajang Pengging Pancadriya.

9. "Pun patik angestu pada ing Gusti SriNarapati sang Prabu agung sudibya angrenggani Maospait pinuja tyang sabumi tuhu kekasih dewa gung dasih tur pefah gesqng cumendhak ngrurniymi babadwanaarjanekagungan Nata,

10. Karena itu terserah Paduka Beliau tidak merasa hidup dipasrahkan kepada Paduka Raja negeri di Pajang Pengging hamba sekadar mengabdi kebahagiaan.di tangan Paduka hamba mengharapkan titah segala titah hamba iaksanakan beliau rela hancur bagai tanah.

11. Melaksanakan titah raja raja yang terkenal di muka bumi perkasa tanpa tandingan sungguh raja penguasa dunia dihormati seluruh raja tiada lain kecuali Paduka bagai dewa menjelma raja penguasa dunia karena itu hamba berani menghaturkan surat.

12. Bila hamba lancang menghadap takut murka sri baginda bila baginda tidak berkenan menanti panggilan Paduka." Sri Baginda ketika mendengar • gembira hatinya tertawa renyah lalu dengan tenang bersabda, "KakiPrabu Anom di Pengging masih muda pintar mengulah bahasa.

10, Ing mangke sumanggakarsa tan rumaos darbe urip katuraGustiNarendra nagari ing Pajang Pengging dasih darmingrenggani mangkyarja kagungan Prabu kang abdi nyadhongkarsa sapangreh dasih nglampahi sukalila leburraden kadi kisma,

13. Sudahlah utusan beristirahatlah di rumah Ki Patih; dan Kamu Patih utuslah abdi gandek agar memanggil kepada Kaki Prabu Pengging agar datang hari Senin esok." Ki Patih menghaturkan sembah Pergilah Sri Baginda

11, Nglampahi ayahan.nata ratukang kasubing bumi madraguna tanpa sama tuhu ratu nyakrawati sinembah gung para ji tan wonten namung sang ulun bathara ngejawantah ratu-ratuning sabumi milamba kamipurun tur supatra,

12, Meruxwilcjengcundhuka ajrih sesiku narpati menawi dede kang karsa angantos timbalanAjL " Sang nata duk miarsi sukeng tyasgumujengguguk sarya Ion angandika, **Kaki Prabu Naming Pengging maksih mudha wasis lukitaning basa,

13, Lahuwisdutamondhoka marang wismane Si Patih lah Patih siradutaa bocdhgandhek animbali mring Kaki Prabu Pengging tekana ing Soma sesuk," Kya Patih tur sandica jengkarfeng sri narapati

Adipati Bateng dan Pancakarya pun pergi.

14. Abdi gandek segera mdaksanakan tugas utusan itu sudah sampai di tempat peristirahatan Prabu Jaka Pajang Pengging utusan menghadap lalu menghaturkan pesan "Paduka dipanggil Baginda ayahanda Sri Maharaja agar memghadap hari Senin esok." Prabu Jaka berkata, "Baiklah aku menghadap."

15. Utusan kembali tidak diceritakan pada hari Senin sudah datang Sri Baginda hadir dihadap lengkap penuh para adipati bawalian Ki Patih semua dalam keadaan siaga nanti apabila pasukan Pengging mencari kelengahan baik pada lahir tetapi batinnya jahat.

DpatiBantheng Pancakarya bubar.

14, Wonggandhektandyalumyarsa

16. Sudah tiba dijalan depan pintu gerbang. Sang Prabu Anom di Pengging berhenti di pos penjagaan menanti panggilan sang Raja Sri.Baginda bersabda dengan tenang, "Hai Patih Banteng segeralah cepat turunlah dengan temanmu para bupati Kaki Prabu agar segera menghadapku."

kang duta pun sampun prapti wau pasanggrahanira Prabu Jdka Pcgang Pengging gandhek panggih nulya ngling

'Paduka ngandika Prabu ramanta Sri Bathara sowanna ing Soma enjing." Prabu Jaka umatur, "Inggih sandika."

15, Gandhek wangsul tanginustha ing dina Soma wus prapti sang Nata miyos sineba pepak gung para dipati parentah Kyana Patih den samya prawireng kewuh ing mengko bokmenawa wong Pengging upaya sandi

marteng lair ing batin angemu wisa

16, Wuspraptainggalendhekkan. Sang Prabu A nom ing Pengging kendel pangurakan ngantya timbalanira sang Afi sang Nata ngandika ris,

"Heh Patih Banthmg dengupuh denenggal tumuruna sakancanira bupati Kaki Prabu Iqua mring ngarsaningwang."

17. Titah baginda agar ia segera menghadap berdatang sembahlah para bupati setelah tiba di pos penjagaan bertemu dengan sang Adipati Pengging laiu disampaikanlah titah, 'Taduka dipanggil Baginda agar datang menghadap Ayahanda menanti-nati." Prabu Anom Pancadriya menyanggupinya.

18. Tiba di penghadapan berdatang sembah ketika bertemu pandang bagai matahari dengan bulan mataharinya raja Majapahit raja Pengging bagai bulan kesiangan agak muram tersinari matahari redup cahaya bulan Sri Baginda bersabda, "Hai anakku majulah."

17. Nganidikagyamcgeng rigarsa. wotsekat para bupati wusnya prapta pengurakan panggih Ian sang Nat a Pengging nulya denacarani 'Taduka ngandika Prabu tumameng ngabyantara Ramanta angarsi-arsi." Tur sandika Prabu Anom Pancadriya,

19. Ia segera maju sambil menyembah meletakkan keris dengan hormat Sri Baginda mengelus-elus punggung Prabu Pengging "Silahkan duduk anakku." Prabu Anom duduk menunduk "Selipkan kerismu setelah menyembah keris diselipkan Sri Baginda bersabda, "Anakku selamata datang."

20. Prabu Anom menghaturkan sembah maka bagai tertanam di tanah ucapan terima kasUi Pancadriya

18. Prapta byantara wo tsekar acampuh sareng ningali lir surya kalwan wulan suryane sri Mao sp ait nata Pengging lir sasi karahinan esmu kusut kasorotan baskara surem ujwalaning sasi Sang nata ngling, "Heh Kaki sira mcgua."

19. Gya meg eng saha wo tsekar seleh dhuwung angabekti sri bathara ngusap^sap mring gigiring Prabu Pengging "Lah wis linggiha Kaki " Prabu Nom lenggah tumungkul "Ldh wangkingen krisira." Tur sembah nulya winangking

SriNarendra nebda, 'Kaki abagea."

20. Prabu Anom awotsekar muka lir kortfem ing siti matur nuwun Pancadriya

"Doa restu Paduka hamba junjung tinggi sebagai jimat yang andal tertanam di ubun-ubun mengalir sampai di dada menjadi cahaya terang sabda Baginda dalam keadaan selamat seluruh abdi di Pengging."

21. Tidak lama hidangan keluar gamelan berbunyi nyaring disertai dendangan samar-samar lalu bersuka ria semalam setelah adipati kembali Sri Baginda sangat menyayanginya kepada Prabu Pancadriya sudah disediakan penginapan khusus tidak lama sang raja Pengging dihadiahi.

22. Putra sang Brakumara yang bernama Kancanawati putra sulung dari selir sangat indah rupanya setelah dipertemukan rangkaian acara tidak diceritakan sungguh keduanya saling mengasihi dalam perkawinannya ia telau diberi gerlar raja di Pengging.

'Tasiyandalem kapundhi

dadya jimat paripih katanen wonten ing ngembun bleber dhumateng jaja dadya nur cahya nebdaJi

gih basukidi dalem Pengging sadaya."

23. Sang Prabu Andayaningrat Paginya dipanggil menghadap di istana dengan istri datang menghadap raja Sri Baginda bersabda dengan tenang.

21. \^us dangu tadahan medal perdangga munya angrangin sinindhenan lamat-lamat Icgeng kasukan salatri wusnya kondur narpati Narendra langkung sihipun - ring Prabu Pancadriya wus sinung pondhok pribadi datan lami sang nata Pengging tinriman

22. Putrane sang Brakumara kang aran Kancanawati putra sepuh sing ampeyan kalangkung endah kang warni semana wus kapanggih rerenggan datan winuwus langkung asih-sinihan denira apalakrami wusginanjarjejuluk nateng ing Pengging

23. Sang Prabu Andayaningrat Enjing ngandikan mring puri Ian garwa prapteng ngarsendra sang nata ngandika aris,

"Aiiakku agak ke depanlah dan Kamu Nini Galuh." Keduanya maju seraya menyembah Sri Baginda bersabda dengan lembut "Karenanya kamu kupanggil: anakku;

24. beserta istrimu pulanglah ke Pengging bangunlah negerimu kutitipkan istrimu anakku yang masih bodoh sungguh agar engkau murah maafmu rukunlah perkawinanmu berbahagialah di negeri Pengging dan jadilah benteng mancanegara.

25. Bagian barat bawahkanlah di Kedu dan Bagelen Gunungkidul Sukawati dan kamu saya beri . tumbak serta keris dan bende beinama Tundungmungsuh danjadikanlah pusaka kembar dengan bendemu Udanarum kala Sri Kresna benda itu bernama KiDewade* a.

26. Dan sepuluh ribu uang serta pakaian yang indah-indah sebagai bekal istrimu perhiasan yang indah-indah dan lakHaki perempuan sejumlah dua ratus orang yang berasal dari Majapahit." Sri Baginda bersabda lagi 'Berhati-hatilah anakku dalam mengendalikan liegara.

"Kulup denpara ngarsi lawan siraNmi Galuh " sarimbit majeng nembah sang Nata ngandika manis,

"Mula sira suntimbali KakiNata,

24. iya lawan gaiwanira muliha marang ing Pengging dandanana nagrenrra suntitip garwamu kaki maksih mbilu kapati dene gang pangapuramu atuta palakrama muktia neng nagri Pengging Ian dadiya tampingan manca nagara.

25. Bang Kubn sira rehena ing Kedhu miwah Bagelin Gimung Kidul Sukawatya Ian sira ingsun paringi tumbak kalawan keris Ian bendhe ran Thundungmuhgsuh Ian karyanen kembaran bendhemu Danarum becik duk Sri Kresna bendhe ran Ki Dewadenta.

26. Lan sakethiiki arta myang kang busana di-adi bebektane garwanira peni'peni rqa peni tuwin j'alu pawestri cacahing wong kalih atus ' kangsangkingMajalengka** Sang nata ngandika malih, "Denprayitna kulup wong ngreksa negara.

27. Pesanku setiap bulan Maulud menghadaplah ke negeri Majapahit bawalah semua adipati Pesisir Barat seluruhnya ke timur laut Semarang ke Selatan Bageien dan Kedu kupasrahkan kepadamu namunjangan membangkang Utah umpamanya." Prabu Pengging menghaturkan sembah.

28. Sang Prabu Andayaningrat menghaturkan sembah lalu mundur berdua sudah berangkat dengan istri dan pasukan dari negeri Majapahit dalam perjalanan tidak diceritakan tibaiah di negeri Pengging telah membangun istana lebih ramai negeri Pengging sudah setahun tidak menghadap ke Majapahit.

29. Setelah satu tahun yakni setiap bulan Maulud menghadap ke negeri Majapahit membawa semua adipati pesisir sebelah barat laut Pajajaran, Jakarta Pasundan.Bantens legal Banyumas, Ngrawa, Bageien Ngredok Gowong Prabu Pengging kekuasaannya.

30. Kelanjutan cerita Prabu Pengging sudah lama

27. Mungpendhak Mulud sebaa tnringmgaraMqapait ngirild gang pro dipatya pasisir Kulon mungkasi ngalor ngetan Semawis ngidul Bageien myang Kedhu sun dhawuhaken sira nging aja medayeng weling

poma-poma, "Prabu Pengging tur sandika.

28. Sang Prabu Andayaningrat turnuwun lengser sarimbit wusbudhal sagarwawadya sangking nagriMaospait ing marga tan winami prapta nagri Pengging sampun karyapurawusdadya kngkung arja nagriPengging pan sataun tan seba ntring Mcg'tdengka.

29. Ri sampunira sawarsa inggih pendhak Mulud nangkil mamng nagri Mig'alengka ngirid sagung pra dipati kang let kilen pasisir Pajaiaran, Jakarta mis Pasundhan, Banten, Tegal Banyumas, Ngrawa, Bagelin Ngredhok Gowong Prabu was wibawa.

30. Agancangaken cOfita Prabu Pengging sampun lami antata sembito bulan ,. i, ^ ,,, •; < < Prabu,4R4yMW^. A\' • terasa ..jiasi^,-„\,. ■, » • ■.■• •n'.'v.i

31. Prabu Pajang Penggingitadi sepeninggal permaisuri putri raja Majapahit anak bayi tampak kasihan sedih sang Adipati Andayaningrat sang Prabu enggan makan dan tidur sepeninggal sang istri tidak diceritakan lama kemudian putrinya dewasa.

32. Diceritakan bahwa Nawangwulan oleh ayahandanya diberikan nama sang Retna Ismaya Sekar sa^tnya usia remaja ayahnya sangat sayang dimanja sesuka hatinya Prabu Andayaningrat sudah dipastikan dewa agung sepeninggal istrinya wahyu kraton lolos. s

33. Dirahasiakan sang HyangrWasesa sebagai keajaiban r kelak pada keturunan yang keempat. terasuki wahyu jadi raja Prabu di Paj 2pg P^ngging berkehendak yang keliru Prabu AiKkiyanuigrat • ^ I kalaitu handak membanBkang

kcir^gqrwa sampun qwawrat antarane sangqng sqsi ababar miyos putri kangibuduransurut

Prabu Andayaningrat, kelangkung ngungun irig gqlih aningqliputra putri kayyM arsa,

31 Prabu PajangPenggmg mangkya sasedane prameswari raja putriMajalengka jabang bayi kawlasasih sungkawa sang narpati Andayaningrat sang Prabu supe dhabar myang nendra saksedanira sang putri . tan wiftarna wus larni putra diwasa.

32. Kawarnaan Nawangwulan , . mring rama sinung wewangi sang Retna Ismaya S ekar pan Iqgya rumaja putri kang rama langkung asih, ingugung sakarsanipun Prabu Andayaningrat wus pinasthidewa luwih . sasedane garwa pujung ratu linggar.

33. Kineker sang Hyang Wasesa kinarya elokmg dasih ing benjang kapernah canggah ^ tinurunandadicgi Prabu ingPajangPengging sakarsanira kalrru Prabu Andayaningrat = i.; ' ^ semamarsaambalik tidak mau menghadap ke Majapahit;

34. Malahan menghasut para adipati bagian Bmt tak ada yang menghadap ke negeri Majapahit bertahan di negeri Pengging Patih Pancakarya sangat-sangat membujuknya "Ampun Paduka Sri Baginda seyogianya menghadap ayahanda raja Majapahit sudah melewati waktunya.

35. Tentu dinanti-nanti dulu sudah ditentukan agar menghadap setiap tahun dengan mengajak semua adipati bagian barat Kedu Ngledok Gowong serta Banyumas Tegai Batang Kaliwungu dan Juwana Pajajaran, Sunda, Banten, dan Jakarta."

dhatan arsa sowan dhateng Majalengka.

36. SangPrabu Andayaningrat sabdanya menyakitkan, "Hai Patih Pancakarya aku tidak sudi menghadap jika marah ayahnda raja aku berani berperang mengimbangi Majapahit sebelah barat Gunung Lawu memanjang ke barat sampai di Pajajaran.

34. Math bebek pra Dipatya bang Kulon tan ana nangkil marang nagri Majalengka ingandheg neng nagri Pengging Patih Pancakaryeki asanget genira matur 'VhuhGusti SriNarendra sumawi sowan rama ji

37. Baik mana hidup enak 37. Timbang mukti awibawa di Pengging dan Majap^it? " ing Pengging Ian Majapait? * Ki Patih amat sangat membujuknya Ki Patih sanget turira

Majalengka sampun langkung ing antara.

35. Tamtu dipunarsa-arsa rumiyin dipunwangeni kinen sowan pendhak warsa angirid sagung dipati bang Kilen Kedhu aglis Ngledhok Gowong remanipun Toyamas Tegil Batang Lepenwungu myang Juwani Pajajaran Sundha Banten ing Jakarta

36. SangPrabuAndayaningrat pangandikane mawengis, "Heh ta Patih Pancakarya ingsun tan arsa anangkil lamun duka ramaji sun wani manggulang ptipuh nimbangiMcg'alengka sakubne Lawu ardi sapangulon tandhes nagri Pajcgaran.

dm semua para bupati "Jangan Paduka menentang unggul ayahanda sang Prabu apabila Sri Baginda murka sungguh berat men^adapinya di wilayah Jawa tuiiduk pada Majapahit."

38. Sang Prabu Andayaningrat tidak mau dibujuk oleh Ki Patih dan punggawa kokoh kehendaknya membangkang mungkin sudah digariskan kehendak dewa yang agung bahwa wahyu akan berkumpul pada raja Majapahit tidak dapat dielakkan karena sudah takdir.

Ian "sagung para bupati "Sampun Paduka mhalik langkung rama sang Prabu Uanun sangNata duka awrat sinanggi ngcqurit ing rat Jawi tumelung mring Majalengka,"

38. Ri sang Prabu Dayaningrat tan kenging d ipunturi mring Kya Patih myang punggawa kenceng karsanira mbalik

baya sampun pinasthi karsane dewa kang agung yen pulung badhe nglempak dhateng nateng Maospait nqrq kena yen wus takdir ngundurana.

XLVI. DURMA

1. SetelahPengging beralih cerita Sang Prabu Majapahit Sri Baginda Brawijaya sudah mendengar kabar bila putra sang Raja Pengging membangkang kehendaknya sangat murka Sri Baginda,

2. Suatu pagi dihadap di sitihinggil duduk di singgasana Patih Banteng menghadap serta semua punggawa abdi raja kanan kiri para abdi lengkap prajurit hadir beijajar.

3. Tidak bergeser di tempat masingmasing

XLVI. DURMA

1. Enehgena ing Pengging ganti kocapa Sang Prabu Majapait Risang Brawyaya sampun miarsa warta yen putra sang naleng Pengging mbalik karsanyu langkung duka Sang Aji

2. Enjing miyos sineba ing sitibentar lenggah ing dhampar rukmi Patih Banthen^ ngarsa tuwin sagung punggawa wadu aji kanan kering sentana pepak prqurit anjcgari

3. Datan owah ing pernahe sowahg'Sowang upacara serius lengkap waspada terhadap bahaya patih dan para adipati tunduk sangat takut melihat baginda tampak murka Sri Raja.

4. Katanya, "Hai Patih apa sebabnya Si Pengging tidak datang padahai sudah lama apakah itu kawan." Kiai Patih bersembah "Hamba sampaikan berita tentang putra Paduka Raja.

5. Seorang abdi pendamping . mernberi tahu bahwa Prabu Pajang Pengging membangkang terhadpa raja tidak mau menghadap ke negeri Majapahit sudah siapa siaga mengangkat senjata berperang

upacara mangapit prayitna ing baya patih para d ipatya tumungkul kelangkuhg cgrih mulat narendra semu duka sang aj'L

4. Angandika, '*Heh Patih apa karanya Si Pengging nora prapti' dene wus antara apa Tcarane bala. Kya Patih matur ngabekti 'Amba turwikan putra Paduka Aji

6. Seru titah Sri Baginda Brawijaya "Kalau begitu Patih kirimlah utusan kepada semua adipati bagian barat dan pesisir berilah surat semua bersiagalah berperang.

5. Wonten abdi tarnpingan ngaturi priksa yen Prabu Pajang Pengging mbalela mring nata datan punm sebaa mring nagari Maospait wustata-tata sastraning ngajurit.

7. Semua orang Semarang, Kendal, Batang, Brebes, legal Ngastina, Kaliwungu Jakarta, Kerawang, Galuh dan Pajajaran Sunda, Banten dan Ciamis Bandung, Banyumas.

6. SrungandikaSriBathara Brctwgaya ''Lamun mengkanq Patih , sira andhutaa mring sagung pra dipatya bang Kulon mvwah pasisir wehana layang padha danddna jurit, '

7. Wong Semarang, Kendhal Batang, Brebes, Tegal Ngastina, Kalitangi Jakarta, Kerawang ing Gaiuh Pajajaran Sundha, Banten ing Ciamis Bandung, BcSiyumas,

8. Ngledokgowongjanganterlewatkan Pengging serbulah dengan prajurit." Ki Patih! befdatang scmbah siaga ucapnya. lalu segera menulis surat Sri Baginda meninggalkan tempat masuk istana sedangkan yang menghadap.

9. Sesudah bubar mereka pulang sendiri-sendiri titah ke mancanegara dan dehgan surat sudali siaga yang diutus keberangkatannya tidak diceritakan dalam perjalanan semua sudah tiba.

8, Ngledhok Gowong aja nganti kaliwatan Pengging gitikken jurit.' * Kya Patih wotsekar sandika aturira riilya glis akarya tulis SangNata jengkar ngedhaton ingkang nangkil

10. Seluruh adipati pasisir mancanegara bagian barat sudah menerima surat titah raja . lalu bersiaga dengan senjata perang sudah berangkat senjata bagai bukit api.

9. Sampun bibar sami mantuk sowang'sowang dhawuhmg manca nagri saha mam surat wus dandan kang lumanipah mangkat tan mnameng margi ing lampahira sadaya sampun prapti.

10. Gung dipati pasisir . mancanagara bang kulon sampun tampi srat undhangan nata lajeng amedandanan sagegamaning ngajurit sampun budhalan gaman lirgunggeni

11. Dipercepat perjalanan pasukan memenuhi barisannya hutan rimba dilewati hingga jadi padang tebing gundukan jadi rata seluruh pasukan bagai sela blekithi

12. 5e/a T)aru'Wet/rWsemut' artinya

11. Asigraginelak lampahe bala angurugi kang baris wana gung ketrqeng temah dadya rahara juranggumuk dadya radin sagunging bala kadya sela blekithi.

12. Sela watu blekithi semut artinya bagai barisan semut di atas batu beriringan jalannya yang dari sebelah utara persenjataan lengkap luas biasa bagai lintah berjejalan seribu jalannya pasukan.

13. Bagailintah seribu berkilatnya air karena besarnya barisan benderanya berkibaran siang malam beijalan dipercepat jalannya pasukan sudah beberapa hari tidak diceritakan perjalanannya.

lir semut ngambah curi dulur lampahiara hang sangking ler punika gegaman ageng nglangkiingi lir werdu angga sasra lampahing baris,

13. Anglir lintah sewn kumeloping toya sangking agenging baris bandheranya amyang rina wengi lumampah ginelak lampahing baris wus pirang dina tan kawama ing margi

14. Dari sebelah • irat tiba di Ngluwanu yang lewat sebelah selatan tiba di Ngadilangu yang lewat tengah sudah tiba di Kedungkebo betul seluruhnya mengerahkan seluruh prajurit.

15. Menyusuri Kali Praga pasukan Ngluwanu ke selatan sampai pesisir sebelah utara Kedu sudah tiba di Tidar mengistirahatkan pasukan adapun prajurit manggalanya sang Adipati Kebobang namanya.

16. Putra Pajajaran sang Arya Bangah memimpin para adipati pesisir seluruhnya sedangkan di bagian selatan yang jadi pimpinannya sang Adipati

14. Sangking kilen lampahe Ngluwanu prapta kang medal kidul prapti Ngadilangu ika ingkang metu tengahan Kedhungmaesa wus prapti leres sadaya ngasokken gungprq'urit,

15. Turut Praga wong Ngluwanu barisnya ngidul tandhes pasisir ler Kedhu wus prapta Tidhar ngasokken bala dene kang wadya tetindhi sang Adipatya Kebobang kang wewangi

16. Pajajaran atmcgeng sang Arya Bangah ngiridparadpati pasisir sadaya dene Kidul punika ingkang adadya tetindhih sangAdpatya

Banyumas Sukapura. Toyamas SokapurL

dari Sukapura Dyan Banyak supatra dari Kartanagara Dyan Banyak Kyana Ngabei tidak diceritakan yang siaga berbaris berganti ceritanya.

18. Prabu Pajang Pengging Sang Sri Andayaningrat wahyunya sudah berpindah tidak disegani oleh anak buah sudah mendengar kabar bahwa kala itu akan diserbu seiuruh adipati bagian utara dan barat tiba.

17. Yang namanya Dyan Banyakwide 17. Ingkang aran Dyan Banyakwidhe punika Sokapura kang nami Dyan Bangaksupatra pan ing Kartanagara Dyan Banyak Kyana ngabei nengna kang tata harts gantya winarnl

19. KedungTidur Ngiuwanu Kedungamba Waja Ngadiiangu pasisir Prabu Andayaningrat bertitah kepada prajuritnya "Hai Pancakarya segeralali perintahkan pasukan menghadang musuh yang datang.'

20. Kyana Patih siaga tetapi bimbang dalam hati sudah ngeri sudah mendengar kabar bahwa musuh banyak yang datang. • Diceritakan bahwa suatu malam Sri Andayaningrat bende segera ditabuhnya.

21. Ki Udanarum inogoktak berbunyi

18. Prabu Pajang Pengging Sri Dayaningrat wahyonira wus ngalih tan kedhep ing bala sampun miarsa warta yen mangke badheginitk sagung dipatya bang ler bang kilen prapti

19. Kedhung Tidhar Ngiuwanu Dhungbo Waja Ngadiiangu pasisir Prabu Dayaningrat dhedhawuh mring kang wadya "Heh Pancakarya denaglis. undhanga bala mapak mungsuh kang prapti.

20. Kyana Patih tur saftdika nanging kemba ing manah sampun miris wus miarsa warta yen mengsah geng kang prapta. kuneng wuwusan ingkang latri Sri Dayaningrat bendhe tinabuh aglis.

21. Pan Ki Udanarum dhengkak datan munya ditabuh kedua ketiga tetap tidak berbunyi Ki Tundungmungsuh juga ditabuh tapi tidak berbunyi Patih berembuk bersama seluruh bupati.

22. Semua merasa bahwa tidak mampu menghadapi bagai keruntuhan bukit mereka sepakat menghindari bermaksud meninggalkan raja mantri prajurit seiuruhnya semua bupati lolos bersama-sama semalam.

pinindho kaping katri meksa datan many a Ki Tundhungmungsuh samya tinabuh nanging tan muni patih rembagan Ian sagung pra bupati.

22. Samya ngraos tan kuwawi nadhahana sasat krubuhan wukir rembag ngendranana tiedya tilar ratunya mantri prajurit pra sami sagung bupatya lobs sareng sawengi.

23. Istri anak sekeiuarga dibawa tiada satu pun yang tinggal hanya tinggal yang jaga sebab tidak tahu kesepakatan Ki Patih dan para bupati hanya pengangguriah kiranya yang tinggal.

23. Garwa pii tra sabrayatira b inekta tan na wong kari siji mung kari kang jaga sabab tan wruh ing rembag Ki Patih Ian pra bupati mung wong angguran punika ingkang kari.

24. Sudah kosong negeri Pengging hanya yang Jaga tinggal dalam istana Prabu Andayaningrat ditinggal anak buahnya sangat menyesal hatinya malu menyerahkan diri sehingga lolos pada malam hari

25. Tidak memberi tahu hanya dengan putra Dewi Ismayasari dan bende sebuah Udanarum dibawa masuk hutan naik bukit turuntebing sungguh amat kasihan.

24. Sampiin suwung nagriPengging mung kang jaga kantun sajroning puri Prabu Dayaningrat tinilar wadya bala langkung kaduwung inggalih merang nungkula dadya bios ing wengi

25. Datan mawiwarta mung kaliyan • putra Dewi Ismayasari Ian bendhe satunggal Udanarum binekta turut wana manggih ardi mudhun jejurang langkung kawelas asih.

26. Tidak diceritakan yang meninggalkan kerajaan berganti yang diceritakan seluruh adipati sepakat berangkat bersama yang akan menyerbu Pengging lalu berangkat senjata lengkap luar biasa.

26. Enengnakang samitilar nagara gantya ingkang winami sagungpradipatya rembag sareng angkatnya kang bcdhe geeak Pengging nulya umangkat gmnanageng nglangkungi.

27. Terus dipercepat perjalanan seluruh pasukan siang malam siaga tidak diceritakan di jalan perjalananya sudah tiba di Pengging kedapatan sepi negeri dikepung hendak dihancurkan habis.

27. Pan ginelak lampahing gang wadya bala rina wengi lumaris tan kawarneng marga lantpahira wus prapta ing Pengging wus panggih sepi nagri kinepang sedya tinwnpas want

28. Tidak tahu baliwa kerajaan sudah kosong sebab datangnya malam maka lalu menyerbu gempar dalam istana karena rajanya lolos pengawal tidak tahu semua hendak keluar.

28. Datan wikan yen nagari sampun sunya sabab praptanya latri pan Icgeng aperang geger sajroning pura deninggustining ngendrami wadya tan wikan sedaya arsa mijil

20. Sampai di luar melihat banyak pasukan datang dikepung pagar betis mereka kembali cepat masuk ke dalam istana para mantri yang menjaga istana semua berembug memasrahkan hidup mati.

29. Prapta jawimirsa yen mengsah geng prapta kinepang tepang kikis samya wangsul lagya marang sajroning pura pra mantri kang tengga puri samya rembagan ngaturken pati urip.

30. Dan memberi tahu bahwa rajanya sudah lolos waktu malam pengawal tidak tahu

30. Lan ngaturken yen tune sampun murca bios kalaning wengi wadya tan uninga sudah kosong di dalam istana para mantri empat puluh sudah berembuk mengikat tombak senapan.

31. Pedang golok panah lembing diikat pagi setelah keluar mantri empat puluh semua tanpa atribut mereka membalik baju menuju tempat Kebobang sang Adipati.

32. Pajajaran sebagai senapati membawa semua pasukan ketika sudah tiba di hadapan Sang Adipatya mantri tua menyampaikan maksud "Hamba memberi tahu bahwa sudah kosong dalam istana.

33. Prabu Andayaningrat lolos malam hari hanya dengan anak putrinya hamba tidak tahu." Sudah disampaikan seluruhnya awal tengah dan akhir sang Adipati Kebobang saat mendengar.

sampun suwung jro pura para mantri kcr^an desi sampun rembagan bongkoki tumbak bedhil

34. Sangat kecewa tidak sampai dihadang perang maka memberi tahu kepada semua adipati bahwa Andayaningrat lolos dengan pasukannya kosong di istana

31. Pedhang tampir panah towok binongkokan enjing sareng umijil mantri kawandasa sedaya berurtdhulan pan sami malSc kulambi jufuggonira Kebobang sang Adipati

32. Pajajaran ingkang dadya senapatya angirit gunging baris semana wus prapta ngarsane sang dtpatya mantri sepuh maturaris,

'Amba turwikan sampun suwung jro purl

33. Prabu Dayaningrat dakt lohsira mung kalih putra estri kawula tan wffcan." sampun katursadaya purwa madya wusanane sang adipatya Kebobang duk miarsi

34. Langkung cuwa tan ngantya pinethuk yuda dadya paring udani mring sagung d ipatya yen Dayaningrat murca sawadya suwung jro pupi jangast leagah lianya samua adipativ

35. Saya mohon berkumpul di dalamistana niencocokkan yang tertinggal seluruh harta benda serta abdi dalam semua sisa para mantri dan prajuritnya." Berkumpullah para adipati.

36. Sang Adipati Pejajaran bersabda tenang "Saya mohon semua teman masuk ke dalam istana tetapi pasukan tetap waspada apabila teijadi penyusupan strategi musuh pasukan depan di luar."

"Baisfaowah mmung ^agung dpati

37. Sudah diperintahkan semua manggala prajurit agar waspada terhadap bdiaya pasukan menghadap keluar beijaga kiri kanan manakala musuh menyerang dari belakang maka dijaga para adipati sudah masuk.

ij. Kulaturimalempakmanjing jrbpura nacakcken karig km sagung rajabrana tuwin wong dalem mmya sakarme para mantri lanprquritnya/* ' nglempak gung pra dpati

36. A hn nabda sang Dpati Fqtgaran 'l^edha kanca pra sami himebengfro pura nging barisden prayitm menawa kenging ing smdi gelaring mengsah baris ngarep na jawi "

38. Meneliti semua orang dalam istana dan barang-barang berharga serta kekayaan raja harta benda masih lengkap mantri prajurit tak terlewatkan sudah diteliti sang Adipati segera keluar.

37. Wus ngundhangan sagunging tetindkih bala den prayitna ing westki baris marep jaba cgaga kering kanan bok mungsuh nglambung king wuri miiajinagan pra dpati wus maiying.

38. A niteni sagunging wo ng dalam pura tuwin kang peni-peni myang kaprabon nata rafa brana sih pepak mantri prcgurit tan keri wus tinitenan sang dpati gya mij'il.

39. Berkemah di alun-alun sang Adipati selama tiga hari tak ada kabarnya maka sang Adipati memanggil orang-orang yang dipercaya punggawa empat puluh mantri Pengging tak terlewatkan.

.39. Mekajangan ing alun-alun dipatya antara tigang latri tan ana wart any a dadya sang adipatya undhang-undhang kang tinuding wong kawandasa mantri Pengging tan keri.

40. Disuruh kembali semua adipati demang rangga ngabei tumenggung dan arya mantri prajurit semua tak ada yang diganggu yang tidak datang dirampas dan diboyongi.

41. Sudah pergi penggawa empat puiuh yang ditugaskan ke pedesaan sudah merata semua mendengar warga Pengging yang pergi masyarakat kecii sudah kembali ke rumah mereka tak ada yang diganggu.

40. Kinen rnantuk sagunging para dipatya demang rangga ngabei tumenggung Ian arya mantri prajurit samya tan anadipunewahi kang nora prapta jinarah denboyongi.

41. Sampiin mentar tyang kawandasa dhang-undhang mring padesan wus wradin samya amiarsa wong Pengging ingkang kesah wong cilik wus samya mulih mring wismanira tan anadenowahi.

42. Kyana Patih Pancakarya yang bersembunyi dengan temannya bupati sudah mendengar pengumuman bahwa Prabu Andayaningrat sudah lolos dari istana hanya dengan putia waktu malam hari.

42. Kyana Patih Pancakarya sesingidan Ian kancane bupati wus miarsa undhang yen Prabu Dayaningrat wus lobs sangkingjro puri mungkalihputra kalaning wengi

43. Bahwa sekarang negeri Pengging sudah dikuasai semua adipati dan pengumuman itu

43. Pan ing mangke nagri Pengging wus karoban sagung para bupati Ian undhanging mangkya bagi warga Pengging semua besar kecil tak dibedakan agar kembali tua muda jangan ada yang terlewatkan.

XLVII. SINOM

1. Kyana Patih bermusyawarah dengan temannya para bupati hendak tunduk kepada Adipati Pajajaran Senapati Arya Kebobang di penghadapan yang membawa persenjataan lengkap musyawarah memutuskan mantri yang diutus tanpa berkeris dengan diseralii membawa surat.

2. Dua mantri sudah berangkat tidak diceritakam dalam perjalanan sudah bertemu dengan mantri polisi yang jaga, mantri di Pengging sudah diinterogasi diutarakan maksud kedatangannya lalu dibawa menghadap kepada sang Adipati sudah dihadapkan mantri Pengging lalu menyerahkan surat.

sc^ung wong Pengging samya gedhe cilik tan maleri kinen mantuka tuwa nom ja nagari

3. Sudah diterima oleh sang Adipati dibuka, isi surat dibaca, Adipati berkata "Hai utusan kembalilah segera sampaikan kepada Ki Patih jangan was-was hatinya dan semua temanmu

XLVII. SINOM

L Kyana Patih arembagan lankancanira bupati arsa nungkul maring dipatya Pajajaran senapati Arya Kebobang nangkil kang ngirit gegaman agung

rembag dadya putusan mantri kang tinuding tanpa keris pan sarv^n binektan surat.

2. Mantri kalih sampun mangkat datan kawama ing margi

wus panggih mantri pecanglang

kang jaga mantri ing Pengging sampu ndtpu ntakeni kaweca ing lampahipun lajeng denirit seba niarang wau sang dip at i satnpun katur mantri Pengging atur surat.

3. Wus tinampen mring dpatya binuka tembunging tulis kadiiya dpati nebda *Loh duta balia agUs tutura mring KiPatih aja mar as atenipun myang sakeh kancanira bupati mantri prajurit Pengging semua agar diajak pulang."

4. Utusan minta diri lalu pergi sudah bertemu dengan Kyana Patih disampaikan semua pesan Adipati Kebobang tadi Ki Patih memerintahkan mengikat senjatanya tumbak senjata pedang panah lambing golok dan keris, pasukan Pengging tanpa atribut.

5. Hanya Ki Patih dan bupati yang masih mengenakan keris sesudah siap lalu berangkat bongkokan senjata beijalan di depan para mantri tanpa berkeris mengawal berada di depan beriringan jalannya pasukan yang melihat terkesan dalam hati. Kyana Patih sakancane munggeng wuntat.

6. Sudah tiba di depan piritu gerbang semua bongkokan senjata berhenti di penjagaan dengan pasukan Kyana Patih. Diceritakan sang Adipati sitihinggil tempat beristirahat sampai di Pagelaran peristirahatan para adipati Patih Pengging kala itu sudah dipanggil.

hupati mantri prqurit Pengging kabeh iku padha' denirida."

7. Tiba di hadapan lalu duduk Adipati Kebobang berkata,

4. Duta amit nembah mentar WW5 panggih Ian Kyana Patih

tinutur sakandikannya Dipati Kebobang nguni Ki Patih marentahi bongkoki gegamanipun M^aos sanfata pedhang panah lembing towok tampir miwah keris wong Pengging ambarundhukn

5. Mung Ki Patih Ian bupatya kang taksih amawi keris sawuse rakit gya budhal bongkokan iumampah ngarsi

para mantri tanpa kris angirid munggeng ing ngayun dulur lampahing wadya kang mulat resep ing galih kyam Patih dan temantemannya berada dibelakang,

6. Wus prapta ing galendhekan sagunging bongkokan sami kendel aneng Pangurakan sarowangira Kyana Patih wamanen sang dipati sitinggil gene kekuwu dumugi pagelaran pondhoke para d ipati patih Pengging semana wus tinimbalan

7. Prapteng ngarsatatalenggah Dipati Kebobang angling,

"Paman Patih Pancakarya jangan Paduka takut saya bertanya sungguh tentang lolosnya putra Prabu ke mana tujuannya." Menjawab Rekyana Patih tidak tahu, menyampaikan awal mulanya.

8. Pertengahan hingga akhir sudah selesai sang Adipati berkata lagi, "Hal, Paman saya terima kesetiaanmu kepadaku dan para adipati mantri prajurit semua jangan mengubah yang sudah beijalan tapi Paman saya serahi melaksanakan tugas pergi ke Majapahit.

9. Membawa rampasan dalam istana semua harta benda semua dan boyongan itu warga dalam istana berangkat dengan kuda." "Siaga",jawab patih warga Pengging diperintahkan sudah siaga pagi berangkat berapa lama tidak diceritakan perjalanannya, berganti yang dikisahkan.

'Taman Patih Pancakarya ywa dika maras ing ati . mantra taken yekti ing lolose anak prabu dhateng pundi parannya." Umatur Rekyana Patih tan uninga ngaturken purwane lama.

10. Prabu Pengging Andayaningrat kepergiannya dari istana dengan anak putrinya seorang tampak kasihan beijalan siang malam turun hutan naik gunimg.

8. Madya wusana wus tamat sang Dip ati nabda malih, "Lah, Paman manira trima prasetya dika mring mami tuwin para dipati mantri prajurit sadarum sampun ewah ing lampah nging paman kula pasrahi ngangkat karya budhalna mring Majalengka,

9. Bektajarahanjropura sagung rajabrana a sami tuwin boyongan punika wong dalem budhal neng wajik. Sandika tumya patih wong Pengging ngundhangan sampun sumekta enjing budhal lamine datan winami lampahira neng margagenti kocapa.

10, Prabu Pengging Dayaningrat sakmurcaning sangking putri Ian a kang putra wanodya satunggal kawelas asih lumampah siyang latri mudhun warm minggah gunung

Sang Prabu Andayaningrat kala itu memakai nama Kyai Juru dan telah menemukan pertapaan.

11. Di gunung Duk namanya disitu ia bertapa lalu bertempat tinggal di gunung menanam jagung sorgum jail gude, kacang, kecipir dan buah-buahan kepundung dan langsep manggis, durian, dan kuweni indah dipandang saat masih mud a.

Sang Prabu Dayaningrat saman sesUih nam i KiyaiJurunenggih wus manggihpertaparu

I L Ing gunung Duk aranira ing ngriku amangun t^i lajengdhedhukuh ing arga nahdurjangung cantheljali gudhe kacang kacxpir tanapi pah gumandhul kepundhung Ian pijetah manggis duren Ian kuweni asri tinon sedhenge lagya tumruna.

12. Tidak diceritakan yang sedang berdepok Diceritakan mereka yang berjalan membawa boyongan dari negeri Pengging ketika sudah tiba di negeri Majapahit sudah disampaikan kepada raja pagi segera keluar di penghadapan di Sitihinggil duduk di - singgasana.

13. Perangkat upacara lengkap banyak dalang sawunggaling kidang mas ardawalika tempat minum dan capuri kipas badak di belakang gandek berada di kirinya bupati semua menghadap Kya Patih Banteng di depan Adipati Kebobang datang lalu bersujud.

14. Dengan semua adipati pesisir mancanegara

12. Sigegen ingkang tetrtika warnanen ingkang lumaris angiringaken boyongan sangking nagari ing Pengging samana sampun prapti nagari ing Majalangu sampun katur narendra enjing gya miyos tinangkil neng Sitinggil lenggah neng dhampar kencana.

13. Upacaranira abra banyak dhalang sawunggaling kidang mas ardawalika pangunjukan Ian capuri kebut badhak ing wuri gandhek munggeng keringipun bopati samya seba Kya Patih Bantheng neng ngarsi Adipati Kebobang cundhuk tursembah.

14. Tuwin sagung pra dipatya pasisiy mancanagari bagian barat sudah berada di depan. Sri Baginda bersabda tenang "Semua yang datang, selamatkah dalam peijalanan?" Berterima kasih semua Kebobang menghaturkan sembah, "Hamba sudah menerima surat dari Paduka.

bang Kulon wm munggeng ngarsa. Sang not a ngandika arts, ''Kabeh kang padha prapti apa selamet ing laku? " Matur nuwun sedaya Kebobang matur wotsari, **Amba sampun tampi nawak Narendra.

15. Titah Paduka agar hamba menyerbu 15. beserta teman para adipati ke Pengging yang membelot pesisir bagian barat siaga sudah hamba laksanakan di Pengging tampak kosong Andayaningrat lolos tanpa membawa pengawal seorang pun hanya cucu Paduka sang Retna yang dibawa.

Dhawuh dalem kinen ngrisak sakanca para dipati dhateng Pengging kang balek pasisir kang Kilen kerig sampun amba lampahi ing Pengging kapanggih suwung pun Dayaningrat oncat tan bekta dasih satunggil namun sang wayah dalem

retna binekta.

16. Warga Paduka masih utuh atau harta benda berharga hamba bawa semua warga Pengging hamba bawa patih dan para bupati ary a, rangga, mantri, demang prajurit penjaga semua hamba bawa sekarang terserah kehendak Paduka."

.16. Tiyang dalem taksih wetah utawi raja brana di kawuk bekta sedaya tyang Pengging kawuk kerig patih miwah bupati arya rangga mantri demung prqurit padelekan sedaya kawuk kerig pan ing mangke Gusti sunyingga karsa."

17. Ketika mendengar Sri Baginda semua keterangan sang Adipati amat senang hatinya Sri Baginda bersabda tenang, "Baik kuterima tugasmu semua warga Pengging itu tinggallah di M^apahit jangan mengganti sebutan lama."

17. Duk miarsa Sri Narendra ing ature sang dipati kalangkung sukeng wardaya sang Nata ngandika aris, "Ya sun tarimeng kardi kabeh wong ing Pengging iku wismaa Majcdengka jaowaharane kmi"

Siap sedia bersujudlah Ki. Adipati.

18. Menyerahkan boyongan dan harta benda dari Pengging sudah diusung ke dalam istana. Sri Baginda lalu memberikan penghargaan besar kecil merata menerima penghargaan sang Prabu gembira semua pasukan Sri Baginda bersabda tenang, "Sudahlah, semua bupati beristirahatlah."

19. Segera pergi Sri Baginda masuk ke dalam istana bubar semua yang menghadap Ketahuiiah Sri Baginda putra dari permaisuri laki-laki parasnya tampan cahaya bagi bulan sudah dewasa diberi nama putra mahkota bemama Raden Sri Pamekas.

Tut sandika wotsekarKi Adipatya.

18. Angaturaken boyongan Ian rqa brana ing Pengging wus kerit marangjro pura Sang Nata , geganjar dasih

agengalit waradin tampi ganjaran sang Prabu suka gang wadya bala Sang Nata ngandika aris, "Ldh ta uwis bopati padha ngasoa...

19. Gyaj'engkarSriNaranata lumebeng ing dalem puri bubar sagung kang sumev^a warnanen ri arapati putra singgarwa padmi jalu wamanira bagus cahya mindha sasangka wus diwasa sinung nami raja putra nama Raden Sri Pamekas.

20. Sudah diangkat menjadi Adipati Anom menggantikan ayahandanya Ki Patih Bantheng berputra laki-laki parasnya tampan sudah diberi nama Ki Mas Gajah sungguh pantas ketika hari Senin Sri Baginda pergi bercengkerama ke hutan berbnru kijang dan rusa.

21. Dengan semua istri mengendarai kereta semua Sri Baginda naik kuda Ki Patih Banteng mendahului

20. Wus jinunjung Adipatya A non gumantya ramaji Ki Patih Bantheng sesuta jalu warnane apekik sampun dipurmamani Ki Mas Gajah tuhu patut semana didane Soma sang Nata miyos cangkrami dhateng warm ambujung kidang menjangan.

21. Lawan sagung paragarwa nitih wuruk garbong sami sang Nata nitih turangga Ki Patih Bantheng rumiyin dan semua bupati memperbaiki perangkapnya menggiring kijang rusa banteng dan kancil sudah selesai panggung perangkap raja berangkat.

22. Dirubung istri dan putra 22. pingitan dan para selir pasukan istana yang menjaga prajurit di kanan kiri tiba di tengah hutan Sri Baginda sudah naik panggung istri putra pingitan di panggung mereka melihat Sri Baginda bertitah agar membunyikan aba-aba

Ian sagung pm bupati andandosi grogolipun anggiring kidang sangsam bantheng tanapi kancil sampun rampung panggung krapyak nata tindak.

Ginarebeg garwa putra pepingit tan miwah selir wadya jro ingkang rumeksa prajurit ing kanan kering prapteng tengah ' wanadri sang Nata wus minggah panggung garwa putra pingitan nenng panggung gennya ningali Sri Narendra ngandika kinen tengara.

23. Aba-aba ditabuh bergemuruh 23. pasukan dititahkan untuk memburu sesuka hatinya sendiri-sendiri banyak buruan di hutan bubar semua pasukan. Sri Baginda masih di atas panggung pasukan semua bertebaran memburu kijang kentus kancil dan banteng serta kijang rusa.

Tengara tinabuh umyang wadya kinen bujung sami sasukane sowang-sowang kathah buron ing wanadri bubar sagunging dasih. Sang Nata meksih neng panggung wadya gung ting balebar bujung kidang kenthus kancil kangandaka tanapi kidang menjangan

24. Ada penjeimaan Dewa 'berupa kijang emas datang tetjun bagai kilat lari-lari kedl dihadapan para istri melihat mata k^ang bagai menyala bagai merah delima semua pasukan sudah pergi hanya Ki Patih Banteng berada di hadapan

24. Wont en panguncanging Dewa pan kidang kancana prapti cumlorot lir pindha kilat lincak'lincak aneng ngarsi para garwa ningali netrane kidang lir mump anglirmirah dalima wadya gung sampun agusis mung Kya Patih Dipati Bantheng neng ngarsa.

25. Sri Baginda halus sabdanya "Hai, kejarlahitu Patih hingga dapat tertangkap." Menghaturkan sembah segera pergi mengejar cepat kgang emas lari tetapi tidak begitu jauh meledek di kanan kiri berulang kali ditubruk selalu tak terpegang.

25. Sang Nata alon ngandika "Lahiku burunen Patih porha-poma denkacandhak matur sandika wot sari gya mentar bujung aglis kidang kancana lumayu Hanging tan pati tebah ngalinter neng kanan kering pan tinubruk'tubruk meksa tan kacandhak.

26. Dilepasi anak panah dipanah tidak kena larinya tidak kencang. Sri Baginda tidak sabar liatinya turun dari panggung niendekati memburu kijang emas Sri Baginda diteriakkan Ki Patih ke utara ke selatan tidak kena Sri Baginda segera naik kudanya.

27. Membawa tombak sendirian kijang diburu dengan patih ke mana pun larinya diikuti sangat ingin menangkapnya Ki Patih ke kanan kiri tak jauh dari Sri Baginda dari panggungan sudah jauh Sri Baginda segera melihat negeri yang makmur warganya lebihbanyak.

28. Segalanya serba indah bagai istana surga kijang n sudah tak tampak hutan rimba sudah tak kelihatan kini tampak negeri

26. Tinalorong ing warastra jinemparing boya keni pelayune nora kebat Sang Nata tafidra neng galih sing panggung anedhaki bujung kidang mas sang Prabu binutuhken KyaPatya ngaler ngidul datan keni Sri Narendra agya nitih kan turangga.

27. Angasta towokpriyatigga binujung kidang Ian patih separane tinut wuntat kelangkung dennya mrih keni Ki Patih nganan ngering tan lebih iawan sang Prabu sangking panggung wus tebah Sang Nata nulya ningali nagri aija wong ngira kalangkung kathah

28. Suwaranira sri pelak anglir kedhaton suwargi kidang sampun tan katingal wana gang datang ingeksi mangke katon nagari dewa Hyang Indera meHhat merangkul Sri Baginda seraya bersabda halus "Kaki Prabu aku diutus Hyang Girinata

29. Memanggil kepadamu agar engkau berpindah negeri kehendak Hyang Jagatnata memerintah makhluk halus Jawa beristrilah bidadari deiapan ratus semua cantik berada di negeri Ketangga sudah, terimalah mereka Kaki istrimu deiapan ratus sudah berada diistana."

dewa Hyang Indra andulu angrangkul mring sang Nata sarya angandika aris, "Kaki Prabu sunngutus Hyang Girinata.

29. Animbali marang sira iya kinen ngalih nagri karsaning Ywang Jagatnata ngratoni lelembut Jawi kramaa widadari dhomas padha ayu-ayu aneng nagri Katangga lah wis temonana kaki garwanira dhomas wus aneng jro pura. "

30. Hyang Batara Indera niengliilang Sang Prabu Kumara Adi segera masuk ke istana Patih Banteng dititahkan juga tetap jadi patih tinggal di Kepatihan sudali tak berubah kedudukannya malahan melebihi y^g dulu beristri bidadari empat cantik-cantik.

30. Ywang Bethara Indra musna sang Prabu Kumara Adi gym Iwnebet ing kadhatyan Patih Bantheng dendhawuhi ya tetep dadya patih wisma Kapatihan sainpun tan owah muktenira malah ngungkuli rumiyin garwa widadari catur dyu raras.

31. Demikianlah yang sudah berbahagia berbahagia diceritakan yang berada di hutan rimba pencengkeramaan kacau balau seluruh prajurit mantri prajurit men carl raja dan patih yang hilang hingga malam tak ditemukan sangat sedih semua punggawa pagi harinya semua pengawal mencarinya.

31. Kuneng kang sampun wibawa wamanen kang neng wanadri pacengkraman kagegeran sagunging dipati mantri prajurit angulati fiatalan patih kelaut figantya dalu tan panggya langkung susah gunging dasih byar rahina gung wadya sami ngupaya.

32. Hutan rimba ditembusnya yang rimbun dimasuki tak tertinggal jurang-jurang diperiksa tidak ditemukan dilaporkan kepada putra mahkota beristirahat di tengah hutan pasukan disebar mencari Sri Baginda dan Ki Patih tujuh hari tidak ditemukan.

33. Lalu pulamg putra mahkota dan semua adipati serta para ib u semua semua penggawa prajurit sudah berangkat meninggalkan hutan jalannya ragu-ragu tapi waspada terhadap baliaya amat sedih semua warga negeri tiba di istana bagai disambar burung gagak.

32. Warn gung sami sinasak ingkang rungkut denlebeti tanapi kang jurang-jurang ngulatana nora . kapanggih katur sang raja siwi kekuwu aneng warm gung wadya bah sinebar ngupaya Sri Narapati hn Ki Patih sapta ri datan kapanggya.

33. Nulya mundur raja putra hn sagung para dipati myangpara ibu sadaya sawadya bah prajurit wus budhal sing wanadri hmpahira rangu-rangu nanging prayitneng baya langkung susah wong saknagari prapteng pura lir sinamber peksi nih.

XLVIII. DHANDHANGGULA

1. Sudah cukup usia sang raja putra mahkota menggantikan raja Brawijaya gelarnya Mas Gajah patihnya bernama Gajahmada Adipati negeri terkenal di seluruh dunia seiuruh Jawa dikuasai oleh sang Sri Brawijaya raja besar perkasa mengakliiri penutup raja Budha.

2. Sri Baginda bermimpin pada suatu malam beristri dengan putri cantik Campa setelah terbangun maka Sri Baginda

XLVIII. DHANDHANGGULA

1. Wus anatara yuswane sang aji raja putra gumantya narendra Brawijaya bisikane Mas Gajah patihipun nama Gajah Mada Dipati praja gung kasub ing rat ngrat. Jawa kinehn marang sang Sri Brawijaya ratu gung digdaya tur aniungkasi panutup ratu Buda.

2. Sri Narendra supena ing htri krama antuk putri adi Cempa byar wungu wau sang Rajeng pagi keluar Sri Baginda memanggil Rekyana Patih dan para adipati dipanggil semua hadir menghadap raja Sang Prabu Brawijaya bersabda halus, "HiaiPatih Gajahmada.

3. Apakah kamu mendengar kabar raja Campa mempunyai putra perempuan cantik parasnya?" Gajahmada menghaturkan sembah "Benar Gusti hamba mendengar dari kabar banyak orang putra perempuan cantik." Sri Baginda bersabda iagi "Kalau begitu kirimkan utusan Patih kuambil jadi istri.

4. Si Panular itu yang kutunjuk menghadaplah kepada raja Campa saiam taklimku untuk Sri Baginda sampaikan maksudku bahwa putranya seorang putri kuambil sebagai istri." Panular menghaturkan sembah segera mundur dari penghadapan sampai di luar segera berangkat pergi ke negeri Campa.

5. Semua pasukannya mengiringkan tidak diceritakan dalam peijalanannya sudah tiba di negeri Campa utusan lalu menghadap Raja Campa bersabda dengan halus

enjing miyos sang Prabu animbali Rekyana Patih miwah para dipatya ngandikan sedarum munggeng byantara narendra SangAprabu Brawijaya ngandika ris, "Heh Patih Gajah

3. Apa sira amiarsawarti rajeng Cempa adarbe atmaja wanodya ayu rupane? " Gajah Mada wotsantun "Inggih Gusti amba miarsi sangking wartine kathah putra wanodya yu." Sang Nat a malih ngandika ''Yen mangkono sira utusan Patih sunpundhut karya garwa.

4. Si Panular iku kang suntuding katemua ing raja Cempa salam taklim ingsun mring sang Rajeng dhawuha sebdaningsun yen atmane putri sawiji sunpundhut kary>a garwa," Panular wotsantun gya lengser sangking byantara sapraptane ing jawi budhal tumuli marang nagri ing Cempa,

5. Sawadyane sadaya umiring tan kawama lampahireng marga wus prapteng nagri Cempane dhuta lajeng cumuridhuk Rajeng Cempa ngandika aris

"Kamu diutus apa oleh Ananda Prabu?" Arya Panular menyembah ' "Hamba diutus putranda Sri Baginda sang Prabu Brawijaya.

6. Menghaturkan salam taklim Kanjeng Putranda Prabu Brawijaya diperuntukkan Paduka Baginda serta hamba diutus bila berkenan hati Paduka putra Paduka putri dilamar sang Prabu putranda masih jejaka belum ada teman hidup berbahagia." Prabu Campa berpikir dalain hati.

7. Senang hatinya menanggapi keinginanitu tetapi belum diucapkannya dengan berseri sabdanya, "Ribuan terima kasih teriring bila Putra Prabu mau mengambil membawa putra perempuanku tapi paiasnya memalukan belum dapat menangkap isyarat sungguh masih bodoh maka SriBaginda yang sabar mendidiknya.

8. Nanti saya tanyakan putriku." Raja Campa masuk ke istana bertemu dengan istri dan anaknya dua putrinya cantik-cantik yang satunya laki-laki tampan permaisuri di hadapan bersabda Sri Baginda,

''Siraingutusapa marang A nak Prabu ?'' Arya Panular wotsekar 'Amba ingutus ingputranta Sri ' Biipati sang Prabu Brawijaya.

6. Angaturken pangestu hang taklim jeng putranta Prabu Brawijaya katur ing Paduka Rajmg kalih amba ingutus yen marengi karsa Dewaji putranta sang kusuma linamar sang Prabu putranta taksih jejaka dereng women tctimbanganipun mukti:" Prabu Cernpa ngartika.

7. Trusthenggalih saliring pangesthi nahging dereng kawedharing sabda sinawur winor delinge * Sewu kethi jumurung yen A nak Prabu arsd amipil aniupu putraningwang nging warnane saru drung bisa atampi sasaiita inggih meksih tuna liwat Sri Bupati ingkang yogya mulanga.

8. Mengko ingsun tarine ni putri. " Rajeng Cempa lumebeng jro pura panggih lan garwa putrane putra kalih ayu-ayu kang scguga jalu pekik prameswarine ngarsa ngandika sang Prabu,

"Kamu putriku yang tua diinginkan oleh Sri Brawijaya sang Raja raja besar M^apahit.

9. Akan diambil teman hidup bahagia Prabu Brawijaya masih jejaka belum ada pendampingnya pesanku Nini jangan kamu kawin dua kali niatilah mengabdi beiiau raja besar putriku kamu harus bisa sebab priyayi bila kedahuluan kehendak tersinggung akhirnya marah.

10. Jangan sombong dan berani niatilah kamu berguru kerjakan segala perintahnya orang yang dikasihi suami yakni yang tidak suka menyakiti taatlah dan jangan merasa pandai bila pandai berbuat resah yang bodoh tanpa guna bila sombong akhirnya memuakkan ingat-ingatlah jangan lupa.

11. Segala yang tidak disukai suami maka putriku segera hindarilah dan jangan dibenci itu artinya jangan menyombongkan ucapan mengatakan kebaikan lelaki lain suami salah praduga berakhir dengan marah jangan berbuat aneh perempuan itu sial, bodoh, buta, dan tuli kecerahan berasal dari laki-laki.

''Sira ni putri kang tuwa pinmdhut mring Sri Brawijaya sangAji ratu agung Majalengka,

9. Bakal karya timbangane mukti Prabu Brawijaya meksih jaka durung ana timbangane ni putri wekas ingsun aja sira pindho akrami sedyakena ngawula ikii ratu agung nini sira den bisa wit priyayi kadhinginan tan dumadi ewa ternahan lara.

10. Aja ambek punggung wani-wani sumedyaa anggeguru sira lakonana saprentahe wong oleh sihing kakting ingkang nora nedya ngalani den madhep ja gumisa yen pinter memurung kang acubbik tanpa karya wran gumisa temahe jejemberi den elingaja Jupa

11. Barang kang datan kinarsan nglaki poma nini age owahana km rang siku iku lire aja ngungasken wuwus ngucapaken bagus liyaning kakung salah grahita satemahan sendhu aja nganyari sareka wadon iku apes bodho wuta tuli lumarsa sangking priya.

12. Bilakamu dapat menangkap pandangan temu pandang itu ketahuflah jangan hambar senyumnya apa yang disukai suami kamu juga ikut menyukai demi* untuk kecintaan hatinya harus bersungguh-sungguh cinta." Sang Putri sudah mendengar nasihat ayahandanya lalu meneteslah air mata membasahi pipinya.

13. Raja Campa bersabda lagi, "Nini Putri niatmu mantapkan tak kubekali nanti perhiasan pakaian nanti kelak gampang dikirim lalu kamu bersiaplah." Segera keluar Sri Baginda menjumpai Arya Panular lalu bersabda raja Campa dengan manis "Sampaikan kepada Sri Baginda.

14. Putriku dikehendaki Nanda Raja kuserahkan aku tak kuasa mengawinkan aku ingin mengabdikannya aku sudah percaya sungguh tak kuranglah Sri Baginda yang berhak tanggung jawab pa da kebahagiannya." Sang Putri sudah berpakaian lalu berangkat Arya Panular mengiring jalannya berada di depan.

15. Tak diceritakan lama peijalanannya

12, Dene bisa sira nandhang liring carem netra iku kawruhana haywa kemha Ian manise apa kareming kakung sira uga milua asih dremi binawur :^esna tyasden setya ing tuhu."

Sang.Renta wus amiarsa timbalane kang rama waspanya mijil adres ing pangarasan.

23, RqengCempaangandika rhaliK '*Nini putri sedyakna mertapa tan sungawani semangke brana busana pungkur besuk gampang besuk akirim nuli sira dandana " Gya miyos sang Prabu manggihi A rya Panular Ion ngandika rajeng Cempa rum amanis 'Matura Sri Narendra.

14. Putriningsun pinundhut SangAji tur sumangga tan ngraos ngramakna sun sedya manyethekake sun wus pracayeng kalbu kurang apa Sri Narapati kawogan katempuhan ing lejaranipun " Sang putri sampun busana ■ nulya mangkat Arya Panular umiring lampahe aneng ngarsa.

15, Tan kawama Jamming neng margi tiba di Gresik sang Putri Gampa Pinular terus jalannya menuju Majapahit memberi tahu kepada raja "Sesudah hamba diutus melamar sang Putri yang cantik rama Paduka amat gembira Sekarang raja Campa, sang Raja Putri beristirahat di kota Gresik.

16. Bila berkenan saran hamba Gusti bersedia menjemput sang Putri bila hati berkenan sebagai bukti cinta Paduka." SriBaginda menyetujui mengajak pengawal siaga keberangkatan sang Prabu dikawal pasukan berkuda perjalannya sudah sampai di Gresik keluarlah Sri Baginda.

XLK. MIJIL

prapta Gresik sang Putri ing Cempa Panular Icqeng lampahe dhateng ing Majalengka tur uninga maring narpati *'Sampunamba dinuta nglamar. sang lir santun kang rama kelangkung suka rcqeng Cempa ing mangke sang Raja Putri kendel Garesik kitha.

1. Setelah Sri Baginda melihat kepada sang Putri yang cantik pening tanpa tara kepala dan hatinya. Sang Putri sudah setiabagai menyatu dalam rasa sejati di dalam hati.

2. Sang Putri bertemu lalu turxm segera ditangkap perlahan Sang Putri melihat paras Sri Baginda

16, Yen marengi tur kawula Gusti atindaka methuk sang kusuma menawi dados galihe karya tandha sih Prabu," Sri Narendra teka nuruti ngundhangi wadya adandan tindak sang Prabu ginarebek bala kuswa tindakira sampun prapteng ing Garesik miyos wirageng nata.

XLIX. MIJIL

1. Sri narendra sareng aningali mring sang liring sinom kumepyur tan pc^a mukatyasa, Dyah wus trisna apersasat nunggil ing rasa sqati retna jroning kalbu.

2 Dyah kapethuk tumedhak ing siti gya cinandhak alon Sang Dyau mulat ing wama sang Reg eng cahaya memancar bagai bulan bersinar mantap hati sang Putri seraya wajah menunduk.

3. Segera dipondong duduk putri bagai Ratih berjajar dengan Baginda Raja Sang Putri memunduk terterpa lirikan Sri Baginda selalu meliriknya karena sungguh cantik dan hebat putri Gampa itu.

4. Tidak telingkahjadipermaisuri berkuasa di istana memang cantik menarik hati tampaknya "Betul ini karunia Pramesthi aduh aku mati bila gagal kawin."

5. Sungguh tak terkatakan bila dilukiskan dia bagai perhiasan. Sri Baginda berangkat dengan istrinya dari Gresik pengawal beriringan yang mendampingi memagari sangat rapat.

6. Tidak diceritakan perjalanannya tibalah mereka di Majapahit Sri Baginda di dalam istana dengan istri Ratu Darawati Sri Baginda mencumbu rayu lalu saling memadu kasih.

cahyamacurtirwulan dumeling sreg galih sang Putri sinamun tumungkul

3. Gya jinunjung lenggah sang lir Ratih jajar Ian sang Katong dyah tumungkul kadresan liringe SriNarendra tansah dennya ngliring dhasarnyata adi putri Cempa punjuL

4. Norawingwangdadyaprameswari amengku kedhaton dhasar ayu mrak ati semune *lya iki paringe Pramesthi adhuh ingsun mati yen wurunga temu."

5. Tangeh lamun rinengga ing kawi sira sang lir sinom, SriNarendra mangkat km garwane sangking Gersik wadya angerangin ingkang anjajari sami ngrung-urung.

6. Tan kawama lampahireng margi Maospait rawoh jroning pura wau ta sang rcgeng Ian kanggarwa Ratu Darawati sang Nata karon sih sih-sinihan lulut.

7. Sang Dyah Ratu sudah bahagia Jhatinya dengan Sri Baginda Raja sudah banyak istri Sri Baginda sebagai upeti dari para raja dan para adipati menyerahkan putri cantik.

8. Hal itu Raja Campa sudah sering mengirim putrinya bila kurang dikirimi lagi Diceritakan ada suatu negeri Kanjeng Sultan Arif keturunan Kanjeng Rasul.

9. Adiknya bernama sang Ibrahim ketika itu diutus ke tanah Jawa menaklukan agamanya dibekali Kitab Quran indah disuruh mengislamkan juga di seluruh tanah Jawa.

10. Dan dibekali pusaka Uda Ratih dulu katanya gampar milik Kanjeng Rasul sang Ibrahim sudah berangkat dari negeri Arab berlayar di laut.

7. Sang dyah ratu wus eca kang galih mtwahjeng sang Katong sampun kathah sang Nata garwane cecaosan sangking para aji miwah pradipati atur putri ayu.

11. Yang diti^u tanah Pulau Jawa ia bexganti nama sang Pendeta Mustakin namanya tidak diceritakan selama di laut peijalanannya sudah sampai di Campa beiistirahat.

& RqengCempasemanayms asring kirim putra wadon nadyan kirang kiniriman maneh kawamaa ingaran nagari Kargeng Sultan Arif trahira Jeng Rasul

P. Ingkang rayi nama sang Ibrahim wau ta wus kinon marangJawa nelukna gamane

binektanan Kitab Kuran adi ken ngislamna ugi ing tanah Jawa gung,

10. Lan binektan tosam Uda Ratih nguni kang cariyos kang gamparan Jeng Rasul ageme sang Ibrahim wus umangkat sangking ing Arab nagari alayar nglaut.

11. Kang sinedya tanah pub Jawi asesilih juhk sangPandhita Mustakin namane tan kawama lamining jaladri lampahe wus prapti 6empa kendeltpun.

12. Sudah bertemu dengan Baginda Raja Campa bersabda Sri Baginda "Sang Pendeta dari mana asalnya?" Menjawablah yang ditanya dengan lembut "Dari negeri Arab hamba keturunan Rasul.

13. Diutus mengislamkan tanah Jawa silakan masuk Islam Baginda bila tidak Islam menerima amarah yang berkuasa yakni Hyang Mahasuci." sudah masuk Islam Baginda mengikuti ajaran Rasul.

12, Lan sang nata ing Cempa was panggih ngandika sang Katong, "Sang Pandhita ing pundi sangkane?" anauri hang tinanya am "Sangking Arab nagri kula trahing Rasul

14. Syekh Ibrahim diambil menantu baginda dengan putri mudanya adiknya Dyah Darawati tidak lama raja Campa wafat putranya menggahtikan lelaki menjadi raja.

15. Ada lagi yang diceritakan negeri bagian barat sebelah barat Mekah letaknya di Mahribi namanya negeri ketika begamaah orang yang berserabahyang.

. 13. Kinen ngislamaken tanah Jawi lah islama katong yen tan Islam manggih dedukane ingkang murba ing Ywang Mahasuci " wus Islam sang Aji anut Iqeng Rasul

16. Yang bersembahyang kurang satu orang Syekh Maulana berkata bahwa kurang satu jamaahnya Syekh Mahribi segera pergi cepat

14. Seh Ibrahim kemantu sang Aji sang putri kang anom arinipun Dyah Darawatine datan lamirajeng Cempa lalis kang putra gumanti priya madeg ratu.

15. Wontenmalihwaukang4sinawi nagah bangkulon sakilene ing Mekah pemahe ing Mahribi wastaning nagari panjamangah sami wong kang salat iku,

16. Pan salate kirang wong sawgi Seh Mulana alon Seh Mahribi si^a mesat aglis menghadap Syekh Abdulkadir tiba di Mekah sudah.

17. Mengucapkan salam Syekh Maulana Mahribi disambut perlahan oleh Syekh Abdulkadir salamnya segera menghadap Maulana Mahribi dan Sykeh Abdulkadir mereka sudah duduk.

18. Seru berkata sang Syekh Abdulkadir "Sangat heran hatinya pada Mahribi yang amat jauh perjalanan Uma ratus tahun negeri Mahrib dari Arab itu."

19. "Paman kan orang terpilih di sini saya baru tahu bahwa matahari sudah di tengah menjelang sembahyang iJumat ini sungguh sakti Kanda maka dari itu.

20. Bfehwa ada kanda satu orang yang duduk itu bersandar pada pohon nagasari tak tertan^ap meskipun mencuri sedang kuperlukan agar bertobat kepada orang terkenal."

seba mring du Dulkadir prapteng Mekah sampun.

21. Samgat heran Syekh Maulana Mahribi "Sungguh heran hatiku mana ada penjahat itu

17. Uluk salam Seh Mulana Mahribi siamran alon marang Seh Dulkadir salame sigra cundhuk Mulana Mahribi Ian Seh Ngabdulkadir wus samya alungguh.

18. Sru ngandika sang Seh Ngabdulkadir ''Gawok ateningong ing Mahribi kelangkung adohe lelampahan gansal atus warsi nagari ing Mahrib sangking Arab iku."

19. 'Taman mangke pilihing wong ngriki ingsun temben tumon pan srengenge gya wayah tengahe dungkap wektu ingJumungah iki pan. langkung sinekti kakang mulaneku.

20. Inggih wonten kakang tyang satunggil puniku kang lunggoh asesendhen wit naga sarine tan kecekel lebete memaling lagya sun arasi kentop tyang agung."

21. Langkung ngungun Seh Maulana Mahribi "Gawok ateningong ngendi ana wong durjana kowe yang ingat berjumatan bahwa disebutkan dalam dalil lelaki yang berilmu.

22. Yang sudah akil balig juga yang bukan perempuan yang sudah tabu wajib dan batal mandi besar dan berwudu wajib sembahyang lagi kuduga beium tabu."

23. Ketika itu sang Syekh Abdulkadir tersenyum seraya berkata "Itu Kanda bawalab segera tanyakan tentang iimunya." Sykeb Mauiana segera menanyakan iimunya.

24. Tenangjawaban si pencuri kepada Mauiana perlahan babwa banyak yang diutarakan ilmu yang mengberankan Syekh Mahribi lalu minta diri dibawa si pencuri.

dadi genep jumungah puniki yen ufaring dalil, wong lanang kangngelmu.

25. Tak diceritakan dalam peijalanannya Mauiana datang lalu mengucapkan salam salat Jumat setelah selesai sembahyang kembali Ki Syekh dan Ki Pencuri ke negeri Mekah tiba.

26. Tersebutlah sang Syekh Abdulkadir sedangduduk

22. Ingkang uwis alul balek ugi kang dudu wong wadon ingkang uwis wruh perlu batale ingjinabat Ian wulu puniki perlu salat malih s sun duga durung wruh. "

23. YatawausangSehNgabdulkadir mesem ngandika alon *'Iku Kakang dika gawa age takonana masalahing ngelmi " Seh Mulana aglis taken ngelmenipun.

24. A Ion matur wau ponang maling mring Mulana alon apan kathah kang denaturaka ngelmu langkung gawokke . Seh Mahribi nulya nuwun amit binekta kang pandung.

25. Tan kawama lampahireng margi Mauiana rawoh nulya lajeng salam jumungahe ri sampunnya bakda salat ball Ki Seh Ian Ki Maling AMgr/ Mekah rawuh.

.26. Kawama sang Seh Ngabdulkadir amarengi lunggoh di tengah-tengah pendapa sajag Syekh Maulana segera datang mengucapkan salam sudah dijawab.

27. Syekh Mahribi sudah mengambil duduk dua orangbersila segera berkata dengan manis ucapnya Maulana kepada Abdulkadir "Mengembalikan pencuri yang saya pinjam."

heng samadyanireng pandhapane sang Seh Maulana agya prapti ubik salam uni sinauran sampun.

27. Seh Mahribi wus atata linggih wong loro abukoh agya matur rum manis tembunge Maulanadhumateng Dulkadir *'Ingantukken moling kang kawula sambut."

28. Syekh Abdulkadir halus jawabnya "Tumben cepat datang balik pulang Kak, cepat datang." Menjelaskan Ki Syekh Maulana Mahribi perihal peijaianannya, adapun yang dituturkan.

28. Seh Dulkadir aris nauri, "Dene aglis rawoh tulak wangsul Kakang glis praptane." Matur Ki Seh Mulana Mahribi solahireng margi wau kang tinutur.

29. "Saya berbantah dengan pencuri ini hampir saya kalah saya kalah menghina sesama." tampak tersenyum isang Syekh Abdulkadir menyahut dengan manis "Hai, Kakak.

29. "A mba bantah Ian pandung puniki apan ta meh kawon amba kawon ngina sesamine.' Ya tak mesem sang Seh Ngabdulkadir angandika manis, "Lah Kakang puniku.

30. Saksikan bahwa pencuri itu kuganti nama Wali Lanang cocok karena dia keturunan Rasul sungguh yakni Jeng Nabi Mustofa terhormat

30. Seksenana mating sunlih nami Wali Lanang punggoh mapan niku trah Rasul yektine ya Jeng Nabi Mustapa sinelir dan doakanlah kelak yang mengislanikan.

31. Tanah Jawa danjadilah bibit di Campa tinggalnya.'' Maulana dengan hormat jawabnya "Baik kudoakan kepada Tuhan/' Segera dipegang cepat pada pinggangnya.

32. Oleh Abdulkadir Jaeiani dilemparkan pelan telah terlepas jatuh di negeri Campa sudali tiba bertemu dengan Sri Mustakin berjabatan tangan lalu niengambil tempat duduk.

lah dongakna nenjing kang ngislamm ikii.

33. Tidak diceritakan tentang Wali Lanang yang sudah tinggal di Campa tersebutlah Syekh Abdulkadir dan sang Syekh Maulana Mahribi memberikan petunjuk tentang akhir kehidupan.

31. Tanah Jawa adadiay^iii ing Cempa dennyaridon. " Maulana pan aris atiire ''Inggih dongakaken ing Ywang WidL " gya cinandhak c^lis ing bangkekanipun.

34. Sudah diingat-ingat pesan yang sejati . minta izinnya hormat segera mundur dari penghadapan tak diceritakan perjalanannya telah tiba di negeri Mahribi lalu berzikir.

35. Dalam masjid Pametikan memuja Hyang Mahatahu hingga lupa makan dan tidur

32. Dhateng Ngabdulkadir. Jaeiani denimcalken ahn pan sumemprung tibeng Cempa mangke sampim prapta panggih Sri Mustakin jawab tangan nuli nulya tata lungguli

33. Fnengna Wali Lanang iigi kang WHS neng Cempandon kawarnaa Seh Ngabdulkadire lawan sang Seh Maulana Mahribi anelasing weling wekasaning tuwuh.

34. Wus kacatet weling kang sejati sejati pamitira alon sigra lengser sangking ngarsa age tan kawama ing marga wus prapti nagri ing Mahribi pan lajeng manekung,

35. Wonten ma^ui Pamethikan mangkin amujweng Ywang Manon apan supe dhahar lawan sore befdoa kepada Hyang Sukma jati diharapkan dalam doa dapat sampai di tanah Jawa.

36". Pesan sang Syekh Abdulkadir Jaelani pada tempal tujuan tanah Jawa diberi inian yang niemulai kelak pada wali dikaruniai keniuliaan berlebihan pahala Hyang Agung.

anenuwun marang Ywang Sukrtm sine] eng jro puji mring tanah Jaweku.

37 Sudah dikabulkan puja pada Tuhan 37. Wus tinrima pamujine Widi segera ayahandanya datang gya kang rama rawoh Jeng Pangeran Atasangin maka berkatalah dengan leinbut "Hai anakku Engkau selalu berdoa.

36. Pamangsite sang Seh Ngabdulkadir Jaelani ngedon Nungsa Jawa pinaring imane kang ngadani benjang para wali sinung mulya luwih ganjaran Ywang Agung.

38. Jadi imam di Pulau Jawa dikasihi Hyang Maliatahu tanali Jawa dikaruniai rahmai menganut agama F^sulullah kelak dari Glagahwangi tempat berk urn pulnya.''

Jeng Pangeran Ngatas marutanc apan sarwi ngandika rum manis, **Nyawa purra manii sira anenuwun.

38. Dadi imam aneng Pulo Jawi sinihan Hyang Monon Nungsa Jawa pinaring rahmate nut agama Rasululah benjing asal Glagahwangi ya kumpulanipun. "

39. Segera dipegang pinggang putranya dilepaskan perlahan bagai kilat bergema suaranya ke timur iurus arah tanali Jawa secepat kilat tibadiJawa.

40. Di pesisir selatan tempatnya bertempat tinggal di Mancingan di atas gunung padepokannya bertapa mengkijang pada malam hari segera ke Glagahwangi bertapa di pohon besar.

39. Gya cinamlhak wangkingane siwi nguncalken pan akm anglir kilat sumemprung swarane ngetan bener marang Pulo Jawi sagebyaring thath it prapta ingJaweku.

40. Ing pasisir Kidul pernahneki Mancingan dhedhepok aneng luhur ngarga ngasramane tapa ngidang may eng yen wengi gya mring Glagahwangi Tapa netig wreksagung.

41. Di bawah pohon terdapat kolam jernih air jernih bersih bagai kaca di dalamnya tampak batunya indah aiirannya gemerisik tidak diceritakan yang bertapa adalah yang dikisahkan.

42. Ciptaan dewa yang tertinggi yang diceritakan raksasa bertapa di tengah hutan laki perempuan bertapa sudah lama mereka kakak beradik laki-laki yang tua.

43. Yang muda bernama Raseksi mendengar kabar bahwa sang Prabu di Majapahit tampan muda tambahan gagah perkasa banyak terkenal oleh perempuan Raseksi terpikat.

44. Ingin sekaU menjadi istri raja Raja Majapahit berkata kepada Raksasa kakaknya "Kakak saya ingin mengabdi Sri Brawijaya . Raja Majapahit.

41. Ngandhap kajeng aneng beji resik toy a weningnya rang aiiglirgedhah fro katon selane mila ajrah alinya kumriwik nengena kang tapi wont en kang winuwus

45. Ki Raseksa kerasjawabannya, "Mustahil raja bersedia Engkau raseksi amis baunya rupamu bagai hantu ingin apa adikku malahan mempercepat mati."

42. Titahira dewa kang linuwih ingkang winiruos diyu tapa neng dhepok alase jalu estri tapa wus alami apan kakang adhi jalu ingkang sepuh.

43. Ingkang anem nania Raseksi miarsa pawartos yen sang Prabu ing Majapait bogus anorn tur prawireng westhi dadya kondhang ngestri Raseksi kayungyun.

44. Pan kapengin dadya garwa aji Maospait katong safar marang Raseksa kakange, 'Ingsun Kakang ctrsa anyenyethi Sri Bawijaya di ratu Majalangu.

45. Ki Raseksa asru denira ngling, 'Mangsa arsa katong sira ditya pan amisgandane warnanira lir pindha memedi mundhak apayayi temah gege lampus."

46. Ni Raseksi di hati agak marah akhimya dibiarkan perlahan mengubah dengan keberaniannya berganti rupa putri cantik jelita hilang sifat raseksinya nafsu sangat gandrung.

47. Bagai bidadari dari surga kakaknya segera melihat melenggak-lehggok seraya berkata lembut, "Tinggaliah kanda aku minta diri hendak mengabdi kepada sang Prabu.

48. Hendak pergi ke Majapahit." Segera berbusana tampak sungguh cantik bila diperhatikan tingkahnya samar-samar bagai sifat dewi penampilannya manis sintal tinggi semampai.

46. Ni Raseksi ing tyas semu runtik purwane dentog alon ngruwat sarwi wewanene salin warm wanodyayu Juwih nir sipating yeksi kuhywa gandrung-gandrung.

47. A nglir pindha widadari swargi kakangegra anom gendreh-gendreh sarwi Ion wuwuse, *Zah kantuna Kakang kula pamit ayun anyenyethi dhumateng sang Prabu.

49. Citranya bagai bidadari Dewi Ratih kalah laiu berkata Raseksa ucapnya "Baiklah, Dinda berangkatlah aku berdoa sepenuh hati agar mau sang Prabu,

48. Arsa kentar dhateng Maospait. gya busana katon langkung endah yen timn larase lantat-lamat kadya sipat dewi paniigatin manis sedhet gandJnng luruh.

49. Citranira kadya widadari Dewi Ratih kasor tandya ngucap raseksa delinge, 'lah ta Yayimangkata tumuli ingsun mufa branti karsaa sang Prabu.

50. Lalu Kamu berputarlah Dinda laki-laki tampan tentu aku setuju semua kamu kunamai kelak Rarasati." adiknya setuju.

50 Nuli sira peputraa Yayi jalu kang kinaot apan ingsun jumurung kekabah lawasira Yayi sun arani benjang Rarasati.'' Kang rayi anuwun.

51. Bersujud mundur cepat Rarasati jalannya perlahan

51. Nembah lengsergancangRarasati lampahira abn sangat rindu tampak serasinya tib'a dalara kota Majapahit berbarengan Sri Baginda dihadap punggawa semua.

52. Sri Baginda terkejut mendengar suara seseorang Ki Patih dititahkan memeriksa ^ segera dilaporkan bahwa ada wanita cantik in gin mengabdi kepada sang Prabu.

5 3. Setelah dihadapkan bersabda Sri Baginda "Panggillah ke dalam aku ingin melihat rupanya." Sang Putri segera dipanggil cepat sudah diiringkan menghadap tiba di hadapan raja.

54. Sri Baginda setelah menyaksikan putri cantik muda bagai Supraba cantiknya lalu masuk sang putri dibawa ke istana sesudah dikawini tidak diceritakan memadu kasihnya.

55. Sangat sayang Sri Baginda selalu berkasih-kasihan lupa terhadap istri Dyah Darawati Sang Dyah Rarasati sudah mengandung beijalan tiga bulan mengidam sang Putri.

garulmng'garuimrig akarya larase praptq ironing kitha Mm spaU marengi sang Aji siniweng wadya gung.

52. SriNarendragyat amiarsi swarane punang wong KyaPatihkinenmariksage katur lamun wonten wanodya di pan ayun anyethi dhateng sangApraba.

53. Wusnya katurngandika Sang Aji *Tmbalana mring fro ingsun arsauningawarnane.'' Sang Dyah gancang tinimbalan aglis lampahe wus kerit prapteng ngarsa Prabu.

54. Sri Nareindra sareng aningali endhang ayu anorh anglir pindha Supraba ayune nulya kondur dyah binekteng puri wus dencengkramani tan kawameng lulut.

55. Langkung remenira sang Bupati datan sah karongron supe garwa Dyah Darawatine. Sang Dyah Rarasati wus garbini antuk.tigang sasi qnyidlian sang Ayu.

56. Minta anyang kepada Sri Baginda "Mohon mentahan hamba." Sri Baginda menurut istrinya anyang ayam lalu dimakan habis minta lagi yakni anyang kambing.

51. Yang masih mentah dituruti kemudian oleh Sri Baginda sudah habis kambing seekor. Setelah habis tersebutlah Sri Baginda sangat menyesal sang Prabu membatin.

58. "Sungguh tidak selayaknya orang.'' Digertak oleh Sri Baginda karena bagai reseksi tingkahnya yang digertak kaget lalu berteriak taringnya dipamerkan gembel rambutnya.

56. Minta gecok marang Sri Bupati '*Nuwun mentah ingong. ** Sri Narendra nurutigarwdne gecok ayam anulya binukti telas minta malih nenggih gecok wedhus.

59. Rupa raksasa sungguh menakutkan terkejut Sri Baginda di dalam istana gemuruh suaranya gempar berteriak kemasukan raseksi sedih Sri Baginda segera mengambil tombak.

60. Segera diarahkan hendak dibunuh raksasas perempuan itu cepat melesat terbang di angkasa yang tinggal tak mampu mengejar. Tersebutlah Sri Baginda menyesal sungguh-sungguh

57. Ingkang mentah timrutan null marang sang A ngakatong sampun telas menda satimggile wusnya telah ya ta Sri Bupati sanget getuneki grahita sang Prabu.

58. ' 'Dene no ra jamak lawan jalmi.'' Sinentak sang katong dene kadi raseksi polahe kang sinentak jumbuI nulva ngerik siyunge denisis gimbal rekmanipuri

59. Warnadiyu sawantah ngt^rihi kagyat sang Akatong ing jro pura gumuruh swarane geger alok kalebon raseksi kapita sang Aji aglis nyandhak lawung.

60. Gya ingembat arsa derdarihi sira diyu wadon aglis mesat napak geganane mgkang kari tan wignya nututi ya ta sang Narpati getun mioTgur-fuungur,

61. Ingat akan permaisuri raja dari Campa sang Putri sudah pulih kembali cintanya. Tersebutlah raksasa di tengah hutan hutan mencapai sembilan bulan melahirkan bayi laki-laki.

62. Bercahaya bagai bulan purnama bagai lampu bersinar dipanggil Raden DUah namanya. Tak diceritakan setelah lama dewasalah anak itu diasuh uaknya.

6L Enget marang prcaneswari qi ing Cempa sang sinom wis lumawan pulih katrisnane. kawarnaa na diyu neng wanadri tekeng sangang sasi babar miyos jalu.

62. Cahya yayah purnamaning sasi lir dilah mancorong pinaraban Dyan Dilah namane Tan winama wus antara lami dewasa sang pekik denmong uwakpun.

63, Uak ibu sangatlah sayang selalu digendong siang malam tak henti doanya hanya kepada putranya yang diharapkan dapat memegang negara atas pertolongan dewa agung,

63. Uwa ibu kelangkung dennya asih amanggung ginendhong rinten dalu tan pegat.pujane mung kang putra sinedya ing galih mengkua nagari pitulung dewa gung.

64. Bahwa aku dan ibunya berusaha dengan sungguh hati pada anaknya yang bernama Raden Dilah Tersebutlah si pemuda tadi sudah dewasa kala itu rewel terhadap ibunya.

64. Apan ingsun Ian ibunireki pinrih batos mring kang putra Dyan Dilah wastane Kirikata wau ta sang pekik wus dfwasa mangkin muthah mring kang ibu.

65. Dan kepada uaknya selalu mendesak bertanya tentang ayahnya uangknya dengan sabar menjawab, "Aduh, anakku Kau tak punya ayah ya aku ini orang tuamu laki-laki."

65. Lan kang uwa tansah anungkemi tanya sudarmanom ingkang uwa alon ing sabdane, *Adhuh nyawa ta darbe sudarmi iya ingong ugi sudarmamujalu/*

66. Raden Jaka tak suka hatinya rewelnya memuncak terus mendesak menanyakan ayahnya uak dan ibunya tidak sampai hati maunya tidak diberi tahu takut kalau bunuh diri.

67. Yang menyebabkan kehilangan anak sehingga bisiknya dengan sabar, "Sudahlah diam anakku ayahmu yang sesungguhnya bukan orang kecil sebetulnya raja.

66. Raden Jaka tan renainggalih pamothahe ngepon kedah taken marang sudannane uwa ibu ke\^edan inggalih yun tan denwartani bok manawa nglampus.

68. Brawijaya di Majapahit." Anaknya menyahut lembut, "Kalau begitu aku menghadap raja." Ibunya dan uaknya menghalangi "Jangan pergi anakku mungkin tidak diaku.

67. Panrumaoskecalaning siwi dadya sajar alon, *'Lah mendela putraningsun A ngger sudarmamu iku kang sayekti pan dudu wong cilik sejatine ratu.

69. Dan lagi siapa yang kulihat dan siapa yang kuasuh." Jaka Dilah mendesak terus, ucapnya, "Meskipun dihalangi aku teijang bila diikat akan kulepaskan.

70. Sudahtinggallahlbu,akuminta diri ingin mengabdi raja." Ibunya sedu sedan tangisnya Jaka Dilah minta diri pada uaknya uaknya mengizinkan memberikan restu.

68. Brawijaya Prabu Maospait." kang putra turnya Ion, 'Ten makaten amba sow an rajeng." Ingkang ibu Ian uwa gendholi *Aja lunga Gusti bok nora denaku.

69. Lan maninge sapa sun tingali Ian sapa sumemong." Jaka Dilah ameksa ature, 'Talanganagih kula lumpati dhinadhunga ugi kawula nggih ucul.

70. Lah kantuna ibu kula pamit yun ngawula katong." Ingkang ibu asm panangise Jaka Dilah mring uwa tur pamit kang uwa ngideni anjumng pangestu.

71. Sudah diajar ilmii kesaktian kepandaian yang lebih aji petak sudah diajarkan dicurahkan iiniunya hingga • habis kepada Raden yang tampan hingga jadi pemuda yang tangguh.

72. Dan juga Kau kelak mendapatkan kebahagiaan semoga dihadiahi kedudukan Sang putra raksasa minta diri keluar yang jadi keinginan hatinya pergi ke Majapahit

71, Wus wimlang mring esmu kasekten kadibyan kinaot aji petak wus wimlangake Denwutahken ngelmune wus enting mring Rahadyan pekik mila prawira nung,

72, laugasiragustibenjing manggiha krahayon ginanjara kamuktene tembe amit ri sang dyu atmaja mijil kang sinedyeng galih marang Majalangu,

73. Tidak dicedtakan daiam perjalannya telah tiba sang Anom di kediaman Ki Patih Ki Patih terperanjat ketika melihat kepada tamunya bertanya dengan lembut.

73. Tankawamalampahireng margi wus prapta sang anom Ironing praja Ki Pateh Kyana Patih kagyat duk ningali dhumateng kang prapti atetanya arum,

74. "Hal Si Bagus engkau dari mana dan siapa orang tuamu mengakulah apa tujuanmu?" Jaka menjawab, "Tidak tahu asalnya dari tengah hutan Dilah nama hamba.

74, "Lah Ki Bagus sireku wong ngendi Ian sapa kang tuwoh lah ngakua parane angger? " Jakamatur, 'Tanuningeng nguwit sangking ing wanadri pun Dilah ran ulun.

75, Maka hamba menghadap Ki Patih ingin mengabdi raja." Kyana Patih halus katanya, "Baiklah, mari kuantar engkau segera aku akan menghadap kepada Kanjeng Sang Prabu."

75, Mila amba sowan Ian Ki Patih yun suwiteng katong," Kyana Patih alon timbalane *'Lah tapayo sunirit sira glis sun arsa sumiwi ing Kanjeng sang Prabu,

76. Bm Senin Sri Baginda dr penghadapan du(^ di singgasana indah parg^dipati lengjcap menghadap segeia melihat Sri Baginda bahwa ada orang di bawah beringin kurung.

77. Dititahkan abdi gandhek memeriksa segera sampai di ringin kurung • utusan bertanya, "Apa tujuannya berjemur di antara dua beringin asalmu daii mana?" Ki Dilah menjawab.

76. DinaSoma sang Nata tinangkil lenggah dhampar kaot pradipati pepak sewaka kaheh gya umiyat sang Sri Narpati lamun wonten jalmi aneng wringin kurung.

78. "Hamba berasal dari tengah hutan Dilah nama hamba ingin sekali mengabdi Sri Baginda menyerahkan mati dan hidup terhadap Raja." Utusan raja kembali.

77. Kinen mriksa wong gandhek lumaris tekan wringin kurong duta nabda, "Apa ta karane dennyapepe neng waringin kalih pinangkamu ngendi?" Ki Dilah umatur,

78. "Kula tiyang sangking ing wanadri pun Dilah raningong gih sumedya ngawula sang Rajeng ngaturaken pati lawan urip katura Narpati." Duta nata mundur.

79. Tiba di penghadapan dua utusan menyampaikan laporan baliwa mereka sudah memeriksa yang berjemur yang berada di antara dua beringin dilaporkan semua yang diinginkannya.

80. Sri Baginda bertitah untuk memanggil abdi gandek menyembah mundur dari penghadapan segera

.79. Prapteng ngabyantara duta kalih nembah matur aloH inggih sanipun mriksa kang pepe ingkang wonten ing waringin kalih katur niskaraning ing saaturipun.

80. SriNorendra kinen animbali gandhek awot sinom lengser sangking ngabyantara melaksanakan titah panggilan raja meminta kepada dia dipanggil sang Prabu.

81. Sudah diantar di hadapan raja Ki Dilah sudah dititahkan duduk bersama abdi raja Jaka Dilah dilirik Sri Baginda berkata dalam hati Kanjeng sang Prabu.

82. "Ada kemiripan anak ini kulirik.' Sri Baginda masuk istana Jaka Dilah diterima raja Tersebutlah ketika Sri Baginda hendak bercengkerama ke tengah hutan.

dhawuhaken timbalan Narpati nedha lah sireki ngandika sang Prabu.

83. Berburu kijang, rusa, dan kancil. banteng di hutan rimba Jaka Dilah menyampaikan saran kepada raja "Hamba mohon maaf Sri Baginda bila berkenan jangan pergi Gusti ke tengah hutan.

81. Sampun kerit prapta byantaraji Ki Dilah wus kino n '' nunggil lawan punakawan rajeng Jaka Dilah liniring sang Aji ngunandikeng galih kanjeng sang Aprabu.

84. Bila kerajaan kosong Sri Baginda banyak bahaya di tengah hutan bila Paduka menginginkan binatang buruan hamba sanggupi datang bersama-sama di alun-alun.

85. Hamba pergi satu hari ini esok pagi menghadap semua binatang hutan hamba datangkan." Sri Baginda terperanjat mendengarnya

82. 'A na empere lore sunliring." Sang nata ngedhaton Jaka Dilah kapercaya rcgeng yata mangke jeng Sri Narapati arsa acengkrami marang ing wana gung.

83. Anggrit kidang menjangan Ian kancil bantheng ing wanagrongJaka Dilah matur mring sang Rajeng, 'Nuwun duka dasih ing sang Aji sampun tindak Gusti dhumateng wana gung.

84. Bilih praja sepi sri Bupati keh bay a wanagrong yen Paduka mundhut kangenane buron wana kawula sagahi dhatengipun sami wonten ngalun-alun.

85. Ulun kesah ing sadinten mangkin benjing-enjing saos sagung buron wana ing dhatenge." kagyat my arsa kargeng Sri Bupati

"Sungguh kau berani kesanggupanmu hebat.

86. Bila tidak benar binatang hutan datang engkau kupenggal kuhancurkan sebagai korbannya.' J aka Dilah menyembah menyanggupi 'Terserah Sri Baginda bila Jiamba bohong."

87. Para adipati kagum Raden Dilah mohon diri mundur dari hadapan raja segera pergi lalu tiba di tengah hutan sudah beijumpa dengan uak dan ibunya.

88. "Kau anakku mengapa segera • kembali kaget aku melihatmu." Putra raja, Dilah lembut jawabnya, "Aku Ibu diutus Sri Baginda dititahkan untuk mengarak semua binatang hutan.

89. Mulanya Sri Baginda ingin bercengkerama pergi ke tengah hutan kusanggupi keinginan Sri Baginda aku sanggupi esok pagi datangnya semua binatang hutan di alun-alun.

**Dena kumawani saguhmu kumendhung."

90. Bila tidak datang esok pagi aku dipenggal dikelupas dihancurkan kulitnya."

86. Yen tan tuhu buron alas prapti sira ingsun kethok sunfejuwing kinarya blabare." Jaka Dilah nembah matur inggih ''SekarsaDewa/i yen dasih tan tuhu."

87. Samyajenger sagung pradipati Dyan Dilah wo t sinom lengser sangking ing byantara rcgeng sigra mentor prapta ing wanadri Ian uwa wus panggih tuwin ingkang ibu.

88. ''Sira kulup dene aglis bali kagyat ingsun anon." Raja putra Dilah Ion ature. "Kula ibu dinuteng Narpati pan kinen angerik ing buron wana gung.

89. PurwanipunNatarsacengkrami tindak mring wanagrong kula sagah sang Nata kendele lun sagahi dinten benjing-enjing dhatengipun sami buron neng lun-alun.

90. Yen tan prapta dinten benjing-enjing kawula kinethok binesetan rinujit kulite."

Ibunya meraiigkul sambil meHaiigis hatinya bagai diiris meleleh air matanya.

91. Sambil berkata, "Mengapa anakku berani menyanggupi raja dapat memperpendek datangnya fnaut untung tidak dihabisi disangka berani apa jadinya anakku.

92. Untung tidak dibunuh menuruti kehendak sendiri jangan khawatir nanti kukeralikan binatang hutan bersama denganmu.' Ketika sedang mengerahkan binatang hutan.

ingkatig ibu ngrangkul sarwi nangis tyamya lit rimjit umijilingkang luk

91. Sarv^i angling, "Pageta Gusti wani matur katong cumendhak katatalang patine katuj'une noradenpateni denarani wani dadiapa kulup,

93. Maka gemeresak suara di tengah hutan gemuruh suara mengaum gemparlah sepanjang malam bagai terperangkap binatang di tengah hutan yang pantas diambil - agar senang sang Prabu.

92. Atujune noradenpateni nuruti wakingong ja kuwatir mengko sunkerige buron warm barenga ki mantri " Saweg Tandya ngerig ing buron warm gang.

94. Pagi hari dari empat penjuru datang diantar sang Anom gempar bergemuruh suaranya punggawa Majapahit laki-laki perempuan keluar dari rumah Jaka Dilah disanjung.

93. Pan kumrasak swaraning wanadri umyang swara manggro kagegeran ing dalu lampahe lit kinrakap buron ing wanadri kang pantes denambil mrih suka sang Prabu.

95. Heran menyaksikan pemuda itu Jaka Dilah hebat

94. Byar rahirm catur dhendha prapti kerit sang wiranom kagegeran lumuruh swarane wadyaMaospait jalu estri kentar sangking panti Jaka Dilah selur.

95. Ebat mulat mring rahaden mantri Jaka Dilah kaot perjalanannya lancar binatang hutan memenuhi jalan Pangurakan tiba dilaporkan Sang Prabu.

96. Bala tentara berbaris di depan para adipati duduk tenang telah tampak Raden Ddah lewat diapit-apit binatang hutan perjalanannya masuk ke dalam alun-alun.

97. Banyak binatang hutan lengkap bagai suara gemuruh Sri Baginda memuji dalam hati "Dasar tampan perkasa sekali pantas mendapatkan tempat jadi pembantuku."

bmpahira linestarekake buron warn ngurung-unin margi Pangurakan prapti siniwakeng prabu.

96. Wadya bala siniweng ing ngarsi pra dipati bukoh wus katingal Dyan Dilah lampahe ingurung'urung ing buron wanadri lampahira manjing ironing ngalun-alun.

98. Para punggawa tertegun dalam hati heran kagum bengong menoleh kanan kiri mendengar suaranya banteng, badak, harimau, kgang, dan kancil mengaum menakutkan yang takut tampak cemas.

99. SiJakaDilahmenghadapke depan jauh dilambai Sri Baginda Raden segera menghadap raja menyembah seraya melapor "Sudah hamba diutus mengarak binatang hutan.

100. Beraneka binatang hutan sekarang sudah siap hamba serahkan kepada Paduka.'* Raja menjawab, "Baiklahkuterima

97. Sakeh buron wana amepaki lir swaranira grong SriNarendra ngalem ing jro tyase "Dhasar bagus prawira linuwih pantes nemu linggih dadya rowang ngulun."

98. Pra punggawa ebat jroning ati ebat jenger jomblong lingak'linguk miarsa swarane bantheng warak sima kidang kancil anggro memedeni kangairih bethuthut.

99. Sira Jaka Dilah sowan ngarsi doh ngawe sang Katong radvangupuh kgeng ngarsa rajeng awotsekar binarungan tiring *'Sampun mba tinuding brek buron wanagung.

100. Sakwamine bufungan wanadri mangke sampun caos pan sumangga ing karsa sang Rqeng.' NatcLhabda, **Ya trima mami kepercayaan raja jadilah penyertaku.'

L. KINANTHI

kapercayeng aji dadya kantheningsun'

1. Sri Baginda bersabda lembut kepada Ki Rekyana Patih "Aku ingin bercengkerama naik kereta kencana." Ki Dilah tak boleh jauh dan istri sang permaisuri.

2. Dan para putri cantik-cantik naik cikar dan kereta dikawal bala tentara kanan kiri depan belakang seinua menyandang senjata berburu bintang hutan.

3. Gaduh suara di alun-alun riuh gemuruh binatang berbunyi yang tertimpa anak panah bila dapat berkata berteriak mati memuaskan kesenangan raja melihat kgang bergelimpangan.

4. Sri Baginda menghadang larinya hingga anak panahnya kena tepat banteng kaget terterjang tombak lembing dan anak panah mendengus mengerang segera la'ri terkena tombak.

5. Segera dijolok dengan tombak lalu terguling di tanah bergembira melihat banyak luka semua yang melihat panjang sekali dia diceritakan Sri Baginda lalu pulang.

L. KINANTHI

1. Sang Nata ngandika arum marang Ki Rekyana Patih "Ingsunarsa acengkrama anitih bedhatimkmi" Ki Dilah tan kena tebah Ian garwa sang prameswari

2. Tanapi kang para arum nitih gctrbong Ian bedhati ginarebeg wadya bala kanan kering ngarsa wuri sami asikep warastra anggerit buron wanadri.

3. Umyang swarane lun-alun sru gumruh beburon muni kang kapranggal ing warastra yen jarwa asambat mati nelas sukane narendra lumyat kidang ting jumpalik.

4. Sang Nata ngrunjangken palyu satemahan sara titis banthengfanggi rat katrajang ing paser towok jemparing bekos gebres gya lumajar kedhawahan watang titis.

5. Pan lajeng sinosok ganjur anulyagumnling siti girang'girang, tatu deya sagung ingkang ningali apanjang yen cinarita sang Nata kondur tumuli

6. Sudah berhenti di pelataran permaisuri masuk istana Raja masih di penghadapan lalu bersabda lembut, "Hal Dilah aku terima . tapi permintaanku.

7.. Semua binatang hutan agar.kau kembalikan lagi." Ki Damar slap melaksanakan lalu dilambai segera dihalau pergi ke hutan cepat lari saling mendahului.

Sudah kembali semua binatang hutan beberapa waktu kemudian Raden Dilah sebagai abditerdekat. Sri Baginda punya maskud membangun benteng semua para adipati.

9. Seluruhnya ditanya kesanggupan kesanggupannya berapa lama ada yang sanggup dua tahun ada lagi yang sanggup satu tahun hanya Raden Jaka Dilah yang sanggup tujuh hari,

10. Diterima usulnya Raden Dilah lalu minta diri tiba di padepokan uaknya Raksasa bertanya halus, "Apa maksudmu Raden tampak datang amat penting."

6. Kandhek neng plataran sampun prameswari manjing puri Nata meksih siniwaka anulya ngandika aris, "Heh Dilah ingsun tarima nginga sapenjaluk maml

11. Raden lalu menjawab "Bahwa aku menyanggupi membangun benteng di sana dan sanggup dalam tujuh hari." berkata lagi Raksasa

7. Sakehe buron wanagung sira wangsulena malih. ** Matur sandika Ki Damar anulya ingawe aglis ginusah marang ing wana gya lumayu rebut dhingin

8, Wus mantuk buron wana gung semana sampuna lami Dyan Dilah kanggep samana Sang Nata adarbe karsi akarya beteng punika sagunging para dipati

9. Sedaya samya tinantun paran sanggup pira sami ana kang sagah rang warsa waneh na sagah sawarsi pan namung Dyan Jaka Dilah ingkang sagah sapta art

10, Tinarima aturipun Dyan Dilah anulya uwa prapta kayangane uwa Tiaseksa ngandika aris, "Paran karsanira Radyan dene praptanira gati "

11, Rahadyan anulya matur, "If^gih kawuh nyagahi karya banon siti ika lun sagah ing sapta art" Angling malih sang Raseksa,

'Terlalu berani kau anakku.

12. Siapa yang kauandalkan menyanggupi pekeijaan raja." Raden Jaka menyahutnya "Hanya Padukalah yang pantas bila tidak berhasl tak ada gunanya tapa Paduka.

13. Tiap tahun makannya hanya suara-suara pohon." Raseksa menyahut, "Betul katamu kalau begitu kamu anakku segeralah engkau pulang aku akan memohon kepada Dewa yang agung."

14. Raden Jaka lalu minta diri Raseksa bersamadi segera berdekap jiwa menyatu memusatkan semadinya menyatukan panca indera sudah menyatu hamba dan Tuhan.

15. Diterima permohonannya benteng di Majapahit tepat semalam sudah jadi Raden Dilah memeriksanya seluruh bentengnya. Sri Baginda kaget melihatnya.

**Kumawana sira kaki

12. Sapa sira delna itu sanggupi karyaning aji " Dyan Jaka ing aturira, **Mung Paduka kang prayogi lamun datan kadugia tanpa angsil gen nenepi

16. Benteng kerajaan jadi sudah Raden Jaka dipanggil segera menghadap lalu menyembah bersabda Sri Baginda, "Sangat terima kasihku nanti kuanugerahi gelar.

17. Ki Arya Damar pantas dan kuberi kedudukan

13. Saben warsa dhaharipun mung berhekan wreksa nenggih, Raseksa ngling, "Benersira yen mangkono Sira Kaki denenggal Sira muliha sun mint a mring Dewa luwih "

14. Dyan Jaka nulya mit mundur Raseksa manekung aglis sedhakep saluku tunggal maladi semedi hening angumpuBcen panca driya wus jumbuh kawula Gusti,

15. Katrimadennyanenuwun cempuri ing Maospait padha sawengi dadiya Dyan Jaka Dilah ngideri saluhur capurenira Sang Nata kagyat ningali

16. Banon cempuri dadya wus Dyan Jaka ngandikan aglis cumundhuk saha wotsekar ngandika Sri Narapati, "Ya banget tarimaningwang mengko sun wehi kekasih.

17. Ki Arya Damar apatut lawan sunparingi linggih yakni negeri di Palembang bertahtalah sebagai adipati selesai sudah segera berangkatlah Ki Arya menyembah segera minta diri.

18. Sudah masuk istana sang Prabu Ki Arya sudah berangkat dari negeri Majapahit singgahdiGresik beristirahat di padepokan lama berganti yang dikisahkan.

iya nagara Palembang jumenenga adipati lah uwis sira mangkatcu " Ki Arya nembah gya amit

19. Ada putri sangat cantik bagai j elmaan b idadari diserahkan kepada sang Brawijaya sebagai istri muda Sri Baginda amat sayang gemar mencumbu rayunya.

20. Jadi istri sang Prabu Retna Dewi Dwarawati tidak rela dimadu sehingga ia meminta izin pulang ke negeri Campa Sri Baginda tidak merelakannya.

18. Wus kondur kajyeng sang prabu KiArya wus mangkat sangking nagari ing Mcgalengka kendel aneng ing Garesik tata pamondokan lama gantya w^au kang winami "

19. Wonten putri luwih ayu lir pujanireng apsari katur mring sang Brawijaya kinarya garwa taruni Sri Narpa langku sihira karem ing asmara gati.

20. Dadya garwa sang Aprabu Retna Dewi D' warawati datan rena denwayuha dadya matur nuwun pamit kondur dhateng nagri Cempa Sang Nata kasmaran galih

LI. ASMARANDANA

1. Tidak diceritakan sang Dewi perinaisuri putri Campa yang sedang sedih hatinya. Ada yang dikisahkan di gunung ada yang tinggal bernama Kiai Juru punya anak perempuan.

2. Ismayasari namanya cucu sang Brakumara sering mandi di sungai

.U. ASMARANDANA

1. Nengna wau sang adewi prameswari putri Cempa kang lagya susahgalihe. Wonten ingkang cinarita ngardi duk ingkang dhekah anamaKiyaiJuru darbe atmaja wavnodya.

2. Ismayasekar wewangi wayah ri sang Brakumara asring ddus dhateng lepen ketika ia sedang mandi di tepi bengawan sang buaya putih konon sangatlah jatuh cinta padanya.

3. Melihat kepadanya bagai Ratih tadi yang sedang mandi tampak jelas pukasnya sang buaya putih lalu bersamadi memuja terkabul oleh Hyang Agung air tampak bagai istana.

4. Dan tampak kesatria tampan tampan bagai Kamajaya segeralah sang Putri tak tampak di bengawan tampak berada di istana berjumpa ksatria tampan tampak ia jatuh hati.

5. Lalu ditangkap segera oleh sang buaya putih sang Putri jatuh hati di situ bagai bermimpi tingkahnya tak karuan bahwa sudah bersenggama dengan buaya putih.

6. Sang Putri berkata lambat, "Hamba ingin pulang udah lama berada di sini tak tahu sebab-musababnya." Sang Pria menjawabnya "Aduh Dinda kekasihku kuantar Dinda sayang."

7. Sang Putri telah dituruti dari awal hingga akhir sang Putri tertegun hatinya lalu ia diantar segera

semana pan lagya siram aneng tepi bengawan sang baya putihwinuwus kalangkung kasmaranira.

3. Umyat marang sang lir Ratih wau ingkang lagya siram katon melok wadonane sang baya putih anulya gerdrdmesu cipta katrima marang Ywang Agung toya wus katon kadhaton.

4. Lan warna satriya lungit bagus anglir Kamajaya saksana wau sang Sinom tan katingal neng bangawan katon aneng kadhatyan kapanggya satriya bagus semu kasmaraning driya.

5. Anulya cinandhak aglis marang ri sang baya pethak sang Retna kenyutgalihe neng ngriku kadya supena solahe tan winama pan sampun amangsa lulut lawan wau baya pethak.

6. Savg Retna umatur aris, *Kawula arsa mantuka wus dangu aneng ing kene tan uninga marganira." Sang kakung angandika, "Adhuh Yayi mirah ingsun sunateraken Yayimas.

7. Sang Retna wus denturuti wiwitan tekeng wekasan sang Retna ngungun diryane semana ingater sigra oleh suaminya sudah sampai tepian air sekejap sudah tampak air.

8. Sang Putri tertegun di hati penyesalan pada tingkahnya sudih berbusana sang putri lalu j^ulang ke rumah Sang Putri merasa mengandung ditanya oleh ayahnya siapa teman lekkinya.

9. Anaknya menuturkannya dari awal hingga akhir Kiai Juru tertegun hatinya sudah jadi kehendak dewa sang Putri yang mengandung sudah genap usianya dengan susah payah melahirkan.

10. Laki-lakiputranya tampan ayahnya segera datang menjenguk anaknya "Dinda kusarankan agar peralatan wanita semuanya disimpan." Sang Putri menyimpannya segera

marang ing kakungira wus prapta tepining ram byar sampun katingal toya;

11. Sang buaya putih berkata lagi "Segeralah kau singkirkan busur sangkutan dan kincir." Sang Putri teringat maka segera disingkirkan segera kincir dan busur dilepas lalu bangun buaya putih.

8. Sang Retna ngungun ing galih gegetun ing solahira sampun busana sang Sinom anulya kondur mring msma Sang Dyah keraos wawrat tinanya ramanipun pinisapa rowangira.

12. Sang buaya putih lalu berkata "Sungguh baik Dinda Kau mengasuh anakmu ini." Menggenang air mata sang Putri ingat di dalam hati

9. Kang putra umatur aris wimtan tekeng wekasan Kyai Juru ngungun driyane wus past hi karsane dewa sang Retna gennya wawrat wus jangkep samayanipun Dyah kawlas asih peputra.

10, Jalu warnanira pekik ingkang rama a tandya prapta anjagongi mring putrane 'Yayi ing weling manira bekakasing wanodya padha singgahena iku," Sang Retna nyinggahken enggal

11, Sang buaya putih ngling malih *Den enggal sira singkima wus abethus likasane," Sang Retna emut pan enggal siningkeraken nulya likasan wus arinacut nulya tangi baya pethak.

12, Sang bqul seta mlya ngling **Dene becik babo sira amomong putra kiye." Angemu waspa sang Retna emut scgroning nala

"Ini suamiku sunggnh." Buaya putih ke bengawan.

13. Hilang kesaktiannya dulu kepandaiannya sudah pudar maka nama anaknya tadi Ki Jaka Sengara kelak turun ketiga dikasihi Tuhan yang Agung dinobatkan jadi raja.

"Iki lakiku satuhu," baya putih mring bengawan.

13. Ilang kesektene mangkin pratignya dadi sengara dadya arane putrane wau KiJaka Sengara benjang turun ping tiga kinasihan ingYwang Agung tinurunan dadi nata.

14. Ibunya tampak kasihan kala mudanya putranya teramatlah melaratnya selalu menyesali diri tanpa saudara dan ayah diabdikanlah putranya tak ada yang mau ketempatan

.14. Kang ibu kaweJas asih kala timure kang putra sakelangkung melarate agung amutuh salira tanpa kadang Ian bapa denngengerken putranipun tan wonten kelar kanggonan.

15. Siapa saja yang ketempatan sakit oleh Jaka Sengara tapi banyak keajaibannya beruntung yang mampu ketempat an ketika masanya sudah bemsia lima tahun rewel menanyakan ayah

15. Sapa kang kanggonan agring mring sira Jaka Sengara nanging akeh kepamate beja kang kuwat kanggonan wahu ing wayahira sampun ngumur ngansal taun amothah taken sudarma

16. Siang malam menangis ibunya kasihan, tegurnya membisiki putranya * "Sudah pulang ke bengawan Nak,ayahmu Kamu tak punya saudara makanya amat kasihan."

17. Jaka Sengara sudah tahu apa yang dibisikkan ibunya tak mau makan dan tidur

16. Rahina wengi anangis kang ibu welas lingira ambisiki mring putrane, "Wus mulih marang bengawan Kulup sudarmanira Sira tan darbe sadulur mulane kawelas arsa."

17. Jaka Sengara wusngerti mring wangsite ibonira tan arsa dhahar Ian sare biia siang sehari penuh sangat menyiksa diri jadi anak belas kasihan tanpa saudara tanpa bapak.

18. Bertapaditepikali bila malam keliling jagat bila siang menatap matahari sudah lama semadinya bila hujan berada di gua gua di tebing-tebing gunung menghanyut bila banjir besar.

19. Melubang memendam di bumi belas kasihan Si Jaka lalu meninggalkan ibunya pergi ke Majapahit yang jadi tujuan hati siang malam terus beijalan tidak diceritakan dalam perjalanan.

20, Sudah tiba di Majapahit berada di bawah beringin kembar sedang dihadap Sri Baginda lengkap para mancanegara Patih Gajah Permada ketika terlihat oleh sang Prabu orang beijemur di antara. - beringin kembar

yen rina tutug sadina sanget banting salira dadi jalma kawlas ayun tanpa kadang tanpa bapa.

18. Amertapapinggir kali yen wengi hgideri jagat yen rina angon srengenge wus kmu gennya kekadhar yen jawuh aneng guwa guwa ngereng-erenggunung angeli yen banjir bandhang.

21. BersabdaSri Baginda "Abdigandek segeralah petiksalah orang beijemur." Dua gandek lalu menyembah mundur dari penghadapan sudah tiba di beringin kurung melaksanakan titah Baginda.

19. Ngelowong ngluwangi bumi kawelas asih Jaka lajeng hilar mring ibune marang nagri Majalengka kang sinedya ing nala rahina wengi lumaku datan kawarna ing marga.

22. Dua gandek bertanya pelan "Anda mau apa

20. wws prapta ing Majapait anjujug waringin kembar nuju sineb asang Rajeng pepak pra manca nagara Patih Gajah Permada sareng tumingal sang Prabu jalma pepe wringin kembar

21. Ngandika Sri Narapati, **Bocah gandhek dipun enggal pariksanen jalma pepe." Gandhek kalih awot sekar lengser sangking ngayunan wus prapta waringin kurung andhawuhaken timbalan

22. Gandehk kalih tanya aris, "Andika tiyang punapa dan siapa namamu dan dari mana asalmu apa yang Anda inginkan beijemur di bawah beringin kurung." Jaka Sengara menjawab.

23. "Hamba dari tanah Pengging di gunung dulu tinggal hama nama hamba sesungguhnya dipanggil Jaka Sengara adapun tujuan hamba mengabdi Gusti sang Prabu." Gandek segera kembali dan segera tiba.

24. Di hadapan raja dua gandek melapor "Sudah hamba Paduka memeriksa orang yang datang berjemur di bawah beringin kembar." Dari awal hingg akhir dilaporkan lalu disuruh memanggilnya.

lawan ta sinten namane Ian pundi ingkang pinangka punapa karsa dika pepe neng waringin kurung, " Jaka Sengara turira.

23, *'Amba sangking tanah Pengging ing ardi duk dhekah amba nama kawulayektose katelah Jaka Sengara dene sedya ngawula suwita Gusti sang Prabu, " Gandhek gya wangsul wus prapta.

24. Ing ngabyantara narpati gandhek kalih awotsekar "Sampun kawula sang Rajeng mariksa jalma kang prapta pepe waringin kembar." Ing purwa wusana katur null kinen nimbalana.

25. Yang dipanggil sudah datang tiba di hadapan berdatang sembah setelah diamati oleh Sri Baginda terhadap Jaka Sengara amat tertarik hatinya bersabdalah sang Prabu "Berkumpullah dengan para abdi."

25. Tinimd>alan sampun prapti prapteng ngarsa atur sembah sareng tumingalsangRajeng dhumateng Jaka Sengara langkung resep ing nah angandika sangAprabu , 'Awora Ian punakawan."

26. Lalu pergi Sri Baginda masuk di dalam istana diiringkan para istri setibanya di pelataran dijemput permaisuri sudah duduk sang Prabu di luar yang menghadap bubaran.

26. Nulyajengkar SriBupati Jumebeng ing dhatulaya ginarebeg para sinom sapratane pelataran pin ethuk prameswara sampun lenggah sang Aprabu jawi kang sewaka bubar.

27. Tersebutlah yang sedang prihatin permaisuri putri Campa yang merajuk pada Sri Baginda selalu ditanggapi dengan baik. Berganti yang dikisahkan ada keturunan Kanjeng Rasul yang menurunkan wali Jawa.

28. Bernama Pendeta Mustakin juga Sang Syekh Ibrahim namanya diambil menantu raja Campa dengan adiknya Dyah Darawati tersebutlah raja pendeta berputra seorang pria bernama Raden Rahmat.

27. Wamanen ingkang prihatin prameswari putri Cempa kartg nggubel marang sang Rajeng tansah sinanggeng ing krama. Gantya ingkang kocapa wonten trahing Kanjeng Rasul kang nurunken wali Jawa.

28. Juluk pandhita Mustakin ya sang Seh Brahim anama kemantu Cempa sang Rajeng arine Dyah Dwarawatya wau rqa pandhita peputra satunggaljalu akekasih Raden Rahmat.

29. Pergi mengembara ke tanah Jawa ingin bertemu dengan uaknya saudara ibunya yang diperistri Brawijaya. Tiba di Majapahit sudah dihadapkan pada sang Prabu sangat gembira uaknya.

30. Permaisuri Darawati kemenakannya lain agama Brawgaya menitahkan kemenakannya diberi tempat di Ampeldenta dengan diberi nama san Sunan Ampeldenta.

31. Bahwa sudah diizinkan orang-orang di tanah Jawa yang ingin memeluk agamanya yang ikut pada kemenakannya Sunan Ampeldenta tapi Kanjeng sang Prabu Braw^aya belum bersedia.

29. Kesah lelala mring Jawi arsa kepanggih kang uwa sadherekipun ibune kang kcgarwa Brawijaya Prapta ing Majalengka sampun katur sang Aprabu langkung sukane kang uwa.

30. Prameswari Darawati kangputra sanes agama Brawijaya timbalane kang putra sinungan pernah wonten ingNgampeldhenta sarta pinaring jejuluk sang Susunan Ngampel dhenta.

31. apan sampun denlilani wong tanah ing Nusang Jawa kang arsa mangsuk gamane kang masuk dhateng kang putra sang Sunan Ngampeldhenta nanging Kanjeng sangAprabu Brawijaya dereng arsa

32. Jadikesenangan orang Jawa yang memeluk agama Islam kepada Jeng Suirnn Ampel hanya istri Sri Baginda Jeng Ratu Darawati bersedia memeluk agama Rasul ikut pada kemenakannya.

33. Mohon pertimbangan sang suami "Bila diperkanankan Sri Baginda hamba ingin pergi mengaji kepada putra Paduka." Sri Baginda tenang sabdanya 'Terserah Adinda Ratu aku tak akan mencegah."

32. Dadya senengan wong Jawi kang mangsung agama Islam dhumatheng Jeng Sunan NgampU amunggarwa sri narendra Jeng ratu Darawatya karsa masuk gama Rasul amangsuk dhateng kang putra.

34. Tatkala Dyah Darawati dibimbing oleh kemenakannya Kanjeng Sunan Ampel tiap hari sudah tamat kitab dan Quran serta makna ilmunya sudah dikuasai sang Putri.

33. Matur mring rdka narpati *Yen pareng karsa Narendra inggih amba karsa ngaos dhumateng ing putra Tuwan." Sang Nata Ion ngandika 'Sasenenganing Mas Ratu pan ingsun nora anyegah. *'

34. Semana Dyah Darawati winulang marang kang putra marang Kanj'mg Sunan Ngampel pendhak dina sampun tamat kitab tanapi Kuran miwah surasane ngelmu wus kacakep sang Juwita.

35. Sangatlah sanjungnya sangDewi pada putra Ampeldenta bagai air mengalir hadiahnya uang dan busana diberi putri Tuban Arya Teja yang punya anak kakaknya Ki Wilatikta.

35. Langkung sihira sang Dewi mring kang putra Ngamepldhenta lirtoya mili paringe arta tanapi busana tinriman putri Tuban Arya Teja kang sesunu bakyune Ki Wilatikta.

36. Setelahdia menikah Jeng Sunan Ampel minta diri kepada paman, Sri Baginda dan kepada sang permaisuri pulang ke Ampeldenta sudah diizinkan sang Sunan mundur dari penghadapan.

36. Taudennyapalakrami Jeng Sunan Ngampel pamitan dhumateng rama sang Rajeng tuwin mring sang prameswara mantuk mring Ngampeldhenta wus kalilan sang Awiku lengser sangking ngabyantara.

37. Sepeninggal Sunan Ampeldenta Sri Baginda hadir dihadap lengkap para adipati semua Ki Patih duduk di depan Sri Baginda tenang s^danya kepada Ki Patih pertanyaannya apakah lengkap punggawanya.

38. Rekyana Patih berdatang sembah lapor kepada Gusti Raja "Benar lengkap semuanya pesisir mancanegara benar menghadap semua hanya sang Adipati Bali dialah yang tidak hadir.

31, Kuneng Sunan Ngampeldhenta SangNata miyos sineba pepakpra dipatikabeh Ki Patih munggeng ing ngarsa sang Nata Ion ngandika mring Ki Patih dennya ndangu apapepak kancanira,

39. Konon kabar yang tersiar Adipati Bali berempat bersekongkol berembuknya ingin memberontak Sri Baginda sudah siaga persenjataan." Mendengar murka sang Prabu maka diadakan sayembara

40. Bersabda Sri Baginda "Siapa yang mampu menumpas dengan cara bujuk saja jangan dengan cara berperang." Semua para dipati menjawab tak ada yang mampu bila tidak dengan berperang.

41. Sri Baginda tidak menyetujui Jaka Sengara datang bersembah "Hamba bersedia Sri Baginda bila Paduka berkenan meskipun sampai ajal." Gembira hatinya sang Prabu tersenyum tenang sabdanya.

38, Rekyana patih wotsari matur mring GustiNarendra 'Inggih pepak sedayane pasisir mancanagara inggih sowan sadaya amung sangDipati Wangsul pu nika kang bo ten sowari

39, Inggih mirah ing pawarti Dipati Bali sekawan apan tariyek rembage bad he baleleng Narendra sampun tata gegaman,'' Myarsa duka sang Aprabu dadya mangke sayumbara.

40, Ngandika Sri Narapati *Sapa kang bisa nelukna teka sangking nalar bae ywa nganti purwaning aprang,' Sagung para dipatya umatur tan wonten purun yen bo ten kalawan aprang.

41, Sang nata datan nglilani Jaka Sengara tur sembah "Kawula sagah sang Rcgeng yen wonten karsa Narendra nadyan tumekengpejah.'- Trusthagalihe sang Prabu mesem alon angandika

42. "Baiklah akii izinkan bila Engkau kelak berhasii bertugas kuhadiahi putriku putriku sekar kedaton dan kuhadiahi negeri Pajang Pengging engkau kelak •bertahtalah sebagai adipati."

43. Lalu pergi Sri Baginda masuk di dalam istana yang menghadap bubar semua pulang ke rumah masing-masing malamnya dikisahkan Jaka Sengara yang tampan memohon kemurahan Dewata

44. Bersamadi dengan sungguh hati menahan nafsu pancaindera memandang ujung hidungnya sudah tanpa apa pun juga mengheningkan cipta hanya Bali yang dituju sekejap mata segera tiba.

45. Dalam istana di Bali tengah malam saatnya Selasa Kliwon harinya Adipati Bali berempat sedang berkumpul Jaka Sengara segera datang dengan tiba-tiba di hadapan mereka.

42, *Lah iya ingsun ideni yen sira benjang leh karya ingsun ganjar putraningong sang retna sekaring pura Ian sunganjar nagara Pajang Pengging sira besuk jemenenga adipatya,"

46. Terkejut sang Adipati Bali begini makm ada orang datang rupanya tampan dan muda dikira dewa turun datangnya tanpa asal Adipati Dewa Agung berkata

43. 'Nulyajengkar SriBupati iumebeng ing dhatulaya kang sewaka bubar kabeh sami mantuk sowang-sowang ing dalu kang winarna Jaka Sengara sang Bagus amuja sihing Jawata.

44. Maladi semedi hening amateni Pancadriya sampun tisgrana sikane mis tan mawi kaya-kaya angeningken cipta ing Bali ingkang dinunung sakedhep netra gyaprapta.

45. Sajroning pura ing Bali tengah daki wancenira Anggara kasih dinane DipatiBali sekawan anuju kalempakan Jaka Sengara gya rawuh dumrojok aneng ing ngarsa.

46. Kagyat sang DipatiBali dene dalu na wong prapta wamanira bagus anom den nyana dewa tumedhak praptane tanpa sangkan Dipati Dewa Agung matur,

"Oh, Dewata yang Maha Pemurah.

47. Paduka Dewa siapa yang tampan?' Raden Jaka tenang jawabnya "Aku bukan Dewa sungguh bahwa ku ini manusia namaku Jaka Sengara diutus Kanjeng sang Prabu Brawijaya Majap^iit.

48. Memanggil engkau segera semua adipati berempat berjalan bersama saya mengapa kalian tidak menghadap. apa yang kau inginkan bila kalian tidak menumt aku diutus menghadapinya.

"Hong Ywang-Ywang Sidhemwahbofa.

47. Dewa sinienkang nedhdci?" Dyan Jaka alon ngandika, "Sun dudu Dewa yektine pan ingsun iki manungsa aran Jaka Sengara ingutus Kanjeng sang Prabu > Brawijaya Megalengka.

49. Apa maumu kuhadapi jangan sampai hancur prajuritmu kehendak Sri Brawijaya raja." Sang Adipati ketika meridengar sangatlah , amarahnya menerjang sang Dewa Gung tangannya ditangkap kena.

48. Nimbalimring siraaglis kabeh dipati sekawan barenga Ian Idkoningong dene sira nora seba paran ing karepira kelamun sira tan nurut ingsun kinen ngladenana.

49. Sagendhingira sun wani ywa nganti rusak kang wadya timbalanira sang Raj eng." Sang Dipati duk miarsa langkung bermantyanira anerajang sang Dewa Gung astanya rinangkul kena.

50. Keduanya sudahdiapit oleh Raden Jaka Sengara bagai terjepit besi bara sang Adipati berteriak tobat memohon ampunan dilepa^an sang .Dewa Gung akan menyembah tak . diperkanankan.

51. Adipati bertiga bengong menyaksikan mereka tertegun tak ada yang berucap

50. Kalih pisan wus kinempit mring Radyan Jaka Sengara lir kinempit wesi bange sang Dipati tobat-tobat anedhapanga] ura inguculken sang Dewa Gung arsa nembah tan sinungan

51. Dipati tiga ningali samijenger tan na ngucap sangatlah rasa takutnya lalu semua berpasrah sudah duduk beijajar berjanji adipati bertiga kepada Radeh Jaka Sengara.

52. Jaka Sengara halus ucapnya "Hal, Kanda esok pagi aku minta segera berangkat menghadap ke Majapahit." Sang Adipati befempat mereka menyatakan kesediaan malamnya lalu mengumumkaa

53. Malam itu semua siaga berpikul-pikul harta benda tak diceritakan malam itu paginya sang Adipati siaga berangkat naik perahu sudah digelar layarnya terbawa angin kencang.

54. Perahu empat puluh menyertai semua berisi harta benda akan diserahkan Sri Baginda tidak diceritakan di samodera tiba di pelabuhan sudah berlabuh semua mereka naik ke daratan.

55. Tidak diceritakan dalam perjalanan tiba di negeri Majapahit Sri Baginda sedang dihadap lengkap semua para adipati para menak dan punggawa para adipati hadir penuh Raden Jaka Sengara datang.

sakelangkung ing ajrihe anulya semi mangerpa wussamilenggahjcgar prasetya dipatitehi mring RadenJaka Serigara.

52. Jaka Sengara lingnyaris *Lah taKakang benjang-enjang nedha nunten sami bodhol sowandhateng Majdlengka." Sang Dipati sdkawah sandika ing aturipun daJu riulya undhang-Undhang.

53. Ing latri wus samya rakit gegotongan rcga brma tan kawama ing dalune enjang sang Dipati dandan budhal numpdk baita wus bindbar layaripun tinempun ing angin keras^

54. Pahva kawan dasa ngiring sami isi rcga brana badhekatur sangAkatong datan kawarneng samodra prapta ing palabuhan wus labuh jangkar sadarum samya mentas ing dharatan.

55. Datan kawama ing margi

prapta nagri Mcgalengka nuju sineba sang Rajeng pepdk sagungpra dxpatya pra menak Ian punggawa pra dpati bek supenuh Dyan Jaka Sengara prapta.

56. Mengiringkan adipati di Bali istirahat di penjagaan Raden Jaka terus beijalan menghadap Sri Baginda Raja dari j auh raj a melihatnya dilambaikan si pemuda lalu datang menghadap.

57. Punggawa menundnk di bumi Sri Baginda tenang sabdanya "Apa kabar selama bertugas?" Jaka Sengara datang bersembah "Berhasii hamba diutus memanggil Adipati Bali kini semua sudah menghadap."

58. Melaporkan awal hingga akhir kala tugas di Bali sangat gembira Sri Baginda raja Jaka Sengara datang bersembah "Gusti hamba serahkan iipeti harta benda berharga Adipati Bali berempat."

59. Sri Baginda halusjawabnya "Baiklahaku terima." Bersabda lagi Sri Baginda kepada Ki Rekyana: Patih "Hai, Patih Gajahmada umumkan kepada adipati semua bahwa nanti Jaka Sengara.

60. Kuhadiahi negeri Pengging dan bergelar Adipati Andayaningrat nantinya." Ki Patih jawabnya siaga segera mengumumkan kepada semua adipati kala itu sudah didengar semua orang Majapahit.

to

56. Ngirit dpatiingBali ingantu neng Pangurakan Dyan Jaka Iqeng lampahe sovran ing Sri Naranata tebih nata tumingal ingawe wau sang bagus Icg'eng prapteng ngabyantara.

57. Mundrawa konjem ing siti sang nata aJon ngandika, *Lah kayaparan lakune?** Jaka Sengara tur sembah 'Sampun ambadinuta nimbali Dipati Wangsul ing mangke sowan sadaya.

58. Atur purwawusananing duk aneng Bali solahnya langkung trustha Jeng sang Rajeng Jaka Sengara tur sembah ''Gusti inggih konjuka tur bekti raja branagung dipati Bali sekawan "

59. Sang nata ngandika aris "Lah iya ingsun tarima." Ngandika malih sang Raj eng dhateng Ki Rekyana Patya "Heh Patih Gajah Mada undhangna pra dipatya gung ing mengko Jaka Sengara.

60. SunganjarnagaraPengging Ian jenenga Adipatya Andayaningrat ing mengko." Ki Patih matur sandika gya undhang gung dipatya ing mengko sampun misuwur sagunging wong Majalengka.

61. Dengan dihadiahi putri putrinya Dyah Darawati sulungnya cantik jelita bernama Dewi Sekar Kedaton pernikahannya tidak diceritakan sudah pergi Kanjeng sang Prabu pulang ke dalam istana.

62. Yang menghadap sudah pulang ke rumahnya masing-masing . Adipati Bali sudah beristirahat tersebutkh Sang Adipati Andayaningrat kala itu dan sang Putri Majapahit hidup rukun perkawinannya.

63. Setelah sudah beberapa lama lalu melahirkan lagi Dyah Ratu Darawati pria tannpan rupawan ditempatkan di Panaraga tak diceritakan lamanya lalu lahir lagi putranya.

64. Sang Prabu di Majapahit banyak selirnya sudah semua berputra putri Bagelen itu berputra pria seorang sudah ditempatkan di Bagelen Putra Sumenep Pamekasan.

65. Bernama Raden Jaran Panolih lalu berputra lagi putri siidah dihadiahkan kepada Adipati Lowano putra perempuannya lagi dilmdiahkan Adipati Gowong sudah lalu berputra lagi.

6L Sarta tinriman putri putrane Dyah Darawatya pembcgengayukinaot nama Dewi Sekarpura panggihe tan winama wus jengkar Kanjeng sang Prabu kondur dhateng dhatulaya.

62. Kang sewaka sampun mulih mring wismane sowang-sowang Dip at i Bali wus mondhok kawamaa Sang Dipatya Dayaningrajt semana Ian sang putri Majalangu atut dennya palakrama.

63. Duk samana sampun lami anulya malih peputra Dyah Ratu Darawatine jalu pekik warnanira tinanem Pranaraga tan winarna lamenipun nulya malih ingkang putra.

64. Sang prabu ing Majapahit kthah garwane ampeyan wus samipeputra kabeh pu tri Bagelen punika putra jah satunggal tinanem Bagelen sampun ing Sumenep Pamekasan.

65. Nama Dyan Jaran Panolih anulya malih peputra putri wus tinrmakake Dipati Luwano ika putra putri malihnya tinrimakken Gowong sampun lah berputra lagi.

66. Pria rupawan tampan ditempatkan di Panaraga bernama Batara Katong lalu permaisuri Jeng Ratu putri Campa sang Dyah Darawati itu mengandung lagi sang Putri.

67. Sering bermimpi mem^gku bulan putri Cina tersebutlah bila malam tampak bercahaya istri sang Brawijaya permaisuri kedua mengandung ketiga Ratu Wandan Kuning Suatu malam Dyah Darawati.

68. Bermimpin sang Putri Cina tampak memangku bulan Sri Baginda juga sering mendengar lewat ucapan permaisuri disampaikan kepada Sri Baginda agar dibuang saja madunya Sri Baginda menurut saja.

69. Memanggil Kyana Patih Gajahmada sudah datang di hadapan Sri Baginda Sri Baginda bersabda "Patih, menyusullah Putri Cina dengan segera serahkan kepada putraku.

70. Dan ini suratku berikan kepada Ki Dipati susulkan ke Gresik segera." Ki Patih sudah menerima surat menyembah lalu pergi dang sang Putri selamat tidak diceritakan dalam perjalanannya.

66, JaJu warmnira pekik tinanem neng Panaraga anama Bathara Katong nulya malih prameswara Jeng Ratu putri Cempaka sang Dyah Darawati iku wawrat malih sang Juwita.

67. Asring ngimpi mangku sasi putra Cina cinarita yen dalu katon mancorong garwane sang Brawijaya padmi kalih awawrat tiga Wandhan Kuning ratu. Ing dalu Dyafi Darawatya.

68. Supene Cina sang Putri katingal amangku wulan sang Nata gih asring tumon langkung warti prameswara katur mring Sri Narendra katuran bucal kang mam sang Nata nrutu kewala.

69. Animbali Kyana Patih Gajah Mada sampun prapta ing ngabyantara sang rajeng Sri Narendra angandika, 'Patih sira nusula putri Cina dipun gupuh paringna mring putraningwang.

70. Lawan iki surat mami paringna mring Ki Dipatya susulna mring Gresik age Ki Patih wus tampi surat tur sembah nulya mentdr Ian sang Putri lumestantun datan kawarna ing marga.

71. Sudah tiba di negeri Gresik Ki Patih sudah bertemu dengan Adipati Palembang Ki Patih tenang sabdanya "Buyung, hamba diutus oleh ayahanda sang Prabu untuk menyampaikan titahnya.

72. Meminta Nanda menerimanya hadiah Sri Baginda Sang Putri dengan suratnya." Adipati Arya Damar dengan hormat menerima surat laksana ditaruh di embun-embun lalu dibaca dalam hati.

Wus prapta nagari Garesik Ki Patih sampun kapanggya Ian Dipati Palembange Ki Patih abn manebda "Angger ulun dinuta ingramanta sangAprabu andhawuhaken timbalan.

72. Nedha pekenira tampi ganjaranipun sang Nata Sang Putri lawan surate." Adipati Arya Damar mendhak tampi nawala pinundhi aneng ing ngembun anulya sinukmeng driya.

73. "Ketahuilah suratku sebagai raja Mahaprabu Brawijaya raja bijaksana sungguh yang menguasai negeri Majapahit di tanah Jawa menitahkan demi keselamatan bagi Ki Adipati Palembang.

73. 'Penget surat sun narpati Mahaprabu Brawijaya prabu sidibya kinaot ingkang ngrenggani nagara Majalengka rat Jawa dhawuh ingkang pangestu mring Ki Dipati Palembang.

74. Engkau aku hadiahi putri cantik dari Cina pantas kauperistri tapi ada pesanku sang Putri itu sedang mengandung jangan kausetubuhi sebelum lahir putraku.

74. lya sira sunparingi putri adi sangking Cina prayoga karyanen bojo nanging ana wekasingwang sang putri iku wawrat ja sira nunggal salulut yen durung lair putrengwang.

75. Bila sudah melahirkan anak terserah jangan bimbang dan ragu aku rela lahir batin." Selesai surat Sri Baginda sang Adipati siaga berkata dalam hati 'TBagaimana aku menolak.

75. Yen ww Icdr jabang bayi sakersajawalangdriya sun lila ing lair batos." Titi surat ing narendra sang Dipati sandika ngunandikajroning kalbu *Paran geningsun suminggah

J

76. Bila sudah kehendak raja." Lalu berkata kepada Ki Patih 'Taduka sampaikan kepada Sri Baginda terima kasih hamba dihadiahi istri raja dari kehendak sang Piabu keluar dari hati yang suci.''

77. Ki Patih sudah pulang segera ke negeri Majapahit sudah tiba di hadapan raja Gajahmada berdatang sembah "Sudah hamba diutiis menyerahkan istri sang Prabu kepada si Arya Damar.

78. Mengucap terima kasih Gusti tak dapat mengembalikannya hanya setia dan patuhnya sembah bakti untuk Paduka mohon pamit lalu pergi ke Palembang Paduka Raja." Sri Baginda lega hatinya.

76, Yen sampun karseng narpati ** ' Dadya matur mring KiPatya 'Taduka matur sang Rqeng tur sembah nuwun kawula pinaring garwa nata sangking karsaning. sang Prabu medal sangking galih mulya,"

79. Berangkat dari negeri Gresik. jalannya sang Adipati bagai mengantarkan pengantin Diceritakan selanjutnya sang Adipati di Tuban Ki Rangga Wilatikta itu dan istri Retna Dumilah.

80. Hadiah dari Paduka Raja putra sang Brakumara baru dua orang putranya dengan sang Adipati Tuban pria anak sulungnya Raden Sahid namanya tampan lagi rupawan.

77. Ki Patih wus kondur aglis dhateng nagri Majalengka wus cundhuk ngabyantara rajeng Gajah Mada awotsekar "Sampun amba dinuta maringken garwa sang Prabu dhumateng pun Arya Damar.

78. Matur sembah nuwun Gusti tan saged amangsulena namung setya Ian tuhune kang bekti konjuk ing Tuwan nuwun mit lajeng mentar dhateng Palembang Pukulun. 'f Sang Nata ngastutidriya.

79. Budhal sangking nagri Gersik lampahe sang Adipatya lir pindha ngarak panganten nengnagenti kawarnaa sang Dipati ing Tuban Ki Rangga Wilatikteku Ian garwa Retna Dumilah.

80. Tariman sangking Narpati atmajeng sang Brakumara lagya kekalih putrane lawan sang Dipati Tuban kakung pembafengira Raden Said kangjquluk abagus mwamanira.

81. Besar perkasa sosok tinggi badannya tegak perkara tampan tiada cacat hanya satulah cacatnya sering suka berfoya-foya adiknya putri nan cantik namnya Rasawulan.

82. Cantiknya bagai Dwi Ratih sang Putri suka bertapa semakin tambah cantiknya bagai bulan tengah purnama menarik hati gayanya jelita halus ucapnya sungguh ratunya wanita.

81. Ageng ngrogok dedek inggil salira turns awijang bagus tan ana cacate amung sawfi cacatnya asring remen kasukan kang rayi wanodya ayu rum arume Rasawulan,

83. Tersebut sang Adipati dua putra dipanggilnya duduk di kiri ibunya Dewi Rasawulan Raden SaMd di depan Ki Adipati halus sabdanya "Anakku Sahid berkawinlah.

84. Pilihlah putri yang cantik putranya para adipati bila ada yang kau minati sampaikan kepada ibumu aku yamg akan melamar." Raden Sahid tak menjawab lalu pergi main judi.

82. Citrane lir Dewi Ratih sangRetna karem atapa sangsaya wimbuh cahyane lir pindha wulan purnama marak ati semunya jatmika alus ing tembung tuhu ratuningwanddya.

85. Berkata lagi sang Adipati pada putranya wanita "Rasawulan anakku kawinlah kau Kamu kan sudah dewasa." Rasawulan menyembah jawabnya "Hamba tak akan menikah".

83. Semana sang adipati putri kalih tinimbalan munggeng keringe ibune sira Dewi Rasawulan Dyah Sahid munggeng ngarsa KiDipati ngandika rum "A nger sira akramaa.

84. Miliha putri kang adi putraneparadipatya yen ana dadi karsane matura mring ibonira ingsun ingkang anglamar.' Raden Sahid tan umatur lajeng kesah bebotohan

85. Angling malih sangDipati mrir^ putranira manodya **Rasawulan putraningong sira bae akrama sira pan wus diwasa." Rasawulan nembahmatur '^Kawula tan arsa krama

J

86. Bila Kanda sudah kawin hamba mau menikah sekarang belum masanya masih senang laku tapa samadi di gua sunyi.'V Ibunya menumpahkan air mata tak mamu menghalangi anaknya.

87. Sesudah sang Adipati Tuban tersebutlah putranya yang pergi ke medan judi menyambung ayam sudah kalah keplek dadu tak menang kekayaannya habis semua jagonya dipakai taruhan.

86. Yen Kakangmas sampm krami kawula purun akrama ing mangke dereng mangsane teksih remen amertapa nenepiguwa sunya." Kang ibu tansah rawat luh tan saget malangi putra.

88. Marah-marah Raden Sahid lalu menghadang di jalan merampok ^pekeijaaimya berkali-kali derriikian bila kalah berjudi lalu merampok di jalanan tak takut dikeroyok orang.

87. Kuneng sangDipati Tubin wamanen wau kang putra kang kesah mring kalangane ngaben sawung sampun kalah keplek dhadhu tan menang prabote telas sadarum sawunge kinarya to hart.

88. Muring-muring Raden Sahid pan lajeng angadhang dalan abebegal pakaryane pan saben-saben mangkono yen kalah bebotohan lajeng ngerbut neng delanggung tan ajrih rinampok kathah.

89. Terkenal Raden Jaka Tuban kebal bila menghadang di jalan memang tak ada tandingannya dilaporkan kepada Kanjeng Sunan Bonang bahwa putra Tuban membegal mematikan jalan besar Kanjeng Sunan tersenyum berkata.

89. Kalok Dyan Jaka Tubin digdayayen ngadhang marga mapan tan ana tandhinge katur Kanjeng Sunan Bonang

yen putra Tubin mbegal mejahi lelurung agung Jeng Sunan mesem ngandika

90. Kepada semua sahabat murid "Mari kita menggodanya pada calon wall terkenal Ki Sahid putra di Tuban dia kekasih Tuuan tapi belum dapat petunjuk maka masih suka merusak."

90. jYlarang sagung sobat murid *Tayo padha anggegodha mring bakal wali kinaot Ki Sahid putra ing Tuban iku kekqsihing Ywang Hanging durung antuk tuduh mulane meksih ruhara."

91. Lalu siaga sahabat murid Kanjeng Sunan Bonang bersiaga serba indah busananya mengenakan serban berenda serban putra bertahta membawa tongkat terbalut emas bertahta mutiara.

92. Kenjang Sunan lalu berangkat dikawal sahabat muridnya dua puluh beijalan semua akan sembahyang di Mekah. Waktu di tengah jalan di tempat Si Bagus putra Tuban yang membegal.

9L Nulya mepak sobat murid Jeng Sunan Bonang siyaga sarwa endah busanane angagem serban rinenda serban putra binara angagem teken sinelut kencana tunggul mutyara.

93. Raden Sahid melihatnya bila ada orang lewat membawa tongkat bercahaya terbalut tahta mutiara lalu dikejarnya Raden Sahid berteriak ucapnya, 'Paman mana tongkatmu.

92. Jeng Sunan nulya lumaris ingiring so bat muridnya kalih dasa dharat kabeh arsa salat marang Mekah Semana prapteng marga ingpemahe sang Binagus putra Tuban kang bebegal

94. Yang bercahaya kuminta bila tak boleh aku rebut bila mau menikamku silakan kamu menikam di belakang dan di muka." Kaiqeng Sunan Bonang tenang jawabnya "Kamu jangan salah tingkah.

95. Kamu minta tongkat say a meminta orang nerjalan tidak hanya nilai harganya bila kamu suka harta intan mirah dan emas itu ambillah segera emas intan bertebaran."

93. Raden Sahid aningali kalamun ana wong liwat ateken jungkat mancorong binlosong tunggul mutyara anulya tinututan Raden Sahid asm muwus, 'Taman endij'ungkatira.

94. Dene mencorong sunambil yen tan aweh ingsun rebat yen arsa nyuduk fnaring wang mara sira nyuduka ing wuri tuwin ngarsa. " Jeng Sunan Bonang nebda rum,

'Jebeng qa salah karya.

95. Sira njaluk teken mami butuhaken wong lumampah nora akeh pangajine lamun sira remendonya inten mirah kencana lah ika ambilen gupuh kencana inten gancararu**

96. Tersebutlah kolang-kaling ditunjuk oleh Kanjeng Sunan berubah jadi emas bersinar dan jadi intan permata sinarnya bercahaya Raden Sahid kala melihat terpaku tak berucap.

97. Kanjeng Sunan lau beranjak lambat langkahnya berjalan sengaja menggoda maksudnya sambil menanti yang membegal baru satu ayunan Raden Sahid lalu ingat terasa bila terungguli.

96. Ya ta ponang kolang-kaling tinudingan mring Jeng Sunan malih dadya mas mancorong Ian dadi inten sesotya gumyarsa ting galebyar Dyan Sahid sareng andulu kami tenggengen tan ngucap.

98. Raden Sahid sudah dipastikan calon Wali yang terakhir maka datang kemurahan ingin pada keluhuran pertanda turunan terhormat terpikat pada petunjuk kehebatan pada dirinya.

97. Jeng Sunan lajeng lumaris alon denira lumampah anjarak godha karsane semu nganteni kang begal duk lagya saonjotan Raden Sahid nulya emut ngraos kalamun kaluhuran.

99. Akibatnya dia mengikuti jalannya Kanjeng Sunan tak minta tetapi menguntit saja sudah sampai di tengah hutan berhenti Kanjeng Sunan Bonang bertanya kepada yang menyusul "Ki Bocah apa maumu".

98. Raden Sahid wus pinasthi yen bakal wali wekasan ngriku prapta nugrahane karsa marang kaluhuran pratandha trah kusuma kapencut ingkang pituduh kramate ingkang saliva.

100. Kamu mengikuti perjalanan saya 100. mengunthit orang akan sembahyang apa akan berbagi Bocah? Raden Sahid menjawab hormat "Mengapa hamba menguntit Tuan pada Paduka Kiai hamba ingin berguru Paduka.

99. Akebat dennya nututi mring lampahe Kanjeng Sunan tan matur angin thil bae wus prapta madyaning wana kendel Jeng Sunan Bonang angandika mring kang nusul "Ki Jebeng para karsanya.

Sira nusul laku mami anginthil wong arsa salat apa arsa ngedum jebeng? Dyan Sahid matur wotsekar "Mila amba tutwuntat ing Paduka sangAwiku inggih arsa puruhita.