I Nyoman Adiputra
PENJOR
11 Di
BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004
I Nyoman Adiputra
PENJOR
00004994
JOTWUR HAADNAN
PUSAT PERPUSTAKAAN
BALAIBAHASA
PUSAT BAHASA DENPASAR
DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL
BAHASA
本 BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR
PENJOR KUMPULANPUISI BALI
Pangawi I Nyoman adiputra
Pamahbah Drs. Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar
Pangorten Kulit Buku d aeI Nyoman Juliastra
899.261
Klasifikasi
= Pangoreg Basa Dra. Ni Wayan Ngasti u l Dra. Cokorda Istri Sukrawati
Penerbit Balai Bahasa Eem
PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA
Genah Penerbit Jln. Trengguli I No. 20 Tembau Telepon (0361) 461714 Faksimili (0356) 463656
BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR
PENGANTAR
Ketika kita berhadapan dengan puisi sesungguhnya kita harus siap berhadapan dengan kata-kata terpilih dari seorang penyair. Puisi merupakan karya sastra yang memanfaatkan kekuatan kata secara selektif. Kata dalam puisi adalah sebuah renungan, sebuah kontemplasi yang memungkinkan makna terwakili dan dimengerti. Oleh karena itu, seorang penyair pasti melakukan berbagai pertimbangan untuk memilih sebuah kata untuk mengungkapkan sebuah makna yang ingin disampaikan. Kegiatan semacam ini hanya mungkin dilakukan oleh orang yang memiliki kepekaan yang tinggi, yaitu orang yang mampu mengangkat fakta sosial dan nuansa alam menjadi kenyataan fiktif yang diungkapkan dengan bahasa yang estetis. Puisi sering kali menjadi semacam tanggapan seorang pengarang terhadap kejadian-kejadian maupun fenomena yang terjadi dalam masyarakat, Bagian yang sering menjadi sorotan adalah subjek pelaku sosial dari sisi norma susila dan nilai kemanusiaan. Demikian pula yang diinginkan oleh I Nyoman Adiputra melalui puisi-puisi- nya seperti termuat dalam kumpulan puisi Penjor ini.
Ada dua hal yang menarik yang dapat dipetik dari penerbitan antologi puisi Penjor ini. Pertama, hampir sebagian besar puisi-puisi di dalamnya terbingkai dalam satu tema tentang perubahan sosial yang terjadi
dalam masyarakat yang menyebabkan perubahan prilaku dan cara pandang
hidup masyarakat dewasa ini. Penyair mampu menangkap perubahan terkecil dari setiap tindak pikir komunitas individu dalam masyarakat akibat penga- ruh modernisasi dan budaya global. Kedua, pengarang adalah seorang guru besar dari disiplin ilmu kedokteran yang menempuh perjalanan keilmuannya di berbagai negara di belahan bumi ini tetapi memilih puisi untuk mengungkakan renungan-renugannya. Ini berarti bahwa sastra yang selama ini menjadi karya atau aktivitas yang termarginalkan dalam hiruk-pikuk mo- dernisme statusnya sedikit terangkat karena mendapat perhatian dari seorang guru besar yang notabene bukan dari disiplin ilmu sastra.
i
Penerbitan kumpulan puisi Penjor merupakan salah satu langkah mengembangkan aktivitas sastra Bali modern. Kehadiran buku ini meleng- kapi khasanah sastra Bali modern yang sudah ada. Buku ini menjadi alternatif bagi pernbaca sastra dalam memasuki katalog sastra Bali modern. Untuk itu, kami menyampaikan terima kasih kepada Prof Dr. I Nyoman Adiputra yang telah mempercayakan penerbitan karyanya kepada Balai Bahasa Denpasar. Mudah-mudahan buku ini bermanfaat bagi kita.
Denpasar, Juni 2004
Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar
ii
PEMAHBAH
Om Swastyastu,
Ritatkala ngwacen "Puisi", sampun majanten pacang ngwacen pupulan kruna sane mautama, sane kasurat olih sang pengawi. Puisi merupa kakawian sang kawi sastra, masarana antuk kruna pinaka simbul utawi nyasa. Sajeroning nyurat puisi, masarana antuk kruna sane mautama, sang kawi sampun ngarihinin antuk pidabdab "mayoga"tur milih kruna-kruna inucap. Kruna pinaka nyasa utawi simbul tatkala sang kawi ngamedalang daging pikayun, nyaritayang indik kahanan jagat, paripolah i manusa sajeroning kahuripan, pidabdab pakraman miwah sane lianan, punika sami kasurat ring kakawian sane mawasta Puisi. Sane ketah kangge bantang sasuratan sajeroning puisi punika, indik pidabdab pakraman paripolah lan prawerti sajeroning kahuripan. Asapunika taler sane kasurat lan kaptiang olih pangawi I Nyoman Adiputra, sajeroning puisinnyane sane kapupulang ring cakepan sane mawasta "Penjor" puniki.
Wenten kakalih sane mabuat sajeroning penerbitan cakepan pupulan puisi Penjor puniki. Kapertama, makehan puisi sane kasurat suksman lan tatueknyane nyinahang parikrama ring sajeroning pakraman sane sampun keni panglimbak aab jagat. Parikrama sane mawasana pikayun lan pidabdab kramane nampenin kahuripane sida mauwah. Pangawi sida antuka nyurat pakibeh jagate puniki ring sajeroning kakawiannyane. Kaping kalih, pangawi sane sampun kasengguh :"guru besar"mawiwit saking dados dokter tur sampun puput mapauruk ring makudang-kudang panegara ring jagate, raris mapiranti antuk puisi ngawedarang daging pikayun nampenin pakibeh lan aab jagate. Indike sakadi puniki suksmannyane nenten seos, kakawian sang kawi sastra sane arang pisan polih uratian sajeroning aab "modernisasi", prasida kainggilang kawentenannyane, napi malih sane urati puniki "guru besar" sane doh pisan kawentenannyane ring sastra.
iii
Kamedalangnyane pupulan puisi Penjor puniki, silih tunggil merupa pid- abdab ngalimbakang pangriptan Sastra Bali Anyar (modern). Lian ring punika taler nyangkepin kakawian Susastra Bali Anyar sane sampun wenten. Cakepan puniki dados pilihan olih pamilet lan pangwacen sastra sajeroning “kata- log" Sastra Bali Anyar. Duaning asapunika, titiang ngaturang suksma majeng Prof. Dr. I Nyoman Adiputra, sane sampun nyukserang rihang penerbitan ka- kawianyane olih Balai Bahasa Denpasar. Mogi-mogi cakepan puniki wenten kawigunannyane ring iraga sareng sami.
Om Santih, santih, santih Om.
Denpasar, Juni 2004
Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar
iv
PEMAHBAH KALIH PENGAKSAMA
Om Swastyastu
Malarapan antuk manah hening suci nirmala pangayu-bagyan titiang katur ring Ida Hyang Parama Wisesa, duaning sampun prasida kawedarang rereptiyan titiang puniki. Sapunika taler ring pangagenging Balai Bahasa Denpasar, Bali, titiang ngaturang suksma dahat riantukan sampun ngawedarang cakepan puniki.
Ring Iratu Ida Dane sane oneng nguwacen cakepan puniki taler titiang nenten ja lali nunas gong pangampura riantukan janten sampun rareptiyan puniki kantun tuna, doh saking sane mawasta becik tur nenten prasida ngamijilang kalengutan kayun.
Ring Iratu Ida Dane sane sampun maraga sang kawiswara, titiang taler murunang dewek jagi nunas ledang kayun, ajah-ajah pangewruh ring dharma reriptayan.
Kaping ungkur, cakepan puniki katur ring ajeng Ida Dane, dumogi prasida anggen mikukuhin tur prabela ring sajroning ngerajegang Basa Bali druwene ka benjang pungkurnyane. Suksma.
Om Santih, santih, santih, Om.
Denpasar, Purnamaning Kedasa, 2004
Saking titiang,
I Nyoman Adiputra.
V
DAGING CAKEPAN
Pengantar… Pemahbah Pemahbah kalih Pangaksama ……
- Pedanda Baka …1
- Ngatak Wayah1
- Galungan
- Pangalu
- Yasan Penjor …
Dongkang Pentil2233
4Bikul Pisuh
- Katiga Kangkang …
- Dewa Ratu45
- Bulan Sungenge …
- Lindung Uyahin …
- Kasangsaran
- Cicing Kasanga …
- Celebingkah Batan Biu …56677
- Siptan Jagat
- Jaya Swara
Slepa Maan Tekepne
8899
Cerukcuk Punyah
10Kunang-Kunang …
- Kendang10
Emper-Emper …11
11Sempengot …
- Kumangmang …12
- Sangsangan12
- Nulak Sumur13
Mabatis Bebek …13
14I Dangap Dangap … vi
14 14
Gegonjangan
15Paradara
15Lalis Lampus …
16Dharma Patu
16Mayah Utang …
17Sasenggak Gumi …
17Matulung Umah Puwun
18Malega-Legaan Kelor …
19Dewa Ratu
19Dwara Kala
20Kerikan Gangsa
20Ketog Semprong
21Dongkang Ngengkig …
- Beruk Silemeng
- Barong Somi
- Kudiang Jani
- Pis Bolong
Gulem2122323
24Nirdon
24Swarga Sakala
Pongah Juri
àNah Depang Suba
25 5 26
Premada
Ngawag-Awag
26 27
Alpaka
27Nyicing Singal
28Wayang
28Lelampahan
Buta ongol29
29Macaru
viiTrihita Karana Nugraha 31
- Poleng … 31
27.Pengadilan ... 31
Pongah Juari ...Nah Depang Suba 32 32
Premada …
Ngawag-Awag 33
Alpaka ... 34
viii
PEDANDA BAKA
Suba kasub di gumine jani kaliyugane mamurti kaja-kelod kangin-kauhe maadukan manusane mapiak-piakan makejang mapi-mapi i corah mapi sadu sabilang dina masumpang bunga di kuping maciri trisandya nanging di tengah mabinayan tan bina sekadi pedanda baka. (Denpasar, 24-10-2001)
NGATAK WAYAH
Cerik-cerike luh muani sadesa-desa pada binal saling sautin saling pategehin pabligbage ring ortan jagat makangin-makauh tan matuktuk mabongkol pasalingket tusing ada nyak ngaku kalah kabisane wantah ngatak wayah. (Denpasar, 24-10-2001)
| GALUNGAN | PANGALU |
|---|---|
| Enu peteng gumine makeruyuk siape | |
| mapayas mamenjor mauparengga suwang-suwang pakarangan | sami pada sayaga |
| rawuhing kahyangan | abaan-abaannyane |
| bale banjar, | jagi mangkat |
Nganem sasih jagate satonden galang kangin kaupapira
pangalune ring swadharma arep angkul-angkul matiptipang
pada bingar matanja penjore ka desa-desa kepar-kepir satiba paraning tempuh anginlampah minab ngulap-ngulapin pageh-puguh jadmanemadasar antuk mangda eling kapatutan. ring pangewruh dadinan jagat galungan mapiteges ngamolihang kapatutan.
YASAN PENJOR
Sekadi ipun i tiing petung magenepan wigunannyane wawangunan, prantos kriya tangan madurgama pisan nanging sane wenang kapayasin dados penjor madure maplengkungan makober mabutuh nyuh wantah ipun sane beneng pangawake mamuncuk lengkong dados slokan jagat sane lengkong payasin. (Denpasar, 24-10-2001)
DONGKANG PENTIL
Yening sampun medal sarwa pangreh prajane para nayaka sami tatkalaning macecingak malancaran manureksa sami pada girang galak nyentokang kawisesan kawigunan saling sautin tan papegatan luir suaran tatamburan magurnita tatuwinnyane sekadi kulkul gedenan munyi. gedenan takeh waluya i dongkang pentil. (Denpasar, 27-10-2001)
BIKUL PISUH
Sasukat mangkin marasa sayah jagate pangupajiwane meweh
agung karyane pikolihe malit
dados kerud among prajane sami pada ebuh egal-egol ikut celeng ayad-oyod tempuh angin lemuh sayar-soyor tangan, suku patigrape asing gamel kaambil dados kadruwenang nenten wenten kantun sami drowaka tan ngitang-ngitung tan pagantulan winaluya I bikul pisuh. (Denpasar, 27-10-2001)
KATIGA KANGKANG
Ngarahina ngantos purnama-tilem nenten lempas ring kanerakan Sanghyang Surya panese banter dedaunan layu sekar, woh pada aas pretiwine engkag belah-belah wit saking kalangkung panes ngantos ngiyah-ngiyuh tan kumawasa nandakin masuara sakancan pranine kasangsaran kapanesan sasih katiga.
DEWA RATU
Ngutara yana Sanghyang Surya masriyak jagate asri tur macihna kasuciang sampun rawuh piodalan ring parhyangan kahyangan tiga sadkahyangan wawidangan bali dwipayana pada tragya nyanggra wit manah suci subakti ring batara-batari dewa-dewi Sanghyang Wenang. (Denpasar,9-11-2001)
BULAN SUNGENGE
Galang bulane ngentar tatkala purnama sami bintar ngulangunin nanging rikala wengi wenten pikanten Sanghyang Wulan endep ring carang kayune kapanggih antuk sang matampak tis punika wantah nyandang kelidin mautama pisan nenten seyos ipun i bulan sungenge desti teluh trangjana. (Denpasar, 9-11-2001)
LINDUNG UYAHIN KASANGSARAN
Panumaya sampun Panumadine wayah jagate kamercapada panes ngentak wantah katuduhang
| sadina-dina | Sanghyang Wenang |
|---|---|
| saisin alas puun | manut phalakarma |
| trebesan toya enyat | tur mauparengga |
| pangkung tukad tuh | catur bekel |
| sakewanten | suka, duka |
| I manusa pada galak munyine banggras sebenge brangti | lara, pati |
| alise mapalu asing rarem | mondong sangsara patapan |
| doh sawat | I kranjang padang |
| salunglung-sabayantakane | peteng lemah openin tan papegatan |
| pada ngarereh kanti | manemu |
manut slokan jagat idupe
kadi dadi runtig
saling cureng kumanyamane sirna pamuput wantah
I Balian wegig pati sami magradaban punika wantah pagrasah lalampahan sakadi lindung uyahin. manusa idup. (Denpasar, 9-11-2001) (Denpasar, 9-11-2001)
CICING KASANGA
Manut pangalikan sasih angin baret kaulu sampun kapratyaksa sang sujana widagda pangrauh panampih sasih kaciriyang antuk ipun I asu-sona pada sumaringah pada asih-kumasih binal pada buang luh muani pada adung ngulurin idep samara gama mawinan margine pada kabyuhan asu kadulurin munyinnyane saling ngundang mangda matemu dados slokan jagat. (Denpasar, 9-11-2001)
CELIBINGKAH BATAN BIYU
Ada kangin
ada kauh beten kalawan duur palas kaja-kelode tegeh-endepe munduk-lobong pada ngilis gumatat-gumitite manut munyinnyane ring desa pakraman sapunika kawentenannya waluya buron ring alas suara manut parilaksana mamurug uger-uger lan pariwertan jagat waluya I buta tumben kedat. (Denpasar, 9-11-2001)
SIPTAN JAGAT
Sane rihin jagate kerta yuga pantun di carik mawoh jelih-jelih i manusa bakti mayadnya ring Hyang Widi maturan sumping amun undage
Sane mangkin kali yuga asing tandur mawoh alit tur priret dedaunan kuning kaloktah jaman proyek sami kacutetin kabirat undag proyeke amun sumpinge. (Denpasar, 13-11-2001)
JAYA SWARA
Tatkalaning pamong praja lan pangreh prajane tedun macacingak wawidangan jagat mratyaksayang kawentenan jagat kasukertan miwah kapariwertannyane magrehan sami mabriuk sapanggul pada age mamargi kairing olih wartawati jayaswara tukang surat midartayang indik sakancan gatra, orti panureksaan wawangunan maka miwah iwang patutnyane tatujonnyane ngalimbakang pangewruh ring dane lan nayaka praja. (Denpasar, 19-11-2001)
SLEPA MAAN TEKEPNE
Ring jagat cekian sampun kasub soca, sampeyan lan sregat sane nadosang majaga mecari soca sami tatiga raja tatiga enci tatiga cina tatiga nanging yan siki-siki ipun dados sregat sampun kaloktah yan soca sami kerta raharja yan sregat raja ring cinane manemu byapara jagate duaning adung wiweka lan upayane sami-sami sandi ngaruruh gung-arta kasenengan kayun tur nyangsaren i panjak. (Denpasar,19-11-2001) IAANATZUR34
CERUKCUK PUNYAH
I kedis Cerukcuk mabulu abug kumise kenjir tuktuke lanying matane barak kawistara ring wawidangan jagat paksi tan kirang-kirang munyinnyane binal, pongah tan ningkesang tan padaya tan kengin uning ring upaya sandi panglokikane pangindrajala jeg kewala mamunyi cerakcak-cerukcuk kecrat-kecrit wantah kawastonin cerukcuk punyah (Denpasar, 20-11-2001)
KUNANG-KUNANG
Sawengi-wengi genahe serbi aungan, sisin tukad pangkung, gerembeng kasunarin antuk kunang-kunang pakanyitnyit waluya bintang ring langit kebyat-kebyet
KENDANG
Pangawake gilik lantang mamuwa apasang agung-alit kiwa tengen matali mapontang salaka mauparengga saput-poleng papradan
| putih kuning gadang | kaalem, kaabin |
|---|---|
| kalintang renes | |
| ring sapa sira sane ngelintang | ngawe sang miragi |
| mangda prasida | pak-pek-pak-pek dag-dig-dag-dig sakewanten |
| alit marupa kapas sinarnyane | puyung |
| marupa mirah | ring kautaman |
| sari-sarining awak | suarane. |
katepak, kagupekin suarane agung mateeb ngarudug
ulangun
ipun matulung
terang galang sapunika awak ipun
maraga damar jagat. (Denpasar, 20-11-2001)
ring tengahnyane
tan adung
(Denpasar,20-11-2001)
PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL
EMPER-EMPER
Tali eduk mawarna selem mauparengga maoncer maawiran uek-uekan pangangge warna magenepan rangdi, batik sakawenten kategul maembat di duur gelabar-gelibir tempuh angin ayad-oyod nyihnayang tan kengin kalintangin, kasulubin pinaka sawen wawidangan tegal pekarangan pun si anu asing nyulubin mawastu cemer ical kanirmalan idepnyane. (Denpasar, 20-11-2001)
SEMPENGOT
yaning tangane culig asing tampek kaempok kaambil mawastu sang nruenang kaicalan punika wantah anuratmaka ngamaling druen anak yan matemahan sang lumaku bengor lambene ngantos paliate paliate sangsih uwat-uwate ketar-ketir tan sida ical punika sangkaning pangijeng linggih mawasta I Sempengot. (Denpasar, 21-11-2001)
SANGSANGAN KUMANGMANG
| Ritatkala | Tatampihane |
|---|---|
| sandikala | magantung |
| sasih kenem | masaput |
| nampih | maiket asing genahang |
| gelalak-geluluk | pangus |
| kadi nyuh tuh | mabantang |
| delak-delik | mapakakas tali |
| macunguh mabibih | pangangge dados payas |
| makumis aeng | ring bale-balean |
| wadah sangsangan. | |
| mapuara ala | (Denpasar, 27-11-2001) |
kajeng kliwon adung
pamangkalan setra
mamata nengeng petung masebit
saparadeg magigi putih
kajengat-kajengit punika nyandang ipun tan lian impasin
unen-unen isin setra sampunang pramada. (Denpasar, 21-11-2001)
NULAK SUMUR
Kerta masa carike sami wong tanine gilik salunglung sabayantaka mendak toya ngendagin mamungkah ngalampit malasah nandur maduluran yadnya kaenter olih dulun subak nganutin lontar dharma patani tur adung genah bintang ring langit sane mangkin jagate sampun wayah asing petani mamurug kecap sastra nyentokang kawisesan mamungkah benjangne nandur mapuara tanahe berag tuna pikolihe wit saking katunan pakerti tan manut sasana manusa pramada (Denpasar, 27-11-2001)
MABATIS BEBEK
Di gumine jani tuah ajak liu ada kene ada keto makruna masidikara ngidih olas tusing pesan bintas. makejang pada ngalewa keliad-keliud muter-muter tusing pesan materus-terang ngedengang ukudan. krunane mapi-mapi mapitutur kewala isine embuh tangkepe gede liunan angsel. tatwane ento makejang imanusa tuara jemet maguruin dewek satata ngempelin. (Denpasar, 10-12-2001)
| I DANGAP-DANGAP | TITAH |
|---|---|
| Di punyan kayune carangnyane langah | Uling pidan kaden |
| donnyane samah. | kewala isin gumine |
| di carange tuh | tumbuh masalin rupa |
| remek amahan ada song belatuk tumbuhin ong. | satata |
| di done gempel ebek maisi | ane bawak |
| sebun semangah | ane tua mapuara mati |
| kulit kayune | sirna mulih. saisin-isin gumi |
| eleh-dangleh | tan sida lempas makelid pitehan jantra |
| tusing taen satata menek tuun | wantah Ida Sanghyang Widi pinaka puseh |
| makecos ngindang. | sakama-kama. |
gede tegeh gumine tegteg buka kene
ane cenik ngedenang
ngalantangang
donne lingker-lingker.
lesag lisig
kaplisahin peteng lemah. ring pajalan ditu ipun idangap-dangap kauripane
enduk cakrane
sageden-geden(Denpasar, 11-12-2001) punyan kayu kakocokin kaden ipun layu don kayune layahe kaselep-selepang. (Denpasar, 10-12-2001)
GAGONJAKAN
Ane jani ajak makejang pada mastikayang yan basa baline lakar ilang kaengsapin di kutaraja di desa banua paribasane madukan tusing manut sor singgih tata titi makejang lalingsen tusing ada seken maada tuara makejang cara nyuh nguda maduegin. luh-luhe binal macukur ngetep bok teruna-terunane mabok salahan ada makebah mapusung sangkur truna-trunine sai-sai suba makunyit di alas matemu ngulurin demen ati wit mawayang gadang tresna pada asih. (Denpasar, 12-12-2001)
PARADARA
Cirin gumi suba wayah di desa-desa teked ka kota makejang madamar listrik ngentar peteng lemahe patuh pikanten i bula mapuara kedat makejang mamurug uger-uger wet sila sasanane sima tatakrama tan pasantulan egar manah makejang ngulurin dasendriya di pabyanan di padunungan desa pakraman mamitra ngalang nyolong samara ngelah babinjat astra mamadu luh muani panak rerama matwa mantu kaka adi makejang mameteng pitu. (Denpasar,12-12-2001)
LALIS LAMPUS
Yan prade caritayang kasangsaran idupe nganti kelih jadmane presaja liunan ane tusing telah baan nyuratang. lemah peteng bulanan, tibanan. satata manemu duka lara kageringan kasemsemang kasepekang tan pakadang mirib joh widine malinggih asep dupane punah atur sembahe singid suecan titahe pucah melahan suba ngemasin mulih lalis kakarang wayah. (Denpasar, 12-12-2001)
DHARMA PATUT
Yan suba matindihin ane beneh mula langah jadmane presaja liunan ane kladkad-kildkid ngalimpeng lawut hilang. sajroning makrama tusing ada mapituwi seken makejang ngekoh ngomong yan ya ngomong mapi-mapi prawira wanen mamunyi rame tan matuktuk mabongkol. ane seken teleb teken kepatutan bani matoh urip tuwah aukud dadua buwine tusing satata ipun di arep enu matilesang raga sajroning makruna apa buwin malaksana satata madasar dharma patut. (Denpasar, 12-12-2001).
MAYAH UTANG
Uling rare
nganti tua saenune hidup satonden uripe matinggal tan pegat lakar nepukin suka duka sajroning hidup apanga tiyaga inget tur pratyaksa ring tatenger-cihna panumadian dadi jadma ka mercapada tuah tongos mapakerti luwih malajahang dewek ngisinin ukudan i kranjang padang dasarin baan papineh, pakrunan, panglaksana
ayu nulus apanga sida
pakertine luwih anggon mayah utang-utange i maluan manut bacakan phala karma. (Denpasar, 12-12-2001)
SASENGGAK GUMI
Yan ada jadma belog pangat tur pengkung tusing maidep malajah kasengguh cara batu malablab.
Sajroning makruna mamunyi tan papegatan tan sepi-sepi tan matuktuk mabongkol ento madan prakpak danyuh.
Munyine liu maduwegin banban alon nyunyur manis satata ngulati dadi pamenang ento kaloktah cara Pan Bongkling.
Di pararem munyine tiyaga pangrencanane gasep gupuh yan malaksana ngramang-sawang kaadanin Pan Balang Tamak.
Yan jadma luh utawi muani pati grape limane magampil-gampil tan ngitung gelah anak len madan jadma malima ketket.
Sajroning mapepayasan luh utawi muani asing kasaluk udeng, pangus tur asin ipun kaadanin mawak sangsangan. (Denpasar, 13-12-2001).
MATULUNG UMAH PUWUN MALEGA-LEGAAN KELOR
Sampun kawawa ring jagate mapitulung tan tulus asing tepuk gampilang limane patigrape patisabsab maalih-alihan palihate marengang kenehe mangda mapikolih magarapan anggen jalaran tatuweke wantah ngalih patuas sujatinnyane gedenan upah teken pegae punika wantah sasonggan gumi matulung umah puun. (Denpasar, 12-12-2001)
Sesana manusa idup mula tuah saling tulung tinulung sakewala manut dudonan tata-krama.
Yan mula pisaja keneh tulus mapitulung tusing ngarepang pikolih matulung sasidan-sidan.
Gumi linggah ajak liyu ada demen matulungan dot mapikolih pangwales kasub ring desa pakraman.
Ada masih matulung ngerobang anak ring kulawarga kaupapira kapretenin raris ipun ngamalingin.
Mapwara sang mitulung tiwas byapara manut sasonggan Malega-legaan punyan kelor. (Denpasar, 12-12-2001)
DEWA RATU DWARA KALA
Tingkahe manumadi
Mamegeng
ka mercapada mamusti karana madasar antuk sahanan pangucap titah Hyang Widitan kapireng bekele patpat masebeng tegteg
| tan keni pasahang | semune pangus |
|---|---|
| suka-duka-lara-pati waluya nyamane | yadiapin panglaksanane |
| bareng lekad awinannyane | semsemangjagat |
| mangda sampun pati purug masasambatan | tan manut |
| nyelsel hidup | pragat mendep |
| punapi malih | waluya patapan |
| ngopet Hyang Widi | togog pangijeng |
| sinah kaon | di pamedale |
| yan kadados | Sang Dwarakala |
| pangayubagiane | keto pasemun |
| margiang asing kapangguh | corah |
| utamaang | ngereh praja. |
| pinaka dasar | (Denpasar, 15-5-2002) |
nirdon-nirgawe
krimikang panjak
dharma agama.
Pageh
sajroning
sarana bakti ring Sang Hyang Onang. (Denpasar, 10-5-2002)
KERIKAN GANGSA
Nyen tusing nawang sajroning pangiwa teluh trangjana parilaksanane dudu nirdon mapala jelek nganggon racun wisia dui, bok, tulang warangan, medang tiing kerikan gangsa ento makejang kaanggon serana manadi racun ngawisianin makrana nandang sakit berag-arig tibanan mapwara mati,... keto masih cara gumine jani liu jadmane mawak racun ngawisianin mapi sadu dueg sakewala racun ngae brayane masiyat brangti saling sikut mamati-mati tan mangitung kadang ento wit ngugu munyin anake waluya kerikan gangsa yan jani madan provokator.
(Denpasar, 18-5-2001)
KETOG SEMPRONG
Rikala jagate linuh rahina utawi wengi asing magantung ayun-ayun asing matanjeb maoyagan jadmane sami lanang wadon alit-anom-lingsir sedeng sirep, magarapan
pada age medal
ka natahe ngarereh genah sane lasia ajrih katiben raruntuhan marantaban saha ngucap-ucap "idup"-"idup”-“idup” maduluran bayu ngetor tangkah nerugtug angkihan ngangsur umahe sami suwung saisinnyane kaketogang ngelidang urip ka genahe linggah manut sasenggak ketog semprong. (Denpasar, 19-5-2002)
DONGKANG NGENGKIG BERUK SILEMANG
| Maciri kaliyugane | Brakbak-brukbuk |
|---|---|
| jagate nemu | |
| pangalikan masa | sang mirengang |
| saisin gumi madukan kaja-kelode singsal | tan wenten pisan |
| bongkol muncuke saru panglokika jadmane | apan wantah nista |
| sami pada nyamping | uger-uger pakrunan |
| mamrih kasukan awak pangindra jala upaya | medal saking |
| sandi kaarepang | maadukan |
| tan wenten mangunadika paras-parose ical kukuh mabudi tungkas ngawe brangti satata | kateba kasanggah |
| tan kandapan | mapi-mapi pascat |
| ring sebeng, tangkis lan pakrunan | mawirasa mapaweweh |
| pakewuh jagate | na upaa |
| kapanggih antuk pangreh prajane | sakewanten ring wicara |
| malaksana | kalintang nirdon. |
suarane tan makatihan
sida negesang apan ring pangucap nenten manut
pikayun runtag
pati sabsab tan eling ring raga jugul
utawi mawinan tan papegatan
i panjak nenten manut wit saking sane kabawosang cara ipun (Denpasar,21-5-2002) I dongkang ngengkig. (Denpasar, 22-5-2002)
| BARONG SOMI | KUDIANG JANI |
|---|---|
| Wara-wiri | panes bara rasane |
| maangkaban bulunnyane nganti ia cara idup | inguh bayune |
| wit saking jadma | tatimbange slewah beneh pelihe saroro |
| nyalukin di tengah ngae ikut kenjir | tegeh endepe katon patuh |
| waluya cara buron | jaba-jerone madukan kasengguhang pangopet |
| wantah kawisesan | sudra tri wangsane |
Aduh dewa ratu mailehan tan papegatan madukan punggalanne nraktak bacine kapolo pangrasane nungkalik panglokikane rarud sakewala
munyi beneh kadingeh pelih pitutur jati kepes kejeng-kejeng angkih-angkih
I manusa niwakang ngigelang barong makrana idup kipak-kipek engap-engap wantah paigelan barong yan ada jadma gedenan tangkep tan maisi babedag kawastanin angkaban barong somi. (Denpasar, 24-5-2002)
tan ngelingin genah lan swadharma mapwara nista nayaka praja pangreh praja tusing bisa negakang jit pada magarang ngulati tongos korsi sane tis maprihe basbasan swadharma tan kagambel asing laksana mangda mapikolih awig-awig, wet kapurug ngarereh arta brana madasar kanistan. (Denpasar, 27-5-2002)
PIS BOLONG GULEM
Uling malu Yan di masannyane suba kawawa peteng lemah
| mangge ring upacara | tan papegatan |
|---|---|
| sajroning panca yadnya maketengan tur | ulung ujane uli langit |
| masatakan | amun kacang tanahe |
| matatakan bokor salaka | semeng ujan |
| maisi baas | tengai ujan |
| ipun I pis bolong uparenggannyane | sanja ujan |
| maendahan | guleme mapunduh |
ketelane gede-gede
ada gede,ada cenik tebel-tipis warnane gading, kuning utawi warna selem di tengahne bolong di sisinnyane kaiter sastra cina
| gambar pingit | selem abu |
|---|---|
| mapinda buron | mairing-iringan mirib pada tragia |
| surya, bulan | nuju maya padane |
| maketengan utawi | manadi ujan |
| mategul panyatakan | ngetisin gumi |
wayang, gunung
di tanggun langite
ngamenekang ngeden-ngedenang marupa magenepan ada mapinda bingin ada cara togog ada cara gajah raksasa
satata mangge kateben kaluwan kaanggen salang togog, cili ngeranayang
mapwara saisin gumine pada idup dadi gadang kapuponin olih manusa
| pangargane | ento makejang |
|---|---|
| ngamaelang kewanten. | sangkaning I gulem. |
| (Denpasar, 28-5-2002) | (Denpasar, 8-6-2002) |
NIRDON SWARGA SAKALA Sangkaning nenten uning Saking pucak bukite piteges panumadian ka rikalaning wengi mercapada pucak dharma dados manusa pikanten ngarenyeb
| parilaksanane nista | sunaran lampune |
|---|---|
| ngantos werda | mawarna-warni |
| satata mamurug | waluya sekadi |
| sasana lan dresta | bintang ring ambarane |
| daging agama paweweh sang pawikan | sasunaran palinggihan |
| nenten pisan | sekadi nguparenggain kaulangunan kutane |
| nenten maidep | wengine manados rahina kawentenannyane |
| yadnya suci | sekadi ring Indra Loka. |
| tur babhakti ring kawitan. | (Denpasar, 12-7-2002) |
saking alit magenepan agung alit alpaka guru
nyarengin mapakerti ayu ring upawasa
| PONGAH JUARI | NAH DEPANG SUBA |
|---|---|
| Mirib tanpa rasa | Gumi cara janine Makejang ida danene |
| Seledete ngincang | Masuluh di banyune |
Kipak-kipek ngeka daya
Peliate merengang. Lawat tan adung ring semune. Limane patigrape Makejang galak prewira Kenehe ngape-ape Yan suba mrebutang Asing gelah anak gampilang Mapi ririh tan kapialang
| idepne tan kapialang. | Sujatine makejang nista bara. |
|---|---|
| Sebenge enteg | Makejang kecacadin |
| Mapi-mapi sadu | Tusing ada beneh tur patut |
| Yan suba makeleteg | Pamuput yan selehin |
| Pasti malaksana dudu. | Ipun dot mangda katut |
| (Denpasar, 13-7-2002) | Cihnaning kali yuga |
Beneh pelihe sarora Tegeh endepe tanpa cihna Nah depang suba.
NGAWAG-AWAG PREMADA
Uling semeng kanti sanja beh,....
gangsaran tindak Pragat nyelsel raga Melihang para dewata kuangan daya Manusa nista dama.
tan ngitung tegeh endep.
Panumadian tan kawikanin
Manut phala karma Aduh,....
| Jele melahe panggihin | Makejang maadukan |
|---|---|
| Wantah pakertine tuna | Ka teba ka sanggah |
| Sampunang salah ucap | Mamurug desa dresta. |
| Yan makruna banggras satata | Ngudiang kene |
| Jadma premada kaucap | Cihnan apa ene |
Dewa ratu, ...
Iwang pikayun muah laksana
Tusing ada rungu.
(Denpasar, 15-7-2002)
ALPAKA NYICING SINGAL Dong, wanen pesan Uling cenik kaupapira
| Manusane teken rerama | Nganti kelih dadi jadma |
|---|---|
| Cara tusing kapiutangan | Suba ngelah kawisayan |
| Upama bani teken langit. | Namtamin kawigunan. |
| Makruna nyaroscos | Suba ngelah pangupajiwa |
| Tusing nawang panglokika | Enu masih nyakitin rerama |
| Mawit basang bedos | Maan aketeng nagih dadua Teka lalima nagih adasa. Keneh bas kaulurin |
| Krunane ngaliwat bates | Indriane katuukin |
| Pakertin rerama kanistaang | Budi satwam kakelidin |
| Pesu mulih satata ngambres. | Momo drowakene kaopenin. |
| Tata-titine kapurug | Buin pidan lakar masalin |
| Desa drestane kakutang | Anak tua wantah patut ajinin |
| Desa mawa carane urug | Peragayan gumi lan langit |
| (Denpasar, 16-7-2002) | (Denpasar, 18-7-2002) |
Ane keto madan mardika? Inguh bayune madingehang
Eda nyicing singal tur ngalengit. Alpaka..., tusing sandang-sandang.
LELAMPAHAN WAYANG
| ring jagat pwayangan | sajroning darma paigelan |
|---|---|
| uger-uger sampun janten | |
| magenepan goban wayang | kalangan pinaka wates |
| pangangge uparengga | sang manonton |
sampun kaloktah
kelir putih waluya jagat asing kaucap damar nyunarin tan dados makrana wayange idup unggahang raos kasisi
| waluya imba manusa | beladbadan sasindiran |
|---|---|
| ring mercapada | pangopet cecacadan |
| sangkan ada kene-keto | wantah manut lampahan |
manut kawisesan dalang punika wantah manut ring sang masolah pascat ngigelang belulang maukir. pregina sami. (Denpasar, 19-7-2002) (Denpasar, 19-7-2002)
BUTA BONGOL
mula keweh masidikara ngajak jadma tan pangrasa tusing bisa nakeh tur nampenin munyin timpal beneh pelihe aduk sera aji keteng keneh kukuh tusing pesan
nyama braya jeg kenehe apang majalan sajaan,.. jadma buta bongol. (Denpasar, 19-7-2002)
MACARU
rikala sasih kanem maciri jagate cicing ngulun-ulun saling sautin tengai tepet sandikala sabilang wengi jadma manusa jejeh gumatat gumitite bregala
turun ka Bali mawinan mangda tragia ngaturang pacaruan ring pempatan, suwang-suwang umah mangda sadia rahayu. (Denpasar, 19-7-2002)
mabudi malajah ngawenang tongos iringan Ratu Dalem Nusa
TRIHITA KARANA TILEM
ngalimolas rahina mara jani purnamane masalin trihita karana kaunggahang
| dadi tilem | ring makudang-kudang |
|---|---|
| jagate remrem | peparuman, dharma tula dados bungan rawos |
| manusa, buron | ngawinang baline kajanaloka nyatur desa |
| patute malaksana | ngawe wang baline lali ring padewekan pengajume nyunyur manis |
| ngungsi kalandepan idep | palemahane telas malelang |
| nyujuh sane baduur | panyatus, panyiyu etaran pancer trihita karanane hilang |
| mangdene sida nawang | tri matemahan rwa |
| bhur, bwah, swah loka | naya upaya sandine mupu |
| kahyangan Ida Batara. | wang baline kena |
| (Denpasar, 20-7-2002) | sekadi mungguh |
peteng dedet
pada ngungsi pengajume rawuh pasayuban
yoga samadi dyana
maya loka
ring slokane ajum-ajum puwuh sangkure ipun. (Denpasar, 20-7-2002)
TRIHITA KARANA NUGRAHAPOLENG
malih,warnane kalih wenten pangajum rawuhselem putih paweweh nugraha marepat adung sakancan hotel macecentok dados uperengga
mangupeksiang ring bhur,bwah swah
kaadungan tur kaasriankawuwus parhyangan, palemahankamaya loka kaanggen
tur pawongan madan
kawehin panugrahan poleng sudamala. dwaning sareng mikukuhin PENGADILAN
trihita karana inucap
beh,....sajroning darma kerta
Ada-ada dogen. digumine jani
(Denpasar, 21-7-2002) suba kasub
NAH DEPANG SUBA... PONGAHJUARI
| Mirib tanpa rasa | Gumi cara janine |
|---|---|
| kipak-kipek ngekadaya | makejang ida danene |
| seledete ngincang | masuluh di banyune |
| paliate merengang. | lawat tan adung ring semune Makejang galak prawira |
| kenehe ngape-ngape | yan suba mrebutang |
| asing gelah anak gampilang | mapi ririh tan kapialang |
Limane patigrape
idepne tan kapialang. sujatine makejang nista bar Sebenge entegMakejang kacacadin mapi-mapi sadu tusing ada beneh tur patut yan suba makeleteg pamuput yan selehin pasti malaksana dudu. ipun dot mangda katut (Denpasar, 13-7-2002) Cihnaning kali yuga beneh pelihe sarora tegeh endepe tanpa cihna nah, depang suba...
NGAWAG-AWAG PREMADA
Uling semeng kanti sanjaBeh,... pragat nyelsel raga gangsaran tindak melihang para dewatakuangan daya manusa nista dama tan ngitung tegeh endep Panumadian tan kawikanin manut phala karmaAduh,... makejang maadukan jele melahe panggihin wantah pakertine tuna ka teba ka sanggah Sampunang salah ucap mamurug desa dresta iwang pikayun manglaksana Dewa Ratu,... yan makruna banggras satata ngudiang kene kocap jadma premada cihnan apa ene (Denpasar 15-7-2002) tusing ada rungu. (Denpasar, 15-7-2002)
EAA A2AHA8 TA2UR J
ALPAKA
Dong, wanen pesan mamunyi teken rerama cara tusing kapiutangan bani teken langit upamiang
Makruna nyeroscos tusing nawang panglokika mawit basang bedos ane keto madan mahardika?
Inguh bayune madingehang krunane ngaliwat bates
pakertin rerama kanistayang pesu mulih satata ngambres
Tata titine kapurug
desa drestane kakutang desa mawa carane urug alpaka,... tusing sandang-sandang. (Denpasar, 16-7-2002)
PERPUSTAKAAN PUSAT·BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL
INDIK LALINTIHAN PENGAWI
Parab titiang I Nyoman Adiputra, pamijilan titiang ring Banjar Selatpeken, Susut, Kabupaten Bangli.
Munggwing swadharman titiang wantah dados dosen ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana ring Denpasar, ngawit saking warsa 1976 ngantos mangkin. Titiang wantah dokter lulusan Fakultas Kedokteran Universitas Udayana warsa 1975.
Sesampune winisuda titiang ngamiletin nunas ajah-ajah ring dura negara, sekadi ring Universitas Hóng Kong (1978-1979), Universitas Philipina (1982-
1983), Universitas Okayama ring Jepang (1983), Universitas London College ring Inggris (1997), Universitas Metropolitan London ring Inggris (2003), tur ring Stockholm panegara Swedia (2002). Ring Universitas Philippina titiang ngamolihang sajjana utama (master). Titiang taler ngambel gelar doktor, sane puputang titiang ring Universitas Airlangga ring Surabaya (1988-1992). Sesampune mikolihang doktor punika, ring warsa 1993 bulan Februari, Guru Wisesa ring Jakarta melarapan Menteri Pendidikan Nasional micayang panugrahan Jabatan Guru Besar (Profesor). Ngantos mangkin titiang kantun ngaturang ayah-ayah manut swadharma ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana. Seyosan ring swadharman titiang inucap punika, titiang wan dharma gegitan (sekar alit ngantos sekar agung), dharma pagor gegambaran.
899.2
Denpasar, Purnamanin A Titiang sane nyuratang