Baca PDF (OCR): Apangja Bisa Masekolah : pupulan satua bawak

83 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 9.5 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Apangja Bisa Masekolah PUPULAN SATUA BAWAK
  2. Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini
  3. I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini
  4. Apangja Bisa Masekolah Pupulan Satua Bawak
  5. SAMBUTAN
  6. DAGING CAKEPAN
  7. , I
  8. RERAMAN TITIANG GURUN TITIANG
  9. SABEH TALER TEDUN
  10. CELEPUK
  11. BEBEK BENGEK
  12. DEDE LAN GEK LUNA
  13. MILIH PRESIDEN
  14. ADE
  15. LOKITASWARI
  16. BUUT
  17. GATRA SUNGKAWA
  18. SUNGKAN MATEMU PAICA
  19. PANGELIMUR SANDIKALA
  20. ASU KINTAMANI

Apangja Bisa Masekolah PUPULAN SATUA BAWAK

Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini

114 R

Balai Bahasa Provinsi Bali pangja Bisa Masekolah

PUPULAN SATUA BAWAK

P

BA

I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini

00004742

Balai Bahasa Provinsi Bali 2013

Apangja Bisa Masekolah Pupulan Satua Bawak

Penulis I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini

TataRupa Slamat Trisila

Penerbit Balai Bahasa Provinsi Bali Jalan Trengguli I No. 34, Tembau Denpasar, Bali 80238 Telepon 0361 461714 Faksimile 0361463656

Pos-el: [email protected] Laman: www.balaibahasadenpasar.com

Cetakan: 2013

ISBN 978-979-069-165-0

SAMBUTAN

Kehidupan sastra Bali modem dalam kurun waktu dua dasawarsa belakangan ini mengalami perkembangan yang cuk.up pesat. Kegiatan yang berkaitan dengan aktivitas pembacaan dan penulisan berbagai karya sastra Bali modem kerap dilakukan oleh pegiat sastra di Bali. Bentuk sastra yang ditulis menggunakan bahasa Bali, seperti puisi, cerpen, dan novel, banyak diterbitkan di koran, majalah, dan diterbitkan khusus dalam bentuk buku. Kemajuan sastra Bali modem tidak dapat dilepaskan dari peran serta individu pegiat sastra, komunitas sastra, pihak swasta, dan pemerintah. Harus diakui bahwa sejak Yayasan Kebudayaan Rancage memberikan hadiah Sastra Rancage kepada para penulis dan pembina sastra Bali modem, dorongan untuk menulis di kalangan sastrawan semakin meningkat. Hadiah Sastra Rancage dan ruang-ruang di koran telah memberikan peluang bagi bertumbuhkembangnya kehidupan sastra Bali modem di Bali.

Balai Bahasa Provinsi Bali yang salah satu tugas pokok dan fungsinya melakukan pengembangan dan pembinaan bahasa dan sastra daerah tentu berkewajiban mendorong pertumbuhan bahasa dan sastra Bali, terutama sastra Bali modem. Sehubungan dengan itu, Balai Bahasa Provinsi Bali telah membantu menerbitkan berbagai bentuk karya sastra Bali modem, seperti kumpulan puisi, cerpen, dan novel. Kegiatan ini dimaksudkan untuk membantu para sastrawan mewujudkan karyanya menjadi sebuah buku. Seperti kita ketahui bersama bahwa menerbitkan karya bagi kalangan sastrawan bukanlah persoalan mudah. Tidak sedikit karya-karya para sastrawan hanya tersimpan di dalam lad karena tidak banyak penerbit yang mau menerbitkannya. Menerbitkan buku sastra memerlukan perjuangan yang cukup keras, apalagi menerbitkan karya sastra berbahasa daerah. Oleh karena itu, Balai Bahasa ingin membantu para sastrawan dengan program penerbitan karya sastra. Pada tahun anggaran 2013 ini kami menerbitkan buku kumpulan cerpen karya I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini yang berjudul Apangja Bisa Masekolah.

Pada kesempatan ini saya mengucapkan terima kasih kepada saudara I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini yang telah memberikan kepercayaan kepada Balai Bahasa Provinsi Bali untuk menerbitkan karyanya. Rasa terima kasih juga saya sampaikan kepada panitia penerbitan buku yang terdiri atas I Nyoman Argawa, Ida Bagus Darmasuta, I Made Subrata, I Putu Budiasa, dan Ni Luh Cede Artini yang telah bekerja sungguh-sungguh untuk menyelenggarakan penerbitan buku ini.

Saya berharap semoga buku kumpulan cerpen Apangja Bisa Masekolah ini dapat memperkaya khazanah sastra Bali modem serta dapat meningkatkan apresiasi sastra di kalangan masyarakat. Bagi para peneliti, kehadiran buku ini juga dapat dipakai sebagai lahan kajian ilmu sastra.

Denpasar, 9 Oktober 2013

Drs. I Wayan Tama, M.Hum. Kepala Balai Bahasa Provinsi Bali

DAGING CAKEPAN

iii Sambutan Kepala Balai Bahasa Provinsi Bali .............. . Daging Cakepan ............................................................... . v Apangja Bisa Masekolah 1 ................................................. . Reraman Titiang Gurun Titiang 9 ..................................... . 13 Sabeh Taler Tedun............................................................ . Celepuk 17 .............................................................................. . Bebek Bengek 20 .................................................................... . Dede Lan Gek Luna 25 .......................................................... . Milih Presiden 30 ................................................................... . Ade 34 ...................................................................................... . Lokitaswari 42 ....................................................................... . Buut 46 .................................................................................... . Gatra 50 Sungkawa .............................................................. . 55 Sungkan Matemu Paica ................................................... Pangelimur 60 Sandikala ...................................................... Asu Kintamani 68 ............................ ..................................... . 75 Indik Sang Ngawi .............................................................

v

, I

emeng kantun ngeremeng, mar eng kantun sepi, S warga Desa Dauh Peken kantun reprep sirep, Luh Ratni sareng reraman ipun Men Ratni sampun madolan gondo ring Pasar Dauh Pala. Jukut gondo sane kaadol ipun lais pesan anake numbas, nenten naenin gumanti masisa. Galang kangin, ritatkala sang surya sampun metangi ring pamereman, kedis pecica liang tunggang-tungging ngacutcet. Luh Ratni ngalahin memen ipun ka sekolah.

Sapunika anteng Luh Ratni nulungin memen ipun sadurunge ngranjing ring SD 1 Dauh Peken wantah akesep ngajangin pedagangan, milpil nanding jukut gondo sane kaadol. Liang manah Men Ratni maderbe pianak asiki nanging anteng tur bakti ring rerama. Ngubuh celeng, ngubUh siap, ngalih dagdag, ngayahin meme-bapan ipun makarya ring carik wusan ngranjing ring sekolah. Sapunika taler Pan Ratni angob bagia maduwe pianak anteng, duweg tur jegeg. Nenten karasa mangkin sampun kelas 6. Mangkin maorti ring surat kabar, radio, utawi televisi manut saking piarah pemerintah, wenten mawasta pendidikan 9 tahun. Pendidikan 9 tahun punika pendidikan dasar sane katempuh 9 tahun.

Melengok Pan Ratni minehin lemahe dawa. Menekmenek rasan ipun alih-alihane sengkil. Aji dakin carik, dakin gondo, dakin ubuh-ubuhan kamanahang meweh nyekolahang pianak, apitui pianak wantah asiki. Kenten taler Men Ratni tan prasida ngamanahin lemahe dawa ngancan meweh. Ritatkala meme-bapan Luh Ratni malengok kadi kebo dongol ring bale jineng, rauh keponakan ipun Wayan Jenggi, sane dados guru negeri, ngajar ring SMA Baturiti.

"Nak mapa meme-bapa malengok, apa mirib kapinehin?" pitaken Wayan Jenggi.

"Ye, tumben Wayan singgah jegjeg ai," sahut Men Ratni kagiat sambilanga nyemak jejahitan. Kenten taler Pan Ratni tangkejut, namping klakat sane sampun mapilpil.

"Keto ta bapa-meme malengok minehin alih-alihane sukeh, apa buin kene paek hari raya Galungan, Kuningan, tur kelanturang hari Nyepi. Sakewala pinehin Bapa ajak onyo keweh. Ane sangetang Bapa paindikan sekolah pendidikan dasar 9 tahune. Tusing dadi kujang jegja apang nglanjutang. Jejehin Bapa nungkak di tengah jalan."

"Kene ento, Bapa, yen paindikan sekolah pendidikan dasar 9 tahune, tan tiyos tatujon saking pamerintah mangdaja sami rata masekolah paling tan rauh SMP utawi mangkin kawastanin pendidikan dasar 9 tahun punika. Nika wajib. Napi mawinan asapunika? Sawireh zaman globalisasi puniki mangdaja sumber daya manusia ngancan becik. Boyaja murid, kenten taler guru matatar apangja wikan ngajahin utawi nidik murid," pisahut Wayan Jenggi.

"Anak apa ento globalisasine, Wayan?" pitakon Men Ratni.

"Global ento makejang. Onyo. Zaman ngancan luwih. Maju. Kapal terbang suba paseliwer ento ngranayang gumine karasa cenik. Nah, yen negara len maju, negaran iragane tusing, dadine karasa sanglir, sawireh kangin, kauh, kaja, kelode suba paek."

"Wayan, subaja keto, sakewala masuke ento dadi tera meli buku, meli baju, mayah masekolah?" cangkuak Pan Ratni.

"Apangja makejang bisa masekolah, ane tusing nyidangang masekolah, SPP gratis, maan buku-buku paket. Yen tusing nyidangang masuk semeng ada sekolah sore. Keto mase yen tusing nyidangang narnpung ring sekolah negeri bisa masuk ring bale desa atawi genah tiyos sane patut genahin. Cutetne parnerintah ngeka daya apang makejang bisa masekolah kanti tamat pendidikan dasar 9 tahun".

"Men kenken paindikan baju, sepatu...?" pitakon Men Ratni.

"Paindikan ento, boyaja onyo biaya parnerintah. Sakemon nginganin gumantos bisa rnasekolah."

"Paindikan guru tekening tata cara malajah?"

"Paindikan guru tekening tata cara malajah, 'wajib belajar' pendidikan dasar 9 tahun puniki, nganutin desa kala patra. Gurun ipun saking sekolah negeri, nganggen sistem modul, dadosnemurid polihbuku-buku paketsanemadaging soal-soal, nuntun murid mangda 'belajar aktif.' Manut sekadi aturan pendidikan, sane munggah ring kurikulurn. Cutetne tata cara pendidikan."

"Dadine sawireh pianak gelah suba kelas 6, nglanturang gumanti tamat di kelas 9 keto?" takon Men Ratni.

"Nah, keto ta nyarnbung rnalih 3 tahun ring SMP sane mawasta pendidikan dasar 9 tahun. Sane wenten putus sekolah, wantah kelas 6 sekolah dasar wajib nglanturang. Api tuwi mausia 18 tahun. Liwat ring usia punika sampun cret nong, liwat garis nenten masuk cacakan."

"Ho, keto?" selag Men Ratni sambilanga makenyem. Pinehne, len pidan len jani. Jani makejang canggih, makejang maju, makejang maji. Televisi makale buka radio. Koran masuk desa, listrik masuk desa, telpon masuk desa.

"J ani mula zaman masekolah apang nawang ilmu, sekadi dunia dalam berita di televisine dadine benya nawang kejadian-kejadian di gumine jani. Keto mase masekolah maca buku, pitutur guru pedas ngelinggahang ngelah bekel ilmu," sahut Pan Ratni.

"Patut, Pa. Pidan jajah Belanda, jajah Jepang baan beloge mapunya. Aluh elah musuhe nyajah. Baan beloge tusing bersatu. Ento keranane wajib masekolah apang eda belog," raos Wayan Jenggi.

"Ento agetne ada guru, ada sekolah. Yen sing keto, cara apa dadine gumine peteng dedet. Saenu iraga idup dadi manusa, tusing telah pepelajahane. Pinehin bapa cara belog, malajah apang nganti nawang lantas ngelaksanayang ane tawang papelajahane ento. Sing keto, Yan?"

"Patut to Bapa sekadi baos Bapa," sahut Wayan Jenggi.

"Ngomong-ngomong, memene mareren malu matanding, majejahitan, gaenang I Wayan kopi!"

"Bapa-meme tusing perlu repot. Tiang wantahakesep. Kabenengan wenten pertemuan guru sejenis ring SMA Negeri 2 Tabanan, tiang singgah meriki. Ring temu guru wau sampun polih jaja, kopi, tur ngajeng nasi bungkus."

"Men, jani suba ngelah kurenan?" takon Men Ratni.

"Durung, Me. Jodoh karl doh," sahut Wayan Jenggi.

"Nah, sambilang ngajahin, nyen nawang maan jodoh guru. Paturu guru dadine adung pesan. Pedas panak-panake dadi duweg-duweg onyo. Sing keto, Yan?"

"K(me ento, Meme, jodoh sampun ring tangan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, keto mase belog-duweg boyaja baan pianak guru. Api tuwi nyen, yen suba seleg melajah pedas dadi duweg."

"Nah, keto suba Wayan, bisaang ragane ditu," sahut Men Ratni.

Wayan Jenggi angob pesan ningalin pakarangan umah Pan Ratnine. Linggah, bersih, rapi pepasangan batune, adung ajak genah balene. Bale daja, bale dangin, bale gede, bale dauh, pawaregan, jineng, badan celeng, badan siap, maiter rapi. Kenten mase tetamanan di aepan mrajane plawane mawama, tur nylingah. Bunga jepun, jempiring, soka, kemerakan, kemoning. Napi malih madaging padang. Gadang, dayuh paningalane. Punyan nangka ring bucu kelod kauh, punyan juwuk ring bucu kelod kangin ngranayang dayuh tur tis padewekane.

"Nau tiang negak dini di jinenge. Tis, tur tetamane bagus," ucap Wayan Jenggi, lantur nyingakin punyan tabia, tomat sedeng nged mabuah majajar kaja kauh. Keto mase kecarum, sere, bongkot, bayem, don kayu manis, kayu sugih, dapdap dauh-dauhne. "Sarwa bunga, sarwa jukut, sarwa ubad, rapi matandur, dayuh paningalane nepukin. Ne, mara, ya, makejang misi. Nyen niki mula Me?" pitaken Wayan.

Meme ajak bapa mula. Luh, panak meme, mase bareng ngeramenin. Apang ada anggon diperadane perIu."

"To, to, to di samping we teken kamar mandine kaja kauh ane mara katandur ento apa, cara tepuk tiang punyan poh," tujuh Wayan Jenggi, tur nglantur maucap "Buluan anake pula buin besik apang ada alap-alap."

"Bes rame, Yan, cukup poh madu dogen suba rame. Bes makale mase tusing luung," sahut Men Ratni.

"Nah, ada mase anggon, bandingang makejang meli eara nak di kota. Yen nyidaang di samping ada alap, ada adep, anggon bekel pianak masekolah," ueap Wayan Jenggi.

" Ane pula jumah alap anggon ajeng. Pelawane anggon bebanten. Ane sewai adep ke pasar sejabaning gondo, don biu, teken buahne," timpal Pan Ratni. "Ada miyanin I Luh masekolah di samping ngajeng sewai."

"Luh Ratni, tonden lepas...?"

Tonden pegat ueap Wayan Jenggi, Luh Ratni laut teka, maseragam putih, merah hati, nengteng tas, ngaba utawi nyekuk pandan harum.

"Ne, Me-Pa, pula di merajan," ueap Luh Ratni. "Th, Pak Guru Wayan. Turri sampun?" sambilanga ngejang tas ajaka pandan harum sane baldana.

"Turri gigis," sahut Wayan Jenggi.

Sawetara duang jam Wayan Jenggi singgah ngorta ring umah Pan Ratni. Uling matan aine jegjeg gumanti seng gigis kauh mara dane mapamit mulih ka Dukuh. Wayan ngajag uli Banjar Dukuh, Desa Dauh Peken ka Baturiti. Banjar Dukuh teken Banjar Tegal Belodan di Desa Dauh Peken kewanten maselat telabah Kedis. Nanging, yadiapin paek kapah wenten galah malali-lalian. Sejabaning libur utawi hari raya. Uling pidan suba Wayan Jenggi makeneh melali ke Tegal Belodan malalinin nyaman bapan ipun, Pan Ratni.

Sesampun wus ngajeng, Luh Ratni mareren di bale jineng miragiang pitutur meme-bapane paindikan masekolah manut kadi piortan wau sareng Wayan Jenggi.

Bapan-memen Ratni aget maderbe pianak asiki yadin luh taler patuh. Malihne, yening pianak luh lebih inget teken rerama bandingang teken pianak muani. Napi malih Luh Ratni anteng pisano Sabilang sanja ngalap gondo ka carike belod sane magenah ring Subak Pala. Kenten mase ngerereh dagdag tur don biu ka tegale sane madampingan sareng carikne.

Mangkin ring lingkungan Banjar Tegal Belodan, kenten mase ring lingkungan Banjar Dukuh, Dauh Pal a, Jambe Belodan, Tegal Baleran, Tunggal Sari sane masuk kawasan Desa Dauh Peken sami masekolah. Saking SD, SLTP, SLTA wenten taler ring Perguruan Tinggi. Sakimon ngancan negehang medikang sane nutugang masekolah. Sane tamat SD sami. Kenten mase ke SLTP, diprade wenten mase langah-langah sane tan nglanjutang masekolah. Jani apan kewaji.bang olih pamerintah, paling sing wajib tamat SLTP utawi istilah mangkine pendidikan dasar 9 tahun. Pan Ratni, yadiapin tani, sahasa ngetohin pianak ipun masekolah sesidan-sidane, yen mresidayang rauh ringSLTA. Napi malih kakecap ring tetujon pamerintah, nginjek "Pembangunan Jangka Panjang", 1 April 1994, jantos 25 tahun tog semprog mangdaja jati-jati sumber daya manusiane nincapang becik ring Indonesia.

Men Ratni, Pan Ratni nglemeng kedek padidi, ngemanahin zamane sane kancan wayah kancan akeh paitungane. Nika mawinan mangda tan katinggalan zaman patut ngetut ilmu masekolah apang wenten bekel "masa depan". Cutetne mangkin jemet. Jemet malajah, jemet magae. Tios ring punika tan surud ngrestiti ring Ida Sang Hyang Widhi Was a, tan lali setiti bakti ring rerama. Becik mapepineh, becik mawicara,lan becik malaksana punika sane becik manut suksmaning "Tri Kaya Parisudha", dharmane tinutln.lamakane santi wahya diatmika.

Punika ngranayang saking suryane kantun sirep jantos surup, Luh Ratni anteng nyarengin reraman ipWle makarya, turmaning malajahang sikian.

Tabanan, 9 April 1994

RERAMAN TITIANG GURUN TITIANG

ahina Buda, 11 Maret 1992. Gulem peteng, langit remrem, sabeh turun bales pisan kasarengin antuk ~ tatit Ian krebek. Sabeh bales maduluran angin baret ngampehang don nyambune ring natah, ngesed-ngesed kacan jendelan umah titiange.

"Niki sampun dauh, jam 16.00 Wita, Aji durung rauh," baos Biang uyang nyingakin jam dindinge.

"Kabeletsabeh,Biang," pisaut titiange cendek. Biasane sawusan ngajahin ring sekolah, Aji tan ngeraris mantuk ka jero. Minab simpang dumun ring kios agen koran Asthanadi. Langganan maca koran-koran sane anyar.

"Tumben kene. Biasane rauh dauh jam14.30 Wita, Aji sampun ring jero," baos Biang jejeh, resres, runtag.

II Alon-alon Biang. Dabdabang! Sapunapianga Aji mantuk riantukan tan makta payung....!" Durung telas titiang mabaos, saget aji rauh gangsar, mamuatang payung. Semeng ituni dawege sareng lunga ka sekolah, aji tan muatang payung. Sakirnon saking sabehe kaliwat bales maduluran angin baret, aji taler belusan, napi malih mapayung ngangge sepeda.

II Ae ... numbas payung anyar, nggih?" pitaken titiang kendel.

"Nyilih di Asthanadi," saut Aji oon. Aji gegelisang masalin pangangge. Duur mejane ajeng-ajengan sampun tragia. Aji nenten wenten kayun ngajeng. Biasane seduk Ian girang. Mangkin? Remrem saremrem langite gulem, nembe tan kayun ngajeng. Wenten napi minab.

"Sampun ngajeng ring jaba?" pitaken Biang. Biasane aji yen kaselek seduk, ngajeng tengaine ring warung Men Rawiasa, utawi ngajeng ketipat sate ring bucu kaja kangin setra Dalem, nampek ring sekolah ajine ngajahin.

Aji, kitak-kituk nyingakin titiang sareng sami, pereraine sekadi bingung. Suung, raris ngandikayang indik SK Pengangkatane sane ke lID ical. Sampun janten titiang sareng sami kagiat. Tangkejut! Sapunapi surat sane mabuat dadi ical. Aji ampah. Ambek sane kaon, semalihne setata kasep ngajahin. Kadung seleg magaginan kasusatraan sane seringngawinangbingungyening tanmanutmunggahsekadi tatujon. Setata kamuh! Tiosan ring pakaryan ring sekolah sekadi guru, nglantur ngurus majalah, makarya artikel, puisi, satua bawak, kaangge ring mass media, jantos rahina Redite taler ngelatih drama ring SMIP Saraswati utawi ring Sasana Budaya Sangulan. Bilih-bilih masan pacentok maca puisi setata kajodi dados juri, akeh sampun pamilet sane pacang nyadia nyarengin malomba presida rauh mauruk maca puisi. Peh, dadosne rame ring Bale Geden titiange. Aji nyadia dados juri sane patut manut sekadi tata cara ngajinin maca puisi. Diastun wenten silih sinunggil murid sane kaajahin. Indik punika kalaksanayang mangda patut nganutin sekadi siman juri. Sekimon wenten kemanten sane malegendah iriati. Duh, aji!

Rahina Sukra, 13 Maret 1992. Sadaweg ical SK pangangkatane punika, aji nenten kayun meneng. Sadawan margi kaselisikin. Genah, tongos lulu, kakorak-korek sekadi malomba ngajak pamulung. Tukang sampat margi taler katakenin. Tukangngae jelinjingan Ian trotoar katakenin. Ring sekolah-sekolah, ring genah aji ngajahin taler kesamuakang semalihne ngangge radio. Taler pikoIihne tan wenten!

Ring sekolah negeri ajin titiange dados guru tetep sampun taler nyamuakang, kemanten Kelas II B sane durung kapajarin. Sadaweg kaicalan ring kelas punika tepengan paplajahan olahraga ring alun-alun medangin. Jam Peplajahan kapertama, kaping kalih, miwah kaping tiga, rahinane punika tan wenten ngajahin irika. Rikala punika wenten silih sinunggil murid sane manggihin SK Pangangkatane magulung sareng rekening listrik. Tan kapaca kakalih gulungan kertas punika kabejek raris kakutang ring bucun kaler jelinjingan sekolahe. Tepet ring beten punyan jepune, irika para kuli borongan sedeng mempeng nyemenin bibih jelinjingane. Aji wau uning sedaweg ngajahin PSPB ring Sukrane. Lan punika sesampun kapidarta cirin-cirin SK Pangangkatane sareng rekening listrik, Aji tangkejut kuciwa. Menawi kuli sane morong makarya jelinjingan Ian trotoar punika tan uning indik bejekan kertas sane kakutang antuk murid punika sujatine kertas sane janten mabuat. Tan kadalih malih sang SK Pangangkatane, diastun kapanggih janten rupane tan karuan, wek antuk sabeh sane setata turun nyabran sore. Sujatine jelinjingan sane kaduluh Aji sareng muride sane ngaku manggihin Ian ngutang gulungan kertas punika, nenten manggihin napi, sane maciri sampun kaanyudang antuk toya sabeh sane kalintang bales.

Daweg rahina Saniscara, 11 April 1992, jangkep asasih sampun SK-ne punika ical, aji preraine masebeng bingar semalihne taler panggihin titiang makenyem sedaweg wenten adiri guru India maparab Babula sedeng ngedengang kapradnyanane ngardi sarwa sekare ngangge kertas jagung warna-warni. Titiang sane masekolah ring genah ajin titiang ngajahin sareng taler makenyem angob ngantenang tamiu saking Jambu Dwipa, tepengan daweg televisine nglawatang paletan parwa Mahabharata. Kantenang titiang galang saking kacan jendelane ring pesawat televisi sane magenah ring ruang guru. Sapunika taler sepeda Phoenix ajin titiang panggih masededeg ring tembok.

Silih sinunggil maka sami guru, wantah ajin titiang sane karl ngangge sepeda. Ritatkala polih gajih, bulan muda, wantahAji sane bingkihmuatangberas izinnganggen sepeda. Yening titiang benjul masesimbing, napi pisautne? Masepeda apang benya seger oger. Apang benya irit. Lan baos-baos sane tiosan sane ngranayang tawah. Mangkin sampun warsa 2000, sampun mapangkat golongan III D, kenten taler gajih naik 100% Aprile benjang. Napi baos ajin titiang? Bensin naik, listrik naik, barang naik, tetep mase masepedaan! Sapunika paindikan ajin titiang, reraman titiang, gurun titiang....***

Tabanan, 2 Februari 2000

SABEH TALER TEDUN

Langit peteng dedet. Gulem malepod marerod. Pinaka wadua raksasa murka, siaga sahasa ngrejek sahananing wong manusa kabeh, maring marcapada. Titiang negak nyededeg ring saka adegan Bale Gede, makejang boya. Nembe titiang sekadi puniki, mencar-mencur, baan langite remrem. Sangsaya nyanggra para kantin titiang rauh, manut sekadi panumayane. Sinambi nyantos para sawitrane rauh, titiang nglipet pajeng mamerek Super Boat, sane wati katumbas ituni ring toko Usaha Tiga. Sujatine dot pisan titiang numbas jas hujan mawarna pelung inggung, sane kaadol olih toko Sadarana ring margi Gajah Mada. Yen kenken sulure keneh titiange ngelen, jag milih pajeng nilon kuning jenar maias bunga warna-warni. Jatine pangajine pateh taler bandingang teken pajeng cap Kapal terbang, nanging ukurane alitan akidik. Uduh, nyrecet peluh titiange milihin pajeng sami kakantenang becik. Turmaning sami toko-toko ring margi Gajah Mada Tabanan, ngadol pajeng matereg, marerod, sane magenah maring arep toko.

"Apike sabeh batu, tiang pasti rauh ka jeron Wik!" malawat prarain kantin-kantin titiange, rikala mabriug mabaos sinarengan ring Kampus Bukit Jimbaran. Apa buin lalekadan rerahinan tuwuh Wik, Saniscara, 14 Pebruari, kabenengan rahina valentine. Kabaosang rahina welas asih janten sampun makeh polih coklat!" tempug sinalih tunggil kantin titiang. Sami daha taruni. Wik genep mayusa 19 warsa. Iraga ajak makejang maiyaban. Keto masih kuliah ring kampus sane pateh. Jurusan pateh. Dademenan pateh," saur sinalih tunggil sameton tiosan." Apitui ujan bales maketegan!" saur sane tiosan nimpalin.

Para pamacule masan sabeh anggen lega makarya ring carike. Sewaliknyane dagang ese mamocol ripelengan masan sabehe kadi mangkin, sabehe akudang rahina ring ungkur puniki, polih ngawe toyan jelinjingane ring margi Gajah Mada Ian margi Pahlawan nomplok toyane maliah, maembah ka margine ageng. Lacurne malih, abing ring dauh kreteg Sanggulane gembid runtuh nangkeb margi. Sabehsabeh tanah abinge mes gembid, baan taru-tarune tastas galang, liglig ligir. Apailehan carik Subak Sanggulane janten patut kadadosang Alas Kota kadi ring kreteg Yeh Ngenu, Pesiapan-Penyalin. Malih ring Sanggulan, Gedung Sasana Budayane, telas mamerek amah ujan angin, tan wenten anak ngarunguang. Kocap inucap sane madrue tanahe punika saking provinsi kemaon sane patut miara saking Kabupaten Tabanan. Yan sapunapi unduke, sami saling tolih. Kocap inucap, sang mawerat sane malinggih ring dewan polih gajih abulan 12 yuta. Peh, makeh pisan! Ingen-ingenin Pemilu 2004 sampun nampek. Ingen-ingenin titiang sami ngrebutin kursi, tanjajanten malih ngliatin rakyat. Mangkinte iraga sareng sami kadi milih meong ring tengahing karung. Tusing ada apa De.

"Jero sadarana, apik, tur bersih, madaging potrekan kulawarga mapasang adung ring genah tamiu," piajum Luh Ani sane kapanggih pinih ayu nganggon busana long dress mauparengga batik mawarna coklat tanah.

"Men, kenken kadi sibarengan rauh makejang?" pitaken titiang gargita. Santi magegemet makta pajeng risamping suang-suang ngamel kado alit. Kamanahang titiang sane unteng cutet santi sregep ngerauhin, punika anggen titiang lega, boya ja karana babaktane punika.

"Kabenengan ja sinarengan. Minab guleme tebel ring langit ngetut sareng santi ngerauhin sinarengan," ucap Sayu Suciati tumuli neleng nyingak kantetane santi. "Tan kenten?" lanturnyane bawak. Santi kantine maanggukan. Sayu Suciati setata nulen mapangenah kadi nak lanang. Mapotongan rambut nyepak bawak. Mabusana baju tank top warna dadu, macelana jeans abu-abu. Sagung Mirah, Ayu Ratna, Siluh Dini, Sang Juniati, Desak Juliani, Ida Ayu Darmini, Ni Sulandri, Agung Ayu Maena Wati, mabusana adung nyepek, masemu rupa lila cita. Kemaon Gek Sri masebeng kusem kadi langite gulem ngremeng remrem.

"Gek Sri, makenyung nake! Sampunang ngremus masemu bikul, pitaken titiang maguyonan. Dane mautsaha makenyung, nanging tan adung sareng sunar paningalane, sayu kuyu pinaka kirangan bayu.

"Dibi petengpiumahtitiange katekaninmaling. Radio, televisi, jam tembok, akudang papayasan muah panganggo kulawargan titiange ambis kamaling," tuturnyane sedih.

"Saja maling tusing ngitung napi, napi wenten katelasang," simbuh Sayu Suciati.

"Masan sabeh, masan maling. !raga ajak makejang apangja waspada," selag Desak Juliani.

"Maling punika kamulan ja kirang polih paplajahan, apa ja ada maling. !nab karana seduk. Minab karana mula nami gaginane," saur Ayu Ratna.

"Cutetne ane madan maling duleg," tandas Siluh

Dini.

Sane ngranayang titiang galang apadang, kabenengan jam temboke nunjukang jam 17.00 Wita. Sami magending gagirang, kenten taler Gek Sri sahasa sregep nembangang gending Rahina Warsa Anyar Tuwuh Titiang. Paningalan titiang makaca-kaca melusin pipi. Wiakti tan karasa dauh mamargi ngukir yusan titiang matambah malih. Mangkin r ahina Saniscara, pinanggal 14 Februari 2004 yusan titiang genep jangkep 19 warsa. Kasolas kantin titiang sami ngalup murub, ingkup ramia masuryak. Wus api liline kaupin gumanti padem. Sami niman ngemikin kakalih pipin titiang salegenti. Miwah nyakupin tangan titiange sada neket anget. Tan kadi-kadi liang manah titiang.

"Rahajeng rahayu rahina tuwuh lalekadan ke 19 Ian panjang yusa!" ujar sawitran titiang sami. Sasampun nasi twnpeng kuning Ian kui tart kapotong-potong gumanti rata makejang. Sami nyicipin ngrasayang. Acara selantumyane magending miwah ngawacen puisi. Wenten taler sane mapidarta. Malih, rikala titiang kajodi ngwacen puisi anggen panyineb acara, jag nadaksara bayu ring jaba jero nglinus nyambehang don-don tarune sane tuh ka margine ageng. Akudang katih don nyambune nglayang ulung raris kampih ring jendela nakone. Sabeh taler tedun.

Tabanan, Saniscara, 14 Februari 2004 Wuku Pujut, Sasih KJiwulu

CELEPUK

" P UUk...PUUk...PUuk..." k(mten suaran celepuke rikala galang bulan. Galah tengahing dalu. Angine ngasirsir dingin pisano Biasane sasih nyaluk Juli-Agustus kabaos masan ndang wayah. Sakemaon mangkin tan keni antuk narka. Patute ndang, jag nadak sara gulem rauh remrem ngelod kauhan, nuju ngaja kanginan. . Sabeh turun aderes. Kala punika langite galang. Bintang pakebyarbyar. Bulane jegeg mapelalangan. Titiang celingakcelinguk mirengang suaran celepuke. Piragiang titiang jendela kamare maampakan. Titiang gagelis matangi ngubet jendelane. !nab iwau baan aripe ngraris sirep ngengkis sareng raren titiange sane 19 November pacang rauh, pacang genep mayusa awarsa.

"Puuk...puuk...puukk..." suaran celepuke karasayang titiang di beten pasareane. Baan terus masuara clepak-clepuk raris raren titiange matangi.

"Uwuuu...uwuuu..." pisaut raren titiang mireng suaran celepuke.

"Puuk...puuk...puuk..." celepuke ngwales malih.

Mireng suaran celepuke punika, raris titiang ngidupang lampu neone.

"UWUUU...uwuuu..." raren lanang titiang masuara gagirang gancar lancar mabaos basa rare.

"Puuk...puuk...puuk..." kasaurin antuk i celepuk.

Titiang kagiat, nadak sara celepuke majelawatan saking batan panyarean, rurnaris sahasa rnakeber. Matinggah ring duur televisine.

"Puuk... puuk...puuk..." suaran ipun tanglus ring tengahing wengi.

"Uwuuu...uwuuu..." pisaut raren titiang. Tangan Ian cokome klejat-klejat gagirang. Tumben mangkin, satuuh titiang ada celepuk macelep ka meten, turmaning wanen mamunyi. Panggih titiang celepuke majeeg larnun dedarane. Pedas sarnpun punika tuah panak celepuk. Bulune mawama coklat. Kadi waman gelatik tanahe. Idumun daweg titiang karlrare naanintaler ojog celepuk sane nelusup ringtengahing meten. Ring dija titiang masare. Daweg punika celepuke alitan malih akedik saking ayarn panginane, mawama putih. Ce1epuke punika katangkep olih ajin titiang. Imangkinmireng suaran celepuk, biang Ian ajin titiang matangi. Celepuke punika taler katangkep maIih olih ajin titiang.

"Puk kalang-kalang, tunggal tepuk matane nyalang," saur titiang matempung, sarnbilang narnpekin celepuke punika. Kabenengan wenten madrue keranjang ayam sane kanggen upacara nigang sasihin, Agung Ayu Luna Ariswari, okan arin titiang I Gusti Made Mahindu Swara. "Peh, Dewa Ratu Agung, celepuke boh pisan, monoh. Apa ne mula ubuh-ubuhan," kenten titiang mabaos padewekan. "Apa baan layahe tuara maan tetadan, mawinan paling macelep ka pasarean." Sane mangkin dija-dija ring genah padesaan sengkil taru-tarune ageng. Telas bengange dadi paumahan. Carik, tegalan sayan ngedik-ngedikang. Napi maIih ring perkotaan. Mangkin sayan kedik taru-tarune. Alase sayan nelasang. Yening ring gunung, bukit, alase kedik. Pedas sampun janten yan masan sabeh abinge bisa gembid. Telabah, tukade bisa blabar. Kenten mase yan masan ndang wayah. Tanahe tuh kial. Toyane sengkil. Telabah, tukade enyat. Abinge engkag, bisa taler gembid.

Panak celepuke boh pisano Rikala punika ajin titiange matangi ring saren kangin. Miragi wenten panak celepuk raris katangkep. Sekadi baos wau kawadahin kranjang ayam, kabenengan polih numbas ring Pasar Banjar Anyar anggen upacara nigang sasihin kaponakan titiang. Mangkin sampun mayusa sia bulan. Sampun prasida negak. Mabaos aah uwuh, kenten taler raren titiang Premarya Prajna. Benjang yang sampun celepuke ngedenang, ajin titiang gurnanti pacang ngaryanang guwungan kedis sane ageng, manut anggen genah celepuke.

Sawilang rahina ajin titiangngrerehmamahan celepuk di tegalan, marupa uled don biu, jangkrik, beluang, balang, capung rniwah gurnatap-gurnitip sane alit. Ajin titiang sasukat madrue cucu kalih serauh saking ngajahin ring sekolah menengah pertarna, dane seneng ngempu. Bilih-bilih yening kabenengan prai, ajin titiang ngempu kakalih. Dane ngempu anak alit titiang sareng anak alit arin titiang, ring Bale Gede. Ajin titiang seneng rnagarnbel rindik sambilanga matatembang. Kakalih cucun dane degeng pisan rnirengang suaran rindik Ian tetembangannyane. Titiang lilacita pisano Sore-sore jeron titiang rarnia nayuhin antuk suaran rindik Ian tatembangan. Napi malih yan ring wengi, katimpalin suaran celepuk, "Puuk...puuk...puuk.... "

Denpasar, Anggara, 17 Juli 2007 Wuku Medangsia, Sasih Karo

BEBEK BENGEK

RahinaWraspati,PurnamaSasihKasa,wukuGumbreg, pinanggal17 Juli 2008. Makeh krama Baline makarya gewangunyadnya, dewasane becik pisano Sulinggih ring gria laris manis muputang sekancan yadnya. Arin titiang, Mahindu Swara, sareng istrinnyane lepug kawantu kulawarga muang nyama braya ring pakuwuban Paumahan Bali Anyar ramia matulungan. Sane magenah ring Paumahan Bali Anyar punika pakaryan nyane pada matiosan. Sami sane magenah ngarangin drika wau meneng akudang rahina. Rata-rata polih genah a-are. Kagenahin nyama braya saking Kabupaten Tabanan, Badung, Denpasar, Gianyar, Bangli, Buleleng, Negara, Klungkung, Ian Karangasem. Cutetne Paumahan Bali Anyar jangkep sia saking kutus kabupaten muang siki saking Kota Denpasar. Punika mawinan kabaos Paumahan Bali Anyar. Sawireh genahe kagentosin sami olih sameton Bali. Genahe punika kantun kaiterin carik kamanahin antuk titiang padewekan tuah ngantos galah kemanten, carike bakal telas dados paumahan. Man bas keto Baline lais tan wenten sane nambakin mangda carike tan dados paumahan.

"Badah! Tengudiang bebek bengek ane umanang?" biang titiang tangkejut miragi bebeke gelem angkih-angkih turmaning nglepak kejet-kejet cara gorok. Pegat angkihane.

Dibi sande sabeh aderes malbal. Bebeke gelem, baan awengi siram toya sane tedun saking langit.

"Idibi bebeke nenten bengek Biang. !nab baan aderes sabehe dibi sande. Lali titiang ngisidang bebeke sane mawadah keranjang," saut Mahindu Swara, arin titiang. "Mangkin karerehin titiang malih." Arin titiang gageson ngrereh bebek malih ka genah dija numbas bebek sadurungnyane.

"Citak barak anggen mulang dasar palinggih dija?" pitaken biang cucud ring titiang.

"Aduh, lali ngruruh citak barak," pisaut titiang.

"Tusing dadi damang kaketo! Tegarang alihang sadurung Ida Bagus sane muput rauh!"

"Inggih," pisaut titiang bawak.

"Ida Bagus sampun wenten mendak?" pitaken biang ring titiang.

"Sampun, Biang," malih pisaut titiang bawak.

Kabenengan nyama braya ring pakuwuban Paumahan Bali Anyar wenten kari madruwe citak barak. Titiang nunas petang bungkul.

"Ne, kenken malipetan?" biang cucud miragi istrin arin titiang mawali saking gria tan makta bebantenan. Peluhne pidit.

"Kenten, Dayu keliru, bantene matukar. Banten Rsi Ganane kaambil saking semeton Jero Ersania," saut istrin arin titiang.

"Adi keto Dayu bisa gabah?" biang tan karesep ngamanahin.

"Dane lali ngicen tulisan kemaon tuah masurat Tegal. Tegal,mah makeh, Tegal Baleran, Tegal Belodan, Tegal Sari, Tegal Wangi, Tegal Cangkring, Tegal Mengkeb, Tegal liang, Tegal Lalang, Tegal Jadi, Tegal Anyar. Makeh genah sane madan Tegal," saut istrin arin titiang.

"Men kenkffi jani?" sesed biang titiang.

"Tenang gen Biang. Nak sampun kakontak nganggen HP. Malih bos gen rauh makta mriki." Durung telas baos titiang jag rauh gageson utusan saking Jro Ersania makta banten pecaruan Rsi Gana, Panca Sanak, Pangrapuhan, UlapUlap, Padagingan, anggen macaru muang mlaspas palinggih kemulan, taksu, Ian tugu. Taler genah jero sareng pawaregan. Ida Bagus Purwa sane muput mulang dasar palinggih muang pamesuan. Soang-soang madaging citak barak marajah, makaput kain putih kuning kajangkepin babanten pras, lis, panyeneng, canang gantal madaging taluh matah. Ridaweg titiang mulang dasar pedagingan, Ida Bagus Purwa sane muput ngalingang ring titiang mangda tan mangkihan.

"Ne suba madan gagaen adatsetata kadat," baos biang kisi-kisi ring titiang. "Buin misi salah nyerahang banten. Kabenengan saking Jro Ersania Banjar Tegal Baleran, anak mula sameton sarengJro TengahsakingBanjar Tegal Belodan. Sami te sameton katurunan saking warih Jro Samping Boni. Sane mawali saking Denpasar ka Tabanan. Daweg Cokorda Pamedekanmadeg kaprabon ngambil alakirabi okanCokorda Bandana Pamecutan ring Denpasar."

Ida Bagus Purwa saking Gria Pasekan Tabanan sane muput upacara telat rauh tigang jam. Pasemayan dane jam dasa semeng. Biasa lumrah gagaen adate kadat, napi malih griane laris manis. Nyantos surya seng kauh wau upacara pacaruan Ian pamlaspasane puput. Para nyama braya Paumahan Bali Anyar lacap gangsar ngayah mayadnya. Sewalikne yan sinalih tunggil nyama brayane wenten makarya, titiang sareng kulawarga sareng ngayahang. Katah mangkin tetep nganggen dresta manyama braya nganut desa kala patra.

*** bengek sane wau katumbas tan malih masuara. Titiang was23

"Dija sandal selem tiange? Tiang pacang gagelis muputang karya ring genah tiosan," ujar Ida Bagus Purwa. Dane paling, sandalne ical inab sira sane ngambil.

"Sira sinalih tunggil ngambil sandal Ratu Ida Bagus?" pitaken titiang lantang ring ida dane nyama brayane sane matulungan. Sarni gageson ngruruh sandale punika.

liNe sing sandal tiange?" pitaken Ratu Ida Bagus Purwa ring titiang. Titiang kagiat mawinan titiang sane ngambil sandal india danene. Titiang kamulan madue sandal india selem anyar. Kemanten titiang iwang ngambil sandal dane sane maong makodong. "Bagus-bagusang te, da keto! Mani-mani len lantas nyen matukar," baos nyane ring titiang sinambi ica. Titiang taler ica. Kulawarga sareng nyama brayane sarni ica.

Wus upacara malaspas muang macaru sarni mareren ngajeng. Sasampun polih masandekan malih kulawarga sareng nyama brayane mamata-matu nuduk luluan bersihbersih. Sarni lulu upakara punika kageseng ring tegalan tan doh saking Paumahan Bali Anyar. Karya puput, bebek was, meh-meh nyanan bebeke mati. Raris gagelis kapesuang titiang saking kisane. Badah! Bedag poleng! Bebeke dingin kekeh jangkeh. Pragat mati. Tan malih mireng suaran bebek bengek.

Tabanan, Wraspati, 17 Juli 2008 Wuku Gumbreg, Purnama Sasih Kasa

DEDE LAN GEK LUNA

aniscara, 12 Januari 2008 Wuku Julungwangi, Sasih S KawuIu, otonan putran titian~ Premarya Prajna. Serahina-rahina titiang ngaukin Dede. Rahina mangkin otonannyane sane kaping tiga. Sareng misannyane, Gek Luna Ariswari, serahina-rahina kabaosin Gek Luna. Tuuh nyane kelihan malih tigang otonan. Putran titiang sareng keponakan titiang sampun untune ring arep tumbuh papat, betenan beduuran, soang-soang kalih. Selami Iiburan semesteran titiang polih ngempu serahina-rahina.

"Ekoyak ... " yen sampun kenten titiang nyandanin Dede muang Gek Luna ica ngrekek. "Cakup-cakup balang... balang-balang kekean," jeg ngalup sampun makakalih. Sampun prasida nagih maem yen makayunan ngajeng. Sampun prasida maosang ek... ek... yen makayunan mawarih utawi makoratan. Makakalih seneng nyingakin pitik pakriak. Titiang makeh madue ayam. Yen nuju pasisin margi nyingakin motor lewat sampun prasida ngolehang munyin motor.

"Ngeng... ngeng...," asapunika kakalih sinarengan ngolehang munyin kapal terbange. Serahina, sadurung Ian sesampun warsa anyar 2008, makeh kapal terbange ka Bali nyanggra warsa anyar 2008. Etang-etang titiang kapal terbange lewat ngenceg ring Airport Ngurah Rai saking semeng gumanti nyaluk wengi kapal terbange rauh petang dasa lima. Sewalikne sane matilar ka Jawi tuah sisan kapal terbang. Buina keberne endep. Dede sareng Gek Luna liang pisan nyingakin kapal terbang. Tan surut-surut nuut ngolehang kapal terbange.

Makakalih dunmg prasida majujuk, napi malih tindak-tindak mamargi. Anak alit tiosan sayusa Dede Ian Gek Luna wffiten sane sampun prasida mamargi kemaon durung pentes ngandika. Sane meweh mangkin sampun sasukat ngenjek warsa anyar ring Bali, kenten mase ring genah tiosan ring panegaran iraga sabehe terus ngecel. Kaortiang ring televisi dija-dija genahe lancah toya blabar. Punika cihna tri hita karanane tan mamargi. Makeh manusane sane momo malbal alas mawinan Ida Bhatara duka. Yen ring Bali makehan tukade dalem-dalem tan wenten keni blabar ageng, kemaon wenten sinalih tunggil sane keni blabar ring genah sane lebah sekadi ring Semawang Ian Kuta. Kocap inucap makrana pemanasan global, kutub utara muang kutub selatan esne mencair, katarka pulina sane mategeh 12 meter benjang pungkur sawetara malih 15 tiban pacang kelem.

Mangkin ring semer titiang, santukan sabehe tan papegatan, gumanti yeh semere negehang. semer titiang madalem 15 meter, nanging baan sabehe tan papegatan, yehne tegeh pisan gumanti prasida kasendok aji cendok sekadimasiram ring bulakan. Agetmase putran titiang sareng keponakan titiang durung prasida mamargi turmaning tan cerewet. Rimasan sabeh sekadi puniki makekalih degeng maplalian ajak titiang ring metene. Yan sampun marasa oon raris sirep.Sasampune matangi makekalih seduk tur ngajeng. Ajengane kari marupa bubuh setata anget, madaging sarin taluh. Sayurne don kayu manis, wortel, brokoli. Di kenkene ngajeng bubur kacang ijo, pisang ambon, alpukat, gedang, apel, muah buah-buahan sane tiosan sane ngranayang tis wetengne. Yen nuju krebek tatit maila-ila, kabenengan makakalih sampun matangi baan jejehne makakalih nelekep. Mulane nangis saantukan kagiat. Mangkin sampun prasida nelekep tan nangis. Titiang madue asu, paling makelalingan mengkep beten umah yen ningeh munyi langit gruduggrudug nglantur krebek tatit maileh-ileh. Nah, aget mase gumanti mangkin tan wenten taru-tarune sander krebek napi malih ngalapang. Kemaon santukan kasarengin ujan angin makeh tarune pungkat nepen paumahan nanging tan wenten kabrebehan sengkala.

Tuah angkihan baan nyilih tan keni antuk. Idup mati tan prasida antuk narka, cenik kelih tua bajang bisa dogen keni sengkala. Nah, mangkin yan dados tunas mangda setata rahajeng rahayu. Sekadi Dede Ian Gek Luna sedeng kadewan-dewan tan uning lebah tegeh. Kauningarmyane tuah nangis Ian ica. Yan nuju seduk muah arip meken sirep nangis sampun makakalih. Yan sampun wareg, seger oger jemet maplalian turmaning krakak-krekek macanda. Yusayusa sekadi puniki sedeng grunyama napi wenten kapanggih bilih-bilih bisa kaajeng. Nika mawinan iraga sane ngempu sahasa ngrunguang.

Endang sabeh kapertama di nuju wengine makeh dedalune ngrubungin sekancan ane galang. Cekcek, toke, katak dongkang betek ngamah dedalu. Jangkrik rame paslier, makeh sane ngering mamunyi di padange. Dede muang Gek Luna seneng nyingakin dedalu di nuju matangine, seneng nyingakin dedalu muang ningehang munyin jangkrik. Beten lampune galang titiang ngenahang emblong gede, makeh polih dedalu. Benjang semengne sambehang ring natahe, siape pakariak galang ngamah dedalu sane sampun aas tanpakampid. Idumun di masan sabeh makeh balang, jangkrik, katak. Mangkin tan sekadi dumun makehne mawinan carik sayan nelasang dados paumahan. Diapin putran titiang sareng keponakan titiang setata seger oger, nanging sering imunisasi ka puskesmas. Maimunisasi ring puskesmas sampun ping enem. Daweg maimunisasi kapertama naenin sungkan panes dingin. Imunisasi selanturnyane tan malih naenin sungkan. Diapin asapunika, ajeng-ajengane setata sane seger muah anget. Kenten taler sirepne jangkep becik mawinan seger malalian di nuju matangi. Sane repot, aled sirep, saput, baju, kwaca, makeh sane maong keni warih muang keni tanah. Mawinan setata mesahin. Masan sabeh sekadi puniki tan wenten surya nyang akedik. Punika mawinan ngantosang tuhe sue. Aget akeh madue saput, kwaca muang celana makrana tan kanti tanpa busana. Napi malih masan sabeh, angina karasa dingin setata taler mangda anget masaput.

Masan sabeh makeh genteng umahe bocor, bikule ngrusuh. Kasur sane magulung di Bale Gedene bolongin bikul. Bikule ngajangin kapuk di kasure anggena sebun. Sayang tan wenten madrue meng. Diprade wenten menge jerihanga baan i eking, dadosne bikul sahasa bisa ngrubeda apa buin baan kaliwat layahne, buku, kertas koran, kotak dus sami kapongpong. Dinuju kenkene nglinjar nerayang kemu maio Dede muang Gek Luna, naenin nangis baan tangkejut gerayangin bikul. Bikul sayan pisuhin sayan ngrusuh. Punika mawinan tan prasida misuhin. Rikala titiang nutur nyatua sareng !bun Gek Luna, Dede sareng Gek Luna sareng makata nganggen bahasan nyane. Titiang dados ica sareng kalih mirengang rarene makata. Bahasa rare kabaos bahasa Dewa. Yening para rarene makata, pangenahne lueu. Tangan muang eokome makale. Di kenkene makata kadi matembang lala-Iele makale. Asapunika suka dukane ngemban rare. Titiang bagia madue putra taler !bunGek Luna. Dede muang Gek Luna ngranayang titiang girang bungah.

Tabanan, Redite 13 Januari 2008

Wuku Sungsang, Sasih Kawulu.

MILIH PRESIDEN

Titiang sawilang wengi nguduhin nonton televisi paindikan debat pemilu. Pemilu caleg sane kasarengin 38 parte, Wraspati, 9 April 2009, Parte Oemokrat paling akeh polih suara. Wus punika Parte Golkar wau POI Perjuangan. Pemilihan Capres-Cawapres periode 2009--2014 sane pacang kagelar rahina Buda, 8 Juli 2009. Mogi-mogi jati mabudi.

Van titiang ngamanahin katiga Capres-Cawapres, sami becik. Sami madrue kakirangan. Tan lepas ring rwa bhineda.

"Megawati Soekarno Putri sane kadampingin Prabowo Subianto membumi kemaon wawasane kirang teleb dalem. Susilo Bambang Yudhoyono sane kadampingin Boediono sistematis. Jusuf Kalla sane kadampingin Wiranto santai tan membumi Ian sistematis," baos pengamat politik Sukardi Rinakit ring acara tayangan TV One. Kenten taler Metro TV tumerus jemet nyiarang ring televisi.

Debat kapertama, wengi rahina Wraspati, 18 Juni 2009 karasa debat tan padebat. Nanging santi. Untengne asapunapi antuk ngawangun wangsa mangda mabudi pakerti. Sategehtegeh masekolah yan tan mabudi pakerti becik, percuma. Wus masekolah mangda madrue kabisan sane kabaos katah mangkin skill. Punika mawinan perlu sekolah kajuruan.

Mangda yan sampun puput masekolah polih ijazah, prasida mandiri tan ngandelang apanga dadi pegawe negeri.

Imangkin TKI, utawi TKW sane makarya di jaba negeri makeh sane kaparikosa ring Malaysia, Arab Saudi, Korea, Taiwan miwah sane tiosan. Makeh tan kaicen gajih gumanti kutus bulan. Makeh sane kasiksa gumanti padem. Upami titiang dados presiden pacang ngutsahayang ngwentenang pakaryan, mangda krama wangsa Indonesiane tan kacampahin. Katuding wangsa Indon olih krama Malaysia. Wangsa Indon punika tan tios wangsa babu utawi parekan utawi panyeroan.

Meh ratu, campahine sajan teken krama Malaysiane. Keto mase pulina Sapadan Ian Ligitan kacaplok Malaysia mase iraga nengil. Jani Ambalat kairik-irik Malaysia mase nengil. Keto mase batik, n~og, Ian angklung bambu, kaakuin Malaysia mase nengil. Keto mase kapal terbange neren ulung. Panumpangne mati. Liu ane ngranayang iraga campahina teken jaba negeri. Keto mase paindikan lumpur Lapindo. Utange sayan ngliunang. Korupsine sayan ngliunang. Apitui sampun katangkep, sinah nangkepe tebang pilih. Jag sang mawerat sane kuasa mangkin mapidarta ngempuk maosang pamerintahane berhasil.

Yan titiang tan setuju ada golput. Titiang bangga yan presidene anak luh. Upami ta Raden Ajeng Kartini kari nyeneng, janten sampun bangga naenin wffiten presiden luh sakadi Megawati Soekarno Putri. Kemaon sayang kaembulin daya poros tengah makawanan tuah dados presiden tigang tengah tahun ngantinin Gus Dur.

Titiang nangkep pengamat politike mamelog ngindikang mangda istri capres-cawaprese nganggen sorban utawi tengkuluk. Ta ngujang agama-agamane ka politik. Punika mawasta nyaplir. Sapatutne boya sorban nanging isin daging sirahe ento.

Napi sane kangenahang olih politisi Indonesiane ring kampanye pemilu mangkin sujatine melog-melog. Cingakin titiang ring televisine para pangusung capres-cawapres ngajumang pilihane mangda presidene lanang. Pib, tengal sajan abetne mamunyi. Yan mawali ruruh kuri, idumun daweg Fatmawati sadurung dados Ibu Negara nampingin Presiden Soekarno. Diapin daweg punika wau mayusa 23 tahun, sampun madrue rasa banget tresna tekening wangsa Ian negara, nyait bendera merah putih sadurung Proklamasi Kemerdekaan 17 Agustus1945. Kentenmase Ibu TienSoeharto makarya pupulan Dharma Wanita ngidupang PKK. Taler Ibu Ainun Habibie, Ibu Sinta Nuriah Adurrahman Wahid (Gus Our), Ibu Anie Susilo Bambang Yudhoyono. Cutetne istriistri presiden ring mass media tan makeh kabaosang pikenoh pakaryan dane.

Kenten kacamatan titiange nyiksik bulun pamiarsa. Yan titiang, cendekne milih capres luh. Sira ja boya tuah Megawati Soekarno Putri kemanten, nah kabenengan Ibu Mega sane dados capres. Titiang milih presiden luh manut ring emansipasi wanita Kartini. Yan anak luh dadi presiden, wangsa Ian negara Indonesia pastika pacang dayuh! Yan saja ta luh-Iuhe mapuketan masikian tunggil milih presiden luh, jag pasti menang. Mawinan 50 persen para pemilihe luh kalawan lanang. Tuah kamulan ja milih presiden nganggen rasa pirasa manah sane dalem.

Tabanan, Sukra, 19 Juni 2009 Wuku Prangbakat, Sasih Sada

I,

ADE

, , D ija-dija kal kagandong. Dija-dija kal kagandong... Jag ngalangenin. Jag luung. Dijadija kal kagandong. Ah, ha, ha, ha, ha!" suaran Ade nembangan gending dolanan Mbah Surip. Gending nem warsa sane langkung, nanging sampun ketah, kalumrah. Gending sane sanget ngedotin yadin ngenyudin alit-alite, sering kasobiyahang ring kelir televisine kabeh maring gumin iraga puniki. Ade egar, ledang magending sambilanga ngendong tas selem kasenengane sane magambar Spidennan. Tasne tiosan sane kadueang sami mawarna selem. Wenten sane magambar Bahnan. Wenten sane magambar Supennan. Semeng puniki, Soma, 13 Juli 2009, Ade ngawit ngranjing ring Play Group Star Kids maring Pesiapan. Maetang 19 November sane pacang raub, yusan nyane sampun kawilang genep tigang warsa. Sekolah sadurung taman kanak-kanak puniki banget kakayunin yayah renan anake alit. Ade manut-manut kemanten, untengne ngranjing muang mapelalian. "Ibu Guru, ngambar ulam anake!" pitagih Ade, ritatkala ibu gurunnyane nerangang indik woh-wohan. Pitagih Ade kadagingin olih gurunnyane. "Wenten malih sane mikayunan nyingakin gambar tiosan?" ucap ibu guru, sinambi ngedengang gambar ulam.

Alit-alite egar pisan mapelalian. Magending tra-la-Ia tri-li-li. Macanda sasukane. Sane seregep mabusana kuaca putih, macelana utawi rok barak ati maguat-guat barak selem muang nganggen dasi, turmalih masepatu selem Ian makaos putih.

Ade, anak alit lanang tunggal titiang, kelinjar, tan purun meneng, jemet turmaning gangsar. Kenyung muang icane meso Mes pisan makantetan. Anggannyane mokoh sedeng, mes sungkan yening masan sabeh madaging dingin. Punikamawinan titiang setata nyiapangbusana anget. Titiang marasa pinaka guru rupaka lacap rnalaca-Iaca manda anak alit sadarana seger. Tan ja molih genep ajeng-ajengan bersih nami pang pat seger lima sampurna. Genep jangkep sirep, ngiun nginum, tegteg mapelalian. Cutetne seger jiwa Ian raga. Becik ring dija magenah. Urip Ian kauripan sadarana.

1/ Agete titiang, Ade becik-becik kemanten. Malawat ring praraine sane setata bungah. Adung baat ragan muang tegehnyane. Untune becik. Rambut becik. Carmane jenar sentak, bersih. Ngajengne biasa. Sirepne setata rep leplep, tis, setata jemet, anteng gerunyam merika-meriki," baos titiang maring i rabi, ring raruna anu.

"Iraga sareng sami ngemang titi pengancan apang ja anak alit prasida maparisolah sane patut turmaning mandiri. Wanen, purun, prawira ngarepin sakancan indik. Tan gampang brangti, kroda. Tan blengih, kasil, manying. Aluh manyama braya. Mrasidayang mapikayun Ian mawicara nganut manut yusannyane," baos rabin titiang.

"Asapunika pangarep iraga sareng sami minakadi pinaka guru rupaka. Ade putran iraga ajak dadua kamulanja jemet,antengIan gelitik, i wau punil<i.ngetbangetgerunyamne. Utawi parindikan taksune magegambaran. Sawilang raruna nenten je genep jangkep tuah abuku gambar. Buku tulis utawi napi ja saluire jag kagambarin, kayang tembok umah. Pariindik punika sane ngranayang meweh. Yan titiang sareng-sareng i rabi ngamanahin anak alit sane mayusa sakadi amuniki minakadi dewa. Diapin kenten apangja katuntun antuk manah welas asih," laut titiang ngimbuhin mabaos.

Ade madruwe anleh dasar babaktan saking narni alit magagambaran sekadi yayahnyane. Rah senine membah maring Ade, anak titiang. Dane durung oneng wentuk. Gagambarane celontang-celonteng, polos. 5aking guat tangane sane alit metu orat-oret wanen. Tan wenten cingak guat kekeh muang lung. Jag matumpuk guat lengkong maombakan. Mangkin nget makarya guat bunter muang kecek-kecekne.

"Katimbang ngawag orat-oret ring tembok, becikan ken wadah genah. Marupa kertas, utawi buku gambar. poklot mawama, spidol mawarna, kastel, pastel, Ian krayon. Mangda dane mapelalian nganggen soroh piranti ngambar ane tuh. Tan ngicen conto, sajawaning dane mapitagih. Banggiang sampun dane jemet pararagan manut ring kayune," tutur I aji maring titiang. "Yan disapunapine, jag tumbasang kanvas. Negarang nganggen cet lengis. Utawi cet toya. Cutetne cendek urukang apang prasida bisa nganggen soroh piranti wama sane tuh wiadin beseg," imbuh ajin titiang. I aji jemet, seIeg, anteng ngurukang Ade ngambar. Langganan sawilang sore. Lukisan-Iukisan aji masimpen ring genah aman, mabungkus plastik mangda tan kacorat-coret olih lAde. Turmalih satata kaawasin manda tan corat-coret antuk poklot mawama, kastel, pastel, muang krayon. 5inalih tunggil sampun wenten sane kacorat-coret nganggen spidol mawama.

Titiang ngwacen maring sinalih tunggil media massa sane ngwartayang anak alit mayusa 22 sasih, juru lukis paling nguda ring marcapada puniki, mapesengan Aelita Andre. Durung wenten naenin kapanggih yusa sanguda Aelita Andre. Kapameran lukisan-Iukisane masanding sareng pelukis sepuh sane pinih kasub kasumbungang ring jagate. Aelita Andre, mangkin sampun dados tanggun rawos ring Australia, taler ring kalangan seniman lukis sane kasub ring jagate. Aelita Andre sampun pantes ngaranjing masurat ring Guiness Book ofThe Record. Ngelingang, antuk pakaryan dane sane kapamerang pelukis wimuda puniki wiakti ngendih murub mataksu agung.

Kabinawane ngemit ngawit pameran ring bale seni Melbourne Fitzcoy. Lukisan abstrak mawarna galang sane magantung madampingan sareng pikaryan pelukis pinih linuih, makawinan pamiarsa lukisane angob. Maka sami kagiat, makarana risamping lukisan abstrak punika kapangguh potrekan Aelita Andre. Turmalih kawartayang ring sajeroning media massa punika, Aelita Andre muruk ngalukis sadurung prasida mamargi. Jati-jati wiakti ngangobin pisano

Manah titiang bungah mabunga-bunga ngwacen orti punika. Ring sajeroning lalaku Play Group Star Kids, papelajahan ngambar ri genah pupulan mapelalian, pidados pakaryan sane paling kasenengin. Yaning Ade terus jemet katuntun sajeroning seni jagat magagambaran, kasuen-suen dane pedas pacang prasida dados pelukis. Anleh muang

taksune wenten. Karl seh muang galah. Kari muruk asapuna37 pi nganggen piranti tuh muang beseg. Ring arep kertas putih, Ade sumeken gati ngwentuk gaguatan sane kakayunin. Sampun janten anleh dane tumunm saking ajin titiang sane polih paurukan seni rupa punika. Ajin titiang makire puma dad os guru Seni Budaya sasih Oktober puniki, nyobiahang papelajahan dane marep maring okan titiang. Titiang wiakti ngaturang pamuji, ngon ingon muang sesambat angasih-asih riantukan ambek bayu ajin titiang sane karl malih akesep dumados guru ring sinalih tunggil SMP Negeri ring kotan titiange.

Naenin, ajin titiang ngenahang alembar kanvas muang akudang cet ring lante, ngurukang Ade carane nglukis nganggen cet sekadi anak alit istri Aelita Andre sane kaurukang olih yayahnyane, Michael. Ade gargita pisan ngambil kuas, mulasang cet minyake maring kanvas. Med wadih nganggen kuas, dane nglukis nganggen jerijin tangannyane sane alit. Sasukat punika dane terus katagihan nglukis.

"Atu Wayah lunga napi?" pi taken Ade maring titiang sarauh saking Play Group.

"Atu Wayah sungkan, sirep ring pakolemane," sahut titiang gagalangan.

"Atu Wayah, urukang Ade nglukis malih jebos!" pinunas Ade sada kasil ngranjing ka pasaren ajin titiange. "Atu Wayah sampunang sungkan!"

"Hus! Sampunang mabaos asapunika! Sampunang ngulgul Atu Wayah! Banggiang ida mararean dumun, malih kesep pastika Atu Wayah ngurukang," ucap titiang, sinambi ngalus-alusin Ade. Ajin titiang kabenengan sedeng rep sirep leplep ngengkis tis. Akudang pepel tablet miwah gelas matalang kapiragi maring duur mejane, risamping I aji leplep sirep. Macihna I aji sampun nginum tamba. Makudang tablet sampun maklupasan mabukakan bungkusne. " Ngiring, masalin busana durnun! Raris ngajeng Ian nglantur sirep tengaine nyang akesep! Mangda nyanan sorene nglukis, raga marasa seger oger!"

Ade kamulan ja patuh tinut. Wus mabusana, sahaja ngajeng gumanti wareg. Sirep dane janten leplep. Titiang magageson ka merajan alit, ngosok-ngosokang taru cang. Taru cang warna bang masemu ati punika kamulan becik anggen nyegerang sebuh benjol maring sirah, tangan, miwah cokor makarana makaplug ajak barang-barang atos, keras.

"Wenten napi minab nembe ngosokang taru cang?" pitaken rabin titiang sane wau rauh mantuk, makarya ngajahin ring sinalih tunggil SMA ring kotan titiange. Rabin titiang dados guru. Ngajahin basa Indonesia manut sekadi jurusane.

"Iwau Ade mapalalian ring bangku panjang sareng timpal-timpalne, sambilanga magendingan gending 'Kal Gandong' Mbah Surip.

Ragane sami kalangen saling sogok soyor kangin kauh miwah makedeng-kedengan tas gendong. Pamuputne nyungkling nungkalik sinarengan, maka sami. Raris Ade sirahne beseh, benjol, benco!. Mapan dane kantun sirep, titiang molesin antuk abu gosok alus kayu cang macampur toya sajangkepnyane," ucap titiang gagalangan.

"0, kenten indike?" cawis rabin titiang uning.

Wus ngajeng tengaine, titiang sareng rabi taler sirep.

Angin, dingin, tis Ian rasa becik kadi ajeng-ajengan: jaen. Sane ngaranayang sirepe tis leplep ngengkis.

Kalaning matangi titiang kagiat tangkejut. Ade tan wenten malih risamping titiang. Maring jaba sabehe tedun aderes. Langite gulem tebel.

"Kija Ade?" pitaken titiang maring rabi.

"Dija titiang uning. Indayang cingakin ring Bale Gede!" tawah rabin titiang.

Biasane Ade nglukis derika, katuntun olih ajin titiang. Ring Bale Gede, Ade tan wenten. Ring Bale Dauh? Titiang sareng rabi nyingakin I aji kantun sirep leplep. Dija minab Ade? Sabehe tedun ngurimis. Langit gulem tipis. Sunar suryane ngalangin akedik ring selag guleme. Wiakti mabalik sareng grimis sabehe, anak lingsir mao sang sabeh mamedi. Iraga sami was-was, meh-meh Ade nyanan engkebang mamedi, sekadi nyama braya risampinge, sapta raruna sane langkung.

"Matangi sirep, sirep matangi. Matangi sirep malih. Matangi malih, sirep malih. Wus sirep matangi malih. Sapasira kayun bagia ring buan~ kirangin sirep, akehin ngopi! Ah, ha, ha, aha!" pireng ngilis gending Mbah Suripe landuh lemuh polos.

"Pastika sampun Ade derika. Dane ring Bale Delod."

Dapetang titiang sareng i rabi Ade kumuh nglukis nganggen akrilik. Wiakti angob miragi gaguatane ring kanvas, gencang Ian gangsar. Tan pawentuk, sugih warna galang. Makehan warna barak. Ade ngalukis sambilanga nglangi ring sajeroning tembang gending Mbah Surip.

"Kal gandong kija-kija. Jaen nggih, mantep nggih. Kal gandong kija-kija. Jaen nawang. Where are you going. Okey my darling. Jaen ye katimbang negakin ojek ke pasar jaenan kal gandong. My love full. Ah ha ha ha!"

Tabanan, 19 Juli 2009

LOKITASWARI

Rahina Buda Kliwon Matal Ian rahina Kajeng Enyitan kaucap rahina ayuning dewasa. Rahina punika pinanggal 23 Desember 2009 kulawarga ageng merajan gede Jero Tengah makeh rauh matulungan, turmaning nyaksi upacara nigang sasihin putran arin titiang I Gusti Made Mahindu Swara. Nigang sasihin okan dane lanang sane kaping kalih mapesengan I Gusti Agung Made Mahadewa Maheswara. Sane ngranayang gagirang ngametuang ica kulawargan titiang sareng sami, ritatkala okan titiang Premarya Prajna nampu ngabin arin misan dane Mahadewa Maheswara sane jangkep mayusa tigang sasih. Makakalih makurung ring keranjang guwungan ayam kurungan. Dong ja nangis makurung, mahmih ica. lean nyane ngametuang kulawarga sMni sueca ica mabriag. Titiang ngikik taler dane jero mangkune sane ngamargiang upacara ngakak, ritatkala Mahadewa Maheswara kasiraman. Ripelengan rambutnyane kagunting, ramia sanak kulawarga sane numbas. Premarya Prajna sareng matempung milu-milu tuwung nyelepang jinah ka kelungah nyuh gading, maucap benjul: "titiang numbas asiu rupiah rambutne!"

"Mawinan acara sampun puput, ngiring mangkin semeton sami ngerayunin!" ajak ibun titiang.

Kabenengan sareng sami weteng seduk sampun tengai, sedeng becike ngrayunin misarengan dane jero mangku. sane karasa paling enak adonan lawar kuwire madaging jukut ares muang ayam betutune. Weteng seduk jag sami karasaning jaen. Sate klemong, tum, anyang, pesan, serapah, komoh, krupuk celeng, urutan Ian sayur urap. Sami katah mangkin kabaos masakan kuliner nami Bali tui, sada pedes. Premarya Prajna seneng ngajeng sate klemong Ian krupuk be celeng sane tan lalah. Wusan ngrayunin, para sameton kula warga sami mapamit ka jero soang-soang.

Sore sabeh tedun aderes. Titiang sareng Premarya Prajna sirep lelep tis ngengkis. Daweg matangi weteng titiang sakit malilit kadi ancuk-ancuk. Rare sane ring wetenge karasa maklijuhan masesepakan. Yusan titiang mobot ngrempini sampun sia bulan Bali.

"Preraine jegeg bungah diapin dereng masiram. Punika cihna reripta pacang metu rare istri," piucap ajin titiang.

"Kemulan pastika istri saking tatenger -USG, janten sakadi baos Aji," pisaut titiang mantep.

"Malih pidan matureksa ka rumah sakit?" pitaken ajin titiang.

"Mangkin," cawis titiang.

"Mangkin?" pitaken ajin titiang kamemegan.

"Inggih, AjL Baos Dokter Sruti, rahina mangkin titiang pacang ngametuang rare!" ucap titiang. "Imangkin toyan nyom katubane sampun metu mijil."

Premarya Prajna kaajak sareng nininnyane. Titiang kagandeng olih rabin titiange nuju Rumah Sakit Pramasanti. Dasa menit sasampun tiba ring rumah sakit, okan titiang kaping kalih metu saking garban titiange. Rare istri, beratnyane 2,4 kg. Prerainnyane merep putran titiang sane kapertama, putran titiang sane lanang.

"Anak Agung Aji, Gung Gek sampun ngametuang rarennyane, seger oger. Metu jam 20.00 Wita!"

Sajebag kulawarga ageng Jero Tengah sarni lila cita. Imangkin titiang sampun madrue putra kalih. Jangkep lanang istri.

"Iraga apang tetep ada ketut. Aji ipidan KB Bali. Ibun jegege madrue oka papat. Pinadosne aji sareng ibunnyane madrue cucu enem belas. N gelah tanah waris linggah, cucu amonto nyilem. Sane unteng tan dados ngadol tanah leluhur. KB program nasional tuah kakalih, sujatine sane pinih becik. Kewala lacur, iraga nyama Bali ma-KB turmaning transmigrasi ka Sulawesi, Sumatera, Ian Kalimantan. Jag ane teka ka Bali sayan nglimbak ngliunang. Utami nyama saking Jawa Ian Madura. Yan nuju rahina Lebaran mawali ka Jawa utawiMadura. Wus Lebaran mawali malih adasa diri. Tonden nyama dauh dangin pasih ane lenan. Yen iraga transmigrasi, keto mase ane magae ka Jawa muang tiosan gagaene patut. Tan wenten dados copet, maling, garong, marikosa. Cutetne sane neka ka Bali liunan jlema madaya corah ngusak-asik Bali.

Sasukatmaderbe ari, Premarya Prajna degeng meneng roaring jeroan ngrunguang raine. Yusane mangkin sampun genep petang tiban. Sampun galalme ngaranjing ring TK alit. Premarya Prajna seneng ngambar. Seneng nonton film kartun ring kelir televisine.

"Premarya Prajna, pirengang ja, ibu lakar nyatwa!" ucap titiang wusan nyusuin Lokitaswari, ripelengan arinnyane sirep. "Ibu makeh madrue satwa pida lega. Pirengang ja! Kayun mirengang?"

"Kayun," ucapnyane jangih ngilis sambil rnaanggukan.

Rurnaris titiang nyatwa. Satua bawak. Titiang nyatwa gurnanti makakalih rep sirep makenyung landuh.

Tabanan, Saniscara, 20 Februari 2010 Wuku Dukut, Sasih Kasanga

BUUT

emeng remrem. Sayonge monyer, mapagut dingin S ngutgut. Tan pasandal titiang nuluh lubukan. Nuluh pundukan carik. Ngentasin tegal. Ngaliwatin telabah, tukad. Menek tutun jurang. Tan marasa mamargi pitung kilometer, gumanti manggihin margi ageng. "Ampurayang titiang jero supir! Titiang wantah . makta jinah nem tali rupiah, napi dados numpang gumanti ka Tabanan?" pitaken titiang ring jero supir rikala nyetop bus Manis jurusan Pupuan-Tabanan. "Inggih, dados," baos jero supir sinambi makenyung olas lascarya asihngeton titiang sareng okan titiangmabusana maong makodong turmaning uek. "Ibu, titiang seduk," sesed okan titiang saking inurn. Dibi sande titiang makanda gede sareng rabin titiang ngrebatin indik prabia masekolah. Pasemayan rabin titiang, yan saja jati pastika pacang dados alaki rabi, lakar nglanturang kuliah ngrereh 52. Titiang dados dosen maring IKIP swasta sambilang kuliah malih. Rabin titiang sane makarya ring Kantor Camat Selemadeg tan prasida ngwantu. Tonden malih titiang mobot ageng. Ngrempini limang bulan. Okan titiang Gung Gede sampun mayusa tigang tiban. Sasukat titiang mobot, ruwetne tusing kodag-kodag. "Sira ngambil tipate akelan muang taluhe abungkul ring pawaregan?" pitaken ibun titiang nyesed.

"Titian~ Ibu, nyojor ka pawaregan ngarnbil ketipat muang taluhe, icen Gung De Alit. Ampurayan~ kaden titiang sampun wusan mabanten!" pisaut titiang.

"Badah, nah kujang man. Kaden ibu sing Gung Gek ane ngarnbil. Tuah ja suba mabanten di merajan. Ane tonden di palinggih bale banjar," ucap ibun titiang.

"Pedalem Gung De Alit seduk. Nyanan wus ngajeng masiram lantas, nggih!"

"Nggih," cawis Gung De Alit sarnbilanga ngajeng kilen-kilen.

Wus masirarn, maganti baju anyar. Kabenengan wenten akudang stel bakta titiang saking Jro Kauh.

Gung De Alit mapelalian awai. Yan suba ada papelalianan, Gung De Alit degeng. Krakak-krekek padidi. Punika anggen titiang bungan demen. Nanging digantine cerewet, sukeh sajan nungkulang.

"Anak kenken dadi terns buut, apa ane kakerahin, jag setata maiyegan cara meng ajak cicinge?" pitaken ibun titiang ring bale jineng.

"Indik jinah. Sarnpun abulan titiang tan naur kuliah. Wenten akudang pakaryan kuliah durung pragatang titiang. Len weteng kene gede, len Gung De Alit cerewet. Keles asane keneh titiang. Kadi rasa titiang uyut ngandanin karnen suba uek," tutur titiang.

"Nah, kene ento. Adane idup makulawarga, jele kalawanmelahento mabesikan. Cara payuk ajak tekep, lamun apa ja adengne nekepin, jag pasti lakar makrumpungan. Nah, yan dadi pang eda nganti kepeh belah," piteket ibun titiang. "Janil makejang apang pada saling ngalah. Yan makejang tusing nyak ngalah pragat buut sabrut uyut."

"Titiang magedi karana tan tahen uyut. Luwungan n galah gen suba," ucap titiang.

"Nah keto suba alahang ragane! Liu anake buut ring kulawarga karana tusing ada nyak ngalah. Biasane anal< su gih uyutne karana mamiteraan. Yan nak lacur tusing ada len uyutne ulian pipis. Man, matuane di Jero Kauh kenken?" pitaken ibun titiang nyesed.

"Matuane makanda ajak rabin titiang. Ada dogen uyutanga nganti puik. Ajak tiang biasa-biasa dogen. Rabin titiang keras, matuane keras. Paturu kekeh jangkeh keras. Ribut dadine uyak buut tan papegatan. Kutek geruh asane kulawargane."

"Man, sasukat matuane buka dadua pensiun tusing d adi guru, apa jani gagaene?" pitaken ibun titiang sambilanga majajahitan di bale jinenge, kenten mase titiang sareng makarya.

Wusan masan nyakan sawetara jam 09.00 semeng makeh pada nyama brayane rauh matulungan. Ajin titiang makarya garasi montor, tumanggal solas September rahina Saniscara pacang kaplaspas turmalih macaru alit.

Makeh pailenan banten pamakuhane. Madaging caru siap brumbun dados 33 tanding. Peras lis sorohan jangkep. Pamelaspasane: biu kaonan soroh pat, prastita luwih, durmanggala, durmanyita, pabersihan, matebasan sapuh daki, tulud daki. Lara malaladan panglepas kala. Pageh urip, pangambean. Madaging tebasan kurenan, semara ratih, tebasan pamelaspasan. Jangkep pangurip-urip, getih siap putih. Getih bebek wadahin takir. Pamor macampur kulit atakil. Sigsig jaja begina matunu. Sigsig ambuh, madu, janten, toya kumkuman, paso anyar panyasah. Punika sami kakaryanin sameton, gumanti palinggihan sang muputang peras lis sorohan sami abesik.

"Aji!" ucap okan titiang Cung De Alit nyesed ajine rauh, sambilanga mamontor-montoran nyagjagin gangsar.

"Adi tusing ada asune majelawatan ngongkong? Biasane kasil kongkongane," baos rabin titiang maring Cung De Alit.

"Asune sane celapat-celapat ring margi sampun telas mati kacetik olih petugas eleminasi. Keto mase asune dini. Makeh asune macetik baan mamuduh keni virus rabies," pisaut titiang.

"Ampurayang titiang, Adi!" pisaut rabin titiang maring titiang.

"Ampurayang taler titiang, Bli!" wales titiang makenyung.

Sukra, 11 September 2009, Wuku Cumbreg, Sasih Katiga. Sang Surya matangi saking pakolemane, tejane putih kuning kaemasan. Kala semeng galang surya, Ida Bagus Purwa muputang pailenan banten pamakuhan muang pacaruan alit melaspas bale garasi. Sami sameton sibeh ring merajan gedene rauh nyaksi.

"Nah mangkin sami ngrestiti mabakti mangda sada rahayu tan kakeneng ribut buut!" ujar Ida Bagus Purwa.

Rabin titiang makenyung. Titiang taler makenyung. Kenyung kawales kenyung. Langit pelung karasa dayuh. Tan malih mamiuh buut.

Tabanan, Saniscara, 12 September 2009 Wuku Gumbreg, Sasih Kiltiga

GATRA SUNGKAWA

Titiang kagiat pisan, kadi kasander krebek tatit tengahing rahina mireng gatra Aji De Nurdjana sampun antaka tan kari nyeneng maurip. Ta kabaos ring telepone, ragane seda ring kapal terbange sadurung pacang matuIak saking Bandara Adi Sucipto, Yogyakarta nuju Palu, Sulawesi Tengah.

Daweg nerima telepone punika saking arin titiang I Gusti Ketut Adi Dewantara, ajin titiang sampun matulak ka Denpasar. Ragane ngadirin pembukaan Musikalisasi Puisi, Anggara 3 Agustus 2010. Turmaning ngawit benjang dados juri Dramatisasi Puisi, Buda--Wrespati, 4-5 Agustus 2010 ring margi Hayam Wuruk, RRI Denpasar.

Semeng punika galah dauhjam07.30 Wita, kulawarga agung merajan gede Jero Tengah lepug bintit. Mersihin bale gede turmaning masang eteh-eteh lanang-lanange. Istrinistrine nyiapang toya kumkuman, toya asem muang banten sesaji. Mawinan gatra pacang digelis rauh layone. Tukang rumput digelis nyukur padang ring natar. Para sameton muang kulawarga saget wenten nyelang korsi ring bale banjar. Wenten masang tenda ring natar.

Wenten babligbagan sareng Jeng Hesty Murdjani ring Yogyakarta maring telepon. Cutetne layon Aji Nurdjana pacang rauh benjang sawatara jam 23.30 Wita. Ring Yogyakarta layone sampun kasuntik antuk formalin kakuatane wantah limang rahina. Ring Jawi tan biasa sakadi ring Bali kakuatan suntikan formaline gumanti duang bulan.

Sawatara jam dasa semeng, rauh saking Polda Bali, para polisine masang tenda ageng tur panjang ring arep korl agunge. Akudang tru.k polisi tios ring makta tenda, wenten muat korsi makeh. Ajin titiang kagiat miragi anake akeh pada rauh, utami saking kapolisian.

Benjangne jam 23.30 Wita, rahina Buda, 4 Agustus 2010 serinene manguing, layone rauh saking Bandara Ngurah Rai. Iring-iringane sane rauh. Kapertama paling arep sepeda montor patroH polisi petang pasang. Montor patroli asiki, wau tigang bus ageng muang iring-iringan montor tiosan.

I Gusti Nengah Nurata arin ajin titiang ngiring layon. Hesty Murdjani sareng putrane, I Gusti Gde Era Adhinata, I Gusti Ayu Made Suryarani, I Gusti Ayu Nengah Puteri, Ian akudang-kudang kulawarga Jeng Hesty tedun saking buse. Preraine sami kuyu. I Gusti Ketut Adi Dewantara, Bekti Maharani istrine Aji I Gusti Nengah Nurata, I Gusti Ayu Agung Ardha Candra Cahyaningrwn rauh ungkuran sareng bibin titiang, I Gusti Ayu Ketut Panca Sari.

Peti layone mabungkus bendera merah putih kausung olih para polisine. Ring lebuh korl agunge para polisine ngadeg ngusung petine. Biang titiang, I Gusti Ayu Made Susiati, ngaturang segehan gede, canang madaging taluh, tabuhan, dupa, asep, sambuk, wus punika wau layone ngeranjing ka jeroan. Peti layone sane kausung para polisine kasanggra kulawarga ring bale gede, peti kabukak. Biang titiang ngaturang wangi daksina. Raris layone kasareang. Layone makepa nganggen toya cenana, lengis nyuh. Ajin titiang, I Gusti Putu Bawa Samar Gantang sareng arin-arin dane, I Gusti Nyoman Dana Deska, I Gusti Nengah Nurata, I Gusti Made Adi Nurama, Ian rain titiang, I Gusti Made Mahindu Swara masarengin ngepa. Wus makepa layone kasaputin antuk kain. Risamping sirah layon, magenah ring ersania ajengan rarapan. Kagalangin antuk lampu lelintingan ring kurnba madaging beras muang lengis melah.

Petine kabakta ka setra nganggen truk patroli polisi. Peti muang eteh-eteh kalengkapan layone kageseng telas rata puwun dados abu. Wengine punika sami kulawarga magadang gumanti semeng, rnakeh sane main ceki ngilangang kiap.

Benjang sorene kulkul ring bale banjare magebug. Ngawit rahina Wrespati, 5 Agustus 2010 krama banjar Eka Budhi Tegal Belodan giliran magadang. Suang-suang arahan madum dados tiga. Sami sarnpun ingkup mapaletan arahan kauh, tengah, Ian kangin. Banjar Eka Budhi Tegal Belodan makehne 286 kepala kulawarga.

Salami 14 lemeng, Jero Tengah satata ramia rahina wengi. Kulawarga ageng saking Mengwi, Jimbaran, Bakisan, Kerta, Dukuh, Jambe, Malkangin, Delod Rurung sami pada ngarauhin.

5edane Aji De Nurdjana sane nadak sara rnakrana sungkan kaketug papusuh utawi sakit jantung. Ngaranayang sami sameton rniwah krama banjare kagiat. Nanging tigang sasih langkung naenin mantuk sadaweg rabin rnisan dane Oni, Sudarto tan kari nyeneng. Kapolsek Tabanan, AKP

Puoulan Satua BaW.JISudarto keni sengkala tabrakan adu jangkrik ring By Pass

Kediri -- Pesiapan. Aji De Nurama polih tangkil mabhakti ka Pura Dalem Kubon Tingguh, Batukaru, Tanah Lot, Bulung Daya, Ian Besakih.

Aji De Nurdjana seda ninggalin istri, oka muang cucun dane. Ninggalin kulawarga agengJera Tengah. Kantin-kantin dane sane saleting ring AKABRI warsa Saniscara, 7 Agushts 2010, sadurung benjangne jagi pacang karingkes. Sami pensiunan jenderal, rauh saking Jawi, Sumatera, Sulawesi, Kalimantan, Nusa Tenggara Timur, Maluku, Ian Papua. Rata-rata kantine sane rauh nyumbang, madana punia ayuta rupiah. Etang-etang dana punia ulung dasa yuta rupiah lebih. Durung taler sumbangan saking pangutsaha, Bupati Anyar Tabanan, Ni Putu Eka Wiryastuti sareng wakilne, I Komang Gede Sanjaya nyumbang tigang tengah yuta rupiah. Mantan Bupati Tabanan, I Nyoman Adi Wiryatama, bapakne bupati mangkin nyumbang ayuta rupiah. Durung taler saking Gunung Harta, Mercy Foto Studio, Wina Cottage, ngarata ayuta rupiah. Jra Putu bon Wen, okane Wong Ayeng nyumbang 350 dus Aqua. Oni 18 dus.

Untengne rahina Soma, 16 Agustus 2010 rikala pangabenan, kulawarga ngambil peti layone sane mabungkus bendera merah putih. Peti kausung saking bale gede gumanti kori agung. Para polisine ngambil saking kori agung nglanturang ka wadah. Iring-iringan bade tumpang pitu, trajangan, lembu marerad. Paling arep para polisi istrine makta karangan bunga. Angklung, gong ngramianin. Suryak pangusung wadah, trajangan Ian lembu ngendih murub rikala ngiterin catus pata ring jalan Gajah Mada, Tabanan. Ajin titiang makta tulup ring arep wadah. Gung De

Mahindu muang Gung De Era Adhinata ring duur wadah nyambehang beras karura. Aji Mang Dana Deska mategen ring lembu. Iring-iringan wadahe panjang. madawa 2 km.

Tabanan, Soma, 16 Agustus 2010 Wuku Bala, Sasih Katiga

SUNGKAN MATEMU PAICA

A jin titiang, sawilang wengi bentet, eekah-eekoh ngelkel makokohan. Kokohannyane tuh. Idibi iring titiang matureksa ka dokter praktek ring Tuakilang. Panes dane 36 derajat Celcius. Tensin dane menek 185.

Dokter Dewa Sudana sane nureksa, ngieen dane sirup tamba kokohan Pone olin. Apepel pil tablet Alpara. Apepel pil tablet Lexavit. Apepel tablet Farmabes Deltiazen. Muang apepel pil kapsul Duramyein. Suang-suang pepel madaging dasa pil. Sami kainum ping tiga sawilang rahina.

Peteng rahinane malih matureksa ka dokter. Sawilang wengi ngelkel. Koeap inueap yening kokohane tuh, sue ngrereh segerne. Tamba sane kaieen malih tamba sane pateh. Tan mase belur seger-seger.

"Ngiring ja asapuniki antuk, AjL Panes Aji sampun biasa. Tensi taler beeik. Mangkin kantun makokohan. Jag asapunapi yen tegarang nyobak ngajeng buah belimbing buluh. Ngajeng jeruk nipis. Muang woh-wohan, sakadi strawberry Ian tomato Taler sayur brokoli, wortel, toya base Ian toya jahe," kenten titiang nawahin.

"Nah, kenken ja Agung Ayu," pisaut Ajin titiang sambilanga eekah-cekoh ngelkeL Sawilang rahina ngajeng woh-wohan, sayur-sayuran. Masiram nganggen lengis Vicks, minyak angin muang minyak kayu putih. Pamuputne ajin titiang mawali seger oger.

"Aji sampun lingsir, makeh madrue cucu. Mangda tetep seger, sirep mangda genep. Ngajeng-ajengan tahu, tempe, woh-wohan muang sayur-sayuran. Sampunang malih ngajeng daging. Wetenge tan kari siteng. Makarya nganut yusa. Seneng makesenian. Sering masemadi ngeningin kayun. Jag pasti sampun Aji satata seger oger. Aji sampun mabo tanah, sampunang mapikayunan ruwet. Ning-ningang kayune," painget titiang maring aji.

"Suksma Agung A yu! Biange mase ngelingin keto. Anak mula keto tuah benehne Aji ngancan tua. Kamulan ja angkihan baan nyilih. Tusing kena antuk, yen ke dadi tagih apangja Aji seger oger panjang tuuh gumanti nugtug waton," pisaut Aji banban alon sinambi ica.

Untun dane kantun utuh tileh kukuh. Panyuryandane becik tanpakacamata. Sajawaning rambut dane mamutih sami. Anggan dane sregep kukuh. Carman dane becik. Yusan dane sampun nem dasa dua tiban mangkin. Kama muang pranan dane becik. Ento anggen titiang sakulawarga seneng.

Wrespati, 11 November 2010, wengi jag nyaroton rauh Leny Kusuma Putri, Putu Julandaeru, Agung Bayu Soethiana Putra, I Gusti Agung Ayu Intan Maya Ptawita, I Gusti Ayu Putu Candrawati, muang I Made Agus Ariesta Paramarta, anak Sanggar Sastra Remaja Indonesia (SSRI) Bali sane kamanggalain ajin titiang, tur urukang sawilang Redite magrosoan makta sanganan roti muah woh-wohan.

"Nyen nyambatin tiang sakit?" pitaken ajin titiang maring anak sanggar sane rauh.

"Titiang," pisaut Agung Bayu Septhiana Putra, sisian ajin titiang ring SMIP Saraswati 3 Tabanan. Ipun nyobiahang maring timpal-timpalnyane ane ngranjing ring SMAN 1, 2 Tabanan, SMAN 1 Kediri, SMAN 1 Mengwi, Badung, SMA TP 45 Tabanan, Ian SMIP Saraswati 3 Tabanan. Redite, 31 Oktober 2010 rauh Wulan Saraswati sareng Emia saking SMAN 1 Denpasar daweg ajin titiang sungkan kapertama. Raris nyambung malih pat belas lemeng gumanti mangkin sampun seger oger.

Sane paling sering rauh I Made Sugianto, lepug maosang indik rancana ngamijilang pupulan puisi "Kisah Sebuah Kota Pelangi", pupulan puisin ajin titiang punika nyanggra Hari Ulang Tahun Kota Tabanan ka 517. Sinalih tunggil acarane pinanggal 23 November 2010 pacentokan puisi pantaraning SMP sa-Kabupaten Tabanan. Sane dados juri ajin titiang sareng I Made Sugianto muang I Gede Putu Dharmana utawi Pan Godogan. Pacentokan puisine ring Gedung I Ketut Maria. Pucuk acara 29 November 2010, Sanggar Sastra Remaja Indonesia nyolahang unen-unen Musikalisasi Puisi. Sami acara punika kabukak olih Bupati Tabanan, Ni Putu Eka Wiryastuti, S.sos sareng wakil dane I Komang Gede Sanjaya, S.E., M.M.

"Mih, puniki wenten sepeda anyar. Aji wau numbas?" pitaken Gusti Ayu Putu Candra Wati sada aleman.

"Idibi sande kabenengan Aji sedeng maplawa barak, ngendong ajak I Made SUgianto, jag nadak sara teka taruna sekeha demen masepeda," tutur ajin titiang banban alon.

"Ji kuda Aji numbas?" pitaken I Gusti Agung Ayu Intan Maya Prawita.

"Polih paica saking sekeha demen masepeda sane kamanggalain Ibu Bupati, Ni Putu Eka Wiryastuti, sareng Wakil Bupati, I Komang Gede Sanjaya. Indik pangajin sepedane Aji tusing suba nawang," pisaut ajin titiang.

"Paling tan sepeda puniki mapangaji petang yuta rupiah. Titiang naerun nyingak sepeda Polygon barak sakadi puniki," cawis Agung Bayu Septhiana Putra sambilanga mratiaksa. "Puniki matulis Polygon Monarch lUltuk Indonesiaku, Shimano Equipped Swallow."

Sami mratiaksa neleng nyingakin sepeda Polygon barake karl anyar, kaambil saking toko Asia Jaya. IdumlUl tauke toko Asia Jayane ngajakin masepeda sehat sareng Ibu Bupati muang Wakil Bupati. Ajin titiang nulak. LUlUlgan suba masepeda ontel sawilang rahina ngajahin ring SMP Harapan, SMIP Saraswati, Ian IKIP Saraswati Tabanan. Dane samplUl duang tiban pensilUl kemaon tetep karl ngajahin ring sekolah swasta.

"Pidan Aji ngelah sepeda federal warna poleng langit jag ilang kinsanang di toko, kalain mablanja di Pasar Dauh Pala. Jani paica saking taruna sekeha demen Ibu Bupati Tabanan," tutur ajin titiang.

IIAji sane ngicalang?" pitaken Leni Kusuma Putri.

"Boya ja Aji, Biange sane ngilangang. Palaibang maling paling," pisaut Ajin titiang.

"Ngomong-ngomong indik Ibu Bupati Tabanan, Peringatan Harl Pahlawan dibi semeng, Buda, 10 November 2010, ngwacen teks Pancasila, sila katigane lali kawacen," ucap I Made Agus Ariesta Paramarta kedek ngikik. "Lali ngucapang sila katiga, Persatuan Indonesia." "Kenten mase spanduk ring arep gerbang kantor bupatine, matulis: Hari Palawan, patutne Hari Pahlawan. Adi bisa keto?" pitaken Putu Julandaeni.

"Ento suba adane ampah. Campah," sahut I Made

Agus Ariesta Pararnarta.

"Tawahne buin tusing ada bani masuryak, onyo nekes neking nengil ane bareng upacara," timpal Agung Bayu Septhiana Putra.

"To mula keto adane manusa tan luput teken pelih. Tusing ada manusa sampurna. Kola keto suba resiko dadi mawerat. Di salahe wilikane," cawis ajin titiang. "Makrana ada tusing bani baan kuasane. Luungan nengil selamete alih.

"Puniki sampun kaucap sungkan matemu paica. Turmaning akeh sane ngrestitiin Aji mangda satata seger oger," tempung titiang sasampune sami alit-alite mapamit. "Samalihne kadi titiang sane wetengne Aji tetep pageh negakin sepeda ontel. Masepedaan sarahina-rahina ngranayang bayu seger. Tan ja numbas bensin. Tan ja ngrereh SIM," ucap titiang.

"Jani liu Aji ngelah sekeha demen masepedaan. Risamping cerik-cerike di sanggar, I Made Sugianto bareng matempung, sawilang singgah ka sanggar ring Jero Tengah jag lengud satata ngaba sepeda Phoenix muani," ujar ajin titiang.

Pinadene mangkin ajin titiang madrue sepeda Phoenix jEmgki, sane sarahina-rahina bakta ngranjing ngajahin. Sepeda Phoenix gadang wayah sane anyaran kaanggen kapahkapah. Prarain dane bungah tan madaya sungkan matemu paica sepeda Phoenix barak.

Tabanan, Sukra, 12 November 2010 Wuku Wariga, Sasih Kanem

PANGELIMUR SANDIKALA

ang Baskara nudut alon mararean ka pameremanne. S Langit ring pastima nasak gedang masemu bang. Pura Tanah Lot katon menak Iinuih madasar rub murub sunar segara ring sandikala. Udiana becik ngulangunin lingkeran akasa pangelimur sandikala. Titiang tan eling sapunapi manawi, inab sampun ping kuda, ngatonang panorami becik puniki. Apisan titiang sareng sami masesangi, yaning Iulus ujian, bakal mapesta nginum es kuwud ring tegalan Arya. Tegalannyane ring tepi siring tan doh saking Pura Tanah Lot. Tegalan sane makeh katumbuhin taro kalapa ngulap-ngulapin kasirsir angin kesir-kesir aris. Kuwus angin, gadebur iak segarane mantig-mantigang larnben tepi siringe, disapunapine nyagur parangan. Tembang sahananing sane kawentenang olih Ida Sang Hyang Widhi Wasa, soroh sakancan gurnatap-gumitip. Inggih punika kadi paksi Ianglang be ngigel masolah masasanderan nyander iwak gumanti wareg, tur raris mawali ka s~bunnyane makta gagapan anggen pianak-pianakne sane kantun rare.

Titiang, Susi, Santi, Ian Sari mratiaksa segara tan patepi, samudra Hindia sane galak. Segara tan naenin sirep. Segara setata nyilem karem makeh sane tan kauningin pidagingnyane. Titiang makenyung pararagan yaning ngingenin magelut maring segara. Wenten rasa pirasa becik tan keni antuk maosang.

"Napi minab sane ngawi Purbarini masemita? Manawi te wenten pangeling manis ring Tanah Lot puniki?" pitaken Susi megat lamunan titiang.

"Wenten pangeling manis ritatkaia kari ngranjing ring taman kanak-kanak. Ajin titiang, sering ngajak meriki nyingak panorami sandikala. Aji masepedaan ngandeng titiang. Mangda jit titiang tan pegeI, Aji nagingin galeng alit maring gandengane. Gumanti mangkin ajin titiang tetep kija-kija Iunga jag pragat masepedaan. Tuah asiki guru sane cingak titiang tetep pageh kukuh masepedaan gayung. Sepeda Phillips tatamian wayah titiang. Naenin abulan pisan ban dalem muang luarne kagentosin..." tutur titiang.

"Ban arep Ian ungkur?" selag Susi.

"Inggih bane maka kalih," ucap titiang nyekenang.

"Nguda adi bisa enggal sekadi punika? Napike inab merek bane kasar? Kualitasne ece?" nyek Susi.

"Boya ja asapunika, makarana ajin titiang ngajahin ring pitung SMP swasta. Ngajahin Seni Rupa selid sanja," sahut titiang.

" Pili, ngajahin ring pitung SMP swasta. Yan kapa dados titiang uning SMP napi gen punika?" pitaken Susi sayan dot uning.

"SMP Harapan, SMP Dharma Bhakti, SMP Pemuda, SMP Handayani, SMP PGRI, SMP TP 45, muang SMP Saraswati," piseken titiang.

"Dadosne makeh krecene nggih?" ucap Susi.

"Nenten ja, nanging Iamun kawentenane. Kemaon mangkin tuah ngajahin ring SMP Harapan kemanten. Makeh SMP swasta sane sampun pejah, mangkin tuah wenten kari duang SMP swasta, inggih punika Harapan Ian Saraswati. Aget rnase ajin titiang raris kaangkat ring sinalih tunggil SMP negeri," tutur titiang mangenang rahina langkung. "Guru Seni Rupa kamulan sengkil. Nika makarana ajin titiang laris. Mangkin risamping ring SMP Negeri 2 Tabanan, ajin titiang karl ngajahin ring SMP Harapan. Titiang tan surud-surud ngingenin, kenapi ajin titiang tetep kukuh ajeg masepedaan. Titiang sami okan-okane taler katumbasang sepeda gayung. Titiang masemeton sareng papat. Alasan ajin titiang terus teguh pukuh rnasepedaan gayung, tan perlu rnadrue SIM muang numbas bensin. Tan perlu nganggen STNK. BBM menek, bensin mahel, jag ajin barange tur angkutane mahel taler. Ajin titiang biasa-biasa kemanten. Samalihne ngaranjing ngajahin tan doh saking jeroan," imbuh titiang.

"Pantes ragane tan naenin panggih ngalinggihin sepeda montor," cangkuak Susi.

"Magandeng saja ja nglemeng, cara mangkin niki. Seken kan Susi rajin ngandeng titiang," imbuh titiang.

Titiang Ian Susi iteh mapalawa barak, ngendong. Kenten taler Santi Ian Sari. Dane makakalih maekin titiang sareng Susi. Santi muang Sari, piragi titiang uyang, nguyang sakadi buut sungset.

"Arya dados lami pisan menek, mamomgkod taru kalapa?" ucap Santi sinambi mratiaksa sadohdoh ningalin jag tataruan kalapa. Duang ukud semal kakaton makepungkepungan riang pisan saking pucuk taru asiki ka pucuk taru sane tiosan. Apasang sernal punika makecog, nglayang ngalantur matinggah ring pucuk papah kalapane, iing pisan kakecogane. Rikala makecog, nglayang, ikuh Ian awakne kemper ka samping. "Pih, pangelipur sandikala," gelur Santi.

Suarannyane kadi kelem nyilem, karem, kauluh gerudug iak segara nigtig mantig parangan.

"Nto dane menek, rnarnongkod taru kalapa derika. Tawah tan wenten munyin buah kalapa sane magelebug ulung. Arya mamoya malengok nyingakin ane boya-boya betenan, ngiring ja iraga sarni maekin merika!" ajak Sari tan tahen. Titiang sareng sarni gageson rnagresoan nuju merika. Pantes saking inuni gelar-gelur parcurna, kado, pocol rnase tan kapireng. Tuah Arya kantetan titiang sareng sarni. Dane halus, epeh, raket, Ian sadarana.

" Dane aeng, kabinawa, apisan madrue papat gagrijugan. Boya ke punika kabaos gigolo, kasarne sundel muani," ewer kantin-kantinnyane. Kaewer sakadi punika dane tuah masernita kemanten. Jag tuah nyawis," Banggiang sarnpun!" Arya kacarca kadi napi ja tetep masernita. Cacawisane bawak nanging ngenenin. Arya kapungkusin "! Irit Ngomong." Basa anggane nyenengin. Arya maraga langsing lanjar, macarrna soklat manis. Benul, hal us dabdab alon Ian deem kalem alep. Cutetne nyenengin. Punika mawinan dane kapilih dados kanti raket. Kabenengan titiang sareng sarni asiki SMA Ian sakelas. Siki jurusan ring SMA Negeri 2 Tabanan. Jurusan Basa Indonesia.

"Duuuk...blukkk!" kapireng suaran barang-barang ulung rnagelebug. Munyin buah kalapa pagelebug ulung ka tanah. Titiang makejang raris lepug makepung. Macentokan gageson narnpekin. Arya tedun banban alon-alon kalakon, makta sabit sane maseletan ring wangkongnyane. Arya tan sakadi sane sarnpun-sarnpun riang gagirang egar liang Ian benjul. Dane tampek kirnud kadi salah sengguh. Durung naenin dane maparisolah tawah kadi punika, kadi nyingakin leak, babutan.

"Arya nyingak napi?" taken ti tiang sareng sami sinarengan.

Arya tumerus nujuh-nujuhang ring pascirna, maring genah lebah bet ngandang tumbuhan ambengan. Biasane ambengane kasenengin ula. Jejeh titiang ngamanahin. Saking manah dot uning titiang sareng sami gerimutan nuju genah sane katujuhang. Cingak ring lebah lebuh akudang punyan pisang sane sedeng nedeng mabuah. Wenten akudang ijeng pisang mabuah nasak. Pisang tuah apisan mabuah, sasampun punika mati turmalih tumbuh entik sane anyar. Tumerus tedun nganuwunang malih tampek tukad mabatubatu, toyane ngricik maembah ning nuju segara.

"Napi kacingak AI?" pitaken titiang gerimutan, kesel.

"Ento, cingak ring se1aganbet punyan pisang punika!" wisik Arya sada ngekoh.

Titiang, Susi, Santi, Ian Sari saling nengneng muah maimbuh sengitan. Titiang sareng sami tedun sinarengan nuluh abing sane wenten pundukane.

"Mimih, aduh Dewa Ratu Agung Dalem Gumi, wah, ciringon!", titiang sareng sami magelur sinarengan. Kagiat tan amat-amat. Apasang daha taruna matumpuk bah, inab wus ngigelang barong. Degdeg mamegeng meneng leser bungker jengker. Makakalih malalung atenga. Kantun nganggen kawaca seko1ah. Bagian betene tan pabusana. Malalung aya. Sane 1uh maduwuran neteh muanine. Titiang mireng genah akuwuban Tanah Lot-e tenget. Sareng kalih matumpuk nyikiang raga ngametuang jaruh. Neng, meneng. Meh-meh makakalih dempet kadi kembar siam tan dados kelesang. N grereh jaen nepukin lek leklek, makarana kapastu kapongor olih sane madrue dangka, makawanan genah dane kadadosang genah ngigelang buang. Dtawi sacara caraning medis uat unteng nyane lih mailutan mawinan turnerus kenceng turmaning atos. Tan doh saking taruna-taruni punika punyah ngulurin buang tarnpek kalih buah kalapa muda marupa kuwud encep nuncep rnaring bongkol punyan pisang. Tan wenten liahan ketelan rah. Tan wenten tatu ring makakalih. Napi rninab sedeng jaene ngigelang barong, jag nadak sara rnagelebug kakalih buah kuwud punika sane ngawinang kaketugne tangkejut raris ngararis tan eling ring raga utawi inab sarnpun padem.

"Ngiring iraga sareng sarni ngalapurang maduuran!" ajak titiang maring kantin-kantin titiang sane narnpek bengong ngolol rnratiaksa napi sane sekala kapanggih iwau punika.

"Dtawi iraga sareng sarni ngosong!" kauk Susi.

"Diiih baat, menek abing malih.", semprot Santi.

"Yeah ngiring ajak makejang nureksa! Mogi-mogi tan eling raga kernanten!" semprot Sari.

Arya ngarnbel tangan tengen sane lanang tur narnpekang tangannyane ka irungne muang masang kama maring wijangnyane sane mateteh. "Miroih, kantun anget. papusuhnyane ngarudug. Pranannyane karasa makesir alus. Punika cihna tan eling raga. Jantos dumun tiang tuun betenan ngarnbil toyan tukade nganggen daun pisang!" Arya gageson tedun ka tukad.

Maka sarni polih rnakejang boya ngantos Arya ngereges menek maduuran. Tan ja sue raris maka kalih eling ring padewekane kakalih kagiat pisan nguninginkawentenan titiang ajak makejang. Wenten rasa pirasa lek malawat ring praraine. Tan pasiring makakalih gagesonnyaluk busana sane gomboh lepas. Tan paucap kakalih nudut margi pundukan ring abinge. Titiang maka sami mamengkeng malengok.

"Badah! Nak kija makakalih?" pitaken Arya ngon ingon.

"Makaon, ical malayu!" pisaut titiang sareng sami sinarengan. Makejang sinarengan ngelebang ica.

"Sapunapi satuannyane?" pitaken titiang sareng Arya.

" Aruh! Aeng igel-igelan barongne. Angkukane ngepir cara asu masaki!" ueap Arya masemita kalem.

Kutange toyan tukad sane kantun ring bungkusan daun pisang punika.

"Tatkala titiang mamongkod kanti ka muncuk taro kalapane, raris miseken milihin kuwucine. Tan sue titiang rnireng suaran kedek jaruh. Kakak-kikik cara jaran buang matunggang persis tan doh saking beten taro kalapane ring dija titiang mamongkod. Makakalih sedeng punyah kasmaran magutgut madiman, saling sesep. Sane daha istri lacap gerunyam. Di kenkene ngrencengin nirdir cara marmut masaki. Titiang dumadi ngon ingon keledat-keledit kawehin antuk nyud macampur brangti nyingakin apasang sisia makarya jaruh ring wawengkon tegalan titiang. Titiang mratiaksa sameton prakanti sami uyang ngantosang. Titiang tan rungu malih, gelis-gelis ngangget akudang buah kuwud sane mabrarakan makacakan, sinalih tunggil wenten sane matanceb ring bongkol punyan pisange. Dasdas nepen sirah makakalih. Inab ento ngaranayang makakalih kagiat Ian ...."

"Tan eling!" sagrep titiang sami sinarengan.

"Inggih asapunika sampun sakadi sane cingakin ragane sami. Amunapi malih, ngiring ta maka sami mangkin mapesta ngajeng kuwud!" ajak Arya ngalihang babaosan.

Arya sregep melah kuwud nganggen prumpak mangan, anggen ajebos sabetnyane kari satia maselet ring tundunnyane. Tan, sue raris raga sareng sami ngrasaning ngajeng kuwud. Enak turmaning seger oger rasane. Raga sami nginum muang ngajeng daging kuwud saledangan kayun gumanti marasa wareg. Sang Baskara sayan nedunang, ka pasarean. Gerudug iak segarane. Ngasirsir sang pawana mageris heneng ngilih-ngilihin daun-daun kalapane, santi. Segara Ian akasa masikian tunggil. Rahajeng basuki santosa lingkeran akasa. Rahajeng basuki santos a panyelimur sandikala.

Tabanan, 8 Juli 2008

ASU KINTAMANI

ore, Redite, 27 September 2009. Langit putih kusem. S Salantang margi ring Kota Tabanan, kuwuban genah Desa Dauh Peken suung mangmung, mungmung. Wenten sane tawah karasayang. Biasane asu kampunge malebang rengas kema-mai ngalih mamahan. Nanging mangkin tan wenten majelawatan. Kija inab? Asiu pitaken malinder jalan mula. I Selem nyalang, I Lolik, Ian I Roni satata nyanggra titiang raket ngegal-ngegolang ikuhne, ngongkong manying, kasil. I Luh, asu luh warnan bulune soklat kuning kaemasan kadi singa ring arena sirkus, akrobatik turmaning kakongkongane nuIen, len nyanggra titiang.

Katiga asu ubuh-ubuhan sane sayangang titiang tan tahen lami ngijeng ring jeroan. Dademenane macanda, maplalian ring margi. Tigang rahina lintang asu muanine buduh puruh ngepungin I Luh. Masan asu kasanga ngaranayang kulawargan titiang kesel, brangti. Man sapunapiang tan brangti, rahina wengi asu-asune kasanga. Kori Ian pamedalan garasine kaencehin, asu-asu muanine nyambehang buang. VIah asu rengas ngawetuang bayun titiang bangras tatkala I Luh karebut asu muani makejang galak nagih marikosa. Kene sampun kewehne yening sampun lagu, anggen biasa ngubuh kuluk luh sane makutang ring tegalan utawi ring sisin tukad. Kuluk luh dados mangsa alu. Utawi, mati bedak layah dadi bangke lantas amah alu.

Sapunika I Lolik Ian I Roni alep aeng ring galak mabel a nyamanne gumanti asu-asu kampunge punika malayu ajerih. Makakalih asu muanine perkasa. Titiang ngon miwah lega maderbe asu tiga sane dados kasayangan kulawarga.

Garasi risamping korl pamesuan mampakan. Bek madaging sepeda montor. Titiang sareng Ade miwah irabi ngranjing ka kori pamesuan.

"1 Lolik, I Roni ajak I Luh dija?" pi taken okan titiang, Ade.

"Sapunapi menawi," sahut titiang. Liat titiang lunga marika-mariki ring pakuwuban jerone.

Kapama ramia alit-alit SSRI Baline muruk malajah musikalisasi puisi. Maka samian saking akudang SMA, SMK sane wenten ring wawengkon sajebag Kota Tabanan. Wenten taler sisia SMP, turmalih SD. Maka sarni magabung maring Sanggar Sastra Remaja Indonesia Bali sane katuntun ajin titiang.

"Ne, wacen koran Reditene mangkin!" kauk Elisabeth Devy Lestari, sinalih tunggil sisia sane masekolah ring SMIP Saraswati.

"Ncen?" pitaken Putu Eka Maharani, Srl Indrawati, Hussuwatun Hossanah, Rais Kartika, Ian Ayu Fitriyani sinarengan. Simbuh maka sami sinarengan ngejutin Pande Putu Sutapa, Dewa Gede Windhu, muang Alfan Fadon sane sedeng nedenga main gitar.

"Sareng sami kayun mireng, titiang ngawacen gatrane nggih?" tawah Elisabeth.

"Ngujang tan kayun. Ngiring durus wacen!" gelur sane tiosan, maka sami sisia SMIP Saraswati.

"Panyungkan rabies sampun dados lalakut sane banget nyejahin ring Tabanan. Asiu vaksin panulak rabies kasobiyahang ringBalisampun telas saplar. Makeh asu rengas ring Bali akehne Iebih saking 420 siu ukud. Sane anggen medaang asu rengas sareng duen krama, patugas medaang nganggen peneng. Asu sane sampun kavaksin polih peneng. P{meng asu sane sampun polih vaksin dumunan, maIih kaicen vaksin booster utawi ngalanturang. Warnannyane tiosan, mangda petugas gampang medaang. Yaning asu tan mapeneng utawi kalung, pedas pacang kapademang."

"Buktine idibi tan kenten. Sami asu sane nyeledi rengas marika-mariki ring margi kapademang," sanggah ajL

Mirengan ujar I aji, alit-alit sanggare maangukan saling nengneng.

"Nah, mangkin durus lanturang muruk Iatihan!"

Suang-suang sampun siaga maIatih. Wenten sane makta keyboard, violin, djimbe, muah akudang alit-alite muat gitar. Latihane sampun janten ramia Ian sukacita. Alit-alit sanggare senengan nganggen piranti akustik banding ken piranti band. Unteng yen monolog utawi ngarja satu, iringane ngerit irit, tuah nganggen suling sane suarane ngasi-asi.

"I Roni, I Luh, Ian I Lolik sampun mati kapademang olih petugas keamanan. Telas, katigane bengkung. Diapin katigane sampun nganggen peneng tan pariwangde pejah ngamah cetik sane kasambehang ring margi malupa urutan celeng utawi bakso," tutur aji maring titiang. "Panasanan anake kacegut asu rengas sane sampun keni virus rabies. Turmalih ring Banjar Pande Ian Malkangin telung ukud sampi mati gutgut asu buduh."

Titiang ngelus wijang mararean antuk lesu. Eling maring karangan ring kalawerta Aji ring rubrik "Titipan"

sane kamijilang olih majalah Zaman, Jakarta, ring pangawit wars a 1984. Aji nuturang sane nglalahin rabies ring Bali asu duranegara. Yaning sang mawerat ring Bali goloh muang krama ngadug-ngadug ngusak-asik awig-awig, tan pariwangde asu kampung pacang prasida kalalahin. Maka cihna bukti mangkin karasayang palannyane. Boya ke asu kapartama sane nyegut ngutgut Jero Lanang sareng kalima kulawargannyane tan tios asu duranegara sane leb saking rantennyane. Mangkin asun iraga katumpas, asu duranegara elah-elah aluh tan kalumpuhang pejah, makarana sampun kavaksin tan tinut rabies. Sareng akeh aman selamet ring kerangkeng besi samalihne disapunapine kabakta olih anak sane durung uningin, anak sane baatang, ngangonang asune di baongne. Wiakti baatan aneh. Tan sami asu kampung keni panyungkan rabies.

Asu kampung kapituduh ngaranayang kota muang desakumuhucem. Asu kampungrengasmayaninpangandara sepeda montor sane liwa t mentas ring margi. Sepeda montore mangkin sampunmahardika wara-wiri marika-mariki rengas sekadi mahardikane Sang Suratma ngabut angkihane sang pangandara. Sengkala muat angkihane pegat dados warta sarahina-rahina santukan makehne palanggaran lalu lintas.

Kenkenja,sapunapijamaosangngamatiangasumakeh pisan punika ngaranayang krarnane ibuk uyang. Pateh ibuk uyangne maring asu buduh sane muat virus rabies. Nanging para wong suka marnaling mangkin mahardika ngarnaling. Tan rungu rahina wengi. Bilih-bilih wus Lebaran, para jero tamiune sane rengasan ramia ngalimbak ring Bali, anggen ajebos, bos-bos krama namine sane makeh wong pamacul mamilih transmigrasi ninggalin Pulina Dewata sane wiakti jati kalulut tresnain.

Wengi nyaluk semeng, mungmung suungmangmung muang dingin. Ring Desa Dauh Peken tan kapiragi malih kongkongan Ian kraung ngulun-ngulun asu kampung. Tuah kapireng suaran kukuruyuk ayam muani saling saurin miwah suaran paksine nyanggra' surya sewana. Semeng sadurung titiang nganter Ade ngaranjing ring TK Alit, wenten galah rnresidayang nonton tayangan televisi. Asu-asu sane nglindeng ring margi kasambehin mamahan madaging cetik. Panyatusan asune karnatiang. Asu-asune sane sampun mati kaangkut ring tengah truke olih patugas kaamanan kota sane seregep mabusana selem.

"0, ento I Lolik, I Roni, I Luh!" gelur Ade matujuhang ka kelir televisine, rikala mratiaksa asu kasayangane pesu ngecogin tembok pagehan paumahan. Katon prakanggone nyambehang bakso. Maka telu gasa ngamah bakso punika. Tan nyantos sue raris uyun maklejatan bah mati. "0, sirep ia. Badah, ta ngudiang kacelepang ka tengah treke. Kaaba kija katatelu asun iragane, BU?"

"I Lolik, I Roni, muah I Luh kaaba ka tongos asu-asu ane lenan, apanga mapunduh," saut titiang.

"Kaaba kija?" pitakene sada nesek.

"Kaaba ka tongos pulina sane puung sane mamahane ngalimbak. Banggiang suba makejang bagia nongos ajak asuasu ane Ienan," cawis titiang mogbog.

"Nenten, Bu. Titiang tan nyak masekolah yaning asune tan mawali malih," gelurnyane sengi tan.

"Ade tan nyak!" mamengkeng. Tan nyak kaanter ka sekolah. Wau sasampun kaicen kemplong-kemplongan asu sane laku muah suarane benjul, banyol yaning kaurut wau kayun ngaranjing ka sekolah.

"Elingang Bu, katiga asun iragane apang ja buin katagih. Janji nggih, Bu!" desek Ade manying.

Titiang maanggukan ngiaang. Ring pamrgan panambangan Pesiapan karl ring sawengkon Desa Dauh Peken tan doh saking Ade masekolah kapanggih akudang ukud asu rengas magelimpangan, matumpuk kacelepang ka tengah treke olih prakanggo kaamanan.

"0, ento buin asu-asune pules kacelepang ka tengah treke!" gelur Ade nujuhang.

"Elingang nyanan asun-asun iragane tagih buin nggih, Bu?!" pitagih Ade sada belengih, kasil.

Titiang maanggukan ngiaang.

Okan titiang sawilang rahina nunas negesin mangda I Lolik, I Roni, Ian I Luh kawaliang. Titiang nadak sara eling tekening I Otong sane benjul mati nadak ring jaban utawi arep merajan alit. Rikala punika tengahing dalu, I Otong ngulun-ngulun ngraung sada tawah. Raris galak sahasa mamengkek turmaning nyagrep cara anak majelawatan ring merajan alit. I Otong ketes mamental tumuli ngreres engkes mati sekadi entungan wong gamang. Raris benjangne ring merajan alit wenten guat gambar tampak dara malakar aji pam~r. Kala punika sedeng anget-angetne gambar tampak dara sane kareka wong samar.

I Otong, asu sane titiang tumbas sareng kulawarga ring Kintamaru. Asu Kintamaru saking Bangli banget kasurnbungang ring duranegara. Ring nagari Belanda asu kin~e dados ratuning asu. Jag makehan kulawarga ring nagari Kincir Angin punika, suang-suang jero miara asu kintamaru. Salian bulunnyane bet luung, mamahane sadarana. Tuah urnbin kasela kapuk Ian urnbin kasela bun. Icen nasi mase kaloklok. Asu kintamaru pantang ngamah be. Ring nagari Belanda mamahan acukupan marupa roti, bisa mase kentang marebus.

Ade, okan titiang banget seneng asu kintamaru. Titiangsarengrabine ngajak Ade sareng-sareng ka Kintamaru. Sambilang mratiaksa alam Kintamaru sane tis muang ngalangenin. Titiang sareng i rabi nurnbas kuluk kintamaru mawama putih sentak turmaning bulune gembrong. Becik tur benjul. Sasukat maderbe kuluk kintamaru, Ade wau prasida tan eling, lali ring I Lolik, I Roni, Ian I Luh. Titiang sinah, jati, saja pastika, yaning iraga sareng sami miara asu kintamaru jag pasti luput keni virus rabies. Bali pacang trepti santi.

Tabanan, 27 September 2009

I Gusti Ayu Putu Mahindu Dewi Purbarini, S.S., embas ring Tabanan, 28 Oktober 1977. Ngeranjing Kuliah Sastra Indonesia ring Fakultas Sastra Universitas Udayana Denpasar dumados puput polih gelar Sarjana Sastra (S.S.) Indonesia, 8 Mei 2004. Puisin-puisinnyane kamuat ring tabloid Wiyata Mandala, Bali Post, majalah Buratwangi, Ian Canangsari.

Ragane naenin dados cover majalah gumi Bali Sarad (edisi No. 19, Juli 2001). Taler kamuat malih ring buku Bali Tikam Bali kakawian Gde Aryantha Soetama ring kepik (halaman) 86 sane mamurda 'Cuntaka' Luwes Saja (hal. 87). Taler dados angemban majalah sastra remaja Akasa, Sanggar Sastra Remaja Indonesia (SSRI) Bali ring Tabanan.

"Apangja Bisa Masekolah" satua bawak (cerpen) ragane polih Juara Harapan I Pacentokan Nyurat Satua Bali Sajebag Bali (1994). "Lombok Yang Bali" satua bawak indik papelesiran pacentokan saking Bali Post, polih Juara II (1995). "Dara Dalam Perahu", Juara Harapan I Pacentokan Nyurat Puisi Sawewengkon Bali ring "Pekan Orientasi Kelautan" Denpasar (1999). Puisin ragane "Bulan di Kamar Transparan" munggah ring "Antologi Puisi Getar II" Kota Batu, Malang (1996). Lianan ring punika pupulan puisin dane sane ngamunggahang murda "Bulan di Kamar Transparan" kamedalang olih Balai Bahasa Denpasar (2006). Ngelantur

Pupulan Puisi Bali anyar mamurda "Taji", sane kaarc:;ayang olih rnajalah sastra Bali anyar Buratwangi.

Ngawi Sastra Indonesia rnarupa puisi Ian cerpen ngawit ring majalah Era SMP Negeri 2 Tabanan (1989-1991). Ketua Redaksi majalah Widya, SMA Negeri 2 Tabanan (1994 1995). Dados staf Redaksi majalah Kanaka, Fakultas Sastra Ian tabloid UKM Akademika Universitas Udayana (1996-1997). Nyarengin Diklat Jurnalistik ring Denpasar, Yogyakarta Ian Malang (1995, 1996, 1997). Sejaba punika naenin sareng Sanggar Purbacaraka. Paling nglangenin rikala masa TK Ian SD (1982--1988), sering masolah ring 1VRI Denpasar sajeroning acara tayangan /I Aneka Ria Safari Anak-anak Nusantara". ***

899.2

Pl