Baca PDF (OCR): Penjor : antologi puisi

46 halaman · 46 halaman diproses dengan OCR· 53898 ms

Daftar isi
  1. I Nyoman Adiputra
  2. PENJOR
  3. 11 Di
  4. I Nyoman Adiputra
  5. PENJOR
  6. JOTWUR HAADNAN
  7. PUSAT PERPUSTAKAAN
  8. BALAIBAHASA
  9. PUSAT BAHASA DENPASAR
  10. BAHASA
  11. 899.261
  12. Klasifikasi
  13. PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA
  14. dalam masyarakat yang menyebabkan perubahan prilaku dan cara pandang
  15. Denpasar, Juni 2004
  16. Denpasar, Juni 2004
  17. Om Swastyastu
  18. Om Santih, santih, santih, Om.
  19. Saking titiang,
  20. I Nyoman Adiputra.
  21. 8899
  22. 25 5 26
  23. 26 27
  24. BIKUL PISUH
  25. agung karyane pikolihe malit
  26. Ada kangin
  27. kajeng kliwon adung
  28. MAYAH UTANG
  29. Uling rare
  30. ayu nulus apanga sida
  31. DEWA RATU DWARA KALA
  32. Mamegeng
  33. Pageh
  34. KERIKAN GANGSA
  35. (Denpasar, 18-5-2001)
  36. KETOG SEMPRONG
  37. pada age medal
  38. di tanggun langite
  39. Kipak-kipek ngeka daya
  40. tan ngitung tegeh endep.
  41. Dewa ratu, ...
  42. Iwang pikayun muah laksana
  43. (Denpasar, 15-7-2002)
  44. mangupeksiang ring bhur,bwah swah
  45. tur pawongan madan
  46. trihita karana inucap
  47. beh,....sajroning darma kerta
  48. Ada-ada dogen. digumine jani
  49. Limane patigrape
  50. pakertin rerama kanistayang pesu mulih satata ngambres
  51. Tata titine kapurug
  52. INDIK LALINTIHAN PENGAWI
  53. 899.2
  54. I Nyoman Adiputra.

I Nyoman Adiputra

PENJOR

11 Di

BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004

I Nyoman Adiputra

PENJOR

00004994

JOTWUR HAADNAN

PUSAT PERPUSTAKAAN

BALAIBAHASA

PUSAT BAHASA DENPASAR

DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL

BAHASA

本 BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR

PENJOR KUMPULANPUISI BALI

Pangawi I Nyoman adiputra

Pamahbah Drs. Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar

Pangorten Kulit Buku d aeI Nyoman Juliastra

899.261

Klasifikasi

= Pangoreg Basa Dra. Ni Wayan Ngasti u l Dra. Cokorda Istri Sukrawati

Penerbit Balai Bahasa Eem

PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA

Genah Penerbit Jln. Trengguli I No. 20 Tembau Telepon (0361) 461714 Faksimili (0356) 463656

BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR

PENGANTAR

Ketika kita berhadapan dengan puisi sesungguhnya kita harus siap berhadapan dengan kata-kata terpilih dari seorang penyair. Puisi merupakan karya sastra yang memanfaatkan kekuatan kata secara selektif. Kata dalam puisi adalah sebuah renungan, sebuah kontemplasi yang memungkinkan makna terwakili dan dimengerti. Oleh karena itu, seorang penyair pasti melakukan berbagai pertimbangan untuk memilih sebuah kata untuk mengungkapkan sebuah makna yang ingin disampaikan. Kegiatan semacam ini hanya mungkin dilakukan oleh orang yang memiliki kepekaan yang tinggi, yaitu orang yang mampu mengangkat fakta sosial dan nuansa alam menjadi kenyataan fiktif yang diungkapkan dengan bahasa yang estetis. Puisi sering kali menjadi semacam tanggapan seorang pengarang terhadap kejadian-kejadian maupun fenomena yang terjadi dalam masyarakat, Bagian yang sering menjadi sorotan adalah subjek pelaku sosial dari sisi norma susila dan nilai kemanusiaan. Demikian pula yang diinginkan oleh I Nyoman Adiputra melalui puisi-puisi- nya seperti termuat dalam kumpulan puisi Penjor ini.

Ada dua hal yang menarik yang dapat dipetik dari penerbitan antologi puisi Penjor ini. Pertama, hampir sebagian besar puisi-puisi di dalamnya terbingkai dalam satu tema tentang perubahan sosial yang terjadi

dalam masyarakat yang menyebabkan perubahan prilaku dan cara pandang

hidup masyarakat dewasa ini. Penyair mampu menangkap perubahan terkecil dari setiap tindak pikir komunitas individu dalam masyarakat akibat penga- ruh modernisasi dan budaya global. Kedua, pengarang adalah seorang guru besar dari disiplin ilmu kedokteran yang menempuh perjalanan keilmuannya di berbagai negara di belahan bumi ini tetapi memilih puisi untuk mengungkakan renungan-renugannya. Ini berarti bahwa sastra yang selama ini menjadi karya atau aktivitas yang termarginalkan dalam hiruk-pikuk mo- dernisme statusnya sedikit terangkat karena mendapat perhatian dari seorang guru besar yang notabene bukan dari disiplin ilmu sastra.

i

Penerbitan kumpulan puisi Penjor merupakan salah satu langkah mengembangkan aktivitas sastra Bali modern. Kehadiran buku ini meleng- kapi khasanah sastra Bali modern yang sudah ada. Buku ini menjadi alternatif bagi pernbaca sastra dalam memasuki katalog sastra Bali modern. Untuk itu, kami menyampaikan terima kasih kepada Prof Dr. I Nyoman Adiputra yang telah mempercayakan penerbitan karyanya kepada Balai Bahasa Denpasar. Mudah-mudahan buku ini bermanfaat bagi kita.

Denpasar, Juni 2004

Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar

ii

PEMAHBAH

Om Swastyastu,

Ritatkala ngwacen "Puisi", sampun majanten pacang ngwacen pupulan kruna sane mautama, sane kasurat olih sang pengawi. Puisi merupa kakawian sang kawi sastra, masarana antuk kruna pinaka simbul utawi nyasa. Sajeroning nyurat puisi, masarana antuk kruna sane mautama, sang kawi sampun ngarihinin antuk pidabdab "mayoga"tur milih kruna-kruna inucap. Kruna pinaka nyasa utawi simbul tatkala sang kawi ngamedalang daging pikayun, nyaritayang indik kahanan jagat, paripolah i manusa sajeroning kahuripan, pidabdab pakraman miwah sane lianan, punika sami kasurat ring kakawian sane mawasta Puisi. Sane ketah kangge bantang sasuratan sajeroning puisi punika, indik pidabdab pakraman paripolah lan prawerti sajeroning kahuripan. Asapunika taler sane kasurat lan kaptiang olih pangawi I Nyoman Adiputra, sajeroning puisinnyane sane kapupulang ring cakepan sane mawasta "Penjor" puniki.

Wenten kakalih sane mabuat sajeroning penerbitan cakepan pupulan puisi Penjor puniki. Kapertama, makehan puisi sane kasurat suksman lan tatueknyane nyinahang parikrama ring sajeroning pakraman sane sampun keni panglimbak aab jagat. Parikrama sane mawasana pikayun lan pidabdab kramane nampenin kahuripane sida mauwah. Pangawi sida antuka nyurat pakibeh jagate puniki ring sajeroning kakawiannyane. Kaping kalih, pangawi sane sampun kasengguh :"guru besar"mawiwit saking dados dokter tur sampun puput mapauruk ring makudang-kudang panegara ring jagate, raris mapiranti antuk puisi ngawedarang daging pikayun nampenin pakibeh lan aab jagate. Indike sakadi puniki suksmannyane nenten seos, kakawian sang kawi sastra sane arang pisan polih uratian sajeroning aab "modernisasi", prasida kainggilang kawentenannyane, napi malih sane urati puniki "guru besar" sane doh pisan kawentenannyane ring sastra.

iii

Kamedalangnyane pupulan puisi Penjor puniki, silih tunggil merupa pid- abdab ngalimbakang pangriptan Sastra Bali Anyar (modern). Lian ring punika taler nyangkepin kakawian Susastra Bali Anyar sane sampun wenten. Cakepan puniki dados pilihan olih pamilet lan pangwacen sastra sajeroning “kata- log" Sastra Bali Anyar. Duaning asapunika, titiang ngaturang suksma majeng Prof. Dr. I Nyoman Adiputra, sane sampun nyukserang rihang penerbitan ka- kawianyane olih Balai Bahasa Denpasar. Mogi-mogi cakepan puniki wenten kawigunannyane ring iraga sareng sami.

Om Santih, santih, santih Om.

Denpasar, Juni 2004

Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar

iv

PEMAHBAH KALIH PENGAKSAMA

Om Swastyastu

Malarapan antuk manah hening suci nirmala pangayu-bagyan titiang katur ring Ida Hyang Parama Wisesa, duaning sampun prasida kawedarang rereptiyan titiang puniki. Sapunika taler ring pangagenging Balai Bahasa Denpasar, Bali, titiang ngaturang suksma dahat riantukan sampun ngawedarang cakepan puniki.

Ring Iratu Ida Dane sane oneng nguwacen cakepan puniki taler titiang nenten ja lali nunas gong pangampura riantukan janten sampun rareptiyan puniki kantun tuna, doh saking sane mawasta becik tur nenten prasida ngamijilang kalengutan kayun.

Ring Iratu Ida Dane sane sampun maraga sang kawiswara, titiang taler murunang dewek jagi nunas ledang kayun, ajah-ajah pangewruh ring dharma reriptayan.

Kaping ungkur, cakepan puniki katur ring ajeng Ida Dane, dumogi prasida anggen mikukuhin tur prabela ring sajroning ngerajegang Basa Bali druwene ka benjang pungkurnyane. Suksma.

Om Santih, santih, santih, Om.

Denpasar, Purnamaning Kedasa, 2004

Saking titiang,

I Nyoman Adiputra.

V

DAGING CAKEPAN

Pengantar… Pemahbah Pemahbah kalih Pangaksama ……

  1. Pedanda Baka …1
  2. Ngatak Wayah1
  3. Galungan
  4. Pangalu
  5. Yasan Penjor …
  6. Dongkang Pentil2233
    4

  7. Bikul Pisuh

  8. Katiga Kangkang …
  9. Dewa Ratu45
  10. Bulan Sungenge …
  11. Lindung Uyahin …
  12. Kasangsaran
  13. Cicing Kasanga …
  14. Celebingkah Batan Biu …56677
  15. Siptan Jagat
  16. Jaya Swara
  17. Slepa Maan Tekepne

    8899

  18. Cerukcuk Punyah
    10

  19. Kunang-Kunang …

  20. Kendang10
  21. Emper-Emper …11
    11

  22. Sempengot …

  23. Kumangmang …12
  24. Sangsangan12
  25. Nulak Sumur13
  26. Mabatis Bebek …13
    14

  27. I Dangap Dangap … vi

14 14

  1. Gegonjangan
    15

  2. Paradara
    15

  3. Lalis Lampus …
    16

  4. Dharma Patu
    16

  5. Mayah Utang …
    17

  6. Sasenggak Gumi …
    17

  7. Matulung Umah Puwun
    18

  8. Malega-Legaan Kelor …
    19

  9. Dewa Ratu
    19

  10. Dwara Kala
    20

  11. Kerikan Gangsa
    20

  12. Ketog Semprong
    21

  13. Dongkang Ngengkig …

  14. Beruk Silemeng
  15. Barong Somi
  16. Kudiang Jani
  17. Pis Bolong
  18. Gulem2122323
    24

  19. Nirdon
    24

  20. Swarga Sakala

  21. Pongah Juri
    à

  22. Nah Depang Suba

    25 5 26

  23. Premada

  24. Ngawag-Awag

    26 27

  25. Alpaka
    27

  26. Nyicing Singal
    28

  27. Wayang
    28

  28. Lelampahan

  29. Buta ongol29
    29

  30. Macaru
    vii

  31. Trihita Karana Nugraha 31

  32. Poleng … 31
    27.Pengadilan ... 31
    Pongah Juari ...Nah Depang Suba 32 32
    Premada …
    Ngawag-Awag 33
    Alpaka ... 34

viii

PEDANDA BAKA

Suba kasub di gumine jani kaliyugane mamurti kaja-kelod kangin-kauhe maadukan manusane mapiak-piakan makejang mapi-mapi i corah mapi sadu sabilang dina masumpang bunga di kuping maciri trisandya nanging di tengah mabinayan tan bina sekadi pedanda baka. (Denpasar, 24-10-2001)

NGATAK WAYAH

Cerik-cerike luh muani sadesa-desa pada binal saling sautin saling pategehin pabligbage ring ortan jagat makangin-makauh tan matuktuk mabongkol pasalingket tusing ada nyak ngaku kalah kabisane wantah ngatak wayah. (Denpasar, 24-10-2001)

GALUNGAN PANGALU
Enu peteng gumine makeruyuk siape
mapayas mamenjor mauparengga suwang-suwang pakarangan sami pada sayaga
rawuhing kahyangan abaan-abaannyane
bale banjar, jagi mangkat

Nganem sasih jagate satonden galang kangin kaupapira

pangalune ring swadharma arep angkul-angkul matiptipang

pada bingar matanja penjore ka desa-desa kepar-kepir satiba paraning tempuh anginlampah minab ngulap-ngulapin pageh-puguh jadmanemadasar antuk mangda eling kapatutan. ring pangewruh dadinan jagat galungan mapiteges ngamolihang kapatutan.

YASAN PENJOR

Sekadi ipun i tiing petung magenepan wigunannyane wawangunan, prantos kriya tangan madurgama pisan nanging sane wenang kapayasin dados penjor madure maplengkungan makober mabutuh nyuh wantah ipun sane beneng pangawake mamuncuk lengkong dados slokan jagat sane lengkong payasin. (Denpasar, 24-10-2001)

DONGKANG PENTIL

Yening sampun medal sarwa pangreh prajane para nayaka sami tatkalaning macecingak malancaran manureksa sami pada girang galak nyentokang kawisesan kawigunan saling sautin tan papegatan luir suaran tatamburan magurnita tatuwinnyane sekadi kulkul gedenan munyi. gedenan takeh waluya i dongkang pentil. (Denpasar, 27-10-2001)

BIKUL PISUH

Sasukat mangkin marasa sayah jagate pangupajiwane meweh

agung karyane pikolihe malit

dados kerud among prajane sami pada ebuh egal-egol ikut celeng ayad-oyod tempuh angin lemuh sayar-soyor tangan, suku patigrape asing gamel kaambil dados kadruwenang nenten wenten kantun sami drowaka tan ngitang-ngitung tan pagantulan winaluya I bikul pisuh. (Denpasar, 27-10-2001)

KATIGA KANGKANG

Ngarahina ngantos purnama-tilem nenten lempas ring kanerakan Sanghyang Surya panese banter dedaunan layu sekar, woh pada aas pretiwine engkag belah-belah wit saking kalangkung panes ngantos ngiyah-ngiyuh tan kumawasa nandakin masuara sakancan pranine kasangsaran kapanesan sasih katiga.

DEWA RATU

Ngutara yana Sanghyang Surya masriyak jagate asri tur macihna kasuciang sampun rawuh piodalan ring parhyangan kahyangan tiga sadkahyangan wawidangan bali dwipayana pada tragya nyanggra wit manah suci subakti ring batara-batari dewa-dewi Sanghyang Wenang. (Denpasar,9-11-2001)

BULAN SUNGENGE

Galang bulane ngentar tatkala purnama sami bintar ngulangunin nanging rikala wengi wenten pikanten Sanghyang Wulan endep ring carang kayune kapanggih antuk sang matampak tis punika wantah nyandang kelidin mautama pisan nenten seyos ipun i bulan sungenge desti teluh trangjana. (Denpasar, 9-11-2001)

LINDUNG UYAHIN KASANGSARAN

Panumaya sampun Panumadine wayah jagate kamercapada panes ngentak wantah katuduhang

sadina-dina Sanghyang Wenang
saisin alas puun manut phalakarma
trebesan toya enyat tur mauparengga
pangkung tukad tuh catur bekel
sakewanten suka, duka
I manusa pada galak munyine banggras sebenge brangti lara, pati
alise mapalu asing rarem mondong sangsara patapan
doh sawat I kranjang padang
salunglung-sabayantakane peteng lemah openin tan papegatan
pada ngarereh kanti manemu

manut slokan jagat idupe

kadi dadi runtig

saling cureng kumanyamane sirna pamuput wantah

I Balian wegig pati sami magradaban punika wantah pagrasah lalampahan sakadi lindung uyahin. manusa idup. (Denpasar, 9-11-2001) (Denpasar, 9-11-2001)

CICING KASANGA

Manut pangalikan sasih angin baret kaulu sampun kapratyaksa sang sujana widagda pangrauh panampih sasih kaciriyang antuk ipun I asu-sona pada sumaringah pada asih-kumasih binal pada buang luh muani pada adung ngulurin idep samara gama mawinan margine pada kabyuhan asu kadulurin munyinnyane saling ngundang mangda matemu dados slokan jagat. (Denpasar, 9-11-2001)

CELIBINGKAH BATAN BIYU

Ada kangin

ada kauh beten kalawan duur palas kaja-kelode tegeh-endepe munduk-lobong pada ngilis gumatat-gumitite manut munyinnyane ring desa pakraman sapunika kawentenannya waluya buron ring alas suara manut parilaksana mamurug uger-uger lan pariwertan jagat waluya I buta tumben kedat. (Denpasar, 9-11-2001)

SIPTAN JAGAT

Sane rihin jagate kerta yuga pantun di carik mawoh jelih-jelih i manusa bakti mayadnya ring Hyang Widi maturan sumping amun undage

Sane mangkin kali yuga asing tandur mawoh alit tur priret dedaunan kuning kaloktah jaman proyek sami kacutetin kabirat undag proyeke amun sumpinge. (Denpasar, 13-11-2001)

JAYA SWARA

Tatkalaning pamong praja lan pangreh prajane tedun macacingak wawidangan jagat mratyaksayang kawentenan jagat kasukertan miwah kapariwertannyane magrehan sami mabriuk sapanggul pada age mamargi kairing olih wartawati jayaswara tukang surat midartayang indik sakancan gatra, orti panureksaan wawangunan maka miwah iwang patutnyane tatujonnyane ngalimbakang pangewruh ring dane lan nayaka praja. (Denpasar, 19-11-2001)

SLEPA MAAN TEKEPNE

Ring jagat cekian sampun kasub soca, sampeyan lan sregat sane nadosang majaga mecari soca sami tatiga raja tatiga enci tatiga cina tatiga nanging yan siki-siki ipun dados sregat sampun kaloktah yan soca sami kerta raharja yan sregat raja ring cinane manemu byapara jagate duaning adung wiweka lan upayane sami-sami sandi ngaruruh gung-arta kasenengan kayun tur nyangsaren i panjak. (Denpasar,19-11-2001) IAANATZUR34

CERUKCUK PUNYAH

I kedis Cerukcuk mabulu abug kumise kenjir tuktuke lanying matane barak kawistara ring wawidangan jagat paksi tan kirang-kirang munyinnyane binal, pongah tan ningkesang tan padaya tan kengin uning ring upaya sandi panglokikane pangindrajala jeg kewala mamunyi cerakcak-cerukcuk kecrat-kecrit wantah kawastonin cerukcuk punyah (Denpasar, 20-11-2001)

KUNANG-KUNANG

Sawengi-wengi genahe serbi aungan, sisin tukad pangkung, gerembeng kasunarin antuk kunang-kunang pakanyitnyit waluya bintang ring langit kebyat-kebyet

KENDANG

Pangawake gilik lantang mamuwa apasang agung-alit kiwa tengen matali mapontang salaka mauparengga saput-poleng papradan

putih kuning gadang kaalem, kaabin
kalintang renes
ring sapa sira sane ngelintang ngawe sang miragi
mangda prasida pak-pek-pak-pek dag-dig-dag-dig sakewanten
alit marupa kapas sinarnyane puyung
marupa mirah ring kautaman
sari-sarining awak suarane.

katepak, kagupekin suarane agung mateeb ngarudug

ulangun

ipun matulung

terang galang sapunika awak ipun

maraga damar jagat. (Denpasar, 20-11-2001)

ring tengahnyane

tan adung

(Denpasar,20-11-2001)

PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL

EMPER-EMPER

Tali eduk mawarna selem mauparengga maoncer maawiran uek-uekan pangangge warna magenepan rangdi, batik sakawenten kategul maembat di duur gelabar-gelibir tempuh angin ayad-oyod nyihnayang tan kengin kalintangin, kasulubin pinaka sawen wawidangan tegal pekarangan pun si anu asing nyulubin mawastu cemer ical kanirmalan idepnyane. (Denpasar, 20-11-2001)

SEMPENGOT

yaning tangane culig asing tampek kaempok kaambil mawastu sang nruenang kaicalan punika wantah anuratmaka ngamaling druen anak yan matemahan sang lumaku bengor lambene ngantos paliate paliate sangsih uwat-uwate ketar-ketir tan sida ical punika sangkaning pangijeng linggih mawasta I Sempengot. (Denpasar, 21-11-2001)

SANGSANGAN KUMANGMANG

Ritatkala Tatampihane
sandikala magantung
sasih kenem masaput
nampih maiket asing genahang
gelalak-geluluk pangus
kadi nyuh tuh mabantang
delak-delik mapakakas tali
macunguh mabibih pangangge dados payas
makumis aeng ring bale-balean
wadah sangsangan.
mapuara ala (Denpasar, 27-11-2001)

kajeng kliwon adung

pamangkalan setra

mamata nengeng petung masebit

saparadeg magigi putih

kajengat-kajengit punika nyandang ipun tan lian impasin

unen-unen isin setra sampunang pramada. (Denpasar, 21-11-2001)

NULAK SUMUR

Kerta masa carike sami wong tanine gilik salunglung sabayantaka mendak toya ngendagin mamungkah ngalampit malasah nandur maduluran yadnya kaenter olih dulun subak nganutin lontar dharma patani tur adung genah bintang ring langit sane mangkin jagate sampun wayah asing petani mamurug kecap sastra nyentokang kawisesan mamungkah benjangne nandur mapuara tanahe berag tuna pikolihe wit saking katunan pakerti tan manut sasana manusa pramada (Denpasar, 27-11-2001)

MABATIS BEBEK

Di gumine jani tuah ajak liu ada kene ada keto makruna masidikara ngidih olas tusing pesan bintas. makejang pada ngalewa keliad-keliud muter-muter tusing pesan materus-terang ngedengang ukudan. krunane mapi-mapi mapitutur kewala isine embuh tangkepe gede liunan angsel. tatwane ento makejang imanusa tuara jemet maguruin dewek satata ngempelin. (Denpasar, 10-12-2001)

I DANGAP-DANGAP TITAH
Di punyan kayune carangnyane langah Uling pidan kaden
donnyane samah. kewala isin gumine
di carange tuh tumbuh masalin rupa
remek amahan ada song belatuk tumbuhin ong. satata
di done gempel ebek maisi ane bawak
sebun semangah ane tua mapuara mati
kulit kayune sirna mulih. saisin-isin gumi
eleh-dangleh tan sida lempas makelid pitehan jantra
tusing taen satata menek tuun wantah Ida Sanghyang Widi pinaka puseh
makecos ngindang. sakama-kama.

gede tegeh gumine tegteg buka kene

ane cenik ngedenang

ngalantangang

donne lingker-lingker.

lesag lisig

kaplisahin peteng lemah. ring pajalan ditu ipun idangap-dangap kauripane

enduk cakrane

sageden-geden(Denpasar, 11-12-2001) punyan kayu kakocokin kaden ipun layu don kayune layahe kaselep-selepang. (Denpasar, 10-12-2001)

GAGONJAKAN

Ane jani ajak makejang pada mastikayang yan basa baline lakar ilang kaengsapin di kutaraja di desa banua paribasane madukan tusing manut sor singgih tata titi makejang lalingsen tusing ada seken maada tuara makejang cara nyuh nguda maduegin. luh-luhe binal macukur ngetep bok teruna-terunane mabok salahan ada makebah mapusung sangkur truna-trunine sai-sai suba makunyit di alas matemu ngulurin demen ati wit mawayang gadang tresna pada asih. (Denpasar, 12-12-2001)

PARADARA

Cirin gumi suba wayah di desa-desa teked ka kota makejang madamar listrik ngentar peteng lemahe patuh pikanten i bula mapuara kedat makejang mamurug uger-uger wet sila sasanane sima tatakrama tan pasantulan egar manah makejang ngulurin dasendriya di pabyanan di padunungan desa pakraman mamitra ngalang nyolong samara ngelah babinjat astra mamadu luh muani panak rerama matwa mantu kaka adi makejang mameteng pitu. (Denpasar,12-12-2001)

LALIS LAMPUS

Yan prade caritayang kasangsaran idupe nganti kelih jadmane presaja liunan ane tusing telah baan nyuratang. lemah peteng bulanan, tibanan. satata manemu duka lara kageringan kasemsemang kasepekang tan pakadang mirib joh widine malinggih asep dupane punah atur sembahe singid suecan titahe pucah melahan suba ngemasin mulih lalis kakarang wayah. (Denpasar, 12-12-2001)

DHARMA PATUT

Yan suba matindihin ane beneh mula langah jadmane presaja liunan ane kladkad-kildkid ngalimpeng lawut hilang. sajroning makrama tusing ada mapituwi seken makejang ngekoh ngomong yan ya ngomong mapi-mapi prawira wanen mamunyi rame tan matuktuk mabongkol. ane seken teleb teken kepatutan bani matoh urip tuwah aukud dadua buwine tusing satata ipun di arep enu matilesang raga sajroning makruna apa buwin malaksana satata madasar dharma patut. (Denpasar, 12-12-2001).

MAYAH UTANG

Uling rare

nganti tua saenune hidup satonden uripe matinggal tan pegat lakar nepukin suka duka sajroning hidup apanga tiyaga inget tur pratyaksa ring tatenger-cihna panumadian dadi jadma ka mercapada tuah tongos mapakerti luwih malajahang dewek ngisinin ukudan i kranjang padang dasarin baan papineh, pakrunan, panglaksana

ayu nulus apanga sida

pakertine luwih anggon mayah utang-utange i maluan manut bacakan phala karma. (Denpasar, 12-12-2001)

SASENGGAK GUMI

Yan ada jadma belog pangat tur pengkung tusing maidep malajah kasengguh cara batu malablab.

Sajroning makruna mamunyi tan papegatan tan sepi-sepi tan matuktuk mabongkol ento madan prakpak danyuh.

Munyine liu maduwegin banban alon nyunyur manis satata ngulati dadi pamenang ento kaloktah cara Pan Bongkling.

Di pararem munyine tiyaga pangrencanane gasep gupuh yan malaksana ngramang-sawang kaadanin Pan Balang Tamak.

Yan jadma luh utawi muani pati grape limane magampil-gampil tan ngitung gelah anak len madan jadma malima ketket.

Sajroning mapepayasan luh utawi muani asing kasaluk udeng, pangus tur asin ipun kaadanin mawak sangsangan. (Denpasar, 13-12-2001).

MATULUNG UMAH PUWUN MALEGA-LEGAAN KELOR

Sampun kawawa ring jagate mapitulung tan tulus asing tepuk gampilang limane patigrape patisabsab maalih-alihan palihate marengang kenehe mangda mapikolih magarapan anggen jalaran tatuweke wantah ngalih patuas sujatinnyane gedenan upah teken pegae punika wantah sasonggan gumi matulung umah puun. (Denpasar, 12-12-2001)

Sesana manusa idup mula tuah saling tulung tinulung sakewala manut dudonan tata-krama.

Yan mula pisaja keneh tulus mapitulung tusing ngarepang pikolih matulung sasidan-sidan.

Gumi linggah ajak liyu ada demen matulungan dot mapikolih pangwales kasub ring desa pakraman.

Ada masih matulung ngerobang anak ring kulawarga kaupapira kapretenin raris ipun ngamalingin.

Mapwara sang mitulung tiwas byapara manut sasonggan Malega-legaan punyan kelor. (Denpasar, 12-12-2001)

DEWA RATU DWARA KALA

Tingkahe manumadi

Mamegeng

ka mercapada mamusti karana madasar antuk sahanan pangucap titah Hyang Widitan kapireng bekele patpat masebeng tegteg

tan keni pasahang semune pangus
suka-duka-lara-pati waluya nyamane yadiapin panglaksanane
bareng lekad awinannyane semsemangjagat
mangda sampun pati purug masasambatan tan manut
nyelsel hidup pragat mendep
punapi malih waluya patapan
ngopet Hyang Widi togog pangijeng
sinah kaon di pamedale
yan kadados Sang Dwarakala
pangayubagiane keto pasemun
margiang asing kapangguh corah
utamaang ngereh praja.
pinaka dasar (Denpasar, 15-5-2002)

nirdon-nirgawe

krimikang panjak

dharma agama.

Pageh

sajroning

sarana bakti ring Sang Hyang Onang. (Denpasar, 10-5-2002)

KERIKAN GANGSA

Nyen tusing nawang sajroning pangiwa teluh trangjana parilaksanane dudu nirdon mapala jelek nganggon racun wisia dui, bok, tulang warangan, medang tiing kerikan gangsa ento makejang kaanggon serana manadi racun ngawisianin makrana nandang sakit berag-arig tibanan mapwara mati,... keto masih cara gumine jani liu jadmane mawak racun ngawisianin mapi sadu dueg sakewala racun ngae brayane masiyat brangti saling sikut mamati-mati tan mangitung kadang ento wit ngugu munyin anake waluya kerikan gangsa yan jani madan provokator.

(Denpasar, 18-5-2001)

KETOG SEMPRONG

Rikala jagate linuh rahina utawi wengi asing magantung ayun-ayun asing matanjeb maoyagan jadmane sami lanang wadon alit-anom-lingsir sedeng sirep, magarapan

pada age medal

ka natahe ngarereh genah sane lasia ajrih katiben raruntuhan marantaban saha ngucap-ucap "idup"-"idup”-“idup” maduluran bayu ngetor tangkah nerugtug angkihan ngangsur umahe sami suwung saisinnyane kaketogang ngelidang urip ka genahe linggah manut sasenggak ketog semprong. (Denpasar, 19-5-2002)

DONGKANG NGENGKIG BERUK SILEMANG

Maciri kaliyugane Brakbak-brukbuk
jagate nemu
pangalikan masa sang mirengang
saisin gumi madukan kaja-kelode singsal tan wenten pisan
bongkol muncuke saru panglokika jadmane apan wantah nista
sami pada nyamping uger-uger pakrunan
mamrih kasukan awak pangindra jala upaya medal saking
sandi kaarepang maadukan
tan wenten mangunadika paras-parose ical kukuh mabudi tungkas ngawe brangti satata kateba kasanggah
tan kandapan mapi-mapi pascat
ring sebeng, tangkis lan pakrunan mawirasa mapaweweh
pakewuh jagate na upaa
kapanggih antuk pangreh prajane sakewanten ring wicara
malaksana kalintang nirdon.

suarane tan makatihan

sida negesang apan ring pangucap nenten manut

pikayun runtag

pati sabsab tan eling ring raga jugul

utawi mawinan tan papegatan

i panjak nenten manut wit saking sane kabawosang cara ipun (Denpasar,21-5-2002) I dongkang ngengkig. (Denpasar, 22-5-2002)

BARONG SOMI KUDIANG JANI
Wara-wiri panes bara rasane
maangkaban bulunnyane nganti ia cara idup inguh bayune
wit saking jadma tatimbange slewah beneh pelihe saroro
nyalukin di tengah ngae ikut kenjir tegeh endepe katon patuh
waluya cara buron jaba-jerone madukan kasengguhang pangopet
wantah kawisesan sudra tri wangsane

Aduh dewa ratu mailehan tan papegatan madukan punggalanne nraktak bacine kapolo pangrasane nungkalik panglokikane rarud sakewala

munyi beneh kadingeh pelih pitutur jati kepes kejeng-kejeng angkih-angkih

I manusa niwakang ngigelang barong makrana idup kipak-kipek engap-engap wantah paigelan barong yan ada jadma gedenan tangkep tan maisi babedag kawastanin angkaban barong somi. (Denpasar, 24-5-2002)

tan ngelingin genah lan swadharma mapwara nista nayaka praja pangreh praja tusing bisa negakang jit pada magarang ngulati tongos korsi sane tis maprihe basbasan swadharma tan kagambel asing laksana mangda mapikolih awig-awig, wet kapurug ngarereh arta brana madasar kanistan. (Denpasar, 27-5-2002)

PIS BOLONG GULEM

Uling malu Yan di masannyane suba kawawa peteng lemah

mangge ring upacara tan papegatan
sajroning panca yadnya maketengan tur ulung ujane uli langit
masatakan amun kacang tanahe
matatakan bokor salaka semeng ujan
maisi baas tengai ujan
ipun I pis bolong uparenggannyane sanja ujan
maendahan guleme mapunduh

ketelane gede-gede

ada gede,ada cenik tebel-tipis warnane gading, kuning utawi warna selem di tengahne bolong di sisinnyane kaiter sastra cina

gambar pingit selem abu
mapinda buron mairing-iringan mirib pada tragia
surya, bulan nuju maya padane
maketengan utawi manadi ujan
mategul panyatakan ngetisin gumi

wayang, gunung

di tanggun langite

ngamenekang ngeden-ngedenang marupa magenepan ada mapinda bingin ada cara togog ada cara gajah raksasa

satata mangge kateben kaluwan kaanggen salang togog, cili ngeranayang

mapwara saisin gumine pada idup dadi gadang kapuponin olih manusa

pangargane ento makejang
ngamaelang kewanten. sangkaning I gulem.
(Denpasar, 28-5-2002) (Denpasar, 8-6-2002)

NIRDON SWARGA SAKALA Sangkaning nenten uning Saking pucak bukite piteges panumadian ka rikalaning wengi mercapada pucak dharma dados manusa pikanten ngarenyeb

parilaksanane nista sunaran lampune
ngantos werda mawarna-warni
satata mamurug waluya sekadi
sasana lan dresta bintang ring ambarane
daging agama paweweh sang pawikan sasunaran palinggihan
nenten pisan sekadi nguparenggain kaulangunan kutane
nenten maidep wengine manados rahina kawentenannyane
yadnya suci sekadi ring Indra Loka.
tur babhakti ring kawitan. (Denpasar, 12-7-2002)

saking alit magenepan agung alit alpaka guru

nyarengin mapakerti ayu ring upawasa

PONGAH JUARI NAH DEPANG SUBA
Mirib tanpa rasa Gumi cara janine Makejang ida danene
Seledete ngincang Masuluh di banyune

Kipak-kipek ngeka daya

Peliate merengang. Lawat tan adung ring semune. Limane patigrape Makejang galak prewira Kenehe ngape-ape Yan suba mrebutang Asing gelah anak gampilang Mapi ririh tan kapialang

idepne tan kapialang. Sujatine makejang nista bara.
Sebenge enteg Makejang kecacadin
Mapi-mapi sadu Tusing ada beneh tur patut
Yan suba makeleteg Pamuput yan selehin
Pasti malaksana dudu. Ipun dot mangda katut
(Denpasar, 13-7-2002) Cihnaning kali yuga

Beneh pelihe sarora Tegeh endepe tanpa cihna Nah depang suba.

NGAWAG-AWAG PREMADA

Uling semeng kanti sanja beh,....
gangsaran tindak Pragat nyelsel raga Melihang para dewata kuangan daya Manusa nista dama.

tan ngitung tegeh endep.

Panumadian tan kawikanin
Manut phala karma Aduh,....

Jele melahe panggihin Makejang maadukan
Wantah pakertine tuna Ka teba ka sanggah
Sampunang salah ucap Mamurug desa dresta.
Yan makruna banggras satata Ngudiang kene
Jadma premada kaucap Cihnan apa ene

Dewa ratu, ...

Iwang pikayun muah laksana

Tusing ada rungu.

(Denpasar, 15-7-2002)

ALPAKA NYICING SINGAL Dong, wanen pesan Uling cenik kaupapira

Manusane teken rerama Nganti kelih dadi jadma
Cara tusing kapiutangan Suba ngelah kawisayan
Upama bani teken langit. Namtamin kawigunan.
Makruna nyaroscos Suba ngelah pangupajiwa
Tusing nawang panglokika Enu masih nyakitin rerama
Mawit basang bedos Maan aketeng nagih dadua Teka lalima nagih adasa. Keneh bas kaulurin
Krunane ngaliwat bates Indriane katuukin
Pakertin rerama kanistaang Budi satwam kakelidin
Pesu mulih satata ngambres. Momo drowakene kaopenin.
Tata-titine kapurug Buin pidan lakar masalin
Desa drestane kakutang Anak tua wantah patut ajinin
Desa mawa carane urug Peragayan gumi lan langit
(Denpasar, 16-7-2002) (Denpasar, 18-7-2002)

Ane keto madan mardika? Inguh bayune madingehang

Eda nyicing singal tur ngalengit. Alpaka..., tusing sandang-sandang.

LELAMPAHAN WAYANG

ring jagat pwayangan sajroning darma paigelan
uger-uger sampun janten
magenepan goban wayang kalangan pinaka wates
pangangge uparengga sang manonton

sampun kaloktah

kelir putih waluya jagat asing kaucap damar nyunarin tan dados makrana wayange idup unggahang raos kasisi

waluya imba manusa beladbadan sasindiran
ring mercapada pangopet cecacadan
sangkan ada kene-keto wantah manut lampahan

manut kawisesan dalang punika wantah manut ring sang masolah pascat ngigelang belulang maukir. pregina sami. (Denpasar, 19-7-2002) (Denpasar, 19-7-2002)

BUTA BONGOL

mula keweh masidikara ngajak jadma tan pangrasa tusing bisa nakeh tur nampenin munyin timpal beneh pelihe aduk sera aji keteng keneh kukuh tusing pesan

nyama braya jeg kenehe apang majalan sajaan,.. jadma buta bongol. (Denpasar, 19-7-2002)

MACARU

rikala sasih kanem maciri jagate cicing ngulun-ulun saling sautin tengai tepet sandikala sabilang wengi jadma manusa jejeh gumatat gumitite bregala

turun ka Bali mawinan mangda tragia ngaturang pacaruan ring pempatan, suwang-suwang umah mangda sadia rahayu. (Denpasar, 19-7-2002)

mabudi malajah ngawenang tongos iringan Ratu Dalem Nusa

TRIHITA KARANA TILEM

ngalimolas rahina mara jani purnamane masalin trihita karana kaunggahang

dadi tilem ring makudang-kudang
jagate remrem peparuman, dharma tula dados bungan rawos
manusa, buron ngawinang baline kajanaloka nyatur desa
patute malaksana ngawe wang baline lali ring padewekan pengajume nyunyur manis
ngungsi kalandepan idep palemahane telas malelang
nyujuh sane baduur panyatus, panyiyu etaran pancer trihita karanane hilang
mangdene sida nawang tri matemahan rwa
bhur, bwah, swah loka naya upaya sandine mupu
kahyangan Ida Batara. wang baline kena
(Denpasar, 20-7-2002) sekadi mungguh

peteng dedet

pada ngungsi pengajume rawuh pasayuban

yoga samadi dyana

maya loka

ring slokane ajum-ajum puwuh sangkure ipun. (Denpasar, 20-7-2002)

TRIHITA KARANA NUGRAHAPOLENG

malih,warnane kalih wenten pangajum rawuhselem putih paweweh nugraha marepat adung sakancan hotel macecentok dados uperengga

mangupeksiang ring bhur,bwah swah

kaadungan tur kaasriankawuwus parhyangan, palemahankamaya loka kaanggen

tur pawongan madan

kawehin panugrahan poleng sudamala. dwaning sareng mikukuhin PENGADILAN

trihita karana inucap

beh,....sajroning darma kerta

Ada-ada dogen. digumine jani

(Denpasar, 21-7-2002) suba kasub

NAH DEPANG SUBA... PONGAHJUARI

Mirib tanpa rasa Gumi cara janine
kipak-kipek ngekadaya makejang ida danene
seledete ngincang masuluh di banyune
paliate merengang. lawat tan adung ring semune Makejang galak prawira
kenehe ngape-ngape yan suba mrebutang
asing gelah anak gampilang mapi ririh tan kapialang

Limane patigrape

idepne tan kapialang. sujatine makejang nista bar Sebenge entegMakejang kacacadin mapi-mapi sadu tusing ada beneh tur patut yan suba makeleteg pamuput yan selehin pasti malaksana dudu. ipun dot mangda katut (Denpasar, 13-7-2002) Cihnaning kali yuga beneh pelihe sarora tegeh endepe tanpa cihna nah, depang suba...

NGAWAG-AWAG PREMADA

Uling semeng kanti sanjaBeh,... pragat nyelsel raga gangsaran tindak melihang para dewatakuangan daya manusa nista dama tan ngitung tegeh endep Panumadian tan kawikanin manut phala karmaAduh,... makejang maadukan jele melahe panggihin wantah pakertine tuna ka teba ka sanggah Sampunang salah ucap mamurug desa dresta iwang pikayun manglaksana Dewa Ratu,... yan makruna banggras satata ngudiang kene kocap jadma premada cihnan apa ene (Denpasar 15-7-2002) tusing ada rungu. (Denpasar, 15-7-2002)

EAA A2AHA8 TA2UR J

ALPAKA

Dong, wanen pesan mamunyi teken rerama cara tusing kapiutangan bani teken langit upamiang

Makruna nyeroscos tusing nawang panglokika mawit basang bedos ane keto madan mahardika?

Inguh bayune madingehang krunane ngaliwat bates

pakertin rerama kanistayang pesu mulih satata ngambres

Tata titine kapurug

desa drestane kakutang desa mawa carane urug alpaka,... tusing sandang-sandang. (Denpasar, 16-7-2002)

PERPUSTAKAAN PUSAT·BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL

INDIK LALINTIHAN PENGAWI

Parab titiang I Nyoman Adiputra, pamijilan titiang ring Banjar Selatpeken, Susut, Kabupaten Bangli.

Munggwing swadharman titiang wantah dados dosen ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana ring Denpasar, ngawit saking warsa 1976 ngantos mangkin. Titiang wantah dokter lulusan Fakultas Kedokteran Universitas Udayana warsa 1975.

Sesampune winisuda titiang ngamiletin nunas ajah-ajah ring dura negara, sekadi ring Universitas Hóng Kong (1978-1979), Universitas Philipina (1982-

1983), Universitas Okayama ring Jepang (1983), Universitas London College ring Inggris (1997), Universitas Metropolitan London ring Inggris (2003), tur ring Stockholm panegara Swedia (2002). Ring Universitas Philippina titiang ngamolihang sajjana utama (master). Titiang taler ngambel gelar doktor, sane puputang titiang ring Universitas Airlangga ring Surabaya (1988-1992). Sesampune mikolihang doktor punika, ring warsa 1993 bulan Februari, Guru Wisesa ring Jakarta melarapan Menteri Pendidikan Nasional micayang panugrahan Jabatan Guru Besar (Profesor). Ngantos mangkin titiang kantun ngaturang ayah-ayah manut swadharma ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana. Seyosan ring swadharman titiang inucap punika, titiang wan dharma gegitan (sekar alit ngantos sekar agung), dharma pagor gegambaran.

899.2

Denpasar, Purnamanin A Titiang sane nyuratang

I Nyoman Adiputra.