Baca PDF (OCR): Awi-Awian Budha

268 halaman · teks PDF berhasil diekstrak tanpa OCR · 8.9 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. I-AWIAN BUDHA
  2. Awi-Awian Budha
  3. Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan Nasional Jakarta 2000
  4. HAK CIPTA DILINDUNGI UNDANG-UNDANG
  5. KATA PfiNGANTAR KEPALA PUSAT P^l^INAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA
  6. UCAPAN TERIMA KASIH
  7. DAFTARISI
  8. TRANSLITERASI DAN TERJEMAHAN TEKS AWI-AWIAN BUDHA
  9. 1. Pendahuluan
  10. 2. Ringkasan Isi Cerita
  11. PUH BURMA
  12. PUHSINOM
  13. PUH PANGKUR
  14. PUH NGIRING
  15. PUHDURMA
  16. PUHTRUNI
  17. PUH KULANGAN
  18. PUHDURMA
  19. PUHDHAA
  20. PUH PANGKUR
  21. PUPUH DANGDHANG
  22. PUH PANGKUR
  23. PUH DANGDANG
  24. PUH BURMA
  25. PUH PANGKUR
  26. PUHDURMA
  27. PUH DANGDANG
  28. PUH PANGKUR

I-AWIAN BUDHA

DEP RTEMEN PENDiDIKAN N [ONAL 2000

Awi-Awian Budha

Awi-Awian Budha

I Made Subandia

00018572

PERPUSTAKAAN 1 pembinaan dan PENGEIWBANGAN bahasa departemen pendidikan ■ N A S10 N A L

Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan Nasional Jakarta 2000

Tidak diperdagangkan

Penyunting Junaiyah H.M.

Pewajah Kulit Agnes Santi

^rpustakaanPusatPembinaandanPengsmbanganBahasi No. Kasiiikasi No Induk : Tgl. : /f-(a Ttd. : (L

Bagian Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta Utjen Djusen Ranabrata (Pemimpin), Hartatik (Bendaharawan), Budiono Isas (Sekretaris), Sunario Rudy, Budiyono, Rahmanto, Ahmad Lesteluhu (Staf)

HAK CIPTA DILINDUNGI UNDANG-UNDANG

Isi buku ini, baik sebagian maupun selumhnya, dilarang diperbanyak dalambentuk apa pun tanpa seizin tertulis dari penerbit, kecuali dalam hal pengutipan untuk keperluan penulisan artikel atau karangan ilmiah.

Katalog Dalam Terbitan (KDT)
SUB Subandia, I Made
Awi-Awian Budha-Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, 2000.-viii-1-260 him.; 21 cm.
ISBN 979 459 045 1
1. KESUSASTRAAN BALl-KAJIAN DAN PENELITIAN

KATA PfiNGANTAR KEPALA PUSAT P^l^INAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA

Setiap kali sebuah buku diterbitkan, apa pun isinya dan bagaimanapun mutunya, pasti diiringi dengan keinginan atau niat agar buku itu dapat dibaca oleh kalangan masyarakat yang lebih luas. Seberapa jauh isi buku tersebut dapat memberi tambahan wawasan dan pengetahuan kepada para pembacanya, hal itu seyogianya dijadikan pertimbangan utama oleh siapa pun yang merasa terpanggil dan hams terlibat dalam berbagai upaya mencerdaskan kehidupan bangsa dalam pengertian yang luas.

Dalam konteks itu, perlu disebutl^ tiga komponen yang saling berkaitan, yaim tingkat keberaksaraan, minat baca, dan buku yang bermum. Masyarakat yang tingkat keberaksaraaimya sudah tinggi atau sekurang-kurangnya sudah memadai dapat dipastikan akan memiliki minat baca yang tinggi atau (sekurang-kurangnya) memadai pula. Minat baca kelompok masyarakat yang demikian perlu diimbangi dengan cukup tersedianya buku dan jenis bacaan lain yang bermutu, yang dapat memberi tambahan wawasan dan pengetahuan kepada pembacanya.

Pada dasamya setiap orang berkepentingan dengan tambahan wa wasan dan pengetahuan itu, bukan saja karena faktor internal yang telah disebutkan (tingkat keberaksaraan dan minat baca orang yang bersangkutan), melainkan juga karena faktor ekstemal yang dari waktu ke waktu makin meningkat dalam hal kualitas dan kuantitasnya. Interaksi antara faktor intemal dan ekstemal ini dalam salah satu bentuknya mftlahirifan keperluan terhadap buku yang memenuhi tuntutan dan persyaratan tertenm.

Dilihat dari isinya, buku yang dapat memberi tambahan wawasan dan pengetahuan itu amat beragam dan menyangkut bidang ilmu tertentu. Salah satu di antaranya ialah bidang bahasa dan sastra termasuk pengajarannya. Terhadap bidang ini masih hams ditambahkan keterangan agar diketahui apakah isi buku itu tentang bahasa/sastra Indonesia atau mengenai bahasa/sastra daerah.

Bidang bahasa dan sastra di Indonesia boleh dilcatakan tergolong sebagai bidang ilmu yang peminatnya masih sangat sedikit dan terbatas, baik yang berkenaan dengan peneliti, penulis, maupun pembacanya. Oleh karena itu, setiap upaya sekecil apa pun yang bertujuan menerbitkan buku dalam bidang bahasa dan/atau sastra perlu memperoleh dorongan dari berbagai pihak yang berkepentingan.

Sehubungan dengan hal itu, \ivk\xAwi-Awian Budha yang dihasilkan oleh Bagian Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta tahun 1998/1999 ini perlu kita sambut dengan gembira. Kepada penyusun, yaitu I Made Subandia saya ucapkan terima kasih dan penghargaaan yang tinggi. Demikian pula halnya kepada Pemimpin Bagian Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta beserta seluruh staf saya sampaikan penghargaan dan terima kasih atas segala upayanya dalam menyiapkan naskah siap cetak untuk penerbitan buku ini.

Hasan AIwi

UCAPAN TERIMA KASIH

Syukur alhamdulillah buku ini dapat diterbitkan tepat pada waktunya. Kami berharap mudah-mudahan buku ini dapat berguna bagi pembinaan dan pengembangan bahasa Indonesia. Dengan bertolak dari ketidaksempurnaan, buku ini diharapkan dapat menarik minat para peneliti yang lain untuk menggarap masalah ini lebih lanjut.

Awi-Awian Budha ini merupakan basil penjnisunan Bagian Proyek Pembinaan Buku Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah-Jakarta, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Tahun 1998/1999. Sehubungan dengan itu, kami mengucapkan terima kasih kepada Dr. Hasan Alwi, Kepala Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa dan semua pihak yang terlibat dalam penyelesaian terbitan ini.

Buku ini pasti banyak kekurangannya. Oleh karena itu, kami tidak menutup diri menerima kritik dan saran yang bermanfaat dari berbagai pihak demi perbaikan isi buku ini.

Akhimya, kami berharap agar buku ini dapat bermanfaat bagi studi sastra selanjutnya.

Tim Penyiisun

DAFTARISI

Kata Pengantar y Ucapan Terima Kasih y.-j Daftar Isi Transliterasi dan Terjemahan Teks Awi-Awian Budha 1 1. Pendahuluan j 2. Ringkasan Isi Cerita 3 3. Transliterasi dan Terjemahan Teks "Awi-Awian Budha" 7

TRANSLITERASI DAN TERJEMAHAN TEKS AWI-AWIAN BUDHA

1. Pendahuluan

Geguritan, sebagai salah satu bentuk karya sastra Bali tradisional yang merupakan warisan budaya dari para leluhur, hingga kini masih tetap dipelihara dan dikembangkan dalam masyarakat Bali. Karya sastra itu mftngandiing nilai-nilai luhur dan konsep-konsep, balk yang berhubungan dengan ajaran kerohanian maupun yang berhubungan dengan etika dan moral yang sangat erat kaitaimya dengan kehidupan sosial masyarakatnya.

Hal tersebut terbukti dengan diciptakannya atau digubahnya bentuk karya sastra itu secara berkesinambungan oleh para pengarang (pengawi). Ada yang diciptakan atau digubah dari teks tertentu (seperti tatwa/tutur atau filsafat) menjadi karya sastra dengan geguritan yang menggunakan tembang (pupuh). Salah satu di antaranya adalah Awi-Awian Budha.

Bentuk geguritan di dalam masyarakat Bali dikenal dengan istilah sekar alit (macapat), yaitu nyanyian yang menggunakan tembang (pu puh). Penciptaan sebuah tembang (pupuh) ditentukan oleh pada lingsa. Menurut Sugriwa (1978:3) dalam bukunya yang berjudul Penuntun Pelajaran Kakawin, pada berarti 'banyaknya bilangan suku kata dalam tiaptiap baris (carik/koma)' dan lingsa berarti 'perubahan bunyi [a,i,u,e,o] pada suku kata terakhir dalam tiap-tiap kalimat atau baris'.

Pupuh di dalam geguritan sama juga halnya dengan pupuh di dalam Awi-Awian Budha, masing-masing mempunyai tugas atau watak yang sangat bergantung pada sifat dan jenis peristiwa yang dilukiskan atau diifisahkan Setiap pupuh mempunyai tugas atau watak yang berbeda karena pupuh merupakan sebuah konvensi yang sudah menjadi kesepakatan yang dipedomani di dalam mengarang atau menggubah karya sastra geguritan. Pupuh di dalam geguritan sering disebut puh.

Tugas atau watak pupuh memang berbeda-beda. Misalnya, Pupuh Sinom digunakan untuk menggubah hal-hal yang menggembirakan, se perti kebahagiaan, kesenangan, keindahan, keceriaan, kegiatan mudamudi; Pupuh Burma digunakan untuk menggubah hal atau peristiwa peperangan, kemarahan, pertentangan atau permusuhan, dan kekacauan; Pupuh Semarandana dipakai untuk menggubah peristiwa asmara, kasih sayang, tangis, kesedihan atau hal yang mengharukan; Pupuh Pangkur dipakai untuk meiukiskan peristiwa dalam cerita yang menganHnng maksud yang sungguh-sungguh, seperti nasihat.

Di dalam naskah Awi-Awian Budha terdapat dua teks cerita, yaitu teks cerita Awi-Awian Budha dan teks cerita Geguritan Gelem. Naskah Awi-Awian Budha masih terdapat pada lontar dan merupakan naskah tulisan tangan yang menggunakan huruf Bali dan berbahasa Bali. Ukuran naskah sebagai berikut. Panjang 40 cm, lebar 3,5 cm, dan berjumlah 79 halaman. Setiap lembar ditulisi bolak-balik, setiap halaman berisi empat baris, tetapi nomor halaman hanya dituliskan pada sam muka dengan menggunakan angka Bali. Halaman bagian a tidak ditulisi angka, sedangkan halaman yang ditulisi angka adalah halaman bagian b. Pada umumnya. naskah lontar di Bali mulai ditulisi dari halaman bagian b, sedangkan muka halaman yang paling awal kosong.

Naskah Budha berasal dari Gria Alangkajeng, Nongan. Pengarang naskah itu adalah I Gusti Lanang Sidemen Mangku dari Taman, Budha Keling. Sekarang naskah im menjadi koleksi Kantor Dokumentasi Budaya Bali Denpasar dengan nomor/kode; I/G.

Awi-Awian Budha sebagai naskah lama merupakan warisan budaya. Nilai yang terkandung di dalamnya perlu dilestarikan dan disebarluaskan agar lebih dikenal oleh masyarakat luas. Namun, karena naskah itu berhuruf Bali dan menggunakan bahasa Bali, sudah tentu hal itu merupakan kendala untuk bisa dipahami oleh masyarakat luas. Oleh karena itu, naskah itu perlu ditransliterasi dan diterjemahkan.

Transliterasi atau alih aksara Am-Awifl/j Budha adalah pengalihan huruf demi huruf dari huruf Bali ke humf Latin. Kata-kata yang menunjukkan ciri ragam bahasa lama ditransliterasikan menurut Pedoman Umum Ejaan Bahasa Bali yang berlaku.

Cara yang ditempuh di dalam mentransliterasikan naskah lontar itu adalah dengan tetap mempertahankan keaslian identitas naskah aslinya, yakni dengan menyalin naskah itu apa adanya. Untuk itu, ada beberapa hal yang perlu diperhatikan di dalam menuliskan kata-kata yang menunjukkan ciri ragam bahasa lama^ di antaranya sebagai berikut:

1) huruf na rcanbat (*7)) ditransliterasi menjadi p,

2) huruf sa sapa (c^) ditransliterasi menjadi

3) huruf sa saga ) ditransliterasi menjadi §,

4) huruf ny ditransliterasi menjadi n,

5) huruf ba kembang ) ditransliterasi menjadi bh,

6) huruf ta danti ) ditransliterasi menjadi t,

7) huruf ta latik (tS") ditransliterasi menjadi t,

8) huruf ta tawa ) ditransliterasi menjadi th,

9) huruf da madu (aa3 ) ditransliterasi menjadi dh, d,

10) epepet ) ditransliterasi menjadi d,

11) taling ) ditransliterasi menjadi e.

Terjemahan atau alih bahasa terhadap naskah Awi-Awian Budha yang dimaksud di sini adalah pengalihan bt^asa sumber naskah itu (ba hasa Bali) ke dalam bahasa sasaran, yaitu bahasa Indonesia. Padanan ba hasa sumber dalam bahasa sasaran dilakukan dengan memindahkan makna kata yang terdapat di dalam bahasa Bali ke dalam bahasa Indonesia.

2. Ringkasan Isi Cerita

Konon di Negeri Keling ada seorang penguasa bemama sang Dewi Sakti. la sangat percaya terhadap tanda-tanda (wisik) alam. Pada saat ia akan menikmati hidangan, tiba-tiba cecak berbunyi di bawah kolong meja makannya. Menurut seorang pendeta dan sesuai dengan anugerah Sanghyang Siwa, hal im adalah pertanda buruk, yaitu akan kedatangan musuh yang tak tertandingi. Hal tersebut menyebabkan ia ketakutan, lalu ia menyerahkan diri kepada sang pendeta.

Unmk itu, sang pendeta melaksanakan upacara kurban suci. Ia mengundang para raja, resi Siwa Buda, dan ia memanggil para dewa dengan doa dan puji-pujian. Karena utamanya doa dan puji-pujiannya, turunlah para dewa menyaksikan upacara kurban itu. Konon tunumya para dewa itu menyebabkan bumi terang benderang, sinamya menembus ketujuh lapisan bumi sampai ke istananya sang Antaboga. Sang Antaboga kaget dan ingin mengetahui asal datangnya sinar itu. Lalu, ia pergi ke Suralaya diiringi oleh para resi Siwa Buda.

Setibanya si Suralaya, para resi Siwa Budha menjelaskan bahwa sinar itu datangnya dari bumi yang ditimbulkan oleb manikam perhiasan para dewa yang sedang menyaksikan pelaksanaan upacara kurban suci. Karena sang Antaboga ingin mengetahui lebih jelas, lain diunislah Begawan Waraharsa yang amat tersohor dan satu-satunya resi yang tak tertandingi di Saptapatala. Dia mengandalkan kesaktiannya untuk mengubah wujud menjadi burung gagak putih yang terbang di atas Negeri Keling. Semuanya dapat dilihatdengan jelas. Akan tetapi, ketika terbang melintas di atas sang Pendeta yang sedang melaksanakan upacara itu, tiba-tiba dia terjatuh dan terhempas di Saptapatala. Saat itu sang Pendeta sedang melebur dan menjnicikan sang Dewi Sakti.

Setelah dilakukan peleburan segala kotoran dan penyucian diri sang Dewi Sakti, tiba-tiba ia seperti tertusuk. la berubah menjadi seorang lakilaki tan:q)an dan namanya berganti menjadi sang Wirakara. Kemudian, sang Pendeta mohon diri unmk pergi ke Madura. Akan tetapi, sebelum pergi, dia berpesan agar sang Wirakara di Keling menjadi penguasa yang baik, membela rakyat, dan menegakkan kebenaran.

Selanjutnya, sang Wirakara di Keling merasa gembira didaiiq)ingi abdi setianya (I Tumr), tetapi ia tetap merasa berutang budi kepada sang Pendeta. Sementara itu, di Suralaya sang Antaboga bertanya-tanya mengapa utusannya sudah lama berangkat, tetapi belum juga kembali. Seorang pendeta dipanggil untuk melaksanakan kurban suci, lalu Dewa Siwa turun memberikan petunjuk bahwa Begawan Waraharsa (utusannya) kini berada di ujung timur Saptapatala. Oleh karena itu, diutuslah abdinya untuk mencari ke Saptapatala. Begawan Waraharsa ditemukan masih berwujud gagak putih; dia segeradiajak menghadap sang Antaboga. Sang Antaboga pun mengembalikannya ke wujud semula, kemudian ia disuruh mpnghadap .Sanghyang Brahma ke surga agar lepas dari kesengsaraan. Setelah itu, Begawan Waraharsa kembali lagi ke Saptapatala.

Di Keling, sehabis mandi di taman, sang Wirakara merasa sangat kaget karena pakaiaimya tiba-tiba berisi surat. Surat itu hanya dapat diketahui oleh sang Pendeta yang ke Madura. Dinyatakannya bahwa pemilik surat itu adalah Begawan Waraharsa yang kini sudah ke Saptapatala dan surat itu jatuh saat dia ke Suralaya. Sementara itu, Dewa Siwa dari surga turun ke bumi dengan mentmggang kuda merah bemama I Wala Abra untuk berdarmawisata. Ketika tiba di Negeri Keling, tepat di depan istana, kudanya seketika berhenti dan meringkik; suaranya menggema memenuhi bumi.

Suara kuda itu didengar oleh sang Wirakara. la segera menyuruh abdinya (I Tutur) untuk melihat ke luar. Setibanya di taman, dilihatnya ada kuda merah yang ditunggangi oleh seorang anak kecil yang sangat tampan, tetapi anak itu tidak dikenal. Ketika ditanya, anak im juga tidak menjawab; hanya kudanya yang meringkik. Sang Wirakara menjadi bingung mendengar laporan abdinya. Oleh karena itu. ia segera ke luar melihatnya. Yang tadinya berupa anak kecil, kini sudah berupa orang tua yang tampak kotor. Kemudian, ketika disapa, orang tua itu juga diam. Dengan demikian, sang Wirakara menjadi marah. Abdinya disuruh mengusir orang tua itu, tetapi tidak berhasil. Kuda milik orang tua itu amat garang dan mengamuk merusak taman, bahkan sampai menewaskan penjaga taman.

I Tutur diperintahkan supaya memukul kentongan. Rakyat Keling pun semua ke luar menuju ke taman. Mereka lengkap dengan senjata un tuk mengusir kuda itu. Akan tetapi, rakyat ketakutan karena kuda itu sangat sakti. Oleh karena itu, sang Wirakara segera turun tangan melawannya berlaga. Mereka berdua saling mengadu kesaktian. Akhimya, sang Wirakara kalah karena orang tua itu sebenarnya adalah Dewa Siwa. Dengan demikian, sang Wirakara segera pergi ke Madura menghadap sang Pendeta.

Dalam perjalanannya, ia bertemu dengan seorang dewi dari surga. Ia banyak dinasihati bahwa seorang manusia tak pantas berlaga menandingi kesaktian para dewa. Sebaiknya, ia menyerahkan diri dan segera kembali ke Keling menghadap Dewa Siwa. Demikianlah petuah sang Dewi (Betari Suci) kepada sang Wirakara.

Sang Wirakara segera kembali ke negerinya; ia bersujud mohon maaf dan menyerahkan diri kepada Dewa Siwa. Saat itu tiba-tiba datang Betari Suci menantang Dewa Siwa. Dengan demikian, perang tanding pun tak bisa dielakkan; bumi menjadi bergetar, lalu sang Antaboga ke luar dari Saptapatala. Setibanya di taman Negeri Keling, ia bertemu dengan Dewa Siwa yang sedang berlaga dengan Betari Suci. Sang Anta boga segera menghentikan perkelahian itu dan meminta agar mereka berdua berdamai dan supaya kembali ke Surgaloka. Mereka berdua lalu berdamm dan segera ke Surgaloka, sedangkan sang Antaboga kembali ke Saptapatala.

Setelah di Surgaloka, Hyang Tuduh menasihati agar Dewa Siwa atau Betara Siwa Guru dan Betari Suci selalu baik-baik supaya nanti mereka mempunyai keturunan untuk memegang kekuasaan. Ketika Dewa Siwa Guru di angkasa, ia mendengar seorang pengembala merintih meminta belas kasihan Tuhan karena sapinya kesakitan hendak melahirkan. Saat itu Dewa Siwa Guru menolong dari angkasa sehingga sapi itu segera melahirkan seorang anak laki-laki dan seorang anak perempuan serta seekor kuda merah sesuai dengan doa dan harapan Dewa Siwa Guru. Ketika baru lahir, kedua anak kecil itu beserta kuda sudah pandai dan sudah mengerti, lalu mereka menunggangi kuda langsung terbang menghadap Dewa Siwa Guru.

Dewa Siwa Guru meruat kedua anak kecil itu. Sementara itu, di bumi si pengembala kesedihan karena sapinya mati. Kedua anak itu dititahkan untuk mengobatinya sehingga sapi itu hidup kembali seperti sedia kala. Kemudian, mereka kembali dan bersama-sama ke Surgaloka. Akan tetapi, sebelum sampai kedua anak kecil itu diserahkan ke Wisnuloka kepada Hyang Tuduh, sedangkan Dewa Siwa Guru dan Betari Suci terus ke Surgaloka. Sementara itu, Dewa Indra datang ke Wisnuloka menghadap Hyang Tuduh untuk minta bantuan karena Indrabuana akan diserang oleh raksasa yang sakti. Hyang Tuduh memberikan kedua anak kecil itu untuk membantu Dewa Indra, tetapi Dewa Indra meragukan kemampuaimya. Oleh karena itu, kedua anak itu hendak dibuang dan akan ditinggalkan di puncak Gunung Krawana.

Saat itulah raksasa yang hendak menyerang Indrabuana datang dan mereka berdua itu juga hendak dimangsanya. Akan tetapi, para raksasa itu dapat dibunuh dengan keris dan beberapa di antaranya yang dapat meloloskan diri segera melaporkan kejadian itu kepada rajanya, yaitu raksasa Krawana. Oleh karena marahnya, raja raksasa itu langsung melawannya, tetapi tidak mampu juga membunuh karena anak kecil sangat sakti. Walaupun perang tanding itu berlangsung hingga matahari tenggelam, temyata tidak ada juga yang kalah. Karena sudah gelap, perang tanding itu pun terhenti; raja raksasa itu segera pulang, sedang^ kedua anak kecil itu pergi ke tepi pantai mencari perlindungan yang lebih aman.

Konon tepat tengah malam ketika kedua anak itu tertidur pulas, tiba-tiba mereka ditiup angin kencang. Saat itu mereka terpisah, yang perempuan terhempas jatuh ke air dan dipungut oleh para bidadari, sedangkan yang laki jatuh ke Gilitaba lalu dipungut oleh Betari Pratiwi. Diceritakan bahwa yang laki-laki diberi petunjuk untuk segera mencari adiknya. Setelah adiknya ditemukan dan sebelum mohon diri, para bida dari memberinya baju berjimat agar ia dapat mengalahkan raksasa itu. Dengan mengandalkan kekeramatan baju tersebut, akhirnya raksasa itu dapat dikalahkan dan ia bersedia menjadi abdi anak kecil itu.

Selanjutnya, anak kecil itu bersama-sama para raksasa, sebagai abdinya, menggempur Indrabuana karena hatinya jengkel terhadap perilaku Dewa Indra. Indrabuana menjadi porak poranda, tetapi untunglah dapat diselamatkan oleh Hyang Tuduh sehingga kembali seperti semula. Kemudian, anak kecil itu segera diajak oleh Hyang Tuduh ke Wisnuloka. Ketika itu Betara Yoni amat sedih karena ia tidak tahu akan ayah dan ibunya, tetapi ingin menemuinya. Oleh karena itu, Hyang Tuduh ber sama-sama kedua anak kecil im mengajak Betara Yoni ke Saptapatala.

Setibanya di Saptapatala, Betara Yoni langsung dihadapkan kepada ayahnya, sang Antaboga, tetapi Betara Yoni tidak man diakui sebagai putranya. Walaupun Betara Yoni sudah mendesak sang Antaboga dengan mengungkapkan bahwa saat kecil dia dimakan oleh raksasa, usahanya itu sia-sia. Dengan demikian, Betara Yoni amat marah dan merasa malu. Oleh karena itu, Betara Yoni segera kembali lagi bersama-sama dengan Hyang Tuduh ke Wisnuloka.

3. Transliterasi dan Terjemahan Teks "Awi-Awian Budha" /Ib/Ya semoga tak ada rintangan /Ib/Om Awighnamastu

PUH BURMA

1. Baru belajar tembang Burma 1. Tembang Durma paplajahan mengusahakan supaya berhasil, ngindayang bilih sidha,

wahai maafkan, dhuh ampura, I belog berlagak pintar, I Blog mambek ririh, ikut-ikutan mengarang, milu makakawiyan, bermaksud dipakai sebagai suatu peringatan, kumpulan cerita-cerita, tetapi ia bisa menjadi satu kesatuan.

2. Ya, Sanghyang Prama Jina yang tidak nyata, ditasbihkan di dalam kalbu, disemayamkan di dalam teratai, dipuja di dalam pikiranpikiran beliau perwujudan (Sanghyang) Acintia, sebagai pelebur, terbuka saat dipuja,

sat anggon pangeling-eling. satwa tuptupan, kewala sidha ya fiarik.

3. Dikasihi orang yang sungguh senq>uma dalam keindahan, satu-satunya aku yang dikasihi, pembicaraan menjadi bingung tujuan tidak menenm, menghilang di hadapan sang pujangga, tidak mungkin sedikit, bertemu segala isi ilmu pengetahuan.

2. Singgih Sangyang Prama Jina niskald, ginukya haneng hrddhi, pratisteng kamala, parokning sandhya jnanna, nira jnnana Cintya murtthi, makapralina, dug minga inasthiti.

4. Tetap tujuanku menggubah seberapa tembang, sebagai penghibur kesusahan, saat hati sedang resah, ditinggalkan ayah, hukuman semasih hidup, perbuatan bocah.

3. Sinanmata sang adi tameng kalangwan, siktngwang kasyasih, cingga kumapalang, don tan cakrabawa, tumilar ing jing sang kawi, tan pawang matra, anemu rasaning aji.

4. Manggih donkwakudwa angripta palambang, maka panglileng wingit, ring rancaning manah, tinilaraning yayah, wiphala kari ahurip, akaryya boncah, tidak tahu dengan adat yang sesungguhnya.

5. Tak bertujuan beliau sang Adidhamia seperti aku, /2a/ olehnya sungguh tidak sesuai, beraneka penderitaan, melaratnya bukan main, asrama semua rusak, temboknya pecah, halamannya ditumbuhi rumput.

tan wruhing sila yukti.

Nirdon sira sang Adidharmma kadingwang, I2al dene tan mafiut gati, inendahan lara, daridranira hara, asrama prasama runtik, tambaknya ginggang, natamya hinakan tmi.

6. Jika sebagai pengemban Tuhan Yang Mahakuasa, menerima penderitaan seperti ini, tidak dapat dilepaskan, bukannya dari dahulu, tidak ada perilaku utama (dan) perbuatan baik, sekarang hasilnya, penderitaan mati (tetapi) bukan mati.

6. Kapo pangembaning Hyang Widhi Wasd, aweh lara kayeki, tan kina linesan, boy a yd haneng kuna, tan hana bratha sukirtthi, mangke phalanya, lara mati tan mati.

7. Aku orang celaka tidak tahu malu, syukur masih tahan hidup, hati menanggung malu, selalu berjalan tanpa tujuan, pergi dari istana, berkeiana ke mana-mana, meninggal dalam hutan di gunung.

7. Ekong awak bay a tan wruha ring irang, awet kari ahurip, twas amanggih irang, pisan amurang lampah, tumilar haneng ndgari, satiba para, pejah ing wana wukir.

8. Barangkali ada orang yang amat suka kekurangan, memberikan petunjuk dengan ilmu pengetahuan, sedikit peninian, seperti sifat seorang ayah, karena tersohor dalani ilmu pengetahuan, (tentang) filsafat batin, dan yoga semadi,

8. Palarana wwang sredha dama wigunna, awawarah ring aji, matra katiruwan, kadi gunaning yayah, apan kasumbung ing aji, tatwa dyatmikd, saha yogga samadi.

9. Mungkin dapat digantungkan dengan jiwa sedikit, kasih sayang orang sudah suci/sempurna, keutamaan dari segala pe ngetahuan, sampai di alam baka dan akhirat, pembayaran utang cinta kasih, dan supaya berhasil, jika tidak di Padmadari.

9. Palar siddhd kasangsang ing citta matrd, sih ira sang wus licin, kottamaning sastra, tekeng i hatra paratra, panawuran utang sih, saha pang sadya, yan tan ing Padmasari.

10. /2b/ Sekarang ada tercantum dalam filsafat cerita, sebagai pencipta (dan) pemelihara, sampai kepada pelebur, merupakan bagian dari Pancanala, membentuk (huruf U swarasandi, bagaikan perpisahan, juga jasa akan tuannya.

10. /2b/ Mangke hana umung gwing tatwa caritha, maka utpti sthiti, katekeng pralinna, parokning Pancanala, manangun U swarasandi, angde wiyoggd, hara yasd aswami.

perpustakaan PEMBINAAN dan P E N G E M B A N G A N B A H A S A DEPARTEMEN pendidikan . N A S I 0 N A L

11. Ada lagi disebutkan di dalam cerita, pembagian dari sepuluh penjelmaan, inti sarinya sastra utama, yang terbawah (dan) yang teratas itu, dharana dalam hidup (dan) mati, dim di kemudian had, menyadi dengan Tuhan.

11. Malih ham wimrnna haneng caritha, parokning dasa murtti, pohning sastrotamrm, ming SOT ming luhur ika, dharana ring pati urip, dim ring wekas, amoring Sanghyang Widhi.

12. Kemudian ada dalam filsafat cerita tercantum, sebagai pencipta (dan) pemelihara, serta sebagai pelebur, siwa angga di Siwaloka, dan siwa padha, di atas agra, di bawah agra tengah sesunggulmya.

12. Malih ham ummggwing tatwa caritha, maka utpti sthiti, katekeng pralinm, siwangga ring Siwaloka, siwa padha makadi, luhuring argga, soring argga madyatwi.

13. Sekarang ada lagi disebutkan di dalam cerita, sebagai pencipta (dan) pemelihara, serta sebagai pelebur, merupakan bagian dari jagrasupta, tak lain dari perwujudan eka aksara, yang kedua adalah pikiran, perwujudan dari segala hasil perbuatan.

13. Mangke ham wimrnm haneng caritha, maka utpti sthti, katekeng pralinm, parokning jagrasupta, ri tan ekaksara murtthi, adhwaya jhana, wiphala-phaleng murtthi.

14. Demikian kata orang yang tahu dengan kenirwanaan, ya itulah perpaduannya, tetapi ia jadi satu kesatuan, kedelapan berasal dari suara, /3a/ kautamaan dari Sanghyang Aji, ada di tempat yang tersembunyi, Tri Kona Ongkara yang tertinggi.

14. Na ling nira sang wruha ring kanirbhanan, yateka padunaning, anghing malatra ya, kastah saking marorawa, /3a/kottamaning Sanghyang Aji, hana ring guhya, Tri Kona Ongkaradi

15. Tujuannya sekarang janganlah 15. tak mewaspadai, dengan filsafat segala ilmu pengetahuan, permohonan yang sangat mulia, ada yang bertingkat-tingkat, walaupun ten^atnya rahasia, keadaannya tersesat, segala penjelasannya di tepi.

Doning mangke aywa tatan ngawaspdha, ring katatwaning aji, diwyaning papatran, wentin matumpang-tumpang, nadhyanya wasana sandhi, hanane singsal, patrang-tranganeng tipi.

16. Konon ada dua yang lain mengarah ke-4 penjuru di tengah, Astawara ada di pinggir, senantiasa menuju ke kanan, yang lainnya berkumpul ketiganya, ada sam di selatan, semua (sudah) diucapkan, karena tak tertimpa api.

16. Wiraen rakwa lyan natur ring tengah, Astawara haneng tipi, nitya pradhaksina, lyan makumpul katrinya, wantin kidula sawiji. Input inucap, hetu tan keneng api.

17. Kemudian, konon ada Windu mengarah ke tujuh penjuru, ada di bawah terbalik, yang lain bertolak belakang, semua bertemu kepala, di antaranya trisula (dan) cecek, bertempat di bejana, pengeruatan dalam kematian.

17. Mangke wenten rakwa Wii)4une rmnapta, winten ring sor winalik lyan malih matmgkas, matimu sami sirah, tri sula cicSk makadi, mungguh ring kajang, rarwating kapatin.

18. Janganlah salah tanggap kata aksara itu, tidak berguru dengan pengetahuan, demikianlah pengetahuan aksara, membodohi orang yang bodoh, seandainya ia tersohor dalam pengetahuan, akan diberitahukan, dengan tanda-tanda.

18. Aywa nanggal angan ling nikang aksara, tan agurwa tang aji, yaydji aksara, amumunggmg wong mudha, yangde kasumbunging aji, amara-marah, cinestakaranani.

19. Penenqjatannya bagaikan sinar 19. /3b/ dalam mendung, menyaingi terangnya sinar bulan, saat di tempat duduk, memutar di dalam sungai, meresap dalam ingatan pikiran, kalau dilaksanakan, sastra yang sungguh tak terkendalikan.

Panglinggan kadi tejaning /3b/ sodama, anarung tranging sasih, kalaning asdnana, amuter ring jroning gangga, mungpang kang idhep samni, yaning linaksana, sastra tan pdntuk gati.

20. Janganlah terlalu banyak berkumpul dalam tubuh, hendaknya tahu hakikat rahasianya, susunannya dalam tubuh, watak aksara itu, tempat di tengah itu sebagai awal, hendaknya jangan keliru, keluar masuknya ilmu.

20. Aywa kadalurung mupule sarlra, wruha ring tatwa sandi, gelaring sarira, sipat ikang aksara, makagrmadhya ikang wit, aywana singsal, pasuk wetu ring aji.

21. Kalau mengetahui seperti kata aksara itu, jika robek sedikit saja, pasti sudah disempumakan, sempuma sampai pada leluhumya, pahala orang ahli dalam ilmu pengetahuan, oleh karena utama, jadi bebas dan suci.

21. Yaning wruha kaya ling nikang aksara, yadyan wek atebih nah suba pui}nayang, kastah tdkeng kawitan, phalan sang widagdeng aji, dening uttama, andarung tika licin.

22. Manusianya yang berwujud pelebur, bum! sebagai pemelihara, sastra(nya) sebagai pencipta, menitah perwujudan, (ke) empat sanak saudara tak ketinggalan, menitah beliau, pendita Siwabodi.

22. Manusane ya mahawak pralipna, gumi maka hesthiti, sastra ngutpetiyang, manuduh pahawa^n, catur wwangsane tan mari, manuduh ida, padatjda Siwaboddhi.

23. Oleh sastra yang keluar dari kesucian pikiran, dengan ujung kepalan tangan.

23. Dening sastra wetu saking sunya jharui, mawa tungtunging musti.

tetapi berkeliiing, keluar masuk mengawasi, /4a/ siang malam selalu berdampingan, sesungguhnya tunggal, perbedaannya hanya sedikit.

nanghing mailehan, masuk metu mawasan, I4al piteng lemahe masanding, jatine tunggal, binannane akikit.

24. Yang disebut nafsu dengan yang bukan nafsu, manusia menjadi bumi, berasal dari Sadrasa sebabnya menjadi manusia, datang ia bersama-sama menitis, beserta ajaran titah beliau sang pujangga.

24. Ne kaucap kammd kalawan tan kammd, manusd dadi gumi, mawit Sadrasa, awanane dadi wwang, teka ya taring tumitis, madulur sastra tuduh ida sang kawi.

25. Itulah sebabnya surat itu bertempat di bejana, menurut kecil, sedang, (dan) utama, itulah penyebabnya, diantarkan oleh upakara, menjadi rumput (dan) kayu semua, serba merangkak, (dan) segala yang melilit.

25. Sangkan ditu surate mungguh di kajang, manista madhya Iwih, into ne hawanan, kabwat ban yajnana, dadi padang kayu sami, sarwwa rumangkang, kumalap sakumilip.

26. Karena keluar dari beliau sang 26. Dening mijil saking ida sang pendeta, pandita, berbekalkan ajaran agama, mapangancan sastr^i, segumpal harapan, isti sawrttina, Brahma, mangawa jagate sami, menguasai seluruh jagat, maka pamragat,

bagaikan Sanghyang waluya Sanghyang Brahma, sebagai penyelesaian, Sanghyang Tuduh sesungguhnya.

Sanghyang Tuduh sujati.

27. Karena beliau bisa memberikan hukuman, sungguh nyata (dan) tidak nyata, pantas dipakai lingga dikatakan oleh beliau, pendirian Gunung Kawi tahu segala isi pikiran, kebebasan tujuan yang utama.

27. Krana ida sidha nugrahd wigrahd, sakala niskala twi, sMeng anggo lingga, dening ida kaucap, paragayan Gunung Kawi wruhing ajhana, suksma sunya konci.

28. Tetapi ada dirahasiakan oleh orang sangat bijaksana, di dalam akal pikirannya, /4b/ dalam perwujudannya tidak tampak, sebab asalnya tertinggi, tetap bangkit sebagai isi ajaran, dua buah lingga, yang menjadi tandanya.

28. Anghing hana ginupta sang mahawidhwan, ring citta taya ng buddhi, Mb/ ring murtti tan pawas, sangkan paraning wSkas, nispraharasaning aji, dhwa dampung lingga, siptane makadi.

29. Olehnya suatu basil penjelmaan tidak ada, tidak datang basil yang dinikmati, kalau kematian, tidak memilib-milib jalan, jika sudab jelas-jelas wanita, berubab bancur, berakbirlab keadaan ini.

29. Ri denira saphala murtti tan hana, tan dateng phala bhukti, yadin prdnantika, tan apilihing hawan, yan sdmpun akarwan istrl, temah pralaya, hmusining hanan iki.

30. Demikianlah perihal orang yang pikirannya hina, bukan dari rahasia perasaan hati, hendaknya tabu menerangkan, dengan meniru-nirukan, menggubah segala isi ajaran, mencoba melawan, dalam perasaanku seperti ini.

30. Scatiangkam idihing wang hina jham, tan sakeng guhya hrdhi, wruha marttnana, saking manular-nular, angripta rasaning aji, palar mapangpang, ring citthangku kayeki.

PUHSINOM

1. Nyanyian menasihati diri sendiri, dukanya seperti sekarang, yatim piatu sejak kecil tanpa keluarga, di setiap perjalanan mengemis, slang malam selalu sedih, ingat dengan diri sengsara, karena terlalu bodoh, menunggu-nunggu agar cepat mati, supaya tidak lagi, menemukan duka lara.

2. Kebetulan berdampingan dengan potongan-potongan lontar, belajar mengasah pangutik, /5a/ tumpul tampaknya masih tumpul, mencoba-coba menulis.

1. Kidung mituturin awak, duMdtane buka jani, ubuh cnik tan pakadang, sing jalan-jalan mangimpi, piting ISmah sai sidih, ingit tikin awak lacur, baan biloge kalintang, nganti-anti enggal mati, mangde suwud, manimu duhkita bhara.

2. Kadung namping intal cacahan, malajah nangih pangutik, /5a/ibul tampake nu podol, ising ngindayang manulis, babuyutane n&cain, pasang ribah sastra bandung.

gemetaran yang mendatangi, pasang rebah huruf beradu, bentuk tulisannya seperti dicakar ayam, leretan kurang ke sanding, tidak peduii, menjadi buah bibir.

karate maburikcakan, ririgan Urang ka samping, twara kengguh, mandadi ucap-ucapan.

3. Hancur oleh gantungan gantungan, membaca malu menggubah, bahasa Bali tembang Sinom, berpura-pura tahu tembang nyanyian, diri(nya) bukan keturunan pujangga, tidak malu mengacau, meniru orang yang sudah pandai, tidak tahu (antara) benar (dan) salah, asal keluar, berpura-pura saja diri pintar.

4. Sekarang selagi aku, menulis tidak sesuai dengan nyanyian, menggubah nasihat utama, konon meniru pura-pura pintar, entah kapan akan berisi, sesungguhnya berat merentangkan, seperti topeng terisak-isak, oleh waja^ya menuding, menjadi payah, bergerak-gerak di tempat.

3. Rdmuk baan gagantungan, mamaco pongah mangurit, muni Bali tembang Sinom, mapi nawang pupuh geijding, awak twara totos kawi, twara jingah ngaduk-ngaduk, manulad sang sampun wikan, twara nawang bdndh pelih, ngulah p^su, mapiyang awake prajnan.

4. Ne jani awake mungpang, nurat twara manut gei}ding, mangik^t tutur uttamd, nulad kocap mapi ririh, ndikapan pacang maisi, jatine n&iSdang wentung, buka topeng mangisikang, sibenge baana nuding, payu tuyuh, jibrag-jibrag jalan mula

5. Dikiranya mudah mempelajari ilmu pengetahuan, bukan ia minta diajari, /5b/oleh segala hal ratusan ribu, segala ilmu pengetahuan saling berkaitan, bertempat di bawah (dan)di belakang, di depan (dan) yang lain di atas, sekarang salah menempatkan sepatutnya rambat menjadi danti, hasilnya kacau, tetapi sudah berhasil.

5. Kadenang gampang masastra, twara ya nagih ajahin, /5b/dening makancan Mtiyan, sastra padha mangincalin, mmgguh beten di ori, di arip Hen di dmr, jani pelih ban mapasang, patut rambat dadi danti, teka puwuk, kewala suba nidhayang.

6. Dipakai membodohi yang lebih bodoh, segala jenis pengetahuannya sekarang, itu dipakai menggemakan suara, supaya agak samar sedikit, akan mencari penghasilan, sebenamya selalu kacau, ya, sudah, jalankan saja, perlakuan berpura-pura, jangan diperhitungkan segala keldiawatiran si penjahat,

Anggon melog ne belogan, kakancan sastrane jani, into anggon man enggungang, apang sarwan agigis, pacang mangalih pikolih, pituwi sadha ngarumuk, na ya suba jdlanang, ulahang mamapi-mapi, da mangitung sapangimur i durjjana.

7. Akal tikus yang dilaksanakan, menggigit sambil meniup, seperti ikan hiu menyambar, agak mengapung seperti mati.

7. Dayan bikule jalanang, mangutgut sambil mangupin, buka kakyane manarap, sada ngambang mirib mati sambil menahan tetap melihat, matanya siaga mengintai, seperti mabuk kena tuba, tengadah kemudian mencabik keras, terasa batal, dia akan mendapatkan

sambilang fUmgka nginotin, matane ulat maledru, mirib l&igih kena tuba, nungkayak lawut mangambis, masa buwung, iya pacang manidhayang.

8. Seperti pergi ke kubangan 8. kawah, setiap langkah terperangkap jaring, setiap yang jujur bisa melompati, /6a/tidak dikatakan bergantungan, entah kapan akan salah, cepat-cepatlah lalu menjahit, kalau melaksanakan kebenaran, kosong tidak menemukan basil, menjadi batal, menemukan segala isi dulang.

Cara kakawahe plongan, sing jalan nangketang jaring, asing polosan mamabar, I6a/twara neap mangulanting, ndikapan pacang pilih, becatang lawut ngarajut, yan manalukang kadharmman, puyung twara mapikolih, payu buwung, manimuang isin dulang.

9. Im sudi olehnya membeberkan, 9. bukan titah Tuhan Yang Kuasa, bekal perbuatannya zaman dahulu, mengikuti hidup mati, karena kutukan menitis, tidak memanggil (lagi) baik buruk, perilakunya menjadi manusia, dia sendiri pulang pergi.

To sidha ban ngalemekang, boya titah Sanghyang Widhi, bekel gawene ring kuna, matututan pati urip, apan sipating dumadhi, twara manggil ala ayu, tingkahe dadi manusd, ya, awake bulak-balik, twara buwung, manenuiwang suka duhka.

tak bisa dihindari, menemukan suka duka.

10. Didasari oleh ajaran agama, 10. adanya golongan seperti sekarang, yang disebut catur warm, caturyuga yang menyertai, yang memegang benar (dan) salah, balk buruk sudah di situ, bertuliskan tiga buah kata, menjadi hina, menjadi balk, (dan) utama, sudah tercantum, menitis menjadi manusia.

Malarapan baan sastra, ada wangsa buka jani, catur waramne kaucap, catur yuggane marengin, rmngisiyang bineh pelih, jle mlah suba ditu, masurat sastra tatiga, mani^ta rmmadhya liwih, suba mungguh, tumitisan dadi janrm.

11. Bersama-sama dengan Tri 11. Gum, Tri Pramam kukuh mendampingi, pecah menjadi suka duka, dijahit oleh ajaran agama, kemudian supaya menjadi sempuma, keburukan menjadi kebaikan, /6b/diputuskan oleh kebenaran, menuju kepada hasil perbuatan yang baik, sudah berada, semua itu di dalam diri sendiri.

12. Gunanya sastra yang utama, 12. sebabnya belajar kekawin, nyanyian sanq)ai kepada

Baring mangajak Tri Gum, Tri Prarmm pageh nanding, piyak dadi suka duhka, majait baan sastra aji, mahgde-puntmne jani, alane dadi rahayu, /GbMapamutus baan dharmma, ngungsiyang phalane Iwih, suba mungguh, di awake to makejang.

Gagunan sastra uttama, krapa ndajah kakawin, kidung tikaning babasan.

penafsirannya, seperti yang berjumlah delapan (dan) sepuluh, melaksanakan pemujaan dengan doa-doa, memuja betara utama, mengentaskan dewa pitara, supaya menemukan surga yang utama, sangat tersohor, mengalahkan korban suci yang sebelas.

asta dasdne makaadi, ngilarang puja sammi, ngarccana bhatdra ayu, ngintasang dewa pitara. mamanggih swarggane Iwih, twah kasumbung, ngalahang yajnane ping solas.

13. Kalau mempercayai yang dusta, akan menemukan neraka, menjadi dasar kawah/jambangan jika tidak dibuatkan upakara, orang tidak bisa disalahkan, basil perbuatan yang sesungguhnya, diakhiri oieh suka (dan) duka, sama-sama ia dibatasi nilai(nya), kalau di pundak, di dada (dan) ada di dahi.

13. Yan mangugonin ne dusta, manemu cambra go wed, manadi dntip jambangan, yan tan gawenang tebusin, anak tong dadi pelihin, phalan pagawene nulus, matungtung ban suka duhka, padha ya mabilat aji, yen di punuk, di tangkah ada di gidat.

14. Menurut buruk, sedang, (dan) utama, sama-sama menjunjungkan titah, betara berstana di situ, bertelapak sangat utama, Kala Mretiu mengiringkan.

14. Mardsta madhya utama, padha mamwunang widi, bhatdra ditu malingga, matapakan Iwih-twih, Kala Mrtyu mangiring, ngamong laksatia tatilu, kagunan i manusa.

memegang tiga perilaku, keperibadian si manusia, sebabnya ada yang menggerakkan, /7a/ balk buruk, (dan) dosa, jika kuat akan ke surga.

kra^ ada manindakin, I7a.l ala ayu, papa swargga yaning pagih.

15. Huruf yang bertempat di dahi, berseri pantas mempunyai daya tarik, menjadi samar wibawa miskin(nya), ada yang berada di belakang, terlihat berseri menarik hati, akibatnya selalu menemukan kebahagiaan, tidak dapat diyakini, pemberitahuan kekuatan, hanyalah tiga, jiwa raga yang tenang.

15. Sastrane mmgguh di gidat, tinggar pantis misi mSlik, dadi saru bawan tiwas, ada ne nongos di dori, katon tinggar mamlik, dadi nemu suka mulus, twara bakat cagerang, dedawuhan sakti, twah tatSlu, pati petaiya krttha.

16. Itulah dia berwujud (ke)- lepas(an), jelasnya dengan lima pergantian, tujuh kalau Saptawara, diikat oleh keyakinan, Caturyuga yang mengendalikan, Kreta (dan) Treta itu bercampur, Duapara (dan) Kaliyuga, setiap serams tahun berganti, baik (dan) buruk, buminya ikut menuruti.

16. Ento ya maawak sunya, katara Ian lima ganti, pitu yaning Saptawara, kapugih baan pratiti, Caturyugga ngidingin, Krta Tretane macampuh, Dwapara Kaliyuga, manatus taun maganti, ala ayu, gumine baring muwutang.

17. Karena seperti cahaya cermin, terasa yang diucapkan ilmu, seperti sekarang tidak dapat, dari kebenaran memperoleh hasil, karena upayanya sekarang, lain ada berpura-pura bekerja berat, ada yang meningkahkan cinta, ada merayu dengan manis, sungguh banyak, /7b/ perumpamaannya menghitung bintang.

17. Dening kadi cayan mdka, marasa ucapan aji, buka jani tong nidhayang, saking dharma rmpikolih, krana upayane jani, len ada maapi tuyuh, ada mikasang trsnd, ada mangenor ngemanis, twahna liyu, /7b/ upamanna mitek bintang.

18. Sebab ada yang diceritakan, cerita sifat-sifat ilmu, keluar dari Sanghyang Brahma, menjadi segala yang bernyawa, janganlah mendendam ilmu, bujuk (dan) selalu dipeluk, dipakai cermin siang malam, diperhatikan serta ditanyai, selalu dijunjung, dipakai area di atas kepala.

18. Doning ada kaucapang, tutur sasipating aji, wijil saking Sanghyang Brahma, kadaden sarwwa maurip, hida numuwikang aji, papasihin sai kupkup, anggo meka piting lemah, ngulingling saha konin, teka sungsung, anggon arcca di bunbunan.

PUH PANGKUR

1. Ulangi belajar ilmu pengetahuan, kepada beliau yang sudah berbadan pujangga, supaya bisa sesuai dengan

I. Jumuin malajah sastra, ring ida sang sampun meraga kawi, mangde sida mdnut pupuh, tekaning pasang sutra.

tembang, demikian juga dengan konvensinya, (suara) pendek (dan) panjang, penunggalan suaranya, kalau merakitkan konsonan, rambut kembang bersama (huruf) danti.

2. Hendaknya benar jangan sanqiai keliru, yang memakai suku, nanya, tedung, cakra, dan taling, surang, cecek, wisah, (dan) ulu, itu menyebabkan terkumk, karena beliau, berpura-pura berbadan suci, rapi oleh sisiran, pekerjaannya mengolah daging.

riswa dirgga, patunggaUm swaranipun, yan ngarcddtang wyanjana, rambat kembang pada danti.

3. Ajarannya tidak dilaksanakan, menjadi goyah jarang diperhatikan, /8a/kesepuluh indranya berkumpul, pecah menjadi kacau, salah menerka, yang di bawah dikira di atas, yang benar dikatakan jahat, siang malamnya berbalik,

4. Sudah berwujud nafsu loba, keluarlah angkara murkanya memenuhi bumi,

2. Da mandahang salah para, suku nanya matedung cakra taling, surang cecik wisak ulu, into makada tulah, krana Ida, mapi-mapi awak putus, nilip baan saswahan, kakincane ngolah daging.

3. Sastrane twara jalanang, dadi mungpang pati rungurunguin, /8a/ dasendriyane mapupul, bincah dadi byapara, salah tarkka, ne beten kaden baduur, ne dharmma sengguhang corah, lemah petenge mabading.

4. Suba mawak rajah tamah, pisu angkarane ngibikin gumi, tuwutang manadi buduh.

dituruti (akan) menjadi gila, menentang pemujaan terhadap dewa, memarahi, orang yang berbuat kebajikan, karena banyaknya menghabiskan, semua tetangga diberi tahu.

nidongin dewa pujd, manguwelang, anak magawe rahayu, baane liyu mangonang, using pisaga saduwin.

5. Apa gunanya merauja, 5. datang berdiam diri berpakaian putih menghadap ke timur, tangannya terburu-buru melilit, tiba-tiba bermain jentikan, tnengepalkan tangan, mencium sambil mencakupkan tangan, cakupan tangannya menyembah, meminta sehat (tetapi) tetap sakit.

Apa gawene mamuja, t&ca nodog niamutih mdrep kangin, encong limane ngalidu, saget mapapentilan, magimelan, ngad&dn macakup-cakup, cakup limane manumbah, nunas siger masih sakit.

6. Bukankah aku supaya semakin kaya, masih miskin (dan) selalu menggadaikan, makanan hanya ketela sama jagung, dikiranya masih senang, mengetahui dewa, mengapa tidak ada datang, memberikan penugerahan, tetap keras kepala (dan) masih berbicara sendiri.

6. Twara ko mangde nugihang, masih tiwas masanda sai-sai, pragatang kasela jagung, masih dSmen kadena, nawang dewa, nguda twara ada rawuh, mangicenin panugrahan, masih pingkung nu mangumik.

1. Jangan sekarang mengamati, perihal ceritanya karena menghadap ke timur, (Dewa) Siwa yang nyata sang wiku, berhasil dalam segala pekerjaan, karena beliau, sudah dirinya sendiri menitah, mengupakarai arwah, nyata (dan) tidak nyata sesungguhnya.

7. Eda jani mam^dasang, katatwane kram maarip kangin, Siwa sakala sang wiku, nidayang sarwwa karyya, dening idha, suba paragayan tuduh, nmngupakara pitard, sakala niskala jati.

8. Karena watak manusia, sesuai dengan agama mengikuti ucapan ilmu, perkataan beliau sebagai orang suci, perilakunya tidak berlebihan, Sanghyang Sastra, pertanyaan beliau saat pulang, pergi menuju Siwalaya, sebabnya memuja Tuhan.

8. Dening sipating manusa, manut gamma mangiring ucapan aji, pangrawos ida sang putus, twara kabehan polah, Sanghyang Sastra, tataken idane mdntuk, mangungsyang Siwalaya, kram mangastawa Widhi.

9. Beliau memuja dirinya sendiri, 9. karena sudah manunggal dengan Tuhan, pikirannya dibagi tiga, disebut Tri Mandala, karena bertingkat, di tengah, paling bawah, (dan) paling atas, ketiganya punya wama sama, geraknya mengarah ke lima gunung.

Ida mangastawa raga, apan sdmpun amoring Sanghyang Widhi, ajham pimrah tilu, kaucap Tri Mandala, krapa ngargga, di tengah ming sor ming luhur, mapatuhan kalpika, tingkahe ngamahca giri.

10. Menurut rendah, sedang, (dan) utama, wedanya memuja Tuhan Yang Mahakuasa, menjadi sampai tiga kali, menurut kecil/rendah segala perbuatan, pertengahan puncak, /9a/ lengkap segala maksudnya, yang utama ditempatkan pada lingga, berbenteng pujian semua.

11. Kukuh berwujud dewa, Sanghyang Siwa bertahta di teratai manikam, beranting-anting (dan) memakai ketu, memakai rambut keagungan, delapan harta kekayaan, perintahnya sebagai titah, memakai yang serba bersih, lengkap dengan penutup ganitri.

10. Manista madhya mama, wedannane ngarccanna Sanghyang Widhi, dadi tiba ping tiga, manista parikrama, madhya argga, 19a/ pepek sirowistanipun, mama mapulang lingga, makuta asthawa sami.

12. Sebabnya beliau dipakai tempat pemujaan, junjung kaki beliau kalau melakukan pembersihan diri, segala kekotoran menjadi hancur, karena sudah berwujud, Sanghyang Sastra, dipuja bersama-sama di dalam

11. Pagih maraga bhatara, Sanghyang Siwa mapadmasanna manik, maanting-anting maketu, mapasang kesabhranna, asta bhranna, tuduha maka pituduh, mangangge sanvwa sudha, pepek masampet ganitri.

1 2. Sangkan ida anggo sanggah, sum cokor idane yan mabrisih, sapapane dadi l&>ur, mapan suba maraga, Sanghyang Sastra, asthiti pada ring kayun, sakala mapnik malilang, twara neap tika licin.

hati, nyata-(nyata) manikam menawan hati, tanpa disebut datang dengan sendirinya.

13. Sebab jika beliau durhaka, dengan ilmu dari orang yang sudah suci, sangat besar dendanya, segalanya membawa kutukan, tidak diruwat, menemukan dosa selalu, di dunia nyata menemukan marabahaya, di dunia tak nyata bertemu kotor.

13. Kraijui yan ida pramada, tiken sastra ri sang sampun sulinggih, uttama pidandanipun, sabwating upadrawa, twara lukat, papa pdtaka satuwuk, scdcala manggih sengkala, niskala anemu wed.

14. Dipilih yang dipakai sahabat karib, yang sungguh baik (dan) setia mau mengajar, /9b/ sahabat jangan takut payah, sungguh-sungguh akan dibiayai, itu yang dipercayai, kuatkan iman dari berguru, dibela sampai di kemudian hari, kebenaran ilmu pengetahuannya dipegang.

15. Janganlah sembarangan menyalahkan,

14. Pilihin makaka sihan, nene dharmma pageh puguh ngajahin, /9b/ sewaken da takut tuyuh, pituwi pacang kabeyan, to sadhyayang, pagehang baan maguru, pitindih kayang kawekas, kadharmman sastrane gisi.

15. Eda ngulah manguwlang, di awake malu delargelarin, dalam diri sendiri terlebih dahulu diberi modal, diukur supaya sesuai, karena bisa dihaluskan, semua dalam wajah, supaya jangan nanti salah tempat, tuntaskan sampai ke tengah, dikumpulkan menjadi satu.

sikutang apanga anut, dening dadi alusang, sasebingan, mangde da nin salah dunung, inggasang kayang ka tengah, kumpulang dadi abesik.

16. Keluar menjadi Saptawara, 16. kembangkan menjadi nyanyian tembang kekawin, perhitungan guru dicari, rakit huruf konsonan, menjadi sandi, suaranya mengarah ke tujuh titik, disebit menjadi gegewangan, berbunyi sumbang berhulu hati.

W&u dadi Saptawara, lintbak dadi ginding kidung kakawin, pabacakan guru ruruh, rakit sastra wyahjana dadi sutra, swarane manapta witpju, sebit dadi gagiwangan, mambero mauluwati.

17. Kalau beitembang (atau) bernyanyi, agak menggeram kerongkongan dikunci, keluar napasnya lembut, di lidah dikuatkan, mempercepat, disalurkan keluar ke hidung, kalau keningnya mengerut, menahan napas sebenamya.

18. Supaya pendeta mementingkan,

17. Yaning matembang manggita, sadha ngir^ng gagurungane konci, pawitum bayune alus, di lidahe pagihang, mangihcengang, irasang uwus kacunguh, yaning alise manganggas, amati bayu maslik.

18. Mangde pranda numda manaratang.

peringatan sesungguhnya sekarang, memberi tahu putra pendeta, memperjelas antara baik (dan) buruk, pendeta lain menjawab, "nah ayah sekarang membenarkan," kemudian beliau berjalan, setelahnya ikut mengiringi, tidak diceritakan, sudah tiba di dalam puri.

19. Kemudian pendeta berhenti, di hadapan sang Dewi Sakti, sang Dewi segera menyapa, "ya, Ida Gede silakanlah, naik duduk bersama-sama," (sang) pendeta sudah duduk, kemudian mereka bercakapcakap, sang Dewi perkataannya menawan hati, "silakan, (dengan) senang, pendeta memberi tahu say a."

/10a/ kakeling ugine mangkin, mamawosin anak praifda, rmnantenang ala becik, praijda raris nawurin, nah bapa jani mituhu, ngararis ida mamarggd, huwusane sareng ngiring, tan winuwus, sampun rawuh ring puriyan.

19. Padhaifda ngraris mararyyan, ri ajing sang Dewi Sakti, sang Dewi mdtur pahnapa, inggih Ida Gdhe ngraris, mmggah sareng malinggih, pdhanda alunggith sampun, raris ida mabawosan, sang Dewi ature manis, durus asung, pranda mamawosin titiang.

20. Saya memperoleh pengalaman, laiu (sang) pendeta berkata, "ya, bagaimana Nak, pengalamannya I Manik?" sang Dewi segera menjawab, "wahai, ya, Pendita yang suci, pada saat makan tan^aknya, abdinya melayani, bam dia.

20. Titiang polih mahumpna, padajjda ngandika raris, inggih sapunapi dewa, pahumpnane I Manik, sang Dewi mahatur gelis, dhuh singgih prap^tt sang wiku, ri sedek ndda pindana parekane mangayahin, wau ipun.

/lOW mengambil air pencuci tangan,

21. Kemudian, membersihkan tangan saya, setelah dia membersihkan, lain mengambil kendi, saya segera berkumur, tidak terduga tiba-tiba, kendinya pecah berkepingkeping, kemudian saya membuka tudung saji, siap akan menikmati, hidangan itu, lalu dijatuhi kepiting.

/10b/ ngambil toya pawajikan,

21. Raris mangwangsuhin titiang, huwus ipme ngwangsuhin, raris mangambil cecipan, titiang mamakurah ngraris tan dumade pramangkin, cicipane bencar lawut, raris titiang nglukar saab, pacang ayax amukti, kang pasuguh, raris cipolin rSkata.

22. Lagi pula cecaknya berbunyi, 22. di bawah kolong menyahut, itulah yang saya tanyakan, apa pengertiannya semua, apakah buruk (atau) sungguh baik," (sang) pendeta berkata lembut, "wahai, engkau putra kesayanganku, sangat buruk sesungguhnya, kalau seperti itu, mimpinya saya pikirkan.

Malih c&cceke maswara, ring batan longan nawurin, punika tunasang titiang, panglilayanepun sami, yana ala luwih bicik, pdhai}^ ngandika alus, uduh dewa ratun titiang, dahating ala sawyakti, yan kadiku, ipyane manahang titiang.

23. Konon yang termaktub di dalam ilmu pengetahuan, kalau halnya seperti ini, penganugerahan Sanghyang Siwa,

23. Ne kaucap mungguh ring sastra, yan numpna sapuniki, panugrahan Sanghyang Siwa, engkau akan tnenemukan, kesengsaraan yang sangat berat, pasti akan didatangi musuh, itu tidak akan bisa dilawan, tepatnya enam bulan lagi, /11a/ begitulah, yang jelas oleh saya.

I dewa pacang manggihin, sangsara lintang Iwih, pidas katekain satru, ika tan kineng lawan, sane malih anim sasih, /11a/ sapuniku, sane kantin antuk titiang.

24. Sang Dewi sangat ketakutan, 24. mendengarkan sabda sang pendeta, lain berkata kepada (sang) pendita, "silakan kerelaanmu sekarang, supaya pendeta juga, paduka yang menggantikan saya, saya menyerahkan diri," (sang) pendeta segera berkata, "ya, Paduka, saya memenuhi permintaan(mu)."

Sang Dewi j^jih kalintang, miring wacanan sang rsi, raris matur ring pidanda, durusang swecane mangkin, mangdene pran^ ugi, mangantinin titiang ratu, titiang mangaturang awak, pran4a mahatur raris, inggih ratu, titiang ngiring pakayunan.

25. Selesai perkataan sang pendeta, mengiringkan tuan paduka Dewi, kemudian keinginan beliau, akan melaksanakan kurban suci juga, dengan doa-doa utama, mengundang para raja, terutama yang di surga, dewa dan semua begawan,

25. Puput atur sang paijdita, mangiring ida twan Dewi, raris pakayunan ida, pacang ngwangun yajna ugi, dening puja Iwih, pangaradan watik ratu, sane makadi swarggan, bhatdra mwang bhagawan sami, saha dulur.

serta dihadiri, para resi Siwa Buda.

watik rsi Siwa Budha.

26. Sang pendeta memberkati dengan pujian-pujian, mengawali kurban suci dengan memuja, memanggil para dewata, karena beliau memang utama, para dewata semua, turun ke bumi, bersedia menyaksikan kurban suci, dewa dan para resi, sudah tiba, dewa di bumi.

26. Sang pa^itane mawedha, mangajingin yajna ngisti, mangarad watek dewathd, apan Ida mula Iwih, watik dewatane sami, ka mrecapada tumurun, masadhya mangaksi yajna, bhatdra mwang watek rsj, sdmpun rawuh, bhatdra ring mricapada.

27. /lib/Sang pendeta yang memberkati dengan pujianpujian, sangat tajam penglihatnya, semua sudah dilihat, dewa dan para resi, beliau turun menyaksikan, semua kurban sucinya yang utama, duduk di ruang angkasa, mereka semua senang melihat, widiadara itu, widiadari yang mengiringkan.

27. /lib/ Sang pandita ne mawedha, kalintang betelning aksi, sami sdmpun kacingakan, bhatdra mwang watek rsJ, ida tidhun mangaksi, sarwwa yajnane neluung, malingga ring bhyomantara, kenak ida sami ngaksi, widyadareku, widhyadarine ngingang.

28. Lalu, di situ jelas dilihat, kepandaiaimya sang pendeta, beliau yang memulai kurban suci.

28. Ditu raris kakantenang, kawidagdhane sang rsi ida ne ngajengin yajna, wedhane kalintang lewih.

puji-pujiannya sungguh utama, para dewata semua, sangat terharu di dalam hati, menyaksikan sang pendeta, sungguh tidak ada menandingi, mulai saat itu, dewa senang melihat.

watik dewatane sami, kalintang gawok ring kayun, mangaksi sang pai}4itha, twi twardda nandingin, wit puniku, bhatdra sitting maningak.

29. Tidak diceritakan mereka menyaksikan, perkataan beliau sang pendeta, (pohon) kajninya yang akan menghabiskan, jenis wedanya yang utama, lima kegaiban semua, perintahnya di dalam hati, disertai pula mantra, dikeluarkan sajian (yang) suci, kemudian turun, keluar dari ruang angkasa.

29. Tan carita sang maningak, ucapan ida sang {-si, kayune pacang nilasang, soroh wedhane ne Iwih, panca suksmane sami, sdnane di jro kdym, malih maduluran mantra, kawituwang sangwwa hining, raris turun, mitu saking awang-awang.

30. Terangnya sungguh-sungguh menakjubkan, /12a/ tidak ada (yang) menandingi, tembus ke tujuh lapisan bumi, terangnya memenuhi bumi, diandaikan seperti manikam, sinamya sungguh menyalanyala, konon sang Antaboga, akan menghadap ke surga, serta diikuti, (oleh) para resi Siwa Buda.

30. Galange twi kabhinawa, /12a/ twara ada manandingin, metel ka Saptapatala, galange ngibikin gumi, waluya kadi manik, sundarane twi murub, kocap sang Antabgoggd, ka Swarggan pacang martangkil, saha dulur, watik rsi Siwa Budha,

31. Berangkat ke Suryalaya, sang Antaboga paling depan, kemudian di situ dilihat, sinaran jagat yang indah, bagaikan sang Tri Sakti, dalam perjalanannya berkerudung, dengan intan yang lembut, sinamya terlihat jelas, dan sangat indah, sang Antoboga berjalan.

31. Mamarggi ka Suryyalaya, sang Antabgoga pangrihin, ditu raris kacingakan, sundaran jagate lewih, waluya sang Tri Sakti, di marggane makakudung baan wintin komala, murubnane kaksi twi, sada asm, sang Antobhoga mamargga.

32. Di belakangnya ada pendeta, tidak diceritakan di dalam perjalanan, setelah sampai di Suralaya, menuju ke Balai Emas, duduk bersama-sama, sambil bercakap-cakap di situ, tidak lain yang dibicarakan, perihal terang yang indah, Anantaboga im, lalu berkata kepada (sang) pendeta.

32. Wentin rsi di pmgkuran, tan kacarita ring marggi, was rawuh ring Suralaya, ka Bale Emas ngraris, masaringan malinggih, sambilang mabawos ditu, tan liyan ne kabawosang, sdntukan galange liwih, Anantabhogeku, raris mdtur ring pranda.

33. "Ya, Ida Cede lihat(lah)! terang /12b/ apa ini sekarang, saya sungguh merasa sangat heran, melihat terang yang indah, (sang) pendeta segera berkata, "saya sangat terdesak oleh paduka, sebabnya bukan siapa-siapa, terang yang indah sungguh bening.

33. Inggih Ida Gdhe cingak, galang /I2b/ punapine mangkin, titiang kalintang ring angob, ngantinang galange liwih, padanda maatur gelis, lintang eming titiang ratu, antukane tan spasira, lewih galange twi entah apa itu, itu yang terang-benderang.

34. Kalau saya rasakan di dalam hati, paduka, sinar yang ini, tidak lain adalah para dewata, sekarang sungguh sedang bercengkrama, memakai segala manikam, menyebabkan sinarnya menyala, cepat sekali sang Antaboga mendengar ucapan sang pendeta, kemudian saat itu, beliau berkeinginan menyaksikan.

hning, yan napi itu, punika ne mangalanang.

34. Yan pamnan titiang ring manah, galange ratu puniki, tan lyan wat&dng dewata, macangkrama twi mangkin, manganggon sarwwa manik, awinan galange murub, enggalan sang Antabhoga miringang atur sang rsi, raris ditu, ida makayun ngantenang.

35. Tidak lain yang diharapkan, yang diutus akan berangkat, yaitu Begawan Waraharsa, kepandaiannya tidak tertandingi, memang satu-satunya dari para resi, (yang) tersohor di Saptapatala, sudah lepas dari segala harta, lain di situ memerintahkan, menitah begawan, berkata, "saya menuruti."

36. Mohon diri lalu berangkat, karena sungguh sangat bakti

35. Tan lyan ne kaarepang, kautus pacang mamarggi, to Bhagawdn Waraharsa, widagdane tan sinipi tuwi sawatiking rsi, di Saptapatala kasub, sdmpun putusing beraija, irika raris ngesengin, bhagawdn nuduh, mahatur titiang ngiringang.

36. mapamit raris mamarggd, santukan trusing subhakti

/13a/ menjunjung sang Antaboga, sebabnya beliau mengiringkan, hanya seorang diri berangkat, perjalanannya tidak tampak, sudah jauh dari Suralaya, beliau san:q>ai di Keling, di situ beliau, berhenti di pinggiran negeri.

/13a/manmgsung sang Antabhoga, awanan ida mangiring, pragayan ugi mamarggi, pamarggine mungpang laku, sdmpun adoh Suralaya, rawuh idane ring Kiting, ida dim, mandeg ring tipining nagara.

37. Kemudian beliau merencanakan, menjadi (burung) gagak putih sakti, besamya tak ada menyaingi, lalu segera terbang, negerinya dilintasi, sudah tiba di dalam negeri, ada pohon kayu Kastuba, itulah yang dilihatnya, tampak jelas di situ, yang menyebabkan terang.

37. Raris ida mangrawosang, dadi gagak ptak sakti, dgene kabhina-bhina, tumuli makibur gelis, nagarane kaungkulin, rawuh ring ruihara sdmpun, wentin witing Kastuba, punika ne katinggalin, kantin ditu, nene mangranayang galang.

38. Kemudian ada didengar, 38. suara gentanya berdentingan, suara tiupan tanduk takhentihentinya, menderu memenuhi bumi, dilihat oleh sang pendeta, melaksanakan kurban suci di situ, mengering alunan suara mentra (dan) seloka, dan para dewata menyaksikan.

Raris wanten kapiringang, swaran gentane pakri^ning, sungune tan papegatan, mangriyung ngibekin gumi, kacingakin de sang rsi, ngajengin yajnane ditu, mangring mantra saloka, mr watik dewata ngaksi, sang kawuwus, malinggih ring byomantara.

yang diceritakan, duduk di ruang angkasa.

39. Ucapan si burung gagak, menghandalkan diri sakti, 13b/ keinginan akan meiihat dengan jelas, sang pendeta melaksanakan (kurban suci), menyebabkan seperti sekarang, para dewata turun, yang menuju kurban suci, widiadara (dan) widiadari, hatinya senang, menyaksikan kurban suci di bumi.

39. Ucapan i paksi gagak, mangadilang dewek sakti, /13b/ kaym pacang mamedasang, sang pdipfitane ngajengin, makranan buka jani; watik dewatane tidun, sang mangungsiyang yajna, widhyadara widhyadari, ledang kaym, manonton yajna ring pada.

40. Yang mana sekarang menyebabkan, sebabnya sang resi sakti, si burung gagak meiihat jelas, serta segera terbang, meiintas di atas yang melaksanakan, kurban suci konon pendeta tersohor, sakti tidak ada menandingi, si burung gagak tiba-tiba, lain jatuh, sanq)ai di Saptapatala.

40. Yan engken jani makrana, awinan sakti sang r^i, i paksi gagak nantenang, saka makebur ngararis, ngmgkulin sang mangajingin, yajna kocap rsi kasub, sakti twara ada madha, i paksi gagak pramangkin, raris ulung, tiba ring Saptapatala.

PUH NGIRING

1. Tidak diceritakan si burung 1. gagak, diceritakan sang pendeta yang melaksanakan kurban, tak henti-hentinya keinginannya di situ, mendoakan (dan) rasa terima kasih(nya), beliau segera menarik terang yang di situ, yang di Saptapatala, seketika mengganti puji-pujian.

Tan ucapan i paksi gagak, kawamnaha sang rsine ngajingin, tan mari kayune ditu, nges^ang kasuk^mayan, gilis ida mangarad galange ditu, sane di Saptapatala, mag&itos wedha pramangkin.

2. Mengeluarkan Panca Aksara, 2. seketika n^mperagakan para gam tidak terduga lain datang, /14a/ terangnya semakin ke atas, singkatnya, sudah menyusup ke surga, konon para dewata, seketika selesai menyaksilkan.

3. Pulang ke Wisnubuwana, merdu suara wedanya lalu diikuti, sungguh nyaman di dalam hati, dewa dan begawan, pendeta, gana, Siwa, (dan) Buda sama-sama pulang, lagi yang di belakang, widiadara (dan) widiadari.

Ngawitwang Panca Sastra, watik gapa karagayang pramangkin, tan dumade raris rawuh, /14a/ galange ngamunggahang, gaglisan, manusup ka swarggdn sampun, kocapan watik dewata, usan mangaksi pramangkin.

3. Mantuk ka Wisnubhuwana, galang wedhane raris kasaringin, kalintang enak ring kayun, bhatdra mwang bhagawan, rsi gapa Siwa Budha pada mantuk, malih sane ring pungkuran, widhyadara widhyadari.

4. Setelah tiba di surga, 4. kemudian segera duduk di atas teratai manikam, widiadarinya dipikir-pikirkan, tidak diceritakan itu diceritakan Dewi Sakti dilihatnya di situ, dan yang melaksanakan pujipujian, melakukan semadi dengan weda.

5. Tidak diceritakan dalam perjalanan, /14b/paduka Dewi sudah tiba di tempat kurban suci, kemudian setelah duduk, (sang) pendeta segera berkata, "ya, Paduka sudah selesai rencana saya, Paduka, sekarang saya akan membuatkan, engkau air suci,

6. Paduka Dewi tidak ada masalah, ikhias mengikuti segala keinginan sang pendeta, segala keinginan orang suci, supaya beliau menangani, menghilangkan, segala penyakit saya, Paduka, yang ada dalam diri saya, supaya sempuma saat ini juga.

. Sampune rawuh ring awarggan, raris mangkin ntalinggih ring padma ma^ik, widhyadarine kahyunhym, tan kacarita punika, kawuwusan Dewi Sakti tone ditu, kalih sang ngajingin wedha, mutiisang wedha smadi.

3. Tan cinarita di margga, /14b/ sdmpun rawuh ring payajhan twan Dewi. tumuli malinggih sdmpun, padafida glis matura, inggih ratu puput manah titiang ratu, ne mangkin titiang ngaryyanang, i dewa tiurtha mahning.

Twan Dewi twardda panjang, telas mangiring pakayunan sang fsi, saraja kayun sang putus, mangde ida mratista, mangicalang, lara roga titiang ratu, sane ring dewek titiang, mangde purnna pramangkin.

7. Utamanya sang pendeta, kemudian beliau melakukan yoga semadi, menarik air kehidupan, yang menjadi Saptaloka, kemudian datang, airnya memancur di angkasa, beliau memusatkan pikiran lagi, menghadap ke Saptaweci.

8. Pikirannya menarik lagi, air suci itu supaya sampai di Saptaweci, tidak lama lalu sampai, air bening untuk menyucikan, karena beliau, sang pendita mahasuci, di Saptapatala lagi, airnya segera ditarik.

9. Tidak lama lalu berhasil, keluar air suci, sungguh bening menembus bumi, kemudian setelah dimantrai, paduka Dewi disucikan, sudah selesai, weda yang utama dipakai, kemudian segera diruwat, memakai semua air suci.

10. Sungguh tidak ada persamaan(nya), keutamaan beliau yang memantrainya

7. Uttamane sang paijdita, raris Ida ngigepang yogga samOdhi, ngarad tirtha kamandalu, nene dadi Saptaloka, raris rawuh, toyane di ambara mancur, malih ida mangregepang, maharep ka Saptaweci.

8. Malih kayune mangarad, mangda rawuh tirthane ring Saptaweci, tan dumade raris rawuh, toya hning pawitra, apan ida, sang paruiita lintang putus, malih ring Saptapatala, toyane kaarad mangkin.

9. Tan dumade raris sidha, metu tirtha, hning jati midahang gumi, raris kawedhain sdmpun, twan Dewi kapratista, sampun puput, wedhane uttama mitu, tumuli raris kalukat, antuk toya makasami.

10. Twi twara ada padha, kalewihan ida sang mawedhain, pacik ida istri ayu.

beliau Dewi Sakti tertusuk, seteiah selesai meruwat, kemudian beliau, menjadi lelaki sangat tampan, hanya sekian dapat diceritakan, keharuman beliau sang pendeta.

wau wusan rmlukat, raris ida, dadi lanang liwih bagus, ambulto bam ngucapang, kalaksmyan ida sang rsi.

11. Seteiah beliau berhasil, perasaan senangnya bukan main, sang pendeta bergegas turun, selesai melaksanakan kurban suci, kemudian pulang, bersama-sama ke istana yang agung, setibanya di istana, lalu segera duduk.

11. Ri sampune ida kasadyan, pakayunan egare tan sinipi, sang rsi mangraris tedun, usan ngajingin yajfia, raris mantuk, masaringan ka jro agung, sarawuh ida ring pura, tumuli raris malingih.

12. Kemudian berbincangbincang, sang pendeta berbicara dengan lembut, /15b/ "ya, Paduka sang Raja, jika benar pemikiran saya, sebaiknya Paduka. mengganti nama terlebih dahulu, agar saya Jelas mengetahui, nama Paduka sekarang."

13. Yang diberi tahu tidak berbelit-belit,

12. Mangraris mababawosan, sang pandita mahatur sakeng aris, /15b/ inggih pukulun ratu, yan patut manah titiang, becik ida, magintos papasih dumun, mangde titian sauninga, ring parab idane mangkin.

13. Sang kdturin twara panjang, inggih Ida Gdhe titiang

"ya, Ida Gede, saya sudah menuruti, segala keinginan hati orang suci," kemudian beliau sang pendeta, mengganti, namanya yang menghamba. /16a/ paduka supaya diberkahi, oleh dewa dan Tuhan.

tlas mangiring, sakenak kaym sang putus, tumulida sang pandita, mangintosin, papasihe sang ahulun, /Ida/mangde ratu kaduluran, antuk bhatdra mwang Widhi.

14. Setelah itu, sang pendeta berkata, memiilai pembicaraan, dengan sang raja Wirakara. "Wahai, engkau junjungan(ku), supaya baik, belajar menjadi raja, kebenaran itu juga dikukuhkan, setiap saat paduka pegang.

15. Rakyat supaya sungguhsungguh bakti, berbakti selama-lamanya, berani memeprtaruhkan nyawa, kalau ada rumahmu rusak, rakyat yang disuruh memperbaiki, peraturan negaranya supaya benar, sudah melewati negara, berjalan seorang diri,

M. Ring sdmpune sapunika, sang paipiita matur pamungu riin, ring sang Wirakara ratu, dhuh dewa sasuhunan, apang becik, malajah manining ratu, dharmmane to jwa pag&mng, gamil ratu sai-sai.

15. Apang panjake subhaktya, trus subhakti, purun ngitohin urip, yen ada jron dewa uwug, panjake tunden mriksayang, acin Jagate teteg apanga pdtut, ngalintang ndgara sampun, mamarggi praragayan, tan carita adoh, pamarggine sampun, gilis rawuh ring Madhura, tidak diceritakan perjalanannya sudah jauh segera sampai ke Madura, langsung masuk ke dalam istana.

mangraris ngranjing ka puri.

16. Jika ada musuh datang, merebut daerah, kebenaran dipakai melawan, negaranya supaya kukuh, tegak tidak ada yang rusak, kalau galak, musuhnya ikat dengan nasihat, kasihani dengan ajaran kebenaran, ingatlah, jangan paduka lupa."

17. Berkata sang Wirakara, "ya, Paduka, saya sangat setuju, besar utang saya, Paduka, dengan diri sang Pendeta, yang sekarang, apa dipakai membayar," sang pendeta segera menjawab, ucapaimya lembut dan manis.

16. Nawi wentin satru tika, ng^ut desa, dharmma anggen ninq>alin, mangdene jagate kukuh, pageh tong ada rusak, yenna galak, satrune tegul ban tutur, kasihin ban muni dharmma, elingang ratu da lali.

18. "Diam janganlah diperpanjang, akan tetapi paduka supaya baik-baik, saya mohon pamit Paduka, sekarang saya ke Madura," sang Wirakara berkata.

17. Mahatur sang Wirakara, inggih ratu, titiang lintang sailing, agung utang titiang ratu, ring linggih sang patpUta sane mangkin, punapi anggen manaur, sang rsi raris angucap, ature banban tur aris.

18. Mining sampunang mahjangang, sakemawon i ratu apang bicik, titiang ndawig pamit ratu, titiang mangkin ka Madhura, sang Wirakara matur

"Silakan, Paduka, mudah-mudahan supaya berhasil, sungguh tak ada rintangan dalam perjalanan.

mangraris ratu, dumada apang kasadhyan, galang apadang ring marggi.

19. Kemudian sang pendeta /16b/ 19. Raris mijil sang /16b/ Ifftliiflr keluar, pandita, nandita. menuju halaman luar istana berjalan dengan cepat, beraama sang Wirakara, lebih dikenal sekarang.

ngajabayang mamarggi sada glis, mapasih sang Wirakara, kalumbrahang pramangkin.

20. Setibanya di dalam istana, sang pendeta, beliau sudah duduk, tidak diceritakan sang pendeta, konon sang Wirakara, sangat gembira, bertahta menjadi raja di Keling, selanjutnya beliau punya keinginan, hidup pergi berdarmawisata.

20. Sarawuhe maring pura, sang pandita sampun ida malinggih, tan carita sang wiku, kocap sang Wirakara, lintang wiryya, di Keling manin^g ratu, mangkin wentin kayun ida, macangkrama maring urip.

21. Kemudian segera berangkat, beriringan, abdi laki-laki (dan) perempuan, sangat gembira di dalam hati, tidak diceritakan di dalam perjalanan, sudah sampai, di Gunung Nagasantun lalu beliau berkata, di Sana beliau duduk.

21. Tumuli raris margga, mairingan, par&tan luh nvwani, kaliniang enak ring kayun, tan kawanyna ring margga, sampun rawuh, maring ukir Nagasantun, mangraris ida angucap, irika ida malinggih.

22. Bersama-sama abdinya semua, 22. laki perempuan semua senang bukan main, bersenang-senang ke gunung semua tan:q)ak sungguh indah, /17a/ setiap yang dilihat membuat hati senang, bunga yang beraneka ragam, tumbuh di pinggir gunung itu.

Sareng parekan sinamyan, luh mwani padha liga dan sipi, makulangun ka gunung, makejang kantin twi milah, /I la! sing awasang mangawe kinih ulangun, sgkare twi maka^, di pinggir gununge mintik.

23. Sang Wirakara berkata, 23. memanggil, "Sungguh abdi lelaki, tersayang bemama I Tutur, marilah engkau mendekat," abdi yang dipanggil segera berkata, sambil menghaturkan sembah, sang raja berkata lembut.

Sang Wirakara ngandika, twi parikan muwani, kaheman mddan I Tutur, nuxinang cai dis&cang, parekane, ne kesengan raris umatur, maduluran saha sembah, sang prabu ngandika aris.

24. "Tutur sekarang pikirkan, barangkali indah tamannya di sini, sungguh senang aku melihat, bunga yang beraneka ragam, dan berjejer, bunganya sangat hamm, membuat kesenangan hati" I Tutur berkata lembut.

24 . Tutur ne jani kenihang, mirib melah tatamanane dini, twi gawok nira mandulu, bungane maendahan, tur majajar, bungannane miyik ngalub, mangawe ulangun manah, I Tutup mahatur aris.

25. "Ya, Paduka junjunganku, benar sekali, tamannya sangat indah, barangkali Paduka berkeinginan.

25 . Inggih ratu sasuhunan, wyakti pisan, tamane lintang lewih, nawi i ratu makayun, yan wenang pakayunan.

kalau boleh dipikirkan, mohon Paduka, di istana baik dibangun," sang Wirakara berkata, "/17b/ kalau begitu benar sekarang."

nunas ratu, ring nagara becik wangun, sang Wirakara ngandika, /17b/ keto ja beneh jani.

26. Oleh karena sudah lama di Sana, saat itu lain berkeinginan pulang, kemudian segera berangkat, abdinya mengiringkan, tidak diceritakan, perjalanan beliau sang raja, segera tiba di negeri(nya), lain segera pulang ke istana.

27. Setibanya di dalam istana, selanjutnya beliau segera membicarakan, akan membangun taman di situ, di pinggiran dalam istana, "Ke Sana Tutur! Segera keluar ke halaman luar terlebih dahulu, (dan) sambil memberi tabu abdinya, di suruh membuat taman sekarang."

26. Dent wus suwe irika, raris mapakayunan mantuke mangkin, tumuli mamarggi sampun, parekane ngiringang, tan kawarnna, pamarggin ida sang prabhu, gelis rawuh ring nagara, mangraris mantuk kapuri.

27. Sarawuhe ring jro pura, raris ida mangrawosang pramangkin, pacang ngwangun taman ditu, di pinggiring jro pura, kema Tutur, peswan ka jabayan malu, orahin panjake padha, tunden ngawe taman jani.

28. Kemudian I Tutur bersujud, saat itu tergesa-gesa ke halaman luar istana, sudah memberi tahu para abdi.

28. I Tutur raris manumbah, gagelisan ka jabayanne mangkin, ndawuhi panjake sampun, sami ne kadawuhan.

semuanya diberi tahu, singkatnya, menuruti keinginan sang raja, kemudian segala yang diperlukan, semua dicari segala perlengkapannya.

twara panjang, mangiringang kayun sang prabhu. tumuli padha naratang, ngruruh saprateka sand.

29. Setelah diperoleh segala perlengkapan, semua abdinya sudah mengerjakan, /18a/ tidak lama sudah selesai, taman berdampingan kolam, di tengah kolam berisi Balai Lunjuk, berukir dan diwamai dengan air emas, perhiasannya sangat indah.

29. Sdmpun polih saprateka, kawulane sand sdmpun ngaryyanin, /18a/ nora swe sdmpun puput, taman mananding talaga, di tengah tlagane mist Bale Lunjuk. maukir tur maparadha, laleyanc twi asri.

30. Dan berdampingan dengan tempat pembersihan diri, aimya mengalir sangat jemih, memakai simbul Nagasantm yang terletak di tengah kolam, dipenuhi mmbuhan teratai biru muda, teratai merah dan teratai putih, berisi ikan tak terhitung (jumlahnya).

31. Dan di pinggir kolam, dikelilingi berbagai macam

30. Malih mananding pasuq/an, toyannane kumrabas tuwi hning, makakayon Ndgdsantun, ne ring tengah talaga, mentik tunjung nilawati mangrelmt, tunjung bang Ian tunjung ptak, madaging ndi}a tan koti.

31. Malih ring sisin talaga, kasutirin sarwwa santun bunga seperti, bunga kurma berurutan, berdampingan dengan bunga pudak, dililit gadung kasturi sangat rimbun, bunga kacapiring, angsoka, (dan) tapak liman, (serta) bunga canigara yang menaungi.

makadi, bungan kormmane maturut, mananding pudak cinaga, kaaworin gadhung kasturi mangrembun, jempring angsoka liman, canigarane ngungkulin.

32. Hanya sekian dapat diceritakan, keindahannya di taman bunga, sang Wirakara diceritakan, berkeinginan melihat taman, lalu beliau pergi ke taman bunga, ISb/ setibanya beliau di sana, sungguh senang melihat.

32. Ambul to ban ngucapang, kalewihane ne di taman sari, sang Wirakara kawuwtis makayun mangaksi taman, raris ida mamarggi ka taman sdntun, /18b/ sarawuh ida irika, kalintang renaning aksi.

33. Dan pohon dari buah-buahan, sudah berkeloii^)ok-kelompok permandiannya sungguh menawan, semua(nya) menyenangkan hati, sang raja Wirakara, lalu berkeinginan mandi di situ. selesai mandi terasa segar, kemudian pulang ke istana.

33. Malih witing rakaraka, wus makanda bejine tuhu mangrawit, sami angenaJdn kayun, sang natha Wirakara, raris mapakayunan masuci ditu, usan masuci enak, mangraris mantuk ka puri.

34. Beliau sangat senang di istana, 34. Lintang wiryya ida ring pura. rakyamya semua sangat kawulane kalintang bhakti hormat, mengiringkan keinginan sang raja, sekian itu yang diceritakan, keindahan negeri Keling itu, konon di Saptapalata, sang Antoboga yang dahulu.

35. Berbincang-bincang di Suralaya, teringat dengan perjalanan (sang) begawan, karena sudah lama tapi tidak kembali, lalu Sang Antoboga, memperingatkan sang pandeta yang tadi, bagaimanakah oleh beliau, memberi tahu yang disuruh berangkat,

sam, ngiringang kayun sang prabhu, ambul to kaucapang, liwih nagarane ring Kling punika, kocap ring Saptapatala, sang Antabhogane nguni.

35. Mangrawos ring Suralaya, kaelingang bhagawan ne mamarggi, antuke swe tan rawuh, raris sang Antabhoga, mangesengin sang paridita nene ban, sapunapi antuk ida, ngrawosin nene mamarggi.

36. Oleh karena lama belum juga datang, barangkali dia kecelakaan dalam perjalanan, sang pendeta segera berkata, /19a/ "ya, ratu betara, kaiau sepantasnya, dia hams sudah datang, sekarang mgi, lama sekali, sang Antaboga menjawab, "ya, kalau demikian, oleh karena dia besar sulit memikirkan.

36. Antuke swe durung prapta, nawi ida singkawon ring marggi, sang pandita glis matur, /19a/inggih ratu bhatdra, yan patutang, nandang sdmpun ida rawuh, mangkin kado swe pisan, sang Antabhobaga nawurin, inggih yening sapunika, wireh ida gdhe kemper minikin, bicik ring sastrane ruruh.

sebaiknya di ilmu pengetahuannya dicari, supaya cepat kakaknya diturunkan, dilihat oleh orang yang sudah suci, lalu melakukan kurban suci, supaya tanpak jelas yang sekarang.

wus kakane tMunang mangde gilis, makanten antuk sang putus, yajfia raris kawangunang, mangda kantene ne mangkin.

37. Berkata sekarang sang pendeta, "ya paduka, saya sangat setuju, kemudian setelah dipersiapkan, segala periengkapan sajen kurban suci, diceritakan banyak sajen sudah seiesai, segala sajen-sajen kurban suci, sudah seiesai semuanya.

37. Mdtur mangkin sang pa^ita, inggih ratu titiang lintang sairing, tumuli makayun sampun, sapratekaning yajfia, kawuwusan akweh pratekane puput, sahanan pratekan yajfina, sampun puput makasami.

38 Sang pendeta segera naik, 38. lalu beliau segera memberkahi dengan pujian-pujian, menggunakan weda suci, seloka dan japa mantra, disertai permohonaimya di dalam hati, karena sang pendeta pandai, tidak ada menandingi.

39. Kemudian beliau melakukan, /19b/ pemanggilan terhadap

Sang rsi ngraris inunggah, raris gilis ida mawedha, twi, mangawetwang wedha putus, sloka mwang Japd mantra, maduluran pangastawane ring hayun, apan sang rsi widagda, twara ada manandingin.

39. Raris ida ngawitwang, /19b/ pangaradan watek para dewata semua, tanpa disadari lalu menyusup, weda dan mantra-mantra, menjadi para dewatanya segeraturun, akan ke Saptapatala, menyaksikan upacara kurban suci.

dewata sami, tan dumade raris nusup, wedha mwang japa mantra, dadi tidun watik dewatane sampm, pacang ka Saptapatala, mangaksi yajna liwih.

40. Sampai di Saptapatala, dilihat sang pendeta yang melaksanakan, mengering suara selokanya merdu, lain Dewa Siwa, bersabda sambil menanyai dia yang suci, "bagaimana Engkau sang pendeta? melaksanakan kurban ^ci yangutama."

40. Rawuh ring Saptapatala, kacingakin sang rsi ne ngajingin, mangring slokane humung, raris Bhatdra Siwa, saha sabda nakenin ida sang putus, kenken ida sang pandita, mangwangun yajdane liwih.

41. Sang pendeta terkejut mendengar, oleh karena sabdanya dari ruang kosong keluar, pendeta menyapa halus, "ya, entah siapa, memiliki sabda yang menanyai say a tadi, tidak tahu saya mendengarkan," Dewa Siwa menjawab.

41. Sang rsj kagyat miringang, antuk sabdane saking tan hana ndjil, pranda mangucap alus, singgih yen sapasira, nruwe sabda manakenin titiang wau, tan wruh titiang miragyang, Bhatdra Siwa nawurin.

42. "Aku dari Wisnubwana, 42. . aku bermaksud melihat kurban sucinya di sini, apa sebabnya melakukan," sang pendeta berkata sambil bersujud, "ya, Paduka, sebabnya kurban suci dilakukan, oieh karena adik paduka, sang Antaboga dahulu.

43. Mengutus sang Waraharsa, 43. /20a/karena beliau sudah lama berangkat, sampai sekarang belum datang, beliau kembali lagi, itu menyebabkan adik paduka melakukan, kurban suci dipakai memastikan, barangkali kecelakaan dalam perjalanan."

Nira sddng Wisnubhwana, nira nadya natas yajfiane dini, apa kranane mangwangun, sang rsi matiir nymbah, inggih ratu awanan yajna kawangun, santukan arin bhatara, sang Antabhogd ne nguni.

Mangutus sang Waraharsa, /20a/wireh land Ida sdmpun mamdrggi, kayang mangkin durung rawuh, Ida malih matulak, nika dwaning arin bhatdra ngwangun, yajna anggen manantenang, nawi sengkawon ringmarggi.

44. Dewa Siwa bersabda, "Coba bagaimana bagianbagian sesungguhnya, sebabnya penting mengutus," sang pendeta lalu menjelaskan, "ya, Paduka, sebabnya adik paduka, mengutus sang Waraharsa, oieh beliau dapat melihat.

44. Bhatdra Siwa ngandika, kino kenken kandannane pitwi, makra^ sarat mangutus, sang rsi raris midartha, inggih ratu, awinan ari i ratu, mangutus sangWaraharsa, antuk ida polih ngaksi.

45. Terangnya sungguh sangat menakjubkan, tidak lain hanyalah cahaya intan manikam, datang dari awang-awang, Dewa Siwa bersabda, "nah itu saat sinar yang menyala, ketika itu ada pendeta mengucapkan weda, di negeri Keling dahulu.

45. Galarige twi kabhinabhina, tan lyan wantah sundaran wintin manik, saking awang-awang rawuh," Bhatdra Siwa ngandika, inah into duk galange nene murub, to ada papdita mawedha, di ndgara Kiting nguni.

46. Konon mengeluarkan kesaktian, dan memanggil para dewata semua, seluruh Indralokanya turun, dewa dan begawan, para resi Siwa Buda semua turun, /20b/ widiadari (dan) widiadara, mengiringkan turun ikut menyaksikan.

47. Begawan Waraharsa itu, ketika beliau menjadi burung gagak putih, tentang keinginaimya lalu meiintas di atas yang mengucapkan weda, oleh karena sang pendeta itu sudah suci, tidak boleh dinodai, (itu) sebabnya dia jamh seketika.

46. Kocap numgawitwang kasaktyan, tur mangarad watik dewata sami, tlas Indralokane tidun, bhatdra mwang bhagawdn, watik r^i Siwa Bhudha sami turun, /20b/widhyadari widyadara, mangiring tidun mangaksi.

47. To Bhagawdn Waraharsa, sisik ida mangdadi gowak putih, arip idhipnane lawut ngungkulin sang mawedha, apan into sang pandita suba putus, twara dadi kararaban, sangkan ya ulung prajani.

48. Sampai di Saptapatala, kesengsaraan, siang malam selalu kesedihan, tidak bisa makan (dan) minum, lalu sang pendeta memohon, "Sekarang di mana, sang Waraharsa jatuh," Dewa Siwa bersabda, "di ujung timur Saptapatala."

48. Tiba ring Saptapatala, kasangsara, limeng limah kasih-asih, tong dadi mangan nginum, sang rsi raris nunasang, mangkin dija, sang Waraharsa ulung, Bhatdra Siwa nagndika, di tanggun Saptane kangin.

49. Nah, begitu juga ingatlah, petuah itu, sekarang Aku tinggalkan, Dewa (Siwa) sima tiba-tiba, sudah sampai di surga, tidak diceritakan Dewa (Siwa) sudah berstana, diceritakan yang melakukan kurban dengan weda, konon sudah selesai.

49. Nah aketo jwa ingetang, pituture nirane jani ngalahin, bhatdra moktah manglawut, sampun rawuh ring swarggan, tan carita bhatdra sdmpun malungguh, kawarpna sang mawedha, raris wusan pramangkin.

50. Segera pulang ke istana, sudah sampai, /21a/ sekarang beliau di istana, kemudian segera duduk, menghadap sang Antaboga, segala pelaksanaan, sekarang semua sudah disampaikan, isyarat dari gaib, sang Antaboga menjawab.

50. Glis mantuk ka puryan, sampun rawuh, /21a/ ida ring puri mangkin, tumuli raris malungguh, mar&^ sang Antabhoga, sapratingkah, mangkin sami sdmpun kdtur. wangsite saking suksma, sang Antabhoga hawurin.

51. "Kalau demikian sang Waraharsa, sebaiknya abdi yang disuruh mencari, ke ujung timumya dicari, supaya bisa berhasil," kemudian abdinya sudah berberangkat, tidak diceritakan dia dalam perjalanan, sampai di ujung timumya.

51. Yan keto sang Waraharsa, milah pahjake tundenang mangalih, katanggm kangine ruruh, mangdene sidha bakat, parekane tumuli majalan sampun, tan ucapan ya di margga, rawuh di tanggune kangin.

52. Abdinya menjadi terkejut, memperhatikan gagak putih kesedihan, sang bumng sudah melihat, dan baru hendak berkata, "kamu datang diutus oleh sang raja, akan mengambil aku," abdinya segera menjawab.

53. "Ya, benar sekali, saya akan mengambil begawan sekarang, akan dibawa pulang, sekarang ke negeri, sang begawan, /21b/ tidak masalah, sudah menurut, abdinya lalu mengambil, dipikul kemudian segera berjalan.

52. Par&ume dadi kagyat, mangant^nang gagak pitak kasih-asih, sang paksi tuminghal sampun, tur mara saha sabda, cai t&ca kautus antuk sang ratu, pacang manwang nira, marekane matur raris.

53. Singgih sawyakti pisan, titiang pacang ngambil bhagawdn mangkin, jagi kahaturang mantuk, ne mangkin ka ndgara, sang bhagawan, /2Ib/ tan panjang miturut sampun, parekane raris manjimak, kasongsong raris mamarggi.

54. Akan kembali ke negeri, tidak diceritakan itu dalam perjalanan sekarang, sudah sampai di negeri, langsung ke istana, saat beliau sang Antaboga sedang duduk, tiba-tiba utusannya datang, lain menyerahkan (sang) begawan.

54. Pacang tulak ka ndgara, tan carita to ring marggi mangkin, rawuh ring nagara sampun, mangraris ka puriyan, sedhek ida sang Antabhoga malungguh, saget rawuh i utusan, ngatura bhagawan raris.

55. Sang Antaboga melihat, 55. sang begawan masih berwujud burung, sang begawan kemudian berkata, "ya, Paduka betara, say a malang, perjalanan saya diutus, akhimya menemukan kesengsaraan, dikaiahkan mengadu kesaktian.

Sang Antabhoga maningak, hyang bhagawan kari mawanpia paksi, hyang bhagawan raris mdtur, inggih ratu bhatdra, titiang lacur, pamarggin titiang kautus, glisan manggih sangsara, kasoran ngadu kasaktin.

56. Ada pendeta yang mengucapkan weda-weda, yang menyebabkan terang saat dahulu, saya melintas di atasnya di situ, sebabnya saya kalah, kemudian jatuh, terjatuh di negeri paduka, sang Antaboga mendengar, sangat marah tak tertahan.

56. Wentin pandita mawedha, ne ngawetwang galange sane riin, titiang ngungkulin ditu, dadyanha titiang kasoran, raris ulung, katiba ring ISmah ratu, sang Antabhoga miringang, lintang erange tan sipi.

57. Menyebabkan timbul 57. keinginan, /22a/ akan meruwat sang Waraharsa sungguh-sungguh, supaya kembali lagi, seperti halnya manusia, sudah tentunya akan diruwat, tinggal keinginannya utama, kemudian diusahakan secepatnya.

Dadi metu pakayumn I22al pacang nglukat sang Waraharsa jati, mangdene malih mawantun, waluya kamanusdn, tan dumade waluya kalukat sdmpun, kantun kayune utama, raris waluya pramangkin.

58. Sang Antaboga berkata, 58. segera kepada beliau sang Waraharsa, "ke sanalah ke surga memohon, kepada beliau Sanghyang Brahma, mohon maaf, minta bantuan beliau di situ, supaya beliau mengutamakan, permintaanmu sekarang."

Sang Antabhoga ngandika, ring Ida sang Waraharsa glis, kema ka swarran mdtur, ring ida Sanghyang Brahma manawigang, nunas kanti ida ditu, mangda ida misaratang, pinunas nirane jani.

59. Menjawab sang Waraharsa, 59. "ya, Paduka saya sangat setia, menjunjung stana paduka, akan tetapi, maaf saya mohon, petuah-petuah, supaya menemukan kebenaran, agar tidak kesengsaraan, dalam perjalan-perjalanan ini.

Mahatur sang Waraharsa, inggih ratu titiang lintang sailing, manungsung linggih i ratu, nanghing titiang naweg nunas, warah-warah, mangdene mamanggih pdtut, mangde sdmpunang sangsara, ring marggi-marggi mangkin.

60. Berkata sang Antaboga, "nah Aku sekarang menganugerahi kamu," kemudian sudah diberikan, japa mantra utama, beserta sepucuk surat yang teristimewa, /22b/ akan diberikan kepada Hyang Brahma, lain begawan menerima.

61. Mohon diri kemudian berjalan, setelah beliau lewat dari negeri, tidak diceritakan beliau di situ, perjalanaimya ke sebelah barat, setelah begitu jauh, kemudian menemukan gunung, di situ beliau mendaki, dirinya lesu tak tertahan.

60. Sumahur sang Antabhoga, hnah nira ne jani ngalugrain cai, tumuli kaicen sdmpun, japa mantra utanmia, maduluran sewalapatrane kasub, /22b/ pacang kdtur ring Hyang Brahma, bhagawdn raris manampi.

62. Di situ beliau beristirahat, diceritakan beliau setelah duduk, konon Betara Ludra, saat sedang berdarmawisata, ke gunung, di situ betara melihat, begawan yang beliau kenal, Betara Ludra berjalan.

61. Mapamit raris mamarggd, sdmpun ida ngalintang saking nagari, tan ucapan dane ditu, jalane ngawuhang, sdmpun adoh, raris mamanggihin gunung, ditu ida nga gamunggahang lisu ragane tan sipi.

62. Irika ida mararyyan, kacarita ida sdmpun malinggih, Bhatdra Ludra kawuwus, ri sidek macangkrama, ka gununge bhatdra mangaksi ditu, bhagawdn ida uninga, Bhatdra Ludra mamarggi.

63. Kemudian begawan menyapa, "paduka sungguh-sungguh saya tidak kenal, paduka hendak pergi ke mana?" lalu betara menjawab, "tujuanku, kemari ingin bersenang-senang, Engkau itu Waraharsa, Kamu hendak ke mana sekarang."

63. Bhagawan raris mMira, rants ririang tandruh sawyakti, kija palungan i ratu, bhatara raris ngandiha, sadhyanira, mat manglanglang Jculangm, into cat Warahar§a, bakal kija cai Jani.

64. Menjawab sang Waraharsa, "ya, sebabnya saya san^ai kemari, sang Antaboga menyuruh, /23a/ supaya pergi ke surgaloka, minta pertolongan, kepada paduka Betara Brahma," Betara Ludra berkata, "nah ke mana Engkau itu berjalan?"

64. Umatur sang Waraharsa, inggih titiang awinan rawuh mariki, sang Antabhoga mangutus, /23a/ mangde ka swargaloka, nunas kanti, ring Bhatara Brahma ratu, Bhatara Ludra ngandika, nah kija to ambah cai.

65. Kemudian begawan menanyakan, "ya, Paduka maafkan saya sekarang, minta petuah-petuah paduka, supaya saya bisa berhasil, mengiringkan keinginan sang Antaboga yang mengutus," Betara Ludra berkata, "nah Aku memberikan kamu.

65. Bhagawan raris nunasang, inggih ratu titiang nawgang mangkin, nunas warah-warah ratu, mangde titiang hidhayang, mangiring kayun sang Antabhoga ngutus, Bhatara Ludra ngandika, hnah nira mbaang cai.

66. Kewaspadaan dipakai dalam perjalanan, supaya tampak jelas jalan yang kamu lihat, tetapi kalau ada di situ, orang kecil, dia menggoda, supaya hati-hati, cepat-cepat berjalan di situ, supaya kamu cepat-cepat, itulah sesimgguhnya surgaloka.

66. Kimitan anggon di jalan, apang pidas marggane inot cat, anghing lamun ada dim, anak cnik iya mangodha, apang mlah, gangsarang majalan ditu, apang cat enggal-enggal, to di swarggaloka jati.

67. Di hadapan Betara Brahma, hyang begawan lalu berkata mohon diri, kemudian sudah berjalan, paduka Betara Ludra, sungguh cepat berubah wujud rupanya tampan, beliau menjadi bayi laki-laki, kemudian yang sedang berjalan sangat payah.

67. Di ajeng Bhatara Brahma, hyang bhagawdn raris mahatur mapamit, tumuli mamarggi sdmpun, ida Bhatara Ludra, mangilisang mawesa warnnane bagus, ida dadi rare lanang, raris gipu sang mamarggi.

68. /23b/ Mengunus keris dengan 68. tiba-tiba, hyang begawan tidak menoleh ke belakang, perjalanannya sungguh cepat, ingat dengan perkataan beliau, Betara Ludra yang dijunjung, tidak diceritakan di dalam perjalanan, setelah sampai di surga sekarang.

/23b/Ngunus duhung mangilisang, hyang bhagawdn twara nolih ka uri, pamarggine sada narung, eling ring wacanan ida, Bhatara Ludra nene kasungsung, tan kacarita ring jalan, wus ravmh ring swamggan mangkin.

69. Konon Betara Brahma, bersama-sama Betara Gana duduk, sedang bercakap-cakap di situ, saling menyombongkan diri, mengatakan hanya dirinya yang tahu, Betara Brahma semakin menyombongkan, dirinya sungguh sangat sakti.

69. Kocapan Bhatara Brahma, masaringan Bhatara Gat^a malinggih, mangrawos twinna ditu, padha manumbungang ragd, ngandikayang twah ragan idane wruh, Bhatara Brahma numbungang, ragane kalintang sakti.

70. "Adik, saya mengatakan, hal ikhwal tentang kesaktian diri saya, sudah semua oleh saya, mencari ujungnya ke atas, menjadi marah, Betara Gana di dalam hati, sangat tertusuk hatinya, oleh kesungguhan perkataannya.

70. Adi titiang mangaturang, parikandan bwat titiang sakti, tlas antuk titiang sampun, mangrereh tanggme munggah, dadi erang, Bhatdra Gana ring kaym, kalintang sulaning arsa, dening pawacanan twi.

71. Oleh karena Betara Brahma, mengatakan diri mahatahu (dan) sakti, Betara Gana berkata, "ya sungguh heran saya, /24b/ mendengarkan, oleh kesaktian paduka, selumh para dewata, tidak ada menandingi.

72. Betara Brahma berkata, "sungguh-sungguh seperti perkataan paduka.

71. Santukan Bhatdra Brahma, ngandikayang raga wruhing sakti, Bhatdra Gaifa umatur, inggih gawok ko titiang, 124b / mamiragyang, antuk kasaktyane ratu, tlasang watek dewata, twara ada manandingin,

72. Bhatdra Brahma ngandika, sawiyakti kadi wacanan ida, asiki nora ada maruiung.

pertama tidak ada mencuri, oleh kesaktian," paduka Betara Gana lalu berkata, kepada beliau Betara Brahma, mengatakan diri sakti.

73. "Ya saya mengatakan, kepandaian saya sekarang, sudah semua oleh saya, menembus ke bawah semua, dan saya tahu sudah dengan pangkalnya, yang di Saptapataia," Betara Brahma menjawab.

antuking kasaktian, ida Bhatara Gaija raris umatur, ring ida Bhatara Brahma, mangaturang raga sakti.

74. "Nah, kalau demikian sesungguhnya, seperti saya bandingkan dengan adik sekarang, saya ke atas, adik ke bawah, selesai pembicaraan paduka, diceritakan kemudian Betara Tuduh, sedang duduk di situ, sudah semua didengarkan.

73. Inggih titiang mangaturang kawruhan titiange ne mangkin, tlas natuk titiang sdmpun, metel tidun samyan, kalih uning titiang ring bongkole sdmpun, sane ring Saptapataia, Bhatara Brahma nawurin.

75. Pembicaraan Betara Brahma /24b/ bersama-sama Betara Gana mengiringkan, sama-sama mengaku diri pandai, ada yang pintar menurunkan, ada yang naik.

74. Nah lamun keto twinna, buka timbang titiang ring adi mangkin, titiang munggah adi tedun, puput pangrawos ida, kawanjna ane mangkin Bhatara Tudhuh, sedhek malinggih irika, sdmpun kapiringang sami.

75. Pangrawos Bhatdra Brahma, /24b/ masarengan Bhatdra Garui ngiring, padha ngaku raga wruh, ada wikan nidunang, ada munggah, kapirdng antuk Hyang didengar oleh Hyang Tudiih, di situ beliau mengeluarkan, anting-anting mutiara yang utama.

76. Dan berwama seperti bayangan, pangkalnya menghadap ke bawah, ujungnya menyusup ke atas, kedua betara itu melihat, di situ beliau, Betara Gana berkata, "ya paduka lihat ini, bukti besar datang sekarang.

Tudhuh, ditu ida mangawituwang, kundala ratnane liwih.

76. Tur mawarnna kadi lawat, bongkolfiane mauker tuwun, muncuknane menek nusup, bhatara kakalih ningak, ditu ida, Bhatara Gaija umatur, inggih ratu niki cingak, cihna agong mangkin prapti.

77. Itulah dipakainya membuktikan, kesaktian beliau juga seperti saya sekarang, Betara Brahma berkata, "ya, saya selalu menyertai, kemudian beliau, sudah merencanakan untuk berjalan, di sela datangnya utusan, betara berhenti berjalan.

77. Nika anggena hantinang, saktin idane makadi titiang mangkin, Bhatara Brahma umatur, inggih titiang ngiring pisan, raris ida, ngayatang mamarggi sdmpun, kasilag utusan praptd, bhatara janggd mamarggi.

78. Segera Begawan Waraharsa, berkata sambil bersujud, kepada Hyang Brahma sekarang, betara berkata lembut, "hai kau Waraharsa, apa tujuanmu datang kemari

78. Glis Bhagawdn Waraharsa, mdtur simbah, ring Hyang Bhrahmdne mangkin, bhatara ngandika alus, duh cai Waraharsa, apa sadhyan cai mai jani sekarang," /25a/ begawan lalu berkata, "ya sebabnya saya kemari.

79. Hendak menghadap kepada paduka betara, adik beliau sang Antaboga sesungguhnya, mengutus saya kemari paduka, beraiaksud hanya mohon maaf, minta tolong, sekarang kepada paduka raja, ini saya menyerahkan, surat adik paduka lagi.

tipuk, /25a/ bhagawdn raris matura, inggih dwaning titiang mriki.

80. Betara Gana menerima, dan dijelaskan isi surat sekarang, pengungkapan dalam surat itu, semua sudah dijelaskan, dikatakan untuk diserahkan kepada Hyang Brahma saja, sang Antaboga ada kekeliruan, terhadap semua daya upayanya.

79. Pedhik ring palmgguh bhatdra, arin Ida sang Antabhoga sawyakti, ngutus titiang mriki ratu, sadhya wantah manawegang. nunas kanti, mangJdn ring linggih i ratu, puniki titiang ngaturang, surat arin ida malih.

81. Betara Brahma berkata, "Waraharsa, ke sanalah kau pulang sekarang! belakangan kamu dilihat, oleh sang Antaboga, oleh mlisannya, belumlah bernama benar," berkata sang Waraharsa, "ya, saya sudah selesai menyertai."

80. Bhatdra Gana manimbal, tur kabawos daging surate mangkin, ucapan surate ditu, sami wus kapidartha, kabawosang kdtur ring Hyang Brahma sdmpun, sang Antabhoga iwangan, munggah ring rekane sami.

81. Bhatdra Brahma ngandika, Waraharsa kema cat mulih jani, doriyan ira katepuk, teken sang Antabhoga, ban tulise, tonden ja mddan pdtut, mahatur sang Waraharsa, inggih titiang tlas mangiring.

82. Ini suratku yang dibawa, 82. /25b/ supaya bagus diperiksa agar rahasia, supaya tidak menyebabkan jatuh, kemudian begawan minta, surat itu, betara segera memberikan begawan lalu bersujud, berkata untuk mohon diri.

Ne tulisira ne aba, /25b/ apang melah pariksain apang pingit, apang da mawanan ulung, bhagawan raris nunas, ikang surat, bhatdra ngicenin sampun, bhagawan raris manumbah, mahatur raris mapamit.

83. Sang Waraharsa berjalan, terburu-buru membawa surat yang rahasia, tidak diceritakan sesungguhnya di situ, perjalanannya menurun, baru pada pertengahan, surat yang diberikan jatuh, begawan berhenti berjalan, sangat sedih sekali.

83. Sang Waraharsa mamargga, gaglisan makta surate pingit, tan carita twinna ditu, pamarggine nedunang, wawu ring madhya, surat picane ulung janggel bhagawan mamargga, sungsute twarada gigis.

84. Begawan berjalan lagi, 84. berjalan terus sambil merintihkan tangis, tidak diceritakan kemudian sampai, di Saptapatala, kemudian beliau, begawan menuju ke istana, setibanya di dalam istana, menghadap sang Antaboga.

85. Tidak terduga dilihatnya, 85. hyang Begawan Waraharsa yang datang, sang Antaboga segera, menyapa yang baru datang, "Waraharsa,

Bhagawan taler mamargga, ngantun-antun sambil matungtung tangis, tan dumade raris rawuh, maring Saptapatala, raris ida, bhagawan ka puri lawut, sarawuhe ring jro pura, sang Antabhoga katangkil.

Tan dumade kacingakan, hyang Bhagawan Waraharsa ne prapti, sang Antabhoga manglawut, napa sang wawu prapta.

bagaimana hasilnya yang di situ, /26a/ menghadap kepada Betara Brahma," begawtui segera menjawab.

86. "Ya saya menuturkan, hal ikhwal tentang perjalanan saya, menjunjung keinginan Paduka, namun berhasil atau tak berhasil, akan tetapi saya hanya dapat bertutur kata, kepada paduka Betara Brahma, suramya belum dibicarakan.

Waraharsa, kenken alike ne dim, /26a/ parik ring Bhatara Brahma, bhagawdn mahatur raris.

86. Inggih titiang mangaturang, parikandan titiange mamarggi, manungsmg kaym i ratu, anghing sadhya tan sadhya, sakemawon titiang polih bantas matur, ring lungguh Bhatara Brahma, surat durung kabawosin.

87. Sang Antaboga berkata, "bagaimana sebabnya beliau tidak membicarakan?" sang Waraharsa men jawab, "ya yang menyebabkan demikian, kakak paduka, beliau berharap datang, ketika itu beliau menyelesaikan, pembicaraan beliau semua."

87. Sang Antabhoga ngandika, kenken kraija ida twara mamawosin, sang Waraharsa umatur, inggih dwaning sapunika, rakan i dewa ida mangayat rawuh, irika ida muputang, babawos idane sami.

88. Hanya sekian tutur kata begawan, kepada beliau sang Antaboga dengan sungguh-sungguh.

88. Ambulto atur bhagawdn, twi ring ida sang Antabhoga wiyakti, sdmpm katampi rahayu.

sudah diterima dengan senang hati, Betara Brahma tidak diceritakan, pembicaraannya diceritakan sudah selesai, di situ di Saptapatala, selanjutnya diceritakan di Keiing.

Bhatdra Brahma tan carita, pangrawose kacarita sdmpun puput, ditu di Saptapatala, ucapan mangkin ring Kling.

89. Di situ beliau sang Wirakara, beliau berkeinginan akan membersihkan diri, /26b/ di taman yang baru selesai, beliau segera berangkat, tidak diceritakan, di dalam perjalanan beliau sudah sampai, di permandian yang ada di taman, beliau segera membersihkan diri.

89. To ida sang Wirakara, mapakayun ida pacang masuci, /26b/ ring tamane wawu puput, raris ida mamargga, tan carita, ring margga ida wus rawuh, ring bejine ne ring taman, mangraris ida masuci.

90. Sungguh sangat senang hatinya, oleh karena aimya sungguhsungguh sejuk, dan segala bunga sedang mekar, musimnya sedang berbunga, diceritakan tentang surat yang jatuh, yang dibawa oleh sang Waraharsa, tiba-tiba ada di pakaiannya.

90. Lintang lyang pakayunan, ban toyane itise twara gigis, kalihfia nedMng sarwwa santun, manidheng ya mabunga, kawanjnaha antuk surate ne ulung, ne baktan sang Waraharsa, tiba ring wastrane ngraris.

91. Setel^lama beliau membersihkafl diri, beliau segera mengakhiri mahdi, kemudian mengambil pakaiannya, beliau menjadi kaget melihat, karena pakaiannya, berisi surat itu, kemudian sang Wirakara, segera mengambil surat itu.

91. Wus swe ida masucyan, raris wusan ida imngkin masuci, mangambil wastrane lawut, dadi kagyat ida ningak, ban wastrane, madaging surat puniku, tumuli sang Wirakara, mangambil surate gills.

92. Dan setelah selesai berpakaian, beliau terburu-buru kembali ke istana, sambil membawa surat itu, setelah tiba di istana, kemudian beliau membaca surat, baru dilihat surat itu, utama tak ada menandingi.

92. Tur sampun wusan mawastra, gaglisan ida sampun ka puri, mamakta surate lawut, sampun rawuh ring pura, ngraris ida mawosin surat sampun, wawu kadngak i surat, liwih nora hana nandingin.

93. /27a/ Terharu hati beliau, membaca surat yang sangat utama, kemudian sang Raja Wira, menurunkan Siwa Buda, pendeta suci yang dari Madura datang, ikut membaca surat, tetapi belum bisa dipahami.

94. Kemudian sang Wirakara, menanyai sang pendeta yang

93. 127a! Kampir pakayunan ida, mamawosin surate lintang liwih, sang Wira natha manglawut, nidhunang Siwa Budha, liwih pariditane ne ring Madhura ra saring mamawosin surat, nanghing durung kapinihin.

94. Tumuli sang Wirakara, manakenin de sang rsine ring di Keling, "ya, Ida Gede silakan, baca surat itu, siapakah yang menulis surat itu?" sang pendeta segera menjawab, "ya, saya tidak tabu."

Kling, inggih Ida Gdhe durus, bawosin surat punika, sapasira makaryya surate iku, glis mdtur sang pai}4itd., inggih titiang nentin uning.

95. Sang Pendeta dari Madura, disuruh membaca karena pandai melihat yang jauh, lalu berkata lembut, "ya, saya inenyerahkan, yang memiliki, ke Saptapatala paduka, para pendeta yang mendengarkan, mereka semua merasa heran.

95. Sang rsi saking Madhura, katuran mawosin reh wruh betel aksi, raris masabda alus, inggih titiang ngaturang, ne nruwenang, ka Saptapatala ratu, watek rsi ne miringang, gawok ida sareng sami.

96. Sang pendeta yang dari Madura, kemudian beliau segera menyerahkan, kepada sang Wirakara dengan sungguh, ituiah tentang isinya paduka, /27b/ saat ini dia akan datang menyusup, pertanda buruk akan datang, tidak akan bisa dihindari.

96. Sang rsj sakeng Madhura, raris tda mangaturang pramangkin, ring sang Wirakara tuhu, punika pahumpnan i dewa, /27b/ nene mangkin pacang rawuh iya husup, durnimitane pacang tika, tong dadi pacang klidin.

97. Berkata sang Wirakara, "ya, Ida Gede kapan akan datang.

97. Mahatur sang Wirakara, inggih Da Gedhe malih pidan pacang prapti.

pertanda buruk in:q)ian paduka, sang pendeta lain mengatakan, "lagi dua bulan akan datang, saat itu paduka supaya berhati-hati, menghadapi musuh yang datang.

duhkitan ipyane ram, sang rsj raris ngaturang, sane malih kalih sasih pacang prapti, irika ram pang yatna, nanggenin satrune prapti.

98. Akan tetapi kalau menurut pikiran saya, bukan kalah paduka oleh musuh, akan ada membantu paduka, seorang wanita utama, sangat sakti, di kedewataan sungguh tersohor, tidak ada yang mengalahkan, kesaktian wanita itu.

98. Nanghing yan manahang titiang, boya kasor i dewa antuk jurit, pacang wentin kanti ram, anak istri mauttama, lintang sakti, ring kadewatan twi kasub, boya wentin mangasorang, kasaktyan anake istri.

99. Tidak diceritakan bal itu, yang dibicarakan sekarang di Keling, konon di Surgaloka, beliau Betara Brahma, bersama-sama di situ hanya dengan Betara Gana, di depan Kundala Ratna, bercakap-cakap berdua.

99. Tan kacarita punika, pangrawose ne ring Keling mangkin, ring swarggaloka kawuwus, ida Bhatara Brahma, masaringan Bhatara Ganna twi ditu, di arep Kundala Ratna, mababawos saring kalih.

PUHDURMA

1. Kemudian Betara Gana berkata, 1. Raris mdtur ida Bhatara kepada Betara Brahma, Ganna,

/28a/ cobalah lihat ini, tanda-tanda Kundala Ratna, dipakai menentukan kesaktian, Betara Brahma, hatinya sangat marah.

2. Mendengar tumr kata Betara Gana, Betara Brahma segera, beliau berkata, oleh karena sangat marahnya, merasa dengan dirinya sakti, "ya, mari silakan, mulai hari ini Adik."

3. Kemudian kedua betara (itu) sama-sama bertindak, Betara Brahma sungguhsungguh, menjadi manikam putih, beliau Betara Gana, betul-betul menjadi manikam maya, tidak terlihat, oleh manusia yang sesungguhnya.

ring Bhatdra Brahma glis, /28a/puniki ke cingak, pracihna Kup4ala Ratna, anggen nantinang kasaktian, Bhatdra Brahma, menggah kayune tan gigis.

4. Bersamaan kedua betara (itu) berjalan, Betara Brahma segera, menyusup semakin ke atas.

2. Mamiringang ature Bhatdra Ganna, Bhatdra Brahma glis, Ida mangandika, dening erange kalintang, eling ring ragane sakti, nah jalan suba, sadina ne jani Adi,

3. Raris sareng bhatdra kalih mawesa, Bhatdra Brahma twi, dados mapik ptak, ida Bhatdra Ganna, dadi manik maya maya, tan kakantenang, antuk manusane twi.

4. Sinarengan bhatdra kalih mamarggd, Bhatdra Brahma glis, nusup namunggahang.

beliau Betara Gana, segera berputar semakin ke bawah, setelah semua tampak jauh, perjalanan beliau selanjutnya.

5. Siang malam mereka berdua berjalan, tidak berhenti-henti, baik yang naik, /28b/maupun yang menurun, sama-sama semakin cepat berjalan, tidak diceritakan, Betara Brahma sekarang.

6. Beliau Betara Gana tidak diceritakan, sudah lama dalam perjalanan, juga tidak berhasil menemukan, pangkal Kundala Ratna itu, amarahnya tak tertahan, lagi mengubah wujud badannya seketika.

ida Bhatdra Ganna, manguser nidhunang glis, sampun sand sawat, pamarggin idane mangkin.

7. Konon beliau tidak berwujud manikam maya, sekarang manikam membelah bumi, lagi menuju ke bawah, buminya terus pecah.

5. Lem&ig limah bhatdra kalih mamarggd, tan pararyyan twi, yadin sane munggah, /28b/liwih sane nidunang, sami nglisang mamarggi, tan kacarita, Bhatdra Brahma ne mangkin.

6. Nddn wamnanen ida Bhatdra Ganna, sampun lami ring marggi, masih twara sidhd bakat, to bongkol Kui^dala Ratna, limang erange tan sipi, malih wesayang, ragane pramangkin.

7. Pecak ida twara mraga mai}ik maya, mangkin matjik pyak gumi, malih manMunang, gumine tSka pyak, tuwara manantulin.

tidak menghalangi, perjalanannya sangat cepat, berjalan melalui belahan bumi.

8. Tidak diceritakan perjalanan Betara Gana, Betara Brahma lagi, selanjutnya diceritakan, sudah lama beliau naik, oleh karena beliau berwujud api, juga tidak terlihat, puncak Kundala yang sebenarnya.

9. Oleh karena itu, hati Betara Brahma marah, sebabnya tak dijumpai, puncak Kundala (itu), konon Betara Brahma, mengubah wujud seketika, /29a/ beliau menjadi, manikam angkasa yang sesungguhnya.

10. Perjalanannya semakin sepat ke atas, sudah benar-benar melayang-layang di angkasa, juga tidak kelihatan, puncak Kundala Ratna, seribu angkasa dilewati, masih juga sangat jauh, kelihataimya sangat tinggi.

gangsar mamargga, ngamargginin pyak gumi.

8. Tan kawanjna pamarggin Bhatdra Gatjna, Bhatdra Brahma malih, mangkin kacarita, sdmpun swe ida munggah, dening ida mraga gni, masih tong nginah, muhcuk Kundalane twi.

9. Dening erang kayune Bhatdra Brahmd, antuke tan kapanggih, muncuking Kundala, Bhatdra Brahma kocap, mawesa raga pramangkin, /29a/ mangdadi ida, maijik ambara pituwi.

10. Gaglisan pamarggine ngamunggahang, sdmpun ngawangngawang wyakti, masih twara nginah, muncuk Kundala Ratna, syu akasa ungkulin, masih nu sawat, tigih lawate tuwi.

11. Betara Brahma menjadi heran melihat, kemudian tiba-tiba, berbicara dengan dirinya, "Apakah yang mengalahkan ini? karena belum pemah menjunq)ai, menjadi susah, beliau memikirkan.

12. Tetapi, beliau masUi/sedang menuju ke atas, tidak diceritakan sekarang beliau Betara Brahma, konon Betara Gana, beliau berjalan lagi, mencari pangkal, Kundala Ratna itu sekarang.

13. Kira-kira itu seribu sudah dilewati, Saptapatalanya sekarang, juga masih di bawah, bayangaiuiya dilihat, bingung beliau memikirkan, entah apa itu, hanya baru kali ini dijumpai.

11. Dadi gawok Bhatdra Brahma ngamenang, tumuli pramangkin, mangrawos ring ragd, apa ja ine ngalahang, ban tonden taen manggihin, dadi kemingan, bhatdra maminihin.

14. /29b/ Lalu beliau lagi berjalan ke bawah.

12. Nanghing kari ida mangkin ngamunggahang, tan kawarpnane mangkin, ida Bhatdra Brahma, kocap Bhatara Gapna, malih ida mamarggi, mangruruh bongkol, Kundala Ratnane mangkin.

13. Sawatara syu ika wus ngalintang, Sapta Palatane mangkin, masih enu bitenan, lawate kakantenang, emeng bhatdra maminihin, yan apa to, twah timbe jani panggih.

14. 29b Talir kari ida mamarggi ndunang.

beliau heran bukan main, memperhatikan bayangan, sekarang tidak diceritakan, perjalanan kedua betara (itu), tidak berhenti, sekarang (yang) lain diceritakan.

15. Sekarang diceritakan paduka Betara Siwa, memiliki kuda sakti, rupanya merah, bemama Warah Abrah, tidak ada menyamai, sungguh sangat buas, para dewata ketakutan.

16. Mendekati karena galaknya bukan main, kalau bukan yang memiliki, sama sekali tidak berani, mengambil kuda itu, konon Betara Siwa, bermaksud bepergian, mengambil kuda yang sakti.

gawok ida tan sipi, manganxSnang lawat, mangkin tan cinarita, pamarggin bhatara kalih, tan raryyan, sewos mangkin kawamni.

17. Tidak lain yang diambil hanya I Wala Abra, itulah yang ditunggangi, segera berjalan, kudanya terbang melayang, konon setelah jauh dari

15. Mangkin kawamna ida Bhatara Siwa, madruwe kuda sakti, rupan ipun abang, maadan Warah Abrah, twara ada manandingin, liwating galak, watSc dewatane jrih.

16. Nganampikin antuk galake kalintang, yan tan ane nuwenin, nentin purun pisan, mangambil kuda ika, Bhatara Siwa ne mangkin, ngayatang lunga, ngambil kudane sakti.

17. Tan lyan wantah kaambil I Wala Abra, punika ne kalinggihnin, mangraris mamargga, kudhane mangumbara, sdmpun doh swarggane surga, berjalan makin turun, perjalanan beliau sangat cepat.

18. Diceritakan beliau sudah tiba di pangkal(nya), kudanya menyentuh bumi, perjalanannya ke arah utara, /30a/lalu menjumpai negeri, hanya merupakan jalan setapak, I Wala Abra, seketika berhenti saat itu.

19. Kemudian di situ I Wala Abra bersuara, sunggub-sungguh memenuhi bumi, kemudian didengar, oleh sang Wirakara, suara kudanya menjerit, berbeda-beda sungguh menyayat hati.

20. Beliau segera berkata kepada abdinya, "Tutur, lihatlah ke sana?" sekarang di mana, tempat kuda yang bersuara, ke sanalah lihat-lihat sekarang," (si) Tutur menuruti, kemudian segera berjalan.

mangkin, ngulah nidunang, pamarggin ida ngraris.

18. Kacarita ida wus rawuh ring padha, kudhane narnpak gumi, pamarggine ngalerang, /SOa/raris manggihin ndgara, twah jalan itasan swadhi, I Wala Abra, mandig twi nene Jani.

19. Ditu lawut I Wala Abra maswara, tuhu mangebddn gumi, raris kapireng, antuk sang Wirakara, swaran kudhane mahrit, kabina-bina twi mangresing ati.

20. Glis ida ngandika ring i parekan, Tutur kema dilokin, ne jani dijaa, gnah kudhane maswara, kima tatasang ne jani, Tutur ngiringang, tumuli raris mamarggi.

21. I Tutur sudah sampai di luar taman, lalu dilihat kudanya, rupanya merah, besarnya tak seberapa, yang menunggangi orang kecil, wibawanya (orang) bangsawan, rupanya sungguh tampan.

22. "Ya, Tuan, orang yang menunggangi kuda ini, saya sungguh-sungguh tidak mengenal, apakah dewa, apakah manusia, beliau tidak berkata, tetapi kudanya meringkik, menakutkan hati, I Tutur segera kembali.

23. Perjalanannya langsung menuju sang paduka raja, lalu memberitahukan, kepada paduka sang Wirakara, "Ya, (paduka) ada kuda utama, berwama merah, berada di dalam taman.

21. Sampun rawuh I Tutur jabaning taman, kant^n kudhane raris, rupan ipun bang, gedene tan sapasira, ne nglinggihin anak alit, bhawane menak, wampane tuhu apekik.

24. Yang menunggangi kuda itu seorang laki-laki kecil, tampannya tidak ada

22. Singgih Jro niki sang nglinggihin kudha, tandruh titiang sawyakti, yen dewa yen manusa, bhatara tan ngandika, kewala kudhane hrit, mangresang manah, I Tutur matulak gelis.

23. Pamarggine ngungsi ida sang ndtha, raris mangaturang, ring ida sang Wirakara, inggih wentin kudha Iwih, mawanjna dbang, ring jroning taman wyakti.

24. Ne nglinggihin kudha ika rare lanang, baguse tan sinipi.

meayamai, dan berwibawa bangsawan, kemudian saya menyapa, orang kecil (itu) diam tanpa kata-kata, akan tetapi kuda itu bersuara meringkik."

25. Sang Wirakara kemudian berkata, "Entah siapa itu yang datang, bingung hatiku, jika dia hanya manusia, mengapa tamarmya dilalui, sang Wirakara, marahnya tak tertahan.

tur mabhawa menak, raris titiang atana, rare mneng tan pangling, kewantin ikang kudha maswara nrit.

26. Kemudian beliau berkata di dalam hati, beliau ingat dengan yang dahulu, pada saat permulaaimya, oleh karena sudah diingat, dan kini perwujudannya telah datang, itu entah bagaimana caranya, oleh karena titah Tuhan Yang Mahakuasa. /31a/ Saat itu kemudian beliau mengenakan pakaian, menggunakan segala jenis kain sutera.

25. Sang Wirakara raris mangandika, yen nen sih into prapti, emeng atin nira, yan tuwah iya manusd, nguda tamane kambahin, sang Wirakara, dukane tan sinipi.

26. Raris ida mangrawos ring pakayunan, eling ida sane riyin, dawige numona, dening suba paingitan, tur smithane tika jani, to kenken baan, apan patitah Hyang Widhi. /31a/ Ditu raris ida mangrangsuk bhusana, manganggon soroh lungsir, dastar mwang kawaca, rawuhing papitit ika, putih lungsir ptak sami, raris nidunang, payunge nene liwih.

destar dan pakaian, sampai ikat pinggang itu, kain sutera putih, semua putih, kemudian mengambil, pajoing yang utama.

27. Keris(nya) itu bernama sang Kalasaktia, itu yang disisipkan di pinggang, selesai mengenakan pakaian, kemudian beliau berjalan, abdinya banyak mengiringkan, tidak diceritakan, kini telah sampai di taman.

27. Kris ika tnaadan sang Kaldsaktya, punika ne kasungklit, puput mabhu^arpi, raris ida immargga, par&cane akeh ngiring, tan cinarita, rawuh ring taman mangkin.

28. Selanjutnya diceritakan paduka Betara Siwa, konon berbadan kecil, seketika berubah, segera berbadan tua, sang Wirakara melihat, orang yang tua, duduk di punggung kuda.

28. Mangkin kawarnna ida Bhatdra Siwa, pecak maraga alit, pramangkin mawesa, raris maraga odah, sang Wirakara mangalqi, anake odah, nglinggihin kudha nginggil.

29. Kemudian sang Wirakara saat itu berkata, menanyai orang yang menunggangi, kuda berwama merah, "Wahai, Kakek siapa?

29. Sang Wirakara ditu raris ngucap, nakenin sang nglinggihin, kuda marupa abang, dhuh Kaki sapasira, apa gawen Kaki mai.

Apa pekerjaan Kakek kemari? Sebaiknya sekarang katakan! Entah apa akan dicari.

mlah jani orahang, yen apa pacang alih.

30. Orang yang tua dan kotor dia tidak berkata, /31b/ sang Wirakara lain, marah tak tertahan, oleh karena tidak dijawab, kemudian memberi tabu abdi(nya), "Tutur, cepatlah ke situ, usir kuda itu sekarang."

31. Dia, I Tutur tidak menolak dengan perintah, karena sangat baktinya, kemudian dengan tergesagesa, mengejar kuda itu, kudanya galak bukan main, dan merusak, tamannya seketika.

30. Anake odah meni ida tan ngandika, /31b/ sang Wirakara raris. brangti tan pira, baane tan kasawuran ngisengin parikan raris, Tutur to enggalang, ubir jarane ne jani,

32. Lainnya (lagi) kolam dan permandian sudah dirusak abdinya banyak tewas, yang menjaga taman, saat itu sang Wirakara, memberi tahu I Tutur lagi, "Tutur, cepatlah beri tanda pukul kentongannya.

31. Ya 1 Tutur tan tulak ring pakayunan, baan bhaktine lebih, raris mangenggalang, ngub^r ikang kudhd, kudhane galak tan sipi, tur mangrusak, tatamanane pramangkin.

32. Len talaga mwang beji sdmpun rusak, kaulane lyu mati, ne nuingimit taman, ditu sang Wirakara, 1 Tutur malih kisengin, Tutur enggalang tengirane gibugin.

33. I Tutur terburu-buru pergi ke halaman luar istana, lalu saat itu segera, memukul kentongan, cepat tak henti-hentinya, rakyat Keling segera, ke luar ke halaman luar istana, semua lengkap dengan senjata.

34. /32a/ Setibanya rakyat itu di halaman luar istana, I Tutur ditanyai, "Apa yang menyebabkan, kentongannya berbunyi?" lalu I Tutur menjawab, "Perintah sang raja, yang mulia sebagai pemegang kekuasaan.

35. Oleh karena beliau didatangi musuh di taman, beliau susah tak bisa mengatasi, oleh karena di taman, cepatlah sekarang ke Sana!" saat itu rakyatnya menghadap, menuju ke taman, sudah semua berjalan.

33. Gagilisan I Tutur nagjag bancingah, tumuli raris mangkin, manipak tingiran, bulus twara mablasan, kawulan Klinge raris, mijil ka jaba, saha masanjata sami.

36. Rakyat im sudah sampai di taman.

34. /31a/Sarawuhe kaulane ring bancingah, 1 Tutur katakenin, ban kenken krana, tengerane maswara, I Tutur masawur raris, titah sang natha, ne agung manakra wartthi.

35. Dening ida karawuhin satru ring taman, keweh idane tan sipi, baane di taman, kima jadi enggalang, kaulane parek mangkin, mangojog ka taman, sami sampun mamarggi.

36. Sampun napak kaulane to ring taman.

lalu dilihat kudanya, sungguh-sungguh buas, menjadi ketakutan orang yang melihat, kudanya kemudian bersuara, memenuhi jagat (raya), semua heran mendengarkan.

kantin kudane raris, tan sapasira galak, dadi risris sang tuminghal, maswara kudane mangkin, ngibikin jagat, sand gawok mamiragi.

37. Rakyatnya ketakutan tidak berani bergerak, karena kudanya sangat sakti, itulah menyebabkan, rakyatnya semua ketakutan, sang Wirakara seketika, sangat marah, hati beliau melihatnya.

37. Kaulane Jrih tong bani matanggal, antuk kudane sakti, punika makrapa, jejeh panjake padha, sang Wirakara pramangkin, kalintang erang, kayun idane ngaksi.

38. /32b/Kemudian beliau ke depan menunggangi kuda, tampak sangat putih, bernama I Kalangrak, lalu di situ berlaga, sama-sama mengadu kesaktian, paduka betara, tiba-tiba mengeluarkan mendung.

39. Sang wirakara tak hentihentinya membalas, membuat angin ribut.

38. /32b/ Raris kaarip ida nglinggihin samaja, maules ptak twi, maadan I Kalangrak, dim raris mayudha, padha mangadu kasalain, ida bhatara, ngawetwang gulem pramangkin.

39. Sang Wirakara tan mari mangwalisang, ngadekang angin tarik.

kencangnya tak ada menyamai, lalu mendungnya hilang, betara marah melihat, membalas lagi, tiba-tiba menurunkan hujan.

40. Sangat lebat, siang malam tidak pernah terhenti, sang wirakara membalas, mengeiuarkan asap, dari Sapta patala, asap itu sungguh-sungguh memenuhi, di atas angkasa, hujannya seketika lenyap.

41. Paduka Betara Siwa sungguh-sungguh marah, lalu segera bersabda, kepada sang Wirakara, "Wahai kamu seorang manusia, sungguh pintar membalas, sekarang kemampuanmu tidak bisa.

42. Mengalahkanku karena (aku) lebih sakti terlebihlebih seperti kamu, /33a/ masih berupa manusia, akan berani untuk, melawan aku berlaga,"

baret tan papadha, gul^me raris ical, bhatdra erang angaksi, malih ngwalisang, ngadakang ujan gelis.

40. Piling lemah balese twarada pigat, sang wirakara nintpalin, andus kawituwang, saking Sapta Patala, kukuse twi mangibikin. lidiuring akaga, trang sabihe pramangkin.

41. Ida Bhatdra Siwa kalintang duka. raris mangandikd glis, ring sang Wirakara, dhuh iba wong manu§d, tika cikap manimpalin, long kasidhan idhip ibane jani.

42. Mangasorang ira baana saktiyan, kalingke buka cai, /33a/ enu kamanusan, pacang tnaidhep pangkah, manglawan nira ajurit, sang Wirakara, sang wirakara, diam tidak menjawab.

43. Di situ sang Wirakara dipikirkan, oleh Sanghyang Siwa lain, ditembak dengan api merah, ke luar dari pikiraimya, sang Wirakara sekarang melawan, dia membaias menangkis dengan angin.

44. Apinya menjadi lenyap tidak tersisa, Betara Siwa segera, beliau mengeluarkan, batu sangat besar, keduanya di situ bertarung, tidak terlihat, oleh karena sangat gelap gulita.

45. Berputar-putar perang tandingnya di dalam taman, kedua kudanya, satna-sama saling menerjang, jadinya sang Kalangrak, batunya tidak diketahui, seperti mendadak, dititahkan kalah berlaga.

mendhep tan manawurin.

43. Irika sang Wirakara kapineh, antuk Sanghyang Siwa mangkin, tiwakang ban geni abang, mitu saking pakayunan, sang Wirakara maprang mangkin, ida mangwalisang manangkis antuk angin.

44. Dadya Hang gnine tan pangantulan, Bhatdra Siwa glis, ida mangawdtwang, sela ageng kalintang, kakalih ditu masanding, tan kakantenang, ban piteng dhedMt wyakti.

45. Mauderan yudhane ring jroning taman, kudane makakalih, padha sleng lilihang, dadyanna sang Kalangrak, selane nora uningan, buka manadak, titahe kasor majurit.

46. Sang Kalangrak melon^at jatuh pada batu, di selanya diterjuni, betara mempercepat, /33b/ merapatkan batu itu, konon kedua batu itu, menjadi satu, betara segera duduk.

47. Sang Kalangrak bersamasama dengan sang Wirakara, di dalam batu menangis, setiap siang (dan) malam, sedih memanggil-manggil, "Wahai, saat mana Tuhannya belas kasihan, bunuhlah saya, begini terlalu menderita sakit.

48. Saya sangat tersiksa di tengah batu, lama menderita (dan) ingin di kasihani, sungguh-sungguh kesengsaraan, tidak tidur dan makan, wahai pasti akan mati, sangat lama sekali, saya ini tentu akan mati.

49. Kira-kira kini sudah ada satu tahun.

46. Sang Kalangrak maMcos tiba ring seta, slagane kacSburin, bhatara manglisang, /33b/ngatepang ikang seta, pecak selane kakalih, dadi sanmggal, bhatara gelis malinggih.

47. Sang Kalangrak sareng ring sang Wirakara, ring jroning sela minangis, sai lemeng limah, sdhih masasambatan, dhuh di ingken Widhine asih, pademang titiang, bds kene nandang sakit.

48. Manggele-ngele titiang taigahing sela, swe nandang kasih asih, nraka pinah brag, tan paturu mwang mangan, udhuh pisan-pisan mati, bas lami pisan, titiang ngemasin puniki.

49. Sawatara ne mangkin sdmpun atiban.

sang raja menderita kesengsaraan, konon pada malam harinya, saat itu sang Wirakara, tiba-tiba merasa mengantuk, merasa akan tidur, kemudian keadaannya berubah.

sang natha nandang kasih-asih, mangkin wetigi kocap, irika sang Wirakara, nadakang kayune arip, tandang aturwa, mangke numpna raris.

50. Di dalam mimpi seperti mendengar suara sabda, suaranya sungguh sepoisepoi, "Wahai sang Wirakara, kamu terlalu bodoh, begini lamanya kesengsaraan, /34a/ di dalam batu, kamu itu pasti sudah kurus.

50. Di pangipyang pinda miring munin sabda, swarannane twi aris, dhuh sang Wirakara, blog caine kalintang, kene maklo kasih-asih, /34a/ di tengahing sela, sinah brag ko suba cai.

51. Sebaiknya kerismu dipakai membelah batu," begitu sabdanya sungguhsungguh, setelah dipahami, sabdanya lalu hilang, sang Wirakara bangkit, kemudian cepat-cepat, menghunus kerisnya.

52. Kemudian batu itu segera ditusuk.

51. Mlah kadhutane anggon myakang sela. keto sabdane pituwi, sampun karisepang, sabdanya raris ical, sang Wirakara atangi, raris manglisang, mangunus punang kris.

52. Mangkin raris katuwek ikang sela.

tiba-tiba batu itu pecah, sang Wirakara itu, beliau sudah di luar, seketika keluar keinginannya, pergi mengembara, kini beliau sendirian.

53. Beliau berkeinginan akan ke Madura, menghadap kepada paduka sang resi, setelah jauh beijalan, kini tidak diceritakan, sabda dewa (yang) gaib, sedang berjalan, lain saat itu bertemu.

sigar batune glis, to sang Wirakara, sampm Ida ring jaba, mitu kayune pratnangkin, Imga nglalana, mangraga ida rrumgkin.

53. Mapakaym ida pacang ka Madhura, parek ring ida sang r§i, wus doh mamargga, mangkin tan cinarita, ucapan bhatdra suci, sidik mamargga, ditu macunduk raris.

54. Paduka dewa yang gaib lalu bersabda, menanyai orang yang sedang berjalan, "Aku sungguh tidak mengenalmu, kamu hendak ke mana sebab berjalan sungguhsungguh, sebaiknya katakan, supaya Aku tabu."

55. /34b/ Sang Wirakara menjadi terhenti, oleh karena sungguhsungguh mendengar sabda, (tetapi) tak tampak

54. Ida bhatdra suci raris ngandika, nakenin sang mamarggi, twi tandruh ko ira, cai ngantyang kija sangkan pajalane gati, milah orahang, mangdene ira uning.

55. /34b/ Dadi janggel sang Wirakara, antuk mireng sabda twi, tan kanten mawarnna, ditu raris katimbul.

wujudnya, lalu di situ dijawab, tutur katanya sangat lembut, "Entah siapakah, beliau berkata di sini.

ature banban twi manis, yan sapasira, ida ngandika iriki.

56. Saya kaget dan tak kenal mendengar paduka, Apakah dewa atau Tuhan? Berkata kepada saya, kemudian paduka betara, seketika membesarkan wujud dirinya, sang Wirakara, dia sungguh-sungguh kaget.

56. Kengin tandruh ratu titiang miragyang, yan bhatdra mwang Widhi, ngandika ring titiang, raris ida bhatdra, ngdeang raga pramangkin, sang Wirakara, gawok ida tan sipi.

57. Melihatnya karena sangat cantik, sungguh-sungguh inti sarinya keindahan. kemudian sang Wirakara, segera bersujud menyapa, kepada paduka betari suci, "Wahai, Paduka junjungan(ku), siapakah I manik (sesungguhnya)?

57. Mangantenang antuk ayune kalintang, twi sari-sarining Iwih, raris sang Wirakara, glis mdtiir pranamya, ring ida bhatdri suci, dhuh dewa susuunan, sapasira ja I Manik.

58. Kalau dari raut wajahnya, perilaku orang surga, oleh karena sangat cantik," betara bersabda, "Aku para dewata.

58. Yan ring wan}na tejane wateking swarggan, antuk ayune Iwih, bhatdra ngandika, nira watek dewata.

sebabnya datang ke mari, Aku bersedia, mengawasi perang ke Keling.

59. Karena paduka Betara Siwa berperang, melawan manusia sakti, /35a/ dan sudah dikalahkan, manusianya oleh beliau," sang Wirakara seketika, bersujud sambil berkata, "Ya, Paduka memang benar."

krapaning teka mai, nira misadhya, ngawas yudha ka Keling.

59. Dening Ida Bhatdra Siwa mayudha, memeseh janma sakti, /35a/ tur suba kasoran, hadmane antuk ida, sang Wirakara pramangkin, mdtur manumbah, inggih ratu sawyakti.

60. Hanya saya melawan Betara Siwa, tetapi saya kalah di dalam berlaga, menemukan kesengsaraan, juga bersama-sama dengan kuda, di dalam batu sangat kesengsaraan, berbulan-bulan, siang malam sungguh sangat kesedihan.

60. Wantah titiang mameseh Bhatdra Siwa, nging kasor titiang ring jurit, manggih kasangsaran, tur saring ikang kudhd, ring jroning sela kasihasih, bulan-bulanan, rahina wengi sidih kingking.

61. Dan kuda saya menemukan ajalnya, tetapi saya masih hidup sampai sekarang, mengenai tujuan saya, ingin pergi ke Madura,

61. Kalih kudan titiang nmngimasin pejah, kemawon titiang kari mangkin, munggwing manah titiang, mangungsi ka Madhura, menghadap kepada paduka sang resi, akan menanyakan, oleh karena beliau yang sakti.

62. Paduka betara (yang) suci lain bersabda, "terlebih-lebih lagi sang resi, bermusuhan dengan dewa, mengadu kesaktian, rasanya tidak dapat bertanding, oleh karena manusia, tidak pantas menghadapi.

parek ring Ida sang rsi, pacang nunasang, antukan Ida ne sakti.

63. Kalau kesaktian manusia yang dituturkan, seratus ribu kali mengganti rupa, betara sudah satu juta kali, beliau jadi berubah, itulah kamu dengarkan, /35b/ tutur kataku, supaya sungguh-sungguh dipahami.

62. Ida bhatara suci raris ngandika, kalingke mara sang rsi, mamesih bhatara, mengadu kasaktyan, mrasa long polih matanding, apan manusa, tan wenang mangarepin.

64. Kalau diumpamakan supaya merasa diucapkan, disuruh mengerjakan besi, kapan akan berhasil, kalau bukan emas dia diberikan, itu disuruh mengerjakan

63. Yan manusa kasaktyane ucapang, masiluman ping keti, bhatara ping yuta, ida dadi mawesa, ento padingehang cai, /35b/ tutur manira, resipang apang jati.

64. Yan pangande mangde masa ucapang, tunden mangarap besi, ndikapan kasidhdn, yan tan imas ya baang, ento tunden ngarap jani, bilih hidhayang.

sekarang, kalau-kalau berhasil, begitulah perihalnya kamu."

keto kandanna cai.

65. Sang Wirakara memahami di dalam hati, mendengar petuah-petuah utama, lalu bersujud sambil berkata, "Wahai Paduka junjungan (ku), silvan sudi kiranya sekarang, menjadikan saya abdi, bersedia menyerahkan jiwa."

65. Sang Wirakara mangrisep ring pakayunan, mireng pangandika liwih, raris matur simbah, dhuh dewa sasmnan, durusang swesane mangkin, mamanjakang titiang, mana^a ngaturang urip.

66. Betara yang agung lalu bersabda, "Nah, kalau begitu kamu, menyerahkan diri, sekarang dengan Aku, nah, aku bersedia menerima, tetapi jangan sekali-kali, kamu berambisi.

67. Berperang tanding melawan Betara Siwa, kejujuran dipakai melawan, jangan mengadu kesaktian, oleh karena kamu manusia, bermusuh (dengan) dewa agung, itu tidak ada jalan.

66. Bhatara suci raris mangandika, nah lamm keto cai, mcmirahang awcdc, jani t&cen manira, hnah nira sadhya nampi, nanghing da pisan, cai mamikrengin,

67. Matanding mameseh Bhatara Siwa, polos anggon nimpalin, da ngadu kasaktyan, apan cai manusd, mamusuh bhatara l^ih, nto sing ada ambah, I36al cai menang

/36a/ kamu menang berlaga.

68. Kemudian sang wirakara segera berkata, "Ya, Paduka mulai sekarang bagaimana Paduka, saya minta pelajaran, sekarang kepada Paduka Betara, agar sudi Paduka, memberi saya sekarang."

matanding.

69. "Kalau begitu ke sana kamu ke negeri, sekarang menghadap Hyang Siwa, tetapi supaya baik-baik, kamu mengalahkan diri (mu), menyerahkan jiwa raga, kaiau sudah baik, hati beliau kepada kamu.

68. Raris matur ne mangkin sang Wirakara, inggih ratu ne mangkin sapunapiyang dewa, titiang nunas pangajah, ring singgih bhatdra mangkin, sweccha i dewa, nampolihang titiang mangkin.

70. Di situ mengiringkan beliau berlempar-lemparan, dengan buah jeruk, di situ dia tidak ada, orang kecil yang terlihat, sambil menuntun sapi, menjinjing jeruk, di situ kamu merebuti.

69. Lamm keto kima cai ka ndgara, marek Hyang Siwa ne jani, nanghing apang mlah, cai ngasorang awak, ngaturang sapati urip, yen suba kenak, kaym ida ring cai.

70. Ditu iring ida maenlungentungan, baan i bwah jaruti, ditu dong ya ada, anak cerik masambilan naitdan sampi, nadtad jarunggd, ditu cai mrebutin.

71. Petuah-petuah supaya lesu I Warah Abra, ujung telunjuk yang ditiup, yaitu yang di kiri, teraskan menuding dia, saat itu seketika dia lesu, sang Wirakara, berkata, "Saya akan menuruti.

72. Kemudian segera kembali ke negara, betari tidak diceritakan, sang Wirakara itu, sudah tiba di taman, betara (Siwa) sedang menunggangi, I Warah Abra, di Sana beliau melihat.

73. Sang Wirakara segera bersujud sambil berkata, segera memaafkan diri, kepada paduka Hyang Siwa, "Ya, saya (paduka) betara,( masih paduka betara di sini," Betara Siwa, tutur katanya manis.

71. Warah-warah pang l&npir I Warah Abra, pucuk tujuhe upin, to nene di Uwa, lantasan tuding iya, ditu ya temper prajani, sang Wirakara, mahatur titiang mangiring.

74. "Sebabnya Aku masih berada di sini, Aku menunggu kamu, oleh karena perwira.

72. Gaglisan mangkin tulak ka ndgara, tan carita bhatari, to sang wirakara, sampun rawuh ring taman, bhatdra sddik nglinggihin, 1 Warah Abra, irika ida maksi.

73. Sang Wirakara glis matur manumbah, ngaksamayang rdga glis, ring ida Hyang Siwa, inggih titiang bhatdra, kantun cokor i dewa riki, Bhatdra Siwa, tabuh wacanane manis.

74. Kraiia ira hnu ko di ni magnah, nira manganti cai, baane prawira, mengadu kesaktian, melawan Aku berlaga, kemungkinan ada, kurang (dalam) pikiranmu sekarang."

75. Sang Wirakara lain bersujud, /37a/ segera memaafkan diri, kepada Betara Siwa, "Ya paduka betara, oleh karena saya tidak tabu, dengan (diri) paduka betara, saya sungguh-sungguh tidak mengenal.

76. Saya tidak tahan dengan paduka betara, dua kali saya dapat, berkata minta penjelasan, ya, betara tidak bersabda, itulah yang menyebabkan, saya durhaka/berani, melucu melawan berlaga.

mangadhwang kasaktyan, manglawan ira ajurit, sing pet ada, tuna idhep cat jani.

75. Sang Wirakara raris manumbah, /37a/ ngak§amayang raga glis. ring Bhatara Siwa, inggih ratu bahtdra, wireh titiang nentin uning, ring linggih bhatara, titiang tandruh sawyakti.

77. "Ya, saya sangat mengharapkan sekali, minta maaf sekarang, kepada paduka betara, saya menyerahkan diri, kepada paduka betara

76. Tan pitahen titiang ring linggih bhatara, ping kalih titiang polih, mahatur nunasang, nggih bhatara tan masabda, punika ne mangawinin, titiang pralanggya, lucu maarep ajurit.

77. Inggih titiang lintang manawigang pisan, nunas ampura numgkin, ring lungguh bhatara, titiang mangaturang awak, ring linggih bhatara sekarang," Betara Siwa, merasa senang hatinya sekarang.

78. Mendengarkan tutur katanya sang Wirakara, lain betara bersabda, "Wahai, sang Wirakara, nah, kalau demikian, sesungguhnya, keinginanmu sekarang, Aku merasa senang, bertemu dengan kamu.

79. Oleh karena itu, jangan kamu berperilaku durhaka, mengandalkan diri sakti, buruk akibamya, terlebih-lebih kamu manusia, /37b/ mempunyai pikiran seperti kamu, terlalu berani, bahaya mengaku sakti.

80. Nah Aku sekarang menjelaskan tata cara, utamanya dengan kamu, supaya kamu jelas mengetahui, itu ada para dewata, semua mengaku dirinya sakti, Betara Gana, bersama betaranya dahulu.

mangkin, Bhatara Siwa, rSna pakayunane mangkin.

78. Mamirengang ature sang Wirakara, bhatara ngandika aris, dhuh sang Wirakara, nah lamun keto tuwinna, pangidhip caine jani. manira suka, nsih sumitra ring cai.

79. Sangkan eda cai c&cap mangambikang, mangandelang awak sakti, ala timahnya, kalingke cai manusd, I37bl mapangidhip buka cai, pangkah cumangkah, ila mangaku sakti.

80. Nah ira jani mangorahang kanda, arepe tiken cai, apang cai pedas nawang, to ada watek dewata, padha ngaku raga sakti, Bhatara Ganna, sareng bhatdrane nguni.

81. Betara Brahma, beliau yang menyombongkan diri, mengaku dirinya sakti, pandai menaikkan (diri) paduka Betara Gana, juga mengaku diri sakti, pandai turun, Hyang Tuduh sungguhsungguh mendengar.

81. Bhatdra Brahma ida manumbungang ragd, ngaku rdgane sakti, wikan ngammggahang, ida Bhatdra Ganna, masih ngaku raga sakti, wikan nMhunang, Hyang Tudhuh mirengang twi.

82. Kemudian beliau membuat Kundala Rama, seperti bayangan yang sebenamya, puncaknya menjulang tinggi, pangkalnya ke bawah, kedua betara melihat, Betara Gana, di sim seketika berkata.

82. Lawut ida ngadakang Kut;i4ala Ratnd, buka lawate twi, muhcuknane munggah, bongkolnane nedhunang bhatdra kalih mangak^i, Bhatdra Ganna, ditu mahatur prajani.

83. Menyuruh betara (apakah) benar mampu, kesaktiaimya seketika, saat itu dituruti, oleh Betara Brahma, kemudian segera berjalan, bersamaan, segera naik, dan segera turun.

84. /38a/ Betara Brahma sudah selesai naik, Betara Gana juga, menyusup terns ke bawah.

83. Mangaturin bhatdra twi ndhayang, kasaktyane prajani, ditu katuwutang, antuk Bhatdra Brahma, raris mamarggi prajani, padha ngdisang unggah, tedhun pramangkin.

84. /38a/Bhatdra Brahmd sampun puput ngamunggahang, Bhatdra Ganna twi.

juga tidak berhasil, perjalanan kedua betara (itu) mencari pangkal, (dan) puncak Kundala itu.

85. Itulah sebabnya, jangan menyombongkan diri, sekali pun sungguh sakti, disimpan dalam pikiran, simpan jangan sampai diketahui, dalam hatimu diuji, begitu, ingatlah, tutor kataku sekarang.

manusup nedhunang, masih twara nidhayang, pamarggin bhatdra kalih, mangrireh bongkol, muncuk Kutpiala twi.

85. Ento krapa heda manumbmgang awak, yadyan pitwi sakti, sepilang di manah, simpen da baanga ketah, di atin caine uji, keto ingitang, munin irane jani.

86. Saat itu lalu sang Wirakara berkata, saya sudah mengiringkan, keinginan paduka betara, sangat benar sekali, petoah betara sekarang, kepada saya, peringatan kepada manusia (yang) miskin.

87. Tidak diceritakan pembicaraan Betara Siwa, sudah menjadi sato, dengan sang Wirakara, konon betara yang suci, tiba-tiba mengubah diri, beliau menjadi laki-laki, wujud kecil menuntun sapi.

86. Ditu raris mahatur sang Wirakara, titiang tlas mangiring hyun linggih bhafdra, kalintang patut pisan, wacanan bhatdra mangkin, sane ring titiang, pakeling ring janma miskin.

87. Tan carita pangrawos Bhatdra Siwa, sdmpun dados asiki, ring sang Wirakara, bhatdra suci kocap, mawesa raga pramangkin, dados ida lanang, wamni alit nandan sampi.

88. Kemudian beliau berjalan metiuju negara, sambil menggenggam buah jaruti, /38b/ setelah tiba di taman, di situ sang Wirakara, melihat si pengembala sapi, menggenggam jeruk, lain saat itu direbuti.

89. Ketika itu orang kecil itu tidak melawan, oleh karena jeruknya direbut, oleh sang Wirakara, Betara Siwa melihat, jeruknya sungguh utama. saat itu betara, beliau segera berkata.

S8. Raris mamarggi ida mangungsi ndgara, nambil ngemel woh jaruti, /38b/ wus rawuh ring taman, ditu sang Wirakara, ningak i pangangon sampi, ngemil Jarungga, ditu lawut kaributin.

90. Wirakara mari bermainmain, jeruknya itu yang dipermainkan, dipakai lempar-lemparan. begitu sungguh mendadak, keinginan betara mengajak, sang Wirakara, tak berbelit-belit (tapi) sudah menuruti.

91. Akan tetapi begitu sang Wirakara bergerak-gerak, selalu berhasil.

89. Ditu anake alit nora ngalintang, reh jrutine kapributin, ban sang Wirakara, Bhafdra Siwa maningak, Jarutine twinna l^ih, irika bhafdra, ida ngandika aris.

90. Wirakara jalan masingisengan, to jrunggane pelali, anggen intung-entungan, keto twinna nadakang, kayun bhatdra ngajakin, sang Wirakara, tan panjang tlas mangiring.

91. Nanghing keto sang Wirakara gegatenan, asing manidhayang twi.

mendapatkan sebelas kali, itu bertubuhkan laki-laki, sang Wirakara sangat hormat, segera bertingkah, lain mengambil jeruk,

92. Betara Siwa lain beliau melemparkan, sang Wirakara segera, menjaga jeruk, /39a/setelah genap sebelas kali, paduka betara melemparkan (lagi), berhasil Juga, sang Wirakara menandingi.

93. Ketika itu sang Wirakara membalas, melen^arkan buah jeruk, (paduka) betara waspada, menghadangi jeruk, seperti ditakdirkan Tuhan, jerungga itu, ke bawah kolongnya lari.

94. Sang Wirakara berpikir sampai sebelas kali, melemparkan jeruk, sekali pun betara, beliau tidak mendapatkan, mendapatkan jeruk itu, sebabnya tidak bisa, lari ke bawah kolong.

makatang ping solas, into maawak lanang, sang Wirakara ming sihggih, glis matingkah, raris mangambil jaruti.

92. Bhatara Siwa raris Ida mangentmgang, sang Wirakara glis, nadangin jarungga, /39a/sdmpun genip ping solas, Ida bhatara ngintungin, talir nidhayang, sang Wirakara nandingin.

93. Ditu raris sang Wirakara manimbal, mengentungang wok jaruti, bhatara prayatna, manadangin jarungga, buka pitudhuhin Windhi, ikang jarungga, kabatan longan malaib.

94. Sang Wirakara pinih ya tutug ping solas, mangintungang jaruti, apisan bhatara, twara Ida manginiyang, ng&tiyang ikang jaruti, krannan tong sidhd, ka batan longan malaib.

95. Hatinya menjadi marah tidak berhasil, mendapatkan buah jeruk itu, konon pengembala itu, yang konon menjinjing tadinya, mengganggu lalu menertawai, sambil bersorak, saat itu lalu berkata.

95. Dadi erang kayune tan manidhayang, ngeniyang ikang jaruti, pangangone kocap, ne picak nadtad itunyan, benul lawut mangedekin, sambil manurak, ditu masipta raris.

96. Tidak menyangka dalam pikirannya kini membohongi, baru sekarang menjumpai, gunung ditinq)a pasir, /39b/lalu dia menjadi berantakan, dia memang hanya tampak goyah, tidak mempunyai dasar, dia terlihat hanya besaraya.

97. Kemudian saat itu Betara mendengar, tutur kata orang kecil itu, barangkali menandakan, terlalu menusuk telinga, Betara Siwa menjawab, sangat murka, "Siapa itu durhaka berkata?

96. Tong madaya idhepe jani ngadowang, timbe jani mamanggihin. gunung tepen biyas, /39b/ manglawut ya buyar, jneng twah ya mula ganjih, twara ngelah dasar, sok gidhe iya lyatin.

98. Barangkali ada keinginan berperang landing.

97. Ditu Bhatdra Siwa raris mirengang, munin anake crik, mairib masipta, kalintang nulahin kamna, Bhatdra Siwa nawurin, kalintang krodhd, ihen to cikap mamuhi.

98. Mirib ada jning twah matandingan.

karena lancar memberi tanda, betari berkata, "penderitaannya tak seberapa, siapa yang berani melawan, kata-kata orang ngawur, ternyata ada menanggapi.

kroffa lampyas niptain, bhafdri mangucap, duhkane tan sapira, men cekap manimpalin, mufiin anak ngambang, dadi ada manampenin.

99. Seperti tidak tahu kata-kata baik-buruk, tetapi hanya bisa murka, tidakkah berpedoman, seperti ungkapan sastra, utamanya yang termuat di dalam ilmu pengetahuan, kalau belum jelas, tidak pantas dijawab.

100. Sungguh tepat tidak berpetuah bukan berpengetahuan, sebabnya marah-marah menerima, kata-kata tanpa dalih, di situ laiu Sanghyang Siwa, bersama-sama dengan pengembala sapi, /40a/ saling melebihi berbicara, segera Betara Siwa.

101. Berkata karena marahnya 101. Mangandika antuk dukane

99. Jning twara nawang muni jle mlah, kewala bisa brangti, twara ko napakang, buka ucapan sastra, nene mungguh munggwing aji, yan tonden pedas, twara nandang sautin.

100. Twi saja tan patutur tan pasastra, sangkan ngerangang nampi, muni tan pakap<ia, ditu raris Sanghyang Siwa, sareng ring pangangon sampi, /40a/ padha kweh ujar, Bhatara Siwa glis.

tidafc tertahan, dengan si pengembala sapi, "barangkali kamu sungguh sakti, sebabnya berani mencela, barangkali pikiranmu berani, mempertaruhkan jiwa, akan berperang landing.

kalintang, ring i pangangon sampi, twi sakti nen iba, sangkan bani manacad, jening idMp iba bani, ngetohang jiwa, pacang matanding jurit.

102. Nah silakan keluarkan segala pemikiranmu, supaya saat ini juga, mengadu kesaktian, Aku bersedia menandingi, silakan keluarkan sekarang, entah seperti apa, kesaktianmu sekarang.

102. Nah lawuting idhep ibane pesuwang, apang sadinane jani, mangadhwang kasaktyan, nira nadhya atandingan, lawutang pesuwang jani, yan ambul apa, kasaktyan iba jani.

103. Paduka betari yang agung segera menjawab, tutur katanya sungguhsungguh manis, "saya memohonkan, oleh karena kata-kata paduka, menantang saya berlaga, menjadi kualahan, (karena) bodohnya saya menerima."

103. Bhatari suci ida raris manimbal, saha sabda twi manis, titiang manunasang, antuk wacanan ida, manangtang titiang majurit, dados kemengan, tambet titiang manampi.

104. Paduka Betara Siwa segera berkata.

104. Bhajdra Siwa raris ida mangandika.

"terterka di pikiranmu, itu lagi diperpanjang," betari segera berkata, "Ya, saya menuruti, segala kemauan (paduka), lalu seketika mengubah wujud.

parxma di idhdp cat, into twin lantangang, bhatdri glis angucap, inggih titiang managingin sapakayunan, raris mawesa glis.

105. Betara Siwa menjadi burung salah rupa, paduka betari suci, menjadi panah melayang, ketika itu beliau mempercepat, mengejar burung itu, konon kena, putus bulunya, (lalu) jamh ke bumi.

105. Bhatara Siwa dadi paksi salah rupa, Ida bhatdri suci, m ' manadi hru ngawang, ditu Ida manglisang, matitis paksine mangkin, kni bulunya hitas, ulung ka gumi.

106. Setelah terputus burung itu berubah lagi, tiba-tiba menjadi, raksasa salah rupa, galaknya bukan main, (paduka) betari segera berhati-hati, berubah lagi, menjadi anak kecil.

106. Wau hetas pak§ine malih mawesa, gaglisan mandadi, detya salah rupa, galake tan prah, bhafari prayatna glis, malih mawesa, manadi rare alit.

107. Ketika itu anak kecil itu segera mendekatkan diri, raksasanya kini senang, baru dilihat, anak kecil itu segera dimakan.

107. Ditu raris rarene nampekang raga, hegar detyane jani, wawu kakantenang, rarene lawut katalah, wawu ring cangkim konon baru dalam mulutnya, tiba-tiba H»Rjadi bate, besaraya tak terhingga.

mangkin, ngraris dadi sela, agonge tan sinipi.

108. Menjadi kewalahan raksasa itu memikirkan dirinya, karena terlalu sakit, sadar dengan diri, beliau mengubah wujud lagi, seketika menjadi air, memenuhi jagat, kemudian saat itu batunya.

JOS. Dadi kewih detyane mawosin raga, dening sungkane kalibih, eling tiken raga, malih Ida mawesa, mangdadi toya pramangkin, mangebekin jagat, selane ditu raris.

109. Seketika menjadi angin ribut sangat kencang, aimya itu lalu kering, tidak ada tersisa, ketika itu Betara Siwa, /41a/menjadi Garuda putih, memenuhi taman, segera betari suci.

110. Beliau berubah wujud menjadi capung emas, garudanya dikelilingi terbang, di situ dilihat, capung emas itu, oleh i garuda putih, sungguh sangat senang, sang garuda mengejari.

109. Pramangkin dadi linus agong pisan, asat toyane ngraris, twara magantulan, ditu Bhatdra Siwa, /41a/ mangdadi Gam da putih, ngibikin taman, Bhatari suci glis.

110. Mawesa ida twi dadi capung emas, garudhane kaiberin, ditu kakantinang, capung emas punika, antuk i garudha putih, dahating egar, sang garudha mangepungin.

ill. 1 capung emas tidak kewalahan menguasai diri, ketika itu melesat terbang, menuju angkasa, saat itu sang burung garuda, datang mengejar menangkapi, sungguh sangat marah, hatinya tak tertahan.

Ketika itu i capung emas 112. 1 capung mas irika malih menuran lagi, nedhunang. lain i burung garuda. i paksi garudha raris. mengikuti turun. mangetut nedhunang. konon setelah sampai di sampun ko rawuh ring semua saling ditusuk, sami saling limpadin, itu yang menyebabkan. to makratjina. konon kini sang garuda. sang garudha kone Sang garuda segera 113. Sang garudha glis mengubah diri, mawesa raga, rupanya seperti warTjnane kadi nguni. terdahulu. waluya bhatara. sebagai betara. dening glisan ratrya. oleh karena terburu i capung mas kawar^ni. maiam. taler mawesa. i capung emas /41b/ ida bhatari suci

bumi, pada.

diceritakan. glis. juga mengubah wujud. /41b/(menjadi) paduka betari suci seketika.

111. 1 capung mas tan keweh mawosin raga, makibur ditu glis, mangungsi ambara, ditu sang paksi garudha, angStut teka nangkepin, dahating erang, kayune tan sinipi.

mangkin.

114. Kemudian Betara Siwa segera menyanjung, oleh karena dikalahkan berlaga, jika dia sungguh manusia, tidak pantas dia mengalahkan, baru kali ini kalah berlaga, barangkali dia penjelmaan orang utama.

115. Setelah malam, kini diceritakan hari telah pagi, bersiap-siap berlaga lagi, mengeluarkan kesaktian, lalu Betara Siwa, kini mengubah wujud dirinya, menjadi api menyala menuju ke bumi.

114. Bhatdra Siwa raris gits mangayunang, dening kasorang ajurit, yen iya tuhu manusd, tong duga iya ngasorang, timbe jani sor majurit, jning iya kadaden anak Iwih.

116. Pada tempat paduka Betari Suci berada, sungguh sangat panas tak tertahan, betari kewalahan, lalu beliau mengubah wujud, segera menjadi manikam air, tak lama api itu padam, Betara Siwa lagi.

115. Usan wengi rahina mangkin ucapang, malih nabdabang jurit, mangawitwang asaktyan, raris Bhatdra Siwa, mawesa raga twi, mangkin, mangdadi genya nturub maring prathiwi.

116. Di gnah ida Bhafdri Suci malingga, kibus baeng tan sinipi, bhatdri kewehan, raris ida mawesa, dadi maviik toya glis, tandwa pijah kang genya, Bhatdra Siwa malih.

117. Mengeluarkan hatinya untuk menghancurkan bumi, tak terduga dengan tibatiba, sungguh lenyap dunia itu, tidak terlihat apa-apa, kini Betari Suci, beliau kewalahan hatinya memikirkan.

117. Mangawitwang kayme nikd^kang jagat, tan dumade pramangkin, twi limut ikang rat, tan kantin paran-paran, Bhatari Suci ne mangkin, Ida kewehan kayune mamayvosin.

118. /42a/oleh karena belum 118. saatnya matahari tenggelam, belum juga condong ke barat, entah apa menyebabkan, mengapa mendadak dunia itu, begitu serius perkataanya, di dalam hati, oleh karena selalu berkabut.

119. Tidak diceritakan 119. pembicaraan Betara Surya, konon Betari Suci, beliau mengeluarkan, pikiran menerangi jagat, tak terduga tiba-tiba, beliau menampakkan, Betara Surya sangat cepat.

/42a/Dening tonden pahinganan sump suryya, apan tonden jwa lingsir, yan apa kranna, sangkan nadhak ikang rat, keto pangrawose twi, ring pakayunan, antuk limute sai.

Tan carita pangrawose Bhatdra Suryya, kocap Bhatari Suci, ida mawitwang, kayun ngalangin jagat, tan dumade pramangkin, ida mangarad, Bhatdra Suryya glis.

120. Seperti disapu kabut itu seketika hilang, Betara Suryya keluar, menerangi jagat, saat itu Betara Siwa, sungguh-sungguh sangat marah, oleh karena dikalahkan, mengadu kesaktian.

121. Tidak diceritakan kedua betara (itu) berlaga, ada diceritakan lagi, di Sapta Patala Betara Antaboga, ingin sekali berangkat, ke Surgaloka, oleh karena lama menunggu.

120. Buka sapuh limute ical sapisan, Bhatara Suryya umijil, mangalanggang jagat, ditu Bhatara Siwa, orange twardda gigis, dening kasoran, mangadhuwang kasaktin.

122. Yang terdahulu Betara Brahma menyatakan, /42b/ akan segera datang, kini sangat lama, dan juga sanpai sekarang, mengapa belum juga datang, apa sebabnya, barangkali perjalanannya keliru

121. Tan carita bhatara kakalih mayudha, hana kaucap malih, ring Sapta Patala, Bhatara Antabhoga, kayune ayat mamarggi, ka Swarggaloka, dening swe mangantin.

123. Begitu dipikirkan oleh paduka sang Antaboga, kemudian beliau berjalan.

122. Nene riyin Bhatara Brahma ngayatang, 142b! pacang rawuh aglis, mangkin pinih lawas, tur kayang jani suba, masih dadi tonden prapti, apa kra^na, jning pakayunane salit.

123. Keto kapineh ban ida sang Antaboga, ngraris ida mamarggi perjalanannya sangat cepat, dan setelah melewati hutan, belum juga betiau sampai, tidak berputus asa, berjalan tanpa merasa takut.

pamarggine gancang, Ian sampun ngalintang alas, masih tonden Ida prapti, tong menganang, mamarggi tan papakering.

124. Tidak diceritakan perjalanan sang Antaboga, konon kedua betara, mengadu kesaktian, semua sangat marah, kini Betara Siwa, beliau mengeluarkan, gempa besar seketika.

124. Tan carita pamarggin sang Antabhoga, kocap bhatdra kalih, mangadhwang kasaktyan, sami karangkung erang, Bhatara Siwa mangkin, Ida ngawetwang, linuh agunge glis.

125. Bumi langit menjadi bergetar seluruhnya, disertai oleh angin kencang, bersamaan turunnya hujan, semua tak henti-hentinya, konon Betara Suci, memusatkan pikiran, kemudian beliau berubah wujud.

126. Tubuh beliau menjadi sangat besar, tidak ada menyamai,

125. Gumi langit dadi mangetor makijang, maduluran angin tarik, sabeh masaringan, sand tan papegatan, kocap Bhatara Suci, mangregepang raga, raris ida mamurtti.

126. Dadi agong ragan idane kalintang, twara ada nandingin

/4§a/ gempanya menggetarkan, hujan (dan) anginnya tak terhenti, betara sungguh sangat marah, berubah lagi, menjadi sebatang benang.

/43a/ linuhe ngjerang, ujan angine tan pegat, bhatdra erang tan sipi, malih mawesa, dadi bnang akatih.

127. Benang itu menjadi bermacam-macam waraa, pangkalnya sungguhsungguh, tidak menyentufa tanah, pucuknya menjulang tinggi, tetapi tidak sampai ke langit, tanpa terikat, juga berdiri tegak.

127. Ento bnang dadi magneping wamna, bongkole kapitwi, twara nampak tanah, numcuke tgeh sawat, nanghing twara nganteg klangit, tan pacatelan masih malijeg dadi.

128. Kemudian saat itu ditiup angin kencang, tetapi sedikit pun tidak goyah, menuju ke arah utara, apalagi kembali ke selatan, terlebih-lebih ke barat dan ke timur, juga tidak bisa, benang itu hanya sedikit kusut.

129. Menjadi susah semua para dewata,

128. Ditu raris angin tatarik mangampihang, nanghing tong obah agigis, miwah mangajanang, tuwin tulak mengilodang, suba kawuh bwin kangin, masih tong sidha, bnange ampil agigis.

129. Dadi keweh watik dewatane samyan.

oleh seringnya gempa, angin tak henti-hentinya, hujan tak pemah reda, setiap hari ada petir, itulah menyebabkan, beliau susah memikirkan.

130. Tidak diceritakan yang tinggal di surga, kini sang Antaboga, konon yang diceritakan, /43b/ berkata di dalam hati, "Apa yang berwibawa utama, yang sudah-sudah, tidak pernah seperti ini."

131. Kalau diperhatikan sepertinya pertanda buruk dunia, menyebabkan seperti ini, bumi ini bergoyang sebaiknya sekarang diperhatikan baik-baik, tiba-tiba, beliau berangkat, tidak diceritakan, (konon) sudah tiba di Keling.

antuk linuhe sai, angin tan papigatan, sabeh tan midhep trang, naberan dina titir sai, ento makraifa, ida kewefi mawosin.

132. Dilihat kedua betara (itu) berlaga, akan mengadu kesaktian, semua terlanjur marah.

130. Tan kacrita ucape sang ring swargga, sang Antabhoga angkin, kocaping carita, /43b/ ngrawos ring pakayunan, apa maprabhawa liwih, ne suba-suba, tong taen buka jani

131. Yen parfinayang mirib dhummitaning jagat, ngawanang buka jani, Jagate mangenjongan, mlah jani pedasang, jag raris ida mamarggi, tan cinarita, sdmpun rawuh ring Kling.

132. Kacingak bhatdra kalih mayudhd, pacang mangadhu kasaktian.

lalu Hyang Antaboga, kini datang mendekatinya, kemudiaii bersujud, kedua betara (itu) - melihat.

133. "Ya, Paduka maafkanlah saya, karena saya belum mengetahui, dengan masalab sesungguhnya, sungguh-simgguh saya tidak mengetahui, sebabnya paduka berlaga, sebaiknya dijelaskan, supaya jelas saya mengetahui."

kadhung sami wirang, raris Hyang Antabhoga, rawuhne mangkin nanjangin raris manumbah, bhafdra kalih mangakgi.

133. Inggih ratu titiang manawigang pisan, dening durung titiang uning, ring kawyakti kapda, wyakti tandruh ko titiang, awanan ratu maywadhi, becik nikayang sumangdene titiang uning.

134. Kemudian Betara Siwa berkata, "Diam dulu engkau, saya terlanjur marah, memusuhi si manusia, karena terlalu durhakanya, imlah menyebabkan, /44a/saya tidak melayani adik."

135. Akan tetapi janganlah Adik saiah penerimaan, oleh karena saya tidak menq>erhatikan.

134. Bhatdra Siwa raris ida ngandika, mneng ida ne mangkin, titiang kadung erang, mamesdh i manusa, baan cekapnane Idbih, nika mkrapa, /44a/titiang tan ngiringi adik.

135. Ndnghing sdmpun adi salit pakayunan, antuk titiang tan mangiring.

janganiah salah terima. sampunang iwang arsa, sang Antaboga segera. sang Antabhoga bersujud (sambil) mangraris, jagatnya di bumi. ring padhd. ingatlah itu," punika elingang. "Wahai siapakah? dhuh sapasira. Sudah tentu buminya 136. Nentin wangde akan hancur. mricapadane rusak, dan tidak ada perang," kdlih nentin wenten tetapi Betara Siwa, punika bawosang, marah tidak bisa anghing Bhatdra Siwa, dihalangi. duka tong dadi ampatin, itu sebabnya, punika kranna. Betari Suci murka. menggah Bhatdri Suci. Adik supaya senang, adi apang lyang, berkata. matur manumbah. "Ya, kalau seperti ini. inggih yan sapuniki. Kemudian beliau 137. Raris ida ngayatang memusatkan pikiran akan pacang mamanah, memanah. akasa mwang prathiwi, angkasa dan bumi. antuk hru utama. dengan panah utama. raris sang Antaboga, lain sang Antaboga, ngambil hrun Bhatdri Betari Suci, dewa susuhunan. "Paduka junjungan(ku). cingak titiang ne Kena, sudah hancur 138. Kni sdmpun rusak jagate sulit menunggu manusia. singka ngantosin jadmi. laiu Betara Siwa, raris Bhatdra Siwa, beliau segera berkata. ida mangandika kaglis.

imlah dibicarakan, yuthi,

mengambil panahnya Suci, lihatlah say a sekarang. mangkin.

ikut berbicara dengan Adik.

saving ngrawos ring Adi.

139. /44b/ Kemudian sang Antaboga mengatakan, "Ini Betari Suci, dari Wisnuloka, berubah seperti manusia, saya pikirkan tadi, janganlah betara, sampai mengutamakan perang.

140. Betara Siwa segera beliau berkata, "saya tidak mengenal kau, Adik, kalau saya mengetahui, tentu saya tidak jadi, berlaga melawan Adik, menjadi keliru, terburu dikuasai emosi.

139. /44b/ Sang Antabhoga raris ngaturang, puniki Bhatdri Suci, saking Wisi}uloka, mawesa kamanusan, manahang titiang i muni, sdmpun bhatdra, kengin mawasang ywadhi.

141. Sekarang Adik tentu jadi akan pergi, sang Antaboga menjawab, memberitahukan permasalahan, "Ya, Paduka betara, saya ke surga sekarang, sungguh-sungguh menghadap paduka betara.

140. Bhatdra Siwa raris ida ngandika, tandruh ko titiang Adi, yen titiang uninga, boya durus ko titiang, mayudha mamiseh i Adi, dados kempiran, glisan kala ngranihin.

141. Mangkin ja Adi pacang ayat lunghd, sang Antabhoga nawurin, nguningayang kaa4a, inggih ratu bhatdra, titiang ka swarggane mangkin, mamarik ida bhatdra wyakti.

142. Kalau begitu sebaiknya Adik kembali sekarang, tanpa permasalahan sekarang, Adik akan pergi, oleh karena Betara Brahma, beliau tidak ada di istana, itulah sebabnya, saya menghadang Adik."

143. Kemudian sang Antaboga bersujud sambil berkata, "Ya, saya sudah selesai melaksanakan, keinginan paduka betara, akan tetapi paduka supaya senang, /45a/ sekarang juga agar pulang, ke Surgaloka, bersama-sama dengan paduka betari."

142. Lamun keto melah jani adi mlak, tan pakaryyane mangkin, adi pacang Imghd, dening Bhatdra Brahma, Ida twarada di puri, pmika awanan, titiang ngandigang adi.

144. Lalu Betara Siwa segera berkata, "Saya akan mengajak Adik," setelah selesai berkata, beliau sang Antaboga, mohon diri lalu segera berangkat, ke Sapta Patala, berjalan menurun.

143. Sang Antabhoga raris mahatur simbah, inggih titiang tlas ■ mangiring,__ yun linggih bhatdra, nanghing ratu apang lyang, /45a/mantuk ugi sane mangkin, ka Swarggaloka, sareng ring ida bhatdri.

144. Bhatdra Siwa raris ida mangandika, titiang ngiring i adi, pupating wacapa, ida sang Antabhoga, mapamit raris mamarggi, ka Sapta Patala, manedhunang mamarggi.

145. Tidak lama sang Antaboga berjalan, konon sudah sampai, di Sapta Patala, konon Betara Siwa, bersama-sama dengan Betari suci, berbincang-bincang, tutur katanya lembut.

146. Betara Siwa segera berkata, "Wahai kau pujaan hati, saya memohon, meminta maaf, oleh karena saya memang tidak tahu, imlah sebabnya, saya durhaka dengan Adik."

147. Kemudian Betari suci segera menjawab, "Diam saja paduka sekarang, janganlah dipanjangkan lagi, karena dia seorang kesatria, /45b/ melaksanakan titah Tuhan, tidak berani menolak, segala titah dia hams terima.

145. Nora swe sang ntabhoga mamargga, sdmpun rawuh ne mangkin, ring Sapta Patala, kocapan Bhaidra Siwa, twi sareng Bhatdri suci, marerawosan, sahawacana aris.

146. Bhatdra Siwa raris ida mangandika, dhuh sang bahyaning ati, titiang manawegang, manunas gong ampura, reh titiang tan wenten uning, punika awian, titiang pralanggya ring adi.

147. Bhatdri suci raris ida mangucap, mneng ratu ne mangkin, sdmpunang manjangang, wireh iya panatriyan, /45b/ panitah bhatdra Widhi, . tan kengin tulak, piwnang ya twah tampi.

148. Memohon paduka sekarang supaya kembali ke surga, tidak ada pekerjaan di sini, beliau Betara siwa, berkata, ucapannya manis, "Saya menuruti, segala kehendak Adik."

148. Nunas ratu ne mangkin tulak ka swarggan, tan pakarya iriki, wusan kering pddd, ida Bhatdra Siwa, ngandika wacana manis, titiyang ngiringang, sapakayunan i Adi.

149. Kemudian paduka Betara Siwa berjalan, kini mengambil kudanya, yaitu 1 Warah Abra, beliau segera naik, berduaan menuuggangi, 1 Warah Abra, saat itu segera melesat terbang.

149. Raris ida Bhatdra siwa mamargga, mangambil kuddne mangkin, to 1 Warah Abra, bhatdra raris munggah, sareng kalih manglinggihin, 1 Warah Abra, makdbur ditu glis.

150. Kini perjalanannya pergi menuju angkasa, konon kini sudah sampai, di atas angkasa, karena perjalanannya sangat cepat, kini sudah sampai di surga, paduka betara, keduanya segera turun.

151. Keduanya sama-sama menuju ke dalam istana.

150. Pamarggine mangkin mangungsi ambara, sdmpun rawuh ne mangkin, luhuring akasa, saking glising pamargga, rawuh ring swargga ne mangkin, ida bhatdra, kalih tidhun mangraris.

151. Sareng kalih mantuke ka jro pura.

setelah sampai di dalam istana, kemudian sama-sama masuk, di Bale Mas Busana, yang beratapkan manikam utama, /46a/ keduanya, beliau segera duduk.

sdmpun rawuh ring puri, raris sareng munggah, ring bale Mas Busana, maraab marmik ne lewih, /46a/ pakakalihan, Ida raris malinggih.

152. Kini Betara siwa tidak diceritakan, yang lain sekarang diceritakan, oleh karena sudah lama, paduka Betara Brahma, (dan) Betara Gana yang sungguh-sungguh, mengadu kesaktian, juga tidak bisa dijumpai.

153. Jika dihitung ikhlas beliau yang berjalan, sampai satu juta tahun, juga tidak bisa, didapat Kundala Ratna, susah hati beliau berdua, semua beristirahat, sungguh-sungguh sangat lesu.

152. Tan kacarita ne mangkin Bhatdra Siwa, siyos mangkin kawari}ni, dening sampun lawas, Ida Bhatdra Brahma, Bhatdra Ganna ne wyakti, ngadhu kasaktyan, masih tong sida panggih.

154. Betara Brahma duduk di mayang ngawang, begitu Juga Betara Gana, menuju tempat

153. Yen wilangin las Ida ne mamargga, auta tiban twi, masih twara sidha, kni Kundala Ratnd keweh kayun Ida kalih, sami mararyyan, kalintang lesune twi.

154. Bhatdra Brahma malinggih ring mayang ngawang, Bhatdra Ganna pitwi.

menyangkut, menjadi Sapta Lingga, di situ beliau duduk, semua melihat, pangkal (dan) puncak yang sesungguhnya.

mating cacanteUm, mangdadi sapta Lingga, ditu bha^dra malinggih, sami maningak, bongkol muncuke wyakti.

155. Betara Guru kini digoda sang raksasa, kemudian mengeluarkan kesaktian, tidak lama lalu datang angin ribut sangat besar, disertai turunnya hujan slang malam tidak hentihentinya, /46b/ langit selalu berkabut.

155. Bhatdra Guru ne mangkin godan sang detya, lawut ngawitwang kasaktin, tan dumade prapta, barit linus agong pisan, maduluran ujan raris, lemah wingi tan pegat, /46b/akasa litnut sal.

156. Betara Guru kemudian berpikir, oleh karena terlalu gelap, apa sekarang yang datang, lalu menoleh ke atas benar-benar raksasa dilihat, di atas angkasa, beliau murka melihat.

156. Bhatdra Guru ne mangkin mapinih, dening dedete kalebih, apa jani teka, raris macingakan munggah, twi detya kacingakin, Luhuring akasa, bhatdra duka mangaksi.

157. Kemudian paduka Betara Guru berkata, raksasa datang sungguh durhaka, di atas angkasa,

157. Raris ida Bhatdra Guru ngandika, detya paran cekap twi, duuring akasa, 1 detya raris maswara.

si raksasa lalu berkata, seperti menantang mengeluarkan kata-kata, "Siapakah itu berkata, memarahiku di sini."

sawang galak miswang muni, nen sih ^nto ngucap, ngidegangira dini.

158. Lalu betara berkata kepada raksasa, "Jangan diperbanyak kata-katamu lagi, apalagi I Badira. namaku slap berperang tanding," sang raksasa pelan-pelan menjawab, "kalau benar begitu, slap menandingi.

158. Raris bhafdra ngandika ring detya, aywa akweh wuwusmu malih, pitwi I Badhira, adanta atanding yudhd, sang detya alon nawurih, lamun keto saja, sadya manandingi.

159. Umpamanya api disirami minyak, tiba-tiba akan menyala berkobar, karena hatinya terlalu senang, bertandingkan jasa, mengadu kesaktian yang utama, supaya Hyang Guru, memperlihatkan kesaktiannya sekarang

159. Upaminndpwi kasiratin minak, ngraris mangarab ngindih, ban ligan idhipe kalimang, matandingan yasa, ngadhwang kasaktyane Iwih, apang Hyang Gurwa, ninahang saktine jani.

160. /47a/ Begitu tutur kata raksasa itu lalu berubah, seketika menjadi api putih.

160. /47a/Keto munin detyane ngraris mawesa, dadi gni ptak mangkin, murub ngibekin bhwapa.

menyala memenuhi bumi, di situ di sapta Lingga, Hyang Guru diceritakan sekarang, beliau membalas, oleh keinginannya utama.

161. Dipadamkannya api putih itu hingga lenyap, si raksasa seketika, berubah lagi menjadi air, besar membanjiri bumi, buminya di Lingga Manik, lalu betara ' mengeluarkan, angin besar yang tak henti-hentinya berhembus.

ditu ne di Sapta Lingga, Hyang Guru kocapan mangkin, Ida ngwaUsang, antuk kayune liwih.

162. Saat itu aimya segera kering diembuskan, sang raksasa berubah lagi, menjadi burung berkepala penyu, siap menerkam beliau, lalu Hyang Guru kini, sudah waspada, burung itu segera dipanah.

163. Dengan Kuntul Nglayang setelah kena jadi runtuh.

161. Kapumnayang agni swethane wus teal, i detya twi pramangkin, malih mawesatoya, agimg nglimbahi bhuwana, gumine ring Lingga Mannik, raris bhatara ngawetwang, linns agung tan pegat mijil.

162. Ditu raris asat toyane, kamp^hang, sang detya mawsa nuilih, dadi paksi pinu ulunya, sahasa nander bhatara, raris Hyang Guru ne mangkin, sdmpun prayatna, paksine kapanah raris.

163. Antuk Kuntul Nglayang wus keni r^mpak.

sang burung, paksya, hitam dan sampai ke langit, /47b/ benang putih sangat mungil.

Kemudian ujungnya 164. Raris muhcukhane menuju angkasa. ngungsi akasa. tetapi tidak bisa sampai. nanghing tan sida prapti, beliau sangat marah. bhatara karangkung sudah kembali seperti wusan manados bnang, sedia kaia. sdmpun waluya kadi marahnya sungguh tak waluya bhatara, tertahan. twi erange tan sipi. jatuh di bumi, tiba ring prithiwi, burung menyentuh tanah wawu ngant^g sang berubah lagi menjadi malih mawsa bnang, benang. selem tur ngantig ka langit. Bhatara Guru mawesa, Betara Guru berubah /47b/bnang putih menjadi, mangrawit. Beliau segera mengambil 165. Raris ida hambut hrune (senjata) Cakra juga i Cakra ngepung haneki. dilepas. anuli kapanah. lalu dipanah. bnange tan sidd kena. benang itu tidak bisa antuk bhatara matitis. kena. twi siring kapanah. oleh beliau membidik. twara obah angan akikit.

setelah menjadi benang. erang, sebagai Betara (Guru), nguni.

panah utama. uttama. berkali-kali dipanah. tidak goyah sedikit pun.

166. Hyang Guru sampai seribu kali melepas panah, dengan tiba-tiba menghentikan, oleh karena ada sabda, datangnya dari angkasa, konon Hyang Tuduh segera bersabda, "Wahai putra(ku) dengarl^, tutur kata Bapak sungguh utama,

166. Hyang Guru wenten ping syu nglebang panah, wyakti mararyan raris, dening wenten sabda, saking awang-uwung prapta, kocap Hyang Tudhuh masabda arts, dhuh nanak piringang, muhin Bapa uttama twi.

167. Ini pahami baik-baik di dalam hati, kalau anakku menuruti, perkataan Bapak, jikalau (engkau), putraku berhasil, pulang bersama dengan Adikmu lagi, /48a/kembali ke surgaloka," Betara Guru segera berkata.

167. Hne resepang ugi ring pakayunan, yen nanak manganutin, paidhepan Bapa, bilih i nanak nidhayang, nuintuk sareng i putu malih, /48a/tulak ka swarggalokd, Bhatdra Guru mdtur raris.

168. "Ya, saya sekarang menuruti keinginan(mu)," setelah Hyang Tuduh memberikan anugerah, kemudian beliau pulang, bersama-sama Betara Gana,

168. Inggih titiang mangkin ngiring pakayunan, Hyang Tudhuh wus manglugrahin, raris mantuk bhafdra, sareng Bhatdra Ganna, i detya ring pungkur ngiring.

si raksasa mengikuti dari belakang, cepatnya dalam perjalanan, kini sudah sampai di surga.

glising pamargga, wus rawuh ring swargga mangkin.

169. Hyang Tuduh, kemudian beliau berkata, kepada Betara Guru sekarang, "Putraku datang, lalu banyak yang hendak dibicarakan, Betara Guru mengiringkan, dan setelah duduk, beliau segera memohon.

169. Bhatara Tudhuh raris Ida mangandika, ring Bhatara Guru mangkin, i nanaku prapta, ngraris keha linggihd, Bhatara Guru angiring, tur sdmpun alungguha, bhatara nunasang raris.

170. "Ya, Hyang Tuduh beritahu saya sekarang, seperti kehendak betara dahulu," Hyang Tuduh bersabda, "Nah, Bapak bahagia sekali, supaya putraku sungguhsungguh sekarang, agar benar-benar ada, manusia laki perempuan.

170. Inggih Hyang Tudhuh ne mangkin nikain titiang, kadi karsan bhatara nguni, Hyang Tudhuh ngandika, nah Bapa mrMi pisan, apang nanak sarat jani, mangde sidha ada, manusa luh mwani.

171. Sebagai penerus pemegang kekuasaan itu agar ada, kerelaannya sungguhsungguh sekarang, paduka Hyang Guru berkata, menuruti perkataan beliau, karena cepatnya perjalanan, setelah Jauh berjalan.

171. Makaruntuting tegakan to pang adha, pasungkana twi ne mangkin, ida Hyang Guru matura, ngiring wacanan bhatara, saking glising pamarggi, wus dohing margga, /48b/ mapineh ring kayun

/48b/ kini berpikir di dalam mangkin. hati.

PUHTRUNI

1. Bagaimana caranya menuruti, keinginan Hyang Tudnh sekarang, Betara Guru sebenamya beristana di angkasa, kini memandang ke bawah, langsung menuju ke bumi, dilihat manusia kesengsaraan, menuntun seekor sapi, sapi itu sedang hamil, sudah tidak kuat lagi.

2. Memikirkan saat melahirkan nanti, yang mengembalakan mengajukan permintaan, mengoceh memanggil-manggil, "Aduh, kapankah Tuhan itu belas kasihan, entah berhasil si miskin sekarang, paduka memberikan tapa utama, sudah begini saya, mengabdi seumur hidup, tidak henti-hentinya, siang dan malam kesedihan.

1. Kenken baan ngiringang, kahym Hyang Tudhuh ne mangkin, Bhatara Guru twi di ambarane malinggih, maaksyan tedhun mangkin, twi ring mricapada tuhu, ada jadma kalaran, manandan sampi asiki, ikang limbu bobote, wus gafijih pisan.

2. Ngayatang ebasne nanan, ne ngangonang ngawe wiwidhi, muni nglimid patisambat dhuh di ngken Widhi ne asih, nampolih i lacur mangkin, ngicen tapa lewih ratu, bas kakene son titiang, naraka satunggun urip, twara putus, sedih wengi mwang rahina.

3. Merasa kasihan Hyang Guru mendengar, kemudian mendoakan si sapi, mudah-mudahan segera melahirkan, lahir dua manusia, supaya berpasangan juga, laki-laki beserta perempuan, menyatu dengan kuda merah, dipakai tunggangan utama, /49a/sudah selesai, sapaan betara kepada kami.

Kapiwlas Hyang Guru nyarsa, ngraris ngwastonin i sampi, dumadak metu belingnya, embas manusa kakalih, apang makaron ugi, lanang maduluran hluh, nmworan kudhd abang, anggon tigakan luwih, /49a/ sdmpun puput, dapan bhatara ring sampyan.

4. Diceritakan sapi yang ditimpa, kutukan Hyang Guru sekarang, tak bisa dihalangi lalu saat itu, lahir kandungan si sapi, lahir dua bayi, konon benar laki-laki (dan) perempuan, bersamaan dengan kuda merah, sang bayi yang menunggangi, sungguh sangat senang, Betara Guru melihat.

5. Lalu dipanggil dengan lambaian tangan, oleh karena bayi memang sudah pandai, dan kuda itu mengerti, kemudian seketika terbang, segera menuju ke angkasa, mengahadap kepada Betara Guru, setelah tiba di situ, sang bayi segera berkata.

Ucapang sampine knd, sapan Hyang Guru ne mangkin, tan dumade rarts ikd, l&cad belingan i sampi, metu rare kakalih, lanang wadon reko sampun, masarengan kudhd bang, sang rare ne manegakin, ledang langkung, Bhatara Guru mahingakin.

Raris kulapin ring tangan, dening rare sdmpun ririh, miwah kuda ika wruha, tumuli mampeh pramangkin, mangungsi ambara ngraris, pidMk ring Bhatara Guru, wus rawuh irika, sang rare mahatur raris, Sanghyang Guru, magnah.

Betara Guru, berkata, "Diamlah di sini dulu!"

6. Betara Guru lalu membersihkan, supaya bersih segala kekotorannya, kini sudah selesai disucikan, lalu setelah selesai membersihkan, segala kekotorannya, Betara Guru berkata, kepada bayinya, "Begitu kamu, /49b/sesungguhnya I Buta, namanya yang mengembala itu,"

Hyang Guru raris mretistha, mangde ical talutuhnya, twi sampun kalukat mangkin, wus puput mretista raris, twi i calu Iwiring letuh, Bhatdra Guru ngandika, ring rarene keto cai, /49b/I Bhutd tuhu, nene ngangon to adanna.

7. Saat itu bayi itu memperhatikan, tampak seorang manusia, berhadapan dengan mayat sapinya, sungguh sangat kesedihan, lagi pula terus memanggilmanggil, sambil menyesali dirinya sengsara, meratap kepada Tuhan Yang Mahakuasa, segera memohon keselamatan, sudah lama, menahan sedih tak hentihentinya.

7. Rarene ditu mawasan, kanten manusa asiki, ngar^pin bangken sampinya, kalaran twara gigis, sasambatab lyu bwin, sambil nelsel awak lacur, ndulame Hyang Widhi Wasa, nunas karahayon glis, swe sampun, naming sungsut tan pegat.

8. Lagi pula sapi saya mati, begitulah tutur katanya saat itu, Sanghyang Tuduh yang diharap-harap, Hyang Guru lalu mendengar, kini hatinya merasa belas kasihan, sungguh-sungguh bayi itu disuruh, ke Sana kembaii ke bumi, utamakan mengobati sekarang, supaya selamat, dia bisa sehat walafiat.

8. Kalih banteng titiang pjah, keto ujar ipun mangkin, Sanghyang Tudhuh ne kahajap, Hyang Guru mirengang raris, kapiwlas hyune mangkin, rarene kesengin tuhu, kema tulak ka mrecapada, saratang ubadin jani, pang rahayu, iya sidha sger waras.

9. Sang bayi menuruti perintah, dan segera berjalan turun, tidak lama di dalam perjalanan itu, kudanya berjalan sangat cepat, kini sudah tiba di bumi, sang bayi menyapa halus, im yang menderita sakit, "Aduh bagaimana ini, silakan jawab," yang sakit lalu menjawab.

10. "Dijelaskan semua, sakitnya semua dikatakan, konon sudah didengar, kemudian sang bayi mengobati, dengan air kehidupan utama, pembersihan sakit parah, seketika seperti sehat, dia tidak kelihatan sakit.

9. Sang rare ngiring pakayunan, tur mamarggi tidhun glis, tan swe ring marggi punika, gangsar kudane mamarggi, wus rawuh ring pada mangkin, sang rare rmkonin alus, into nene nandang lara, aduh sapunapi niki, lawutang sawur, sang lara raris matura.

10. Kapidarthayang samiyan, larane kdturang sami, sdmpun rike kapirengang, sang rare raris nambanin, antuk tirtha mreta liwih, pangruwatan lara agung, pramangkin waluya waras, twara ya matampak sakit, kadi dangu.

seperti sedia kala, sangat gembira perasaannya.

11. Sang bayi segera meninggalkan, sekarang dari bumi, lain naik menuju ke angkasa, sungguh-sungguh menunggangi kudanya, setelah sampai di tempat sebenaraya di sana, di hadapan Betara Guru, sang bayi bersujud sambil berkata, "sudah berhasil sekarang, sesuai dengan keinginan, betara sudah dilaksanakan."

11. Sang rare glis matinggal, saking mrecapada mangkin, raris munggah mangambara, nunggang kuda twine, wus rawuh irika wyakti, ring ajeng Bhatara Guru, sang rare matur manumbah, sampun kasidhane mangkin, sapakayun, bhatara sampun kiringang.

lintang lega paidhepan.

12. Kemudian Betara Guru berkata, "Kalau begitu seperti kamu, sekarang marilah pulang, benar-benar pergi mengembara, ke Surgaloka melancong, supaya kamu mengetahui di situ, keindahannya di surga, sang bayi berkata sopan, "Ya paduka," kemudian segera berangkat.

13. Betara Guru berada paling depan, /50b/ menunggangi kereta

12. Raris Hyang Guru ngandika, lamun keto buka cai, ne jani jalan ke budal, masusupan nglanglang twi, ka Swarggaloka malali, apang cai nawang ditu, kalwihane di swarggan, sang rare matur wotsari ngiring ratu, tumuli raris mamargga.

13. Hyang Guru maring ajengan, /50b/ manglinggihin wili ma^ik.

manikam, sang bayi menunggangi kuda, rupanya sungguh-sungguh merah, terburu-buru di dalam perjalanan, kini tidak diceritakan itu, si raksasa sakti diceritakan, selalu bingung memikirkan, (karena) sudah besar, Betara Yoni di dalam perut.

14. Sebabnya sang raksasa kebingungan, oleh karena perutnya sakit, panas bara di Surgaloka, aku ke barat, aku menuju ke timur, menuju arah selatan menjerit kembali, saat menuju ke utara banyak tutur katanya keluar, dia bingung sambil memanggil-manggil, oleh karena terlalu sakit, merasa di situ, merasa hancur dia si raksasa.

sang rare manunggang kudha, abang rupan ipun twi, gageson ring pamarggi, tan kocap mangkin puniku, i detya sakti kocapan, ibuk makinihan sai, sdmpun dhuur, Bhatara Yonni jroning gdrbha.

14. Kranna manglimuh sang detya, dening basangnane sakit, kbus baang di Swarggaloka, ngulun kawuh ngulun kangin, manglodang nrit mawali, ngajanang lyu muni pesu, paling ya pati sambat, dening kalintang sakit, ngirasa ditu, rasa rusakya i detya.

15. Sanghyang Tuduh diceritakan, 15. Bhatara Tudhuh kawamna pada saat beliau sedang berjalan, dilihat si raksasa itu, bingung menjerit-jerit kesakitan, Sanghyang Tuduh

ri sMhik ida mamarggi, kacingakan to i detya, manglimuh glar-glur sakit, Bhatara Tudhuh mangwastonin, antuk suka mating kayun.

memberikan restu, karena merasa senang dalam hati, di situ segera dibantu, Betara Yoni itu, Sanghyang Tuduh segera melihat.

dim kawangsulmg mangkin, Bhatara yomku, Hyang Tudhuh glis maningak.

16. /51a/ Seketika terkejut hatinya, baru dilihat lalu, Hyang Tuduh mempercepat lagi, mengambil putranya dipangku, kemudian beliau naik, tiba di istana lalu tinggal, beliau di sana, bersama-sama putranya yaitu, Betara Yoni itu, akan tetapi masih bayi.

16. /5Ia/ Kagyat mangkin pakayunan, wawu kacingakin raris, Hyang Tudhuh nglisang pisan, ngambil putune kaabin, munggah ida mangraris, rawuh ring puri alungguh, mangraris ida irikd, sareng putun ida wyakti, Bhatara Yonniku, nanghing kanmn alit pisan.

17. Belum tahu dengan benar salah, tidak diceritakan Betara Yoni, Betara Guru yang hendak diceritakan, kini beliau sudah tiba, tepatnya di Wisnuloka, bersama-sama dengan dua bayi, Betara Guru sedang menghadap, kemudian Hyang Tuduh berkata, "Sangat bahagia, berhasil keinginan Bapak."

17. Durung wikan ring patut iwang, tan kocap Bhatara Yoni, Bhatara Guru kawarnnaha, sampun ida rawuh mangkin, ring Wisnuloka pitwi, rare roro sareng sampun, ngraris par&c Hyang gurwa, Hyang Tudhuh ngandika aris, bagya langkung, hidayang pangidMp Bapa."

18. Betara Guru segera berkata, "Tuan hamba paduka raja, kiranya say a sudah berhasil, menjunjung kehormatan paduka, oleh karena saya taat (dan) bakti, itulah sebabnya sudah, memperoleh bayi dipakai persembahan, mohon maaf sejak sekarang saya, supaya (di) turun (kan), putra paduka yang naik (tahta)."

18. Hyang Gurwa raris mdtura, pukulan paduka aji, sdmpun sidhd manah titiang, manungsung palungguh aji, reh titiang susrusa bhakti, punika awanan sdmpun, olih rare nggen aturan, titiang naweg pisan ne mangkin, mangda tedun, putun aji sane munggah

19. /51b/ Sanghyang Tuduh berkata, "Putraku, tunggu bapak di sini!" sejak Sanghyang Brahma berhasil, kini turun ke surga, Sanghyang Tuduh terburuburu, sudah mengambil Kundala, tidak lama lalu menghilang, kini diceritakan yang menunggu, di angkasa itu, dan terlihat sudah.

20. Kundalanya sudah menghilang, kini Betara Brahma,

19. /51b/Bhatdra Tudhuh ngandika, antOS nanak aji dini, sukat sida Sanghyang Brahma, tedhun ka swargga mangkin, Bhatdra Tudhuh pramangkin, mengambil Kundala sdmpun, tan dumade raris ical, kocap sang malingga mangkin, ring arnbareku. kalih sampun kacingakan.

20. Kupdalane sdmpun matinggal, Bhatdra Brahma ne mangkin.

hati beliau seperti mendadak, turan sungguh seperti ditarik, keinginan beliau tiba-tiba, kembali ke surga agung, kemudian setelah berjalan, beliau sungguh-sungguh berdua, dewa gaib itu, tidak lama kemudian sampai.

21. Sudah di Surgaloka, kini Hyang Gana yang diceritakan, bersama beliau di sana, Hyang Sunya pulang ke istana, setelah tiba di Saptaloka, konon kini Sanghyang Tuduh, berbincang-bincang di Wisnuloka, diiringkan oleh Betara Guru, tetapi tidak curang, hanya bayinya yang dibicarakan.

buka nadak kayun ida, tedhun kadi arad twi, kayun idane pramangkin, nuuulak ka swargga agung, tumuli sampun mamargga, wyakti ida sareng kalih, bhatdra susunyeku, nora swe nulya prapta.

21. Sampun ring swargaloka, kocap Hyang Gonna ne mangkin, saringan ida irikd, Hyang Sunya mantuk ka puri, ri Saptaloka wus prapti, mangkin kocap Sanghyang Tudhuh, ngrawos ring Wisnuloka, Bhatdra Guru mangiring, nging tan dudu, rarene wantah karawosang.

22. /52a/ Itu yang sudah dipersembahkan, kini sudah diterima, diterima oleh Sanghyang Tuduh, dengan tulus kedua bayi itu, sang bayi sudah menurut, Sanghyang Tuduh merasa senang dalam hati, betara guru diceritakan.

22. /52a/ Punika sdmpun katurang, sdmpun katarima mangkin, antuk Hyang Tudhuh narima, rarene twi makakalih, sdmpun sang rare ngiring, Hyang Tudhuh lyang ring kayun, Bhatdra Guru kocapan, mapamit mantuk ne mangkin.

mohQn diri kemudian pulang, sangat terburu-buru, tidak diceritakan di dalam perjalanan.

sadha asm, tan kawanjna ring marggd.

23. Setelah sampai di Surgaloka, tidak diceritakan Hyang Tuduh lagi, Betara Guru yang diceritakan kembali, sangat bingung memikirkan, bayi itu sesungguhnya, karena berwujud manusia sejati, sebab dia tidak boleh, dia masih di Wisnuloka, sudah selesai, Sanghyang Tuduh diceritakan kembali.

23. Wus rawuh ring Swargga loka tan kocap Hyang Tudhuh mangkin, Hyang Guru malih kocapan, hemeng pisan maminehin, antuk rarene wyakti, bane mawak jadma tuhu, apan tuwara ya wenang, di Wisnuloka ya kari, sdmpun puput, malih Hyang tudhuh krawosang.

24. Pada saat Sanghyang Indra, kini tiba di Wisnuloka, berkeinginan hendak memohon, sungguh-sungguh meminta bantuan, kepada paduka Sanghyang Tuduh, kemudian setelah disampaikan, semua sudah dijelaskan, perilaku sang raksasa jahat, akan menyerang, mengobrak-abrik ke surga.

24. Ri sedhek ida Hyang Indra, di Wisnuloka rawuh mangkin, kayun pacang manawegang, pisering pisan nunas kanti, ring ida Hyang Tudhuh mangkin, tumuli mahatur sampun sami wus kapidharttha, satingkah sang detya brati, pacang ngibug, mangusak-asik ka surgga.

25. Kini Sanghyang Tuduh berkata, "Hanya hal itu yang dicari, terpenuhi seperti keinginan paduka, nah tunggu teriebih dahuiu di sini!" Sanghyang Tuduh segera menyuruh, /52b/ langsung kedua bayi itu, sang bayi bersujud sambil berkata, Sanghyang Tuduh segera berkata, "Silakan ke sana, kamu mengikuti Sanghyang Indra!"

25. Hyang Tudhuh mangkin ngaruUka, twi anibulto pacang alih, sida kadi IdMp Ida, nah antyang malu dim, Hyang Tudhuhraris ngisingin, /52b/ rarene kakalih sampun, sang rare mahaturnurnbah Hyang Tudhuh ngandika aris, kema lawut, cai ngiring Sanghyang Indra.

26. Sang bayi tidak banyak berkata-kata, kini Sanghyang Tuduh memberikan anugerah, bermacam-macam mentra dan senjata, kini sudah dianugerahi, kedua bayi itu, Hyang Sakra sah menerima, kemudian mohon diri pulang, kedua bayi itu mengikuti, tidak menjauh, Hyang sakra sebenamya di dalam perjalanan.

27. Setelah tiba di Indrabuana, 27. Wus rawuh ring Indra-

26. Sang rare mdtur tan panjang, Hyang Tudhuh mangkin ngicenin japamantramwah sahjata, sampun kapaica mangkin, rarene twi makakalih, Hyang Sakra narima tuhu, tumuli mapamit budal, sang rare roro mangiring, tan adangu, Hyang Sakra wyakti ring margga.

kini bayi itu ditempatkan, di Bale Manik itu, slang malam selalu di situ, tidak diceritakan anak kecil itu, batas waktu raksasanya diutus, lagi lima harinya, akan datang menyerbu, Hyang Satakretu, beliau bingung memikirkan.

bhwana, kagnahang rarene mangkin, ring Bale Mapnik punika, liming limah irika wyakti, tan kocap anake alit, singkir detyane kautus, sane bwin limang dina, pacang ngebug mangrawuhin, Hyang Satakrtu, kiwih Ida mamawosang.

28. /53a/ Bagaimana sekarang caranya menyiasati, oleh karena pemberiannya masih kecil, kekuatannya sekarang tak seberapa, terlebih-lebih dia seorang manusia, aku terdesak juga, tiba-tiba timbul keinginan, membuat siasat, akan membuang bayi itu, di puncak gunung, keduanya ditempatkan (di situ).

28. /53a/Kenken jani ban madaya, dening paicane nu cnik, akuda jani idhipna, kaling ya manusa twi, awake kaburu masih, jani dadi ada kayun, upayane kamijilang, pacang ngutang rarene wyakti, ring muhcuk gunung, makalih kaginahang.

29. Sanghyang Indra kemudian 29. Sanghyang Indra raris memanggil, "Kamu anak kecil mari ke sini," anak kecil itu berjalan, keduanya segera mendekat, Sanghyang Indra berkata lagi.

ngandika, rare cai mai dini, anake alit mamargga, makaroro parik raris, Hyang Sakra ngandika malih, jalan luwas makalangun.

"Mari pergi bersenangsenang, ke Sana, dikatakan ke gunimg, di situ di hutan yang angker, oleh karena mengerti, bayi itu bersujud (sambil) berkata,

30. "Ya, saya memenuhi, keinginan (paduka) betara sekarang, kemudian setelah berjalan, sudah jauh di dalam perjalanan, tiba-tiba kini sampai, sudah di Gunung Krawarna, segera sampai di puncak, di Sana kini beristirahat, siang malam, di situ dia bertempat tinggal.

kima kagmung kawan^na, dim ke alase pingit, apan tau, rarene fiumbah matura.

30. Inggih titiang mangiringang, kayun bhatdrane mangkin, tumuli sampun mamargga, huwus adoh ing pamarggi, saget rawuh ne mangkin, ring Gunung Krawanjna sampun, raris rawuh ring puncak, irika mararyan mangkin, siyang dalu, irika Ida lungguha.

31. Kini setelah lima harinya, raksasa itu sudah siap mendatangi, /53b/menyerang ke Indrabuana, kemudian dia segera berangkat, gunung itu sungguh-sungguh bergetar, orang kecil (itu) memohon di situ, kepada paduka Sanghyang Indra, "Ya, bagaimana sekarang.

31. Ne mangkin wus limang dina, detyane ngagen ngrawuhin, /53b/mangebug ka Indrabhwatpia, lawut ya majalan mangkin, gununge mangijir twi, sang rare nunasang ditu, ring Ida Sanghyang Indra, inggih sapunapi mangkin, awinan ngrudug, gununge piragin titiang.

oleh karena bersuara gemuruh, gunung itu saya dengar."

32. Sanghyang Indra bersabda, memang tunggal saatnya musim bunga, burung-burung banyak yang datang, juga mencari bunga (dan) buah-buahan, besar kecil juga kemari, keluar dari gua gunung, begitulah perihal sesungguhnya, menjadi riang gembira anak kecil itu, di sini terlebih dahulu, engkau berdua bersama-sama tinggal.

32. Sanghyang Indra mangandika, mula tunggal masaning sari, sang paksi ne lyu tka, masih ngalih sang wwah sari, gdhe cnik masih mai, pesu uling gook gunung, twi ambulto karidanna, dadi girang anake crik, dini malu, cning sareng karo magnah.

33. Aku bersenang-senang di hutan, kamu tidak pantas menyertai, gajah (dan) badak sangat banyak, raksasa (dan) harimau tak terhitung (banyaknya)," sang bayi segera berkata, "Maafkan saya sekarang Paduka, jangan terlalu lama meninggalkan saya! oleh karena saya belum mengetahui.

33. Nira maklangwan di alas, cai tan nandang marengin, gajah warak lyu pesan, raksasa macan tan koti, sang rare mahatur raris, titiang nawSg mangkin ratu, sampunang swe ninggal titiang, dening titiang durung uning, inggih ratu, dwaning titiang tambet pisan.

ya, paduka, oleh karena saya sangat bodoh.

34. Perkataan Sanghyang Indra, 34. "Nah, Aku akan segera kemari, tidak lama, kemudian berjalan, segera ke Indrabuana, tak diduga sudah tiba, /54a/sudah di Indrabuana, kemudian beliau duduk, kini anak kecil idi diceritakan, yaitu masih, di puncak gunung tinggal.

Pangandikan Sanghyang Sakra, hnah nira enggal mai, nora swe raris mamargga, ka Indrabhwa^ raris, tan dumade wus prapti, /54a/ring Indrabhwana sdmpun, raris ida malungguha, rarene ucapang mangkin, nika kantun, ring puncak gunung magnah.

35. Sang bayi laki perempuan itu, 35. kini mengharap-harap Sanghyang Indra, oieh karena lama tidak datang, kemudian si raksasa hutan, diceritakan saat ini, tiba-tiba berteriak panjang, bersama anak cucunya, dan mukanya menakutkan, hati, bayi itu, menjadi sangat ketakutan.

Sang rare luh mwani ika, ngajap Hyang Indra mangkin, santukan suwe tan prapta, ya i detya wana raris, kocapang nene mangkin, raris maswara ngelur, sareng sana putunira, mwah mukane ngresing ati, rare iku, dadi jejehe kalintang.

36. Kemudian menangis menyesali diri, kedua bayi itu, yang lebih tua berkata, "Wahai, adikku sekarang.

36. Raris ngiling helsel awak, to rarene makakalih, ne duuran mawacana, aduh arin ingsun mangkin, aywa sira walang ati.

janganlah Kau bersedih, sebaiknya ikut sama-sama naik, duduk di atas punggung kuda," kini diceritakan si raksasa, setelah mendengar, tutur kata si bayi itu.

adan saring munggah tuhu, magnah ring luhuring kuda, kocap sang detya ne mangkin, wus angrmgu, ujar kang rare punika.

37. Oleh karena jelas demikian, lalu bersuara menjerit, "Ah, itu apa, kita datang, di puncak gunung itu sekarang, merasa senang hatiku sekarang, /54b/meniaksa manusia di situ, supaya ada dipakai, bekal menyerbu sekarang, yaitu ke Indrabuana," demikian perkataan sang raksasa.

37. Dening janten sapunika, mangkin maswara manrit, ah to paran kita prapta, di puncak gununge mangkin, lega idhep ingong jani, /54b/mamaksa manusa ditu, apang ada lakar anggon, bkel mag^bug ne jani, kendrabhwaneku, keto pamuhin sang detya.

PUH KULANGAN

1. Kemudian anak kecil itu mempercepat, menaikkan adiknya, di situ di atas punggung kudanya, keduanya sudah naik, yang perempuan di belakang, yang laki duduk di depan.

1. Rarene nglisang mangkin, ngamunggahang arin ida, drika ring luhur kudhane, sareng kaluh sampun munggah, ne istri ring pungkuran, ne lanang mlinggih ring ayun, ne istri jejih kalintang.

yang perempuan merasa sangat takut.

2. Adiknya lalu bertanya, "Mengapa Kakak berbicara, hati saya merasa takut, sungguh-sungguh terasa tidak bemyawa, Kak^ mendengar perkataan yang laki, perlahan-lahan Adik berkata, Adik, saya tidak mengetahuinya.

3. Entah apa yang bersuara, oleh karena tidak tampak rupanya, tetapi suaranya banyak, yang besar menakutkan hati, saya sungguh-sungguh tidak mengenal, sebaiknya tunggu terlebih dahulu di sini, walaupun apa nanti datang.

4. Lama saya mengajak adik, mengabdi kepada (paduka) betara, /55a/ tinggal di Wisnubuana, belum pernah mendengarkan, suara besar lagi aneh, oleh karena memumskan, suara tidak jelas.

Sang ari atana aris, punapi bli maswara, jij&t ko manah titiange, wyakti rasa tan pajiwa, bli ningeh wuwus ne lanang, alon adi amuwus, adi titiang tan uninga.

3. Yan punapi maswara, dening twara kantin rupa, kewala kebek munine, sane gde ngrisang manah, wyakti tandruh ko titiang, mlah anti dim malu, yadin apa-apa tika.

Swe titiang ngiring adi, mamarekan ring bhatdra, /55a/ ring Wisnubhwana manongos, durung nadn mamiragyang, swara gdhe tur tawah, kewala baan mangilung, muni tani karwan.

5. Tak bedanya dengan kuda (dan) sapi, kalau diandaikan suaranya, demikian tutur kata yang laki, menasihati adiknya, juga tidak diperhatikan, tetap terisak-isak menangis, takut memikirkan dirinya.

5. Bhina tken jaran sampi, yen inabang pamuninna, mangka ne lanang sabdane, mituturin arin ida, taler nora karunguwang, kari nangis segusegu, jijeh manginehang awak.

6. "Kakak, tolong tinggalkan lari, saya sungguh sangat bingung, kalau tetap menunggu di sini, sudah tentu akan hancur," yang laki segera menjawab, "Adik, diamlah dulu! hanya titahnya dituruti.

6. Eli nunas ke plaibin. kalintang ibuk ko titiang, yan dini kari mangantos, tan pariwangde pacang rusak, ne lanang raris manimbal, mning adi mangkin dumun, wantah titahe iringang.

7. Kalau sudah saatnya mati, tidak akan bisa dihindari, sekalipun tinggal di angkasa, segala jenis ular akan ineinangsa, sekalipun bersembunyi di dalam hutan, akan tertimpa pohon kayu besar, walaupun pergi ke samudra.

7. Lamm suba ganti mati, tong dadi pacang klidang, yadin di ambarane nongos, sarwwa sarppane manadah, yadin mangengsub di alas, kaempakan taru agung, yadin Imga ka sagara.

8. Adik akan dimakan oleh si ikan, oleh karena itu janganlah terlalu bingung, mencari tempat persembunyian, /55b/hidup itu juga diserahkan, kalau pendek akan jadi hancur,

8. Sang mim manadhah adi, sangkan heda pati eweh, ngalih tangos paklidan, /55b/masih tuwuhe sarana, yening bawak payu rusak, yen boya masih tudhuh, amonto adi ingetang.

jika bukan juga takdir, demikian Adik ingatlah!"

9. Adiknya masih menangis, tidak memperhatikan nasihat kakak, terlalu takut pikirannya, lalu diceritakan sang raksasa, berjalan menuju ke atas, hendak ke puncak gunung, anak kecil itu terkejut melihat.

10. Kakaknya segera berkata, "Adik ini sudah datang, tampaknya sangat murka, dan taringnya sangat panjang, sekarang bagaimana caranya, datangnya bencana pasti (akan) celaka, ditinggalkan oleh Betara Indra.

9. Raine kari mamngis, twara ngitmg tutur kata, kalintang jejeh idhipe, sang detya mangkin kocapan, mamarggi ngamunggahang, pacang ka pucaking gunung, rarene kagyat tuminghal.

10. Rakane mangucap aris, adi puniki wus prapta, kalintang krura rupane, kalih talingnane panjang, ne Jani kenken baan, baya ganti twah lacur, tilarin Bhatara Indra.

11. Ketika itu sudah tentu, 11. adiknya diam tanpa kata-kata, terburu datang raksasanya, sudah muncul di puncak gunung, si raksasa segera memburu, bemiaksud untuk menangkap, anak kecil itu sudah waspada.

12. Kemudian mengunus 12. kerisnya, adiknya sudah diikat dengan

Jani tan pariwangde twi, raine mning tan ngucap, glisan rawuh detyane, ring pucak gunung wus napak, i detya raris manjagjag, ngayatang pacang manawup, rarene sdmpun prayatna.

Raris ngunus ikang k^ris, raine sampun mabasta, antuk papitetd rSco, tali, konon karena banyaknya yang menyerbu, /56a/diimpitkan pada pinggangnya, supaya tidak bisa terpisah, setelah kehabisan tindakan, yang laki kemudian berdaya upaya,

156a/ atipanga twi ring madhya, mangdene twara bias, puput sapratingkah sdmpun, ne lanang ngolahang raras.

13. Seperti perilaku orang berperang, tiba-tiba mencabuki kuda, raksasa itu sangat senang menonton, kemudian segera berkata, "Anak kecil apa kamu, berlagak kesatria melawan, apalagi anak kecil angkuh.

13. Kadi tingkahing ajurit, raris mamecutin kudha, detyane girang mangenot, tumuli raris angucup, rare paran ki kita, maambek dira amagut, kalingane rare pangkah.

14. Sangat aku sayangkan sekarang, membunuh diri kamu, akan dikunyah terlebih dahulu kepalanya, apalagi kamu sedang lezatnya, tentu aku akan kekurangan, akan dipakai bekal berperang," lalu anak kecil im berkata.

15. "Nah, silahkan makan sekarang, supaya Aku lebih cepat mati, menunggu kedatanganmu di

14. Heman baan ingong jani, mamatenin awak iba, bakal pakpak malu ulune, tur iba sedheng jaene, bilih ira nu kuwangan, bakal sangwang mangegebuk, sang rare raris angucap.

15. Nah lawutang tadhah jani, apang kai enggalan pejah, nongos dini tkan Wane, detyane mangagen maharap.

Sim, raksasanya siap siaga memangsa, anak kecil itu mempercepat, sudah menusuk si raksasa, dengan keris utama.

rarene mmglisang, manuduk i detya sdmpm, anttik kiris maiutama.

16. Yang ditusuk sudah tewas, anak kecil itu segera mengamuk lagi, raksasanya sudah banyak mati, /56b/ besar kecil bergelimpangan, kira-kira lima juta, mayat diumpamakan seperti gunung, darahnya bagaikan samudera.

16. Ne kasuduk sdmpm mati, sang rare ngamuk ngelisang, was akeh pejah detyane, /56b/ agong alit pajulimpang, sawatara limang yuta, wangke upami Iwir gunmg, rahnane upami sgara.

17. Diceritakan sisa yang tewas, raksasa itu segera berlari, menuju tempat (si) Krewana, memberitahukan kepada gustinya, oleh karena rakyatnya banyak mati, sang Raksasa Krewana berkata, "Siapa yang mengalahkan itu?"

18. Abdinya segera berkata, "Ya ada dua anak masih kecil, tinggal di puncak gunung itu.

17. Kocapan sisan mati, detyane raris malaywa, ngojog desa Krewaifane, mangaturang ring gustinya, dening panjake kweh pjah, sang Detya Krewafui muwus, Snto enene ngalahmg.

18. Kaulane mdtur aris, inggih wenten rare karwa, nongos di muncuk gununge, luh muwani masaringan, kalih ipun nunggang kudha.

laki perenpuan (tinggal) bersama-sama, lagi pula mereka menunggangi kuda, sang Raksasa Krawana naik darah, marahnya tidak tertahan.

sang Detya Krawana krangkung, erangnane tan sipiya.

19. Sang Raksasa Krawana berangkat, menuju Gunung Krawana, diiringkan oleh banyak rakyatnya, sangat cepat lain tiba, di gunung itu, rakyatnya paling depan, kemudian mengatur siasat perang.

19. Sang Detya Wapa mamarggi, mangojog Gunung Krawana, akweh ngiring kawulane, gaglisan raris prapta, ring gununge punika, kawulane maring ayun, tumuli mapatra yudha.

20. Tidak lama diatur, barisan s^g Raksasa Krawana, konon setelah habis diamuk, besar kecil sudah mati, kini sang Raksasa Krawana, /57a/ kemarahan hatinya tak tertahankan, kemudian segera berperang.

21. Anak kecil itu tak hentihentinya menyerang, terlalu lama melakukan perang, sampai tenggelam mataharinya.

20. Nora swe kaMmbarin, iringan sang Detya Watfa, wus tilas kaamuk reko, cnik gde sdmpun pejah, mangkin sang Detya Warn, /57a/ erang kayune mandulu, tumuli raris mayudha.

21. Rarene tan sah nimpalin, kaswen mapatra yudha, glisan sump suryyane, twara kasor silih tunggal, ditu padha mangucap, mangajakin mandeg dumun.

salah satunya tidak ada kalah, saat itu sama-sama berkata, mengajak berhenti terlebih dahulu, keesokannya berperang lagi.

enjingne malih mayudha.

22. Sang raksasa segera pulang, 22. setelah tiba di tempatnya, lalu diceritakan anak kecil itu, susah mencari tempat berlindung, lalu adiknya berkata, "Kakak di mana sekarang tidur, saya merasa sangat kebingungan.

Sang detya umantuk raris, sampun rawuh ring gnahna, kocapang mangkin rarene, kewih ngalih pagnahan, arine raris ngucap, bli mangki dija maturu, lintang keweh kapo titiang.

23. Kalau Kakak masih di sini, 23. nanti sudah pasti datang, si raksasa memangsa diri kita," kakaknya segera menjawab, "Begitu benar sekali Adik, lagi pula saya sangat lesu, sekarang mari segera pergi.

Yen b^li kari iriki, ne nanan tan wangde prapta, i detya ngrisja ragane, rakane raris manimbal, keto adi bneh saja, kalih titiang lintang Ittyu, ne mangkin ngiring matinggal,

24. Kini mengungsi ke tepi 24. pantai, kemudian segera berangkat, konon sudah sampai di tepi pantai, turun dari punggung kuda, kemudian melubangi pasir, /57b/tidak lama sudah selesai, pasirnya dalam dilubangi.

Pasisine mangkin ungsi, tumuli mangkin mamargga, rawuh ring pasisi mangko, tedhun saking luhur kudha, ngraris mangowok byas, /57b/gaglisan sampun puput, dalem biyase karombak.

25. Yang laki segera berkata, "Adik tolong tidurlah!" lain yang perempuan tidur, yang laki ikut di sana, oleh karena sangat sayang, lain adiknya dipeluk, sambil berbincang-bincang.

26. Adiknya berkata iembut, "Beginikah sebenarnya, kehendak Hyang Indra, sungguh sangat jahat, membuang kakaJc dan Saya," yang laki menjawab dengan haius, "Wahai adik biarkan sudah!

25. Ne lanang mangucap aris, adi nunas ke aturwa, ne istri raris asare, ne lanang sareng irika, dening kalintang tresna, raine raris kaangkup, sambilang mararawosan.

26. Arine umdtdr aris, sapimiki ko wastunm, pakayunan Hyang Indra, kalintang-kalintang bhiseka, ngutang beli mwang titiang, ne lanang masawur alus, dhuh adi endepang suba.

27. Doakan diri (kita) di sini, keselamataimya dimohon sekarang, mudah-mudahan rela Tuhaimya, tnengasihani Adik dan Saya," yang perempuan sudah tertidur, yang laki belum bisa tidur, ingat dengan adiknya.

28. Takutnya tidak tertahan, waspada dengan sang raksasa datang, adiknya dielus-elus, konon sudah tengah malam, ada lagi yang diceritakan, pada saat Betara Baruna, akan membersihkan jagat.

27. Astawayang raga dint, krahayone jani tunas, dumadak ica Widhine, madalem adi mwang titiang, ne istri wus aturwa, ne lanang durung aturu, eling tiken arinya.

28. Jijehe tan sipisipi, tangar ring sang detya prapta, ingusap-usap raine, sdmpun tengah dalu kocap, malih wenten kacarita, Bhatdra Brutja anuju, pacang masasapuh jagat.

29. kemudian beliau tiba-tiba, yaitu mengeluarkan angin ribut, tidak seberapa kencangnya, keluar dari Sapta Patala, anak kecil itu sudah tertidur, oleh karena sangat payahnya, lalu diterbangkan oleh angin ribut itu.

30. Dan ikut juga satnpai kudanya, ikut mengikuti gustinya, diterbangkan oleh angin itu, kemudian diceritakan anak kecil itu, terpisah dengan saudaranya, yang perempuan jatuh di air, yang laki (jatuh) di Gilitaba.

29. Raris ida pramangkin, ngawetwang Unas pmika, tan sapasira tarike, mijil saking Sapta Patala, sang rare sdmpun aturwa, baan lisune kalangkung, linuse raris ngampehang.

31. Konon yang perempuan, dijemput oleh para bidadari, ada yang mengangkat anak kecil itu, kemudian diajak ke istana, setelah sampai di sana, lalu (diajak) ke Bale Danta, dan diberikan tempat di sim.

32. Banyak segala yang bagusbagus, intan manikam yang bersinar, seperti dihibur anak kecil itu, juga tidak dihiraukan, oleh anak kecil itu.

30. Mwang kudhane saring bareng, milu mangiring gustinna, kampihang aniuk linuse, rarene mangkin kocapan, bias teken namanna, ne istri tiba ring bam, ne lamng ring Gilitaba.

31. Kocap rarene istri, watik dhadhari mamamindak, len ada nawup rarene, mangraris kdjak ka pura, sdmpun rawuh irika, ka Bale Dantane lawut, raris kalinggihang irika.

32. Akweh sakalwiring beecik, winten manike dumilah, makatungkulang rarene, masih twara kalingwang, ring rarene punika, antuk sungsute mangliput.

karena diliputi kesedihannya, teringat dengan kakaknya,

eling tekening rakanna.

33. Terus ingin menggantung diri pada pohon enau, /58b/ selanjutnya yang laki diceritakan, tak terhenti rindu hatinya, hanya adiknya disedihkan, kemudian dipanggil-panggil, "Wahai engkau Adikku, sekarang juga tunggu saya.

33. Tan sah gumantunging liring, /58b/ ne lanang mangkin kocapan, tan mari kangen idhepe, wantah raine kasungsutang, raris kaajap-ajap, dhuh i dewa arin ingsun, mangkin antos ugi titiang.

34. Kaiau Adik menemukan ajal, saya akan mengikuti, jangan lupa dengan cinta kasih kita, tegakkan seialu seperti dahulu, seperti saat masih bersamasama, diserang oleh raksasa saat di gunung, merasa tak ada harapan hidup.

34. Yen adi ngemasin pati, titiang wantah mangiringang, da tali steken trsndne, teherang tuwi kadi kuna, sadhuke masaringan, ribut ban detya ring gunung, mrasa twarada uripa.

35. Begitu tutur katanya sedih, rindu dengan adiknya, tidak henti-hentinya menyesali dirinya, konon Betara Pratiwi, beliau sedang beyoga, sangat belas kasihan beliau melihat, keluhan anak kecil itu.

35. Keto muhinnane sedhih, kangen tekening adinha, tan mari Mlsil ragane, Bhatdra Prathiwi kocap, sedhek ida mayoga, kapiwlasan ida ngrungu, sasambatan rare ikd.

36. Kini sudah selesai beryoga, paduka betara mempercepat, konon mencari anak kecil itu, setelah beliau sampai di sana, lalu segera bersabda, "Bayi apakah orang itu? di sini di Gili(taba) tinggal

37. Kemudian anak kecil itu menoleh, akan tetapi ia belum berkata, baru dilihat dewa itu, /59a/ menjadi kaget ia melihat, karena rupanya menakutkan, sungguh sangat menakutkan hati, saat itu ia membungkukkan diri.

36. Wus mayoga ne mangkin, ida bhatdra nglisang, mangrereh rarene riko, wus rawuh ida irika, tur ngraris masabda, rare patanta wong iku, dint di Gili magnah.

37. Rarene raris manoleh, ndnghing durung ya mangucap, wawu katon bhatarane, /59a/ dadi kagyat ya tuminghdl dening krura pawamnan, twinna mangresang kayun, ditu ya ngelengang rdga.

38. Paduka betari berkata lembut, "Tidakkah kamu kenal dengan Aku, benar, kamu masih kecil, pantas kamu tidak mengenal, sekarang Aku mengatakan, supaya kamu tahu sekarang, kemudian memperkenalkan diri.

38. Bhatdri ngandika aris, tandruh ko cai ken nira, bneh cai enu rare, nandang cai twara nawang, nira jani mangorahang, apang cai jani tan, raris ngandikayang raga.

39. Aku (adalah) Betari Pratiwi," sang bayi segera bersujud, "Saya mohon maaf, oleh karena saya tidak mengenal.

39. Nira Bhatdri Prathiwi, sang rare raris mammbah, titiang mamitang ampura, antuk titiang tan uninga. reh titiang tambet pisan.

karena saya sangat bodoh, agar reia paduka betari, sudi memaafkan saya.

ica palungguh i ratu, asung ngampurayang titiang.

40. Paduka betara segera betanya, "Mengapa kamu datang kemari? dan lengkap dengan barang bawaanmu, anak kecil itu bersujud (sambil) berkata, "Wahai paduka junjunganku, asal mula saya dahulu, mengiringkan Betara Indra.

40. Bhatdra atana glis, cai nguda mai teka, twi sreg^p bhabaktane, rarene mdtur manumbah, dhuh dewa sasuunan, kawit titiang sane dumun, mangiring Bhatdra Indra.

41. Saya disuruhnya menyertai, pergi ke Gunung Krawana, konon setibanya di sana, kurang lebih lima hari, kemudian ada tanda-tanda, /59b/ gunungnya bergetar bersuara gemuruh. laiu saya memohonkan.

41. Nikayanga titiang ngiring, lunga ka Gunung Krawatj.na, srawuhe irika reke, sawatara limang dina, raris wenten matingeran, /59b/gununge ngijer ngarudhug, raris titiang manunasang.

42. Hyang Indra berkata lembut, begitulah kamu memperoleh kegembiraan, pada saat musimnya bunga, burungnya serempak kemari, mencari sari-sari bunga, kamu di sini menunggu terlebih dahulu, Aku mengembara ke dalam hutan.

42. Hyang Indra ngandika aris, keto cai ulih ligga, di mason sarwwa santune, kedise mai srantaban, mangalih sarin bunga, cai dini nganti malu, nira manglanglang ka alas.

43. Kemudian saya berkata, "Ya, memberi tahu supaya cepat-cepat," Hyang Indra berkata lembut, mengatakan akan cepat kembali, akan mendatangi saya, Hyang Indra sudah pergi, saya menunggu di sana.

43. Raris titiang mdtur singgih, ngaturin mangda ngilisang, Hyang Indra ngandika alon, ngandikayang glis tulak, pacang mangrawuhin titiang, Hyang Indra ninggalin sdmpun, titiang mangantos irika.

44. Dipikir-pikir hari sudah sore, Sanghyang Indra belum datang, saya berkata (sambil) memanggil, mengharap-harap Hyang Indra, kemudian datang si raksasa, galaknya bukan main, berkata ingin memangsa.

44. Pineh-pinih sampm lingsir, durung rawuh Sanghyang Indra, atur titiang ndulame, mangajap-ajap Hyang Indra, raris rawuh i detya, tan sipi twi galak ipun, mamuhi nagih nadhah.

45. Adik saya, dia menangis, ketakutan melihat raksasa, karena rupanya mengerikan, kemudian saya cepat-cepat, mengambil adik saya, di pinggang saya paduka, supaya tidak ada yang terpisah.

45. Adin titiang ipun ngling, jrih mangantenang detya, arauke krura rupane, raris titiang mangelisang, mangambil adin titiang, ring bahcang titiange ratu, mangdene tan wenten betas.

46. Setelah kuat terikat kuat dengan tali, /60a/ saat itu saya berupaya, akan menyiasati perang, melawan dia si raksasa, kemudian saya mengamuk.

46. Ring sdmpun tekek matali, /60a/ irika titiang matingkah, pacang mapatra yudhane, manglawan ipun i detya, raris titiang manrumpak.

banyak mati raksasa itu, masih satu seiiq)at berlari.

47. Saya menunggu di sana, tidak diduga lalu datang lagi, tak terhitung raksasanya sangat banyak, saya mengamuk lagi, dan banyak lagi yang mati, kemudian datang lagi satu, badannya sangat besar.

akM/eh padhem detya iku, kari asiki malaywa.

47. Titiang irika manganti, tan dumade malih prapta, tan prah akweh detyane, malih titiang angamuka, tur malih akweh pijah, malih asiki ne rawuh, kalintang agong dewekna.

48. Dan dia sangat sakti, sudah lama saya berlaga, berputar-putar di gunung itu, saya berperang tanding dengan raksasa, mataharinya terburu-buru terbenam, lagi pula saya sudah payah, kemudian sama-sama beristirahat.

48. Kalih ipm lintang sakti, wus swe titiang mayudha, maudiran ring gununge, titiang matempnh ring detya, glisan surup Hyang Suryya, kalih titiang sdmpun lesu, tumuli sami mararyan.

49. Keesokannya akan dilanjutkan lagi , demikianlah segala janjinya, kemudian dia segera pulang, saya juga mencari tempat, mengungsi ke pinggir laut, di sana saya tidur, bersama-sama dengan adik saya.

49. Ne behjang malih ngwawanin, sapunika sobhayanna, ngraris ipun budal age, titiang taler ngrereh gnah, mangungsi pinggir sagara, irika titiang aturu, masarengan adin titiang.

50. Kira-kira sudah tengah malam.

50. Nawi sdmpun tingah wingi, rawuh linuse tan sipya.

datang anginnya sangat kencang, /60b/menerbangkan diri saya, bersamaan dengan adik saya, dan kuda itu, saya san:q)ai di sini paduka, tetapi adik saya sekarang terpisah,

/60b/ngampihang dewek titiange, sinaringan adin titiang, miwah kudha punika, titiang tiba iriki ratu. Hanging adi mangkin bias.

51. Entah di mana dia sekarang, itulah yang saya pikirkan, oleh karena tidak tampak tempatnya," kini (paduka) betara menjawab, "Wahai benar-benar heran Aku, mendengar ceritanya tadi, oleh karena daya upaya Sanghyang Indra.

52. Nah kini adikmu, dia berada di dasar, dijaga oleh para bidadari, tinggal di Bale Danta, janganlah itu menjoisahkan, saat dia akan ditemukan, diri kamu yang dipikirkan,

51. Yen dija ipm ne mangkin, punika angenang titiang, antuk tan kantin gnahe, bhatdra mangkin manimbal, udhuh gawok saja nira, ningeh tuturane bawu, ban upayan Sanhyang Indra.

53. Oleh karena sudah pasti berjanji, keesokan harinya dengan si raksasa, anak kecil itu berkata pelan, maafkan saya sekarang, meminta petuah-petuah.

52. Nah ne jani adin cai, ya magnah maring dasar, kempu baan dadarine, manongos di Bale Danta, ento eda mangewehang, sukat ya pacang katepuk, awak caine kenihang.

53. Dening masubaya pasti, ne mani t&cen i detya, rarene maatur alon, ne mangkin titiang nawegang, manunas wara-warah, sane mitu maring kayun, mangdene kawon i detya.

yang keluar dari daiam hati, supaya kalah si raksasa.

54. Ini Aku memberikan kamu, /61a/pennusuhannya si raksasa, ini petuah-petuah dipakai, anak kecil itu segera menerima, setelah selesai segaia hal ikhwainya, sang bayi lain berkata, "Sekarang saya memohon.

54. Hne nira ngwehin cai, /61a/pamesehane i detya, hne warah-warah anggon, sang rare raris narima, was puput saparikanda, sang rare raris maatur, ne mangkin titiang nunasang.

55. Jalan untuk mencari si Adik," (paduka) betara lain berkata, "Ini sebenamya sudah betul, kalau ada di situ tampak, pintu manikam bersinar, si bayi sudah mohon diri, kemudian inenunggangi kuda.

55. Marggine ngrereh i adi, bhatdra raris ngandika, hne suba bnih rdko, dim lamun ada ngenah, kori matfik dumilah, i rare mapamit sampun, tumuli manunggang kudha.

56. Kudanya segera berangkat, berjalan berputar-putar ke bawah, konon orang kecil itu mendengar, sangat jauh sayup orang menangis, suaranya metnanggil-manggil, "Kakak di manakah berada, apakah tidak melihat saya sekarang.

56. Kudhane raris mamarggi, teka ngusir manddhunang, sang cnik miringang reko, anak nangis sawat ngawang, muninnane patisambat, beli dija ke malungguh, boya cingak mangkin titiang.

57. Benar-benar lupa hati Kakak, saya berada di sini, sekejap pun tidak pernah lupa, tidak pernah menghilang dari penglihatan, terbayang-bayang di dalam hati, sekalipun lagi seribu kali, menjelma supaya bersamasama.

57. Lali pisan kaym bili, titiang iriki magnah, tong bisa engsap ajebos, tan sah gumantunging tingal, makelap-kilap ring manah, yadyapin malih ping syu, manadman mangdene saving.

58. Begitulah tutur kata yang perempuan, ^Ib/kakaknya dari dekat mendengarkan, setelah tiba di depan pintu, turun dari atas punggung kuda, kemudian bersuara ngrincing ke dalam istana, konon setelah sampai di istana, banyak bidadari menjemput.

58. Ambul to ujar ne istri, /61b/rakane tampik mirengang, wus rawuh ring jaban dwara, tedhun saking luhur kudhd, ngraris ngrincing ka puryan, wus rawuh ring puri sampun, dadari akek mahjagjag.

59. Kemudian para bidadari menyapa, "Siapa Kamu memberi petunjuk, adik Kamu tinggal di sini?" anak kecil itu menjawab, Betari Hyang memberitahukan, sebabnya saya langsung menuju, masuk ke dalam istana."

59. Dadari atana raris, cai ihen matujuwang, adin cai dini nongos, rarene cnik matura, Bhatdri Hyang ngandikayang, awanan titiang manujur, mangranjing ka jro pura.

60. Lalu adiknya mendengar, pembicaraan kakaknya, konon cepat-cepat ke iuar, pergi dari Bale Danta, segera menemui kakaknya, pinggang kakaknya dipeluk, "Wahai Kakak sungguh sangat sayang.

61. Mencari datang kemari," kakaknya segera menjawab, "W,ahai Adik permata hati saya, hati saya sungguh sangat sayang, sekalipun bagaimana, supaya sama-sama suka duka, Adik dengan Kakak."

62. Para bidadara (dan) bidadari, seluruhnya menyaksikan, /62a/oleh karena s^gat sayangnya, kakaknya dengan adiknya, kedua anak kecil itu bersujud (sambil) berkata, mohon maaf akan pulang. bidadarinya berkata.

60. Raine raris miragi, pangandikan sang raka, manglisang ka jaba reko, kesah saking Bale Danta, raris mangojog rakanna, madyan rakane kaglut, dhuh beli kalintang trgna.

63. "Yang sekarang kamu sama-sama, akan berperang dengan

61. Mangrerih rawuh mariki, rakane raris manimbal, aduh adi mas titiang, manah titiang lintang trsna, yadyapin ambul apa, mangde sarong ala ayu, i adi tikening kaka.

62. Widyadara widyadari, makasami mangtonang, /621/antuke lintang trsnane, rakane teken rainfia, sang rare matiir numbah, nawegang pacang mawantm, widyadarine ngandika.

63. Nene jani padha cai, pacang mayuda ring detya, hne kulambine anggo.

raksasa, ini bajunya dipakai, dipakai jimat untuk melindungi din, baju sutera kuning dan hijau, yang hijau kamu yang memakai, yang kuning adikmu diberikan.

anggon pasiMpan awak, lungsir kuning mwang gadang, hne gadang cat naluk, nene kuning hyadi baang.

64. Nah, silakan kamu berjalan, mudah-mudahan tidak ada halangan, menemukan keselamatan dan berhasil, nanti kalau kamu berhasil, kembali lagi kemari, anak kecil itu lalu berkata, "Ya, saya akan menuruti."

65. Kini sudah selesai perbincangannya, segera ke luar kedua anak kecil itu, konon diantar oleh bidadari, kemudian segera sampai di luar, kedua anak kecil im sudah naik, di atas punggung kudanya duduk, keduanya seperti Sanghyang Semara.

64. Nah majalan suba cai, dumadak galang apadang, manggih sadhya rahayune, besuk lanvun cai sadhya, mai buwin matulak, rarene raris numtur, inggih titiang mangiringang.

65. Puput pangrawose mangkin, mijil sang rarene karwa, wisyadari ngateh reko, raris rawuh di jabayan, rarene kalih sampun munggah, ring luhur kudha alungguh, Iwir Sanghyang Semara karwa.

66. Bidadarinya sedih di situ, /62b/sedih dengan yang sedang pergi, setelah jauh anak kecii itu, sampai di pinggir laut, kini hari sudah siang, kemudian segera ke puncak gunung, setelah saiiq)ai di sana.

67. Raksasa Wana sudah ke luar, dan berbunyi berteriakteriak, mau memangsa anak kecii itu, oleh karena perutku sangat lapar, anak kecii itu mendengarkan, kemudian sudah waspada, mengikat adiknya di pinggang.

66. Dadarine ditru sidih, /62b/kangen t&cen sang niatinggal, wus sdmpun adoh rarene, rawuh ring pinggir sagara, ne niangkin tatas rahina, ngraris ka pucaking gunung, wus sdmpun rawuh irika,

68. Ya sudah menjadi satu, ikatannya kuat tidak bisa iepas, yang keciian segera berkata, "Raksasa Wana, nah siiakan! Aku sudah siap sedia, supaya Kamu jadi hidup, oieh karena perutmu sangat iapar.

67. Detya Wanna sdmpun niijil, tur mamuni senggaksinggak, ntanagih nadhah rarene, dening basang ingong layah, sang rare miragyang, tumuli prayatna sdmpun, negul raine ring bancang.

68. Sdmpun ya dados asiki, tkike ingan tang bias, ne alit raris ujare, Detya Watjna nah lawutang, kai tuwah misadya, apang iba payu idhup, dening basang iba layah.

69. Aku menunggu kamu di sini, kemarilah cepat-cepat," kemudian si raksasa menjawab, "Janganiah kamu banyak kata-kata, sebaiknya kamu dihabisi, kamu bagaikan binatang kutu busuk, Aku tidak akan kewalahan.

69. Kai ngantyang iba dini, mai kudha enggal-enggal, raris masaur i detya, aywa kita akweh ujar, inganan iba brdsta, saksat iba buron nguyuk, nora ingong mangewehang.

70. /63a/Kini si raksasa sudah datang, di puncak Gunung Krawana, segera mengeluarkan apinya, memenuhi Gunung Krawana, kemudian anak kecil itu mengeluarkan, angin ribut berasap, apinya seperti disapu.

71. Raksasanya sangat marah, kemudian mengeluarkan naga, konon lagi dari mulutnya, keluar panah sangat banyak, seperti hujan lebatnya, anak kecil itu sudah memusnahkan, panah itu supaya menjadi air.

70. /63a/Wus prapta i detya mangkin, ring pucak Gunung Krawapna, raris ngawitwang genine, ngebekin Gunung Krawanna, rarene raris ngawetwdng, linus agung makukus, gnine buka sapuhang.

71. Detane herang tan sipi, raris ngawetuwang naga, malih ring cangkeme reko, mijil hru pakuretak, kadi sabeh balesnya, rarene ngwastonin sdmpun, kang hru mangda dados toya.

72. Naganya supaya seketika hancur, tidak terduga sudah berhasil, sangat manjur kutukannya, naga (dan) panah menjadi air, sang raksasa tiba-tiba, menjelma menjadi sangat besar, anak kecil itu melihat di situ.

13. Kudanya segera dicambuk, supaya menuju kepada si raksasa, perjalanannya sangat cepat, kemudian menginjak-injak si raksasa, si raksasa semakin murka, bertambah besar tidak ada menyamai, /63b/kudanya masih juga lebih berat.

72. Naga apang nag prajani, tan dumade sampun sidd, lintang mandi pastune, naga panah dadi toya, sang detya gaglisan, mamurtti agong kalangkung, rarene ditu maningak.

74. Kini dia selesai membesarkan wujud, berubah lagi menjadi perkutut, konon bermata intan, anak kecil itu segera mengeluarkan, jerat dengan kawat etnas, sungguh sangat lentuknya, kemudian perkutut itu terjerat.

73. I kudha kalamb& raris, mangde mangojog i detya, dahat gangsar pamarggine, raris manginjik i detya, sang detya sayan krodhd, ngagdngang twarada mandung, /63b/masih nu boat i kudha.

74. Mangkin usan ya ma murtti, malih nuxwesa titiran, pecak mamata winten, rarene raris ngawitwang, latih baan kawat imas, tan sipi twi ngalisipun, raris keni kang titiran.

75. Burung perkutut itu segera, meronta-ronta bermaksud melepaskan, tali itu dari lehemya, akan tetapi tidak berhasil, saat itu berubah lagi supaya bisa melepas, tiba-tiba menjadi air.

76. Anak kecil itu menciptakan angin, kencangnya tak tertandingi, itu yang menyebabkan aimya kering, si raksasa berubah lagi menjadi burung layanglayang putih, kemudian menyambar anak kecil itu, yang perempuan bingung memikirkan.

77. Oleh karena ia berbadan kecil, kalau dicambuk sulit, tidak bisa, kalau ditembak tempatnya tinggi, yang laki lalu berkata, saat itu kepada adiknya, berkata mengatakan kebingungan, adik bagaimana caranya sekarang.

75. I paksi titiran raris, mangribit mudi ngilesang, taline uli bawonge, nanghing twara manidhayang, ditu malih mawesa, mangdene sida imhlus, mangraris manadi toya.

76. Rarene mangaji angin, tarike twara sapira, ne mawanan asat kang wwe, sang detya nuxlih mawesa, dadi sasapi ptak, rarene kibirin lawut, ne istri ibu nginahang.

77. Dening ya mawak cnik, yen lambet ingan, tong sidha, yen tulup tigih tongose, ne lanang raris angucap, ditu tdcen adinfia, mamuni ngorahang ibuk, jani adi kenken baan.

78. /64a/Tidak urung akan tewas, adik bersama-sama dengan saya, memusuhi burung layanglayang itu, kalau sekarang akan dikalahkan, tentu akan dimangsanya, kemudian adiknya berkata, "Kakak, saya tidak memikirkan.

78. /64a/Tan waning pacang ngimasin, adi sinaringan titiang, ngamusuhin sasapine, yen jani pacang kasoran, tan pariwangde tadhahna, arine raris maatur, beli titiang tan ngibukang.

79. Menandingi si burang layang-layang, saya sungguh-sungguh masih ingat, anugerah Sanghyang Tuduh, akan dipakai untuk membalas, burung layang-layang dimusuhi gagak, bukan mustahil ia hidup, kakaknya teringat di ddam hati.

80. Kemudian dengan tiba-tiba, berubah menjadi burung gagak, konon badannya berbulu putih, kemudian terbang ke angkasa, mengejar burung layang

79. Menandingi i sesapi, tuwi kari elingang titiang, paican Sanghyang Tudhuhe, pacang anggen mangwalesang, sisapi musuhang gowak, boya ndugi ipun kantun, rakane eling ring manah.

80. Tumuli raris pramangkin, nvawesa manadi gagak, nging sweta ragane riko, raris makebur ngambara, mangitut sasapi ika, tumuli kapanggih sampun, mating luhuring akasa.

itu, kemudian setelah dijumpai, menuju di atas angkasa.

81. Di situ lalu berlaga, saling sambar di angkasa, saling memukul (dan) saling tusuk, setelah lama berlaga, kemudian sama-sama berisitirahat, ketika itu burung layang berkata, "Gagak putih bagaimana Kamu?

82. Masih beranikah berlaga, /64b/ belumkah merasa dikalahkan," burung gagak menjawab halus, Aku juga bertanya, agar Aku jelas mengetahui, dengan keinginanmu yang sesungguhnya, masikah berani berlaga."

83. Si burung layang menjawab, "Aku belum merasa kalah, sekalipun lagi satu juta kali, Kamu bisa berubah, Aku dua juta kali (bisa)," si burung gagak lalu menjawab, "Aku juga bisa begitu."

81. Irika raris ajurit, saling Sander di ambara, saling g&>ug saling pacok, wus suwe sdmpun mayudhd, raris padha mararyan, sisapine ngucap ditu, gagak ptak kenken iba.

82. Hnu ke wani ajurit, /64b/ tonden ke mrasa kasoran, sang gagak masawur alon, kai masih atatana, apang kai tatas wiruha, ken idhip caine tuhu, hnu ke wani mayudhd.

83. I sisapi manawurin, kai tonden mrasa kalah, yadyapin ping yuta reko, iba dadi mawesa, kai pang dwang yuta, i gagak raris masawur, kai masih keto Jwa.

84. Burung layang itu menjawab, "Nah, kalau demikian sudah jelas, sebaiknya dipertaruhkan sekarang, tentukan di Madiapada, supaya jelas di sana, siapa yang lebih kuat akan menang di situ, "si gagak putih menantang.

54. Sasapine manawurin, hnah lamun keto pidas, adan ke cintokang mangke, timbangin di Madhyapadha, apanga ditu karwan, sing sitangan minang ditu, i gagak p&ak manimbal.

85. "Walaupun kamu begitu sekarang, saya akan menuruti, bagaimana saja keinginanmu, setelah selesai perbincangannya lalu pulang, beijalan menurun, burung layang (dan) gagak itu sudah, sampai di Gunung Krewana.

85. Yadin keto iba jani, kai manuwatang pisan kenken ja idhip Wane, puput rawos raris budal, mamrggi numidunang, sisapi gagake sampun, rawuh ring Gunung Kriwanna

86. Kemudian segera berubah, 165a/ burung layang sudah menjadi raksasa, kini si burung gagak, sudah seperti manusia, segera menuju ke adiknya, sudah naik di atas punggung kudanya, kemudian berbincangbincang.

86. Tumuli mawesa glis, /65a/ sasapi wus dadi detya, i paksi gagake mangke, sampun waluya manuka, raris mangojog adinna, munggah ring kudhane sampun, tumuli mararawosan.

87. "Sekarang bagaimana Adik, saya diajak bertarung, siapa lebih kuat badannya, itu pasti akan menang," adiimya kemudian berkata, "Halnya seperti kakak kalau berani, oleh karena dia besar sekali."

88. Kemudian kakaknya menjawab, "Nanti Aku tunggu di situ," segera bersiap-siap anak kecil itu, kemudian mengeluarkan kesaktian, berwujud permata bumi, kini sudah menyusup, di dalam dirinya si permata bumi.

87. Mangldn sapunapi adi, titiang kajakin matimbang, sing skinan awaknya, punika prasidha minang, arine raris ngucap, sara ke Mil yen purun, antuk (pun agong pisan.

88. Rakane raris nawurin, enden ditu antyang nira, glis madabdab rarene, raris ngawetwang kasaktian, maraga ma^nik jagat, ne mangkin sdmpun manusup, di ragane i mannik jagat.

89. Anak kecil itu berjalan turun, /65b/ segera menemui si raksasa, setelah dekat perjaianannya, sang raksasa sudah melihat, dengan anak kecil itu, merasa senang hatinya melihat.

89. Rarene tidhm mamarggi, /65b/ raris mangojog i detya, huwus tamp&c pamarggine, sang detya sdmpun tuminghal, ring rarene punika, lega idhepnane ndulu, ban gobane kadi kuna.

oleh j^ena rupanya sama seperti semula.

90. Tertawa dan berjingkrakjingkrak oleh karena merasa sangat besar, banyak tutur katanya si raksasa, di situ menyombongkan diri, memastikan diri akan menang, keluar kata-katanya angkuh, "Jika kalah, Aku akan menjadi abdi.

90. Kedek tur mapuntagpantig, ban gedhennane kalintang, lyu mufiin sang detyane, dim manumbmgang awak, nagerang pacang menang, psu muninnane gangsul, yen kasor kai mamanjak.

91. Dan Kamu akan menjadi gusti, utamanya akan dipakai dewa di rumah," begitulah tutur katanya si raksasa, mengandalkan dirinya yang lebih besar, kemudian anak kecil itu berkata, "Raksasa jangan terlalu banyak bicara, yang sekarang mari bertarung.

92. Si raksasa Wana tiba-tiba, segera membesarkan tubuh.

91. Kalih nganggon iba gusti, Iwih nganggon dewa di jumah, aketo mufiin detyane, ngandelang dewek gedenan, rarene raris angucap, detya aja kwehan wuwus, ne jani jalan matimbang.

92. I detya Wana pramangkin, raris ngamurttyang awak, kadi Gunung Krewannane, seperti Gunung Krewana (besar)nya, kemudian naik segera mempertaruhkan berat, dari pohon Silagwi itu, lalu setelah sama-sama duduk, anak kecil itu dengan si raksasa.

tumuli munggah matimbang, maring wit Silagwi ika, tumuli padha alungguh, rarene sarong i detya.

93. /66a/ Yang kecil disertai oleh Tuhan, menjadi sangat berat, begitu besamya raksasa itu, juga dikalahkan bertimbang, yang kecil sungguh sangat berat, saat itu raksasanya melejit, naik sampai ke angkasa.

94. Yang kecil turun menyentuh bumi, oleh karena terlalu beratnya, kini raksasanya kalah, kemudian raksasa itu berkata, "Wahai dewa junjunganku, maafkanlah saya paduka, saya menyerahkan diri."

93. /66a/ Ne cnik dulurin Widhi, dadi baate kalintang, amonto gdhen detyane, masih kasoran matimbang, ne alit kalintang baat, detyane ditu masriyut, mnek nganteg ka ambara.

95. Kemudian anak kecil itu menjawab.

94. Ne cnik intig gumi, antuk baate kalintang, ne mangkin kasor detyane, ne mangkin detyane ngucap, dhuh dewa sang susuunan, sampura ke titiang ratu, titiang mangaturang awak.

95, Rarene raris nawurin, hnah jam kenken iba.

"Nah, bagaimana kamu sekarang, setelah-merasa kalah," raksasanya berkata lagi, "Saya sudah kalah paduka," anak kecil itu berkata lagi, "Ingatlah kata-katamu yang sudah.

subane marasa kasor, detyane malih mangucap, sdmpun kasor ratu titiang, rarene malih atnuwus, ingetang muhine suba.

96. Kalau kamu mengingkari Aku tidak menurunkan(mu)," hanya begim perkataan anak kecil itu, si raksasa lalu berkata, "Wahai Paduka jrmjunganku, saya tidak akan mengingkari janji, menepati janji kepada Paduka

97. /66b/Ya, kalau saya mengingkari, janjinya dengan paduka, segala perilaku dan perjalanan saya, supaya menemukan bahaya, walaupun sampai di kemudian hari, selesai menjadi raksasa besar, supaya menjadi binatang hutan.

96. Yen iba ngilongin kai twara nidunang, amonto ntuhin rarene, i detya raris angucap, adhuh dewa sasuunan, titiang tan mangelongin atur, mangubhaya ring dewa.

97. /66b/Inggih yan titiang mangilongin, subhayane ring i dewa, salakun lampah titiange, mangde mamangguh sengkala, dyastun malih kawkas, wusan dados detya agung, mangde dados buron alas.

98. Nah, kaiau sungguh begitu, Aku akan menurunkan, akan tetapi setelah saiiq>ai di bawah, jangan lagi berperilaku durhaka," si raksasa bersujud sambil berkata, "Ya, saya mengabdi kepada paduka, anak kecil itu lalu menurunkan(nya).

98. Nah ambul keto tuwi, ira suba manurumng, nanghing disubane biten, heda bwin maambek corah, sang detya masawur simbah, inggih titiang ngiring i ratu, rarene raris nedhunang.

99. Setelah si raksasa sampai di tanah, segera bersujud, berkata (bahwa) dia akan pulang, akan mencari anak-anak (dan) istri, dan semua abdinya, supaya mereka datang kemari, menyatakan baktinya kepada Paduka.

99. Sang detya wus nampak gumi, raris mangutarang s^mbah, mahatur pacang budale, pacang ngrir^h pyanak somah, miwah panjake samyan, mangda ipun mriki rawuh, mdtur numbah ring i dewa.

100. Anak kecil itu sudah mengizinkan, si raksasa segera berangkat, akan pergi menuju negerinya, kini si kecil diceritakan, segera menemui adiknya,

100. Sang rare sampun mangwehin, sang detya raris majalan, pacang ngojog nagarane, ne alit mangkin kocapan, glis mangojog adinna, munggah ring kudane sampun.

sudah duduk pada kudanya,

kemudian ia bercakaprans ya mararawosan.

101. "Sekarang bagaimana Adik, oleh karena sudah kalah raksasanya," adiknya berkata lembut, "Ya, kalau kalah si raksasa, perjalanannya dibicarakan sekarang, oleh Hyang Indra yang dahulu, meninggalkan kakak dan say a.

101. Mangkin sapmapi adi, reh sdmpun kawon detyane, raine, umdtur alon, inggih yan kawon i detya, marggine mangkin bawosang, antuk Hyang Indra nedumm, nilarin bell mwang titiang.

102. Kalau benar (supaya) kakak mempertimbangkan, minta supaya diserang Sang hyang Indra, oleh karena sangat bohongnya, balk sekali si raksasa itu, Kakak yang sudah memiliki, dan dia memang bermusuhan, dengan paduka Betara Indra.

102. Yan patut pinehin bill, nunas gebug Sanghyang Indra, antuk lintang uwayane, sedheng bicik to sang detya, sdmpun beli nruwenang, tur ipun mula masatru, ring ida Bhatdra Indra.

103. "Ya, adik, kalau demikian, say a hanya menuruti, keinginan adik sekarang, walaupun menyerang Sanghyang Indra, membicarakan berduaan, si raksasa datang dengan cepatnya, serempak dengan prajurit.

104. Setelah semua raksasa tiba, kemudian sama-sama bersujud, di situ menghadap kepada anak kecil itu, si raksasa Wana berkata, "Wahai, junjunganku maafkanlah, motion saat ini paduka yang mulia, pulang ke Negeri Wana.

103. Nggih yan sdpunika adi, titiang wantah mangiringang, kaym i adine mangke, yadin ngebug Sang hyang Indra, mangrawos padadwanan, sddng glis i detya rawuh, sagrehan miwah i bala.

105. /67b/ Paduka yang memegang pemerintahan, bertahta di daerah Wana, memerintah diri saya, dan rakyat seluruhnya," kemudian anak kecil itu berkata, "Nah, kalau sudah semua benar, marilah Aku menuruti.

104. Wus napak i detya sami, tumuli padha manumbah, ditu marip ring rarene, kang detya Wat}na maatura, aduh naweg sasuunan, nunas ne mangkin dewdgung, mantuk ka Nagara Wanna.

105. /67b/1 dewa manakra wartthi, manindng ring desa Wanna, manitah dewek titiange, miwah kawulane samyan, rarene mangkin ngandika, hnah lamun padha pdtut, janan nira manuutang.

106. Kemudian, anak kecil itu berangkat, raksasanya semua mengiringkan, konon tidak lama dalam perjalanan, sudah sampai di Krewana, lalu segera masuk, sudah ke dalam istana raksasa itu, kemudian segera beristirahat.

106. Rarene raris mamarggi, detyane kabeh ngiringang, nora swe ring marggi reko, sampun rawuh ring Krewaf}na mangkin raris mantukan, ka jron detyane sampun, tumuli raris araryyan.

107. Si kecil segera bertanya, menanyai mereka si raksasa, "Apakah konon yang Bapak makan, si raksasa bersujud sambil berkata, "Wahai, Paduka junjunganku, binatang yang saya makan paduka, segala jenis isi hutan.

107. Ne alit atana glis, nakenin ipun i detya, apa daar Bapa r^, sang detya mdtur manumbah, dhuh dewa sasuunan buron tadah titiang ratu, sorohing sadaging alas.

108. Berapa binatang setiap hari, banyaknya Bapak makan, si raksasa berkata halus, "Ya, kalau dihitung jumlah iengkapnya, bersama anak-anak (dan) istri.

108. Akudang buron awai, lyunnane daar Bapa, i detya umatur alon, inggih yen rerih tegepna, sarong sapyanak somah. domas matanggu akutus, /68a/ sring titiang manelasang delq)an ratus lebih delapan, /68a/ biasa saya tnenghabiskan."

109. Anak kecil itu sangat heran mendengar, terlalu rakus raksasanya makan, si kecil halus tutur katanya, Aku bertanya lagi, "Konon Bapak bermusuhan, dengan Betara Indra."

110. Raksasa itu segera menjawab, "Ya paduka memang benar, yang menyebabkan dijumpai, saya oleh paduka yang mulia, ada di Gunung Krewana, saya bermaksud menggempur, ke negeri Indrabuana.

109. Rarene angoba miragi, bas gemis detyane nadah, ne lait alon ujare, nira bwin atom, kocap Bapa immusuh, tekening Bhatdra Indra.

111. Nah, kalau begitu, seperti beritanya mengatakan, kalau keinginanku sekarang, marilah saat ini

no. Detyane maatur raris, inggih sayuwakti dewa, awanan kapanggih riko, titiang ring plmgguh i dewa, hana ring Gunung Krewai}na, titiang ngayatang nuigibug, ka nagara Indrabhwanna.

111. Hnah lamun keto jati buka orthane ngucapang, yen idhdpirane mangke, jalanke jani saratang, kalaning asasih Kasa, ring Indrabhwanna diutamakan, tepat pada bulan Kasa di Indrabuana kosong, sangat tepat saat ini juga hancurkan.

112. Raksasa itu senang mendengar, perkataan anak kecil itu, dan konon memang bermusuhan, dengan Betara Indra, kebetulan seperti mendadak, keinginannya seperti dibangkitkan, /68b/ kemudian bersujud sambil berkata.

suwung, tuwi ne jani Ian rista.

112. Detyane enak miragi, pangandikan rare ika, tur mula mamusuh reico, likening Bhatdra Indra, ne jani buka nadakang, piknihne buka dundun, /68b/ ngraris maatur manumbah.

113. "Ya, saat ini juga saya, pergi ke Indrabuana, untuk menghancurkan sekarang, menghancurkan Betara Indra, paduka supaya baik-baik, sebaiknya di sana tinggal, bersama-sama dengan Bapak paduka."

114. Kemudian anak kecil itu menjawab, "Mengapa Bapak sampai begitu, mari kita berangkat bersama-sama," kemudian segera

113. Inggih titiang sane mangkin, lungha ka Indrabhwai^na, Jaga manglurug mangke, angrista Bhatdra Indra, i dewa apang mlah, bicik irikd malungguh, saring ring ajin i dewa.

114. Sang rare raris nawurin, nguda keto baan Bapa, jalan lunga barig riko, tumuli raris mamargga, wus adoh desa Wanna, sang detya anuli rawuh.

berangkat, setelah jauh dari daerah Wana, ialu sang raksasa sampai, di perbatasan Indrabuana.

ring tipin Indrabhuwanna.

115. Para raksasa tiba-tiba bersorak, gemuruh seperti guntur musim Kapat, konon Betara Indra, beliau terkejut mendengarkan, datangnya sorak para raksasa, anak kecil itu sudah masuk, di Istana Indrabuana.

115. Detya ne masuryyak gelis, muwug buka girih Kapat, Bhafdra Indra kocapan, kagyat ida mamirdnggang, suryyak detyane praptd, rarene umanjing sdmpun, ring Puri Indrabhwat^na.

116. Konon di situ bersembunyi, tempatnya di samping pintunya, Betara Indra sedang bercakap-cakap, diiringkan oleh para resi, Hyang Indra berkata, "Jelas anak kecil yang dahulu, yang tertinggal di puncak.

116. Ditu masingidan mangkin, ring samping kori magnah, Bhatdra Indra mangrawos, watek r§i mangiringang, Hyang Indra mangandika, pedas rarene malu, sane makutang di pucak.

117. /69a/Barangkali ia sudah 117. /69a/Jning ya suba mati. tewas, sebabnya dititah kemari, memenuhi bumi (dan) sangat galak, pantas menyayat hati.

makratpia mai katitah, ngbekin gumi lintang galak, pantis mangrisang atiya.

PUHDURMA

1. Anak kecilitu membungkam 1. mulut si ular, supaya dia tidak mematuk, tidak diduga berhasil sudah dibungkam semua ular, Betara Indra melihat, sangat marah, (lalu) menciptakan hujan batu.

2. Disertai angin (dan) pasir tak 2. henti-hentinya, tetapi anak kecil im, tidak kesulitan menghadapi, kemudian anak kecil itu, membuat payung besi, supaya tidak diterpa, hujan batunya di sana.

Rare ika mamungkem cangkem i sarppa, apang twara ya mangutil, tan dumade sidha, wus bumkem sarppa samyan, Bhatdra Indra mangaksi, dahating erang, ujan sela aji.

3. Tak lama sudah berhasil 3. mengadakan payung besi, kini Betara Indra, kewalahan menyerang, beliau mengeluarkan lagi, kekuatan batinnya yang utama, supaya dapat, menggetarkan seluruh bumi.

Madulur angin byase tan papegatan, naghing anake cirik, tan keweh ngrawosang, tumuli rare ika, ngadakang laluhur wesi, mangde tan kina, ujan watune mangkin.

4. Tiba-tiba buminya bergetar tak 4. henti-hentinya, /69b/ketika itu anak kecil, segera memastu, supaya bisa hilang.

Tandwa sidha wus wentin laluwur wefya, Bhatdra Indrane mangkin, ewih mangrawosang, malih ida mangawetwang, kayune ajhat^na lewih, mangdene sidha, gumine ngetor sami.

Tandwa ngejer gumine tan papegatan, /69b/ditu anake cnik, mangwastonin ngelisang, mangdene sidha Hang, goncangan buminya seketika, dengan tiba-tiba hilang, diam seperti ditindih.

5. Betara Indra menjadi heran melihat, oleh kesaktiannya luar biasa, merasa dikalahkan, anak kecil itu mempercepat lagi, mengeluarkan kekuatan batin, menggenggam panah, ujung panahnya dimantrai.

6. Ketika itu segera keluar api tujuh wama, ketujuhnya semua menyala, tetapi keluamya itu, dari ujung panah, kemudian anak kecil itu membidik, ten:q)at tiduraya, Balai Manik itu kena.

getoran gumne jam, tandwa ngraris Hang, degong buka titehin.

5. Dadi janggil Bhatara Indra mafiingak, baan saktine Iwih, mangrasa kasoran, rarene tuwi ngelisang, mangawitwang idhep sidhi, mangagim panah, muncuk panahe likasni.

7. Tak terhelakkan balai itu hangus menjadi abu, dan segala yang indah-indah, sudah banyak yang terbakar, paduka Sanghyang Indra segera, marah hatinya melihat, oleh karena habis, balai dan semua permatanya.

6. Ditu raris mijil geni sapta warnna, nud^sapta ngendih sami, nanghing mijil ika, saking tungtunging panah, rarene mangkin matitis, pamriman ida. Bale Mannike kini.

Tandwa gsong dadi awu bale ikd, kalih salwiring becik, akweh sdmpun tilas, raris ida Sanhyang Sakra, erang kayune mangaksj, antuke tlas, bale ne mannike sami.

8. Panasnya itu terasa san^ai ke Wisnubuana, kini Betara Wisnu, /70a/susah menghadapi, oleh karena sangat panasnya, "Apakah gerangan menyebabkan ini?" lain berkeinginan, keinginannya akan meiihat.

8. Antuk kibus ika rawuh ka Wisnubhwanna, Bhatara Wisnu mangkin, /70a/awih mangrawosang, antuk kibuse kalintang, apane makada jani, dadyanna ada, kayun pacang mangaksi.

9. Ketika itu beiiau segera pergi menuju angkasa, setibanya di situ duduk, kemudian menyaksikan, api di Indraloka, tidak terhingga besarnya, keinginan beiiau, supaya lebih jelas meiihat.

9. Ditu raris Ida mangungsi ambara, sarawuhe ditu malinggih, raris macingakan, gni di Indraloka, agenge tan sipi-sipi, pkayunan bhatara, mahant^nang mangaksi.

10. Ketika itu para resinya di Indraloka, tidak berani tinggal di istana, semua ke angkasa, kemudian Betara Indra, tiba-tiba mengeluarkan, permata air, akan mematikan api.

11. Segera keluar melesat si permata air, apinya segera mati, panas semua hilang, para resi semuanya, turun dari angkasa, konon anak kecil itu, mengeluarkan kesaktian lagi.

10. Dim watik f^ine di Indraloka, twara purun di puri, sami mangumbdra, raris Bhaidra Indra, ntangaw^ang pramangkin, maniking toya, pacang mamadhemang gni,

11. Gilis mijilpramangkin i mapik toya, gnine oadhim ngraris, kibus sami Hang, watik rsi ne samyan, tdun sddng bhyomasiwi, rarene kocap, malih ngawitwang kasaktin.

12. Keduanya turun dari atas punggung kuda, kemudian semua berjalan, yang perempuan ke utara, yang laki ke barat, /70b/Betara Indra melihat, disangka beliau, anak kecil itu kalah.

13. Demikianlah dugaannya Sanghyang Indra, konon anak kecil itu, sudah mengeluarkan, kesaktian keduanya, kemudian semua mengubah wujud, tidak ada perbedaan, besamya mereka berdua.

14. Ketika itu para dewa diperagakan, kini kejadiannya itu, di Indrabuana, buminya berantakan, di barat laut segera dimiringkan, Betara Indra, susah memikirkan lagi.

15. Oleh karena buminya di barat laut sangat miring, itulah kini menyebabkan, dalam hatinya sedih, tidak diceritakan Sanghyang Indra, Sanghyang Tuduh yang

12. Makakalih tidhun saking luhur kudha, raris sami mamarggi, ne istri ngajanang, ne lanang mangwuhang, /70b/Bhatdra Indra mangaksi, sengguhang ida, kalah anake cnik.

13. Ambul keto kaym ida Sanghyang Indra, kocap anake cnik, sdntpm mangaw&uwang, kasaktian tur makdrwa, tumuli sami mamurthi, kabhina-bhina, agonge makakalih.

14. Ditu watek bhaldrane karagayang, dadyanha to ne jam, ring Indrabhawa^pia, gumine matriyugan, ngoseng kaja kawuh raris, Bhajdra Indra, ewih malih maminihin.

15. Antuk gumine kaja kawuh ngiseng pisan, into makranan jani, sungsutkapayunan, tan kocap Sanghyang Indra, Bhatdra Tudhuh kawarnni, m • diceritakan, susah memikirkan, keadaan di Indrabuana.

keweh ngrawosang, Indrabhawanna ne mangkin.

16. Kalau sayang, kini dibiarkan tentunya hancur, beiiau segera berangkat, ke Indrabuana, tidak begitu lama di dalam perjaianan, /71a/konon Sanghyang Tuduh sudah tiba, lain beristirahat, diiringkan oleh Betara Yoni.

16. Yen sih jani dpin tan wurungan rusak, raris ida mamarggi, ka Indrabhayvaijna, norana swe ring margga, /71a/\ms napak Hyang Tudhuh mangkin, raris mararyyan, Bhatara Yoi}ni mangiring.

17. Ketika itu Sanghyang India segera menyapa, "Ya, Sanghyang Tuduh sekarang, pasti kehancuran, yang akan saya junq)ai," Sanghyang Tuduh segera menjawab, "Itu bagaimana caranya, karena la datang kemari.

17. Ditu raris Hyang Indra mdtur manapa, inggih Hyang Tudhuh ne mangkin, tan pariwangde rusak, pacang panggihin titiang, Hyang Tudhuh ngandika raris, to kenken baan, apa iya tSca mai.

18. Kekuasaan musuh itu hanya pantas dilawan, ketenangan dipakai membalas, jangan begini caranya melawan, oleh karena ia sangat sakti, hentikan membalas ia, kalau ia ini dilawan, tentu akan hancur sekarang,"

18. Kapiwnang satrune twah handang lawan, hning dana anggen nimpalin, heda kene ban ngalawan, apan iya sakti dahat, rerenang ya manimpalin, yen ya ne lawan, tan wurung rusak jani.

19. Begitu Hyang Tuduh mengatakan kepada Hyang Indra, diceritakan yang mengubah wujud, semakin membesar, akhimya sampai ke angkasa, Hyang Indra sangat marah melihat, sudah slap melepaskan panah, tetapi diambil oleh Sanghyang Tuduh.

19. Keto Hyang Tudhuh ngandika ring Sangyang Indra, kocapan sang mamurtthi, sayan mangedenang, tur &itig ka ambara, Hyang Indra erang mangaksi, ngagon mamanah, Hyang Tudhuh mangambilin,

20. Panah itu, kemudian beliau berkata, "Wahai Hyang Indra yang mulia, janganlah melepaskan panah, tidak mungkin beliau merusak, /71b/anak yang kecil itu, jangan-jangan lebih dahulu, Indrabuananya hangus.

20. Panah ika mangraris Ida ngandika, dhuh Hyang Indra lewih, sdmpuTumg mamanah, ingan twara ida rusak, /71b/6nto anake ne cnik, bilih enggalan, Indrabhawa^nane bresih.

21. Ketika itu Betara Indra segera berkata, "Ya saya mengiringkan," Sanghyang Tuduh berkata, "Kalau Kamu ingin mengetahui dengan jelas, ini ada kendi manik, dipakai memastikan, bersama-sama anak kecil itu.

21. Bhatara Indra ditu diglis matura, inggih titiang mangiring, Hyang Tudhuh ngandika, yen cai mabudhi karwwan, ne ada caratan mannik, anggon nantinang, ajak anake crik.

22. Dan lubangnya sungguhsungguh kecil.

22. Kalih asongfiane lintang alit pisan.

sekalipun sebatang benang, ditnasukkan tidak bisa, ketika itu segera diselidiki, setiap yang dapat memasuki, ituiah yang berbadan tenang, Sanghyang Indra berkata, "Setuju."

yadin benang akatih, asukang tong sidha, dim lawut karwwanang, asing nidhayang ngranjingin, into mdwak mining, Hyang Indra mdtur ngiring.

23. Ketika itu Sanghyang Tuduh segera berkata, memberitahukan yang berubah wujud, "Sekarang juga hentikan, pakaiannya dilepaskan, supaya kamu kembali kecil, seperti yang sudah-sudah, menuju kepada Aku sekarang.

23. Ditu raris Hyang Tudhuh mangandika, ngisengin sang mamurtti, ne nami suwudang, panganggone kilesang, apang cat bwin cnik, buka ne suba, ngojog mantra jani.

24. Kemudian saat itu yang berubah wujud mendengar, sabda Hyang Tuduh sekarang, kemudian melepaskan, pakaian pada badannya, /72a/keduanya sudah kecil, lalu berangkat, kini sedang menghadap Hyang Tuduh ne mangkin.

24. Ditu lawut sang mamurtti miringang, sabda Hyang Tudhuh mangkin, raris mangilesang, panganggone di awak, /72a/sampun cnik makakalih, raris mamargga, marik Hyang Tudhuh ne mangkin,

25. Setibanya anak kecil itu lalu disapa, kini oleh Hyang Tuduh, "Kemarilah dekatkan! Aku hanya bertanya, apa sebabnya berperang.

25. Sarawuhe rarene raris kasapa, antuk Hyang Tudhuh ne mangkin, mat ke disikang, nira te atatana, kenken kra^ane majurit.

melawan Hyang Indra," si kecil segera menjawab.

26. "Ya, Paduka sebabnya saya durhaka, kini kepada Sanghyang Indra, saya dikatakan, merusak pertapaan," Hyang Tuduh segera berkata, "Janganlah diperpanjang! Aku yang memberi tahu kamu.

manglawan Hyang Indra, sang rare maatur gelis.

26. Inggih ratu awinan titiang prasangga, ring Sanghyang Indra mangkin, titiang karawosang, mangrusakang patapan, Hyang Tudhuh ngandika aris, suwudang manjangang, nira mangorahin cai.

27. Ini ada tempat mencari kalah (dan)menang, kendi berlubang kecil, kalau yang sudah-sudah, nyamuk-nyamuk kecil tidak bisa, akan masuk ke dalamnya, mana yang bisa memasuki

27. Hne ada tangos ngalih kalah menang, caratan misong cnik, yene suba-suba, hinik tang mahidhayang, pacang ka tengah mangranjing, ditu karwwanang, ingken sidha mangranjingin.

28. Kalau Betara Indra memang dapat ke tengahnya, pasti kamu yang kalah, kalau kamu yang bisa, /72b/Betara Indra kalah, kemudian semua menyetujui, Betara Indra, dan anak kecil im.

28. Yen Bhatdra Indra hidhayang ka tengah, musti cai kalah twi, yen cai hidhayang, /72b/Bhaidra Indra kalah tumuli sami mangiring, Bhatdra Indra, rrtwang anake cnik.

29. Kemudian Betara Indra mengubah wujud.

29. Raris ida Bhatdra Indra mawesa, menjadi sebatang rambut, dibagi lagi satu juta kali, juga masih lebih kecil, kemudian segera masuk, ke dalam iubang kendi, kini teiah sampai di dalanuiya.

dadi bok akatih, malih sepak ping yutha, masih nu alitan, tumuli raris mangranjing, ring song caratan, rawuh ring tengah mangkin

30. Ketika itu kedua anak kecil itu segera berubah, menjadi kutu ayam yang sangat kecil, bisanya hanya sebegitu, ikut masuk ke dalam, ketiganya sudah berhasil, masuk ke dalam/tengah, kini semua keluar.

30. Ditu raris rarene karwwa mawesa, dadi gadgad ne cnik, ambul to dadyanna, saving ngrahjing ka tingah, makatatiga wus kengin, ngranjing ka tengah, ne mangkin sami mijil.

31. Setelah dekat di luar kendi, Sanghyang Tuduh segera berkata, "Wahai kamu semua, basil berlaga seri, Sanghyang Indra masih di sini, kedua orang kecil, mari Aku diikuti.

31. Sdmpun tampek maring jabaning caratan, Hyang Tudhuh ngandika aris, hne cai padha, sida sapih maprang, Sanghyang Indra hinu dini, wong rare rwa, jalan i ratu tutin.

32. Kemudian Sanghyang Tuduh segera berjalan, sambil memastu, istananya Sanghyang Indra, supaya kembali seperti sedia kala.

32. Raris ida Bhatara Indra mamargga, masambilan mangwastonin, purin Sanghyang Indra, apan buka ne suba, tan dumade pramangkin.

tidak diduga dengan tiba-tiba, sudah seperti semula, Balai Manik yang indah.

33. /73aySegala yang ada sebelumnya di situ sudah ada lagi, semua sudah terisi, kini mungkin lebih indah, dengan yang sudah-sudah, Sanghyang Indra sangat gembira sekarang, melihat istana, oleh karena sangat indahnya.

raris waluya ya, Bale Mannike Iwih.

33. /73a/Kalih sarwwa mulane ditu wus ada, sami wus kagentosin, jani meh lewihan, tkening suba-suba, retina Hyang Indra ne mangkin, maningak pura, antuke lintang l^wih.

34. Tidak diceritakan hal itu di Indrabuana, konon (mereka) yang berjalan sudah sampai di istana, dan yang mengiringkan, sudah lama tinggal di situ, kedua anak kecil itu, dan Betara Yoni.

34. Tan kacarita punika ring Indrabhuwapna, kocapan sang mamarggi, wus rawuh ring pura, miwah ne mangiringang, sampun swe ditu malinggih, rarene karwwa, miwah Bhatdra Yonni. •

35. Selalu bersenang-senang siang (dan) malam, Kini di Balai Manik, yaitu di Wisnuloka, konon Betara Yoni, ingat dengan ibu dan ayah, sangat kesedihan, siang dan malam.

35. Makasukan sai-sai lemeng lemah, ring Bale Mai}nike mangkin, ne ring Wisnuloka, Bhatdra Yoiini kocap, eling ring ibu mwang aji, sdhih kalintang, rahina mwang latri.

36. Lagi pula beliau tidak mau makan, kemudian dilihat oleh Sanghyang Tuduh, lalu beliau menyapa, "Wahai, Engkau putraku sayang, apakah yang menyebabkan sedih, kekurangan apa lagi, setiap yang diinginkan sudah ada di sini.

36. Kalih ida twara kayun ngrayunang, Hyang Tudhuh raris ngaksi, tur ida mangandika, dhuh dewa i putu sayang, apa ja makranna sdhih, apa kirangan, asing budyang suba dini.

PUHDHAA

1. Betara Yoni bersujud, /73b/berkata berwajah sedih, "Ya, Paduka sebabnya saya selalu seperti ini, saya rindu kepada ayah, dan kepada ibu saya paduka, karena tidak ada dijemput, dan saya berkeinginan mengetahui, dengan keselamatan, tidak selamatnya di istana."

2. Sanghyang Tuduh bersabda, "Jangan kamu khawatir, di daiam hati, memikirkan ayah dan ibu, tidak ada lebih baik lagi, daripada keadaannya di sini," Betara Yoni berkata, "Saya mengharapkan sekali.

1. Bhatdra Yonni manumbah, /73b/maatur masimu sedih inggih ratu dwaning titiang, sapunUd sai-sai, angen titiang ring i aji, mwang ibm titinang ratu, reh tan wentin kapdndek, taldr titiang mamanah uning, ring rahayu, tan rahayune ring pura.

2. Bhatdra Tudhuh ngandika, aja sira walang ati, mangangen aji mwang byang, tong duga liwihan buwin, then kaslahane dini, Bhatdra Yot^ni umatur, titiang manawigang pisan, mangda titiang sidha uning.

supaya say a bisa mengetahui, Sanghyang Tuduh, susah di dalam hatinya.

3. Karena sama sekali tidak boleh, diurungkan Betari Yoni, Sanghyang Tuduh segera berkata, sudi menganugerahi kepada yang kesedihan, kemudian beliau memberi tahu, kedua anak kecil itu, itu akan mengiringkan, perjalanan Betara Yoni, akan pulang, beliau ke Sapta Patala.

Sanghyang Tudhuh, keweh ida ring papineh.

3. Antuke tong dadi pisan, andigang Bhatari Yonni, Hyang Tuduh raris ngandika, tea lugraha ring ne sMih, ngraris ida ngesengin, rarene dadwa puniku, into pacang mangiringang pamarggin Bhatdra Yonni, pacang mantuk, ida ka Sapta patala.

4. Setelah kedua anak kecil itu datang, kemudian segera berjalan, /74a/perjalanannya menurun, menuju Sapta Patala, perjalanannya makin cepat, sudah jauh Wisnulokanya, diceritakan sang Taksaka, sudah mendengar berita, sang Antaboga, dimakan oleh si raksasa.

5. Sang Taksaka ingin pergi, kini ke Sapta Patala, kemudian segera berangkat, setelah jauh di dalam perjalanan.

4. Wus rawuh rarene karwwa, tumuli raris mamarggi, I74al pamarggine manedunang, Sapta Patalane kaungsi, gegangsaran mamarggi, adoh Wisnuloka sdmpun, kocapan sang Tasaka, sdmpun mamiragi ortthi, Antabhoga sunu, katadah antuk i detya.

5. Sang Taksaka ayat lunghd, ka Sapta Patala ne mangkin, wus adoh sdmpun ring marggi, kocapan Bhatdra Yonni, diceritakan Betara Yoni, kemudian di situ bertanya, kepada yang mengiringkan, "Sudah jauhkah sekarang ini? Mana itu, yang beraama Sapta Patala."

6. Kedua anak kecil itu menjawab,, kepada paduka Betara Yoni, "Ya Paduka junjunganku, sekarang masih sangat jauh, sang Taksaka mendengar, perkataan anak kecil itu , sang Taksaka berkata, bertanya tutur katanya manis, "Siapa itu? menanyakan Sapta Patala.

7. Apa tujuanmu ke sana, anak kecil itu berkata, tujuan saya bersenang-senang, /74b/sang Taksaka sesak tanpa kata-kata, kini menanyakan permulaaimya, singkatnya semua berjalan, selesai bercakap-cakap, Betara Yoni di sana, beliau melihat, api menyala tak tertandingi.

8. Beliau segera bertanya, kepada kedua pengiringnya, "Api apa namanya itu?

ditu atatana lawut, t&cen ne mangiringang, suba ijoh nene Jani, engken iku, ne madan Sapta Patala.

6. Rarene karwwa matura, ring Ida Bhaldra Yorpii, inggih ratu sasuunan, kantun doh pisan mangkin, sang Taksaka miragi, pangrawos rare puniku, sang Taksaka ngandika, mataken wacana manis, syapa iku, nakonang Sapta Patala.

7. Apa gawen cai kima, maatur anake cnik, sadhyan titiang macangkrama, /74b/sang Taksaka nek tan pangling, nakenang purwwane mangkin, jog puput sami lumaku, usan mararawosan, irika Bhatdra Yonni, ida andulu, gni murub tan sinipya.

8. Paris ida mangandika, ring iringane kakalih, api kenken to adanna.

besamya tak ada menyamai," yang ditanyai segera, menjawab tutur katanya halus, "Ya, Paduka Betara, saya sama sekali tidak tabu, lagi pula belum, saya belum pernah ke sana.

9. Saya juga sangat heran, meiiq>erhatikan api itu, begitu tutur kata kedua anak kecil itu, sang Taksaka menjawab, "Itu yang Kamu tanyakan, apinya yang menyala besar, itu tempat rob yang papa," anak kecil itu bertanya, ketika itu Dewa Yoni segera, memberi tabu keduanya.

10. Mari antarkan Aku, ke tempat apinya itu menonton, supaya Aku jelas tabu, /75a/semua perilaku rob yang kesakitan, kedua anak kecil im mengiringkan, ia ingin mengetabui di situ, kemudian segera berjalan, bertiga bersama-sama, pergi menuju api itu.

gdhene tan sinipi, sang katakenin raris, mangucap ature alus, inggih ratu Bhatdra, titiang nintdn pisan uning, malih durung, titiang naenin marika.

11. Konon sang Naga Taksaka, segera ke Sapta Patala,

9. titiang taldr gawok pisan ngawas pmika i gni, keto atur rare karwwa, sang Taksaka manawurin, into takonang cai, apine ne gdhe murub, into tongos atma papa, masawut anake alit, raris ditu Dewa Yonni, ngosengin sang rwa.

10. Jalan atihang manira, to sig apine mabalih, apang nira tatas nawang, /75a/satingkah atmane saMt, rarene karwwa mangiring, ya mabudhi nawang ditu, tumuli raris mamarggi, saring tilu, mangojog gni puniku.

11. Kocap sang Naga Taksaka, ka Sapta Patala raris.

konon setelah sampai di situ, kemudian masuk ke dalam istana, setibanya di istana, ikut bercakap-cakap di situ, mengiringkan sang Antaboga, kini yang dibicarakan tidak lain, hanya sang Sunu, dahulu dimakan raksasa.

wus sdmpun rawuh irika, raris mangrajing ka puri, sarawuhe ring puri, sarong mangrawos dim, ngiringang sang Antabhoga, tan lyan krawosang mangkin, wantah sang Sunu, riin katadhah raksasa.

12. Hanya begitu olehnya membicarakan, pembicaraannya di istana, diceritakan anak kecil itu, mengiringkan Betara Yoni, kini sudah sampai, di tempat apinya menyala, Betara Yoni melihat, para roh yang kesedihan, sakit hati, Betara Yoni melihat.

12. Ambul to baan ngucapang, pangrawose ne ring puri, ucapang rare puniku, mangiring Bhatdra Yonni, sdmpun rawuh ne mangkin, ring gnah gnine murub, Bhatdra Yonni maningak, soroh atmane kasyasih, kawelas hyun, Bhatdra Yonni maningak.

13. Ada yang digantung (dan) direbus, ada yang terpaku pada (pohon) Taji, yang lain ada yang dipukuli pada batu, /75b/yang lain lagi di dalam lumpur, ada yang dilingkari oleh api, banyak juga di bawah pohon Curiga, semua kesakitan.

13. Ada kagantung kalablab, ada mapacdk ring Taji, lyan di bam macakcak, /75b/lyan diendute malih, ada makiter ban api, ring soring Curiga lyu, makjang kasakitan, mandrit ya nagih angkid, tur pagilur, muhin atma kesakitan.

mereka menjerit-jerit minta diangkat, dan berteriak-teriak, suara roh yang kesakitan.

14. Roh yang perbuatannya benar, semua menemukan kebahagiaan, dan bertempat tinggal di surga, sudah dilihat semua, oleh Betara Yoni, kedua anak kecil itu berkata, "Mohon agar Paduka berjalan, saya merasa sangat kasihan di sini, setelah melihat, roh-roh yang menahan kesengsaraan.

14. Atmane pdtut pajalan, ona sukane panggihin, tur manongos di swarggan, sampun kacingakan sami, antuk Bhatara Yonni, rarene karwwa umatur, nunas ratu mamargga, kangen son titiang iriki, nggih mandulu, atmane manandang lara.

15. Kemudian mereka berjalan, kini semua terburu-buru, setelah melewati roh-roh itu, konon kini sudah sampai, di Sapta Patala yang sesimgguhnya, tetapi sampainya di situ maiam, langsung ke dalam istana, tiba-tiba ada dijumpai, penjaga pinm, Betara Yoni berkata.

16. Kepada si penjaga pintu, "Di mana beliau si Ayah?

15. Tumuli mangkin mamargga, sami gagangsaran mangkin, WHS ngalintang atma ika, kocap sampun rawuh mangkin, ring Sapta Patala wyakti, anging piting rawuh ditu, mahujur ka puriyan, sagetan ada kapanggih, tunggun pintu, Bhatara Yonni ngandika.

16. Tken i panunggu lawang, dija ida i aji.

si penjaga pintu menjawab, "inaaf, saya tidak tahu sekarang, /76a/entah siapakah? ayahmu, ya, Paduka, saya belum peraah mengetahui," berkata Betara Yoni, oleh sang raja, Antaboga ayahmu.

/ panunggim twi matura, inggih tan wruh titiang mangkin, /76a/yan sapa sira ugi, ajin i dewa ne ratu, titiang durung sauninga, ngandika Bhatdra Yonni, de sang prabhu, Antabhoga ajin nira.

17. Si penjaga pintu menanyakan, "Pikir-pikir, lama saya di sini, tidak pemah melihat kamu," Betara Yoni berkata, "Lupakah Paman sekarang, ketika si raksasa mengamuk, datang kemari ke dalam istana, ketika itu si raksasa sakti, memakanAku," penjaga pintu itu terkejut.

17. I tunggun lawang nunasang, pineh land titiang iriki, tan nain manggih i dewa, ngandika Bhatdra Yonni, ingsap ko maman jani, dugas i detya ngamuk, teka mai ka puriyan, ditu ke i detya sakti, nadhah ingsun, tunggun lawange kagyat.

18. Membuka pintu kemudian pulang, menuju ke dalam istana, menghadap kepada sang Antaboga, segala asal usuinya semua dijelaskan, sang Antaboga segera, berkata tutur katanya lembut. ke sanalah cepat-cepat, ajak dia sekarang kemari! si penjaga pintu.

18. Ngampak kori raris budal, manujur ka jro puri, parik ring sang Antabhoga, saparikanda kdtur sami, sang Antabhoga raris, ngandika wacana alus, kima ke enggal-enggal, ajak iya jani nmi, sang apintu, mapamit raris majalan.

mohon diri kemudian berangkat.

19. Sudah sampai di luar istana, di hadapan Betara Yoni, si penjaga pintu berkata, "Masuklah Engkau ke istana," /76b/paduka Betara Yoni, kemudian segera berjalan, setelah sampai di dalam istana, menghadap sang Antaboga, dan dilihat, orang yang sudah datang menghadap.

19. Sdnq)un rawuh ring jabayan, ring ajeng Bhatara Yonni, i tmggun lawang matura, marggi i dewa ka puri, /76b/ida Bhatara Yoipii. tumuli mamargga sdmpun, wus rawuh ring jero pura, sang Antabhoga katangkil, tur kadulu, punika sang wuwus prapta.

20. Sang Antaboga menyapa, "Hai siapakah Kamu ini kemari?" Betara Yoni segera menjawab, "Ya paduka Ayahku, saya adalah putra Ayah, bernama I Yoni, paduka, yang hilang dimakan oieh raksasa, sebabnya saya kemari, supaya tuntas, saya mengabdi di negeri."

21. Demikianlah sudah di dengar, tutur katanya Betara Yoni, benar-benar terhenti sang Antaboga, kini hanya bertanya-tanya dalam hati, "Siapa sesungguhnya ini? oleh karena sudah sangat

20. Sang Antabhoga ngandika, hne te inyen hai mai, sang Yotfni raris matura, inggih pukulun sang aji, titiang putran sang aji, mawasta I Yo^ni ratu, sane ical tadhah detya, awinan titiang maiiki, mangde tumut, titiang ngiring ring ndgara.

21. Keto sdmpun kapiringang, ature Bhatara Yoi}ni, twi janggel sang Antabhoga, mangrawos ring kayun mangkin, hhen ne kapitwi, dening iya slaman tuhu, hne jani tika slehan.

lamanya, saat ini tiba-tiba datang, dan apa sesungguhnya, ini sungguh-sungguh godaan para dewata.

tru klihan kapitwi, hne tuhu gagodan watik dewatha.

22. Karena sedihnya siang (dan) malam, memikirkan anak kecil itu, itu mungkin didengar, sebabnya digoda sekarang, memang sungguh demikian," selesai pembicaraannya dalam hati, /77a/kemudian beliau berkata, "Oleh karena kini kamu belum, itu bukan Aku, mengakui Kamu sebagai anak.

22. Ban sidihe piteng limah, manginang anake cnik, ento jneng kapirengang, kfaiian jani kagodain, twi ambul keto jati, puput rawose ring kayun, /77a/raris ida mangandika, dening hden mi jani, to sing ingsun, tmngakwin fiai piyamk.

23. Pasti para dewata, sebabnya Kamu datang kemari, tujuanmu hanya menggoda, oleh karena Bapak sangat sedih, memikirkan sang Yoni, begitulah tutur katanya keluar, Betara Yoni murka, oleh karena tak diakui, akan tetapi belum, mengeluakan kata-kata pasti.

23. Pidas watik dewatha, kra^mn mi tka mai, sadyan mi twah mangodha, baan Bapa sidih kingking, mangimng sanga Yoi}ni, keto wacamne metu, Bhatara Yonni erang, antuke twara kangkinin, ndnghing durung, ngamijUang sabda trang.

24. Para resi seluruhnya, sereiiq)ak segera berkata, "Ya Paduka junjunganku, yang saya pikirkan sekarang, sudah jeias tampak, putra tuan paduka, oleh karena sudah lebih besar, kini sang Antaboga, ketika itu ingat, dengan dirinya benar-benar salah.

24. Sawatik rsine samyan, mabriyuk maatur raris, inggih ratu sasuunan, manahang titiang ne mangkin, sampm mangintos wamni, putran i dewane ratu, dening sdmpun duuran, sang Antabhoga ne mangkin, eling ditu, ring ragane jati twang.

25. Lama tidak berbicara, sang Taksaka menyahut, "Barangkali benar begitu, seperti perkataan sang resi, sekarang bagaimana caranya mencari," sang Antaboga menjawab, /77b/"Nah, janganlah disesali, karena titah Tuhan Yang Mahakuasa, saya akan mencari ke atas."

26. Jangan-jangan tidak berhasil, oleh karena aimya mengatasi, itu yang banyak membendung jalan, para resi semua, berkata membenarkan, "Ya, sekarang diamlah sudah! hentikan membicarakannya, konon sang Taksaka sekarang, sangat susah, beliau memikirkan di dalam dirinya.

25. Swe twara mangandika, sang Taksaka maaawurin, jneng buka keto saja, kadi wacanan sang rsi, jani kudyang mangalih, sang Antabhoga masaur, /77b/hnah eda mahelsdlang, apan panitah Hyang Widhi, mangkin ratu, titiang jaga ngririh munggah

26. Inganan boya hidayang antuk toyane ngungkulin, to kweh mangempil margga, sang wat&c rsi sami, maatur mamisinggih, inggih mangkin mning sampun, usanang mangucapang, kocap sang Taksaka mangkin, kewih langkung, ida mamawos ring raga.

27. Karena semua tertutup, sekarang mana yang dilalui, untuk pulang ke surga, susahnya tidak terpikirkan, kemudian diceritakan Betara Siwa mencari, lubang sang Naga Taksaka, kini ke Sapta Patala, tidak diceritakan, dan setelah beliau berjalan.

28. Untuk mencari 1 Taksaka, kemudian segera dilihat, jalannya semua tertutup, bagaimana caranya naik sekarang, kemudian keluar keinginarmya, melubangi buminya di situ, tak terduga dengan tiba-tiba bocor, /78a/sebesar sebatang benang dan dimasukkan, benang itu supaya ke bawah.

2 7. Baane impit makijang, ne jani engken awbahin, pacang mantuke ka swarggan, ewihe tan sipi-sipi, kacarita ne mangkin, Bhatara Siwa mangruruh, song sang Naga Taksaka, ka Sapta Patala mangkin, tan kawuwus, tur sampun Ida ma.

28. Pacang ngalih 1 Taksaka, tumuli raris kaaksi, marggine impel makijang, kudyang ke mnek ne jani metu pakayunane raris, midahang gumine ditu, tandwa pramangkin bidah, /78a/ silingan bnang akatih, tur kaasuk, binange mangde nedhunang.

29. Supaya ke Sapta Patala, kini benar-benar sudah sampai, konon Naga Taksaka, beliau sudah melihat, saat itu segera mohon diri, kemudian saat im juga berubah wujud, sudah menjadi kutu ayam, lalu beliau segera berjalan.

29. Mangde ka Sapta Patala, sampun rawijh twine jani, Kocapan Nagga Taksaka, sampun ida maningakin, ditu raris mapamit, tumuli mawesa ditu, sampun manadi gadgad, mangraris ida mamarggi, munggah sampun, bnange tuwutang ida.

sudah naik, beliau mengikuti benang itu.

30. Tidak sangat lama di dalam perjalanan, kini sudah sampai di surga, menghadap kepada Betara Siwa, itulah yang dilintasi, kini jalan naik sudah tertutup (lagi), tidak ada jalan turun, walaupun itu (merupakan) jalan naik, diceritakan Betara Yoni, ingin mencoba, oleh keinginannya bisa berhasil.

30. Norana swe ring margga, wus rawuh ring swargga mangkin, parik ring Bhatdra Siwa, into sane kamargginin, ngemunggahang empit mangkin, twara ada ambah tdhun, yadin into ambah munggah, kocapan Bhatdra Yonni, ledang tanging, antuk kayune nidhayang.

31. Kemudian segera berjalan naik, kini menuju ke Wisnuloka, saat itu diiringkan oleh anak kecil itu, perjalanannya sungguh sangat cepat, tidak diduga tiba-tiba sudah sampai, betul-betul sudah di Wisnuloka, masuk menuju ke dalam istana, saat Sanghyang Tuduh sedang duduk, /78b/kemudian dilihat, beliau segera menyapa.

31. Mangraris mamarggi munggah, ka Wisnuloka ne mangkin, rarene ditu ngiringang, gangsar pamarggine twi, tan dumade wus prapti, ring Wisnuloka twi, sdmpun, mangrajing kapuriyan, sidhik Hyang Tudhuh malinggih, /78b/tur kadulu, mangraris ida manapa.

32. Apa sebabnya Engkau kembali," Betari Yoni menjawab, "Sebabnya saya kembali, oleh karena saya tidak diterima, dan tidak diakui, saya sangat malu dan marah paduka, oleh karena demikian, perkataan si ayah, sungguh-sungguh gila, pikiran saya mendengarkan.

32. Kenken kranan putu tulak, maatur Bhatara Yonni, awinan titiang matulak, antuk titiang tan katampi, kalih tan kaangkenin, lintang erang titiang ratu, antuke sapmika, pangandika i aji, gila agung, idhep titiange miragyang.

33. Kemudian saya segera dikurung, Sapta Patalanya segera, aimya supaya pasang, menenggelamkan negeri si Ayah, juga jalan itu, kemudian saya tergesa-gesa pulang, bagaikan terasa retak," begitulah tutur kata Betara Yoni, Sanghyang Tuduh, terbayang-bayang tertawa mendengarkan.

34. Nah, jika begim memang betul, yang dikatakannya tidak boleh, orang memungkiri anaknya.

33. Mangraris wastonin titiang, Sapta Patalane raris, toyane mangde munggah, ngmgkulin ndgaran i aji, smalih ikang marggi budal titiang tuwi sdmpun, anulya rengat pisan, keto atur sanga Yoi}ni, Sanghyang Tudhuh, sawang ica mamirengang.

34. Hnah keto benih saja, kojaranha twara dadi, anak manilas i pyanak, jalan dini baring mukti, masa tani lewih andadi.

marilah di sini sama-sama tinggal, tentu akan menjadi lebih baik kebahagiannya dengan di situ, bidadarinya berkata, "Ya, saya ikut mendampingi," kemudian berkata, Betara Yoni akan menurut.

mlahe tikening dim, dadarine mangandikd, inggih titiang sareng ngiring, raris matur, Bhatdra Yonni ngiringang.

35. Ini hasil ciptaan betara di Taman, Buda Kling, Selesai dituiis, 1915 Saka, Wurukung ka, ca, uku Landep, hari bulan, ke-4 sasih Kapitu, saat itulah hari baik ditulisnya pustaka kidung ini, oleh orang yang bemama I Gusti Lanang Sidemen Mangku,

35. Puniki pangawin bhatdra ring Taman, Buddha Kling, Wus puput sinurat, Isaka, 1915, Wurukung, ka, ca, wara Laiyiep, tithi, pang, ping, 4, sasih Kapitu, irika diwasaning pustaka kidung puniki kasurat, antuk sang cy>uspata I Gusti Lanang Sidmin Mangku,

36. Desa Janggala di sebelah selatan Singharsa, bentuk hurufiiya tidak beraturan kurang indah banyak digantung tak terhingga yang teremas besar kecil, sangat sulit oleh yang ingin membaca.

36. Wasanting Janggaleng kiduling singharsa, ndan antusakna rupaning aksara kurang kawotnya makweh ginantung tan pahingan makucek ageng alit, pahajdngdna de sang mahyun angwaceni.

PUH PANGKUR

1. Saya coba menceritakan, 1. tutur kata cerita digubah menjadi karangan, menggunakan tembang dengan Pupuh Pangkur, ketika di Katatrang, tidak lain yang balk dipakai sebagai pemuka, diceritakan I Dwagung J*utra, mengambil putri yang kedua.

2. Putri dari I Katrang, 2. kaya dengan prajurit pemberani, sakti tanpa tanding, sangat banyak (dan) tersohor di dunia, sewaktu-waktu bisa menghilang, para raja tidak ada yang berani melawan, karena orangnya memang pintar, mampu melenyapkan bumi.

Mng titiang nyaritayang, munin satwa ikit anggon pingawi, tembangin ben timbang Pangkur, sidik di Atatrang, twara lermn ne melah anggon panganjur, I Dwagung Putra ucapang, ngambil putri ne kakalih.

3. Nyata-nyata Hyang Girisuta, 3. bersama-satna dengan Betari Saraswati, menjelma di Atatrang, menjadi putri kembar, rupanya sama, sama sekali tidak bisa dibedakan, kecantikan senq)uma dan sangat baik,

Mula putri I Katrang, sugih bala wirya sakti tan sipi, ngibik di jagate kasub, bisa ngamayamaya, twara ada para ratu wnang magut, apan anak wikas widagdd, bisa mengilangang gumi.

Sakdla Hyang Girisuta, baring tiken Bhatdri Saraswati, di Atatrang tumurun, mandadi putri kimbar, twara bcJcat wadd gobannane patuh, jigig nulus nirus milah, sing nginot ya uyang paling.

setiap yang melihat akan gelisah kebingungan.

4. Tidak ada lagi yang bisa dipikirkan, kecantikannya pantas menjadi penyakit bumi, semua para raja gila asmara, ingin untuk merebut, jika dipaksa meminang tidak akan bisa dicari, oleh karena buminya lenyap (dari) pengiihatan, sangat tidak bijaksana,

4. Twardda bakat tenehang, kahayone nandang ngwisyanin gumi, akuda prardtu linglung, ulangm pacang ngarang, yening paksa mapadik long bakat ruruh, ban gumine ngenah Hang, tan wicaksaija gati.

5. Bagaimana akan mengupayakan, kecuali diam-diam menangis terisak-isak, seiesaikan dengan berpurapura kesakitan, diseiubungi dengan hempasan napas, setiap tindakan terus dipercepat sampai tak dilihat, dengan sepenuh hati terbayang-bayang dilihat, alangkah baiknya jangan melihatnya.

6. Terlebih-lebih sekarang itu (ada) di kapal, akan bisa melihatnya lagi, orang yang mempunyai suami tampan.

5. Kudyang pacang manayanang, sajawaning mindip ngipis ngeling, pragatang baan manduuh, saruwang band kesan, asing laku nganti ngincangang tong tepuk, kudu tipuk alam-alam, adan pisan da ngliyatin.

6. Mingkin jani to di kapal, lakar sidd bwin ngatpukin, anak ngilah somah bagus, kocap uli Kuripan, nene kasub prajurit tur jayeng konon dari Kuripan, yang tersohor sebagai prajurit yang tak tertandingi musuh, sudah menguasai semua suasana teiiq)at, siapa berani akan dilawan.

satru, subd milih ngaladesa, fien bani pacang nimpalin.

7. Begitulah tutur katanya membuat-buat, gelisah memanggil-manggil kesedihan, di mana sekarang mencari itu, putri berwajah seperti dia, nah begitulah penyesalan banyak raja, dikatakan menunggu ke taman, bertemunya Hyang Semara dengan (Dewi) Ratih.

7. Aketo muninna ngarang, mamulisah masasambatan sMih, to jani dija mangruruh, putri magoba ya, hnah keto silsilan rajane lyu, ucapang ngantyang ka taman, Hyang Smara makaron Ratih.

8. Oleh karena orang yang terlalu sayang, keduanya tidak ada yang menandingi, pantas gelamya sesuai, I Intan dengan I Mirah, pantas dipakai kebanggaan ajak bersenang-senang, berkemas-kemas dari pagi, jam dua baru berangkat.

8. Apan anak wikasing sayang, makadadwa twara ada nandingin, pantis papasihe anut, I Intin ke I Mirah, nandang anggon babanggan ajak maklangun, uli smingan madabdab, dawuh ro mara mamarggi.

9. Yang membawa tempat sajen, dia I Liring bersama degan I Paring, I Nyenyer dengan I Luru, yang membawa saputangan.

9. Nene ngaba pacanangan, ya Hiring baring tiken I Paring, I nifiir tiken I Luru, ne ngaba saputangan.

dia I Prada tukang membawa kipas bulu, ada yang menating tempat ludah, segera ke Taman Ermas.

10. Abdinya gadis-gadis, yang mengiringkan sangat bersenang-senang, ikut serta merebut bunganya, baunya harum semerbak, pantas tamannya Hyang Manmata, tempatnya baik untuk bercumbu rayu.

11. Di tengah kolam yang luas, berisi gedung Geduh putih berukir, dan benar-benar sangat halus, dikelilingi bunga teratai, Geduh merah muda berisi kain berurutan, beraneka ragam wamanya, berhiaskan gadung disepuh.

12. Nah, begitu diceritakan, jika semua ini diangkat dalam gubahan, kekurangan tanah kering, mengarang kekurangan karas, karena indahnya taman itu tidak dapat digubah, I Dwagung Putra diceritakan, bercumbu rayu mengantar istri.

ya I Prada juru ngaba kipet bulu, ada nampa pawidhuhan, ka Taman Ermas mangraris.

10. Parikane bajang-bajang, sane ngiring maklangin tango gati, ngribut bungane maturut, maiyuran &}one milk mangalub, pantes taman Hyang Manmatha, mlah tangos makarasmin.

11. Di tengah telagane linggah, mist gidong Geduh putih maukir, ler alus buka grus, ilihin patunjungan, Geduh dadu maisi orpa maturut, sawarnnanya mawelagan, maringring gadhung kasturi.

12. Nah aketo caritayang, yen ne onang pnekang di pangawi, katiklan tanah garung, ngarang katunan karas, baan mdlah tamane tong bakat apus, I Dwagung Putra ucapang, makilangen mangater rabi.

13. Setelah ia selesai berhias, sama persis kedua istrinya, mengenakan kain beludru merah muda, berlipat sangat rapi, berikat pinggang emas seperti kawat halus, memakai dasar kain sutra hijau, menggunakan lukisan bunga.

13, Suba ya suud mapayas, papatuhan rabine makakalih, makanib&i biludru dadu, rmribong macrapcap, sabuknane imas kakatan alus, madasar ban sutra gadhang, manganggo mapatra sari.

14. Berbaju sutra keputih-putihan, berkembang, berkancing emas berukir, bergambar beruang bertarung, berikat kepala dari sutra, ungu halus kiriman raja Setambul, bersulam campuran air emas, membuat menarik hati.

14. Makulambi sutra samdr, makakimbang makancing emas maukir, mapin^ barwang matarung, masangkuub sutrdsal, tangi alus pakirim raja Satambul, masulam bam mas timbang, maturut ngenudang ati.

15. Menyuntingkan kembang kertas, berserambi yang diwamai emas berkilauan, I Dwagung Putra menyertai, beralas kaki penuh diwamai emas, disesuaikan mengikuti suntingan yang sama, berpikulan selimut sutra, suntingan ungu berdestar putih.

15. Macacunduk bungan kritas, memper-emper kacitra mas pakrining, I Dwagung Putra madulur, mamabakyak mas matrawang, kaanutang tuting cacunduke patuh, matikulang saput sutra, salitangi rmudeng putih.

16. Para putranya semua, sama-sama seragam berkain putih, berkain grim satambul, warna merah muda halus berkilauan, berdestar batik makasar, masih baru semua disisipkan pada pinggang.

16. Para putrane makejang, papatuhan anut maklambi putih, makambin grim satambul, dadu alus mangrahab, maudeng batik makasar, bumara masilet sami.

17. Ada yang menyuntingkan (bunga) pudak, menggunakan serambi dengan bunga Anggrek Sasih, ada yang memakai hiasan bunga gadung, Sandat Susun disusun rapi, Bayan Raja, Padapa Kepel warna beludru, (bunga) Gambir dalam bentuk singa, indahnya sungguh-sungguh tak tertandingi.

17. Ada macacunduk pudhak, memper-emper ban bungan Anggrek Sasih, ada malalentar gadhung, Sandat Susun magubah, Bayem Raja Padhapa Kpel biludru, Gambir masingha panjara, bagusnya cuncukang tan mari.

18. Masing-masing mencari kesenangannya, saling mendahului memetik bunga, ada yang naik mendaki tanjung, ada yang memetik Ngermaja, dan yang lain memetik ca mpaka, I Dwagung Putra terjun, memetik bunga teratai emas.

18. Pada ngalih dadmdnan, ngalap bunga pada saleng langkungin, ada menek hocok tanjung, ada ngalap Ngremaja, len campaka, 1 Dwagung Putra macebur, ngalap bungan tunjung emas, rabine matringganain.

istrinya memakai hiasan bintang pada dahi.

19. Semakin bertambah cantik, tampak hilang terasa melesat dilihat, mengalahkan keindahan gunung, keindahan pasir yang mempesona, sama sekali tak lelah tiba-tiba menunduk, la takut beitanding, karena kecantikannya tak tersaingi.

19. Sumingkin mawuwuh raris, nginah ilang rasa mlicat lyatin, ngasorang kalangen gunung, liwih pasir ulusan, tan pagati lilih apuhara nungkul, takut ya matandingan, bam jegege tan sipi.

20. Seiesai bercengkrama lain diajak, menuju ke timur karena sudah slang, seperti semua terapung berjalan, I Winten dengan I Mirah, seperti Hyang Smara masih di tepi kolam itu, didampingi oleh abdinya, diiringkan oleh putraputranya.

20. Suud tnaklmgen kaajak, manganginang rehing suba tngai, kaya sakambang mmglawut, I Winten ke I Mirah, sang luwir Smara di sisin tlagane hnu, katangkil baan parikan, para putrane mangiring.

21. Baru ingat menanyakan, "Gus! Mengapa I Bubat bisa kemari? Tadi belum bangun," I Sangka menoleh, sambil berkata, "Gadis ke

21. Mara ingit numakonang, gus knapa 1 Bubat sida mai, inunian durung damungu, I Sangka matolihan, sahamuni dhaa kma tanginin malu.

sana segera bangunkan!" "Ah, terbiasa mengutamakan diri sendiri, gustinya masih di istana."

ah tuman ngulatang awak, gustine em di purl.

22. I Gada tertawa sambil menjawab, "Tidak perilakunya Gus sungguh keterlaiuan," "Nah, ke sanalah gadis jangan menentang!" I Dwagung menyunih, tersenyum membuat I Gada berkata lagi, "Ya kalau Gus yang menyu nih saya, sungguh-sungguh tidak dikasihani.

22. Kedek I Gada manimbal, arah lakonta gus bajigar gati, nah kima te dhaa da pengkung, I Dwagung ngandikayang, kSnem dadi I Gada bwin masaut, nggih yan gus ja nunden tyang, pang berik sing padalemin.

23. I Munib memberitahukannya, 23. berbisik-bisik, "Jangan! Jangan mau memberi tahu!" I Gada diam terns menunduk, I Dwagung berkata, "Ke sana carl I Gwor silakan bangunkan! nah berdua cepat-cepat, kebetulan hari masih agak pagi."

makakmik daa da nak mangaturin, mendep I Gada manguntuk, I Dwagung mangandika, kema alih I Gwor lawutang dundun, abdinya banyak yang mengI Murub ya mangwangsitang, mh makadadwa enggalang, mungpung sang kala nu slid.

24. I Gada bersujud mohon diri, 24. kemudian bangun menoleh minta obor,

I Gada mapamit humbah, lawut bangun nolih numagih utik, parekane lyu nutug, ikuti, berjalan sambil membakar rokok, menuju ke dalam istana, ditemukannya dalam kamar tidur, keduanya baru bangun, menyapa dengan kata-kata manis.

ngenit roko majalan, ngapuryang di gidong kamar katepuk, mara bangun makadadwa, napatin ban muni manis.

25. "Gada di mana saja dari tadi? tidak segera dibangunkan saya diajak menghadap, I Gada bersujud (sambil) berkata, "Saya diperintahkan unmk memberi tabu Dewagung paduka yang mulia," mereka berdua tersenyum melihat, nanti cari di situ kainnya.

25. Dha uli dija iiunian, tidong Mis nundun ngajak tiang ngiring. I Gada numbah maatur, titiang kapan^andikayang mangaturincokor i dewa Dewagung, kenem sang kniih malyat, nin ditu kamhene alih.

26. Semuanya datang memberi tahu, kemudian merasa suram sangat berdosa, atap yang tersusun tebal, tampak serasi dengan hiasan, kebenarannya berkain Perancis merah muda, bertepi hijau memakai prada, bercampur sutra dasar kuning.

26. Padha ya tika ngaturang, laut ngilopapn rasane ciping, tatage manre^em gimpuk, Mleg nganuiang pahyas, papatutan makambin parancis dadu, matepi gadhung mapradha, babasa sutrasal kuning.

27. Berdestar Wijil bercat air emas, berpakaian halus beludru ungu, bertepi renda emas berukir, bergambar bintang besar, bersisipkan bahu tampak makin indah, rangkanya bercoreng hitam mengkilat, pantas berpasangan dengan (keris) grantim.

27. Mauding wijil mapradha, makulambi alus biludru tangi, matepi renda mas tatur, mamodre bintang besar, bahu masilit sumingkin bagus, orangka pelet mab&igah, patut madungan grantim.

28. Bergelang kulit penyu berlubang, sama-sama menyuntingkan nagasari, bersama dengan Tunjung Tutur, membuat pikiran diri sendiri, men^jertandakan ban harum semerbak, keluar diiringi pedang, abdinya penuh semangat mengiringkan.

28. Magelang pindok matrawang, macacunduk padha managasari, baring teken Tunjung Tutur, nggawe pakinih ragan, matengiran bon lekeh miik macepuk, pisu iringang kalewang, ngridig parikane ngiring.

29. Sampai di taman dijumpai, orang-orang sudah minum kopi saling berhadapan, mereka berdua tiba-tiba ketakutan, pura-pura mencuri pudak, I Nyenyer memalingkan muka menggentik I Luru, siapakah yang baunya sangat

29. Tekid di taman dapitang, anak ngopi ambeda masanding, sang kalih takut manglawut, neleg malingan pudak, makipekan I Nyenyer nundik I Luru, nen si miik maliyuran, pedas twah I Dwagung Rai, harusm, pasti hanya I Dwagung Rai.

30. Mereka berdua tersenyum mendengarkan, Dwagung Putra tersenjnim dan melambaikan tangan memanggil. "Gusti paduka segeraiah kemari!" I Winten bergeser, "Ya gusti paduka cepatlah naik duduk, meminta agar sudi naik, keduanya sudah duduk.

30. Kenem sang kalih ningehang, Dwagung Putra kenem mangulapin, nak agung mai manglawut, I Winten makeseran, nggih gelisang nak agung munggah malungguh, manunas lugra minekan, nigak suba makdkalih.

32. I Winten bersama I Mirah, berkata, "Ya paduka silakan minum kopi, kita sengaja karena sudah sejuk, baru sampai ke taman, I Dwagung Lanang menjadi terns menyahut, Gung tidak ingin berkata, tersenyum lalu minum kopi.

32. Selesai ia bercengkrama, matahari sudah condong ke barat memakai hiasan, karena ia pulang, seperti sang Ratih turun, berkain perancis hijau, ikat pinggangnya sutra

31. I Winten baring I Mirah, matur inggih dwagung raris ngopi, raga jelap sdmpun tiduh, mara rauh ke taman, dadi mepes I Dwagung Lanang masaut, gung nenten kayun ngandika, kenem taut mangopi.

32. Suud ya maimyanimyan, ngalingsirang mamapayas, ban ya mulih, sang kadi Ratih manurun, makambin prancis gadang, sabukhane sutra kuning bangsa alus.

kuning jenis yang halus, memakai kemban merah muda diwamai air emas, berpakaian perancis kuning.

maant^ng dadhu mapradha, kulambi parancis kuning.

33. Kancing pakaiannya aneh, jenis Jawa penuh dengan bintang bahdari, dan kupu-kupu berlaga, bergambar singa Nederlan, subangnya emas seperti kawat berkilauan, memakai hiasan bunga emas, beserta daunnya berjurai-jurai.

33. Kancing kulambine tawah, turah Jawa bek baan bintang bahdari, ten kupu-kupu matarung, masinga nidirlatida, subingmne kawatan murub, macacunduk ennawa mas, katut dom mangawir-awir.

34. Di rumahnya terpampang gambar, I Dwagung Putra mengusapi minyak, saya menghias orang terhormat, kemudian semuanya serasi, dipasangi kain dengan penggulung mayat merah muda halus, kain sutra tipis berwarna hijau, berselimut perancis kuning.

34. Jumahan ngilo magambar, I Dwagung Putra ngusapin lingis, pahyasin tiang anak agung, lawut manut-anutan, kakambinin ban gagulung dadu alus, babasah sutrasal gadhang, masaput prancis kuning.

35. Pantas memakai rangka gading, berdampingan patung Ratmaja, berdestar Wijil setambul, ungu memakai air emas

35. Pantes maordngka danta, madanganan togog Ratmaja, mauding Wijil satatTibul, tangi murub mapradha, makulambi gadhang gagulung mapaut.

bersinar-sinar, berpakaian hijau serasi dengan penggulungnya, tepinya berenda (dan) bersuiam, memakai hiasan bintang bahduri.

matepi renda imsulam, tmmodre bintang bahduri.

36. I Winten bersama dengan I Mirah, mengusapi dengan minyak harum, minyak kayu yang harum dan harum-haruman setambul, mawar merah minyak sandat bersuntingkan teratai emas menjulur keluar, bagaikan sang Baskara kembar, menunggu di tepi kolam.

36. I Winten baring I Mirah, mangusapin ban jeban kasturi, lengis garu len kasturi satambul, ergulo lingis sandat, macacunduk tunjung mas pesu madulur, sang kadi Baskara kembar, di sisin tilagane nganti.

37. Kemudian serempak berjalan, tidak diceritakan perjalanannya pulang, tiba-tiba sampai di daiam istana, semua menuju tempatnya masing-masing, diceritakan I Gada sungguh sangat marah, ingat dengan rasa main (dan) marahnya dahulu, dengan I Dwagung Rai.

37. Mabriuk raris mamargga, tan carita pajalannane mulih, teked di jiro manglawut, padha mangungsi unggwan, caritayang I Gadha gedige muput, inget jengahnane wikas, tiken I Dwagung Rai.

38. Hanya sekejap tiba-tiba datang.

38. Akijip sagetan tika, I Dwagung Rai munine manis.

I Dwagung Rai perkataannya manis, "Apakah ada orang yang terhormat, kasihan beliau diceritakan, mengapa I Gada diam raut mukanya sedih," diambil oleh I Dwagung Rai, ditarik dia dipukul-pukul.

apa sih ada anak agung, ortayang ida sayang, dadi mindip I Gadha sibenge katus, I Dwagung Rai fiimak, kagauk ya katigtig.

PUPUH DANGDHANG

1. "Nah, silakan dipukul saja, sekuat-kuatnya, saya memang salah, lampiaskan marah hatimu, sekehendak kemarahan hatimu, saya tidak akan menolak (pasti menurut), akan tetapi ada permintaan, saya, (kepadamu) orang ter hormat, jangan lupa memerintahkan rakyat, seperti perkataan saya dahulu: selalu setia, paduka supaya selalu ingat.

2. Walaupun saya seratus ribu mempunyai ketidaksamaan, karena saya menyayangi semua kekuasaan dan kehidupan, marilah tidur orang terhormat, begini saya sudah semua tercabik-cabik.

1. Nah lautang suba tigtig, da majangka, tiang saja salah, Jalanang gideg kayune, sakayun ida bindu. ting twara panjaiig sairing, sekewala mapinunas, tiang anak agung, da engsap manganggon panjak, buka muhin tiange, nrnlu pitindih, ratu ilingang pisan.

2. Yadin tiang mangilah akiti twara pada, ban tiang hayangang wawa t&cen wipe, mai mrem anak agung, suba kene tiang oha sitsit, ubadin ratu tiang, mSsayang da pingkung.

paduka obati saya, berbelaskasihanlah Jangan bandel, masih juga menghelak, akibatnya diam seribu bahasa, karena amarahnya dahulu.

3. Kemudian diambil dia di- 3. rangkum, ditidurkan, masih juga tetap membandel, dia bergerak-gerak di tempat tidurnya, berkata membantah, tidak malu mengeluarkan kata-kata, memang dirimu penipu, bohongnya mempercayai, perkataan mengaku menyayangi, ke sanalah sudah, pergi Jangan menginjakan kaki di sini, menangis sambil mendorong.

4. I Dwagung Rai Jatuh merintih 4. mengusap-usap, manis menusuk hati, mengalir cumbuan yang manis, manis sungguh-sungguh merdu, dapat membersihkan kesedihan, nah begitulah diceritakan, keesokannya jam tiga, keduanya baru bangun, tetap bercanda, tidak ada yang sanq)ai pergi, ulah orang saling menyayangi.

masih em mamentosang, dadyaha mendip masauban ling, baan gedege wekas.

Lawut kaajak ya kasangkil, kapidimang, nu jendul pasaja, ngredig ya di pedermne, manmgkasang masawut, da jwari masuwang muni, awak mula patampat, bobabbane manggugu, patakon ngakunayangang, kemah suba, makaad da mentas dini, ngeling sambil nuludang.

I Dwagung Rai bah ngreremih ngusap-ngusap, manis mamlad praiyx, mimbah gula pangrumrume, srenggara muluh r^mpuh, handang marimiirnnayang sedih, nah aketo ucapang, mani dawuh tilu, mara bangun makadadwa, nu macanda, twardda lantas magidi, sotaning anak sayang.

PUH PANGKUR

1. Begitulah yang lain diceritakan, 1. kembali lagi pada I Dwagung Putra, di situ di Madura kesedihan, sadar dengan diri, menjadi malu, marah karenanya menjadi tak jelas, kini supaya jelas kepastiannya, kalau tidak berhasil tak perlu dilanjutkan.

Aketo len uca ang, I Dwagung lanang twin balikin, ditu di Madhura nduuh, ingit tikening awak, dadi jengah baane mandadi redhut, jani pang pisan nak karwan, yen twara sida suudin.

2. Kemudian memanggil I Degag, tiba-tiba datang bersujud tutur katanya manis, "Bagaimana paduka yang mulia, saya pertama kali dipanggil, jawabnya sangat singkat, "tolonglah!" silakan menjelaskan tata cara, I Degag tertawa menjawab.

3. Paduka diam ketika bebas, nah kalau begitu Degag ini sudah dicari, mohon diri bersujud sambil berkata, bermaksud ke Emaspradam, dijumpainya I Gada, dia baru bangun, berdiri memanggil abdi, disuruh menyiapkan minuman kopi.

2. Lawut ngisengin I Degag, saget teka mmbah ature manis, punapi ratu dewagung, titiang nimbe kasengan, dadyana bawak pasaute tulung, laut manuturang kanda, kSdek I Digag nautin.

3. Ratu mining sukat bebas, nah yen keto Digag ni suba alih, mapamit numbah maatur, nandang ka Emaspradham, kadapitan 1 Gada ya mara bangun, nilig ngawukin parikan, nunden manabdabang kopi.

4. I Degag segera ke sana, menanyakan di mana I Dwagung Rai, di dalam rumah, segera ke sana, I Degag jongkok bersujud, berkata, "Kakakmu paduka yang mulia, paduka mengatakan saya, minta ke Madura sekarang.

5. I Dwagung Rai terkejut, malu dengan badannya semua tercabik-cabik, melompat terjun mengambil pakaian, tiba-tiba duduk lagi, mengusap bibir meiihat rambutnya kejur berantakan, melirik memandang kukunya, tiba-tiba mengambil sehelai sirih.

4. Manglawut k^rm I Digag, manakonang dija I Dwagung Rai, jumahan kima manglaut, I D^gag nongkok numbah, matur rakan cokor i dewa dewdgung, ratu ngandikayang titiang nunas ka Madhura mangkin.

6. Keiuar dengan terburu-buru, menoleh sambil tersenyum, "Mari Degag minum kopi," I Degag bersujud (sambil) berkata, "Diam paduka tidak usah, saya baru saja selesai tadi," 1 Gada segera menjawab, "Ya, mari masing-masing satu cangkir."

5. I Dwagung Rai makisyab, Jdngah tiken awake ona sitsit, nemak kulambi macebur, dadi twin manegak, ngusap bibih ningguhang iboke kebun, narere kuku malyat, jag nemak base abesik.

6. Pesuwan karolancingan, matolihan kifiem mai Gag ngopi, I Digag numbah matur, ratu mining banggayang, titiang bau mara usan sane bau, I Gadha masaut nimbal, nggih ja padha macangkir.

7. I Degag sama sekali tidak tnau, selesai minum kopi I Gada masuk I Dwagung Rai merengut mengikuti, say a melapor (karena) disuruh, "Ya, jelas arah pikiran saya ke Sana, tidak percaya memang benar, dengan kematian.

8. I Gada diam lain pergi, ditanyai, "Janganlah menantikan sekarang," dia merengut tidak menjawab, I Dwagung Rai Khawatir, mengambil destar (sambil) berkata, kemudian ke luar pergi bersama I Degag, banyak abdinya mengiringkan.

9. I Dwagung Putra menunggu, di serambinya mengenakan juntaian kain yang basah, mengenakan kain krim setambul, termenung tampaknya kesedihan, tiba-tiba I Dwagung Rai ikut serta datang, bersama-sama dengan I Degag, memakai pakaian serba putih.

10. I Dwagung Putra melihat, beliau segera berkata lupa tak

7. I Digag twarada inak, suud ngopi mulyan I Gadha jingis I Dwagung Rai manutug, masadu tiang kisengan nggih marika arah keneh tiange sinah, sing gagat&i gati saja, t&cening mati.

8. Mendip 1 Gadha makaad, katakonin da ngantyang ke jani, nibing ya twara masaut, 1 Dwagung Rai semang, hemak udeng mabasa, taut pisu majalan baring 1 Digag, lyu parikane ngiring.

9. I Dwagung lanang ngantyang, di ambene karo lancingan g^sit, makambin kirim satambul, bingong sibenge susah, saget tika 1 Dwagung Rai modular, baring tikening I Degag, paut makulambi putih.

10. I Dwagung lanang mahingak, sahamuhi ida kejum Mi, terpikirkan, bingung abdi saya mencaricari, "Ke mana saja Engkau, I Dwagung Rai segera tersenyum (sarabil) menjawab, "Saya datang dari Maspradam, keasyikan bam selesai bermain ceki.

paling panjak tiange ngruruh, Ida kija adanna, dadi kenem 1 Dwagung Rai masaut, tiang uli Maspradam, kalelip suud maceki.

11. Dituntun diajak ke dalam, "Mengapa diam," sesungguhnya perihal saya bermain ceki, seberapa jagonya paduka, saya ingin mengajak, menyebabkan I Dwagung Rai berkata, man mungkin menang, (jelasnya) saya kalah, banyak jambangan yang bertoreh.

12. I Dwagung Putra segera tertawa, "Wah siai tidak membawa kemenangan, dan permata, kemenangannya luka, nanti di sini diadakan, undangkan penjudian yang jagoan, ketika itu sekuat-kuatnya melawan.

11. Kadandan kajak mulyan, kenken meneng atuhu tiange maceki, jagoan akuda ratu, ajakin ukane tyang, mangdadi I Dwagung Rai masaut, kaling ke minang tiang kalah, liu jambangan aringgit.

12. Kidek ya I Dwagung lanang, arah lacur Jineng mbaan nglilir, kalih jinar minang tatu, nanan dini adayang, undangan bebotoh ne papadu, ditu sakreng ngla wan, walis kalahe ibi.

balas kekalahan yang kemarin.

13. Keduanya sama-sama tidur, empat hari tidak ada yang ingat pulang, I Gada sangat bingung, sangat marah karena ditinggalkan, kalau dituruti, pikirannya bermaksud menyudahi, lentu olehnya menentang, oleh karena melawan orang yang terhormat.

13. Pada mrem makadadwa, petang dim twardda inget mulih, I Gadha wekasing ibuk, jengah bane kakutang, yen tuutin kendhang imbudi mud, kapo baanna nungkasang, reh ngilawan sang mawabhumi.

14. Menjadi termenung memikir- 14. kan, ke mana pergi (dan) siapa orang yang dicari, kalau dipaksakan berjalan terus, ninggu tentu tidak mau, karena sudah begini selesai dari dahulu, sebabnya bukan ingin menghilang, sama sekali tidak menyayangi jiwa.

Dadi bengong makenehan, kija lakun ifien anake alih, yen paksa lalwang ngagus, alih pedas tong emk, apan suba kene suud uli ilu, tong kram mabudi Hang, sing pisan nresnain urip.

15. Ketika malam sudah tiba, kemudian berpura-pura ke luar pergi melancong, mengajak tiga orang abdi, pergi berkelana tanpa arah,

15. Peteng adadawuh pisan, lawut pesu harmng luas malali, ngajak parikan tatelu, majalan murang-murang, disinari oleh remang-remangnya sinar bulan, tetapi sama sekali tidak ada orang mengetahui, perjalanannya pergi.

16. Sudah jauh lewat dari desa, tiba-tiba menjadi panas pikirannya bingung, marah-marah menyebabkan minggat, ingat dengan diri sebagai kesatria, lebih baik mati daripada begini tnasih hidup, kemudian mengucapkan mantra, menggunakan komat-kamitnya jim,

kasundarin ban galang bulan dahudu, nging sing pisan anak nawang, pajalannane magedi.

16. Suba joh mangliwat desa, dadi sansan kebus kenehe paling, renget mapwarangambul, inget teken kasatryan, ada mati likening kene nu idup, laut manglikasang mantra, manganggo kmitan ejim.

17. Mengapung tak berdaya tanq)ak bayangan, memandang jauh entah apa yang akan dituju, lalu pergi menuju Desa Rum, berpura-pura menuju ke taman, tergeletak di tepi kolam (sambil) mengaduh-aduh, teringat sedih, dengan diri entah apa akan terjadi sekarang.

17. Ngambang raya mabayangan, mapawasan yen ken pacang paranin, dadi ngungsi Desa Rum, naru ngojok ka taman mamulisah di sisin tiagane nduuh, ingit kangen, liken awak yen apa adana jani.

18. Mangalir air matanya ke luar, menetes seperti hujan yang

18. Ngipis yeh matane mimbah, patribis buka ujane titir.

bertalu-talu, kainnya basah kuyup, dipakai mengusap-usap air mata, taiiq)ak sangat gelap, tenaganya merasa berderu, tiba-tiba terjungkal kegelapan, abdinya segera menolong.

19. Bingung mencari obat sembur, salah lihat daun Nagasari dicari, itu yang dipakai menyembur, I Sasodor terkejut, menoleh, "Wah tidak diketahuinya penyu, dia didorong dinaikkan, di situ di balai yang kecil.

babasahe b^lus kucut, anggon ngupasin yeh mata, p&mg-piting bayune rasa makuus, dadi gabyang papetengan, parekannaae nulmgin.

19. Paling mangalih pengengkah. salah ton bakat don Nagasari, into anggonna mahimbuh, I Sasodor imkesyab, matolihan peh sing tawanga pihu, kasurung ya kapepekang, ditu di baiene cinik.

PUH DANGDANG

1. Juga tidak ada yang inau tetap pingsan sangat lemas, tepat jam satu, tergeletak badannya dingin, tetapi sudah bertambah baik, abdinya terjungkir menangis, menjerit memanggil-manggil, (serunya) me paduka yang mulia, bangunlah lihat saya, kalau tidak marapu, paduka memperhatikan, apa artinya saya lagi.

1. Masih twarada nak manglilir pinahlimah, ada dawuh pisan, en^m awake n^lipiteg, anghing nuiwuwuh bagus, parikanne pajungkel ngling, nrit masasambatan, me ratu dewdgung, matangi ke cingak titiang yan sing pade, cokor i dewa, napi wastanya titiang.

2. Mengapa diam tidak berbisik sangat lesu, lelah tidak berdaya , tulangtulang rontok, denyutannya semakin sepi, barangkaii akan ditinggalkan (oleh) Sanghyang Atma, melesat dari kungkungannya, karena tidak bertenaga, semua abdinya, tergeletak bergulingan, tersedu-sedu memeluk kaki, berguling-guling (sambil) berkaul.

2. Dadi mendep twara ngurisik owon pisan, leleh tan paatma aas mrasat tulange, kaketige sayan samm, Sanghyang Atma mirib ninggalin, mesat saking kurungan, kratfa tan pabayu, parSkannane makejang, mamulisah, sigsigan manglut batis, masasangi guyang.

3. Si penjaga taman datang merenggut, membawa gaiah, bermaksud akan memetik bunga, pandangannya tampak bingung, yang bernama I Kaliglu, mendengar orang menangis kesedihan, "Kamu ini dari mana? mengapa ribut di sini," I Cepeh segera menjawab, "Ya, maafkanlah, tolonglah gusti hamba, barangkaii sudah meninggal.

4. I Kali tiba-tiba gemetar (lain) ke istana, melaporkan, karena ada orang aneh,

3. I panunggun taman teka jengis, ngaba juwan, praya nglap sikar, manca desa lalyate, maadan I Kaliglu, ningih anak sedih mangling, ne jerone uli dija, ngudyang dini uyut, I Cepih masaut nimbcd, nggih nawegang, gustin titiange tulungin, jening sampwi dewata.

4. Dadi ngitor I Kali ka puri, mangaturang, bane anak tawah, tur w&cas bagus warrjtnane.

lagi pula rupanya sangat tampan, jongkok bersujud, "Paduka yang mulia, kini saya memberitahukan, di taman ada mayat," I Gelem terkejut, "Itu mayatnya siapa?" entah siapa orang itu, paduka saya minta maaf," "Poleng cepat-cepatlah periksa!"

nongkok numbambah dewdgmg, titiang nguningayang ne mangkin, winten layon ring taman. I Gilim tangkejut, to te bangke pangengkenan, yen wang apa, ratu titiang matur sisip, Poleng enggalang tatas.

5. Kemudian sujud mohon diri untuk berangkat, secepatnya, setelah sampai di taman, segera menuju ke balai kecil, I Poleng sangat terkejut, sudah jelasnya olehnya melihat, ini masih tampak jelas, ini masih tampak pingsan, lalu dia menoleh (dan) menanyakan, "Siapakah ini, sebenamya yang kamu iringkan, coba katakan pada saya!

5. Lout numbah mapamit mamarggi, gagancangan, ba t&ted di taman, ngojog ka bale cinike, I Poleng dadi glu, suba tatas banna ngliyatin, ne nu ko maswasa, kewala ban kantu, lout ya nolih nakonang, ne te Men, gigatene iring cai, tuturin kuda tiang.

6. Siapa namanya (dan) berasal dari mana, bangsa apa?" I Bandera menjawab, sambil mengusap air matanya, kata-katanya ke luar lembut.

6. Nyen pesengan yen dija mapuri, apa wangsa, I Bandera nimbal, sambil ngusap yeh matane, pisu muninna alus.

"Ya, beliau (adalah) Satia Panji, beristana di Magada, oleh karena sakit hati, sangat penting sekali, wahai itulah, sebabnya datang kemari, nah begitulah tutur katanya.

inggih ida Satia Panji. mapuri ring Magadha, antuk nungkan kayun, kabwatan pisan, duh punika, awanan rawuh mariki, nah aketo muhinna.

7. I Poleng segera kembali untuk melaporkan, tenyang hal ikhwalnya semua, I Gelem merasa sangat kasihan, karena saya ingat dengan diri miskin, sangat belas kasihan kini kesedihan, dari pagi meneteskan air mata, terburu-buru menolong, dijun^ainya masih berduka, tanq)ak sangat pucat, dikatakan dia dimantrai, sesuai dengan mantra pasupati.

7. Malipitan I Poleng ya dadi mangaturang, kandana makejang, liwat kang^n I Gelime, ingit tiang bane lacur, kapiwelasan kene kasyasih. semeng ngembeng yeh mata ngenggalang matulmg, dapitanga nu masundang, kecud gipang, kaucap ya kamantranin, tinuting pasupatya.

8. Tak terduga tiba-tiba sadar dari pingsannya, karena dimasuki dengan mantra yang sakti, seperti ditarik tenaganya, perlahan dapat membuka mata, bagai gula mengalir tan:q)ak manis menarik hati, tampak tampan menawah, jongkok mengurut-urut, karena itu menjadi menentang,

8. Tan dumade prajani manglilir, ban tika ban mantrane wisesa, alah arad ko bayune, dadi malyat luru, mSmbah gula ninir caliring, ng^nah bagus mabingad, nongkok ngurut-urut, to krana dadi nimgkasang, mangde moan, matimu raos hocapin, ba ne wikasing sweca.

supaya dapat, bertemu menyampaikan katakata hati, apakah sudah diterima.

9. Berpura-pura kesakitan bergerak berbalik, sambil menggapai-gapai, dibantali dengan tangan, di pangkuan I Gelem, sangat baik hati orang yang agung, aduh tolonglah, aduh kasihanilah, pungut dipakai abdi, I Geiem menjawab, tidak ada yang pantas dipanjanglebarkan, memohonlah pulang, mengapa berpisah di sini, lain diajak masuk ke daiam,

9. Nam nduwuh maklyud mabading, patigamgam, kadaglangin lima, di pabinan I Gilime, sweca son anak agung, aruh tulung arah olasin, daduk anggon parekan, I Gelim masaur, tan wenten nandang panjangang, nunas mantuk, ngudyang mapasah ririki, laut kajak ngajrowang.

10. Jam tiga sudah sampai di istana, diajak masuk ke dalam, masih lesu sekali, tidur di balai ranjangnya, tak henti-hentinya I Gelem di situ, menjaga duduk di sampingnya, I Geiem berkata, tidurlah dahulu, tidurkan saya, ,

10. Dawuh telu ba t&ca di puri, kajak mtdyan, ^nu owon pisan, mM6m di bale ranjange, tan sah I GilSm ditu, manongosin negak nisinin, I GSl^m masaut, mirim main pulisang tiang, dadi inak, I Gilim midim maniksik, pulis ya makadadwa.

jadi mau, I Gelem tidur berdesakan, keduanya tidur.

11. Sudah sore baru bangun (sambil) minum kopi, lalu makan dan minumminum, I Gada merasa sangat senang, sudah saling jatuh hati, nah kembali ke Atatrang, . abdinya disuruh, ' semua bingung mencari, konon I Dwagung Putra, hal ikhwalnya, hilang tidak bisa dicari, tanpa memberi tahu putraputranya.

11. Baku sanja mara bangun ngopi, laut ngamah mainum-inuman, wikas ligan 1 Gadhane, suba mawor salulut, nah di Atatrang lipetin, parekanne gembura, paling pada ngaruruh, katurakin 1 Dwagung Lanang, kandanhane. Hang twara bakat alih, mangisengin paraputra.

PUH BURMA

1. I Dwagung Putra menjadi mendengar, bersama dengan 1 Dwagung Rai, pikirannya kacau, disertai pula rasa khawatir, sedih menyesali, merengut meneteskan air mata, ke luar segera menghadap,

2. Mereka, I Degag, I Gedab, dan I Gubar, I Geburr yang mengiringkan,

1. Dadi glu 1 Dwagung Lanang nurengang, baring I Dwagung Rai, pakenihe usak, kapikatutin simang, kangen mapangenan, jingis ngimbah yeh mata, pisu manglaut nangkil.

2. Ya 1 Degag 1 Gedab tiken I Gubar, 1 Gebur ne mangiring.

dengan tiba-tiba dijunq)ainya, para putranya kelihatan, I Dwagung Putra duduk, konon sakit, sekarang ke mana aikan dicari.

3. Tiba-tiba I Kesiang bersama I Doda bersujud, mohon diri (segera) pergi untuk mencari, I Cakra (dan) I Bajra, I Pasa (dan) I Tomara, I Sangka (dan) I ICadga serta, I Musala bersujud, sama-sama mohon diri.

dapitanga napak, paraputrane mangimh, I Dwagung Putra malinggih, eming rawosang, ne kija lakar alih.

4. Kemudian I Dwagung Putra diam tak berdaya, datang I Dwagung Rai, dengan I Dwagung Lanang, bersujud minta izin, I Dwagung Fhitra mengangguk, kemari masuklah, "Ada apa sekarang."

3. Dadi numbah I Kisyag baring I Doda, mapamit luwas ngalih, I Cakra I Bajra, I Pasa I Tomara, I Sangka I Kadga bwin, I Musala fiumbah, pada mapamit.

5. I Dwagung Rai (dan) I Dwagung Lanang, berkata, "Saya mohon diri, pergi untuk ikut mencari," "Janganlah paduka ikut pergi, kini abdi paduka, saya suruh, supaya pergi untuk mencari."

4. Mining dadi I Dwagung Putra kamengan, teka / Dwagung Rai, ken I Dwagung Lanang, nunas lugra mafiumbah, I Dwagung Putra nganggutin, mat minekan, apa adana jani.

5. I Dwagung Rai I Dwagung Lanang, matur titiang mapamit, lunga mafiiripang, sing da ratu luas, ne parikan ida jani, tundenang tiang, apanga luas ngalih.

6. Para putranya serempak bersujud, berkata, "Saya mohon diri," kemudian dia berangkat, sama-sama menunggangi kuda, semua para bangsawan, seluruhnya berangkat, satu pun tidak ada yang tertinggal.

7. I Dwagung Putra sudah kembali ke dalam istana, dan segera kepenuhan, I Winten menanyakan, "Wah itu orang melakukan apa, dari tadi sudah ramai, I Gada (mengeluh), "arah, tidak ditemukan (setelah) dicari."

6. Mabryuk paraputrane rmnumbah, maatur titiang pamit, lout ya majalan, pada nigdkin jaran, ona pramenake sami, luas makijang, sing da inu fiang abisik.

8. I Winten tertawa sambil melirik-lirik, I Mirah menjawab, "Mengapa diributkan, biarkan supaya tidak terbiasa," I Dwagung ^i sangat kesal, "Kamu berbuat apa, pulang jangan ikut mengurus itu.

7. Budal suba I Dwagung Putra ngajrowang, sigra binikan kalih, I Winten nakonang, bih nika anak ngudiang, gembura ulih ituni, arah I Gadha, sida tipuk ban ngalih.

9. Menyebabkan I Dwagung Putra 9. Bangun dadi I Dwagung bangun (segera) dituntun, Putra madandan, istrinya dikasihi, rabine kakasihin, "Mari tidur paduka emas mrim mat atu mas,

8. Kedek dadi I Wintin narere malyat, I Mirah mahautin, kenkenang buhutang, depang kadunga tuman, I Dwagung Rai bes lentih, awake ngudyang, mulih da ta kencanin, pennata(ku), sayang tidurkan saya," digendong segera masuk ke dalam, tidur-tiduran, di Balai Murdamanik.

10. Ketika masih berkencan, I Dwagung Rai diceritakan, segera ke Madura, tetapi berbekal gelisang, bersama-sama I Dwagung Lanang, (lalu) diceritakan yang pergi raencari, akan bertekad, tidak memperhitungkan kegagaian.

pulisang tiang sayang, kasingal mangraris mulyan, mrem-mriman, di Bale Murdhamanik.

10. Nu macanda I Dwagung Rai ucapang, ke Madhura mangraris, nging masangu uyang, baring I Dwagung Lanang, caritayang ne luwas mangalih, pacang naratang, twara mangitung sing.

11. Berpisah memencar menjelajahi wilayah, ada yang pergi menuju pantai, yang lainnya menaiki kapal, menyelidiki ke Jawa, ada yang pergi ke perbatasan, yang lainnya ke gunung (dan) hutan, semua dijelajahi.

11. Mablasan mapincar manjajah desa, ada ngojog pasisi, ten makapalan, masaslih ka Jawa, ada mangungsi panipi, ten gunung alas, pada kasambarahin.

12. Sudah ke seluruh wilayah Pulau Jawa, berapa pulau (dan) negeri, juga tidak ada, tanpa ada hasil apa-apa, hanya ada sedikit berita

12. Ofia suba sawawingkon Jambudwipa, kudang pula negiri, masih twara ada, kseh angin-anginan, kabar marawat samar-samar, merasa kewalahan, yang pergi mencari.

13. Kira-kira ada satu bulan olehnya menyelidiki, berpura-pura pergi melancong, supaya tidak ada orang tahu, tujuannya mencari-cari, berusaha semua berkeliiing, juga sama sekST Wdak, satu pun yang menemukan.

14. Nah begitulah konon I Dwagung Rai, tak henti-hentinya khawatir kebingungan, termenung menyesal, memikirkan I Gada, oleh karena tidak dapat ditemukan, itu yang menyebabkan gelisah, bingung lebih baik mati.

ngankikit, ngrasa kewihan, sane luas mangalih.

13. Ada angan abulan baanna mahas, naru luas malali, pang da anak nawang, bikasnane nerepang, mawesa nglalana sami, masih sing pisan, npukin nang abesik.

14. Nah aketo I Dwagung Rai ucapang, smang inguh tan sipi, bingong mapangenan, mang^nihang I Gadha, ban twara bakat alih, to krana uyang, ibuk adayan mati.

15. Sebentar-sebentar mendadak hatinya sesak, kemudian mengambil pakaiannya, konon pakaiannya, harum berbau dia, dipakai menghibur (diri), tiba-tiba datang, I Dwagung Lanang mencari.

15. Sansan engsek paknihe nyaksana, lout hemak kulambinya, picak kulambinya, miik maebo ya, kaanggo kapapasihin, kalangan tika, I Dwagung Lanang ngalih.

PUH PANGKUR

1. Berbaiik menghadap ke tengah, berpura-pura tertidur lelap, memeluk bantal guling, air matanya mengalir ke luar, tidak mampu diusapkan, saatnya datang diiiput oieh pikiraiuiya, tak jadi melihat I Dwagung Lanang, menjadi menangis tersedusedu.

1. Mabading marip ka tengah, mapi pules ngipil, nglut gaguling, yeh matane mimbah pesu, twara dadi usapang, ba teka ban knehe mangliput, bung ngenot I Dwagung Lanang, sigsigan dadi mangling.

2. I Dwagung Lanang melihat, jatuh berguiing-guiing, "Paduka mengapa menangis?" siapa mengganggu orang terhormat, paduka katakan pada saya, (sambil) mengusap-usap, I Dwagung Rai menjawab, "Gung di sini tinggal supaya baik-baik, izinkan saya mohon diri (untuk) mati.

3. Walaupun hidup tak jadi apa, Iain-lain selalu membuat ribut, keributan dipakai musuh, semua tempat memalukan, seperti halnya dengan paduka I Dwagung, perilaku dan kewibawaannya

2. I Dwagung Lanang macingak, bah maguyang ratu knapa ngeling, nen ngStwang anak agung, tuturin ratu titiang, ngusap-usap I Dwagung Rai masaut, Gung magnah driki pang milah, icen tiang mapamit mati.

3. Yadin idup lakar apa, ngle-ngle satata ngae kali, kaliyunan anggon musuh, makijang tangos jengah, makadinya tiken ida I Dwagung, solah swabhawanya menggah.

dipereaya, dan berbeda tidak seperti tadi.

4. Itulah yang menyebabkan saya, sakit hati dan lebih baik mati, Gung Lanang janganlah berpura-pura tak tahu, ia sangat setia pada titah, tidak bisa dihindari dan begini ditemukan, saya dikatakan menyebabkan, dia menghilang nyakit hati.

tur bina tan kayeng lagi.

4. Nika ne makrana tiang, sakit kinih aruh adayan mati, Gung Anang sampunang tandruh, ipun panyatrin titah, twara dadi klidin kene katipuk, titiang kabawos makrana, ipun ngical ngebus ati.

5. Apakah memang kesialan itu berwujud, tidak menyangka menjadi seperti ini, setiap menghembuskan nafas membuat bingung, datang I Mahodara, memberitahukan karena para putranya dikatakan, sudah semua kembali, mereka berdua segera bangun.

5. Dong mula lacure maawak, tang madaya manadi buka jani, madkisan dadi glu, tikd I Mahodara, nguningayang ban para putrane katur, makjang suba matulak, bangun ya dadi sang kalih.

6. Melon^at turun mengambil 6. Macbur hemak babasak. perlengkapan, dengan keris ke luar berdestar putih, karena pakaiannya pucat, matanya ditutup kain tipis, tetapi diikuti oleh abdinya:

ken kadutan pesu maudeng putih, makulambi bane kicud, matane balut matra, sakewala parekan Tekor manutug.

Tekor, dilihat I Dwagung Putra, sudah dihadap di tempat berhias para penari wanita.

7. Seluruh putra-putranya, penuh sesak (lalu) datang dua orang perwira, keduanya terburu-buru melompat turun, dilihat oleh para bangsawan, kemudian I Dwagung menyambut gembira, mempersilakan supaya masuk, mereka sudah sama-sama duduk.

8. I Kesieg sudah melaporkan, hal ikhwainya pergi menyusup mencari, I Gada tidak ditemukan, namun ada beritanya, tetapi konon sebenarnya dia tinggal di Hrum, mengabdi kepada Raja Putra, tampan baru menginjak dewasa.

katipuk I Dwagung Putra, suba di rangki katangkil.

7. Para putrane omngan, bik mangambyar tika sang wira kalih, ngenggalang pada macSbur, pramenake maningak, I Dwagung ngandika egar manglaut, manunas lugra mnekan, suba pada ya malinggih.

8. I Kesyeg suba ngaturang, kandannane nusup luas mangalih, I Gadha twara katipuk, kewala ada orta, nanging jati kocap ya nongos di Hrum, niwita ken Raja Putra, bagus mara minek kelih.

7. Para putrane onangan, b&c mangambyar tika sang wira kalih, ngenggalang pada macebur, pramenake maningak, I Dwagung ngandika egar manglaut.

menyambut gembira, mempersilakan supaya masuk, mereka sudah sama-sama duduk.

mammas lugra mnekan, suba pada ya malinggih.

8. I Kesieg sudah melaporkan, hal ikhwalnya pergi menyusup mencari, I Gada tidak ditemukan, namun ada beritanya, tetapi konon sebenarnya dia tinggal di Hrum, mengabdi kepada Raja Putra, tampan baru menginjak dewasa.

8. I Kesyeg suba ngaturang, kandannane nusup luas mangalih, I Gadha twara katepuk, kewala ada ona, nanging jati kocap ya nongos di Hrum, niwita ken Raja Putra, bagus mara minek kelth.

9. I Dwagung Putra berkata, "Bagaimana caranya berusaha mencari ke sana?" I Cakra bersujud (sambil) berkata, "Paduka sebabnya saya, kembali lagi ingin menyan^aikan pesan, "Sesungguhnya bebas berpendapat, seberapa saja berangkat.

10. I Dwagung Rai terkejut, seperti terasa panas terbakar hatinya, mendengar 1 Gada ada di Hrum, oleh karena Raja Putra, dahulu dipermalukan oleh

9. I Dwagung Putra ngandika, kenken boon madaya kema alih, I Cakra numbah atur, rdtu awinan titiang, malih tulak kari nguningayang atur, jantin bebas pakayunan, asapunapi mamargi.

10. I Dwagung Rai makesyab, alah giseng kebus kenehe dadi, ningih I Gadha di Hrum, baan Raja Putra, wdkas jengah maatur ratu dewagung.

kata-katanya paduka yang mulia, kalau diberikan saya tnohonkan, utamanya kepada Tuhan Yang Kuasa.

yan kengin pamitang titiang, asiki ring Sanghyang Widhi.

PUHDURMA

1. Akan tetapi, dia masih hidup, saya tidak ada merasa takut, akan sangat diperlukan, supaya semua manusia, tempatnya mengungsi, wah paduka bebas, oleh saya memikirkan.

2. Belum putus kata-katanya tiba tiba datang, I Dwagung Made sekarang, sudah mendengar berita, karena hilangnya I Gada, segera menuju ke tempat para penari wanita berhias, tidak diduga, para bangsawan banyak hadir.

. Sakewanten ipun kari maangkihan, tan wenten titiang ajirih, pacang mambuatang, mangda ke sami janma, gnahipune mangungsi, me ratu bebas, antuk titiang ngamanahin.

3. Menoleh semua terburu-buru melompat turun, semua yang menghadap, seperti halnya sang Tiga, turun paduka junjimgan saya silakan duduk.

1- 2. Tonden pegat munina kalangan t&ca, I Dwagung Madhe jani, suba ningih orta, ban I Gadha Hang, manglaut ngojog ka rangki, tan palarapan, pramenak lyu ngiring.

3. Matolihan niac&>ur pada ngenggalang, panangkilane sami, makadi sang Tiga, tuun ratu bhatdran titiange munggah malinggih.

"Ya, (silakan) katakan, kesulitan saya sekarang.

4. Dijelaskan karena I Gada yang hilang, lalu I Dwagung Made, kata-katanya sangat lembut, "Ah tak terpikirkan oleh saya, baru mendengar berita kemarin, beliau tidak mau, disuruh melapor pulang.

5. Tidak menyangka saya hanya melaksanakan perintah, tidak bisa ditolak (karena) tugas saya, paduka datang beipura-pura tidak tahu," "Tidak, biarkan saya yang pergi mencari," I Dwagung Putra, berkata berwajah menangis.

inggih baosang, ewih titiang ne mangkin.

4. Kaaturang baan I Gadha ne Hang, I Dwagung Madhe dadi, alus mangandika, ah ta pakeneh tiang, bau ningeh orta ibi, ida sing nak, nunden masadhu mulih.

5. Tong madaya tiang twah inganan titah, twara dadi klidin tiang gantinya, tika ratu ndandruhang, sing depang tiang Iwas ngalih, I Dwagung Putra, matur masibing ngiling.

6. "Ada beritanya, dia berada di Hrum, tetapi memang benar di dalam negeri, Hrum, semua belas kasihan, memeluk mengguraui gusti, barangkali tidak mau, dia pulang kembali.

7. I Dwagung berkata, maafkan saya.

6. Wentin orta ipun ring Hrum magenah, nanging sianken jadi sajroning nagara, Hrum sami kapitrisnan amikul nguyu-uyu gusti, nawi boya nak, ipun matulak mulih.

7. I Dwagung Madhe ngandika tiang nawegang.

seringkah melancong ke Hrum? dia menyerahkan diri, I Gelem dengan saya, terlalu banyak akan permainkan, diperintahkan saja, abdi beliau mencari.

pepis ka Hrum malali, ya fierahang awak, I G^lim teken tiang, kakehan pacang kincanin, krun tundenang, parekan ida ngalih.

8. Tidak, jangan pergi I Murub bersama I Sangka, dia diajak besok, begitulah diceritakan, tutur kata Injor bersama saya, "Wah janganlah membawa surat, terlanjur ikuti dia, I Gelem suruh kemari.

8. Do da luas I Murub baring I Sangka, ya ajak bwin mani, keto ja ortayang, munin Injor baring tyang, arah ida ja ngaba tulis, kadung tuting ya, I Gilim tunden mai.

9. Sujud dan jawab para putranya semua, datang membatasi, berserta hidangan jajan, disertai hidangan permen, I Dwagung Made tak ketinggalan, bersenda gurau, berbicara saling menentang.

10. Setelah sore seluruh yang hadir, semua bersujud mohon diri, pergi ke ten:q)at tinggalnya, I Dwagung Made pulang, sang Tiga ikut serta mengiringkan, segera menuju ke dalam, diceritakan keesokan harinya.

9. Saur simbah para putrane makijang, tika mamlatin, baring sasanganan, madulur mamanisan, I Dwagung Madhe tan mari, maimyan-imyan, ngrawos saleng tambungin

10. Suba sanja panangkilane makijang, numbah pada mapamit, mangojog dunungan, I Dwagung Madhe budal, sang Tiga tang sah mangiring, laut ngajrowang. caritayang buwin mani.

11. Pagi-pagi sekali I Cakra sudah 11. berangkat, menaiki kapal angin, kecepatannya seperti gaib, seperti di gerakkan oleh dewa, setibanya di Hrum hari masih pagi, pada saat I Gelem dihadap di halaman depan istana.

Tatas lemah I Cakra suba majalan, negakin kapal angin, bicate buka maya, buka pituduhing hyang, tiked di Hrum nu sSlid, I Gil&n sidik di bacingah katangkil,

12. Kemudian ke sana sudah I Cakra menyuruh, segera dipersilahkan, lalu ke halaman depan istana, I Gada terburu-buru, melompat turun tutur katanya manis, "Itu jangankan dahulu, berjalan sampai di sini."

12. Kima suba I Cakra nunden mawikas, kaaturin mangraris, nglaut ka bancingah, I Gadha mangenggalang, macibur mufiine manis, ko da ipidan, mamargi rauh mriki.

13. I Murub bersama I Sangka membalas dengan senyum, "Paduka , saya itu tadi," I Gelem melirik, turun memegang juntaian ujung kainnya, ke luar tutur katanya manis, "Paduka cepatlah, mohon paduka supaya duduk."

13. Kinem nimbal I Murub baring I Sangka, ram tiang ika tuni, I Gelim malyat, tuun ngira lancingan, pesu munnnane manis, ram glisang, nunas ratu malinggih.

14. Hanya berkelakar lalu naik sama-sama duduk, semua yang hadir, semua merasa heran.

14. Sour guyu mnekan paden manigak, panangkilane sami, pada gagawokan.

memperhatikan tamunya kegelisahan, I Gelem berkata, "Apa yang hendak dikatakan, kepada say a saat iiii."

15. Oleh karena pertama kali datang ke Hrum melihat-lihat, segala yang ada di sini, paduka janganlah sekali-kali, lagi memaksakan keinginan, I Cakra tersenyum menjawab, "Yang mulia ada sedikit yang saya rainta.

16. I Dwagung Made (dan) I Dwagung Putra, memerintahkan saya kemari untuk menghadap beliau, akan meminta I Gada, seperti orang terhormat lagi, diperintahkan, ke Atatrang melancong.

nginot tamyune napnanp, I Gilim matur punapi wenten ruUkayang, ring titiang kadi mangkin.

17. I Murub bersama-sama I Sangka melirik, "Paduka janganlah memaksa, ya! menuruti keinginan, dahulu dia, I Gada, paduka mengajak beliau kemari, setiap yang menemukan, menunggu beliau di sini.

15. Antuk t^mbe rauh ka Hrum macingak, sawent^nna iriki, ratu sampun pisan, malih jangka karsayang, I Cakra kinem nautin, nak agung ada tunas tiang akikit.

16. 1 Dwagung Madhe 1 Dwagung Putra, ngandikayang tyang mat nadya marek Ida, pacang nunas I Gadha, makadi nak agung bwin, kapandikayang, ka Atatrang malali.

17. Manarere 1 Murub baring 1 Sangka, ratu daa pengkung nggih, iring pahayunan, ipidan ipun 1 Gadha, ratu ajak Ida mai, angan tatimuang, nongosih Ida dint.

18. Kemudian I Gelem segera menoleh I Gada, "Ya silakan ke sana pulang, jangan dikatakan, begitu saya sampaikan, mohon supaya dimaafkan, ketika sudah sangat sepi, rumah saya di sini.

18. Mangdadi I Gilim nolih I Gadha, nggih mrika sampun mulih daa kapandikayang, kent^n aturang tyang, nawigang maatur sisip, ba suung pisan, umah tyang dini.

19. I Gada hanya diam menunduk Iain-lain, tan:q}aknya sangat bingung, I Gelem berdoa, melihat air matanya berlinang, "Ya, janganlah, jangan memaksa, dahulu saya ke sana, supaya bisa menghadap.

19. Dadi mindip I Gadha ngunduk ngilenang, sebinge ibuk gati, I Gil&n ngastapa, nginot ng^mbeng yeh mata, sampunang te daa p^ngkung nggih, pidan tyang kima, nadya pacang hangkil.

20. Sekarang begini, saya gila sendirian, siapa yang akan mengasihi, sebentar-sebentar kau datang, musuh menguasai wilayah, I Cakra tertawa menjawab, "Janganlah itu disedihkan, diberikan saya menghadapi."

20. Jam kene tyang buduh padidyan, nen pacang ngidalimin, aMjip ko t&ca, musuh mangala desa, I Cakra kidek nautin, da ta sebitang, dpang tyang nimpalin.

21. Paduka saya bisa dan masih dipercaya beliau, tetapi masih malu-malu, I Murub menjawab, bersama dengan I Sangka, "Saya sembunyikan ya paduka!"

21. Sida ratu tyang nu bilihang Ida, kewala nu mucingin, I Murub manimbal, baring tiken 1 Sangka, tyang saruang ratu nggih, nak agung nigak.

yang mulia sedang duduk, di halaman depan istana dihadap.

di bancingah katangkil.

22. Jangan kesusahan dia musuh sama-sama manusia, datang siap ditandingi, I Gelem kaget kehabisan akal, terpaksa menuruti, lalu diajak ke istana, ke Samaralanga, di gedung yang paling timur.

22. Da ngewehang ya musuh pada manusa, t&ca taker tandingin, I Gilem kapligan, kapisring nuutang, laut kaajak ka purl, ka Simaralango, di gddonge sakangin.

23. Barn selesai tampak rapi temboknya bergambar, beratap kaca kuning, pintu gerbangnya berukir, kaca merah muda bercat air etnas, halaman di pasangi permadani, memakai kelambu dari, sutra yang sangat serasi.

23. Baku pragat hler matembok gambar, matarib g^dah kuning, kurine mabingad, gedah dadhu maprada, manatah selancandani, maklambu baan, kasaruntangeng alim.

24. Kemudian naik bersama-sama duduk di serambinya, I Gelem menemani bercakapcakap, bersama dengan I Nyanyap, sepupu sampingaimya, sama-sama yatim piatu sejak kecil, sungguh-sungguh tampan, baru saja menginjak dewasa.

24. Pada nglaut mdnek ka ambene negak, I Glem manginimin, baring ken I Nanap, ndsanya nging sampingan, patuh pada ubuh cinik, bagus mabingad, mumara minek kilih.

25. Tiba-tiba I Gada datang dari dalam, diiringkan oleh bidadari, membawa bungkusan, setelah dia diserahkan, I Gelem tutur katanya manis, "Paduka silakan nikmati, ini sudah dingin."

25. Saget teka I Gadha uli jeroan, iringang warapsari, ngaba pmdutan, suba ya kaaturang, I GelSm munine mani;;, ratu ajingang, teduh sampun puniki.

26. I Nyanyap tersenyum sambil berkata, "Silakan, ya paduka yang makan. nanti mohon supaya pergi, ke taman berjalan-jaian, I Cakra menjawab (sambil) tersenyum, kemarilah paduka, makan sedikit."

27. I Sangka menoleh, I Gada melirik, memanggil ingin mengajak I Gelem, makan bersama-sama, setelah sama-sama makan, sanpai pada semua abdinya, seluruhnya makan, sudah selesai makan dan minum kopi.

26. K&iem dadi I Nanap matur durusang, ratu ngajengang inggih, fianan nunas lunga, ka taman masasanjan, kenem I Cakra fiautin, mai ke ida, maem makiit.

27. Matolihan I Sangka, fiarere I Gadha, I Gilim kaajakin, baring makambulan, suba pada nhajingang, tuting parekane sami, ngamah makejang, suud ngajingan ngopi.

28. Kemudian I Gelem berkata 28. Matur dadi I Gelem ajak I dengan I Nyanyap, "Yang mulia silakan sekarang, pergi berjalan-jalan, menyebabkan I Sangka tersenyum, I Murub tutur katanya manis.

Nanap, nak agung durus mangkin, lunga masasanjan, kifiim dadi I Sangka, I Murub mamuhi manis, tyang melid saja.

"Memang saya sangat ingin, mengetahui tamannya di sini.

nawang tamane dini.

29. I Gelem menoleh, melirik abdinya, mempersiapkan kereta api, bendi dan kuda, pedati, sepur, dan dokar, di pasarnya penuh sesak, dia, I Lengkara, siap menunggu semuanya.

29. Matolihan I Geli, nulih parikan, mbddbang kreta api, bendi miwah jarati, padati sepur dokar, kilit di pekine titib, ya I Lengkara, penter ngantyang sami.

30. Setelah selesai sesuai dengan ketentuan, terdengar tiupan suara terompet, seperti diperintahkan, abdinya berhias, bany^ yang menunggu di halaman depan istana, sudah diserahkan, kepada I Gelem ke istana.

30. Suba pragat anut tekening tingeran, sompret nerit mamuni, buka manundenang, parikane mapayas, bik di bancingah manganti, suba kaurang, ken I Gilimka puri.

31. I Gelem berbisik kepada I Nyanyap, "Nah kamu pergi ikut mengiringi, yang mulia ke taman, karena saya lesu sekali, aduh sungguh sangat gelisah, I Nyanyap tersenyum, biarkan saya siap mengiringkan.

31. Makimik I Gil&n ken I Nanap, nah ida luas ngiring, nak agung ka taman, anak tyang owon pisan, arah inguh gati-gati, kehem I Nanap, banggayang titiang ngiring.

32. Tiba-tiba I Poleng datang berjongkok sambil bersujud, menyerahkan pakaian pengganti, kepada I Cakra, dengan I Murub dan I Sangka, sama-sama sebanyak satu lemari, gelas bemkir tembus, minyak sama-sama satu peti.

32. Saget teka I Poleng nongkok manumbah, mangaturang pasalin, tekening I Cakra, ken I Murub I Sangka, patuh pada malemari, ghah matrawang, lengis pada mapdti.

33. Beserta bunga mawar dengan kesturi, minyak wanginya kompeni, dilihat oleh I Cakra, tersenyum menoieh yang dua orang, serempak berkata manis, "Yang Mulia saya, minta yang banyak."

33. Maduluran ergulo tkaning ambar, pender nene kumpeni, I Cakra malyat, kinim nolih ne dadwa, mabryuk munine manis, nak agung tyang, nunas mabgih gati.

34. I Gelem tersenyum sambil berkata, "Silakan, kini sudah panas, sepantasnya untuk pergi, paduka saya memohon, minta maaf tidak ikut mengiringkan, dia, I Nyanyap, mengapa saya mengiringkan.

34. Kinem ya I Gelem matur rarisang, myas sampun puniki, fiandang pacang lunga, ratu titiang nawigang, matur sisip nentdn ngiring, ipun I Nanap, kenken titiang mangiring

35. Dijawab dengan senyuman oleh I Cakra, I Murub segera berkata. "Paduka hams ikut pergi, memang saya merasa sedih,

35. Kasautin ban kindm teken I Cakra, I Murub nimbal dadi, tu da sing luas, mapanginan titiang saja.

I Gelem tersenyum begini, "Janganlah ikut pergi, sekehendak hati memikirkan.

36. Kemudian I Gelem bersamasama I Nyanyap pulang, I Gada melayani, sepupunya berhias, sesuai dengan keinginan, keningnya meruncing tajam, pantas dipakai memetik, setiap yang menentang menjadi hancur.

kenim 1 Gilim punild, daa sareng lunga, sapakayun ngarsain.

36. Laut mulih I Gilim baring I Nanap, ya 1 Gadha ngayahin, misane mapayas, nganutang paparasan, alise tajep maingid, nandang ngalapang, sing papas masa ludih.

PUH DANGDANG

1. Kainnya sama sangat serasi dan 1. manis, (kain) perancis hijau, bertepi menggunakan cat air emas, sesuai dengan kain pelapisnya, penggulungnya merah muda mulus, berpakaian beludru ungu, memakai hiasan sangat indah, berdestar sutra merah muda, bertepi hitam berlapis emas, memakai semburan mirah utama, membuat pikiran tergila-gila.

2. Bercincin intan pada klingkingnya.

Patuh kambine mapaut manis, prancis gadhang, matipi maprada, anut teken babasahe. gagulmg dadu terus, makulambi bilidru tangi, mamodree kusyaraga, mauding sutra dadu, matepi silim maimas, masasimbar mirah adi, nggae pakeneh pusing.

2. Mabungkung mntin sedeng di kacing.

memakai rangka, seperti kerucut emas, serasi dengan penyambungnya, penuh dengan intan yang berkilauan, pantas dan sangat serasi dengan hiasannya, menggunakan minyak sandat dan mawar merah setambul, bagaikan orang-orang dari kahyangan, tidak ada kosong, di Sana sini memenuhi istana, sama-sama mengikuti I Gada.

3. Abdinya penuh semuanya 3. berhias, tiba-tiba datang, I Nyanyap terburu-buru, berdiri di bawah bunga tanjung, berkain sutra merah muda, berpakaian menggunakan ikat kuning, sejenis bangsa Kumendem, berhiaskan ukiran-ukiran emas, berbendera kain sutra tipis, sangat serasi antara sisipan pinggang dengan destar Wijil, hijau menyala oleh cat air emas.

maorangka, kakojongan mas, patut teken panambunge, Mk baan wintin murub, pantos madanganan grintim, mausap lengis sandat ergula setambul, waluya wong gandarwa, tan pampetan, kima mai ngebekin puri, patuh tuting / Gadha.

1. Diceritakan sudah berangkat, sangat cepat menaiki kereta

PUH PANGKUR

Parikanne bik mapayas sami, saget teka, I Nanap ngenggalang, MlSg di batan tanjunge, makamben sutra dhadhu, makulambi gagulung kuning, soroh bangsa Kumindim, mamodre mastatur, babasah sutra bandera, pantes maselit mauding Wijil, gadang murub ban prada.

1. Ucapang suba majalan, gagancangan nigakin kereta api, sangat ramai banyak pengiringnya, para bangsawan dan para panglima, para punggawa bersama-sama menaiki sepur, mereka gembira bersama-sama menaiki dokar, ada juga menaiki pedati.

agni, ngredig iringane lyu, pramenak len pramanca, pmggawane padha manigakin sipur, girang ya pada madokar, ada negakin pedati.

2. Lengkap dengan bunyibunyian, menyebabkan penduduk desa semua ke luar menyaksikan, besar kecil semua ke luar, para kelompok pemudapemudi, ingin sekali melihat tamunya yang tampan, konon dari Atatrang, karena baru pertama kali datang kemari.

2. Saha sarat tengeran, dadi gibur wang desane mabalih, crik kilih pada pesu, soroh ne bajang-bajang, meled pisan nipukin tamyune bagus, kocap uU Atatrang, bane tumben rauh mat.

3. Kaget merasa seperti mimpi, terbayang-bayang tidak jelas dilihat, terlalu cepat berlalu, keretanya berjalan, seperti angin kencang tidak bisa dikejar, dia sudah sampai di taman, hanya gejolak asmara yang menq)esona.

3. Gawok mrasa kawehan, alam-alam twara pidas liyatin, enggalan becat mandawus, kretane majalan, buka angin baret tong bakat tutug, teked ya suba di taman, eka smara nglangunin.

4. Pada saat dia termenung melihat, memperhatikan taman yang memang sangat indah, pepohonan taman yang berleret, berwadahkan petunjungan, yang lain lagi di sebelah selatan kolam yang indah, ada balai Bali kerabar berderet, berukir bercat air emas tampak menyala.

4. Sidik ya bengong malyat, ngawas taman ne wekas lango gati, punan tamane maturut, mawadah patmjungan, len to bwin deled tlagane luung, ada loji makimbaran maukir maprada ngindih.

5. I Murub bersama-sama I Cakra, berkeliling mengikuti tepi taman, berjalan-jalan beruntun, sambil melirik di sana-sini, I Gada, mereka masih bertiga, di pinggir kolam merasa khawatir, rolmya tertinggal di istana.

6. I Nyanyap memetik bunga bintang, disuntingkan bersama mawar merah berjurai-jurai, sampai daunnya menyertai, sesuai dengan penglihatan, mengalir gula sangat manis, cair meleleh, pantas paduka tanpa roh lemah lunglai, menyayat hati bam dilihat.

5. I Murub bareng I Cakra, nuut tipin tamane kailehin, jado-jado mangrirantun, sambil mapawasan, enu ya I Gadha ajak tatdu, di sisin tlagane smang, atmane kicag di purl.

6. I Nanap ngalap tringgano macacunduk irgilo ngawirawir, katut don mangririmu, anut tikening lalyat, membah gula manis ninir, matruh juruh, nandang gus lelor tan patma, kapranan ma nglyatin.

7. Lelah (dan) rencananya rusak, menyaksikan keindahan yang tak tertandingi, pandangannya selalu teipusat, pada segala kenikmatan di tempat tidur, mencari tempat tersembunyi yang mulia memanggil, paduka mari ke sebelah timur, "Ajaklah saya bersenangsenang!"

7. Uleh pitmgane usak, ngranihin ulangme tan sipi, lafyate ulat luru, sotaning jayeng tilam, ngaUk saru njirit nak agung, ratu jalan manganginang, ajak ja tyang maMi.

8. Dia disambut (lain) dituntun, I Gada masih seorang diri jongkok merengut, I Nyanyap mengembara bersenang, bersama-sama dengan I Sangka, tampak bunga pudak sedang mekar baunya sangat harum, dipetik oleh I Sangka, konon masih agak kuncup.

9. Tutur kata pengarangnya menggubah, "Aduh paduka emas permata ini diceritakan, perkataan saya di dalam kidung, bersedia menyerahkan yang mulia supaya ikhlas dan sudi menerima, pungutlah dipakai abdi, nanti saya ke sana menjaga.

8. Kajimak ya kadandan, nu padidi I Gadha nongkok jingis, I Nanap nglanglang kulangun, baring ajak I Sangka, nginah pudhake kembang miik mangalub, kaalap baan 1 Sangka, inu pucukan katulis.

9. Munin pangawine ngarang, me ratu mas sayang niki pawosin, atur titiange di kidung, nadya ngaturang awak pitulusang swecane nggih anak agung, duduk Ja anggon parekan, nanan tyang kima makmit.

10. Begituiah tutur katanya menusuk hati, kemudian I Nyanyap bangun berbanggalah yang mulia, I Nyanyap menyentakkan, dipecahkan karena amarahnya tak terkendaii, dicabik-cabik dan dia lemparkan, I Sangka tersenyura melihat.

11. Yang mulia maafkanlah, bukan tidak sopan karena dari kesungguhan, seperti termuat di dalam kidung, pikiran saya susah, sekalipun tewas saya senang bermakam di Hrum, paduka tetapi beliau, ingat keinginan terselubungi.

12. I Nyanyap diam sambil memalingkan muka, tiba-tiba datang abdi kecil dan dewasa, dia jongkok bersujud sambil berkata, "Paduka diceritakan, karena Paduka banyak memiliki ilmu, semua datang membawa persembahan, di Sana duduk di utara.

10. Keto muninna mlad pram, laut bangun, I Nanap kamabunga nggih anak agung, I Namp mangampigang, kapacahin di kineh jengahe muput, kasitsit ya kaintungang, kenim I Sangka ngliyatin

11. Nak agung ampurayang, tan sakaring bajigar sakeng jati, buka ne mungguh di kidung, paknih titiange saat, yadin mati suka maserm di Hrum, ratu sakewala ida, eling kayun mangrurubin.

12. 1 Nanap mindip nglemng, saget tika parikan cirik kmh. nongkok ya numbah maatur, ratu kapandikayang, antuk akeh aji-ajin cokor ratu, rawuh sami maaturan, irika baler malinggih.

13. Menyebabkan keduanya, menoleh melirik minta api, mengambil rokok melompat turun, berlenggang memegang juntai kainnya, sungguh-sungguh indah segalanya tampak menawan, membuat pikiran bingung, dapat meracuni hati.

14. Dia datang bersamaan, ditemukannya I Gada sudah menemani bercakap-cakap, banyak para punggawa, bersama-sama dengan I Cakra, I Murub rela mendampingi bercakap-cakap di situ, mereka ramai berkelakar, tertawanya tak berhenti-henti.

13. Mangdadi makadadwa, matolihan fiarere nagih utik, nangkepang roko macibur, nandang ngiras lancingan, twi melah asing rasasang bagus, ngawe pakeneh pramanca, nandang mangwi§anin ati.

14. Tika ya mabarSngan, dapetanga I Gadha manginemin, para punggawane lyu, baring teken 1 Cakra, ya I Murub ngledangin mangrawos ditu, rame ya magigonjakan, kideke mawanti-wanti.

15. I Sangka satnpai memanjangkan leher melihat, I Nyanyap tersenyum sambil berkata manis, "Bapak, Kakak, baru datang?" serempak bersujud (sannibil) berkata, paduka, saya mendengar engkau paduka, bersenang-senang ke taman, bersama-sama para bangsawan.

15. 1 Sangka suba nangak, ya I Nanap kenim munine manis, Bapa Belt wau rawuh, mabryuk matur numbah, ratu titiang miragi cokor i ram, maameng-ameng ka taman, sareng anak agung sami.

16. Tidak ada tutur katanya, bagaimana keinginan di sini, beristirahatlah paduka yang mulia, I Nyanyap menoleh, jangan dihiraukan I Gada kata-katanya manis, tidak, Bapak dan Kakak saya, malam ini juga hams puiang.

16. Nentin wentin pangandika sapumpi pakayunan iriki ngrerip ratu anak agung, I Nanap makipikan, da bawosang I Gadha munine aim, nent^n Bapa Eli titiang, mantuk sawnginya mangkin.

17. Dia tersenyum semua yang menghadap sangat hormat, sudah diserahkan persembahannya semua, kepada para putranya semua, merata sampai pada abdinya, selain im ikan, minumminuman bemntun, masih ada lagi lauk pauk yang dimakan tanpa nasi, oleh semua orang yang hadir.

17. Kinem ya mepis makejang, suba katur katurannane sami, ken para putrane sampun, rota tuting parekan, len to be inum-inuman maturut, pada enu malalagaran, sakadan anake ngiring.

18. Senang bermabuk-mabukan, ada yang menari, ada yang menjerit bernyanyi-nyanyi, I Sangka bersama-sama I Murab, mabuk meminum nira, yang lainnya minum supih, brem, giwer, dan anggur, I Cakra menyurah supaya berhenti, "Jangan mabuk, marilah melancong."

18. Suka mapunah-punahan, ada ngigil ada nyirit makakawin, 1 Sangka baring I Murub, puruh nuukin twak, len supih br^m giwir anggur, 1 Cakra nunden nuudang, da ganal jalan malali.

19. Dia bangun mengikuti I Cakra, berserakan penuh dengan pohon seruni, berurutan sesuai dengan jenis waraanya, para putranya gembira, yang lainnya para abdi, bangsawan, banyak punggawa, memukul-mukul pohon bunga seruni, berbunga saling mendahului.

19. Bangun ya nutug I Cakra, ada gigir bik ban punan saruni, sagobannane maturut, para putrane girang, len parekan primenak punggawa lyu, nglempag saruni puhunan, mabunga saling limpadin.

20. I Murub memetik kacita, dan bunga gadung disuntingkan pada I Nyanyap, I Cakra di pinggir sebelah barat, bersama-sama dengan I Gada, memetik sandat yang rimbun sarrqjai ke bawah, dapat dijangkau oleh tangan, dipakai menyusun lanter, mencium pipi berjuraian.

20. I Murub ngalap kaeita, tSken gadhung I Nanap kabungain, 1 Cakra sampihe kauh, baring tiken I Gadha, ngalap sandat ngrimpayak, bakat baan nujuh, kanggo lantir magubah, ngaras pipi ngawir-awir.

21. I Sangka bertanya, kepada I Nyanyap, "Orang bangsawan apa ini? burung kuning mengeram telur," I Nyanyap terburu-buru, mendekati, "Ya silakan cepatcepat menangka! berikan saya dipakai

21. I Sangka ya makawukan, ken I Nanap nak agung napi niki, kedis kuning ngeim taluh, I Nanap mangenggalang, ntanagjagin dong nggih ke lautang juk, tyang ngicen anggon plalyan, arah mlah gati-gati.

permaman, hai baik-baik dan hati-hati.

22. I Sangka tertawa makin lambat, "Hai, janganlah ribut, sekarang dipasangi jerat, kemudian dipasangi perangkap, seluruh abdinya, semua bersembunyi supaya burung itu tidak takut, I Sangka bersembunyi sambil mengintip, di pangkal pohon kayunya menyelinap.

22. I Sangka kedek ngadengang, dong daa uyut jani knain latih, laut kapasangin jawuk, parekane makijang, mailidan mangde kedise daa cilut, I Sangka ngintip mipitang, di bongkol kayune ngipil.

23. Tiba-tiba I Nyanyap ditarik, dia dipangku dipeiuk dan dicumbu, seperti memegang orang bangsawan, inilah tanda bukti saya, mengabdi, mengabdi dua tiga kali, paduka supaya sungguhsungguh jangan goyah, tetaplah pada cinta kasih sayang saya.

23. Kakideng dadi I Nanap, ya kaabin kagilut kakasihin, kadi ngamel anak agung, niki pracihnan titiang, mamarekan mamanjak pindo ping tlu, ratu pitemis daa obah, pitrisnan titiange gisi.

24. Sekalipun tujuh kali menjelma, setiap penjelmaan supaya saya ikut juga, sekalipun mati atau hidup, sekehendak paduka menitah.

24. Yadin ping sapta manjanma, sapan dadi apang tiang baring ugi, yadin mati Iwir idup, sakayun ratu nitah, nggih linggihin atur titiang da

"Ya percayailah tutur kata saya jangan menolak, I Nyanyap menarik kasar jangan menjauh, ih nakal terkutuk main.

25. Terlalu lancang berkata, kata-kata bingung bohong siapa man menemani, nanti lepas jangan memegang aduh, dipukul sungguh-sungguh, lain datang I Sangka tertawa sambil berkata, dia dipegang ditidurkan, direbahkan dipangkuannya.

26. Ini Geguritan Gelem, Selesai ditulis pada hari, Senin, Umanis, uku Tolu, hari bulan ke-4, sasih, ke-5, rah, 9, kepala, o, tahun 1909 Saka, Ditulis oleh Ida Bagus Made Jlantik, di Gria Kacicang, Amlapura, Karangasem, Bali.

pengkung, I Nahap ngawuk da langsag, ih bjigar tmah juari.

25. Bes kabudyan mapeta, muni paling bobab hen mangenemin, nden lebang da ngisi aruh, katigtig kasajaang, laut teka kedek I Sangka masaut, kagisi ya kapedemang, di pabinane kairing.

26. hi Gaguritan Gelem, Puput sinurat ring rahina, Soma, Umanis, wara Tolu, titi, tang, ping, 4, sasih, ke-5, rah, 9, tenggek, O, isaka,1909, warsaning loka. Kasurat antuk Ida Bagus Madhe Jlantik, ring Griya Kacicang, Amlapura Karangasem Bali

UHUTaN
0 01.3/<5"