Baca PDF (OCR): Penjor : antologi puisi

46 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 5.1 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. I Nyoman Adiputra
  2. PENJOR KUMPULAN PUISI BALI
  3. BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAl"f NASIONAL DENPASAR 2004
  4. PENGANTAR
  5. PEMAHBAH
  6. PEMAHBAH KALIH PENGAKSAMA
  7. DAGING CAKEPAN
  8. PEDANDA BARA
  9. NGATAK WAYAH
  10. GALUNGAN
  11. PANGALU
  12. YASAN PENJOR
  13. DONGKANG PENTIL
  14. DEWARATU
  15. BULANSUNGENGE
  16. LINDUNG UYAHIN
  17. KASANGSARAN
  18. SIPTAN JAGAT
  19. JAYASWARA
  20. CERUKCUK PUNYAH
  21. KUNANG-KUNANG
  22. KENDANG
  23. EMPER-EMPER
  24. SEMPENGOT
  25. KUMANGMANG
  26. SANGSANGAN
  27. NULAKSUMUR
  28. MABATIS BEBEK
  29. I DANGAP-DANGAP
  30. TITAH
  31. GAGONJAKAN
  32. PARADARA
  33. LALIS LAMPUS
  34. DHARMA
  35. MAYAHUTANG
  36. SASENGGAK GUMI
  37. MATULUNG UMAH PUWUN
  38. MALEG A-LEGAAN KELOR
  39. KERIKAN GANGS A
  40. KETOGSE MPRO NG
  41. BARONGSO MI
  42. KUDIANG JANI
  43. PIS BOLONG
  44. GULEM
  45. NIRDON
  46. SWARGASAKALA
  47. PONGAH JUARl
  48. NAB DEPANG SUBA
  49. PREMADA
  50. NGAWAG-AWAG
  51. ALPAKA
  52. NYICING SIN GAL
  53. WAYANG
  54. LEL AMPAHAN
  55. BUTABONGOL
  56. MACARU
  57. TILEM
  58. TRIHITA KARANA
  59. TRIIDTA KARANANUGRAHA
  60. POLENG
  61. PENGADILAN
  62. PONGAH JUARI
  63. NAH DEPANG SUBA ...
  64. PREMADA
  65. NGAWAG-AWAG
  66. ALPAKA
  67. INDIK LALiNTIHAN PENGAWI

I Nyoman Adiputra

BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004

I Nyoman Adiputra

ALPAKA Dong, wanen pesan mamunyi teken rerama cara !using kapiutangan bani teken Langit upamiang Makruna nyeroscos fusing nawang pangLok/ka awit basang bedos ane keto madan mahardika? --- , I Inguh bayune madingehang krunane ngaliwa! bates pakertin rerama kanistayang pesu muLih satata ngambres Tata titine kapurug desa drestane kakutang desa mawa carane urug alpaka , ... fusing sandang-sandang. (Denpasar, 16-7-2002) PERPUSTAKAAN PUSAT 'BAHASA OEPARTEMEN PENOIDIKAN NASIONAl 34

PERPUSTAKAAN

PUSATBAHASA

OEPARTfMEN PENDIDIKAN

BALAIBAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004

PENJOR KUMPULAN PUISI BALI

I PREMADA NGAWAG-AWAG Uling semeng kanti sanja Beh, .... pragatnye&elraga gangsaran tindak melihang para dewata kuangan daya manusa nista dama tan ngitung tegeh endep Panumadian tan kawikanin manut phala kar:na Aduh, ... jele melahe panggihin makejang maadukan wantah pakertine tuna ka teba ka sanggah Sampunang salah ucap mamurug desa dresta iwang pikayun manglaksana Dewa Ratu, ... yan makruna banggras satata ngudiang kene kocap jadma premada cihnan apa ene (Denpasar 15-7-2002) tusing ada rungu. (Denpasar, 15-7-2002)

Pangawi I Nyoman adiputra

Pamabbab Drs . Ida Dannasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar

"tJ ce m <.SI ":;:xI iii' "tJ . - fit c: = ):Ii - r; I; &: . . c: t/) i .. , .. rn ):Ii

Pangorten Kulit Buku I Nyoman Juliastra

Pangoreg Basa Dra. Ni Wayan Ngasti Dra. Cokorda Istri Sukrawati

Penerbit Ba1ai Bahasa

Genab Penerbit

J1n. Trengguli I No. 20 Tembau Telepon (0361) 461714 Faksimili (0356) 463656

BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAl"f NASIONAL DENPASAR 2004

PENGANTAR

Ketika kita berhadapan dengan puisi sesungguhnya kita hams siap berhadapan dengan kata-kata terpilih dari seorang penyair. Puisi merupakan karya sastra yang memanfaatkan kekuatan kata secara selektif. Kata dalam puisi adalah sebuah renungan , sebuah kontemplasi yang memungkinkan makna terwakili dan dimengerti . Oleh karena itu, seorang penyair pasti melakukan berbagai pertimbangan untuk memilih sebuah kata untuk mengungkapkan sebuah makna yang ingin disampaikan. Kegiatan semacam ini hanya mungkin dilakukan oleh orang yang memiliki kepekaan yang tinggi, yaitu orang yang mampu mengangkat fakta sosial dan nuansa alam menjadi kenyataan fiktif yang diungkapkan dengan bahasa yang estetis. Puisi sering kali menjadi semacam tanggapan seorang pengarang terhadap kejadian-kejadian maupun fenomena yang terjadi dalam masyarakat, Bagian yang sering menjadi sorotan adalah subjek pelaku sosial dari sisi norma susila dan nilai kemanusiaan. Demikian pula yang diinginkan oleh I Nyoman Adiputra melalui puisi-puisinya seperti termuat dalam kumpulan puisi Penjor ini.

ONGAH JUARI NAB DEPANG SUBA ... irib tanpa rasa Gumi carajanine ipak-Idpek ngekadaya makejang ida danene 'eledete ngincang masuluh di banyune aliate merengang. lawat tan adung ring semune "imane patigrape Makejang galak prawira enehe ngape-ngape yan suba mrebutang ing gelah anak gampilang mapi ririh tan kapialang ;depne tan kapialang. sujatine makejang nista bar ebenge enteg Makejang kacacadin api-mapi sadu tusing ada beneh tur patut an suba makeleteg pamuput yan selehin asti malaksana dudu. ipun dot mangda katut 1)enpasar, 13-7-2002) Cihnaning kali yuga beneh pelihe sarora tegeh endepe tanpa cihna nah, depang suba ..... 32

Ada dua hal yang menarik yang dapat dipetik dari penerbitan antologi puisi Penjor ini. Pertama, hampir sebagian besar puisi-puisi di dalamnya terbingkai dalam satu tema tentang perubaban sosial yang teIjadi dalam masyarakat yang menyebabkan perubahan prilaku dan cara pandang hidup masyarakat dewasa ini. Pen yair mampu menangkap perubahan terkecil dari setiap tindak pikir komunitas individu dalam masyarakat akibat pengarub modernisasi dan budaya global. Kedua, pengarang adalab seorang guru besar dari disiplin ilmu kedokteran yang menempuh peIjalanan keilmuannya di berbagai negara di belaban bumi ini tetapi memilib puisi untuk mengungkakan renungan-renugannya. 1ni berarti bahwa sastra yang selama ini menjadi karya atau aktivitas yang termarginalkan dalam hiruk-pikuk modernisme statusnya sedikit terangkat karena mendapat perhatian dari seorang guru besar yang notabene bukan dari disiplin ilmu sastra.

Penerbitan kumpulan puisi Penjor merupakan salah satu langkah mengembangkan aktivitas sastra Bali modem. Kehadiran buku ini mel engkapi khasanab sastra Bali modem yang sudab ada. Buku ini menjadi altematif bagi pernbaca sastra dalam memasuki katalog sastra Bali modem. Untuk itu, kami menyampaikan terirna kasih kepada Prof Dr. I Nyoman Adiputra yang telah mempercayakan penerbitan karyanya kepada Balai Bahasa Denpasar. Mudah-mudahan buku ini bermanfaat bagi kita.

TRIIDTA KARANA NUGRAHA POLENG malih, ....... . warnane kalih wenten pangajum rawuh selem putih paweweh nugraha marepat adung sakancan hotel macecentok dados uperengga mangupeksiang ring bhur,bwah swah kaadungan tur kaasrian kawuwus parhyangan , palemahan kamaya loka kaanggen madan tur pawongan kawehin panugrahan poleng sudamala. dwaning sareng mikukuhin PENGADILAN trihita karana inucap beh, .... sajroning darma kerta Ada-ada dogen. digumine jani suba kasub (Denpasar, 21-7-2002)

Denpasar, Juni 2004

Ida Bagus Darmasuta

Kepala Balai Bahasa Denpasar

PEMAHBAH

Om Swastyastu,

TRIIDTA KARANA TILEM marajan i ngalimoLas rahina trihita karana kaunggahang purnamane masalin ring makudang-kudang dadi Ii/em peparuman, dharma tula jagate rem rem dados bungan rawos peteng dedet ngawinang baZine kajanaloka manusa, buron pengajume rawuh pada ngungsi nyatur desa pasayuban ngawe wang baZine patute malaksana lali ring padewekan yoga samadi pengajume nyunyur manis dyana palemahane telas malelang ngungsikalandepanidep panyatus, panyiyu etaran nyujuh sane baduur pancer trihita karanane hilang maya loka tri matemahan rwa mangdene sida nawang naya upaya sandine mupu bhU/; bwah, swah loka wang baZine kena kahyangan Ida Batara. sekadi mungguh (Denpasar, 20-7-2002) ring slokane ajum-ajum puwuh sangkure ipun. (Denpasar, 20-7-2002)

Ritatkala ngwacen "Puisi", sampun majanten pacang ngwacen pupulan kruna sane mautama , sane kasurat alih sang pengawi. Puisi merupa kakawian sang kawi sastra , masarana antuk krona pinaka simbul utawi nyasa . roning nyurat puisi, masarana antuk krona sane mautama, sang kawi sampun ngarihinin antuk pidabdab "mayoga" tur milih krona-krona inucap. Kruna pinaka nyasa utawi simbul tatkala sang kawi ngamedalang daging pikayun, nyaritayang indik kahanan jagat, paripolah i manusa sajeroning kahuripan, pidabdab pakraman miwah sane lianan, punika sami kasurat ring kakawian sane mawasta Puisi . Sane ketah kangge bantang sasuratan sajeroning puisi punika, indik pidabdab pakraman paripolab Ian prawerti sajeroning kahuripan. Asapunika taler sane kasurat Ian kaptiang olih pangawi I Nyoman Adiputra , sajeroning puisinnyane sane kapupulang ring cakepan sane mawasta "Penjor" puniki.

Wenten kakalib sane mabuat sajeroning penerbitan cakepan pupuJan puisi Penjor puniki. Kapertama, makehan puisi sane kasurat suksman Ian tatueknyane nyinabang parikrama ring sajeroning pakraman sane sampun keni panglimbak aab jagat. Parikrama sane mawasana pikayun Ian pidabdab kramane nampenin kahuripane sida mauwab. Pangawi sida antuka nyurat paldbeh jagate puniki ring sajeroning kakawiannyane . Kaping kalih, pangawi sane sampun kasengguh :"guru besar" mawiwit saking dados doktertur sampun puput mapauruk ring makudang-kudang panegara ring jagate, raris mapiranti antuk puisi ngawedarang daging pikayun nampenin paldbeh Ian aab jagate. Indike sakadi punild suksmannyane nenten seas, kakawian sang kawi sastra sane arang pisan polih uratian sajeroning aab "modemisasi", prasida kainggilang kawentenannyane, napi malih sane urati puniki "guru besar" sane dob pisan kawentenannyane ring sastra.

Kamedalangnyane pupulan puisi Penjor puniki, silih tunggil merupa pidabdab ngalimbakang pangriptan Sastra Bali Anyar (modern). Lian ring punika taler nyangkepin kakawian Susastra Bali Anyar sane sampun wenten. Cakepan puniki dados pilihan olih pamilet Ian pangwacen sastra sajeroning "katalog" Sastra Bali Anyar. Duaning asapunika, titiang ngaturang suksma majeng Prof. Dr. I Nyoman Adiputra, sane sampun nyukserang rihang penerbitan kakawianyane olih Balai Bahasa Denpasar. Mogi-mogi cakepan puniki wenten ka\:vigunannyane ring iraga sareng sami.

BUTABONGOL MACARU mula keweh rikala sasih kanem masidikara ngajak maciri jagate jadma tan pangrasa cicing ngulun-ulun tusing bisa nakeh saling sautin tur nampenin tengai tepet munyin timpal sandikala beneh pelihe sabilang wengi aduk sera aji keteng jadma manusa jejeh keneh kukuh gumatat gumitite tusing pesan bregala mabudi malajah ngawenang tongos iringan Ratu Dalem Nusa nyama braya turon ka Bali jeg kenehe apang majalan mawinan mangda tragia sajaan , ... ngaturang pacaroan jadma buta bongol. ring pempatan, (Denpasar, 19-7-2002) suwang-suwang umah mangda sadia rahayu. (Denpasar, 19-7-2002)

Om Santib, santih, santib Om.

Denpasar, Juni 2004

Ida Bagus Dannasuta

Kepala Balai Bahasa Denpasar

PEMAHBAH KALIH PENGAKSAMA

Om Swastyastu

--- LELAMPAHA N l\YANG sajroning darma paigelan °ingjagat pwayangan ampun kaloktah uger-uger sampun janten kalangan pinaka wat es nagenepan goban wayang sang manonton angangge uparengga asing kaucap elir putih waluya jagat tan dados amar nyunarin unggalzang raos kasisi akranawayangeidup beladbadan sasindiran 'aluya imba manusa ing mercapada pangopetcecacadan angkan ada kene-keto wantah manut lampahan anut kawisesan dalang punika wantah manut ring sang masolah ascat ngigelang elulang maukir. pregina sami. (Denpasar, 19-7-2002) (Denpasar, 19-7-2002)

Malarapan antuk manah hening suci ninnala pangayu-bagyan titiang katur ring Ida Hyang Parama Wisesa, duaning sampun prasida kawedarang rereptiyan titiang puniki. Sapunika taler ring pangagenging Balai Bahasa Denpasar, Bali, titiang ngaturang suksma dahat riantukan sampun ngawedarang cakepan puniki.

Ring Iratu Ida Dane sane oneng nguwacen cakcpan puniki taler titiang nenten ja lali nunas gong pangampura riantukan janten sampun rareptiyan puniki kantun tuna, doh saking sane mawasta becik tur nenten prasida ngamijilang kalengutan kayun.

Ring Iratu Ida Dane sane sampun maraga sang kawiswara, titiang taler murunang dewek jagi nunas ledang kayun, ajah-ajab pangewruh ring dharma reriptayan.

Kaping ungkur, cakepan puniki katur ring aj eng Ida Dane, dnmogi prasida anggen mikukuhin tur prabela ring sajroning ngerajegang Basa Bali druwene ka benjang pungkurnyane. Suksma.

Om Santih, santih, santih, Om.

Denpasar, Purnamaning Kedasa, 2004 Saking titiang,

I Nyoman Adiputra.

DAGING CAKEPAN

Pengantar Pemahbah 11 Pemahbah kalih Pangaksama ......... . ......... ...... ...... III 1. Pedanda Baka 2. Ngatak Wayah ........ .................... . 1 3. Galungan 2 4. Panga1u 2 5. Yasan Penjor 3 6. Dongkang Pentil ............................. . 3 7. Bilml Pisuh 4 8. Katiga Kangkang ............ ... . 4 9. Dewa Ratu ................. . 5 10. Bulan Sungenge ........ . 5 1l. Lindung Uyahin ............ . 6 12. Kasangsaran 6 13. Cicing Kasanga ..... ......................................................................... .... . 7 14. Celebingkah Batan Biu ............. .. .................. .... ............. .................. .. . 7 15. Siptan Jagat ...................... . 8 16. Jaya Swara .......... ...... .......... .......... . . 8 17. Slepa Maan Tekepne .... .. ........ '" 9 18. Cerukcuk Punyah 9 19. Kunang-Kunang ............................ . 10 20. Kendang ............................................................................................. . 10 21. Ernper -Emper ................................ ........................ ................. . 11 22. Sempengot .................................................. .. 11 23. Kumangrnang ..................................... .. 12 24. Sangsangan ................ . 12 25. Nulak Sumur ........ .. 13 26. Mabatis Bebek 13 27. I Dangap Dangap 14

ALPAKA NYIClNG SlNGAL Uling cenik kaupapira Dong, wanen pesan Nganti kelih dadi jadma Manusane teken rerama Suba ngelah kawisayan Cara tusing kapiutangan Namtamin kawigunan. Upama bani teken langit. Suba ngelah pangupajiwa Maknma nyaroscos Enu masih nyakitin rerama Tusing nawang panglokika Maan aketeng nagih dadua Mawit basang bedos Teka lalima nagih adasa. Ane keto madan mardika? Keneh bas kaulurin Inguh bayune madingehang Indriane katuukin Krunane ngaliwat bates Budi satwam kakelidin Pakertin rerama kanistaang Momo drowakene kaopenin. Pesu mulih satata ngambres. Buin pidan lakar masalin Tata-tiline kapurug Anak tua wantah patut ajinin Desa drestane kakutang Peragayan gumi Ian langit Desa mawa carane urug Eda nyicing singal tur ngaleng Alpaka ... , tusing sandang-sandang. (Denpasar, 18-7-2002) (Denpasar, 16-7-2002) 27

28. Titah .................... . 14 .......... ...................... 14 29. Gegonjangan 30. Paradara .......... . 15 31. La1is Lampus ............ .... ................. ...... ............................. .................. 15 32. Dhanna Patut .............................. ............................. ........................... 16 33. Mayah Utang ........ .. .. .......................................... ......................... ....... 16 34. Sasenggak GurrU ... ...... ........ ........ ............... ....... .......... ............ ......... ... 17 35. Matu1ung Urnah Puwun ......................... .... ................. ........................ 17 36. Ma1ega-Legaan Kelor ..... ........ .......... ..... ............... ...... .... ...... .............. 18 1. Dewa Ratu ............. ............................................ ........................ ......... 19 2. Dwara Kala .............. ............ .................. ................ ........... .................. 19 3. Kerikan Gangsa ..................................... .............. ......... ...................... 20 4. Ketog Sernprong ... .... ..... ....... ..... ......... .... ...... ......... ... .. ...... ........ .......... 20 5. Don gkang Ngengkig .............................................. ..... ................. ....... 21 6. Beruk Silemeng ..................................... ..................... ........................ 21 7. Barong Somi ............... .. ................... .. ................................................. 22 8. Kudiang Jani .... ....... ...... ............. .... .. .. ... .... ........... ..... ...... ...... ........ ...... 22 9. Pis Bo1ong ............................. ............. .................... ................. ............ 23 10. Gulern .................. ..................... ............. ............................ ................. 23 11. Nirdon ....... ........................... . 24 12. Swarga Saka1a ............. ..................... ................... .. ..... . 24 13. Pongah Juri ................ .......... ............... ...................... .. .. .... .... . 25 14. Nah Depang Suba .................................. ................................. ............ 25 15. Premada ....................... ............................................. ............ . 26 16. Ngawag-Awag ................... .......... .............. .................... . 26 17. A1paka ........................ ................................. ...... .. .. .............................. 27 18. Nyicing Singa1 ............. .................. ................ ......................... ............ 27 19. Wayang ............................. ............ ...................................................... 28 20. Lelampahan .................. ......................... .................. .. :......................... 28 21. Buta Bongo1 ..... . 29 22. Macaru .................... ......... . 29 23. Tilern 30 24. Trihita Karana ... .. ... . 30

:>REMADA NGAWAG-AWAG ling semeng kanti sanja beh, ... ragat nyelsel raga gangsaran tindak elihang para dewata kuangan daya tan ngitung tegeh endep. anusa nista danza. )anumad ian tan kawikanin anut phala karma Aduh, ... ele melahe panggihin Makejang maadukan -'antah pakertine tuna Ka teba ka sanggah ampunang salah ucap Mamurug desa dresta . wang pikayun muah laksana Dewa ratu, ..... .·an makruna banggras satata Ngudiang kene adma premada kaucap Cihnan apa ene Denpasar, 15-7-2002) Tusing ada rungu. 26 Vll

25. Trihita Karana Nugraha .................. 31 26. Poleng 31 27. Pengadilan 31 Pongah Juari ... ......................... 32 Nab Depang Suba .......................... . 32 Premada ............................................... . 33 Ngawag-Awag ....... ................................ . ............... 33 Alpaka .......................................................... . . ................... 34

PONGAH JUARI NAB DEPANG SUBA Mirib tanpa rasa Gumi cara janine Kipak-ldpek ngeka daya Makejang ida danene Masuluh di banyune Seledete ngincang Peliate merengang. Lawat tan adung ring semune. Limane patigrape Makejang galak prewira Kenehe ngape-ape Yan suba mrebutang Asing gelah anak gampilang Mapi ririh tan kapialang idepne tan kapialang. Sujatine makejang nista bara. Sebenge enteg Makejang kecacadin Mapi-mapi sadu Tusing ada beneh tur patut Yan suba makeleteg Pamuput yan selehin Jpun dot mangda katut. Pasti malaksana dudu. (Denpasar, J3-7-2002) Cihnaning kali yuga Beneh pelihe sarora Tegeh endepe tanpa cihna Nah depang suba. Vlll 25

PEDANDA BARA

NIRD ON SWARGASAKALA Sangkaning nenten uning Saking pueak bukite piteges panumadian ka rikalaning wengi mercapada pueak dharma dados manusa pikanten ngarenyeb parilaksanane nista sunaran lampune saking alit magenepan ngantos werda agung alit alpaka guru mawarna-warni satata mamurug waluya sekadi sasana Ian dresta bin tang ring ambarane daging agama sasunaran palinggihan paweweh sang pawikan nyarengin nenten pisan sekadi nguparenggain mapakerti ayu kaulangunan kutane nenten maidep wengine manados rahina ring upawasa kawentenannyane yadnya suei sekadi ring 1ndra Loka. tur babhakti ring kawitan. (Denpasar, 12-7-2002)

Suba kasub di gumine jani kaliyugane mamurti kaja-kelod kangin-kauhe maadukan manusane mapiak-piakan makejang mapi-mapi i corah mapi sadu sabilang dina masumpang bunga di kuping maeiri trisandya nanging di tengah mabinayan tan bina sekadi pedanda baka. (Denpasar, 24-10-2001)

NGATAK WAYAH

Cerik-cerike luh muani sadesa-desa pada binal saling sautin saling pategehin pab/igbage ring ortan jagat makangin-makauh tan matuktuk mabongkol pasalingket tusing ada nyak ngaku kalah kabisane wantah ngatak wayah. (Denpasar, 24-10-2001)

GALUNGAN

Nganem sasih jagate kaupapira mapayas mamenjor mauparengga suwang-suwang pakarangan arep angkul-angkul rawuhing kahyangan bale banjar, pada bingar penjore kepar-kepir tempuh angin minab ngulap-ngulapin jadmane mangda eling ring pangewruh dadinan jagat galungan mapiteges ngamolihang kapatutan.

2 2: PIS BOLONG GULEM Uling malu Yan di masannyane suba kawawa peteng lemah mangge ring upacara tan papegatan sajroning panca yadnya ulung ujane uti langit maketengan tur ketelane gede-gede masatakan amun kacang tanahe matatakan bokor salaka semeng ujan maisi baas tengai ujan ipun 1pis bolong sanja ujan di tanggun langite uparenggannyane maendahan guleme mapunduh ada gede,ada cenik ngamenekang tebel-tipis ngeden-ngedenang warnane gading, kuning marupa magenepan utawi warna selem ada mapinda bingin di tengahne bolong ada cara togog di sisinnyane kailer ada cara gajah sastra dna raksasa gam bar pingit selem abu mapinda buron mairing-iringan mirib pada tragia wayang,gunung surya, bulan nuju maya padane maketengan utawi manadi ujan mategul panyatakan ngetisin gumi mapwara saisin gumine satata mangge kate ben kaluwan pada idup kaanggen salang dadigadang togog, cili kapuponin olih ngeranayang manusa ento makejang pangargane ngamaelang kewanten. sangkaning 1 gulem. (Denpasar, 28-5-2002) (Denpasar, 8-6-2002)

PANGALU

Enu peteng gumine satonden galang kangin makeruyuk siape sami pada sayaga pangalune ring swadharma matiptipang abaan-abaannyane jagi mangkat matanja ka desa-desa satiba paraning lampah pageh-puguh madasar antuk kapatutan.

YASAN PENJOR

KUDIANG JANI BARONGSOMI Aduh dewa ratu Wara-wiri panes bara rasane mailehan tan papegatan inguh bayune maangkaban bulunnyane madukan punggalanne nraktak bacine kapolo pangrasane nungkalik nganti ia cara idup panglokikane rarnd sakewala tatimbange slewah wit sakingjadma beneh pelihe saroro nyalukin di tengah tegeh endepe katon patuh ngae ikut kenjir munyi beneh kadingeh pelih kepes kejeng-kejeng pitutur jati angkih-angkih kasengguhang pangopet waluya cara buron jaba-jerone madukan wantah kawisesan sudra tri wangsane tan ngelingin genah J manusa niwakang Ian swadharma ngigelang barong mapwara nista mala-ana idup nayaka praja pangreh praja kipak-kipek tusing bisa engap-engap negakang jit wantah paigelan pada magarang barong ngulati tongos yan ada jadma korsi sane tis maprihe basbasan gedenan tangkep swadharma tan kagambel tan maisi babedag asing laksana kawastanin mangda mapikolih angkaban awig-awig, wet kapurug barong somi. ngarereh arta brana (Denpasar, 24-5-2002) madasar kanistan. (Denpasar, 27-5-2002) 2 3

Sekadi ipun i tiing petung magenepan wigunannyane wawangunan, prantos J..:riya tangan madurgama pisan nanging sane wenang kapayasin dados penjor madure maplengkungan makober mabutuh nyuh wantah ipun sane beneng pangawake mamuncuk lengkong dados slokanjagat sane lengkong payasin . (Denpasar, 24-10-2001)

DONGKANG PENTIL

Yening sampun medal sarwa pangreh prajane para nayaka sami tatkalaning macecingak malancaran manureksa sami pada girang galak nyentokang kawisesan kawigunan saling sautin tan papegatan luir suaran tatamburan m agurn ita tatuwinnyane sekadi kulkul gedenan munyi gedenantakeh waluya i dongkang pen til. (Denpasar, 27-10-2001)

Sasukat mangkin marasa sayah jagate among prajane sami pada ebuh egal-egol ikut celeng asing gamel kaambil dados kadruwenang nenten wenten kantun winaluya I bikul pisuh . (Denpasar, 27-10-2001)

4 21 pangupajiwane meweh ring kanerakan kaja-kelode singsal sida negesang agung karyane Sanghyang Surya bongkol muncuke saru apan wantah nista pikolihe malit panese banter apan ring pangucap dados kerud dedaunan layu panglokika jadmane nenten manut ayad-oyod belah-belah tan wenten mangunadika kateba kasanggah tempuh angin wit saking paras-parose ical pati sabsab lemuh sayar-soyor kalangkung panes kukuh mabudi tungkas tan eling ring tangan, suku patigrape ngantos ngiyah-ngiyuh ngawe brangti satata ragajugul sami drowaka kasangsaran kapanggih antuk sakewanten tan ngitang-ngitung kapanesan ipanjak nenten manut tan pagantulan sasih katiga. wit saking ring wicara BIKULPISUH KATIGA KANGKANG DONGKAN"G NGENGKIG BERUK SILEMANG Maciri kaliyugane Brakbak-brukbuk jagate nemu suarane tan makatihan pangalikan masa sang mirengang saisin gumi madukan tan wenten pisan sami pada nyamping uger-uger pakrunan mamrih kasukan awak medal saking pangindra jala upaya pikayun runtag sandi kaarepang maadukan tan kandapan mapi-mapi pascat n"ng sebeng, tangkis mawirasa Ian pakrunan utawi mawinan tan papegatan mapaweweh pakewuh jagate naya upaya pangreh prajane sane kabawosang malaksana kalintang nirdon. cara ipun (Denpasar,21-5-2002) I dongkang ngengkig. (Denpasar, 22-5-2002)

Ngarahina ngantos purnama-tilem nenten lempas sekar, woh pada aas pretiwine engkag tan kumawasa nandakin masuara sakancan pranine

DEWARATU

GANGSA KETOGSEMPRONG KERIKAN Nyen !using nawang Rikalajagat e linuh sajroning pangiwa rahina utawi wengi teluh trangjana asing magantung ayun-ayun parilaksanane dudu asing matanjeb maoyagan nirdon mapala jelek jadmane sami nganggon racun wisia dui, bok, tulang lanang wadon warangan, medang tiing alit-anom-lingsir kerikan gangsa sedeng sirep, magarapan ento makejang pada age medal kaanggon serana ka natahe manadi racun ngarereh genah ngawisianin makrana nandang sane lasia sakit berag-arig ajrih katiben tibanan mapwara raruntuhan mati, ... marantaban keto masih saha ngucap-ucap cam gumine jani "idup "- "idup "- "idup" liu jadmane mawak maduluran racun ngawisianin mapi sadu dueg bayu ngetor sakewala racull tangkah nerugtug ngae brayane angkihan ngangsur masiyat brangti umahe sami suwung saling sikut saisinnyane mamati-mati kaketogang tan mangitung kadang ento wit ngugu ngelidang urip munyin anake ka genahe linggah waluya kerikan gangsa manut sasenggak yanjani madan ketog semprong. provokator. (Denpasar, 19-5-2002) (Denpasar, 18-5-2001) o

BULANSUNGENGE

Ngutara yana Sanghyang Surya masriyak jagate asri tur macihna kasuciang sampun rawuh piodalan ring parhyangan kahyangan tiga sadkahyangan wawidangan bali dwipayana pada tragya nyanggra wit manah suci subaJ..'ti ring batara-batari dewa-dewi Sanghyang Wenang. (Denpasar,9-11-2001)

Galang bulane ngentar tatkala purnama sami bintar ngulangunin nanging rikala wengi wenten pikanten Sanghyang Wulan endep ring carang kayune kapanggih antuk sang matampak tis punika wantah nyandang kelidin mautama pisan nenten seyos ipun i bulan sungenge desti teluh trangjana. (Denpasar, 9-11-2001)

LINDUNG UYAHIN

Panumaya sam pun wayah jagate panes ngentak sadina-dina saisin alas puun trebesan toya enyat pangkungtukadtuh sakewanten I manusa pada galak munyine banggras sebenge brangti alise mapalu asing rarem dadi runtig doh sawat salunglung-sabayantakane saling cureng kumanyamane sirna pada ngarereh kanti I Balian wegig sami magradaban pagrasah sakadi lindung uyahin. (Denpasar, 9-11-2001)

6 19 DEWARATU DWARAKALA Tingkahe manumadi Mamegeng ka mercapada mamusti karana madasar antuk sahanan pangucap titah Hyang Wzdi tan kapireng bekele patpat masebeng tegteg tan keni pasahang semune pangus suka-duka-lara-pati yadiapin panglaksanane waluya nyamane nirdon-nirgawe bareng lekad semsemang jagat krimikang panjak awinannyane mangda sampun tan manut dharma agama. patipurug masasambatan Pageh nyelsel hidup pragat mendep punapi malih waluya patapan ngopet Hyang Wzdi togog pangijeng sinah kaon dipamedale yan kadados Sang Dwarakala pangayubagiane keto pasemun margiang corah asing kapangguh sajroning ngereh praja. utamaang pinaka dasar (Denpasar, 15-5-2002) sarana baleti ring Sang Hyang Onang. (Denpasar, 10-5-2002)

KASANGSARAN

Panumadine kamercapada wantah katuduhang SanghyangYVenang manut phalakarma tur mauparengga catur bekel suka, duka lara, pati manut slokanjagat idupe mondong sangsara kadi patapan I kranjang padang peteng lemah openin tan papegatan pamuput wantah manemu pati punika wantah lalampahan manusa idup. (Denpasar, 9-11-2001)

. - -- =._- Yan mula pisaja sang sujana widagda matulung manut sasonggan dados slokanjagat. umahpuun. Malega-Iegaan punyan kelor. (Denpasar, 9-11-2001) ringjagate mula tuah Manut Ada kangin mapitulung tan tulus saling tulung tinulung pangalikan sasih ada kauh asing tepuk sakewala manut angin baret beten kalawan duur gampilang dudonan tata-krama. kaulu palas kaja-kelode limane patigrape sampun kapratyaksa tegeh-endepe maalih-alihan keneh tulus mapitulung pangrauh panampih sasih pada ngilis palihate tusing ngarepang pikolih kaciriyang antuk gumatat-gumitite marengang matulung sasidan-sidan. ipun I asu-sona manut munyinnyane kenehe pada sumaringah ring desa pakraman mangda mapikolih Gumi linggah ajak liyu pada asih-kumasih sapunika magarapan ada demen matulungan binal pada buang kawen tenannya anggen jalaran dot mapikolih pangwales luh muani waluya buron tatuweke wantah kasub ring desa pakraman . pada adung ring alas ngalih patuas ngulurin idep suara manut sujatinnyane Ada masih matulung samaragama parilaksana gedenan upah ngerobang anak ring kulawarga mawinan margine mamurug uger-uger teken pegae kaupapira kapretenin pada kabyuhan Ian pariwertan jagat punika raris ipun ngamalingin . asu kadulurin waluya wantah munyinnyane I buta tum ben sasonggan Mapwara sang mitulung saling ngundang kedat. gumi tiwas byapara mangda matemu (Denpasar, 9-11-2001) MATULUNG UMAH PUWUN MALEGA -LEGAAN KELOR CICING KASANGA Sampun kawawa Sesana manusa idup patisabsab (Denpasar, 12-12-2001) (Denpasar, 12-12-2001) 8

munduk-Iobong

SIPTAN JAGAT

Sane rihin jagate kertayuga pantun di carik mawoh jelih-jetih i manusa bakti mayadnya ring Hyang Widi maturan sumping amun undage

Sane mangkin kaliyuga asing tandur mawoh alit tur priret dedaunan kuning kaloktah jaman proyek sami kacutetin kabirat undag proyeke amun sumpinge. (Denpasar, 13-11-2001)

JAYASWARA

Tatkalaning pamong praja Ian pangreh prajane tedun macacingak wawidangan jagat mratyaksayang kawentenan jagat kasukertan miwah kapariwertannyane magrehan sami mabriuk sapanggul pada age mamargi kain'ng olih wartawati jayaswara tukang surat midartayang indik sakancan gatra,oni panureksaan wawangunan maka miwah iwang patutnyane tatujonnyane ngalimbakang . pangewruh ring dane Ian nayaka praja. (Denpasar, 19-11-2001)

MAYAHUTANG SASENGGAK GUM! Uling rare Yan adajadma belog pangat tur pengkung nganti tua saenune hidup tusing maidep malajah satonden uripe kasengguh cara batu malablab. matinggal tan pegat Sajroning makruna mamunyi lakar nepukin tan papegatan tan sepi-sepi suka duka tan matuktuk mabongkol sajroning hidup ento madan prakpak danyuh. apanga tiyaga inget tur pratyaksa ring Munyine liu maduwegin tatenger-cihna banban alon nyunyur manis panumadian satata ngulati dadi pamenang dadijadma ento kaloktah cara Pan Bongkling. ka mercapada tuah tongos Di pararem munyine tiyaga mapakerti luwih pangrencanane gasep gupuh malajahang dewek yan malaksana ngramang-sawang ngisinin ukudan kaadanin Pan Balang Tamak. i kranjang padang dasarin baan papineh, pakrunan, Yan jadma luh utawi muani panglaksana pati grape limane magampil-gampil ayu nulus tan ngitung gelah anak len apanga sida madan jadma matima ketket. pakertine luwih anggon mayah Sajroning mapepayasan utang-utange luh utawi muani asing kasaluk i maluan manut bacakan udeng, pangus tur asin phala karma. ipun kaadanin mawak sangsangan. (Denpasar, 12-12-2001) (Denpasar, 13-12-2001) . 8 17

DH ARMA PATUT LALIS LAMPUS Yan sub a Yan prade caritayang matindihin ane beneh kasangsaran idupe mula langah nganti kelih jadman e presaja jadmane presaja hunan ane liunan ane kladkad-kildkid tusing telah ngalimp ellg lawut hUang. sajroning makrama .. baan nyuratang. tusing ada lemah pet eng mapituw i seken bulanan, tibanan makejang satata manemu ngekoh ngomong duka lara yan ya ngomong mapi-mapi prawira wanen kageringan mamunyi rame kasemsemang tan matuktuk kasepekang mabongkol. tan pakadang ane seken miribjoh teleb teken kepatutan widine malinggih bani matoh asep dupane urip punah tuwah aukud atur sembahe singid dadua suecan titahe buwine tusing satata ipun pucah di arep melahan suba enu matil esang ngemasin raga muhh lalis sajroning makruna kakarang wayah. apa buwin malaksana (Denpasar, 12-12-2001) satata madasar dharma patut. (D enpasar, 12-12-2001). l6

Ring jagat cekian sampun kasub saca, sampeyan Ian sregat sane nadosang majaga mecari soca sami tatiga raja taliga end tatiga cina tatiga nanging yan siki-siki ipun dados sregat sampun kaloktah yan soca sami kerta raharja yan sregat raja ring cinane manemu byapara jagate duaning adung wiweka Ian upayane sami-sami sandi ngaruruh gung-arta kasenengan kayun tur nyangsaren i panjak. (Denpasar,19-11-2001)

CERUKCUK PUNYAH

I kedis Cerukcuk mabulu abug kumise kenjir tuktuke lanying matane barak kawistara ring wawidangan jagat paksi tan kirang-kirang munyinnyane binal, pongah tan ningkesang tanpadaya tan k engin uning ring upaya sand i panglokikane pangindrajala jeg kewala mamunyi cerakcak-ceruk cuk kecra t-kecrit wantah kawa stonin cerukcuk pun y ah (Denpasm ; 20-11-2001)

KUNANG-KUNANG

Sawengi-wengi genahe serbi aungan, sisin tukad pangkung, gerembeng kasunarin antuk kunang-kunang pakanyitnyit waluya bin tang ring langit kebyat-kebyet putih kuning gadang kalintang renes ipun matulung ring sapa sira sane ngelintang mangda prasida terang galang sapunika awak ipun alit marupa kapas sinarnyane marupa mirah sari-sarining awak maraga damar jagat. (Denpasar, 20-11-2001)

KENDANG

Pa nga wake gilik lantang mamuwa apasang agung-alit kiwa tengen matali mapontang salaka mauparengga saput-poleng papradan kaalem, kaabin kalepak, kagupekin suarane agung mateeb ngarudug ngawe sang miragi ulangun pak-pek-pak-pek dag-dig-dag-dig sakewanten ring tengahnyane puyung tan adung ring kautaman suarane . (Denpasar,20-11-2001)

GAGONJAKAN PARADARA Anejani Cirin gumi ajak makejang suba wayah pada mastikayang di desa-desa yan basa baline teked ka kota , lakar ilang makejang madamar kaengsapin listrik ngentar di kutaraja peteng lemahe ,.. di desa banua patuh pikanten paribasane madukan i bula mapuara kedat tusing manut makejang mamurug sor singgih uger-uger wet tata titi sila sasanane makejang lalingsen sima tatakrama tusing ada seken tan pasantulan maada tuara egar manah makejang makejang cara ngulurin dasendriya nyuh nguda dipabyanan maduegin. di padunungan luh-Iuhe desa pakraman binal macukur mamitra ngalang ngetep bok nyolong samara ngelah babinjat teruna-terunane mabok salahan astra ada makebah mamadu luh muani mapusung sangkur panak rerama truna-tnmine matwa mantu sai-sai suba kaka adi makunyit di alas makejang • matemu ngulurin mameteng pitu. demen ati (Denpasar, 12-12-2001) wit mawayarig gadang tresna pada asih. (Denpasar, 12-12-2001) 10 15

PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA t PENDIDIKAN NASIONA-'=-I

EMPER-EMPER

I DANGAP-DANGAP TlTAH Di punyan kayune Uling pidan kaden gedetegeh gumine tegteg buka kene earangnyanelangah kewala isin gumine donnyane samah. .. tumbuh masalin rupa di carange tuh remek amahan satata ,) ane cenik ada song belatuk , ngedenang tumbuhin ong. ane bawak di done gempel ngalantangang ebek maisi sebun semangah anetua donne fingker-lingkel: mapuara mati kulitkayune sirna mulih. lesag lisig saisin-isin gumi eleh-dangfeh tan sida kaplisa hin lempas makelid ring pajalan peteng lemah. pitehan jantra ditu ipun kauripane idangap-dangap wantah Ida Sanghyang Widi tusing taen enduk pinaka puseh satata menek tuun eakrane makecos ngindang. sakama-kama . sageden-geden (Denpasar, 11-12-2001) \j punyan kayu kakoeokfn .) " kaden ipun layu don kayune layahe kaselep-selepang. (Denpasar, 10-12-2001) l4

Tali eduk mawarna selem mauparengga maoneer maawiran uek-uekan pangangge warna magenepan rangdi, batik sakawenten kategul maembat di duur gelabar-gelibir tempuh angin ayad-oyod nyihnayang tan kengin kalintangin , kasulubin pinaka sawen wawidangan tegal pekarangan pun si anu asing nyulubin mawastu eemer ieal kanirmalan idepnyane. (Denpasar, 20-11-2001)

SEMPENGOT

yaning tangane eulig asing tampek kaempok kaambil mawastu sang nruenang kaiealan punika wantah anuratmaka ngam aling druen anak yan matemahan sang lumaku bengor lambene ngantos paliate paliate sangsih uwat-UVl1ate ketar-ketir tan sida ieal punika sangkaning pangijeng linggih mawasta I Sempengot. (Denpasar, 21-11-2001)

KUMANGMANG

Ritatkala

kajeng kliwon

sandikala

sasih ken em

nampih

pamangkalan setra

gelalak-geluluk

kadi nyuh tuh

mamata nengeng

delak-delik

macunguh

mabibih

magigi putih

makumis aeng

kajengat-kajengit

punika nyandang

impasin

mapuara ala

unen-unen

isin setra

sampunang

pramada.

SANGSANGAN

(Denpasar, 21-11-2001)

12 13 MABATIS BEBEK NULAK SUMlJR Kerta masa Di gumine jani carike tuah ajak liu sami ada kene i, wong tanine ada keto I gilik salunglung makruna masidikara sabayantaka ngidih alas mendak toya .' tusing pesan bintas. ngendagin mamungkah makejang ngalampit pada ngalewa malasah nandur keliad-keliud maduluran yadnya muter-muter kaenter o!ih tusing pesan dulun subak materus-terang nganutin Iontar dharma patani ngedengang ukudan. tur adung krunane genah bintang mapi-mapi ring langit mapitutur sane mangkin kewala isine embuh jagate tangkepe gede sampun wayah liunan angsel. asing petani tatwane mamurug kecap sastra ento makejang nyentokang kawisesan '. mamungkah imanusa .' tuarajemet benjangne nandur maguruin dewek , mapuara tanahe satata berag ngempelin. tuna pikolihe wit saking (Denpasar, 10-12-2001) katunan pakerti tan manut sasana manusa pramada (Denpasar, 27-11-2001)

Tatampihane

adung

magantung

masaput

maiket

asing genahang

pangus

mabantang

petung masebit

mapakakas tali

pangangge

saparadeg

dados payas

ring bale-balean

wadah

ipun tan !ian

sangsangan.

(Denpasar, 27-11-2001)

NULAKSUMUR

KUMANGMANG SANGSANGAN Tatampihane Ritatkala kajeng kliwon adung sandikala magantung • sasih kenem masaput nampih maiket pamangkalan setra asing genahang , gelalak -geluluk pangus kadi nyuh tuh mabantang petung masebit mamata nengeng delak-delik mapakakas tali macunguh pangangge mabibih saparadeg magigi putih dadospayas makumis aeng ring bale-balean kajengat-kajengit wadah punika nyandang ipun tan !ian impasin sangsangan. mapuara ala (Denpasar, 27-11-2001) unen-unen isin setra sampunang • pramada. 'tf;, (DenpasaJ; 21-11-2001) 12 13 ---

Kerta masa carike sami wong tanine gilik salunglung sabayantaka mendak toya ngendagin mamungkah ngalampit malasah nandur maduluran yadnya kaenter olih dulun subak nganutin lontar dharma patani tur adung genah bin tang ring langit sane mangkin jagate sampun wayah asing petani mamurug kecap sastra nyentakang kawisesan mamungkah benjangne nandur mapuara tanahe berag tuna pikalihe wit saking katunan pakerti tan manut sasana manusa pramada (Denpasar, 27-11-2001)

MABATIS BEBEK

Di gumine jani tuah ajak liu ada kene ada keto makruna masidikara ngidih olas tusing pesan bintas. makejang pada ngalewa keliad -keliud muter-muter tusing pesan materus-terang ngedengang ukudan. krunane mapi-mapi mapitutur kewala isine embuh tangkepe gede hunan angsel. tatwane ento makejang imanusa tuarajemet maguruin dewek satata ngempelin. (Denpasar, 10-12-2001)

I DANGAP-DANGAP

Di punyan kayune gedetegeh earangllyanelangah donnyane samah. di carange tuh remek amahan ada song belatuk tumbuhin ong. di done gempel ebek maisi sebun semangah donne lingker-lingker. kulit kayune lesag lisig eleh-dangleh kaplisahin peteng lemah. ditu ipun idangap-dangap tusing taen enduk satata menek tuun makecos ngindang. sageden-geden punyan kayu kakocokin kaden ipun layu don kayune layahe kaselep-selepang (Denpasar, 10-12-2001)

14 11 EMPER-EMPER SEMPENGOT Tali eduk yaning tangane culig mawarna selem asing tampek kaempok mauparengga kaambil . I " maoncer maawiran mawastu , uek-uekan sang nruenang , pallgangge kaicalan punika wantah warna magenepan rangdi, batik anuratmaka sakawenten ngamaling kategul druen anak maembat yan matemahan di duur sang lumaku gelabar-gelibir bengor lambene tempuh angin ngantos paliate ayad-oyod paliate nyihnayang sangsih tall kengin uwat-uwate kalintangin, kasulubin ketar-ketir pinaka sawen tan sida ieal wawidangan tegal punika pekarangan sangkaning • pun sf anu pangijeng ! asing nyulubin '. linggih • mawastu cemer mawasta ical kanirmalan 1 Sempengot. fdepnyane. (Denpasar, 21-11-2001) (Denpasar, 20-11-2001)

TITAH

Uling pidan kaden gumine tegteg buka kene. kewala isin gumine tumbuh masalin rupa satata ane cenik ngedenang ane bawak ngalantangang ane tua mapuara mati sirna mulih. saisin-isin gumi tan sida lempas makelid ring pajalan pitehan jantra kauripane wantah Ida Sanghyang Widi pinaka puseh cakrane sakama-kama. (Denpasar, 11-12-2001)

GAGONJAKAN

KENDANG KUNANG-KUNANG Panga wake Sawengi -wengi gilik Ian tang genahe serbi aungan , sisin tukad mamuwa apasang agung-alit pan gkung, gerembeng kiwa tengen kasunarin antuk malali mapontang kunang-kunang salaka pakanyitnyit waluya bintang mauparengga saput-poleng ring langit papradan kebyat-kebyet kaalem, kaabin putih laming gadang kalepak, kagupekin kalintang renes ipun suarane agung mateeb ngarudug matulung ngawe sang miragi ring sapa sira ulangun sane ngelintang pak-pek-pak-pek mangda prasida dag-dig-dag-dig terang galang sake wanten sapunika ring tengahnyane (rv·,1ak ipun alit marupa kapas puyung tan adung sinarnyane ring kautaman marupa mirah sari-sarining awak suarane. (Denpasar,20-11-2001) maraga damar jagat . (Denpasar, 20-11-2001) PERPUSTAKAAN PUSATBAHASA I DEPARTEMEN NASIONAL I 10 15

Anejani ajak makejang pada mastikayang yan basa baline lakar ilang kaengsapin di kutaraja di desa banua paribasane madukan tusing manut sor singgih tata titi makejang lalingsen tusing ada seken maada tuara makejang cara nyuh nguda maduegin. luh-luhe binal macukur ngetep bok teruna-terunane mabok salahan ada makebah mapusung sangkur truna-trunine sai-sai suba makunyit di alas matemu ngulurin demen ati wit mawayarig gadang tresna pada asih. (Denpasar, 12-12-2001)

PARADARA

Cirin gumi suba wayah di desa-desa teked ka kota makejang madamar listrik ngentar peteng lemahe patuh pikanten i bula mapuara kedat makejang mamurug uger-uger wet sila sasanane sima tatakrama tan pasantulan egar manah makejang ngulurin dasendriya dipabyanan di padunungan desa pakraman mamitra ngalang nyolong samara ngelah babinjat astra mamadu luh muani panak rerama matwa mantu kaka adi makejang mameteng pitu. (Denpasar, 12-12-2001)

LALIS LAMPUS

mabulu abug mula langah nganti kelih kumise kenjir jadmane presaja jadmane presaja liunan ane Ian sregat tuktuke lanying tusing telah ngalimpeng lawut hilang. jagat paksi mapituwi seken bulanan, tibanan makejang satata manemu ngekah ngamang duka lara yan ya ngamang cina tatiga binal, pangah kageringan mapi-mapi prawira wanen yi rame kasemsemang siki-siki tanpadaya miribjah teleb teken yan saca sami panglakikane punah tuwah aukud kecrat-kecrit atur sembahe singid dadua wantah suecan titahe buwine tusing -sami sandi (Denpasar, 20-11-2001) ngemasin kladkad-kildkid sane nadasang matane barak ipun dados sregat tan kengin uning mabangkal. sampun kalaktah ring upaya sandi ane seken kepatutan kerta raharja pangindrajala bani matah yan sregat jeg kewala mamunyi urip raja ring cinane di arep wiweka Ian upayane cerukcuk punyah enu matilesang sami i panjak. satata madasar dharma patut. (Denpasar, 19-11-2001) PATUT SL EPA MAAN TEKEPNE CERUKCUKPUNYAR Ring jagat cekian 1 kedis Cerukcuk sampun kasub saca, sampeyan majaga kawistara mecari ring wawidangan raja tatiga tan kirang-kirang enci tatiga munYlnnyane nanging yan tan ningkesang man emu byapara jagate duaning adung kawastanin fur nyangsaren , <. 9

fan prade caritayang kasangsaran idupe liunan ane baan kasepekang tan pakadang widine malinggih asep dupane pucah melahan suba (Denpasar, 12-12-2001)

DHARMA

fan suba matindihin ane beneh nyuratang. sajraning makrama .. tusing ada lemah peteng saca sami tatiga mamun tan matuktuk satata ipun raga ngaruruh gung-arta mulih lalis sajraning makruna kasenengan kayun kakarang wayah. apa buwin malaksana (Denpasar, 12-12-2001).

MAYAHUTANG

SIPTAN JAGAT JAYASWARA Sane rihin Tatkalaning jagate pamong praja kertayuga Ian pangreh prajane pantun di carik tedun macacingak . mawoh jelih-jelih wawidangan j agat i manusa bakti mratyaksayang mayadnya ring kawentenan jagat Hyang Widi kasukertan miwah kapariwertann yane maturan sumping amun undage magrehan sami mabriuk sapanggul Sane mangkin padaage kaliyuga mamargi asing tandur kairing olih wartawati mawoh alit jayaswara tur priret tukang surat dedaunan kuning midartayang indik kaloktah sakancan jaman proyek gatTa,orti sami kacutetin panureksaan kabirat wawangunan undag proyeke maka miwah amun sumpinge. iwang patutnyane (Denpasar, 13-11-2001) tatujonnyane ngalimbakang pangewruh ring dane Ian nayaka praja. (Denpasar, 19-11-2001) 8 17

Uling rare nganti tua saenune hidup satonden w'ipe matinggal tan pegat lakar nepukin suka duka sajroning hidup apanga tiyaga inget tur pratyaksa ring tatenger-cihna panumadian dadijadma ka mercapada tuah tongos mapakerti luwih malajahang dewek ngisinin ukudan i kranjang padang dasarin baan papineh, pakrunan, panglaksana ayu nulus apallga sida pakertine luwih anggon mayah utang-utange i maluan manut bacakan phala karma. (Denpasar, 12-12-2001)

SASENGGAK GUMI

fan ada jadma belog pangat tur pengkung tusing maidep malajah kasengguh cara batu malablab.

Sajroning makruna mamunyi tan papegatan tan sepi-sepi tan matuktuk mabongkol ento madan prakpak danyuh.

Munyine liu maduwegin banban alon nyunyur manis satata ngulati dadi pamenang ento kaloktah cara Pan Bongkling.

Di pararem munyine tiyaga pangrencanane gasep gupuh yan malaksana ngramang-sawang kaadanin Pan Balang Tamak.

Yan jadma luh utawi muani pati grape limalle magampil-gampil tan ngitung gelah anak len madall jadma malima kelket.

Sajroning mapepayasan luh utawi muani asing kasaluk udeng, pangus tur asin ipun kaadanin mawak sangsangan. (Denpasar, 13-12-2001).

MATULUNG UMAH PUWUN

Sampun kawawa ring jaga te mapitulung tan tulus asing tepuk gampilang limane patigrape patisabsab maalih-alihan palihate marengang kenehe mangda mapikolih magarapan anggen jalaran tatuweke wantah ngalih patuas sujatinnyane gedenan upah teken pegae punika wantah sasonggan gumi matulung umahpuun. (Denpasar, 12-12-2001)

MALEG A-LEGAAN KELOR

CICING KASANGA CELIBINGKAH BATANBIYU Ada kangin Manut pangalikan sasih ada kauh beten kalawan duur angin baret palas kaja-kelode kaulu sampun kapratyaksa tegeh-endepe sang sujana widagda munduk-lobong pangrauh panampih sasih pada ngilis kaciriyang antuk gumatat-gumitite ipun I asu-sona manut munyinnyane pada sumaringah ring desa pakraman pada asih-kumasih sapunika binal pada buang kawentenannya luh muani waluya buron ring alas pada adung ngulurin idep suara manut parilaksana samaragama mawinan margine mamurog uger-uger pada kabyuhan Ian pariwertan jagat asu kadulurin waluya I buta tumben munyinnyane saling ngundang kedat. mangda matemu (Denpasar, 9-11-2001) dados slokan jagat. (Denpasar, 9-11-2001) 18 7

Sesana manusa idup mula tuah saling tulung tinulung sakewala manut dudonan tata-krama.

Yan mula pisaja keneh tulus mapitulung tusing ngarepang pikolih matulung sasidan-sidan.

Gumi linggah ajak liyu ada demen matulungan dot mapikolih pangwales kasub ring desa pakraman.

Ada masih matulung ngerobang anak ring kulawarga kaupapira kapretenin raris ipun ngamalingin.

Mapwara sang mitlllung tiwas byapara manut sasonggan Malega-legaan punyan kelor. (Denpasar, 12-12-2001)

pagrasah lalampahan sarana bakti sakadi lin dung uyahin. manusa idup. ring Sang Hyang Onang. LINDUNG UYARIN KASANGSARAN DEWARATU DWARAKALA - - - saisin alas puun manut phalakarma I Balian wegig pati (Denpasar, 9-11-2001) (Denpasar, 9-11-2001) (Denpasar, 10-5-2002) 6 19 Tingkahe manumadi Mamegeng Panumaya sam pun Panumadine ka mercapada mamusti karana wayah jagate kamercapada madasar antuk sahanan pangucap panes ngentak wantah katuduhang titah Hyang Widi tan kapireng sadina-dina SanghyangUlenang trebesan toya enyat tur mauparengga suka-duka-Iara-pati yadiapin panglaksanane pangkungtukadtuh catur bekel waluya nyamane nirdon-nirgawe sakewanten suka, duka bareng lekad semsemangjagat I manusa pada galak lara, pati awinannyane krimikang panjak munyine banggl'as manut slokan jagat mangda sampun tan manut sebeng e brangti idupe patipurug dharma agama. alise mapalu mondong sangsara masasambatan Pageh asing rarem kadi nyelsel hidup pragat mendep dadi runtig patapan punapi malih waluya patapan doh sawat ngopet Hyang Wzdi togog pangijeng I kranjang padang sinah kaon di pamedale salunglung-sabayantakane peteng lemah opellin yan kadados Sang Dwarakala saling cureng tan papegatan pangayubagiane keto pasemun kumanyamane sirna pamuput wantah margiang corah pada ngarereh kanti manemu sami magradaban punika wantah pinaka dasar (Denpasar, 15-5-2002)

bekele patpat masebeng tegteg tan keni pasahang semune pangus

KERIKAN GANGS A

Nyen tusing nawang sajroning pangiwa teluh trangjana parilaksanane dudu nirdon mapalajelek nganggon racun wisia dui, bok, tulang warangan , medang tzing kerikan gangsa ento makejang kaanggon serana manadi racun ngawisianin makrana nandang sakit berag-Ql'ig tibanan mapwara mati, ... keto masih cara gumine jani liu jadmane mawak racun ngawisianin mapi sadu dueg sakewala raClin ngae brayane masiyat brangti saling sikut mamati-mati tan mangitung kadang ento wit ngugu munyin anake walllya kerikan gangs a yan jani madan provokator. (Denpasar, 18-5-2001)

20 5 DEWARATU BULAN SUNGENGE Ngutara yana Galang bulane Sanghyang Surya ngentar masriyak jagate tatkala purnama asri tur macihna sami bintar kasuciang ngulangunin sampun rawuh nanging piodalan rikala wengi ring parhyangan wenten pikanten kahyangan tiga Sanghyang Wulan sadkahyangan endep wawidangan ring carang kayune bali dwipayana kapanggih antuk pada tragya sang matampak tis punika wantah nyanggra wit manah sud nyandang kelidin subakti mautama pisan ring batara-batari nenten seyos dewa-dewi ipun i bulan sungenge Sanghyang Wenang. (Denpasar, 9-11-2001) desti teluh trangjana . (Denpasar, 9-11-2001)

KETOGSE MPRO NG

Rikala jagate linuh rahina utawi wengi asing magantung ayun-ayun asing matanjeb maoyagan jadmane sami lanang wadon alit-anom-lingsir sedeng sirep, magarapan pada age medal ka natahe ngarereh genah sane lasia ajrih katiben raruntuhan marantaban saha ngucap -ucap "idllP" - "idup" - "idup " maduluran bayu ngetor tangkah nerugtug angkihan ngangsur umahe sami su-wung saisinnyane kaketogang ngelidang urip ka genahe linggah manut sasenggak ketog semprong. (Denpasar, 19-5-2002)

BIKULPISUH KATIGA KANGKANG DONGKANG NGENGKIG BERUK SILEMANG Sasukat mangkin Ngarahina ngantas marasa sayah purnama-tilem nenten lempas jagate pangupajiwane meweh ring kanerakan kaja-kelade singsal sida negesang agung karyane Sanghyang Surya bangkal muncuke saro apan wantah nista pikalihe mali! panese banter apan ring pangucap dadas kerod dedaunan layu panglokika jadmane nenten manut sekar, wah among prajane sami pada ebuh pada aas egal-egal ikut celeng pretiwine engkag ayad-ayad belah-belah tan wenten mangunadika kateba kasanggah tempuh angin wit saking paras-parose ical pati sabsab lemuh sayar-sayar kalangkung panes kukuh mabudi tungkas tan eling ring tangan, suku patigrape ngantas ngiyah-ngiyuh ngawe brangti satata raga jugu I tan kumawasa asing gamel kaambil nandakin dadas kadruwenang masuara nenten wenten kantun sakancan pranine sami drawaka kasangsaran kapanggih antuk sakewanten tan ngitang-ngitung kapanesan ipanjak nenten manu! tan pagantulan sasih katiga. wit saking ring wicara winaluya pangreh prajane sane kabawasang 1 bikul pisuh. (Denpasar, 27-10-2001) 4 21

Maciri kaliyugane jagate nemu pangalikan masa saisin gumi madukan sami pada nyamping mamrih kasukan awak pangindra jala upaya sandi kaarepang tan kandapan ring sebeng, tangkis Ian pakrunan mawinan tan papegatan pakewuh jagate malaksana cara ipun 1 dangkang ngengkig. (Denpasar, 22-5-2002)

Brakbak-brokbuk suarane tan makatihan sang mirengang tan wenten pisan uger-uger pakronan medal saking pikayun runtag maadukan mapi-mapi pascat mawirasa utawi mapaweweh naya upaya kalintang nirdan. (Denpasar,21-5-2002)

BARONGSO MI

Wara-wiri mailehan tan papegatan maangkaban bulunnyane punggalanne nraktak nganti ia cara idup sakewala wit saking jadma nyalukin di tengah ngae ikut kenjir kepes kejeng-kejeng angkih-angkih waluya cara buron wantah kawisesan I manusa niwakang ngigelang barong makran a idup kipak-f..:ipek engap-engap wantah paige Ian barong yan ada jadma gedenan tangkep tan maisi babedag kawastanin angkaban barong somi. (Denpasar, 24-5-2002)

KUDIANG JANI

Aduh dewa ratu panes bara rasane inguh bayune madukan bacine kapolo pangrasane nungkalik panglokikane rarud tatimbange slewah beneh pelihe sarara tegeh endepe katon patuh munyi beneh kadingeh pelih pindur jati kasengguhang pangopet jaba-jerone madukan sudra tri wangsane tan ngelingin genah Ian swadharma mapwara nista nayaka praja pangreh praja tusing bisa negakangjit pada magarang ngulati tongos korsi sane tis maprihe basbasan swadharma tan kagambel asing laksana mangda mapikolih awig-awig, wet kapurug ngarereh arta brana madasar kanistan. (Denpasar, 27-5-2002)

YASAN PENJOR DONGKANG PENTIL Sekadi ipun Yening sampun i tiing petung medal sarwa magenepan wigunannyane pangreh prajane para nayaka sami wawangunan, prantos kriya tangan tatkalaning macecingak madurgama pisan malancaran nanging manureksa sami pada girang sane wenang kapayasin galak nyentokang dados penjor kawisesan madure kawigunan maplengkungan saling sautin makober tan papegatan mabutuh nyuh luir suaran tatamburan wantah ipun sane magurnita beneng pangawake tatuwinnyane mamuncuk lengkong sekadi kulkul dados slokanjagat gedenan munyi sane lengkong gedenan takeh payasin . waluya (Denpasar, 24-10-2001) i dongkang pentil. (DenpasQl; 27-10-2001) 22 3

PIS BOLONG

GALUNGAN PANGALU Nganem sasih Enu peteng gumine satonden galang kangin jagate kaupapira makeruyuk siape sami pada sayaga mapayas mamenjor pangalune mauparengga suwang-suwang pakarangan ring swadharma arep anglcul-angkul matiptipang rawuhing kahyangan abaan-abaannyane bale banjm; jagi mangkat pada bingar matanja penjore ka desa-desa kepar-kepir satiba paraning tempuh angin lampah minab ngulap-ngulapin pageh-puguh jadmane madasar antuk mangda eling kapatutan. ring pangewruh dadinan jagat galungan mapiteges ngamolihang kapatutan. 2 23

Uling malu suba kawawa mangge ring upacara sajroning panca yadnya maketengan tur masatakan matatakan bokor salaka maisi baas ipun I pis bolong uparenggannyane maendahan ada gede, ada cenik tebel-hpis warnane gading, kuning utawi warna selem di tengahne bolong di sisinnyane kaiter sastra cina gambar pingit mapinda buron wayang, gunung surya, bulan maketengan utawi mategul panyatakan satata mangge kate ben kaluwan kaanggen salang togog, cili ngeranayang pangargane ngamaelang kewanten. (Denpasar, 28-5-2002)

GULEM

Yan di masanllyatre peteng lemah tan papegatan ulung ujane uti langit ketelane gedegede amun kacang tanahe semeng ujan tengai ujan sanja ujan di tanggun langite guleme mapunduh ngamenekang ngeden-ngedenang marupa magenepan ada mapinda bingin ada cara togog ada cara gajah raksasa selem abu mairing-iringan mirib pada tragia nuju maya padane manadi ujan ngetisin gumi mapwara saisin gumine pada idup dadigadang kapuponin olih manusa ento makejang sangkaning I gulem. (Denpasar, 8-6-2002)

NIRDON

Sangkaning nenten uning piteges panumadian ka mereapada dados manusa parilaksanane nista saking alit ngantos werda alpaka guru satata mamurug sasana Lan dresta daging agama paweweh sang pawikan nenten pisan mapakerti ayu nenten maidep ring upawasa yadnya suei tur babhakti ring kawitan .

SWARGASAKALA

PEDA NDA BAKA NGATAK WAYAH Suba kasub Cerik-eerike di gumine jani luh muani kaliyugane mamurti sadesa-desa kaja-kelod pada binal kangin-kauhe saling sautin maadukan saling pategehin pabligbage manusane mapiak-piakan ring ortan jagat makejang mapi-mapi makangin-makauh i corah mapi sadu tan matuktuk sabilang dina mabongkol masumpang bunga pasalingket di kuping tusing ada nyak maciri trisandya ngaku kalah nanging di tengah kabisane wantah mabinayan ngatak wayah. tan bina sekadi (Denpasar, 24-10-2001) pedanda baka. (Denpasar, 24-10-2001) 24 1

Saking pucak bukite rikalaning wengi pucak dharma pikanten ngarenyeb sunaran lampune magenepan agung alit mawarna-warni waluya sekadi bintang ring ambarane sasunaran palinggihan nyarengin sekadi nguparenggain kaulangunan kutane wengine man ados rahina kawentenannyane sekadi ring Indra Loka. (Denpasar, 12-7-2002)

PONGAH JUARl

Trihita Karana Nugraha ........ . 31 Poleng 31 Pengadilan 31 Pongab Juari ......... .. .................. ...... ............................ . ........................ 32 Nah Depang Sub a ............. ............................. .... ........................ ........ 32 Premada .................. .......... ...... ............. .................... ........... .. .............. 33 Ngawag-Awag ............. .......................... .............. ............ ................... 33 Alpaka ................................ ........................... ...................................... 34 VIII 25

NAB DEPANG SUBA

Mirib tanpa rasaGumi cara janine
Kipak-kipek ngeka dayaMakejang ida danene
Seledete ngincangMasuluh di banyune
Petiate merengang.Lawat tan adung ring semune.
Limane patigrapeMakejang galak prewira
Kenehe ngape-apeYan suba mrebutang
ASing gelalz anak gampilangMapi ririh tan kapialang
idepne tan kapialang .Sujatine makejang nista bara.
Sebenge entegMakejang kecacadin
Mapi-mapi saduTusing ada beneh tur patut
Yan sub a makeletegPamuput yan selehin
Pasti malaksana dudu.Jpun dot mangda katut.
(Denpasar, 13-7-2002)Cihnaning kali yuga
Cihnaning kali yuga
Beneh pelihe sarora
Tegeh endepe tanpa cihna Nah depang suba.

PREMADA

NGAWAG-AWAG

28. Titah ........ . . 14 Vll 26 29. Gegonjangan ..... .. 14 30. Paradara ............. .. 15 31 . Lalis Lampus ................................. ............................................ ......... 15 32. Dharma Patut .......... ................... .. ........................ .............................. . 16 33. Mayah Utang .......... ............... ............... ................................ .. 16 34. Sasenggak Gumi ................ ............................. .. 17 35. Matulung Umah Puwun .................. .................................... .. 17 36. Malega-Legaan Kelor ................................ ......................... .. 18 1. Dewa Ratu ........... ....................... .. 19 2. Dwara Kala ..................... .... ....... .. . 19 3. Kerikan Gangsa .. .. .............. 20 4. Ketog Semprong .................................. .... 20 5. Dongkang Ngengkig .................................... ................... .. 21 6. Beruk Silemeng .. ...... ............... .... ........ ....... ........... ........... ...... .......... .. 21 7. Barong Somi ........ ........................ .................................... ................... 22 8. Kudiang Jani ................... .. .............. 22 9. Pis Bolong ............... .......... .............. ................ . .............. ....... 23 10. Gulem ..... .... .. ............. 23 11. Nirdon .... 24 12. Swarga Sakala ....... .................. ................................... ......................... 24 13. Pongah Juri .. ............ .... ........................ ..... ....................... .. ............. .. .. 25 14. Nah Depang Suba ... ..... ....... ................. ......... ................. .......... ........... 25 15. Premada ..................... .. .......................................... ............................ ... 26 16. Ngawag-Awag .............. ............................ ......................... ................. 26 17. Alpaka ......................... .. ........................... ...................... ............ ......... 27 18. Nyicing Singal ........................................................ .. ............ .. .......... .. 27 19. Wayang .................. ..... ............ ............. ............................ ................... 28 20. Lelampahan .................... .................. ........... .............. :...... ................... 28 21. Buta Bongol .......................... ..................................... ......................... 29 22. Macaru .............. ......................................................... ............. ............ 29 23. Tilem ...................................... ............................ ................... .............. 30 24. Trihita Karana ......................... ............................ ............................ .... 30

Uling semeng kanti sanja Pragat nyelsel raga Melihang para dewata Manusa nista dama. Panumadian tan kawikanin Manut phala karma Jele melahe panggihin Wantah pakertine tuna Sampunang salah ucap Iwang pikayun muah laksana Yan makruna banggras satata Jadma premada kaucap (Denpasar, 15-7-2002)

beh, ... gangsaran tindak kuangan daya tan ngitung tegeh endep.

Aduh, ... Makejang maadukan Ka teba ka sanggah Mamurng desa dresta. Dewa ratu, .. .. . Ngudiang kene Cihnan apa ene Tusing ada rnngu.

ALPAKANYICING SIN GAL
Dong, wanen pesanUZing cenik kaupapira
Manusane teken reramaNganti ketih dadi jadma
Cara tusing kapiutanganSuba ngelah kawisayan
Upama bani teken langit.Namtamin kawigunan.
Makruna nyaroscosSuba ngelah pangupajiwa
Tusing nawang panglokikaEnu masih nyakitin rerama
Mawit basang bedosMaan aketeng nagih dadua
Ane keto madan mardika?Teka latima nagih adasa.
Inguh bayune madingehangKeneh bas kaulurin
Krunane ngatiwat bateslndriane katuukin
Pakertin rerama kanistaangBudi satwam kaketidin
Pesu mulih satata ngambres.Mama drowakene kaopenin .
Tata-tiline kapurugBuin pidan lakar masalin
Desa drestane kakutangAnak tua wantah patut ajinin
Desa mawa carane urugPeragayan gumi Ian langit
Alpaka ... , tusing sandang-sandang.Eda nyicing singal tur ngalengit. (Denpasar, 18-7-2002)

ALPAKA

NYICING SIN GAL

DAGING CAKEPAN Pengantar Pemahbah 11 Pemahbah kalih Pangaksama ...... . .. ... ................ III 1. Pedanda Baka 2. Ngatak Wayah .... 3. Galungan 2 4. Pangalu 2 5. Yasan Penjor ...... . 3 6. Dongkang Pentil ........ , ............. .. .... . 3 7. Bikul Pisuh 4 8. Katiga Kangkang .......... .. 4 9. Dewa Ratu 5 10. Bulan Sungenge 5 1l. Lindung Uyahin ............ . 6 12. Kasangsaran .......... . 6 13. Cicing Kasanga ......... . 7 14. Celebingkah Batan Biu .................. ... 7 15. Siptan Jagat 8 16. Jaya Swara .................. . 8 17. Slepa Maan Tekepne ................................. . 9 18. Cerukcuk Punyah ..... . 9 19. Kunang-Kunang ........ .. . 10 20. Kendang 10 21. Emper-Emper ............... . 11 22. Sempengot ..................... .... . 11 23. Kumangmang .............. ..... . 12 24. Sangsangan ............ ... . . 12 25. Nu1ak Surnur ................ . 13 26. Mabatis Bebek 13 27. I Dangap Dangap 14 VI 27

WAYANG

ring jagat pwayangan sampun kaloktah magenepan goban wayang pangangge uparengga kelir putih waluya jagat damar nyunarin makrana wayange idup waluya imba manusa ring mercapada sangkan ada kene-keto manut kawisesan dalang pascat ngigelang belulang maukir. (Denpasar, 19-7-2002)

LEL AMPAHAN

sajroning darma paigelan uger-uger sam pun janten kalangan pinaka wates sang manonton asing kaucap tan dados unggahang raos kasisi beladbadan sasindiran pangopetcecacadan wantah manut lampahan punika wantah manut ring sang masolah pregina sami. (Denpasar, 19-7-2002)

PEMAHBAH KALIH PENGAKSAMA Om Swastyastu Malarapan antuk manah bening suci nirrnala pangayu-bagyan titiang katur ring Ida Hyang Parama Wisesa, duaning sampun prasida kawedarang rereptiyan titiang puniki. Sapunika taler ring pangagenging Balai Bahasa Denpasar, Bali, titiang ngaturang suksma dahat riantukan sampun ngawedarang cakepan puniki. Ring Iratu Ida Dane sane oneng nguwacen cakepan puniki taler titiang nenten ja lali nunas gong pangampura riantukan janten sampun rareptiyan puniki kantun tuna, dob saking sane mawasta becik tur nenten prasida ngamijilang kalengutan kayun . Ring Iratu Ida Dane sane sampun maraga sang kawiswara, titiang taler murunang dewekjagi nunas ledang kayun, ajah-ajah pangewruh ring dhanna reriptayan. Kaping ungkur, cakepan puniki katur ring ajeng Ida Dane, dumogi prasida anggen mikukuhin tur prabela ring sajroning ngerajegang Basa Bali druwene ka benjang pungkurnyane. Suksma. Om Santib, santib, santih, Om. Denpasar, Purnamaning Kedasa, 2004 Saking titiang, I Nyoman Adiputra. 28 v

BUTABONGOL

Kamedalangnyane pupulan puisi Penjor puniki, silih tunggil merupa pidabdab ngalimbakang pangriptan Sastra Bali Anyar (modern). Lian ring punika taler nyangkepin kakawian Susastra Bali Anyar sane sampun wenten. Cakepan puniki dados pilihan olih pamilet Ian pangwacen sastra sajeroning "katalog" Sastra Bali Anyar. Duaning asapunika, titiang ngaturang suksma majeng Prof. Dr. I Nyoman Adiputra , sane sampun nyukserang rihang penerbitan kakawianyane olih Balai Bahasa Denpasar. Mogi-mogi cakepan puniki wenten kawigun annyane ring iraga sareng sami. Om Santih, santih, santih Om. Denpasar, Juni 2004 Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar (Denpasar, 19-7-2002) IV 29

MACARU

_____
mula kewehrikala sasih kanem
masidikara ngajak jadma tan pangrasamaciri jagate cicing ngulun-ulun
jadma tan pangrasa [using bisa nakehcicing ngulun-ulun saling sautin
[using bisa nakeh tur nampeninsaling sautin tengai tepet
tur nampenintengai tepet sandikala
munyin timpalsandikala
beneh pelihe aduk sera aji ketengsabilang wengi
aduk sera aji ketengjadma manusajejeh
keneh kukuhgumatat gumitite
tusing pesanbregala
mabudi malajah ngawenang tangosiringan Ratu Dalem Nusa
nyama brayaturun ka Bali
jeg kenehe apang majalanmawinan mangda tragia
sajaan, .. .ngaturang pacaruan
jadma buta bongol.ring pempatan,
(Denpasar, 19-7-2002)suwang-suwang umah
mallgda sadia rahayu.
(Denpasar, 19-7-2002)

TILEM

ngalimalas rahina purnamane masalin dadi litem jagate remrem peteng dedet manusa, buron pada ngungsi pasayuban patute malaksana yoga samadi dyana ngungsi kalandepan idep nyujuh sane baduur maya laka mangdene sida nawang bhur, bwah, swah laka kahyangan Ida Batara . (Denpasar, 20-7-2002)

TRIHITA KARANA

marajani trihita karana kaunggahang ring makudang-kudang peparuman, dharma tula dadas bungan rawas ngawinang baZine kajanalaka pengajume rawuh nyatur desa ngawe wang baline lali ring padewekan pengajume nyunyur manis palemahane telas malelang panyatus , panyiyu etaran pancer trihita karanane hUang tri matemahan rwa naya upaya sandine mupu wang baZine kena sekadi mungguh ring slakane ajum-ajum puwuh sangkure ipun. (Denpasar, 20-7-2002)

PEMAHBAH Om Swastyastu, Ritatkala ngwacen "Puisi", sampun majanten pacang ngwacen pupulan kruna sane mautama, sane kasurat olih sang pcngawi. Puisi merupa kakawian sang kawi sastra, masarana antuk krona pinaka simbul utawi nyasa . roning nyurat puisi, masarana antuk kruna sane mautama, sang kawi sampun ngaribinin antuk pidabdab "mayoga" tur milih kruna-kruna inucap. Kruna pinaka nyasa utawi sirnbul tatkala sang kawi ngamedalang daging pikayun, nyaritayang indik kahanan jagat, paripolah i manusa sajeroning kahuripan, pidabdab pakraman miwah sane hanan, punika sami kasurat ring kakawian sane rnawasta Puisi. Sane ketah kangge bantang sasuratan sajeroning puisi punika, indik pidabdab pakrarnan paripolah ian prawerti sajeroning kahuripan. Asapunika taler sane kasurat Ian kaptiang olih pangawi I Nyoman Adiputra, sajeroning puisinnyane sane kapupulang ring cakepan sane mawasta "Penjor" puniki. Wenten kakalih sane mabuat sajeroning penerbitan cakepan pupulan puisi Penjor puniki. Kapertama, makehan puisi sane kasurat suksman Ian tatueknyane nyinahang parikrama ring sajeroning pakraman sane sam pun keni panglimbak aab jagat. Parikrarna sane mawasana pikayun Ian pidabdab kramane nampenin kahuripane sida mauwah. Pangawi sida antuka nyurat pakibeh jagate puniki ring sajeroning kakawiannyane. Kaping kalih, pangawi sane sampunkasengguh : "guru besar" mawiwit saking dados doktertur sampun puput mapauruk ring makudang-kudang panegara ring jagate, raris rnapiranti antuk puisi ngawedarang daging pikayun nampenin pakibeh ian aab jagate . Indike sakadi puniki sUksmannyane nenten seos, kakawian sang kawi sastra sane arang pisan polih uratian sajeroning aab "modernisasi", prasida kainggilang kawentenannyane, napi malih sane urati puniki "guru besar" sane dob pisan kawentenannyane ring sastra. 30 III

TRIIDTA KARANANUGRAHA

Penerbitan kumpulan puisi Penjor merupakan salah satu langkah mengembangkan aktivitas sastra Bali modem. Kehadiran buku ini melengkapikhasanah sastra Bali modem yang sudah ada. Bukuini menjadi altematif bagi pembaca sastra dalam memasuki katalog sastra Bali modem. Untuk itu, kami menyampaikan terima kasib kepada Prof Dr. I Nyoman Adiputra yang telah mempercayakan penerbitan karyanya kepada Balai Bahasa Denpasar. Mudah-mudahan buku ini bermanfaat bagi kita. Denpasar, Juni 2004 Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar 11 31

POLENG

malih, ....... . wen ten pangajum rawuh paweweh nugraha salwncan hotel macecentok mangupeksiang Iwadungan tur Iwasrian parhyangan, palemahan tur pawongan kawehin panugrahan dwaning sareng mikukuhin trihita karana inucap beh, .... Ada-ada dogen. (Denpasar, 21-7-2002)

warnane Iwlih selem putih marepat adung dados uperengga ring bhw; bwah swah Iwwuwus kamaya loka Iwanggen madan poleng sudamala .

PENGADILAN

sajroning darma kerta digumine jani suba Iwsub

PONGAH JUARI

Mirib tanpa rasa kipak-kipek ngekadaya seledete ngincang paliate merengang. Limane patigrape kenehe ngape-ngape asing gelah anak gampilang idepne tan kapialang. Sebenge enteg mapi-mapi sadu yan sub a makeleteg pasti malaksana dudu. (Denpasm; 13-7-2002)

NAH DEPANG SUBA ...

PENGANTAR Ketika kita berbadapan dengan puisi sesunggubnya kita barus siap berhadapan dengan kata-kata terpilib dari seorang penyair. Puisi rnerupakan karya sastra yang memanfaatkan kekuatan kata secara selektif. Kata dalam puisi adalah sebuab renungan, sebuah konternplasi yang mernlmgkinkan rnakna terwakili dan dirnengerti. Oleh karena itu, seorang penyair pash rnelakukan berbagai pertimbangan untuk rnernilib sebuah kata untuk rnengungkapkan sebuah rnakna yang ingin disarnpaikan. Kegiatan sernacarn ini hanya rnungkin dilakukan oleb orang yang merniliki kepekaan yang tinggi, yaitu orang yang rnampu mengangkat fakta sosial dan nuansa alarn rnenjadi kenyataan fiktifyang diungkapkan dengan babasa yang estetis. Puisi sering kali rnenjadi sernacarn tanggapan seorang pengarang terhadap kejadian-kejadian rnaupun fenomena yang terjadi dalarn rnasyarakat, Bagian yang sering rnenjadi sorotan adalah subjek pelaku sosial dari sisi norma susila dan nilai kernanusiaan. Demikian pula yang diinginkan oleh I Nyornan Adiputra melalui puisi-puisinya seperti termuat dalarn kumpulan puisi Penjor ini. Ada dua hal yang rnenarik yang dapat dipetik dari penerbitan antologi puisi Penjor ini. Pertarna, harnpir sebagian besar puisi-puisi di dalarnnya terbingkai dalam satu tern a ten tang perubaban so sial yang terjadi dalarn rnasyarakat yang menyebabkan perubahan prilaku dan cara pandang bidup rnasyarakat dewasa ini. Penyair rnarnpu rnenangkap perubahan terkecil dari setiap tindak pikir kornunitas individu dalam rnasyarakat akibat pengarub rnodemisasi dan budaya global. Kedua, pengarang adalah seorang guru besar dari disiplin ilrnu kedokteran yang rnenernpuh perjalanan keilmuannya di berbagai negara di belaban bumi ini tetapi rnernilih puisi untuk rnengungkakan renungan-renugannya. lni berarti bahwa sastra yang selarna ini rnenjadi karya atau aktivitas yang termarginalkan dalarn hiruk-pikuk rnodemisrne statusnya sedikit terangkat karena rnendapat perbatian dari seorang guru besar yang notabene bukan dari disiplin ilmu sastra.

Gumi carajanine makejang ida danene masuluh di banyune lawat tan adung ring semune Makejang galak prawira yan suba mrebutang mapi ririh tan kapialang sujatine makejang nista bar Makejang kacacadin tusing ada beneh tur patut pamuput yan selehin ipun dot mangda katut Cihnaning kali yuga beneh pelihe sarora tegeh endepe tanpa cihna nah, depang suba .....

PREMADA

PENJOR KUMPULAN PUISI BALI Pangawi I Nyoman adiputra Pamahbab Drs. Ida Bagus Darmasuta Kepala Balai Bahasa Denpasar "'C m u::. iii "" JJ Pangorten Kulit Buku "'C C I Nyoman Juliastra en N III !!!. Pangoreg Basa Dra. Ni Wayan Ngasti c Dra. Cokorda Istri Sukrawati - §. en .. m Penerbit ::r Balai Bahasa l> en l> Genah Penerbit Jln. Trengguli I No. 20 Tembau Telepon (0361) 461714 Faksimili (0356) 463656 BALAI BAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004

NGAWAG-AWAG

Uling semeng kanti sanja pragat nyelsel raga melihang para dewata manusa nista dama Panumadian tan kawikanin manut phala karma jele melahe panggihin wantah pakertine tuna Sampunang salah ucap twang pikayun manglaksana yan makruna banggras satata kocap jadma premada (Denpasar 15-7-2002)

Beh, .... gangsaran tindak kuangan daya tan ngitung tegeh endep

Aduh, ... makejang maadukan ka teba ka sanggah mamurug desa dresta Dewa Ratu, ... ngudiang kene cihnan apa ene tusing ada rungu. (Denpasar, 15-7-2002)

ALPAKA

Dong, wanen pesan mamunyi teken rerama cara tusing kapiutangan

I Nyoman Adiputra '""JJ_'"J PERPUSTAKAAN PUSATBAHA SA DEPARTEMEN PENOIOIKAN NASION Al BALAIBAHASA PUSAT BAHASA DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL DENPASAR 2004

bani teken langit upamiang

Makruna nyeroscos tusing nawang panglokika mawit basang bedos

ane keto madan mahardika?

Inguh bayune madingehang

krunane ngaliwat bates

pakertin rerama kanistayang

pesu mulih satata ngambres

Tata titine kapurug

desa drestane kakutang

desa mawa carane urug

alpaka, ... tusing sandang-sandang.

(Denpasar, 16-7-2002)

PERPUSTAKAAN PUSATBAHASA OEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAl

INDIK LALiNTIHAN PENGAWI

Parab titiang I Nyoman Adiputra, pamijilan titiang ring Banjar Selatpeken, Susut, Kabupaten Bangli.

Munggwing swadharman titiang wantah dados dosen ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana ring Denpasar, ngawit saking warsa 1976 ngantos mangkin. Trtiang wantah dokter lulusan Fakultas Kedokteran Universitas Udayana warsa 1975.

winisuda titiang ngaml etl . nunas ajah-ajah ring dUra negara, sekadi ring Universitas Hong Kong t1978-1979), Universitas Philipina (1982 1983), Universitas Okayama ring Jepang (1983), Universitas London College ring Inggris (1997), Universitas Metropolitan London ring In99ris (2003), tur ring Stockholm panegara Swedia (2002). Ring Universitas Phllippina tWang ngamolihang saliana utama (master). TI iang taler ngambel gelar doktor, sane puputang titiang ring Universitas Airlangga ring Surabaya (1988-1992).

Sesampune mikolihang doktor punlka, ring warsa 1993 bulan Februari, Guru Wisesa ring Jakarta melarapan Menteri Pendidikan Nasional micayang panugrahan Jabatan Guru Besar (Profesor).

Ngantos mangkin titiang kantun ngaturang ayah-ayah manut swadharma ring Fakultas Kedokteran Universitas Udayana.

Seyosan ring swadhannan titiang inuca punika titiang wan· dhanna gegitan (sekar alit ngantos sekar ag ng), dhanna pagor gegambaran. P

Denpasar, Pumamanin A

Tttiang sane nyuratang

899.2