Baca PDF (OCR): Unggunan puisi Banjar

202 halaman · 2 halaman diproses dengan OCR · 6.7 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Ungg nan p • • lSI • an Jar·
  2. Unggunan PUIS I BAN JAR
  3. KATA PENGANTAR
  4. DAFTAR lSI
  5. PENGANT AR PENYUNTING
  6. PENGANT AR PUISI TERJEMAHAN
  7. BAG IAN PERT AMA
  8. BUNGA RAMP AI
  9. RIMBANGUN1 l
  10. YANG ADIK (sebuah puisi penyadap karet di Hulusungai)
  11. KEHILANGAN
  12. 2. Cahaya dini hari
  13. SISA
  14. PENY AIR ANDI-ANDI
  15. PEMBENCI 7 >
  16. SAlAK MENJEMUR PADI
  17. Arlinda
  18. SAJAJi(_ ORANG
  19. 1 . Sele:ndang deJirna
  20. Aku
  21. 2. Celak mata
  22. PENYAIR
  23. BERDANDAN Dl ANJUNG
  24. ADAM DAN HA WA
  25. Sunyi:
  26. Geger!
  27. JARI-JARI MEMPELAI
  28. JOGET - JOGET
  29. SEORANG PERAWAN (Di bawah rumah bcrayun-ayun)
  30. ANGIN KENCANG (Lanju tan nyanyi perawan)
  31. BUNGA CULAN
  32. MERINDUKAN ORANG BENUA
  33. PECI MERAH
  34. BAGIAN KEDUA
  35. EMAS URAl
  36. SARONG SARIGADING
  37. PERGI BEKERJA
  38. SEORANG PRIA PERKASA (Dalam dunia ada laki-laki)
  39. BULAN PURNAMA
  40. MATAHARI CONDONG KE BARAT
  41. MENDULANG INT AN
  42. MELACAK PADI
  43. BANG UN!
  44. MERANT AU KE NEGERI ORANG
  45. I. Merantau
  46. II. Merantau
  47. Tuh!
  48. BELAJAR KITAB SUCI AL QURAN
  49. Alif,
  50. HURUF JIM
  51. SURAT TARASUL KARINDANGAN
  52. BAGIAN KETIGA
  53. LAY ANG-LA YANG
  54. DURI DALAM DAGING
  55. NASI SESUAP-NASI SESUAP
  56. NASI SESUAP LAGI
  57. BAGIAN KEEMPAT
  58. KESUMA NINGRAT
  59. BERAYlJNAN PAPAN
  60. T ABUH BERBUNYI
  61. KEBUDAYAAN
  62. I. Gunung
  63. III. Kuda-kuda gepang
  64. Kuda gepang bemwka Sugriwa.
  65. IV. Rumah Penghulu
  66. 1\.atJ .luru Tulis:
  67. V. Bulan di langit
  68. BAGIAN KELIMA SEBATANG KARA Dl AUAN
  69. HATI YANG RISAU
  70. KENING PEREMPUAN
  71. ORANG UANJAR
  72. BAGIAN KEENAM SUMPAH DI LIDAH SUMPAH DI HATI
  73. I. Sumpah
  74. II. Kutuk
  75. ADA NERAKA ADA API!
  76. MUDAHAN UMUR PANJANG
  77. BERSOLEK
  78. KERAS HATI ORANG GAGAH
  79. Sa bar
  80. BAGIAN KETUJUH WANITA TURUN MANDl
  81. III. Perempuan itu man is
  82. IV. Jelita
  83. BAGIAN DELAPAN PUPUTAN
  84. CAHA Y A HID UP
  85. AZIMA T SITI HAW A
  86. NYANYIAN KANAK-KANAK
  87. LAGU KAUM PET ANI
  88. Pimpinan:
  89. Suara bersama :
  90. BAGIAN SEMBILAN BERAHI ANGAN-ANGAN
  91. BADAN PUTIH
  92. I. Pujian
  93. JALAN BERLIMBAI
  94. GELANG MAS
  95. BUNGA RAMPAI
  96. SURAH YASIN
  97. PRASANGKA
  98. WAPAK80 )
  99. KEBERUNTUNGAN
  100. BAGIAN SEPULUH MUSIM KEMARAU
  101. DATANGLAH MUSIM KEMARAU
  102. EMAS SELAKA
  103. PUTRI
  104. Tampung tawar:
  105. ANTA KESUMA
  106. PUSAKA IBU
  107. ANUGERAH
  108. BAGIAN SEBELAS CIT A-ciT A
  109. EMAS SETAIL
  110. TALANG
  111. TALANG-TALANG
  112. PELITA
  113. HAMPIR MAGRIB
  114. BUKU 1 rY ANYI ORANG BAN1AR
  115. B"UNGA RAMPAI
  116. Rl\tBANGUN ! ( 13adiri tnan:tt ing huah)
  117. Catalan :
  118. KAHILANGAN
  119. I. Umbayang basanjaan 3 >
  120. II. Cahaya dini hari.
  121. SISA
  122. TUKANG ANDI-ANDI
  123. PAMBANCI
  124. NY ANYIAN MANJAMUR BANIH
  125. NY ANYIAN URANG GUNUNG
  126. I. Salin dang dalima
  127. Aku
  128. II. Calak mata
  129. BADANDAN DIANJUNG
  130. ADAM LAWAN HAWA
  131. Sunyi :
  132. Gigir:
  133. JARI-JARI PANGANTIN
  134. GANDUT (bulik kasiangan)
  135. URANG NANG BUJANG
  136. KAMBANG CULAN
  137. MARmDANGIURANGBANUA
  138. KUPIAH NANG HABANG
  139. II AMAS URAl
  140. T APIH SARIGADJNG
  141. TULAK BAGAWI
  142. LAKI-LAKI
  143. BULAN PURNA,\1A
  144. MATAHARI CUNDUNG KA BARAT
  145. MANDULANG INT AN
  146. MALACAK BANIH
  147. BANGUN!
  148. MADAM KA BANUA URANG
  149. II
  150. MANGAJI KITAB QURAN
  151. HURUF JIM
  152. SURAT TARASUL KARINDANGAN
  153. KALAYANGAN
  154. II
  155. DURI DALAM DAGING
  156. III
  157. KASUMA NINGRAT
  158. AYUN APAN!
  159. Ayun apan
  160. II
  161. DAUH BABUNYI
  162. KABUDAYAN
  163. II
  164. Adu Gasing
  165. III
  166. Kuda Gipang
  167. IV
  168. Batajak rumah Pangulu
  169. Tarang bulan
  170. SABAT ANG KARA
  171. HATI RISAU
  172. BATULIS KANING
  173. URANG Bf\.NJAR
  174. SUMPAH
  175. ADA NARAKA ADA API!
  176. MUDAHAN UMUR PANJANG
  177. BADANDAN
  178. KARAS HATI URANG GAGAH
  179. I
  180. Laki-laki nang cakah
  181. II
  182. Lalakian nang panyabar
  183. III.
  184. Bibinian handak mandi
  185. PUPUTAN
  186. CAHAYA HIDUP
  187. JIMAT SITI HAWA
  188. NY ANYIAN KANAK-KANAK
  189. TINGKAH URANG BAHUMA
  190. Bini-bini nang tuha:
  191. DANDAMAN ANGAN-ANGAN
  192. AWAK PUTIH
  193. I.
  194. Bapakaian
  195. II.
  196. Daun pirawas
  197. JALAN BALIMBAI
  198. GALANG AMAS
  199. BUNGA RAMPAI
  200. SURA T Y ASIJN
  201. T ASALAH SANGKA
  202. WAPAK
  203. KADULURAN
  204. MUSIM KAMARAU
  205. AMAS SALAKA
  206. GALUH ANUM
  207. Kur sumangat:
  208. ANTA KASUMA
  209. PUSAKA UMA
  210. NUGARAHA
  211. RANGGAMAN
  212. AMAS SA TAIL
  213. TALANG
  214. PALITA
  215. PARAK MAGRIB

Ungg nan p • • lSI • an Jar·

Artum Artha

UNGGUNAN PUISI BANJAR

PPS / In / 5/ 81

Unggunan PUIS I BAN JAR

Oleh ARTUM ARTHA

Departernen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1982

Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Sastra Indone sia dan Daerah

Hak pengarang dilindungi undang-undang

PERPUSTAKAAN I. DIT. SEJA RA.H & NILAI TRADIS!ONAT "
_[_ omor lj / 1augqal terHI'ta : ?::-8 _ Nomor buku :hadiah ciari : S f'f> J /.tJ Kop.1. ke : /

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa Indones ia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-kar ya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bang sa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya . Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan mengha silkan ciriciri kha s kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landa san falsafah yang mulia dan tinggi nilainya . Modal semacam itu, yan g tersimpan dalam karya-karya sastra daerah , akhirn ya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya .

Pemeliharaan, pembinaan, dan pe11ggalian sastra daer a h jel as akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebuda yaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khu su5nya .

Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artin ya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-kar ya sastra lama itu, diterjemahkan a tau diungkapkan dalam bah as a Indonesia . Dalam taraf pembangunan bangsa dewa sa ini manu sia-manu sia Indonesia sungguh mem erlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yak in bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapa t bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia .

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di ata s, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Banjar, den gan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi mas yarakat kita terhadap kar ya sastra , yang masih dira sa sangat terbatas.

Jakarta, 1982

Proyek Penerbit an Buku Sastra Indone sia dan Dae ra h

DAFTAR lSI

Pengantar Penyunting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Pengantar Puisi Terjemahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Bagian Pertama 1. Bungai Rampai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2. Rimbangun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 3. Yang Adik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4. Kehilangan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 5. Sisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 6. Penyair Andi-andi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 7. Pembenc i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 8. Sajak Menjemur Padi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 9. Sajak Orang Gunung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 10. Penyair . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 11. Berdandan di Anjung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 12. Adam dan Hawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 13. Jari-jari Mempelai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 14. Joget-joget . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 15. Seorang Perawan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 16. Angin Kencang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 17. Bunga Culan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 18. Merindukan Orang Benua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 19. Peci Merah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Bagian Kedua 1. Emas Urai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 2. Sorong Sarigading . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3. Pergi Bekerja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4. Seorang Pria Perkasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 5. Bulan Purnama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 6. Matahari Condong ke Barat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 7. Mendulang In tan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 8. Melacak Padi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 9. Bangun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 10. Merantau ke Negeri Orang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47

11 . Belajar Kitab Suci AI Quran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 12. Huru f Jim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 13. Surat Tar as ul Ka rind angan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Bagian Ketiga I. Layang-layang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 2. Duri dalam Daging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 3. Nasi Sesuap Nasi Sesuap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 4. Nasi Sesuap Lagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Bagian Keempa ! I. Kesuma Ningrat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 2. Bcra yunan Papan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3. Tabuh Berbunyi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 4. Kebudayaan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Bagian Kelima I. Sebat ang Kar a di Perant auan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2. Hati Yang Risau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 3. Kening Perempu an . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 4. Or ang Banjar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Bagian Keenam I. Sumpah di Lidah Sumpah di Hati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2. Ada Neraka Ada Api! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 3. Mudahan Umur Panjang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 4. Bersolek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 5. Kera s Hati Orang Gagah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Bagian Ketujuh I. Wanita Turun Mandi 81 Bagian Kedelapan 1. Puputan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 2. Caha ya Hidup . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 3. Azimat Siti Hawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4. Nyanyian Kanak-kan ak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 5. Lagu Kaun Petani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Bagian Kesembilan 1. Berahi Angan-angan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2. Badan Putih . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 3. Jalan Berlimbai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

4. Gelang Mas..................... ........ .... .. .. ....... 93 5. Bungai Rampai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 6. Surah Jasin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 7. Prasangka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 8. Wapak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 9. Keberuntungan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Bagian Kesepuluh l. Musim Kemarau .. .. . . .... . . ... ....... ..... . . .......... 100 2. Emas Selaka .. ............... ... .... . . ... . . .. . ......... 101 3. Putri ........ . ... . .. ................ ... .. . . .. .... ... .. 102 4. Anta Kesuma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5. Pusaka lbu ............. . . . .. .... . . .. ... ........ ... .... 104 6. Anugerah ......... . ......... .. .... . .. . . .. .. ... . . ...... 105 Bagian Kesebelas I. Cita-cita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 2. Emas Setail .. . .. ...... .. .. ... . .. ..... .. ........ . ... . .. . 107 3. Talang . .......... . ...... . .............. .. . . ........... 108 4. Talang-talang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 5. Pelita . .. ..................... . . ... .. . .. . ....... . .. .... 110 6. Hampir Magrib . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ill 7. Buku Nyanyi Orang Banjar .... . . . .. .. . . .. . .. . .......... . 112 Penambai yan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 1. Bunga Rampai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2. Rimbangun! . ... .. .. . .. .... ...... . ..... .. . . . ... . ...... . 120 3. Nang Ading .... .. .. .. .... . .... .. . . . . . ............. .... 121 4. Kahilangan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5. Sisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 6. Tukang Andi-andi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 7. Pambanci .. . .. . ... .............. . ......... . . .. .. ...... 125 8. Nyanyian Manjamur Banih . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 9. Nyanyian Urang Gunung .. . ..... . . . .. . . ... .. .. . . . .... ... 127 10. Paandian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 11. Badandan Dianjung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 12. Adam Lawan Hawa .... . . .. ..... . .... . ...... .. ...... . ... 131 13. Jari-jari Pangantin .. . . .. . .. ... ....... ............ ..... . 132 14. Gandut .... .. ... . ... . . . .. . ... . . .. .... ... ... . .. . .. . . . .. 133

15. Urang Nang Bujang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 16. Kambang Culan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 17. Marindangi Urang Banua . . .. .. .... . .... .. ... . ... .. . . . .. . 137 18. Kupiah Nang Habang . . . .. . . .. .. . . . .. . . . . . . .. ... .. . . . ... 138 II 19. Amas Urai . . ... ...... . . . .... . . .. . .. ... ..... . . ...... ... 139 20. Tapih Sarigading ... . .... .. .. . . .... . .... . . . ... .. ........ 139 21. Tulak Bagawi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 22. Lakj-laki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 23. Bulan Purnama . . ... .. .... ... .... .. ... . ... . .. . ... ... ... 143 24. Matahari Cundung ke Barat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 25. Mandulang lntan .......... ... .... .. .. ... ........... .. .. 144 26. Malacak Banih ............. .. .. ... . . .. . ...... . ... ...... 145 27. Bangun! . .... . .. . . . . .... .. .. .. . . ........ ...... . .. . . . . . 146 28. Madam ka Banua Urang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 29. Mangaji Kitab Quran .. .. .. ... ... .... . ....... . . .... ..... 150 30. Huruf Jim ..... . . ... . ..... . ......... . .... ........ .. .. .. 151 31. Surat Tarasul Karindangan . .... .. .......... ... . ........ . 151 32. Kalayangan ... . ........ . ........ . ... .. .... . .... . ...... . 153 33. Duri dalam Daging .. . ......... . . . .. . . . . . . .. ........ . ... 155 34. Nasi Sasuap Nasi Sasuap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 III 1. Kasuma Ningrat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 2. Ayun Apan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 3. Dauh Babunyi . .. ......... . .... . .. .......... . ...... . . . . 162 4. Kabudayan ..... . . . . . . ... .... .. .... .. .. . ....... .. .. . . .. 163 5. Sabatang Kara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6. Hati Risau . . . . .. . . ...... ... . .. ... . ..... . . .. . ...... . ... . 169 7. Batulis Kaning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 8. Urang Banjar .... .. .... . ... . ... .. . . .. . ........... . .... . 171 9. Sumpah .. ... .. .. .. . .. . ..... .. .. ... . .... .. . .... . ...... . 172 10. Ada Naraka Ada Api! . . . ....... ... . . . . ... . .... . .. .... .. . 172 11 . Mudahan Umur Panjang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 12. Badandan .. . ... .. ..... ... ..... .. .. . . . ... . .. . ... . ... .. . 173 13. Karas Hati Urang Gagah ... . .... ..... .. . .. .. ... .. ...... . 174 IV 1. Puputan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 2. Cahaya Hidup . .. . ..... . .. . ..... . . . ... .. .... . .... . .. . . . 179

3. Jimat Siti Hawa ........................................ 179 4. Nyanyian Kanak-kanak ................................. 180 5. Tingkah Urang Bahuma ................................. 181 v 1. Dandaman Angan-angan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 2. Awak Putih . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 3. Jalan Balimbai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4. Galang Amas ... ... . ..... ... ....... .............. . ..... 186 5. Bunga Rampai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 6. Surat Yasiin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 7. Tasalah Sangka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 8. Wapak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 9. Kaduluran ............................................. 190 10. Musim Kamarau ....................................... 191 II. Amas Salaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 12. Galuh Anum . ......... .... ... ..... .... ....... .... ...... 193 13. Anta Kasuma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 14. Pusaka Uma .... ... .... ... ............... .... .. ..... ... 195 15. Nugaraha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 16. Ranggaman ........................................... 197 17. Amas Sa tail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 18. Talang ..................... . ... ...... .. . ... ......... .. 199 19. Palita .......... . ................... ... .... . ........ ... 201 20. Parak Magrib .......................................... 202

PENGANT AR PENYUNTING

Berbahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di selumh tanah air memiliki sastra daerah yang pada hakekatnya mempakan kekayaan budaya nasional. Semuanya itu mempakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan nasional.

Sastra daerah mempakan khazanah aneka ragam ilmu pengetahuan bangsa. Ia memperlihatkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, seperti pandangan hidup, kepercayaan, sifat-sifat, kebiasaan, dan harapan-harapan mereka.

Dalam kumpulan puisi bahasa Banjar ini, Saudara Artum Artha mencoba melukiskan kehidupan orang Banjar secara lengkap, seperti: dendang pada saat menyadap karet , menjemur padi, mendulang intan, belajar kitab AI- Quran, dendang yang dinyanyikan seorang gadis pada saat ia melipur hati di bawah anjungan mmah adat ketika merindukan buah hatinya, dcndang keuletan orang Banjar yang sedang merantau, dan nyanyian anak-anak.

Pemeliharaan , pembinaan, dan pengembangan sastra daerah seperti yang dilakukan Saudara Artum Artha ini akan besar artinya bagi pembinaan kebudayaan nasional pada umumnya dan sastra nasional pada khususnya.

Di sam ping bermanfaat bagi pembinaan kebuclayaa n clan sastra nasional , usaha pem binaan sastra claerah semacam ini sekaligus juga besar artinya untuk saling menciptakan sating pengertian clan pemeliharaan kemkunan antar suku . Hal ini clapat memperkaya orientasi bud-aya kita clan sekaligus menciptakan ketahanan nasional yang kokoh. Pacla gilirannya, suasana buclaya yang subur semacam ini akan sangat menguntungkan bagi pengembangan penclidikan nasional menuju kejayaan negara bangsa.

Untuk membantu mereka yang tidak mengcnal hahasa Banjar, maka kumpulan puisi bahasa Banjar ini disertai terjemahannya dalam bahasa Indonesia.

Penyunting,

PENGANT AR PUISI TERJEMAHAN

Sajunga Nyanyian Banjar merupakan himpunan syair bahasa daerah Banjar.

Kata "sajunga" sukar diteJjemahkan secara tepat dalam bahasa Indonesia. Dengan kata "unggun ", dan "ungguk " a tau "tumpuk" artinya sudah memadai. Oleh karena itu penulis dalam teJjemahannya mengambil kata "unggun" dengan akhiran " -an". TeJjadilah perubahan kata sehingga berbunyi "unggunan" .

Penulis beranggapan dengan memakai kata "unggunan" menempatkan kata yang serasi . Dengan cara demikian Sajunga Nyanyian Banjar diteJjemahkan menjadi Unggunan Puisi Banjar.

Selain daripada itu masih banyak terdapat kata-kata yang belum tepat artinya menurut bahasa Indonesia. Akan tetapi meskipun begitu banyak pembaca dapat memahaminya. Seperti kata lawan dapat diartikan dalam bahas a Indonesia memakai kata dengan . Kata saun dapat diartikan dengan : embun yang turun sebelum fajar atau embun tengah hari karena asap hutan dilapisi oleh cahaya matahari .

Untuk memenuhi maksud sajunga nyany ian Banjar menurut bentuk puisi , maka teJjadi perubahan susunan penemp atan kata dan kalimat dalam teJjemah an ini. Demikian pula pada bagian bagiannya.

Saya mengucapkan terima kasih kepada segenap lapisan masyarakat yimg turut memperhatikan pertumbuhan dan perkembangan bahasa daerah supaya kelak jadi penunjang bahasa Indonesia.

Banjarmasin. IS Mei 1981 Penulis ,

BAG IAN PERT AMA

BUNGA RAMP AI

Bunga rampai letakkan di atas talam,

Berikan lapis minyak wangi asal Madinah,

Sebarkan minyak wangi asal Mekah,

Taburkan minyak wangi yang datang dari Jeddah ;

Tutupkan dengan kain sutera bersulam,

Taruhlah di atas ranjang Masitah ,

Bunga rampai ini untuk Pengantin bersuci,

Guna mempelai waktu sujud nikah.

Bunga rampai untuk Pengantin datang,

Bunga rampai untuk Pengantin berkunjung,

Bunga rampai untuk duduk berdamping

Bunga rampai untuk sama berdampingan.

RIMBANGUN1 l

(Lelaki berdiri menanting buah) Sekali Aku datang, sekali Aku pergi hilang Sekali Jagi ini Aku memaksa Datang, muncul , terus memaksa memasuki Masuk Japangan. Turut berbaris meniup Jagu orang Banjar Biarkan orang-orang terkejut , bangun dan sadar Berdiri mereka memandang prilaku hidupku Aku sekarang membawa daun-daun hikmat Untuk anakku, bangsaku Dan tanah airkuuntuk kcmerdekaankenegaraan. Sekali ini Aku bergerak-gerak Aku menacak menanam bibit asli Tanam tumbuh sampai ke bukit gunung Naik ke atas jurangturun ke jurang Jagi Sedikit demi sedikit jadi banyak, berkembang tumbuh Ke bukit, ke bukit, ke gunung-gunung rajin bekerja . Sudah menguning putih kembang culan 2 l Mekarlah kembang-kembang kenanga Untuk tanah pusaka cucu Ibunda. Kutaburkan bibit padi pusaka Kutanamkan padi kencana . Semoga tumbuh Semoga kern bang terus berkembang.

Karena berkat dan rahmat : Tuhan Yang Maha Esa- Dan Rasul Allah Berbuahlah padi yang ditanam Berkembanglah bibit yang disemaikan Demi negaranya- Negara Pusaka Tulus hajat bermandikan cahaya damai sentosa.

1). Semacam tanaman rumput berdaun tcbal, besar. Berguna untuk obat luka .

2). Bunga kecil pohon culan, wangi. Acapkali ditaruh pada sanggul wanita Banjar.

YANG ADIK (sebuah puisi penyadap karet di Hulusungai)

Wahai, Adik ... Aduhai, Adik, Adik, sayang ... aduhai Rambut berurai, tumitnya kuning bagaikan gading Sampai hati benar, hanya senyum menungging Sebentar saja Engkau menjenguk di celah dinding .

Wahai, Adik yang manis, aduhai betapa indah ... aduhai Angin mengelus, bagaikan di karang Di karang mata, badan terlantang Mengenang Adik duduk bersanding Adik, a Adik , Adiklah, huu ... Adikku sayang Kunyanyikan dan kunyanyikan lagi.

Wahai , Adik, betapa Engkau , Sampai hati si Juita , tuluslah maksud yang lalu Berpupur menguning diri , rambut berurai Tangan melantik-lantik , jari melambai Adikku sayang , Habislah sudah gunung kudaki Habis kejelajah, waktu badan belum tertampung Nasibku, diriku belum juga beruntung , belum beruntung Selimut basah, getah tertumpah, diri tidak beruntung Tempurung 3 ) gugur , aduhai, getah tertumpah lagi Karena malang , miskin Ibuku.

Adik, wahai Adikku, Adik ... Habislah bulan, kemudian berganti lagi tahun Bila waktunya , Adik hidup sampai hati Adik sudah mengandung hamil Tertinggal diriku menunggu waktu janda.

Wahai , Adik, Adikku , aduhai Adik. emas pujaan Aku menunggu sambil kchujanan Kalau sempat kutanyakan . kutanyakan Waktu kapankah giliran Adik Aku sctia menunggu meskipun herg;mti tcmpat hidup di kayangan, Adikku sayang. Aku bernyanyi lagu kerinduan Adikku manis. Adikku sayang, Adikku .. .

3). tern pat getah yang baru menetes dari batangnya .

KEHILANGAN

I. Bayang-bayang senja 3 )

CaJon mertua! Dia tidak tahu. Diriku dan kecantikanku Dia kira Aku sepati tubuhnya juga, sudah tua Melihat bayang-bayang scmuanya dianggap hitarn-hitam Bagai bayang-bayang se nja . Bayangan terlapis daun-daun .

Bckal mertua! Bekal hidup satu rumah nanti .

Dia tidak tahu . Aku pcrawan hitam manis Ai , Aku ini adalah hitam manis. Scperti tampuk buah manggis Isinya tctap manis . lsinya berbiji-biji lsinya te tap manis. Rapat crat. Nantik a n , scpcrti Aku dengan anaknya Bercumbu malam-malam, tersenyum dan mcnangis.

Bayang -baya ng kami berdua olch rnertua kami waktu tidak berlampu pelita Diga nggu oleh me rtua Disangkanya bayangan benar Seh c na rnya itu bayang-bayangan saja I.agi asyik bercumbu, tempo berdua.

3). llayan g-bayan g scnja lazim mc.nj:ulikan s..:seora10g bujang a ta u gadis atau o ra ng tua ragu-ragu terh adap caJon mcnantunya a tau terhadap caJon mcrtua .

2. Cahaya dini hari

Berlalulah hujan gerimis Kemudian sunyi hilanglah bayang-bayang Gugurlah hujan rintik-rintik Dalam rumah tidur sampai dini hari Tidur dalam mimpi - serasa hidup suami isteri Ah, betapa! Adalah cuma mimpi kenangan waktu siang Fantasi nasib Aku bagai perawan. Cahaya waktu dini hari Cahaya hidup dalam mimpi. Tidur dalam mimpi

SISA

Kerak 4 ). Dalam tempurung ada kerak Dalam kuali ada kerak Dalam tabung ada kerak lni kerak kowch, di tempurung Ini kerak nasi. di kuali Ini kerak lemang, di tabung Nasi berkata: Enak kerak koweh, koweh wajik. Ibu berkata : Enak kerak nasi, nasi lemak santan. Kataku, boleh rasakan: Enak kerak lemang, Manis, lemak, enak.

Sa yang Semuanya itu sisa

Kerak itu sisa makan, sisa orang Segala sisa jangan dimakan .

Sisa hidup, mati.

4) Lazimnya scgala macam kcrak dibuang saja apala gi kerak yan g rusak atau kerak sisa·sisa makan.

PENY AIR ANDI-ANDI

Seorang Raja Andi Bergelar Raja pemikat burung Asal-usulnya orang terscsat di hutan bclantara Seorang Raja Andi Bergelar Raja pemikat burung Cerita anak Raja yang jatuh miskin.

Hai, Andi-Andi Ada Raja Andi di Kandangan 5 l Ada kisah Datuk Pemikat burung, di Batakan 6 l Dalam cerita Pak Raja Andi.

Dua puluh lima Anak orang Bugis Dua puluh satu Anak orang Sunda Kalau bersuami hanya akan mcnangis Biarlah, Engkau akan jadi tua bangka.

Raja Andi-Andi Raja Pemikat burung Datang dari Prahiyangan Tcrscsat jalan ke Kalimantan Ada nama dalam silsilah hangsawan para C.usti-gusti Silsilahnya satu keturunan orang hanyak isteri Dalam pcngakuan angkuh scbagai pahlawan.

5). S.:huah kola pusat i\LRI l>iv. IV Pcrtahanan Kalimantan (1945- 1950) sckaran!! ibu kola Kabupatcn llulusun!!lli Sl·latan.

6). Scbuah dcsa !!crilya dckat pantai laut sclatan Jawa mcrupakan d:1crah pcrtcmpuran TNI tahun 1945, sckarang tcrmasuk dalarn Kahupatcn Tanah l.aut Pl'laihari.

PEMBENCI 7 >

Sudah kukatakan Sudah lama kukatakan sejak dahulu Bukan karena obat tidak baik Aku jadi benci. Engkau mempunyai obat kotor Aku jadi benci, Engkau selalu dusta , janji palsu Aku jadi benci , Engkau benar-benar dusta, 01emperolok.

Kau kotor. Kalau simpan obat kotor Aku mau kembali kepadamu, Adinda Ayu kita mulai berbisik malam-malam. Jauh malam Kau buangkan saja obat kotor Kau, jangan cari lagi. Jangan disimpan. Sial Salah-salah, Aku tetap tidak mau. Benciku menjadi-jadi

Semenjak dahulu. Lama sudah kukatakan. Prilaku itu Jangan suka membenci pada orang suami isteri Aku ini adalah isteri, Engkau adalah suami, Yang setia sehati Suka pilih, suka cari laki-laki. Engkau punya iman Tapi Aku sekedar seorang perempuan Akhir kekuatan, Aku menanti saja.

Sial dalam diri. Karena obat kotor Hidup dalam derita. Di dunia kena murka

7) . Di Kalimantan terkenal ada semacam obat tcrdiri dari berma cam ramuan dan mantera (doa) supaya seseorang (percmpuan atau lclaki) membenci. Biasanya kalau suami isteri sedan g berkasih-kasihan atau sepasan g pemuda dalam pertunangan, pembenci itu dilakukan. Untuk membuan gnya sukar sekali. Hal yang seperti ini umumnya terdapat di berba gai daerah tan ah air Indonesia. ·

SAlAK MENJEMUR PADI

Arlinda

0" . · ' r\dinda, Adik Buru ayam . Buru itik Ayam jangan memakan padi kita Itik jangan mencucur padi kita Buru ayam . Ayam yang nakal di sini Binatang lainnya yang mengganggu di sini Buru! Lekas binatang berlari.

Lihat! Di situ, datang lagi ayam jan tan Buru. Kuburu biar sampai mati Kulempar, lempar , biar dia patah kaki Panas, sunyi. Jemuran padi aman. Ayam-ayam habis Iari.

Lihat! Janganlah Adik. Jangan . Itu ayam jantanku.

Benar. Kanda ini, Kanda kita bertunangan Habis padi. Mati ayam Akan kawin, kapan? Sudah lama menjemur padi Memburu ayam . Ayam jan tan dipelihara Belum tentu ayam bertuah.

Hari raya haji berganti lagi Memang sial kena pembenci 8 > Buang, huang . Pakai nasehat Ibu Haji.

8). Perhatikan pada catatan 7)

SAJAJi(_ ORANG

1 . Sele:ndang deJirna

Aku berselend.ang deYtma Saban hari mf!minta . kepada lbu Aku berselen .dang delima Saban hari n.1eminta cincin pertama.

selendang Ibu Selendang delima berbunga dua Seleodang diberi lelaki tua Asalnya untuk siapa Untukku juga Aku berselendang delima.

Aku

Saban malam meminta kepada lbu Selendang, selendang sayang Sarong , sarong batik lukisan gigi ikan gabus Ikat pinggang, ikat pinggang kuning panjang Gelung, gelung kondi tiruan Gelang, gelang pinjaman , pinjaman si lelaki Cincin, cincin. Ternyata cincin sepuhan Ternyata semuanya emas palsu Emas kuningemas scpuh-sepuhan.

Ibu! lbu! Ibu! I ni selendang. I ni sarong 8 > Ada ikat pinggang, ada gelung Ada gelang. Ada cincin Semuanya pinjaman . cmas scpuhan , palsu Semuanya pinjaman hcndak kukcmh alikan.

Malu . Meskipun mempunyai, itu pinjaman Selendang ,

Selendang, selendang Ibu! Biar Ibu menginang tinggal di rumah Aku berselendang hendak ke kota Mencari pasangan yang gagah .

Kukepung perempuan (yang menantang) Kukepung lelaki (yang mencintai).

8). Pohon oclima. bcrbunga dclima . Sclcndan!! sutcra dclima tcrkcnal di Kalimantan. khusuSOiya Banjar.

2. Celak mata

Ibu! Ini ada celak mata Kiriman Mamanda 9 ) malam dahulu lbu! Ini celak mata Dibawakan datang dari Madinah Kupakai menghias keningku Kupakai bila nanti untuk nikah .

lbu! Jangan tern_1enung. Jangan bertunduk Aku akan berbaju kain sutera Kain sutera Cina warna jingga 1 0) Untuk nanti duduk ketika bersanding Untuk berjalan-jalan tangan berlimbai.

lbu! Sehari. dan sehari lagi Bapak masih belum datang Ditunggu-tunggu. tiada datang juga waktu bermandi-mandi Bung a rampai sudah dua kali berganti.

lbu! Ini celak mata. Ini bilah untuk melukis kening Ini lading hias. Ini pupur dupa wangi-wangian.

Ibu! lbu! Ibu! Jni pupur, celak mata Untuk melukis kening Untuk Aku patut bersolek Untuk kecantikan anak perawan Untuk menambah cantik duduk bersanding Duduk bersila, sujud sembah Untuk keistimewaan kecantikan bersanding bertanding.

Carikanlah calon pasangan Carikanlah calon pasangan.

9). Saudara sekandun g lbu Bapa disebut Marnarina , Parnanda atau marnanda .

I 0). Wakt u ini kain su tcra jingga (bikinan Cina ) tidak terliha t Jagi.

PENYAIR

(Di bawah pohon kayu rambai Palembang)

Syair dilagukan, "dinyanyikan oleh Penyair 1 1 ) Tertinggal empat, lima biji Seratus lebih yang gugur ke air .

Empat , lima, buah rambai Palembang Seratus biji tenggelam, jatuh ke dalam air Empat, lima. lelaki sudah melambai berdendang Yang bagus belum disetujui.

Belum setuju, belum bertemu lbarat buah rambai Palembang Masing-masing bergantung di bahu Bahunya lunglai, bertangan panjang .

Kuhitung, kuhitung, empat , lima Ada sebiji akan masak Kuhitung , kuhitung enam jumlahnya KaJau yang enam dapat dibagi dua Yang satu , ialah pujaan .

Tiga untuk yang anak Penghulu Tiga un tuk yang si Galuh Andaru 1 2 l Kalau yang patut yang disetujui Lama-kelamaan , nanti, berjumpa juga.

Aduh , aduh! Jika buah rambai sisa sebiji Tidak sukar Aku memilih Yang kelima juga yang kucintai Anak Penghulu , Anak yang cantik .

11). Seorang penyair perempuan yang membaca naskah (kitab) atau dia hafal , discbut Pa-andian . Syair Sitti Zubaidah , misalnya diccritakan dengan lagu, biasanya pada musim panen padi .

BERDANDAN Dl ANJUNG

0 , ... Bapak pergi ke sawah lbu pergi ke pa sar Adik mencari ikan. (pondok ini kosong)

Di pondok , di mmah ini seorang diri Rumah besar yang sebuah itu b<.:ranjung dua . Aku nanti akan tinggal menempati. Di mmah bubungan tinggi . Beranjung duaherkelambu dua Anjung yang di kanan tcm pat lemari · Anjung yang di kiri tempat lcmari pcrhiasan .

Nenek setia benar memelihara anjung yang kanan Tempatku berdandan 13 l semata-mata Untuk berdandan menata dada , tubuhku , diriku.

Di sebelah anjung kanan menghadap matahari Tunduk kepala , memandang cermin Sementara tabuh berbunyi Lama tabuh berbunyi Bunyi gendang orang-orang yang kawin

(Kira-kira laku anakanak yang memukul , anak yang nakal membunyikan)

Aku berdandan Iagi menghadap cermin Berdandan melakukan, seperti Aku Meniru orang kawin.

12). Seseoran g perempuan (per awan tua tap i cantikl tiba-tiba saja ada yang meminangnya. dikatak an Galuh Andaru (sanga t berunrun g).

ADAM DAN HA WA

Sunyi:

Tidak pernah mendengar suara Nabi Adam

Tidak pernah melihat wajah Sitti Hawa

Tetapi,

Mengapa Nabi Adam , Nabi tersiksa

Mengapa juga Sitti Hawa

Adakah awalnya Tuhan yang menciptakannya

Semisal Manusia dan hawa napsu?

Geger!

Adam mengelilingi taman Wildan Hawa Sitti Hawa membawa rahasia taman surga Adam dan Hawa sama-sama tertawa.

(Dalam Wildan ada zakum) Konon Adam dan Hawa tents tertawa Maka gclap gulitalah taman hihurannya . (Siang dan malam takkan habis-habisnya)

Tertimpa pada lelaki bagaikan Adam Dan andai Aku scperti nasib Sitti Hawa Apakah dosanya , Kami di dunia ini 14 > Anak Adam bermain cinta Anak Hawa bcrmain berahi Berjumpa. berbeka-beka . (Padahal, dunia ini bclum kiamat)

13). Yan g demikian sifa ow a dikat akan te rhadap seseoran g per a wan tua yan g keranjingan bersolck, berhias (mempcr cantik) diri , sangat intin akan kawin.

JARI-JARI MEMPELAI

Katanya: Jari-jari mcmpelai, manis. lentik. mclentik Jari-jari yang cakap mcnari Siang malam, siang malam Gilir waktu Malam siang. siang mal:Jm Kc hulu ke hilir, kc sana ke mari Kudian , melenggang , melcngguk, scsudah itu mcnari Tcrsenyum manis, tcrsenyum sungging Cantik, elok , bertambah m:mis.

Katanya : Penari gandut Pandahan 1 5 > Penari topcng Barikin 1 6 > Penari yang sudah mashur

Penari untuk menghibur orang kawin. Kawin dengan Raja Pamandaan 1 7 > Berdiri sedang, Berduduk sedang. Semalaman suntuk mempelai turut menari 1 8 > Sampai waktu dini hari Hampir siang barulah berhenti.

(Kisahnya : Betara Rama, Ratu Kalingga kawin dalam pelarian. Betara Guru melarang karcna belum clidudus oleh Penghulu Agama).

14). Bahasa orang Hu1usun gai (Banjar llulu) naya, nia sama arti dcngan ini.

15). Pena.ri gandu t Pandahan tcrkcnal di Kalimantan Scla tan khususnya di dacrah Tapin- Ran tau . Ta.ri gandut, mirip dcngan tari jogct Jakarta.

16). Penari topc ng Barikin tcrkcnal lincah , pandai mcmakai topcng. Pcrcmpuan di sini banyak yang cantik .

JOGET - JOGET

(Pulang siang)

Ada suatu pesta di tcmpat mcmpelai, taut , darat, penduduk diundang makan, minuman , koweh segala, berlebih-lebihan waktu itulah prilaku mempelai sombong-sombong, tcrsenyum, senyum lagi. tertawa melihat penari joget , penjoget-pcnjoget menari di samping mempelai menari , ke kiri, ke kanan , melenggang, meliuk tangan mencubit, menyentuh, segala tangan Ielaki dan mempclai duduk Ielah, wajahnya rnuram .

Semalam suntuk si pcnjogct 1 8 > menjoget menari dan bemyanyi. gamelan. segala gung. sarun, rebab gentanya membawa lagu, lagu anak perantauan di sawah ladang membawa kias cerita cerita anak orang yang lari karena mcnanggung rindu.

Kalau siang, pcnjoget lewat Asyar, kalau malam , penjoget lcwat tcngah malam Sampai dua , tiga kali pakaian bcrganti.

Pulanglah dia, pulang mcmbawa bunga layu, pada tubuhnya yang layu berbaring, pura-pura sakit.

(Pcnjogct ini seorang percmpuan panggilan)

17). Raja Pamandaan maksudnya Raja yang cuma b'Ciar scwa ktu pe rtunjukan scni drama, mirip dengan pergclaran wayang orang.

18). Gandut, di Kalimantan Sclatan , Kandangan, Banjarmasin hampir sama dcnb'll11 joget Bctawi. Biasanya gandut pcrempuan ini menari dan menyanyi apabila ada pcsta pcn gantin (mcmpelai) atau upara·upacara lain. Pcnggandut yang laku karcna wajah clok dan lincah ada kalanya mcnari hampir scmalam suntuk . Pulang siang.

SEORANG PERAWAN (Di bawah rumah bcrayun-ayun)

Scmalam Aku mcnggiling tali , tali benang sutcra ncnas kugiling panjang-panjang sejari, sejari lagi: selcsai talinya Iekas jadilah scutas tali tetapi, cuma untuk pcngikat ranjang.

Hari hujan gcrimis Adik di gcndung. kctika scdang mcnangis Kupaksa diam: diam Adik. diam adik .

Kita berdiam, kita berayun-ayun. ayun a pan 1 9 l menunggu jemuran padi mayang kuning 20) menunggu sampai teduh hujan.

-mudahan matahari memancar JagiDengar , Dik! Dung ding. Itu tabuh berbunyi Dan kita ayun apan , ayun anak kandung Ayunlah apan anak kandung Bunda ayun apalah. Adikku, kasihan sayang Kakak, berayun apan, dan lagu kutinjau apan apan , asal papan: pulang ke hulu .

Ayun papan anak kandung berayun apan kuinjak apan apanlah, ayun, cium dahulu (Adik) -Diam Dik. Kakak lagi bernyanyi. Ayun apan, ayun si anak kumbang ayunlah adik, kurangkul papan2 I) Hai. hai, papan si nali-nali Di ayunkan papan yang bertali hanyut hanyut bawa berdiri.

-Ayun , ayunlah , Adik Selendang merah berlukis Nabi 2 2 > Selendang sutera pilihan Kalau mendapat bawa ke mari.

19). Ayunan terbuat daii tali dan papan . Biasanya scoran g perawan yan g scdan g menglipur lai:L Adiknya dijadikannya pujaan .

20). Nama padi di Kalimantan Selatan .

21). Papan seumparna lelak.i kesayangannya.

22). Cintanya melonjak bercal1aya bagai Nabi.

ANGIN KENCANG (Lanju tan nyanyi perawan)

Kencangnya angin menempur baju jemuran tersekat padi terhambm Kencangnya angin menempur bau rum put juga bau pupurku .

Angin bertiup dari selatan berguncang-guncang ayunan papan Adik jangan gugur di ayunan Kakak membetulkan padi di jemuran.

·Teduhlah angin, hujan pun teduh teduhkan tangis, wahai , Adikku Teduhlah angin jangan mengguruh biar mengguruh jangan terlalu.

-Diam Adikku, diam sa yang 2 3 ) Kakak lagi menghimpun jemuran Diam Adikku, diam sayang.

BUNGA CULAN

Betapa harum, harum, Harum si bunga culan, bunga kuning 24 )

Harum, betapa harumnya

Dia bunga culan, culan bunga menguning.

Harum bunga

Dia bunga kenanga, kenanga milik orang

Kenanga tumbuh di perbatasan

Betapa harum dia bunga cempaka , cempaka bunga orang

Cempaka putih di perbatasan.

Kalau bunga culan harum menguning

Satukan dengan bunga kenanga

Bunga cempaka-turut bersatu

Sampai malam abadi wanginya.

lbarat Aku bunga culan

Mau bertali dengan bunga kenanga

lbarat jodoh menunggu badani

Badanku ini, Adik (kempunyaan) siapa?

(Siapa juga yang memetik bunga)

Bunga culan tersenyum menanti .

Bunga culan, bunga kuning

Bunga wangi, kuning warna bagaikan gading

Menunggu badan, menunggu untuk bersanding

Menunggu badan, sedang bersanding.

- Ah, sampai hati bunga culan

- Kumbang datang menyeri, culan menantang

- Kumbang mendatangi, culan menunggu

- Sampai hati, Engkau tidak seimbang.

23) . Tiap rumah Banjar Bubun gan Tinggi (perhatikan Anjung Kalsel yang ada dalam komplek MINI Jakarta); di bawah anjungnya ada gantungan "Ayunan Papan". Perawan sambil menjaga-jaga jemuran padi menyanyikan adiknya Narnun di balik semua nyanyian itu , dia menyimpan rahasia rindu dendam kcpada seseorang jejaka.

24). Warna bunga culan ini kekuning-kuningan. Baunya sungguh wangi. Pcrawan senang sekali menaruh bunga culan di atas sanggulnya. Bunganya kecil-kecil, beruntun di ujung tangkai Kata kembang sama artinya dengan bunga. Bunga culan acapkali dijadikan bunga rampai.

MERINDUKAN ORANG BENUA

Tangga penapih titian orang banyak belang kasua tumbuh menjalar , di kiri kanan 2 5 ) Terima kasih pesan dan nasehat orang tua dikasihi semuanya

Telipuk 2 5 l gugur bersama daun. gemercik air bagai kecupnya ikan ; Berbisik , berjumpa berkata acapkali.

Tangga ulin 26 l bertingkat lima , di kiri kanan tumbuh tanaman pandan ; Serasa kawin terangkat dada . menimpa ingatan rindu selama -Jamanya.

Dah an rambai condong ke sungai. Buah pepare beruntun tiga ; Bad an semampai limbai beruntai. untung pacta diri menahan janda. 2 7 l

Singa jan tan lepas ke gunung. Tum enggung A nom memburu kijang: 2 8 ) Lima kali memperbaiki nasib. Unttmg belum bersua si Bujang 2 9 l

- Riang-riang anak kariang 3 0 l - Siang-siang hendak meminang.

25). Belang kasua semacam tanaman rumpun . Tumbuh menjalar seperti belungka a tau belaran . Wamanya agak kemerahan . Buahnya dapat dijadikan kesumba.

26) . Umumnya tan gga rumah orang Banjar memakai kayu ulin (kayu besi) harganya lebih mahal dibandin g kayu meranti .

27) . Mcnahan balu (menahan janda) . Dalam percintaan bujan g ga<lis yang in tim , salah seorang setia menantikan jodohnya , mesk.ipun kelak kawinn ya ketika janda.

28) . Dalarn cerita rakyat ada seorang bemama Tumenggung Anom dari Jawa Barat/ Timur mencari k.ijang pu tih ke Kalimantan , terpikat oleh perawan pantai selatan, di Batakan Tanah Laut .

29). Maksudnya belum bertemu pemud a idamannya.

30). Karian g sebangsa burung (binatang) kumbang yang bunyinya disebut : rian g, riang. Biasanya hinggap di ujun g rantin g kayu a tau pada batan g kelapa :

PECI MERAH

Tali kaki di kakinya, terus menaiki pinang , pinang mengurak mayang setinggi teras ; terlihat manis berpeci merah , merah si Bujang duduk di muka rumah.

Sepanjang batas muka rumah bertatah-tatah berukir bunga daun telipuk 3 1) membujang sanggup berpayah payah, payah menanti setahun berlalu.

Rumah Banjar Bubungan Tinggi , rumah beranjung dua , dua juga pintu dan jendela; berkata baru berkerudung cinta , cinta mendamba, mau kunjung salah.

Sehasta dua, letaknya dapur, dapur Mantaas 3 2) tahan di api; jujur dibalas janji hati .

Di bawah rumah berdiri lumbung , lumbung berlilit rotan lilin 3 3 > ; Beruntung berkata Jiati mengintai, mengintai melekat berniat kawin.

Kalau kain umum berbunga , berbunga pancar rintin cempaka ; Kalau kawin peci yang merah kawin bersandar di dinding mertua .

Peci yang merah berbaju kurung 3 4 > sarong bunga tenun Samarinda ; Sudilah datang beijumpa untung, kasih selangkah tulus berdua.

Tunggu menunggu peci merah merah juga sulam kain bajuku. Tunggu menunggu peci yang merah merah juga sarong babat pinggangku.

31). Buah telipuk semacam buah teratai.

32). Dapur bikinan penduduk desa Mantaa s, Kewedanaan Negara, Kabupaten Hulusun gai Sela tan, dika takan tahan lama dipakai.

33) . Macam rotan.

34). Pakaian mirp orang Malaysia. Dipakai orang Banjar, Palembang , Samarinda dan lain-lain daerah .

BAGIAN KEDUA

EMAS URAl

Emas urai seribu bunga culan , kenanga , cempaka , tanjung , mawar , melati. pudak , Galelang , pudak Si Tegal, pandan recahan taruhkan minyak, minyak harum ciumkan ke hidung, ah , cium , cium lekatkan di banta! geguling. Emas urai untuk maharaja 3 5 l

SARONG SARIGADING

Jauh-jauhnya mencari jambu baik membeli kuini di pasar 3 6 l Banyak macamnya dijual orang Jauh-jauhnya mencari jodo baik mcnanam pacar di halaman dekat orangnya acap clatang .

Berliku-liku jalan kc Ran tau scliku simpang mcnuju Pandahan Lcwat sungai titian bambu acap mclihat langkah panjang mclihat orang Utuh Kandangan 3 7 l niat mau kawin dia memanclang .

Schulu , sehilir burung pialing 3 8 l terbang renclah turun kc tanah mematuk ulat bunga melati Menunggu mcnyambung badan nan sa kit rebah telantang di depan rumah, terduduk lagi mcnunggu nasi.

Kalau perasaan burung perkutut. sering berkutur ketika dini hari , berikanlah beras scgenggam dua Kalau berniat untung akan dituntut hendaklah bersyukur mcmelihara isteri sarong Sarigading silih gantinya. 3 9 l

Ik a n jelawat berenang ke hulu , buah hinjai untuk sambalnya; buang bijinya ambil isinya . Hendak berjumpa kalau lah mau, sesudah Asyar ada waktunya; sclagi isteri mungil elok parasnya.

Menempur wangi cempaka Cina , 1:nmga kemboja eli sapu Iangan, Berpupur dahulu, nantikan harumnya, menunggu juga eli tempat kctiduran .

35). Mcrnpel ai pria disebut Maharaja .

36) . Buah kuini seperti mangga.

37). Maksudnya Oran g Kandangan .

38). Scbangsa burung murai .

39) . Sarong Sarigading scbagai adat leluhur Orang Banjar.

PERGI BEKERJA

Dibawanya senjata parang dan cangkul 4 0 > menuju ladang hutan lebat bajunya robek pecinya berlumpur perut lapar bad an tegak kurus berjalan masih lunglai . Ada berita angin datang dari gunung, parang patah, cangkulnya hilang baju celana robek bertambal robek padi ditanam belum berbuah ubi sengkong belum besar ubi keladi di dalam tanah buah yang lain banyak rusak terlanjur , sampai hati , dia malu menangis .

Kehendaknya Adat seorang lelaki Pantang surut Biar badan kurus kering Biar nasib akan hangus Dengan dada sekuat dada Dalam dunia Bekerja , membangkit rejeki Bekerja sampai dapat hasil Hid up mencapai bahagia jadi manusta Untuk masa depan hidup santosa .

Amin. Marilah kita memohon kepada Tuhan Yang Maha Esa, Amin . Perkenanlah! Hati yakin , sesungguhnya yakin: Tuhan! Man usia! Mengandung nasib di mana-mana.

40). Parang semacam senjata a tau a! at un tuk memo ton)!.

SEORANG PRIA PERKASA (Dalam dunia ada laki-laki)

Adat itik pandai bcrenang Adat ayam pandai mengais Adat bumng pandai terbang Adat ular pandai melilit Adat cacing memakan tanah Adat naga menyambar kumala Adat sapi memakan tanaman Adat kambing takut kchujanan Adat bantcng , suka bcrperang 0 , Adat pria perkasa mati berjuang . (ltulah laki-laki dalam dunia)

Sumpah Bapa! Sumpah Ibu! Sumpah keluarga! Sumpah nenek Datuk! Di atas kep ala : Terkumpul sumpah serapah (ltulah laki-laki dalam dunia)

Sumpah se orang pria perka sa Sumpah pcmber a ni Sumpah sanggup mati Malu mundur dalam perang Pantang ke pada istcri (bukan laki-laki, bukan lawan clalam pcrtcmpuran) Mcski hancur badan di kalang tanah, biar terbanting batang tubuh Dalam pcrjuangan sckuat dada .

Ada bcnarnya , o bat pcrka sa pcnawar sampai 41 > Lihat, kctika turunn ya cahaya pl'langi . C'ahaya apa gerangan? Dalam peperangan biasa mati menyerang Dalam pertempuran saling mati habis-habisan Terhempas, terkapar , patah, kalut, sambungmenyambung . Dalam peperangan, semangat ilmu pria perkasa. Cencang musuh, tutup, lemparkan.

Demikian seorang laki-laki , seorang pria perkasa Adat pria perkasa satria Adat hidup habis nyawa Adat meminta pengorbanan , Dan, tinggalkan segala apa , berikan nyawa itu!

Andika! Teruskan peperangan! Perhatikan! Tanda-tanda: Siapa kawan, siapa lawan. Hora!· Lagi-lagi, datang laki-laki pria perkasa. (Laki-laki manusia waktu ini)

41 ). Tanaman ya ng mcnjalar suka hun huh d;olam sc1n;ok-sc·1nak. hdukar. llatang dan d .1unnya d:1pat dij:u.lik:111 uhat '"kit d:tn (<kmam).

BULAN PURNAMA

Wahai, bulan, bulan! Bulan pumama cahaya empat belas hari terang di dunia, terang di hati - cukup pemberian Ilahi.

Untuk siapa adanya cahaya bulan , untuk hidupku, untuk jantung hatiku, utntuk siapa, Engkau, wahai bulan! untuk Aku, untukibu,bapaku,untukibu,Bapa ataukah untuk orang perawan?

Wahai bulan empat belas hari! Bulan pumama, di dunia, di akhirat, di manakah ada ketika cahaya bersua, Kami berdua mudah terlihat si jan tung hati! Di kala dunia terang-benderang, musim ladang, musim huma, menuai padi, menyamar diri di bawah bulan purnama .

MATAHARI CONDONG KE BARAT

Sudah tahu matahari condong ke barat , mengapa mcnebang kayu sampai senja dalam tingkahan lagu-pilu , hujan gerimis bukankah di situ ada suara burung hantu mengutuk manusia lupa dirimembanting tulang ?

Aku ini orang; tukang penebang kayu , kayu apa saja tidak mempunyai kayu , sudah hidup, kubiarkan matahari condong ke barat tanganku menebang kayu niatku mencari rcjeki hidup karena esok harinya ada perjanjian baru barangkali usiaku tinggal sisa setahun jagung .

Kalau sampai waktunya, kayu roboh, Aku pun robah, nyawa habis. Kayu sudah sedia Untuk membakar riwayat hidupku. Aku hidup karena kayu Kayu-kayulah sahabat akrab manusia dan dunia .

Kubiarkan matahari condong ke barat, Kurasakan diriku hidup menggelepai, sengaja badanku, kuat-kuat menebang kayu, kutebang semua byu sampai aku telantang dalam kayu di sisi kayu, di situ kayu. Kayu pembalut dan pembakar semangat hidupku!

MENDULANG INT AN

Rajinnya, ah, Galuh! 4 2 ) Turut juga Aku mendulang in tan Umurku hampir dua puluh lima tahun Pakaian di badan mulai hancur rambut di gelung tiada tersusun Ah , tidak tersusun: senantiasa kehujanan, senantiasa kepanasan, Aku berpupur, pupur luntur, gugur, luluh, jari-jari tanganku hilang lentiknya tumitku tidak lagi suci, alisku , bibirku, dan dagu mulai berubah . Lihat! Mulai lain, runtt, kerucut, berlainan pada waktu lalu. Gusti Galuh! Ai, 1 anganlah engkau menyia-nyiakan. Berhentilah , Engkau Galuh! Aduh! Aduh! Berhentilah, engkau Galuh! Mendulang intan, hentikan dahulu Ada orang yang belas kasihan

Ada orang yang sudah melamar Segera meminang Menanyakan: berhenti mendulang intan. in tan jauh di bumi, jauh di mata perempuan mendulang intan, berhenti, mau merubah laku bersedia : katakanlah -mauEngkau kelak jadi ibu rumah tangga . (Percakapan di bawah matahari panas membara)

Dan. Aku Hidup menjalani untung. tunduk memandang dalam rumah tertawa : Engkau mendulang bahagia . (Apakah kita dalam keramat?)

Keringat yang mendulang , keringat yang hendak meminang keringat akan mati , menjelang panas terus di bumi keringat mencari intan .

Matahari tak pernah berhenti Intan bercahaya , kita berdua Kita tertawa!

42) . Sebutan (panggilan) Galuh pada 7.arnan Kcrajaan flanjarrnasin tcrmasuk turunan kcluar ga banj!sawan. Scjak lama scbutan Galuh bcrganti dcngan Aluh.

MELACAK PADI

Semusim, waktu telah berlalu .

Semusim lagi, melacak padi melacak padi melacak padi tum buh rata, tum buh menghijau berdaun empat, berdaun lima. (Tanaman padi luas sejauh mata memandang)

Sayang. Semusim, setahun lagi tahun waktu ini Si penanam padi tidak berkawan padinya subur , campur rumput banyak rumput, menjalari tanah diserang cacing, tanah penuh rumput , tumpuk-tumpukan batang padi, berdaun lebat hampir berbunga batang padi mulai mengandung isi Si penanam padi seorang diri. Si penanam menanggung rindu (rindunya, rindu kasmaran)

Telah kumimpikan.

Tidur dalam kelambu tidur di tempat tidur Sangat kuharap-harapkan bantal besar , geguling rapi dalam kelambu berdinding, sulam sungkit benang sutera indah sudah kurasakan tidur terlentang di sawah meraba daun-daun tikar sisa batang padi, di sawah kurasa di tempat tidur rumput-rumputan serasa kipasan ram but berurai, ram but wangi perempuan. Kurasakan semuanya ; tidur asyik dalam kelam bu tidur terlentang. Tidurku pada waktunya.

Yang mana gerangan Engkau penanam padi? Engkah suka Aku jadikan tangan kiri .

BANG UN!

Dipukulnya gendang lagunya menurut tingkah sang Betara Rama .

Menembang , menyanyi, Dia lain bunyi gendang, lain lagi irama nyanyi , lain gerak langkah, lain gerak tingkah, tingkah lagu , Anak Benua Lima - keras , tapi berarti.

Gendang! Bunyinya! Dang,dadang, dangdang.

Dcngarkan suaraku! Putra Pendawa Putra Pendawa Lima Sanggup bercerita Sanggup meronta-ronta , bebas Gagah dalam perang Brata Yudha .

Biar , biar , Hancur , gendang, Gendang , hancur Biarkan Aku bijaksana bangun dalam dunia.

Ayu , ayu. Aku pria Putra Bumantara! Gendang!

Bunyinya? , Ei, pak, ketipak, plang, ketiplang , dang, ketindang.

Habis bunyi. Tinggal Pria, Pria . Hancur gendang. Bangkitlah Putra!

MERANT AU KE NEGERI ORANG

I. Merantau

Pergi merantau, jangan lama, bawa bekal segala obat , daun-daun berkhasiat , sakit, kapan, entahlah, siapa yang tahu.

Pergi merantau ke negeri orang , jangan terperanyah, tidak bergerak , bagai batu jatuh ke laut , beritakan juga sakit, nyaman kapan ada angin lalu , angin bertiup, waktu malam patut saja beritakan: sakit, nyaman.

Berangkat meninggalkan kampung halaman , kampung lbu Bapa sendiri , jangan dilupakan dengan jengkerik . dengarkanlah nyanyinya yang hidup ribuan banyaknya .

Rik , rik , rik, ririik , jangk erik , artinya menyuruh Engkau Iekas balik . Membawa hasil karya satu dua , sedapat mungkin biar sisa beliung patah , dibawa, disandang, bawakan bibit kacang panjang, lombok, tumpuklah, akan tumbuh hiuup , subur menggunung .

Tanam padi di ncgeri orang. Tanam padi rata berbunga. Tanam padi jaga buahnya bawa beras secupak, scgantang dua, 44) secupak segantang dua.

II. Merantau

Pergi merantau setahun dua, sehabis kerja , ingat asal kelahiran, selesai damai, kembalilah pulang ke kampung halaman : berencana, rencana! perhatikan . Perhatikan! Mendirikan balai , meskipun c.uma batang kayu galam, meskipun \ bertiang batang enau, meskipun sempaian kayu lurus meskipun beratap daun rumbia.

Balai punya sendiri, bangunkan ,

Galuh yang memelihara

Untuk anak yang pertarna,

Untuk istri yang beruntung.

Ayu! Ayu! Berangka tlah , Berangkatlah! Jangan lama , cukup setahun du a Kenangkan ! Pesan . Bekal dalam perjuangan! Untuk mertua sudah me nunggu , Pe rlengkapan memp elai sudah se dia . Serai sudah mcrimbun claun , ah. lebatnya, Tungkul pisang me kar timbul buah. 4 5 ) Jangan Utuh me nun ggu waktu se tahun , Kuatir Galuh a kan beralih cinta .

44) Gantang semacarn takaran. Segantang isinya cnam liter beras (padi) . Secupak lebih kuran g satu liter.

Tuh!

Bac a surah AI-Fatihah, kL'tika turun , Selama-lamanya di ran tau o ra ng Engkau pasti kembali juga. Kemb ali juga!

BELAJAR KITAB SUCI AL QURAN

Alif,

La am , Mim , Awal aksa ran ya : · Garis di a ta s, bunyinya hidup a Garis di bawah, bunyinya ma ti ii Garis sa bdu dcpan wau mu

Baca:

Olehmu : - alimuSelesai , tamat Quran

mengkhatamkan ay a t suc in ya. Engkau me ndoa, selamat sejaht c ra Engkau diberkati oleh Yang Maha Kua sa , Tuhan Diri sclamat, selamat, be rbah ag ia .

Tertib duduk sila: duduk taqwa , membaca isi Quran , bacalah surah AI-Fatihah.

Tunduk, takwa mengaji: bacalah surah Yasiin Quranul Hakiim . Hati yakin.

Alif , Laam , Miim. I tulah huru f AI Quran Supaya ingat kcpada Tuhan Yang Maha t-:sa Engkau aman sentosa Selama-lamanya .

45 ). Utuh, scb utan nama (p<Ul)!gilan) bagi pria di da e rah lluJu , un i!ai. Kals d . Kalau pl'rempuan dipanggil Aluh, bolel1 jup Diyang a ta u Diyall f! Aluh .

HURUF JIM

JIM . Jim itu huruf Jim .

Jim. Jalali wal ikram. Jimi . Jamiah lslamiah .

J i Ill. Jim itu huruf Quran.

J i Ill . Jim itu Ianda nama Tuhan .

J i Ill . Jim itu ialah ;a t Allah. J i Ill. Jim itu lwrdiri scndiri. J i Ill .

Jim, itu zat Allah yang memberi berkah.

Jin . Jin , nah , itu lain lagi . tersebut juga dalam al-Quran . Jin itu, dilaknat Tuhan. Dan jinah, sesungguhnya dikutuk .

Jim. Jim , di sini jamaan. Jumiah - Islamiah .

Bukan jin. Tapi jiim.

SURAT TARASUL KARINDANGAN

Surat Tarasul Karindangan. 46 >

Dimulai dengan Esa! Bismillah . Kumulai duduk menulis Mengarang surat azimat cinta cahaya mata Mengarang surat azimat penerang hati Mudahan Allah Memberi Rahmat Untuk Andika Untuk Kakanda lbarat kita berdua-bulan dan matahari Siang malam, malam sama bercahaya .

Inilah surat permulaan Kukirimkan hanya untuk Adinda

Bacalah baik-baik , sekali, dua kali Kalau tak berguna , jangan disia-siakan . Adinda .

Salamku , salam permulaan Berdatang sembah bertutur kata Membawa hati untuk bahagia Apa yang ada . Hendaknya orang belas kasihan Adinda mau berpandangan mata Akhir kalam, salam sujud sejahtera Minta maaf , kalau tersalah kata Sudilah memaafi , bila tersalah sangka Maklumlah badan orang yang hina.

Bismillah' Tuhan yang menyelamatkannya. Kita berdua.

Suaraku, huruf kalam lllahi. Wajah Adinda , aksara dalam kitab Barjanji. 4 7 > Asal huruf Quran. Kejadiannya, asal kehendak Tuhan .

Awal dan akhir. Sam pai di sini suara hati. Menyampaikan bunyi kalam llahi.

Tuhan jualah yang menyelamatkan. Allahu-Rabbi. Engkau Nuraini , Cahaya mata, Cahaya hati, Cahaya hidup sampai mati.

46) Tiap-tiap tulisan yang dibuat den gan ayat suci AI Quran dan tulisan yang men!!)lndun g isi hati tanda percintaan oleh penduduk Hulusungai khusu snya. discbut Sural Tarasul. Maksudnya agar scorang perempuan a tau lclak.i yang dicintai (dikehcndak.i) supaya asyik mencintainya (sco lah -olah tcrgila-gila).

4 7) Barjanji nama kitab Maulid yang mengandun g syair-syair pcnuh pujian kcpada Nabi Muhammad s.a.w. Kita b ini biasanya dibaca tiap-tiap bulan Rabiulawal (Maulid Nabi Muhammad).

Dalam Barjanji ini disebu tkan an tara lain Engkau, kekasih Allah . Engkau datang seperti bulan em pat betas hari.

BAGIAN KETIGA

LAY ANG-LA YANG

(lbarat layang-layang tinggal kerangka . Kalau badan tinggal tulang)

I. Udara

Angin topan Kuletakkan layang-layang, warnanya putih bersih , Dilepaskan bertali . Tinggi-tingginy a dibawa angin.

Angin ribut. Guruh , menderu-deru , tali layang kubiark an panjang terus layang-layang tinggi jauh.

Layang-layang bcrgumul dengan awan, awan melindungi layang-layang , putih-putih , timbul tcnggclam.

Angin topan . Di mana bunyi gcmuruh , layang-layan g jauh tinggi .

benang telah habis dibawa layang-layang.

Layang-layangku. Layang-layangku . Putuslah tali layang-layang. Kelihatan melayang-Iayang, Putih-putih, kelap-kelip . Di balik awan yang biru terbayang layang-layang Turun perlahan, perlahan melayang-layang . Gugur. tersa ngkut. di hujung pucuk. Angin bertiup , gugur tersangkut di dahan kayu . Angin senja kala. Datang lagi Datang lagi A h. Layang-layang gugur lagi Gugurnya. jatuh ke daun keladi. Datanglah pe·rempuan memotong batang. Layang-layangku. jah1h ke telaga orang . - U. uu- Uuuu - Hancurlah dia. tinggal tulang selangka. Tinggal rangka . Tinggal rangka. II. Layang-layangku Aduh. aduh! Layang-layang ciptaanku dahulu , Layang-layang ciptaan karya darah dagingku Kusangka kertas tahan di hujan , Kusangka kertas tahan dalam rendaman. Kusangka kertas lama tahan ujian. Waktu itu senja kala . Langit berawan hitam pekat Hujan gerimis,

Layang-layangku basah , Suaranya: rintik-rintik , sayu-tangis.

Tunggu! Tunggu! Tunggu!

Kuciptakan lagi layang-layang. Kuciptakan lagi layang-layang.

An gin to pan!

Layang-layang diserang topan , Layang-layangku tembus , berlubang-lubang.

Di atas angin menderu. Di bawah basah-basah . Tali sudah habis.

DURI DALAM DAGING

Sakitnya: 48 l Rasa duri dalam daging : Menusuk , dan terus menusuk! Kalau duri dalam telunjuk. mudah dicabut , Kalau duri dalam daging. dapat dicabut. Kalau duri dalam hati , akhirnya membawa mati .

Tidak sampai hati aku menusukkan, sebilah duri ke tangan Adinda. tidak kuasa aku , o , Adinda , tidak kuasa aku mengembalik an.

48) Sebua.h peribahasa Oran g llan ja r. Lcngkapn ya , "Kay a duri da.lam daging. ·· tidak ada waktu kita duduk berdua-auaan, mencobakan duri dalam dada Adinda. Jika orang tahu, jika terjadi kawalat, sengketa, Kita jadi arena caci-maki , ah, berpasangan Kita kena sumpah masyarakat.

Ah, Adinda . Duri , biarkanlah patah sampai lapuk , hancur jadi kapur. Jadi tulang selangka ronggaku . Kubiarkan duri waktu ini Duri rindu membenam dalam hati , Menusuk jadi kuman , bisul kubawa lari , Kubawa ke gunung sejauh matamu , Kubawa jantungku sampai mati . Kumatkah , berdetakkah jan tung Adinda? Biarlah! Sudah kura sakan penyakit duri mendalam daging, Tidak ada pencabu tnya , pisau lading.

Kata Orang: Cinta cuma sekali, Karena Allah, Cinta cuma sekali, membara , Tidakkan bembah. Kubawa mati.

Aduh!

Duri dalam daging, siapa merasakan Kubiarkan duri membawa mati. Akan kutin ggalk an Adinda Lupak anlah duri, jadikan saksi.

NASI SESUAP-NASI SESUAP

(Kalau syarat memp elai ada nasi , namanya sesuap dimakan sesuap. Kalau berduduk mempelai , bagai raja sedan g dihadap).

Ada malam pengantin Banyak orang tua , perempuan-perempuan Berk erudung putih Atau berselendang pelangi Ada juga perempuan , perempuan-perawan Berbaju panjang layang, sarong kurung Berkerudung sulam an bunga tanjung 49 ) Waktu malam pengantin mewah serba ada.

Kulihat , kupandang , kuperhatikan , gembira , tertawa .

Di samping dinding ada air guci , ada orang sating cubit . Gelak terbahak.

Ada merana, Mempelai duduk berhadapan . Tersenyum, saling bersenyuman , Tersedia nasi putih-putih , nasi kuning-kuning : cuma sesuap. Sesuap untuk dimakan bersama.

Nasi sesuap, Buka tutupnya keluar uap.

Ada nasi wangi kuning , Dirasa dengan jari : hah , putih kuning Jarinya, jari lentik-lentik , Orangnya , huh, cantik , manis , 50) Dia , anak Jatinggi si Putih kuning . Bergilir, ganti tangan , tangan mengambil nasi sesuap , Pengantin itu , masing-masing melemparkan . Kena , masuk mulut Bergilir ganti saling suap .

Percmpuan-perempuan tua !K' lllL.lmping pcngantin, Juga yangjanda turut Juduk di kiri. Ada suara Ji balik dinding bcrtabir sukra kuning Ada suara hatiku: Kalau Aku jadi pengantin Kusentuh perempuan janda muda Kupilih yang tl'rcantik untuk istriku Nasi ses uap batas kehidupan: sederhana dalam rumah-tangga. sakit nyaman tanggung. dirasakan . Hidup berdua, scia, sekata.

49) Bunga tanjun g wangi. Gadis-gadis suka menciumn ya.

50) Jatin gg:i nama seseorang .

NASI SESUAP LAGI

Nasi scsuap, kusuapkan, mulutnya mcnganga Sirih selu kun 51 l ku bcrikan Yang janda. ku tungt,'1t-tu nggu , Kalau istri, betapa, ah, kutimang-timang, K uti mang-t i ma ng, Bctapa cintaku, berahiku.

Sayang!

Nasi sesuap, cuma sesuap: bagai lambang pcngantin dalam persandingan , tanda cinta dan kasih .

Nasi dekat tempat tidur: orang tua bilang namanya pelaminan dibagi dua. berbatas banta! dan gcguling, tak bersentuhan, sebclum mengcrti adat kawin.

Dija ga oleh pcrempuan janda tu a duduk di sebelah kiri: Ada malan1 rengantin , duduk pengantin dagunya di bahuku.

Dijaga oleh perempuan janda muda

duduk di sebclah kanan :

Ada malam pengantin . Rinduku padanya,

kutimang, dengan hati-hati sayang.

Dan malam tiada berp e lita :

Nasi sesuap clibagi dua. Siapa meb rang kami bcrdua .

51) Kcbatan daun sirih pilihan dis.:hut sirih sclukun .

BAGIAN KEEMPAT

KESUMA NINGRAT

Dara wati kcsuma ningrat duduk mcnyulam mengarang sutcra putih kuning duduk rnenulis wajahnya dok sukar bandingnya mata mcmancar bcrsinar-sinar siapa mcmandang siapa mclihat kerinduan mcnyclinap dalarn jiwa raga. Engkau kesuma ningrat Pujaan dalam dunia .

BERAYlJNAN PAPAN

( Hari-h :ni mcnjemur padi Kalau ayam llll'IH.:otoknya llari-hari bcrpupur rapi Kalau ada yang lllL'Il_jL-nguknya)

I. Ayun apan. papan , kulajukan papan. /\yun apan , papan, kulajukan, papan.

Suaraku , nyanyiku : ayun apan.

Kulajukan papan , hanyut melambung. Kubawa berdendang, Ayun apan , papan. Kulajukan , Rasa hanyut sehari Hati kubawa berdiri .

Suaraku , o, ayunkan Kulajukan, Hanyut melambung, Kubawa berdendang.

Ayun-ayun Ayun, ayun.

Apan ayun, Kataku ayun . Ayun apan, Kataku hakun. 52 l

Aduhai, Engkau Adinda. Ini, Kakanda.

Angin datang Melenggang-lenggang.

Manisku, kita berayun , Aduhai , ayun. Aku ingin berkunjung, Saling berkunjung.

Ayun apan , kataku ayun . Ayun apan, kataku hakun.

(Kita sama berayun-ayun)

II. Ayun apan, Adik , yang manis. La, tralala , ayun apan, Ayun papan. Adik , yang manis. La , tralala, ayun apan .

Ayun Adinda . Kubawa berayun Adik yang manis. Ayun Adinda Kubawa berayun Adik yang manis .

(Betapa nyaman angin meniupnya, kiri dan kanan , ayunan melaju, pupur-pupur harum. dan ayunan kita dorong , ke kiri dan ke kanan).

Ayun apan, Hanyut melambung, bawa berdiri. Ayun papan , Larut berdendang, bawa berdiri.

Ayun apan, ayun, ayun apan, Hanyut melambung bawa berdiri . Kuayunkan Adik , Manis. kuayunkan. Kita berpadu nyanyi , Badan yang bujang Kita bernyanyi , penuh irama riang.

Ayun apan, kulajukan , Hanyut melambung bawa menari . Ayun apan, kulajukan , Hanyut melambung bawa berdiri.

Ayun papan, 0, Adinda , Angin bertiup segar. Ayun papan, 0, Adinda Wangi pupur , harum menghibur.

Ayun apan, Kulajukan apan. Hanyut melambung, Bawa berdendang.

Ayun, ayun, ayun. Kataku ayun , kataku hakun. 53 > Ayun, ayun, ayun.

52) Bahasa Banjar hakun, artinya mau.

T ABUH BERBUNYI

Dengarlah, dengar, dengarkan! Tabuh berbunyi! bunyi tabuh tcngah hari, hari sudah tinggi , hari sud 3h tinggi .

Dengar , dengar, tabuh berbunyi , bunyinya tabuh, mengguruh-guruh , bunyi pertancla lohor waktu ini.

Dengar , dengar , dengarkan! Bunyinya tabuh, tabuh tengah hari , lihat matahari arah ke barat , hampir pula waktu menjelang Asyar.

Tabuh berbunyi, bunyinya : lidung, lidung , lidung , lidung , dung , dung , duuung. Tabuh berbunyi, suara orang mern baca Quran. Bunyi tabuh waktu ini, Jernaah sedang sernbahyang subuh.

- Dengar! - Tabuh! - Bunyi! - A zan! - Tuhan!

53) Lihat ca tatan di halarnan 4 5.

KEBUDAYAAN

(Ketika musim menyemai padi)

I. Gunung

Orang di gunung. T c>lapak kud a Orang bacatur Orang sc>pak raga 54 \ Orang menyepak buah kulur .

Pak. sepak kecipak. Orang gunung. Pak . sepak kecipak. Orang bingung .

T ali pa k tJlipuk 55\ si buah padang. T aJ apa k tatapuk 56 \ basentuh pinggang .

57\ Talaran riw ada kgugur lun yak B:1 laran rampurikak hancur knyap Bcrl::ima ran bc>rkehcnJ ak. acapkali berpupur 58 ) T c>ras tahant ak. umur pendek .

Pak, ketiplak , Orang gunung. Pak, ketiplak, Orang hingung.

II. Gasing, gasing Adu gasing. dan bergasing .

Hari Ahad, beradu gasing Gasingnya, gasing teras kemuning Hari berjumpa. bennain gasing Gasingnya. gasing wajah ramping .

Kandang gasing. landau balintang 49 l Talinya panjang , lima depa Tali musuh pendek selingkar pinggang Lawan bertanding , pencak berimbang Sama memandang. sama mengintai Lalu menungging , menggeliat. merenggang.

Adat orang bertanding gasing. Kalah menang biar terpelanting.

Diputar orang gasing laki. (bcrputar-putar) Putaran di atas tanah bunyinya panjang. mendengung. dipukul sekali. mati dua kali Dipukullagi gasing laki berputar di tanah bunyinya lantang mend engung. dipukul dua kali . mati sekali .

Adat gasing main taruhan Adat gasing tahan pukulan Adat gasing tahan bantingan

Adat gasing tahan hempasan . Bcrmain gasing, beradu kesaktian.

Tali gasing diukur-ukur , Lima depa , tujuh depa: Tali gasing, diulur-ulur , Lebih sejengkal harus diputus .

Adat orang bermain gasing , gasing taruhan aduan . Adat bangsa bermain gasing, gasing tahan · di pertandingkan.

Adat orang , orang beradu gasing , Kalah menang , menang hingga terpelanting .

541 Huah kulu r kecil bu :1h n:.tn?,!ka. bulat.

55) I bu:J.h I

56 1 Silin,

5 71 \bk anan sem enta ra buah -:empeda k yan g jar uh di ranah rcrlalu masak.

58) ..tcapkali berpupur balla>a rancak berpupur .

49) Kaki ha wah kiri kanan dijadikan perwhan :m dalan1 peraduan [)i Hulusungai acapkali do:mikian .

III. Kuda-kuda gepang

Kuda gepang Pakaian sepcrti anak wayang .

Kuda gepang berkumis sepcr ti ijuk kaki pinjaman, kaki berkait siapa pincang mer aj u t hancau 501 Habis bulan habi s duit .

Nung. nun g nun g, ca i K uda gepang claun rumbia . Neng. ncn g neng . ca i Anak siapa suka berJusta .

Kuda gepang . kuda sem be rani Kiriman Paman dari Kandangan Kalau mcrasa berpcrang berani Kirimkan ser dadu Iek as pertcmpuran .

Kuda gepang bemwka Sugriwa.

Gagah bcrani kalau kelahi : Kuda gcpang Hanoman Pancasuna Gagah berkelahi mati di bumi.

Gung,gung , guung . Neng . nung, ncng nung : K uda gepang sudah tun tung 5 11 Pulang kc benua sampai di gunung .

Pak. ketiplak haju mcrah . Kalah bcrscpak lari kcncang. :\eng neng ca , neng ncng cai . Kuda gepang sudah mucai. 5 21

Dung dung cai. dung dung ca. Baju merah kuda gcpang. Dung dung cai. dung dung ca . Baju merah anak siapa .

( K uJa gcpang Jadi Raja K uda Gepang masuk Longsari Penunggang kud a gcpang lari membawa nasi).

50 ) alat pcn an).'k.ap ikan tc rblu t Jari Bini-!kai cL!n cL!ri bam bu .

IV. Rumah Penghulu

\'kndirik3n rumah Penglllllu Pesankan, umumkan. kepada Pembantu Kepala k cpada semua penduduk kampung · :\anti pertcngahan bulan . mendirikan rumah 1 Cmumkan . sampaikan pesan 1 kepada scmua Pengawal Kepala De sa. yang tinggal Ji gunung . Rumah Pcnghulu hendak didirikan .

Sl.'JliUa orang.. di laul di darat. dan y;111g. di panlai Sl.'lnuanya SL'gala laki-laki. dan kau1n pLTL'nlpli;IIL llaii hL'IIllak IIIL'ngadaLtll sl'la111alan. 111L'1Hiirikan rumah yan g. krhL·sar . 111\:ndirikan halai-halain ya di kiri tbn kan;111.

Tq;akkan Pasang. pasak. pasak SL'Jllua orang Iekas makan . makanan ruhui rahayu rakal lllllpakal.

Kala PL·nghulu llaji : Siapa yang rajin. rajin. Kala istri Pl'nghulu : Ada anak PL'ng.hulu yang mau kawin .

5 11 Sudall ' utbh \c·k ,a i.

521 Tidak bnlla1nbu ran

1\.atJ .luru Tulis:

Kawinkan . coha. kawinkan . Luna sudal! diidam-idJmkJn . Sctahun sudal! , kJhar pnkawinan . lag.i lantai pl'lataran.

V. Bulan di langit

Tcrang bulan . Tcrang bulan .

TL'rang bulan krang di lang.it. tcrang juga di pdataran rumah: terang bulan tcrang lama. IL'rang juga orang di SL'hclah.

Tcrang bulan kl'lika Jlll'lllasang liang. liang ulin kayu lurus : 53 l terang bulan mcndalam kan tiang. tiang ulin kayu yang bagus .

Kalau bagus untuk tunangan. Anak Pcnghulu sudah berclandan.

Siapa lagi yang akan cmpunya. Aku turut nanti menyaksikannya.

Penghulu mulai mendirikan rumah. untuk anak. untuk menantu. Dulu. sckarang . kabar berita . anak Penghulu perawan tua mcnanti jodo.

Kalau hendak kawin . kawinkan. Jangan dahulu diumumkan sana-sini. Kawinkan . kawinkan. kawinkan . Anak Penghulu yang manis. gigi lapis mas.

Lihat! Terang bulan mcndirikan rumalt. Mudahan sclamat karena Allah.

5J) 1-:a) 11 lurus . tq :ak uratn } a haik SL'pnti jati . hanya 1\arna hatall J.: putih . llanyak dijadikan bahan nllnah · tan ;.:J.:t. tll l'j:t. kursi. ktnari .

BAGIAN KELIMA SEBATANG KARA Dl AUAN

Sudall tnl;111jur lllL'IllUlus tali . tali !HilliS. sisa11ya hntamllall k usu I.

Sud a 11 I L' rIa 11 j u r SL'lll a 11 );a I 11 a I i . diri SL'S:ll. hnt;un hall kurus .

Di lll'gni or;lllll 11idup schata11g kara. tiinhul ll'l1g):!l'lam Kuh;l\ v:I 11asih sl'kuat hada11. orang Illl'I1Y:II1gka. ak u lu pa i ll)la LIII.

SL·h:IIall):!. k:1ra di pnani;Iuan . Swlall sl'! ;IIIllll turut llnL111i. padi . j;q . .'tlllg. SL'Illll:lll ya d i I :III:IIll :\1l'I:Ir:II diri kr:I'>a h:1dan l1i11:1. lilbk hnu11 tung. lwlt11ll krasa ny :llll:lll

Sebatang kara Ji ran tau orang . sian g, malam saki t. elise rang serba renL·ana. Teringat aku akan melamar perawan. menimang si Manis Caluh Paumi. jarinya eli kiri bercincin nilam .

Kiamat jua Junia. putus jua hati. sebatang kara di rantau orang : sakit menjcpit tiada sekira .

Sutlah nasib diri. hitlup tinggal sendiri eli rantau orang. sakit badan. balik terlantang .

HATI YANG RISAU

Kulihat pandan sedang bcrbunga . kupanelang bulan kilau-kilauan : kusangka badan cukup pakaian . sial mengapa tak berkesuuahan .

Seperti upung dengan mayang . Sepcrti cacing dcngan ulat. (saling mem beri nasihat. saling kc na eel aka)

Wahai bulan, u si matahari. berikan aku petunjuk pada hatiku . wahai bulan , u. si matahari. linelungi!ah diriku. jangan derita elibawa mati .

Bila angin bertiup ke utara. Sampaikan salamku. kepauanya .

Salamku kepadanya. Salamku kepadanya . Salamku kepadanya : Ak u menunggu eli pin tu surga .

Salamku kepadanya: yang berhati Siti Fatimah , yang berwajah Siti Khadijah. atau namanya: Siti Atikah .

(Angin , salamku kepadanya)

KENING PEREMPUAN

Besok pagi dan hari kemarin. telah berlalu st:urang perempuan duduk di muka cennin senyumnya di ruang tengah, berketukan tangan pada dinding menari dia , jingkrak-jingkrak apa kabar! Seperti orang menumbuk padi seperti ada persiapan perkawinan.

Tengah hari betapa panasnya peluh gugur , perciknya ke tanal1 sabar menahan hati rindu Dia anak gadis si Penghulu.

Tengah malam , dini hari duduk menyulam kain baju sebentar diam hati bisik-bisik Dia , men dam ba jodo .

Diambilnya air , dicuri muka kentt Digantinya baju lesu, wajahnya mcrindukan bulan .

Betapa aka! pikir , usai pikir , kepala pusing kening jua ditulis , dan pipi dijadikan sasaran hidung.

Si Galuh muncul , dia kening perempuan Anak dara perawan tunggal kening perempuan, emas di tangan bersandinglah kawin seumur Penghulu .

Perempuan: Ning ning, badan putih kl1ning . cahaya wajah pada kening. Ning ning. aku bersarong sarigading. diriku putih kuning. Perawanku hati perempuan. Nanti , nantikan: kening perempuan dalam lingkaran jari-jari Jelaki .

ORANG UANJAR

Orang bcnua rajin bnsawah. Jauang mcmelihara bibit padi kcn'-·ana bila tiba musimnya , Iahirlah buahnya .

Orang Banjar hiasa bcrdagan).! m cnghi tung d ui t sc kcl uarga sampai waktunya keluar takatnya.

Orang bcnua Tanah Banjar Menghitung rcncana turun-lL'Jllurun ualam kcluarga hadir mupakat uuuuk berjajar sanak saudara dan ihu hapak .

Jadil-;anlah hsatuan bagai inti. nasi . dan kvtan ( masak . Ill a'-.ak tL! L1111 I-; u;d i 1

Orang Banjar. Orang bcnua Rangk ul-mera ngK u I seketunman

sampai ke hujung negeri sekeluarga.

Saun-saun em bun jua 591 T ak untak un . bcrke luarga .

Lihat dahinya.

perh a tikan tumitn ya

dengarkan bahasan ya.

sega.la perL·akapannya.

budi pekertinya begitulah prilakunya .

Orang Banjar. Orang benua

Asal ses uku . asal sebangsa.

BAGIAN KEENAM SUMPAH DI LIDAH SUMPAH DI HATI

I. Sumpah

Sumpah di lidah. sumpah ui hati karena sumpah badan binasa. karena sumpah badan sempurna.

Kuterima sumpah letaknya mendcbuk di atas kepala: bcratnya tidak berbuk ti. ada. tctapi tidak terasa.

Kutanyakan : Apa itu Sumpah·> sumpah-menyum pal1. tetapi apa gunanya .

Tatkala Aku sakit. Aku terguling. terlentang . Urat. tulang. melengkung sesat.

daging sakit-sakit. tubuh kian kurus. Pu tus

Sumpah makin terasa mcmanas di dada kesalahan. wahai. Ya Tuhan. Tiuak berguna lagi terlanjur tulang karena hati .

Sumpah Pasti Mem belah-Ha ti n urani-M an usia.

II. Kutuk

Di bawah hukit Madang , lelaki itu bersumpah. di bawah bukit Batu Laki. anak-anak itu ber,umpah. Bila hujan aku jadi air. Bila panas aku jaui batu .

Gunung Kcrakatau pecah. dunia karam . Gunung Batur pecah. Bali kiamat. Benua Kami. kena laknat. Benua Kita. ken<! kutuk . Ada lelaki sumpah palsu Ada perempuan sumpah palsu. Dia jadi batu.

Yang terkutuk sumpah palsu . sumpah-mcnyumpah berguna abu. dibanding sampah.

ADA NERAKA ADA API!

Mcnangiskah Adinda. mimpi mclihat ncraka·: Karena harta membawa diri binasa .

1 Menangiskah Andika. mimpi dijilat api ' Karena kapir tcrlalu banyak berdusta .

Tcrtawakah Andika. mimpi hidup dalam dunia . Saksi-saksi sudah mati. Antara neraka antara surga.

Tcrtawakah Andika. mimpi dijer a ng bara. Terpanggang dalam kawah panas api menyala . Dalam hidup menanggung du sta .

Ada api , Ada nera ka , Ada surga. Tanda dunia . Fana dan baka.

MUDAHAN UMUR PANJANG

Riang gem bira orang di sini mempunyai buku ny anyian . Timang-timang dalam dunia memiliki lagu nyanyi

l\yanyian inilah . nyanyian sebatang kara. Nya nyi an meraut bilah. Sambil menadah kepada Allah.

Riang g:cmhira. Riang-riang . Untung-untung . U m ur panjan g.

BERSOLEK

Berso lek . bersolek saja. asal jangan lepas sem bah ya ng.

Bnjalan . hL'rialan saja. hL·rjalan juga: asal jang.an SL' kndang. ml'la ya ng .

lkrsokk. hL·rsokk jangan IL'ngail mal:ttn. kalau !t'rpotong !L'Iing.a. lkrsokk . I'L'rdandan. l·:ngkau diam-diam . supaya jangan orang mcn y apa .

lnga I. Tiap orang hl'rsokk . Wanita pria. lngat tkngan Tuilan .

UL'rsokk. hcrsokk juga. Kalau hcrsolck lllL' ng.iladap matailari . Ut:rsokk . h..:rsokk rasa . Rasa ml'lihat Tuhan Kuasa 1 BL'rsokk . Ayu hl'rsokk'

KERAS HATI ORANG GAGAH

I. Somhong Laki-laki yang sum hong f>Ol ML·njclang SL'nja llll'ninggalkan rumah. llll'lllhawa senjata di pinggang . di pinggang ada lading . kopiahnya. kopiah muah mcn ya la . hcrkata . hcrkata h..:rani: k..: hulu kc ililir . Pri a itu h..:rjalan laju. Dia m..:mhawa scnjata tajam . Disandangnya scnjata lais panjang f>l 1

Hulu sc njata . lading kuning darah . Dia mengaku berani Dan matanya tajam mcmandang scgala . Kc bawah dan ke alas . kiri d;Jn kl' kanan, Scperti mencari musuh. lawan . Suara 1111.:111 bagai hinatang buas.

Siapa saja herkata : sahut katan ya 1\y u. sebut namamu . tertumhuk waktu scnja ini .

/\nak siapa. Turunan siapa. Biar anak oran g priai . Mana pria itu .

Oi. Oi . Fngkaukah ? Mari mcndekat Kalau herani lni hatiku /\ku hcndak ta hu . siapa Fng.kau /\11. bagaimana kchl'ranian Kau.

lading , tidak T o mhak se rapang . dua . tiga . (Tutup . kcmhalikan seniata itu . bwan)

l .. aki-laki itu hcrdiri . sam bil mel udall. dan 1wrgi .

60) Yang S<lllllhlll)! t) ang <"a kah ).

61) s,·njata panjang lll'ntuknya kn gkung .

Sa bar

Or a ng yang sabar.

Sun gguh mcrah rona scnja, mat a h a ri mcrah ha gaikan darah.

Bagaimana Pam Dipandanglah. tertih .

bcraturan seJikit kalau tcrkait. jadi binasa .

Jiwa , hai. Paman Jiwa. ha.i. Paman . Sarna saja punya jiwa dalam dada. Teguh . kebal. gagah, tidak tcrkira. Sama tidak tcrkira. keteguhan jangan dijual. tidak sdamanya kckal , Kalau dijual, ada yang memhdinya.

Jiwa, tiap orang cuma satu . Bagaikan anting-anting, herayun-ayun. Jangan mcngllina , meludah . Kalau kl:habisan .liur, Lidah jadi keiLr.

Sayangilah jiwa . 0 , II ari se nja, Diri sudah tua . Parnan masih hidup SL'IHiiri. Sayangi darah lhunda.

l.illat rna tahari' llampi r akan IL'nggdam . Ibm pir rnalam, Su1ja . sc nja . -l'ikirkan'

BAGIAN KETUJUH WANITA TURUN MANDl

I. Turun mandi Pcrempuan turun mandi . Dia perawan jelita. Turun mandi kc sungai .

Ada pria mcngintai . ada scnjata di pinggangnya. langkahnya bagai orang akan kL·Iahi. Bcrteriaklah wanita . Lari. rambutnya terurai . Dalam bL·rgclut kclahi Pcrcmpuan itu di tcngahnya bL·rdiri

Sabarlah ! Keduanya tampak berani Bergelut. Pikirkan . Hari sudah senja

Jangan banyak bicara. tidak berguna ! Andai kata mati kapir . tidak faedahnya .

Akh, Perempuan berkata : Pun. kalilimpun. baik balik, diam di rumah. basisimpun. 62 ) Kalau benar pria jan tan , Pria itu keduanya (barangkali kurang berani) Aku perempuan. Engkau pulanglah sendirian. Pulanglah menuju arah masing-masing. Lelaki itu, seorang pergi ke hulu ! Lelaki itu, seorang pergi ke hilir ! (Perempuan si cantik jelita tcrpaksa tak jadi mandi, rambutnya masih terurai) II. Bintang Timur Di bawah jurang itu jalan sebelah kanan banyak pohon para ke kanan membelok , di situ ada sungai: akan muncul perempuan tiba-tiba indahnya, bagai bintang timur Jauh tinggi di langit bintang timur , dan itu kias belaka bintang timur misalkan perawan penunggu lelaki dalam perjalanan.

Catatan :

62). Benda ·benda yan g berserakan dalam rumah . supaya disusun. Kala 'impun juga dapat diartikan himpun .

III. Perempuan itu man is

Kerasnya kulit tebu, kerasnya isi kulit tcbu sukarnya dimakan, dihisap dan manis rasanya .

Bagaikan isi tebu yang manis atau, Dia perempuan itu manis manis budi bahasanya, manis budi pekertinya, manis, manis, pada wajah dan keclokannya.

IV. Jelita

Datang lagi pria berani senjata lagi di pinggangnya, merah lagi kopiahnya datang lagi waktu scnja, kurang adat?

Bukan, bukan dia salah kira , si je lita yang mcmbcri scnyum , cuma-cuma bukan dia salah mata , Si jelita bcbas bcrmain mata.

BAGIAN DELAPAN PUPUTAN

Bambu seruas dibuat tiupan kayu besi lekatkan dua diolah bubutan. 63 ) puputan hangus dimakan bara api bubutan binasa dimakan bara api bel urn ada pengganti jasa l:rulum ada balas penghargaan jasa

Dan korban api banyak binasa karena keduanya habis binasa puputan , bubutan. mati dalam panggangan. mati dalam pembakaran .

Catalan :

63). Bubutan terbuat daripada kayu sebagai sumber ang:in untuk membesarkan nyala api membakar besL Puputan seruas bambu kecil biasanya peniup api di dapur untuk menyalakan apL

CAHA Y A HID UP

Bismillah! Pupur di telapak tangan kiri Aku berpupur di tangan kanan

Alha md ulillah! Nur , cahaya sekalian Nur , Aku berpupur kuderat Tuhan .

Tawakkal! Kur, bersyukur Aku , berpupur kepada Allah.

Bismillah!

Nikmatullah! Aku berpupur Aku adalah Nur. Aku tafakkur. Aku bersyukur. Rahmat daripada Tuhan Kuasa

Sifatullah! Barang siapa memandang diriku. Maka Dia, dan siapa saja. Tunduk kasih sayang pada tubuhku. Karena cahaya sekaliannya itu , Cahaya mulia da!am hidupku.

AZIMA T SITI HAW A

Azimat itu aksara : Alip, Ba, Ta . Bacaan lahir.

syarat berjalan,

untuk duduk sila .

Aku hidup selamat di dunia Cahaya bercahaya, jauh memancar empat puluh depa. (cahayaKu luar biasa)

Azimat itu bertulis bagian cahaya

Huruf-hurufnya aksara Quran.

Hawa itu bertulis bagian cahaya

Siti Hawa itu , hawa sekalian manusia,

Menangis, tertawa, makan; berkata-kata

Sifat manusia, sifat Siti Hawa,

Maka azimat itu surat (surah) - Ku juga.

Mengandung rasa cahaya mata ,

Hati-Ku Raja tempat sembahan manusia.

Azimat Siti Hawa. Mengandung Rahman dan Rahim.

Azimat manusia.

llmu Lukmanul Hakim.

Azimat-Ku , Hawa-Ku, Pusaka-Ku,

Semua orang ,

Segala yang memandang ,

Tunduklah, memandanglah, mereka kasih sayang,

Karena pada diriku ada tegak sembahyang.

Catatan :

Bunyi puisi yan g seperti ini oleh penduduk Hulusungai, Banjar, disebut bacaan niat hakikat. Jika dirulis dengan huruf Arab, disebut azimat. Ma· na:kala dibawa (ditaruh) dalam tubuh disebut babasal.

llmu "Cahaya Hidup " . dan ilmu "Siti Hawa", hanya lazim dipakai oleh kau:m wanita.

NYANYIAN KANAK-KANAK

(Ada waktunya ditiru juga oleh orang-orang tua)

Kami, bermandi-mandi di sungai .

Kami , semuanya mandi di sungai.

Batang kayu condong arang ke bulan,

Di bawah rumah ada lumbung padi.

Ada bayangan rambut hantu hutan.

Dua bilah saingannya seperti akan menelan.

(Huh , hantuuuu)

Keciplak, keciblung, Bung alis arang-arang. Bersepak, berambung , Bergadai sarong para.

Keciplak, keciblung , Bung alis, urang aring. Berdagang hendak beruntung Rugi bertambah badan gering 65 )

Ketimpung, ketimpung, Kepala hulu lading. Bertindak, memukul, Dada sakit , badannya lengkung.

Ketimpang, ketimpung , Kepala hujung betung. Terhutang setinggi gunung, Mertua bertambah bingung.

Kami, semua pulang mandi, Kami , semua pulang mandi. Berkeciplak, berkeciblung , Bersepak, berambung, Beradu tapak, beradu punggung, Bersabung bersentuh punggung.

Ketimpang, ketimpung. Pung, puuung. Pulang mandi sesudah berenang , nang , nang , naaang. (Huh , hantuuu. Kanak-kanak lari)

LAGU KAUM PET ANI

(Wanita-wanita (Wanita-wanita sambil memotong padi di lereng gunung. saling lh:rpantunan, saling bersahut-sahutan adakalanya sampai senja)

Perempuan yang tua : Kacicirak, bunyinya, itulah burung kacicirak. Kacicirak terbang buntat. Kcpckan banyak membawa uuit perak Tersentuh Gusti, tenJapat. (Orang ada ui sisi)

Perempuan yangjancla: Kalau kacicirak, bila bambu tua, ltu burung, hinggap ui hujung bambu Yang tua menyentuh, Gusti mendckati, Sama-sama bermain senyum.

Perempuan yang sudah bertunangan : Buah kulur masak sebiji , Masak sebiji dibagi tclu. 6 11 ) Sudah terlanjuc wajah dahulu , Waktu ini giliran kami (Semuanya tertawa)

Perempuan tua yang empunya sawah : Buah selasih masak segenggam , Anak burung minta beras kctan. Buah padi yang habis diketam , Kita pulang, kita kcmbali.

Wanyi 69 ) terbang mencari makanannya , Buah mangga yang dihinggapinya , Nasi ketan dengan intinya , Sudah sedia kita makan bersama.

(Terscnyum, tertawa-tawa, pulang ke rumah bersama-sama)

Catatan :

65) Gering sama dengan kata garing anin ya sakit .

Catalan: 68) Bagi tiga. 69) Tawon.

Pimpinan:

Limau purut buahnya saling lcbat-Icbatan,

Betapa lebatnya setiap dahan

Perut bunyi kcroncongan, kckcnyangan,

Nyaring mcminta makan, kclaparan .

Suara bersama :

Pulanglah, pulang , nasi kctan rninta dimakan.

BAGIAN SEMBILAN BERAHI ANGAN-ANGAN

Orang dcndam bcrahi biasa mcnanggung rindu

Ingin banyak harta, ingin hati bahagia

Rajin bckcrja, scring mcnung, bingung

Tahan sakit kalbu. sabar hati . tahan

Mcnunggu, sangat mcrindukan pcrcmpuan. sangat mcrindukan pria,

Cinta kampung halaman. cinta kcbudayaan kampung,

Rindu dcndam.

Tinggi angan-angannya khayul hidupnya mcnyl'lusuri hadan .

BADAN PUTIH

I. Pujian

Betapa indah Dia berpakaian .

Burung putih terbang ke jambu , Sudah ke jambu ke padi lagi. Adinda!

Badan putih sedang berbaju , Sudah berbaju selendang merah.

Burung dara hinggap di pintu , Henti di pintu terbang ke tangga. Adinda! Badan putih si ramping pinggang , Bersilih ganti berbaju sutera.

Burung kakak tua terbang ke dahan , Sudah ke dahan ke tanah turunnya.

Adinda!

Badan putih sedang pilihan, Memandang Adik yang baik rupa.

Burung putih Kanda yang punya, Pulang baik terbang melayang. Adinda! Badan yang putih di mana rumahnya , Kanda ingin lama memandang .

Burung putih terbang ke jambu, sudah ke jambu ke padi lagi, Badan putih sedang berbaju, Bawa berbaju selendang mayang . (Betapa indah, Dia berpakaian)

II. Nasehat Daun pirawas . 73 ) Pirawas, kata orang daun pirawas, untuk pupur obat badan, baik dan pantas, kata orang, badan semakin lama, semakin harum badannya sebaik rupa . Pirawas, kata orang campur dengan bunga kenanga, untuk obat mandi dan berwangi-wangi. Makin lama, kata orang, kian bertambah cantil< wajahnya. bertambah pula manis baik budi bahasanya. Pirawas, daun pirawas, pirawas, banyak gunanya. (Badan dan budi, baik bahasanya, Rupa dan hati, dasar hidupnya)

JALAN BERLIMBAI

Anak angsa turun ke sungai, sudah ke sungai mencucur lubang. Engkau kekasih! Badan siapa yang turun berlimbai, sudah berlimbai melambai lagi

Anak kijang bertanduk dua, sudah bertanduk bercabang rembang. Engkau kekasih!

Badan nan bujang dijaga juga, kalau dijaga banyak yang datang.

Anak pialing terbang rendah 74 ) sudah terbang jatuh ke kandang. Engkau kekasih! Badan nan ramping tunduk menadah , tunduk menadah melirik orang.

Burung sikat-sikat hinggap di kacapuri kacapuri tumbuhnya dekat melati Engkau kekasih! Untung terlihat perawan bernyanyi, bernyanyi orangnya menarik hati,

Ah, kacapuri, kiranya kacapuri, kacapuri berbuah lebat. Sudah kucari, sudah kucari, kucari di sini hendak mupakat.

(Asyiknya, Engkau Adinda, tangan berlimbai. Bagaikan rupa Darawati dalam cerita wayang)

Catatan :

73) . Rumput yang menjalar. Daunnya dapat dijadikan obat gosok untuk membersihkan badan hingga menambah kelangsingan tubuh wanita .

GELANG MAS

Asli kuningnya, Empat belas karat .

Asli kuningnya , Dua puluh empat karat.

Terlihat terlipat ke daun pisang, gugur tergantung di tiup angin. Kasihan melihat selama membujang, pupur dan hias bagai telah kawin. (lndahnya pupur merias pipi)

Jangan tersenyum janganlah malu , toleh belakang lihat ke kanan. Kalau sama hajat pendirian, kalau patut ada mas kawin (Tambah manis Engkau)

Habis bulan berganti Safar, timbulkan bulan sampai talmn Haji . Pikirkan di hati tahan bersabar, Kalau sesuai kawin sesudah Haji. (Tang::.n perawan meraba telinga)

Adinda kulihat pergi beijalan, pergi beijalan , datang beijalan. Adinda kuingat sering berpesan , mengharap gelang mas di tangan. (Discdiakan uang Rp 450.000 ,-)

Kalau dapat, nanti kucobakan , Asal paham be las budiman. (Engkau baik budi pekerti)

Catatan :

74 ). Burun11- pialin g mirip burun g

BUNGA RAMPAI

Pandan melati , pudak sejati, bunga mawar , bunga cempaka. bunga cempaka harum baunya ; Badan berdiri hendak mencari. sedang melamar , menanti sedia bertemu belum yang baik rupa.

Bunga culan , cempaka Cina, buah kuini dibelah dua , buah mangga, datang di Jawa:

Menunggu malam dikira ada, sudah magrih bawa berdoa, Sesudah lsya belumlah tiba.

Kuperlihatkan rona bunga rampai, Buatan Ibu waktu pengantin; Adinda juga kawan bersanding, senyum di bibir serasa kawin.

Bunga rampai kembang teburan, bawa seceper tutupkan kain , Kalau kainnya sutera bersulam. Bunga rampai , wadahjujuran, 75 )

bawa bercakap, berdamping Mama, siku tandanya turut berkait.

Bunga rampai dalam lindungan, bunga mawar di tengah-tengah. Bawa bersama pakai seludung, Kanda bersabar di tengah rumah. (Mudahan kita jangan diganggu hujan lebat)

SURAH YASIN

Malam Senin yang tenang , duduk diam diambil Quran, dibaca Bismillah Surah Yasin, membaca perlahan , lenyaplah hati bimbang, jadilah hati tenteram.

Malam Jumat membaca Quran , membaca Quran, teliti diamalkan Malam Jumat tenang seorang sendiri duduk diam menghadap Tuhan .

Malam Jumat membaca Quran Membaca Quran Surah Al-Baqarah Hati terasa sesat kembali aman karena Allah memberi berkah

Mengkaji Quran, bersama-sama membawa Quran sampai tamat habis semua terasa hidup aman karena redha Tuhan waktu bekerja rejeki ada.

Surah Y asin, suratur-Rahman rajin-rajin dibaca, sering berdoa Supaya hidup dilindungi Tuhan orang percaya, hidup sempurna.

Catatan:

75). Uang mas kawin. Mama (Antin) sebutan saudara kandung ibu-bapak atau saudaranya .

PRASANGKA

Kusangka buah pisang manggala, 76 ) kiranya buah pisang menurun. Kusangka sudah ada empunya, kiranya salah mengira takun. 77 )

Kusangka buah pisang talas, kiranya buah pisang raja. Kusangka sudah berpasangan lawas, kiranya hanya lamaran saja.

Kalau daun melindungi buahnya, selagi orang suka memberi. Kalau mau sabar dengan kakaknya, selagi lndang belum bersuami.

Aduh, betapa Indang 78 )

tolong perahkan santan nyiur tuda, santan direbus digula-gula Katakan olehmu kepada lbu-Bapa, badanku sabar setahun dua.

Kusangka buah·pisang emas , kiranya buah pisang mahuli. 79 ) Kusangka beruntung menunggu Iawas, kiranya bujang menunggu janji.

cericit, burung cericit . cericit, burung bunyi cericit. ceriwet, jangan cerewet, kalau cerewet diri bertambah sakit .

Di sela hati , di situ perasangKa. tersalah sangka waktu malam pesta puasa . tersalah sangka kita sating memaafkan. (Malam kudus , malam Ramadlan)

Catatan :

76). Pisang manggala banyak biji.

77). takun berarti bertanya.

78). Indang (Endang) panggilan gelar kepada seseorang remaja a tau gadis.

WAPAK80 )

Ayat An-Nissa, ditulis-tulis dijadikannya azimat berguna untuk sangu dalam perjalanan jauh Dalam hajatku juga lama ban yak dikehendaki berniat mengantarkan uang tali pertunangan.

Sudah dituliskan , dirajahkan suratan tulisan Guru sebuah tanda hikmat azimat yang dihawa olch Ulama tali pcrtunangan uang ringgit , kain bclacu putih , dan tdapak tangan mcnyerahkan cincin cmas.

Scgala tuli sa n asal ayat Quran , pada pcrak dan dalam bungkusan indah diikat pula dengan rantai emas , bctapa hatiku, dan entahkan Dia. Dalam pckcrjaan mendckati mcngantar uang pcrtunangan akan scgera dalam bulan puasa.

Catatan :

79) . Pisang mahuli seperti pisang emas.

80) . Sesuatu benda, misalnya perak yan g ditulisi ayat-ayat Al Quran disebut wapak (biasa juga: azimat) .

KEBERUNTUNGAN

Terrnimpi dijatuhi buah durian , 6Ugurnya belah dua , bijiny a berscrakan , alamat apakah gcrangan hidup sendiri. duduk di lantai rasa mcnghirup bubur.

Termimpi dijatuhi buah mengkudu, bijinya hijau berduri-duri, alamat apakah gerangan hidupku ini , liur kian pahit, rasa makan buah pe pari.

Ah, mimpi menjadi-jadi: dijatuhi tclur burung , tclurnya pccah isinya habis , alamat apakah gerangan mcmbawa untung, atauk ah diri akan mcnangis.

Dan. bc rmimpi terus : dijatuhi tahi bintang , gugurnya ke badanku di atas dada, alamat apakah gerangan akan datang , umurku sudah bertam6ah tua.

81 ). Ulama ya ng lama bc lajar di Madras India.

Termimpi melihat bulan pumama, cahayanya menimpa di atas kepala, alamat apakah gerangan hidup di dunia, mudahan juga jadi orang kay a.

Termimpi malam dijatuhi bulan, cahayanya masuk ke dalam mulut, alamat apakah gerangan menimpa badan , mudahan hidup terus beruntung.

Kata orang: Kalau termimpi bulan di atas dada, alamat keberuntungan sekeluarga. Kalau nanti kedatangan harta , miskin dan kaya kubawa makan.

Keberuntungan,keberuntungan! termimpi kejatuhan bulan! Keberuntungan, kebenmtungan! tennimpi kejatuhan bulan!

(Miskin dan kaya kan kubawa pesta, segala yang sengsara jadi bahagia)

BAGIAN SEPULUH MUSIM KEMARAU

DATANGLAH MUSIM KEMARAU

Orang-orang gunung mcnyadap karct , disadapnya batang para pada musim kcmarau, panas mcmbara. Dan orang-orang gunung , mercka mernperbaiki wrnah, rumah diperbaiki. rumah untuk alat pcnangkap ikan .

Digantungkannya , dijermurnya hancau. 8 2 l sctclah kering disimpan kcmbali . Hancau pusaka untuk mcnangkap ikan. gabus , sanggang, 83 l kcmudian mcncari lagi .

Scmalam . waktu lampau. orang-orang gunung pcrgi ke kola.

membawa ikan penuh junjungan . Semalam , waktu lampau, mereka membeli tembaga, tembaga guna gantungan gayung.

Kalau gayung untuk menimba air, menim ba dalam sungai . Kalau untung rejeki banjir, dapat lagi mendulang emas urai.

Bercita-citalah orang-orang Gunung: hid up di tepi jurang di bawah lindungan Tuhan.

!!3) Cahus ialah ibn haruan . S;lllgg:tn).! mirip ibn jebwat.

EMAS SELAKA

Tibalah musim kemarau panjang, kaum petani menunggu hujan. Margasatwa : anak bumng anak kijang, tumn ke datar mencari makan.

Daun lalang dibakar, padi diketam, kacang ubi kayu tanaman penyala. 84 > Sambil menunggu padi diketam, ke telaga dahulu mencari selaka. 85 >

Bila suasana dapat ditangguk, dikumpulkan sedikit dalam peti. Mudahan nanti perak bertumpuk, dapat disimpan dalam lemari.

Jika suasa ada di jurang , bukan mustahil emas pun ada.

Siang malam membanting tulang , mendulang emas, perak , suasa .

84) Tanaman palawija

85) Perak.

Di Kalimantan Selatan banyak juga buk.it dan Umumnya di kaki jurang dan sun gai terdapat emas biji besL biji perak . Scsckali pctani beruntun g menemukan biji pem1ata in tan, mesk.ipun kccil.

PUTRI

Timang-timang si Galuh Anum, 86 > Kalau tertidur bangun sebentar. Datang, datanglah si Galuh Anum , Galuh Anum yang membawa untung.

Timang-timang si Galuh Alam , Kalau berjalan pulang ke Gunung . Datang , datanglah si Gusti Alam, Gusti Alam yang membawa untung.

Timang-timang Raden Pangeran, 8 7 ) Raden Pangeran turunan Raja Timang-timang Galuh Bangsawan , Raden segala yang bijaksana.

Hari sudah senja, sisanya kuning, Pengawal Raden Pangeran Giri. 88 > Jenguklah buyut-cucu peluh di kening , Di sini menunggu barisan Gusti .

Tampung tawar:

Kur semangat. Galuh Anum tertawa . Timang-timang Ratu Dunia.

86) Setiap pendulang emas , di mana saja tidak menyebutkan nama asli em as itu apalagi pendulang intan Menyebutnya dengan gelar, misalnya : Galuh Anum (Mas Muda), Raden Pangeran (Mas Murni), dan lain-lain sebutan tergantung haja t si Pendulan g.

87) Berharap agar emas mumi itu didapat, kiranya emas itu bicara dengan bijaksana. Maka yang memperolehnya mengucapkan doa Al-Fatihah dan sebagainya.

88) Sebutan bagi emas yang didapat (emas mulia) dengan Andika Mulia.

ANTA KESUMA

Daerah pendulangan .

Lelaki, perempuan. Pria dan wanita .

Dulang mendulang anak Adam di bawah jurang peluh mancucur dan mereka berdoa, punya senjata, juga cangkul kerja sehari penuh: Datanglah , datang cahaya gemilang, sepuh dan cupu, arang dan baku! lupa makan.

Kutanya . Andika Anta Kesuma 8 8) tidur di mana, berjalan ke mana bersembunyi di dunia? Baiklah berjanji kita setahun sudah Saudara hendak bertemu, kurus dada, ramping inggang yang ada makanan tidak sedia segala tanaman banyak binasa . 0, berilah Aku benda yang ada cahaya .

Kuberi! Bila Kau datang tersenyum di sini selimut kain sutera diwangga Engkau kuberi! Hanya untuk menyambut Anta Kesuma. Anta Kesuma . Mari Gusti ke mari! Segala pintamu, tersedia .

88) Dalam daerah pendulangan, seorang pcndulan g intan dan cmas bcrk a ta, Anta Kcsuma. Mengharapkan permata intan dan emas. Bila dapat disambutnya dcn gan selawat Naqj. Muhammad s.a.w dan kain kuning, bunga rampai Di da crah panctulangan ban yak orang, ada kalanya beribu-ribu .

PUSAKA IBU

Sejak dini hari hancau dibawa Menangkap ikan dalam telaga Telaga disibak teluk diharu-haru Diduga ikan ban yak di situ .

Sejak siang matahari menyinari Tampak ikan timbul. berenang-renang Hancau dibawa ke sana ke mari Ikan mudal1 digayung. mudah didapat.

Ikan sepat. jelawat , patin , pepupuyu Sudah ditangkap masuk keranjang Peluh mencucur titik ke bal1U lkan disambut gayung dilenggang-lenggang .

Melihat jelawat rna tanya bercahaya Sisiknya berkilau cahaya berpancaran Bagaikan mendapat pennata dan selaka Laksana anugerail em as tern baga .

Mudahan nanti dapat juga Emas intan pusaka Bunda.

Yang da tang gemilang. Yang ada baik semua. Pusaka Bunda zaman purba . Pusaka kita intan pennata .

Meskipun orang-oran g pendulang intan niatnya mencari intan dan emas, namun kalau sial tanda·tanda pun tidak ada . 'vlaka waktu dip ergun akan juga untuk menan gkap ikan di tclaga.

ANUGERAH

Bulan Syawal bulan baik 89> Bulan bagus bila mencari rejeki Bulan rahasia bulan naik Naik rejeki mudah rejeki.

Di gunung musim menyemai padi 90> Di gunung ada bibit padi kencana Di gunung ramai orang kaya Memperoleh banyak suasa .

Ke gunung lagi turut mendulang Ke gunung juga sambil bertani Ke gunung harus sam bil berdagang Menjual asam, kopi dan gula.

Aku rajin giat bekerja 9l) Aku rajin giat bekerja Aku rajin giat menyusul kerja Menyusul rejeki Anugerah Ilahi.

Berharap mudahan rejeki ada Perak selaka, emas pun suka .

89) Kebiasaan Oran g Banjar mencari rejeki terutama mendulan g emas dan intan me· milih waktu. Dengan il.mu falakiyah , perbintan gan. Para Alim Ulama diminta bantuannya .

90) Menugal benih di gunung .

91) Cangkal sam a dengan giat rajin a tau sungguh tidak put us asa dalam segala usaha .

BAGIAN SEBELAS CIT A-ciT A

Ani-ani dari besi tempaan 92 > Ani-ani tangkainya kayu Untuk potong padi ragam ketan.

Ani-ani untuk potong padi di sawah .

Padi ketan , ketan hitam Padi ketan sudah berbunga Padi ketan tahun mendatang Hendak dituai padi sendiri Tahun ini rata masak merata Tahun mendatan g di tanam lagi.

Tahun mendat ang berpesta puisi Syair dan nyan yi gend ang hahari Lelaki perempu an scmua bernyan yi Bila bernyanyi menglipur haii nan lara .

Menglipur hati hidup di gunung Selama bersawah men cari untung

Mendapat untung emas lebihan 93 > Menglipur hati kami yang bingung . Hasil menebas hutan menanam jagung Mem bawa padi sepuluh Ianjun g 94 >

92) Oran g Banjar menyebut narn anya

EMAS SETAIL

Emas setail dijadikan gelang , gelang ular kepala naga. Emas setail dinilai orang orang menilai bersama yang punya.

Bagaimana hati takkan setuju gelang bertatah berukir kumala tiga Bila jadi tunggu dahulu minta izin pada Ibunda.

Gelang emas pusaka Bapang 95 > emas didapat dalam pancuran 96 > Karena aku adik kadu-ang 97 ) Adik yang seorang kawin terdahulu .

Emas setail dibagi dua sebagian untuk adikku juga Lekas kalau jadi melamar saja Emas kawinnya emas permata .

93) Em as a tau intan yan g didap at di sebelah gunun g.

94) Baku! hesar dapat memu at seten gah pikul a tau sek itar lima puluh lit er padi a tau beras.

95) Or ang Bukit (Gunun g) menyebut bapak .

96) Talan g di gunun g dib ua t dari bambu tua.

97) Orang gunun g (Bukit) dahulu menyebut adik yang ked ua kadu-ang . Pe rtunan gan sampai pcrkawinan sebag ai uang hant aran dip enuhi den!!an emas per· mata hasil jerih-p ayah .

TALANG

98) Talang panjang meluncur ke pancur, panjang tcrgantung berliku-liku lewat jurang lewat gunung lcwat pohon lewat batu-batu talang panjang meluncur ke pancur turun kc jurang .mem bawa air air gunung, air gunung menyampaikan air tatamba 99 > haus tatamba dahaga pengganti lapar. Pancuran talang jauh mcmanjang.

Talang, mengandung air, ada talang: lumpur curai bagai pasir talang membawa pasir setangguk, pasir kecil-kecil baik dibasuh di bawah talang baik talang, baik pun kilangan kilangan membawa emas sccuntang. 100 >

Emas urai di dalam cupu tanah gilang-gemilang kilap gemerlap Dalam kayu emas laku dijual seribu disimpan lbu dalam tataban. 101 >

Emas urai intan ccmpaka in tan gunung em as gtmung Terkumpul letaknya dalam talam 102 >

Kilap gemerlap. Besar-besar. Yang terberai banyak Pilih dahulu. Saring dahulu Maksud untuk gelang berukir seni bahari.

Gelang ukir ular lidi 103 > kepalanya berukir kepala naga Beratnya setimbang perak sebaki cahayanya memancar sampai ke wajah.

Gelang berukir si ular lid! ular lidi sedang bertapa . Kepala , gelang berukir kepala naga naga tidur di Jubang besar beratnya setimbangjantung hati cahayanya bagai emas , emas mulia .

Talang . Biar talang asalnya bambu Bambu gunung tahan kemarau panjang .

98) Terbuat dari barn bu-barn bu besar, ada yang panjangnya sampai seratus lima puluh meter.

99)0bat.

I 00) Ham pir a dcngan sa tu liter.

101) Lapisan dinding bagian muka di kiri dan kanan . Tingginy .a sarnpai 75 em. Perhatikan pada 1\njungan Kalimantan Sclatan di Taman Mini Jakarta.

I 02) Sarna dengan ccper.

TALANG-TALANG

Talang, Talang. Talang kami di gunung-gunung Meskipun talang asalnya bambu Bambu berguna air di gunung Lama berbunyi membawa emas gemerincing 104) Emas Bukit , orang Bukit. Gunung Bayumbung Tal an g. Dalam talang siapa tahu Emas biji. lntan pennata Talang penampung untung

Rejeki dal tm talang , wadah pancaran harta Harta data tg dari gunung.

TaJang bam '1u jauh memanjang Bersamhun! tali rotan Bertali timb .·ran. Jerat-sinderat 105 > Kuat sekali o ijerat-jerat.

Talang. Talan di kota lain lagi Lain kota l<lin gunung Talang kota, ti lak bertali Talang kota tid tk asli .

Talang . Talang r anjang meluncur ke pancur Mem bawa air oh tt segala Di gunung-gunun banyak talang Pancuran talang j< uh rnemanjang Banyak gunanya. 1 )rang gunung sclalu mcmakainya.

103) Bentuknya hampir sam a den gan ular na ga, han ya aga k kccil , mcmpun yai ekor pan - jan g. Pe rten gahan ab ad XX. Oran g Banjar suka m cmaka i gclan !! ul a r lidi ada ya ng beratnya setcn gah tail .

Bahkan kal au a nak or:m g k:J.ya. kakin ya ju ga pakai gclan!! cm as.

I 04) Nama scbuah ll csa di kaki !,'\mun g Bay um bun g da crah Kabupat cn llulusu nt:ai Sclatan (Kalim antan

PELITA

Lampu pelita dinyalakan malam let aran malam Ieharan hari ra · a Iamru dadamaran. 106

Letakkan di pelataran terang benderang sekitarnya .

Malam mulia dipasang lampu pelita ditambah sebuah dua . Hari raya malam lebaran terang benderang bersuka-sukaan menadah amin kepada Tuhan .

Pelita. Memang pelita Pasangkan, nyalakan sebuah dua.

Pelita Memang pelita Menerangi hari raya.

Pelita. Lampu pelita . Pelita . Banyak gunanya .

I 05) Kulit hatang kuhn Jije n ur kering panjan g 'cluas bcsar ba dan khar tali kbih -kurang 5 em lkatan erpaliu dua kali ikJt sehing)!a rncrupak:tn ikatan dasi ku pu-kupu tapi su kar dilcp ;" :an.

106)\Vaktu rnal;un bulan rarnad i an 17, 21.

27 <arnp ai tiha nralarn leharan ( rnalarn hari raya) .

I Syawal di karnpun !.! tbp ru n:rh tan gga rncrna,an g dan mcr.yalakan pclita. l.ilin, damar.

l>isebui malam dadamaran, ka ena dahulu nl'nck moyan!.! kil :r llll'll'punyai ban yak "' inyak lanah . Damar 'ij:rdik;rn pdita. l.<'nc:bpny ;r dise hut .\fa/am Rada - Jamaran.

HAMPIR MAGRIB

Simpai baji berulas putu 107> Berlapis perak tembaga tua Sampai di sini batas ilmu Selesai pun tidak hari kan senja.

Simpai saharah bertali besi Kalau sisinya bertingkat-tingkat Sampai sudah nyanyi bahari Sampai di sini hari kan gelap .

Kalau ada buah di dahan Lembar dua gugur sebiji Kalau ada tuah di badan Tahun depan berjumpa lagi.

Catatan :

Perhatikan pada bagian akhir ,

Nyanyian in i, puisi Banjar Asal-mulan) a pantun bahari Akhir nyan) ian akhir belajar Asal-mulan) a kitab Barjanji.

Hampir mag ib waktu sembahyang Buku nyany segera sirnpunkan Suara Muazi 1 terdengar lantang Kita segerakLn membasuh badan.

Nyanyian in , nyanyian Banjar, sampai di sir i bukti nyanyi. Nyanyian in:, nyanyian Banjar, Kita akhiri S1 ni puisi.

BUKU 1 rY ANYI ORANG BAN1AR

Sajunga nyanyian Banjar (seunggu : syair-puisi) Seunggun syair-pu si Banjar (sejunga J ,yanyian)

Bajunga, batumpu c kitab bujangga (seunggul , bertumpuk, buku pujangga) Syair dilagukan , p: ntun berbalasan, Di sawah di ladang bersuka-ria Padi di sawah dian ;kut bersarna.

Buku nyanyian Or; ng Banjar, himpunan pantun , ;yair, gurindam lama . Pantun bersajak, anyi berjajar , ramai-ramai makan minum bersama.

Sajunga Nyanyian 1 :anjar. U nggunan Puisi bat as a ban gsa. Bahasa negara hidUJ • sejajar. Unggunan budaya s !ni bahasa.

Sajunga N yanyian, Unggunan puisi. Sajunga N yanyian, Unggunan puisi.

Banjannasin, 15 Mei 1981. -

Sajunga NY ANYIAN BANJ AR jauh-j mhnya maantar kambang kam b mg layu disapu tangan.

jauh-j ; uhnya mamilih larangan larang m sudah ditangan urang. pilu ....

Risalah nang bahasa Banjar ini disurat pada wayah malam Ahad , imbah waktu maghrib.

Pikiran waktu itu banyak nang handa k dirik a. Kasimpulan kaya damini haja. Dalam talaga sia pa kira , siapapang nan g tahunya. selain Tuhan Yang Maha Asa! Dalarn talaga siapa kira. siapa jua nang tahunya. Kalu dalam !aut dapat didug a . Kalu dalam sungai atawa danau dapat diukur da pa. Kalu pa ntai kawa dijangka . Saganal-ganalnya batang dibalit . Lu iis duni a. jua diramal. Banyaknya manusia dapatpan g dihitung. tap i ngalih .

Siapa tahu bintang di langit. Siapa pang uukun atawa bidan. urang nang manjapai mahahar tian . Samuanya pina abut bagalut di dunia ini jadi tukang rika , tukan g-tui<ang bapitanung. CurTta bakira , batangguhan. Kira-kiraan . tat angguhan . Gawinya pang. dimapa , lalu pina bahundungan.

Malampam. Kaya wadai apam kada masak kamir.

Nah, cuba cubaai , Aku bawani .

Nang bujur wan banar , ngalih did apat. Nang nyata dalam hati siapa pang tahu.

Makanya , risalah Sajunga Nyany ian Banjar nangini , sama bakahandak bujur wan banar. Bulih haja m anagur. bulih haja manyapa , bulih jua sakalian kul a dang sanak kada katuju . Tapi. nang patut wan patutnya. diw acaa m dahulu . sahaluman mamb ajah .

Ini surat panambaiyan , kalu-kalu ada jua gunanya. Kada wayahini , amun barangkali jua nang eagar kain any a.

Cagar datang. Cagar kaum genera si pe ncrus kem erd ekaan. gnsa n pambinaan bahasa wan bangsanya jua .

Tasalah tahilap sudah adat duni a. Kada kawa m ambuan gnya . Nang baiknya jua , mudah-mud ahan tatap baik .

Nang sudah talalu ta1anjur. banya k dimaapi .

Sabujur-bujurnya hulu pisa u musti , lingkuk.

Ahirnya diaturakan ban ya k manarim a kasih .

Banj armasin ,

19-12-1976 M.

28- 10- 1396 H.

Panyurat.-

B"UNGA RAMPAI

Bunga rampai andak di talam , lampiyakan minyak asal Madinah , harurniyakan minyak asal Makah, papaiyakan min yak datang di Judah ; Tundungi kain sutra basulam , taruh di atas ranjang Masitah , bunga rampai eagar Pangantin badadah , gasan Pangantin sujud nikah.

Bunga rampai gasan Pangantin datang , Bunga rampai gasan Pangantin ba-ilang , Bunga rampai gasan duduk batatai . Bunga rampai gasan batatai Iimbai .

Rl\tBANGUN ! ( 13adiri tnan:tt ing huah)

Sakali Aku L·:tngul. Aku hagilup Saka li ini Aku C'angu l. IJlltnc ul . ta rus badal:tp m:111g,tlu y ur M a su k Ia pan ga 11 Ump at bahanjar . tn;t tliup lagu 13 :tnjar Biar urang-ur ;tttg t:Jbjut. h.tllgun . sad ar Badiri kalakuan ku k I . . - l . I 1 l A u maya 11n1 n1a tn 1awa r11 11 : Rimban gun nga ran daun Raj a Baban gun Gasa n ;\nakku. h:tllgs:tku Wan tanalt airkug:tsan katn arckkaan-ka nagaraan . Sakali in ini Aku matn <tnL·ak-m;tnc ak Aku maLt cakbatanam paung purna Tan am tar adak hampai ka hukit Naik pung gurtur un pun ggur Sadikih.actiki t j.tdi b;.myakba ran ak pia k Ka buk it ka b uk it. ka gunu ng-gunung gaw i rancak . Mangunin g pu tih ka mbang culan Makarlah kambang -kamban g ka nanga tanah pu-.:tka buyut Uma. Kuh amburab n iwit 2 l ba nilt usang Kut a rad ak;:k:m ban i!: ka n..:an<J. Mudahan tumbuh Muclaha n kamba ng nta ngamh ;;ng.

Catalan :

Baharakat babarkat : La ilaha ii-Ailah- Muhammadar-Rasul-Allah. Babuahlah banih nang ditanam Bakambanglah paung nang dihamburakan Dami nagaranya - nagara pusaka Tulus hajat bamandi cahaya damai santusa.

10-12-1976 --- - - - - 17- I 0- 1996

NANG ADING! (Sebuah nyanyian panyadap karet di Hulusungai).

Nang, Ading . . . Nang, nganding, nganding ... yayiiiii Rambut baurai, batisnya kuning manggading Purun pang banar, luhum kurihing Satumat haja manjanguk di sala dinding.

Nanganding ... nganding, he, he, u, hu, uhuuuu Bayu arus. timbang ngarang Ngarang samalam badan talantang Ingat pang Ading duduk basanding Ding, ding, nganding ... huuuu, nganding . . . Dunndang, ngandiing, yayiyi ...

Nang, Ading, yayiii

Purun si Dagus, tulus pang sudah

Tangan malantik, jari malambai Nganding , nganding, ehee ... yayiii Habis kujalajah, wayah pang badan batampung

Pupur manguning, rambut baurai

Habis pang sudah gunung-manggunung

Nasibku diri baluman bauntung, baluman bauntung

Salimut basah, gatah tatumpah, diri kada bauntung

Tampumng gugur, nganding , gatah tatumpah Karana malang , miskin Umaku .

Ding, nganding , ngandiiiiing, huuu , ngandiiiing Habis bulan pang sudah baganti tahun Wayah pang kala, Adingai badan nang purun Ading pang sudah, sudah babadan dua Tatinggal diriku bahadang nang balunya.

Nanganding , yayiiii, Adimas di pamainan Aku manunggu sambil kahujanan Amun pang sampat kutakunakan , kutakunakan Wayah pang garang ada giliran, ngandiiiing Aku mahadang bulan ba-alih baganti kayangan . Nganding , Aku manyindin nang nang karindangan. Naangandiiing , yayiiii. ngandiiiing , ...

1} l:Jn:tm J n rum put l'1..'rtbun bcs ar . Bl'rt:.una St'bagai oba t luka (scm l'nL;_;raL

]) llibit

KAHILANGAN

I. Umbayang basanjaan 3 >

Cagar rnintuha! lnya kada tailu. Dirku wan kalan gkaranku Inya kira Aku kaya tubuhnya jua. tuha malihat umbayang samunyaan ilirang-hirang umb aya ng hasanjaan. Umbayang talapis dadaunan .

Bakal mintuha Bakal hiclup sarumah kaina.

lnya kada tahu, Aku parawan hirang manis ai. Aku ini hirang manis. Kaya tampuk manggis isinya tatap manis . lsinya bahapat-hapat.

isinya tatap manis . Rapat badapat. kina kaya Aku wan anak sidin bacumbu malam-malam , lihum , managis.

Umbayang kami badua dihaur-haur ulih mintuha umbayang kami wayah kada balampu palita dihaur-haur olih mintuha sangkahnya umbayang bujuran sabujurannya umbayang ; umbayang-umbayangan lagi asik bapandiran , baduaan.

Catatan : :n h"Y"Il !'·hayang Sl"nj:t.

II. Cahaya dini hari.

Lilu hujan marimis banang lalu hinip kahilangan umbayang lalu hujan rintik-rintik dalam rumah guring hampai dini hari guring dalam mimpiasa hidup sudah Iaki-bini.

Umai! Sakalinya matan mimpi ingatan siang hayalan nasib Aku jadi para wan. Cahaya dini hari cahaya mimpi. Curing tamimpi-mimpi .

SISA

Karak . Dalam tampurung ada karak Dalam kincing ada karak Dalam bumbung ada karak .

Ini karak wadai , di tampurung Ini karak nasi, di kincing lni karak lamang , di bumbung.

Nasi baucap : Nyaman karak wadai, wadai wajik. Uma baucap : Nyaman karak nasi , nasi santan. Ujarku, rasai : Nyaman karak lamang , manis , Iamak, nyaman.

Sayang , Samuanya itu sisa. Karak itu sisa-sisa urang Sisa-sisa jangan climakan. Sisa hidup , mati.

TUKANG ANDI-ANDI

And i-andi raja pamulu tan 4 > Asal-usulnya urang sasat ka hutan Andi-andi Raja pamulutan Asal-usulnya anak raja nang kada paduitan.

Andi-andi. Ada andi-andi , di Kandangan Ada kisah Datu Pamulutan , di Batakan.

Tutur Pasandian : Salawi urang Anak si Bugis, Salikur urang Anak Sunda, Balaki mun eagar manangis , Baik balingkur biar diri tuha.

Andi-andi Raja Pamulutan, Da tang tum at Parahiyangan Tasasar ka Kalimantan. Salahsilahnya tutus Pagustian Salahsilahnya tutus Raden Bangsawan.

Adapun Andi-andi raja Wdyahini Salahsilahnya tutus urang pabinian Tutus pura-pura katurunan pahlawan.

Catalan : 4) Mirip cerita "Andi-andi Lumut" Sunda , Jawa Barat .

PAMBANCI

Sudah kupadahal<an Sudah lawas dipadahakan tumat dahulu: Kada karana ada lungsur pambanci Aku banci, Ikam ba isi lungsur pambanci Aku banci , Ikam badusta haja, luput janji Aku banci, Ikam karamput rna iji iji.

Pambanci! Amun ada lungsur pambanci Aku hakun babulik wan di Ikam Ayu kita mulai hampai malam. Malam-malam Karana lungsur banci ngalih dibuang Ngalih dicari, sayang dipandam, Sial. Salah-salah, Aku tatap banci .

Tumat dahulu . Lawas kupadahakan. Kalakuan . Jangan suka banci wan urang bini-bini Aku ini bini nang ba isi hati Suka pilih, suka cari lalakian. Baimaan Tapi aku sahibar bini-bini Ahir kakuatan, mahadangjua.

Sial dalam diri. Karana pambanci Hidup kada karuan. Di dunia kana sariki.

NY ANYIAN MANJAMUR BANIH

Ding, U - udinng , Ading Buru ayam. Bunt itik Ayam jangan mamakan banih kita ltik jangan mancucur banih kita Buru ayam mana nang nakal di sini Satuwa Jainnya nang maharu di sini Buru. suruh balari.

Tu , inya datang hayam laki Buru. Kuburu biar sampai mati Kuhawar-hawar. biar hayam patah batis Ranas . sunyi. jamuran a man. Hayarn Jangis.

Jangan ding . Jangan. u . Ading Hayam laki jangan . Am pun Kaka di situ.

Bujur. Kaka. eagar larangan Andika Habis banih . Mati Hayam Kawinnya pabila jua . Hari-hari malabang banih Hari mamburu hayam. Hayam laki dihilung Balum tantu nang bauntung.

Hari raya Haji baganti Jagi Kalu sial takurung pambanci 51 Buangiyakan , bapadah wan Uma Haji.

51 Agar orang jadi benci (marahl. Kalau terjadi persaingan "kekasih atau pcrdagangan" mereka semacam benda bertuliskan ayat-ayat Quran, daun-daun, akar-akar kayu disimpan dalam baju atau kopiah. supaya Jawan (musuh) tidak suka lagi.

NY ANYIAN URANG GUNUNG

I. Salin dang dalima

Ak u basalindang dalima Saban hari managih Uma Aku basalindang dalima Saban hari managih utas permata .

Salindangku salindang Uma Salindang dalima bakambang dua Salindang barian lalakian tuha Asalnya gasan siapa Gasan Aku jua Aku basalindang dalima.

Aku

Saban malam managih Uma Salindang. salindang mayang Tapih. tapih batik bagigi haruan Babat, babat kuning panjang Galung, galung kundi tiruan Galang. galang injaman. si lalakian Utas, utas. Sakalinya, sapuhan Sakalinya samunyaan amas sapuhan . Amas manguning amas inca-incaan.

- Uma! Uma! Uma! Nia salindang. Nia tapih 6 l Ada babat, ada galung Ada galang. Ada utas Samunyaan injaman. sapuhan. incaan Samunyaan injaman handak kubulikakan.

Supan . Sanunuh baisi , injaman Salindang. Salindang, salindang Uma!

Biar Uma manginang tinggal di rumah Aku basalindang handak ka kuta

Mencari lalawanan nang gagah.

Gagahi bibinian. Gagahi lalakian.

6) Selendang sutra dalima terkenal di Kalimantan.

II. Calak mata

Uma! Ini ada calak mata Kiriman mamarina 8 l malam dahulu Urn a! Ini calak mata Bawaan datang tumat di Madinah Kupakai gasan tulis kaningku Kupakai kalu kaina gasan nikah

Uma! Jangan taungut. Jangan batunduk Aku eagar babaju Sutra Cina babalang jingga 9 l Gasan kaina duduk batatai Gasan bajalan tangan balimbai.

Uma! Sahari , sahari lagi Bapa baluman datang Dihadang-hadang, kahada datang Pabila jua pang bamandi-mandi Kakambang sudah dua kali baganti .

Uma! Ini calak mata . Ini bilah tulis kaning Ini lading pahiasan . Ini pupur padupaan.

Uma! Uma! Uma! lni pupur, calak mata Gasan tulis kaning Gasan aku patut badandan Gasan pambanyun anak parawan Gasan pamanis duduk basanding Duduk basila batalimpuh Gasan pahimatan pamanis batanding .

Cariakan lalawanan Cariakan papasangan .

PAANDIAN ( Di bawah puhun kayu rambai Palimbang)

Sya ir lagu si Paandian. 1 0 l Tatinggal ampat, lima bigi Saratus labih nang gugur ka banyu .

Ampat lima rambai Palimbang Saratus tinggalam ka dalam banyu. Ampat lima lambai badindang Nang bagus balum katuju.

Baluman katuju baluman batamu lbarat buah rambai Palimbang. Masing-masing bagantung di bahu Bahunya tangkai bahujung panjang .

Kuhitung kuwilang ampat lima Ada sabigi eagar batuha . Kuwilang-kuwilang anam jumlahnya Kalu anam kawa dibagi dua.

Talu gasan nang anak Panghulu 11 l Talu gasan nang si Galuh Andaru .

Amun patut nang kalu bakatuju Lawas-lawasnya kaina dapat batamu

Umai. pang umai! - Jaka rambai tinggal sab1gi Kada ngalih aku mamilih . Nangitu jua pang <.likahandaki Anak Panghulu. anak nang putih.

8) Saudara kandung Bapa (lbu).

9) Sekarang kain sutra jingga (bua tan Cinta) tidak ada lagi.

I 0) Hampir sama dengan juru kisah llihat pada catatan 4)

II) Maksudnya , anak seseorang yang beruntung . lmendapat andaru = mcndapat untun g)

BADANDAN DIANJUNG

u. Bapa . kapahumaan Uma, tulak kapakan Ading , mancari iwak . (punduk ini puang)

Di pun<.luk. rumah ini saurungan Rumah ganal nang sabuah baanjung dua .

Aku kaina eagar diam. Di rumah bubungan tinggi Anjung duakalambu dua Anjung di kanan wadah lamari Anjung di kiwa wa<.lah tatada

Nini talatin maharagu anjung kanan Wadah badandan 12 > samata mata gasan badandan manata dada. Tubuh. diri .

Di subalah anjung kanan manghadap rnatahari Tunduk tingadah m<llnandang caramin Pahadangan daub babunyi

Lawas dauh babunyi Bunyi gandang urang-urang nang kawin (kira-kira kakanakan nang man ca ntuk na ng nakal malal aguakan) . Aku badandan manghadap caramin Bad a ndan malakun akan ma nint urang kawin .

12) Dikatakan terhadap scscoran g parawan tua yang kcranjin gan suk a bc rsolek, berhia s (memp crcantik) diri

ADAM LAWAN HAWA

Sunyi :

Kada paranah mandangar suara Adam Kada suah malih at muha Siti Hawa Tapi Mangapa Adam Raja Dunia Mangap a Nabi Adam, Nabi tasiksa Mangapa jua Siti ratu hawa Adakah karananya Tuh an manjadikannya Saumpama : manusia wa n napsu dahaga?

Gigir:

Adam kulilingi taman wild a n Hawa Siti Hawa mambuka rah asia taman Adam Hawa sama sama tatawa. (dalam wildan ada za kuuum) Konon Adam Hawa tarus tatawa Maka kadap gulitalah dunianya. (siang malam kada habisnya)

Tatiba kalu laki-laki sarupa Adam Kalu Aku sarupa Siti Hawa 13 Apa pa ng dusanya kami di dunia naya ) Anak Adam bamain cinta Anak Hawa bamain birahi Batamuan , babika bika. (Padahal , dunia balum kiamat)

13 ) sama artinya dengan : nia a tau ini.

JARI-JARI PANGANTIN

Ujar: Jari-jari pangantin , manis , lantik-lantik Jari-jari nang harat manari Siang malam , siang rnalam Gilir waktu . Malam siang , rnalarn siang Ka hulu ka hilir , ka situ ka sini Lalu, linggang-lingguk , lalu batandik Lihum manis , iihum baisi lasung pipi Langkar. bungas bat ambah manis.

(kisahny a : Batarama , Ratu Lingga kawin dalam palarian. Bat ara Guru manangati kararia balum didudus olih Pagustian)

Ujar: Panari gandut Pandahan Panari topeng Barikin Panari nang sudah kanamaan Panari kawin Kawin wan Raja Pamandaan Badiri sadang Baduduk sadang Samalam pangantin manari 14 ) Hampai wayah dini hari Parak samalaman suntuk

14) Ada kalanya ka1au yan )! b win seo ran)! pcn a ri dL'Jl)!an seoran)! yang digclari Raj a Pam andaan (scmac am kcse nian drama) , kaduanya tak kc heratan kalau disuruh mcnari mcmpcrtunjukkan keahliannya . Namun <lalam syair sindir an ini hanyalah <litujukan kcpada scscorang pcr cmpuan yang agak gcnit, lineah.

GANDUT (bulik kasiangan)

Adalah pista di wadah pangantin, laut darat penduduk diundang makan , minuman, wadai sagala, balabihanan . wayahitulah kalakuan pangantin, mambungah-bungah, kurihing, lihum tatawa malihat Gandut, panggandutan maigali pangantin, ka kiwa ka kanan, linggang-lingguk tangan manggawil, mahayut, tangan lalakian pangantin duduk marangut.

Samalaman suntut jadi gandut. 15) manggandut manari wan banyanyi, gamalan , gung , sanm , sarunai mambawa lagu-urang parantunan di pahumaan carita anak urang lajun karindangan .

Amun siang, gandut liwat Asar, Kalu malam , gandut liwat tangah malam Sampat dua tiga kali pakaian baganti.

Bulik mambawa kambang layu. Barabah pura-pura guring salalu.

15) Lihat catatan 14.

"Urang parantunan di pahumaan", sebagai pesta perkawinan berbagai keramaian diadakan di lepau-lepau di jurang pegunungan, termasuk Gandut. Gandut semacam seni tari tunggal. Pada menit-menit tertentu seseorang lelaki boleh memasuki gclanggang, bila sudah memasukkan duit dalam celengan.

URANG NANG BUJANG

(di bawah rumah ayun apan) 16)

Samalam Aku manggiling tali Tali sutra kanas Kugiling panjang-panjang Sajari , sajari lagi Tuntung talinya lakas Tapi puting pangikat ranjang .

Hari hujan garimi s Ading di gindung lagi lnya manangis Diam ding , diam dingai , ujarku Kita badiam , baayunan , ayun apan 17) Manunggu jamuran banih mayang kunin g Manunggu sampai taduh hujan.

-Mudahan matah ari mamancar lagiDengar ding, dung , ding. Dangarakan

Ayun apan anak kandung Ayun pang apan anak undang Ayun apa , adingai , indung , indur.g Kaka , si ayun apan, kutinjak apan Apan ujar bulik ka hulu.

Ayun papan anak undang Si ayun apan kutinjak apan Apan ujar , cium dahulu. -Diam Ding. Kaka lagi banyanyi . Ayun apan , apan si anak kumbang Ayun , andai ading , kutinjak papan Ai , uma-ai papan si nali nali Ayunakan , papan nang batali Hanyut saludang bawa badiri .

Ayun apan, urang nang bujang Kurancak ayun, si ayun apan Larut junjang badan bawa badiri. Ding, ayu Ding Angin ribut manampur ayunan Angin tutus manampur pupur. Pupurku harum. Salindang habang barajah Nabi Salindang sutra pilihan Amun mandapat bawa kamari. Kancangnya angin manampur baju Jamuran taumpat banih tahambur Kancangnya angin manampur bau Taumpat jua bau pupurku.

Angin manampur tumat salatan Kuncang kirap ayunan papan A ding jangan gugur di ayunan Kaka mambujurakan banih jamuran.

Taduh angin hujan pun taduh Taduhakan tangis adingku Taduh angin jangan mangguruh Biar mangguruh jangan talalu .

Diam Adingku, diam indung 18 ) Kaka lagi mamutiki jamuran Diam Adingku, diam indung Kaka lagi mamutiki jamuran.

16) Tiap-tiap rumah Banjar Bubun gan tin ggi, Gajah masusu, dan Palimasan . kebia saan di baw ah rumah ada ayunan. Tempat duduknya terbuat dari papan.

17) Nama padi di Kalimantan Selatan khusu snya di Hulu Sun gai.

18) Karena menjemur padi di halaman harus sampai kerin g agar rnutlah ditumbuk memakan waktu agak lama, kadangkala sampai lewat hari. 1\dik jcmu dan karenanya nyanyi ayun apan terpaksa panjang sehin gga bcrjarn-jam.

KAMBANG CULAN

Harumnya , harum , Harum si kambang culan, rulan kuning 19 > Harum harumnya Si kambang culan , culan manguning .

Harum kambang Si kambang kananga, kananga urang Kananga tumbuh di pahalatan Harum harumnya Si kambang campaka. campaka urang Campaka putih di pawatasan .

Amun culan harum manguning Kawanakan pang kambang kananga Kambang campaka umpat baganding Hampai malam harum baunya .

lbarat Aku kambang culan Hakun bata,li kambang kanang a Ibarat judu mahadang badan Bad anku ini acting siapa . (Siapa jua memutik kambang) Kambang culan lihum mahadang .

Kamb ang mlan , kambang kuning Kambang harum. kuning manggading Hadang badan , hadang basanding Hadang badan. sadang basanding. Talanjur purun kambang culan Kumbang dat ang , culan manant ang. Kumbang bahilang , culan mahadang Talanjur purun kada saimb ang.

19) Kamb ang sebutan Banjar Hulusun gai sam a saja den gan kata bun ga. Pohon culan batan gny a kecil , daun kecil dan bun ganya selalu kunin g gading, harum. Seringkali d.ipakai untuk menghia.si sanggul, bun ga rampai .

MARmDANGIURANGBANUA

Tangga {Xlnapih titian barataan, Balang kasua di kiwa kanan; Tarima kasih pasan papadahan, Urang tuha dikasihi samunyaan.

Talipuk gugur taimbai daun , Burinik banyu kacuap iwak; Baduduk bahunjur taimbai setahun , Babisik batamu baucap rancak.

Tangga ulin batingkat lima , Di kiwa kanan tanaman pandan ; Sarasa kawin taangkat dada , Tapada ingatan karindangan salawasan.

Dahan rambai cundai ka sungai, Buah papari baruntun talu ; Badan samampai limbai baruntai , Tuah di diri manahan balu .

Singa laki lapas kagunung , Tumanggung Anum mamburu kijang ; Lima kali manawas untung. Untung balum batamu bujang .

- Riang-riang anak kariang. -Siang-siang handak badatang.

KUPIAH NANG HABANG

Sungkiat dibatis manaik pinang, pinang mamayang satinggi banturan ; Talihat manis kupiah nang habang, habang si bujang di pawatunan.

Sapanjang watun batatah-tatah , tatah kambang daun talipuk ; Mambujang hakun bapayah-payah , payah mahadang satahun lintuk .

Rumah Banjar baanjtuig dua, dua jua Ia wang lalungkang ; Bapadah hanyar basaludung cita, cinta marana bailang sumbang.

Sahasta dua andaknya dapur , dapur Mantaas tahan diapi ; Sarasa ada urangnya manjujur , jujur dibalas upahan hati .

Di bawah rumah badiri kindai, kindai balilit paika t lilin ; Batuah bapadah hati maintai , maintai marikit baniat kawin .

Amun kain lumrah bakambang , · bakambang pancar rinting campaka; Amun kawin kupiah nang haban g, kawin basand ar di tawing mintuha .

Kupiah nang hab ang babaju kurung. tapih kambang halus Sam arinda ; Sudilah datang batamu untung , kasih salingkang tulus badua.

Hadang hadang kupiah habang hab ang jua sungkit kain bajuku. Hadar.g-h adang kupiah haban g haba ng jua tapih babatku.

II AMAS URAl

amas urai saribu kambang culan kananga, campaka tanjung mawar malati , pudak Gagilang pudak Sitegal , pandan racikan bariakan minyak-minyak harum hiutiakan dahulu , cium-cium gampirakan di banta! gaguling. Amas urai eagar mahayanya.

T APIH SARIGADJNG

Jauh-jauhnya mancari jambu , baik manukar kuini di pakan: banyak macamnya dijual urang. J auh-j auhnya mancari judu , baik bacagar pacar di halaman ; parak urangnya rahat bailang .

Baliuk-liuk jalan ka Ran tau , saliuk simpang tuju kandahan:

liwat sungai titian paring. Sajinguk-jinguk lingkang balantau, taj inguk urang Utuh Kand angan ; niat mangawini Ialu maniring.

Sarantang saruntung burung pialing, tarabang rand ah tunm ka tanah ; mamatuk hulat kambang malati. Mahadang mangidung awak man gga ring, rabah tilantang di hujuran rumah ; taduduk pulang mahadang nasi.

Kalu pirasat burung katutut , rancak bakukur wayah di dini hari; barikan limbukut saganggam dua . Kalu baniat untung dituntut , kahandak basukur mahilun g bini; tapih Sarigading silih gantingnya.

lwak jalawat bakunyung kahulu, buah binjai eagar samb alnya; buang bigi ambit isinya. Handak badapat kalu pang mau, imbah Asar ada waktunya; sadang bini mungil manisnya .

Manampur bau campaka cina, kambang kambuj a di sapu tangan . Bapupur dahulu kaina harumnya , mahad a ng jua di palaminan.

TULAK BAGAWI

Dibaw anya parang kadangan cangkul manuju padang hutan gaung bajunya rabit kupiah licak parut kimpis, awak kujur kurus, bajalan masih lunglai. Ada habar angin tumat di gunung parang patah, cangkulnya hilang baju salawar rabit batambal rumbis banih ditanam baluman babuah bungkah gumbili baluman ganal hubi kaladi tapatak buah nang lain banyak rusak talanjur purun supan manangis.

Maunya Adat laki-laki Pantang babulik Biar mangurus Biar bahangus Balangsar dada Dalam dunia Bagawi harajaki Bagawi sampai baulih Hidup manuntungjadi manusia Cagar kaina hidup santusa.

Amin, amin, ayu ba amin Yakin, yakin, ayu bayakin. Tuhan, Man usia, Ada nasib di mana-mana.

LAKI-LAKI

(dalam dunia ada laki-laki)

Adat itik bisa bakunyung Adat ayam bisa bakikih

Adat burung bisa tarabang Adat ular bisa malilit Adat cacing mamakan tanah Adat naga manyambar kumala Adat sapi mamakan tanaman Adat kambing gair kahujanan Adat bantong suka kalahi 0, Adat laki-laki mati bajuang.

Sumpah bapa Sumpah uma Sumpah kadang warga Sumpah datu nini Takumpul sumpah sarapah (dalam dunia ada laki-laki) Sumpah laki-laki. Sumpah tingkah wani Sumpah bakalang mati Malu baundur dalarn kalahi Pantang lawan bini-bini (bukan Iaki-laki) Dalas hangit baguling batang Dalas rangkai balangsar dada

Ada banarnya, (balungsur banyu panawar sarnpai) Lihat kutika turunnya balahindang . Cahaya apa? Dalam paparangan mati manyarang Dalam parantunan saling habis-habisan Rundak rakai patah , kalut, sambung-manyambung Dalam paparangan dalam ilmu laki-laki Cancang-mancancang tu ndung-manund u ng.

lniam laki-laki adat laki-laki Adat hidup habis nyawa Wan , tinggalakan panyawaan Andika! Tarusakan paparangan lngatakan! Siapa kawan siapa lawan Huya! Lagi-!agi datang laki-laki! (Laki-laki wayah ini).

BULAN PURNA,\1A

Wahai bulan , bulan! bulan purnama. Cahaya ampat walas hari tarang di dunia, tarang di hati - cukup barian llahi .

Untuk siapa adanya cahaya bulan , untuk hidupku, untuk buah hatiku , gasan siapa ikam bulan gasan diyaku, gasan uma bapaku - gasan uma bapa atawa gasan urang parawan ?

Wahai bulan ampat wala5. hari! bulan purnama, di dunia, di akhirat, di manakah ada kutika cahaya basua , kami badua, mudahan talihat si jan tung hati! Maladang, manjamur diri di bawah bulan purnama.

MATAHARI CUNDUNG KA BARAT

Sudah tahu matahari cundung ka barat , mangapa manabang kayu sampai sanja dalam tingkahan lagu pilu hujan garimis bukankah di situ ada suara burung hantu mangutuk manusia lupa diri - mambanting tulang?

Aku ini urang tukang panabang kayu, kayu apa haja kada bakayu ngalih hidup , kubiarkan matahari cundung ka barat tanganku manabang kayu hajatku mancari rajaki hidup karana isuk harinya ada pajanjian hanyar barangkali umurku tinggal sisa satahun jagung.

Kalu sampai wayah kutikanya, kayu rubuh, aku rabah, nyawa habis. Kayu sudah sadia gasan mambakar riwayat hidupku. Aku hidup karana kayu Kayu-kayulah sahabat akrab manusia dan dunia. Kubiarkan matahari cundung ka barat , kurasakan diriku hidup piasat, kusingajakan awakku, kuat kuat banabang kayu, kutabang samua kayu sampai aku talantang dalam kayu di sini kayu di situ kayu. kayu pambalut wan pambakar sumangat hidupku!

MANDULANG INT AN

Rajinnya, ah Aluh! Urn pat jua mandulang in tan umur parak salawi tahun tapih di awak mulai tarawangan rambut digalung kada tasusun kada tasusun lagi! bahujan, bapanas, papur sanipur , pupur luntur : gugur, luluh, jari-jari tangan hilang lantiknya tumit kada mahintalu ayam lagi, alis mata, bibir , wan dagu pina ubah.

Lihat! mulai lain, rumt , salain pada nang sudah . (Ai , jangan juaah talalu-lalu). Baampih, Aluh!

Umai! umailah, Iah! Baampih Aluh! Mandulang intan baampih haja, ada urang nang maras kasihan ada urang nang sudah badatang, mamarai, manakunakan, asal ampih mandulang intan, in tan jauh di bumi, jauh di mata bini-bini. Mandulang intan, batahan, asal hakun maubah Jaku asal jadi, mau j adi urn a pananggak rumah.

Hidup manjalani untung tunduk tingadah dalam rumah tatawa ikam mandulang bahagia. (Apa bakaramat kita) Intan bacahaya, kita badua , tatawa .

MALACAK BANIH

Samusim .

Samusim Jagi, malacak banih Malacak banih Malacak banih Tumbuh rata - tumbuh mahijau Badaun ampat, badaun lima. (Tanaman luas sakuat kuat mata mamandang).

Sa yang.

Samusim tahun lagi Tahun ini Palacak kada bakawan Banih subur campur rumput Banyak kumpai, malayapi Tanah cacing bagumpal, tuyuk tuyukan Batang banih parak bakambang Batang banih mahambin tian Palacak saurangan. Palacak mananggung rindu.

Sudah kumimpiakan Gurin g dalam kalambu Guring di palaminan Sudah kuharap harapakan Banta! ganal - guguling dalam kalambu Badinding tirai - sula sungkit banang sutra kanas paun Sudah kurasai guring dip ahumaan mar aba dadaunan , tik ar as a! jaramih banih , pahurn aan asa di palaminan : rarumputart sarasa kipas an rambut rambut , sirambut kuras aakan samuany a: gming bagaguling dalam kalambu guring manggaling di palaminan. Kalu ada musimnya.

:--lang man a ju a Aluh palacakan Mun suka Aku tangan kan an.

BANGUN!

Dipikulnya . babun lagunya manurut tingkah sang Batara Rama .

Manambang, lnya lain bunyi babun , lain lagi nyanyi , lain langkah, lain tingkah. Tingkah lagu, Anak Banua Lima .

Babun! Dang, dadang,dangdang, Pang, papang , pangpang.

Dangarakan suaraku! Anak urang Pandawa Anak urang Banua Lima Sanggup batutur kata Sanggup marunta-runta Gagah barata yuda.

Biar, biar , biar! Hancur, babun, Babun,hancur Asal aku bijaksana dalam dunia.

Ui, ui, aku laki-laki, Sang Bumantara! Babun! Pak , katipak , Pang, katimpang, Dang, katindang.

Habis bunyi. Tinggal laki-laki!

MADAM KA BANUA URANG

Tulak madam jangan lawas, basangu kasai-mangasai , daun-mandaun , sakit garing, siapa nang tahu.

Tulak madam ka banua urang, jangan hinip kada baburinik, tinggalam batu : habarakan jua sakit nyaman wayah ada angin lalu, angin manampur, waktu malam gin patut haja.

Tulak maninggalakan kampung halaman , kampung uma bapa saurang , jangan kalumpanan wan jangkrik , dangarakan nyanyiannya nang baribu-ribu.

Rik, riik, rik , riiik, jangkrik , artinya manyuruh lakas bulik.

Mambarakat pakulih sabuting dua, amun kawa sakawanya puting balayung , dihambin , disandung, bawaakan pawung kacang patahan, lambak, tuyuk , mudahan tumbuh hidup subur, malumbuk.

Tanam banih di banua urang. Tanam banih rata bakambang . Tanam banih jaga buahnya bawa baras sagantang dua, sagantang dua.

II

Tulak madam satahun dua , habis gawi, ingat asal bumi, tuntung ranai , bulikjua nang ka banua : ba eagar, eagar! han, han. Batajak balai, biar asal batang galam tuha, biar asal batihang ruyung anak, biar asal ada sampaiyan lurus bujur , biar asal bahatap daun rumbia.

Balai saurang diriakan, Cagar Galuh nang mahilung , Cagar anak nang panambaiyan, Cagar bini nang bauntung.

Ayu! Ayu! Tulak! Tulak! Kada lawas, satumat barang . lngatakan! Pasan. Sasanguan! Caga r mintuha sudah mahadang , Tikar kalambu sudah baandak.

Sarai sudah marimbun daun, Tungkul mulai maurak buah. Jangan Utuh mahadang satahun. Kalu si Ga!uh baalih wadah .

Tuh!

Bact Fatihah, turun langga . Salawasnya, ujar tabulik jua.

MANGAJI KITAB QURAN

Alit", Laam, Miitn ,

Awal aksaranya Baris atas hidup a Baris bawah mati li Baris sabdu dapan wau mu

Baca! Ulihmu: -- a I i m u -

Tuntung hatam Quran batamat , bahalarat, bakiparat , dibarkati ulill Tuhan Diri salamat, salamat babarkat.

Ouduk basi Ia : duduk takwa . mambaca isi Quran, baca surah Fatihah .

Tunduk mangaji: baca surah Yasiin Quranul Hakiim. Hati yakin.

Alif , Laam, Miim . ltulah hum f Quran Supaya ingat pada Tuhan Aman santusa saumuran .

HURUF JIM

Jim.

Jim itu huruf Jim .

.Jim . Jalali wal ikram , Jimi . Jamiah lslamiah.

Jim. Jim itu hurufQuran. Jim . Jim itu tanda nama Tuhan.

Jim. Jim itu ialah zat Allah. Jim. Jim badiri sandiri. lin.

Jin , Jin, nah , itu lain lagi. tasabut jua dalam ai-Quran. Jin itu dilaknat Tuhan .

Jim . Jim, di sini, jamaan. Jumiah - lslamiah .

Bukan jin.

Tapi Jiim.

SURAT TARASUL KARINDANGAN

Tumat asa : Bismillah .

Kumulai duduk manyun1t Mangarang surat tarasul cahaya m ata Mangarang surat ajimat panarang hati Mudahan Allah Mambari rahmat : Gasan Andika Gasan Kakanda lbarat kita badua - bulan wan Matahari Siang malam - malam sama bacahaya .

Nang ini surat awal bannula Kukirimakan gasan Adinda Amun baik waca, sakali dua Amun kada tapakai, j angan diwa ca.

Salamku, salam pamulaan Badatang sambah batutur kata Bada tang hati umur bahasa Apa jua nang ada Mudahan urang balas kasihan Adinda hakun batukar mala Ahir kctlam , salam sujud saja htra . Minta ampun, mun tasalah kata Sudilah ampuni, kalu ta sa lah kira Maklumlah hada n urang nang hin a.

Bismillah! Alhamdulillah! Tuhan jua nang manyudahinya.

Suaraku , huruf kalam lllahi . Rupa ikam, aksara da lam kitab Barjanji . Asalnya sama aks:ua Qurcm . Kajadiann ya asa l kahandak Tuhan

Awal wan ah ir Sampai di sini suar:1 hat i Many:1mpatakan bun y i kalam llahi .

Tuhan jua nang manyudahi. Allahu-Rabbi . Engkau Nur'aini. Caha ya mara. Cahaya hati , Cahaya hidup sampai mati .

KALAYANGAN

(Jaka ibarat kal ayangan tatinggal rangkai. Anum batang tubuh tatinggal tulang)

Angin tutus. Kuandak kalayangan , balangnya , balang putih bulus. tinggi tingginya dibawa angin

Angin ribut. Guruh, ma:.1:-:duh anduh , tali kulumbar taru s kalayangan tinggi jauh .

Kalayangan bagumpal awan, awan malindungi kalayangan , putih putih, timbul tinggalam.

Angin tutus. Di manang bunyi mangguruh, kalayangan jauh tinggi, banang habis.

Kalayanganku. Kala y anga nku. Pagatlah tali kalayangan, kalihatan malayang-layang, putih-putih , kilap-kilapan , di balik awan nang biru tabayang kalayangan, turun palahan, gamat , malayang-Jayang , gugur tasangkut, di hujung pucuk. Angin maniup , gugur tasangkut di dahan kayu. Angin sanjakala. Datang Jagi! Datang Jagi! Kalayangan gugur Jagi, gugumya, gugur ka daun kaladi , datanglah Galuh manatak batang , kalayanganku gugur ka talaga urang. U, uuuuu. Hancurlah inya, tinggal tulang salan ka. Tinggal rangkai. Tinggal rangkai.

II

Aduh! Aduh! Aduh!

Kalayangan ulahanku dahulu, Kalayangan ulahan pangalih darah daging Kusangka kartas tahan hujan, Kusangka kartas tahan randaman, Kusangka karta lawas tahan ujian.

Wayah itu hanjakala Hujan garimis , Kalayanganku basah , Suaranya : rin tik-rin tik , sayu-tangi s.

Kaina, Kaina, Kaina .

Kuulah Iagi kalayangan. Kuulah lagi kalayangan.

Angin tutus .

Kalayangan bubus.

Tali sudah habis!

DURI DALAM DAGING

Amun duri dalam talunjuk, gampang dicabut.

Amun duri dalam daging, kawa dicabut.

Amun duri dalam hati, ahirnya mambawa mati.

Kada hampai hati Aku mancucukakan, sabilah duri ka tangan Adinda, kada kuasa Aku Adingai, kada kuasa mambulikakan, kada kaubar kita duduk badua-duaan, mancuba duri dalam dada Adinda . Kalu katahuan , kalu katulahan , tasambat basapangan kana sumpah urang tuha barataan.

Ah, Ading. Duri, biarkanlah patah, sampai japuk han cur jadi

kapur. Jadi tulang salangka runggaku.

Kubiarkan haja wayah ini,

duri rindu dalam hati,

manusuk manguman kubawa bukah,

kubawa ka gunung subalah,

kubawa jan tung sampai mati .

Kumatkah. haguyangkah jan tung Ading?

Biarlah.

Sudah kutahani panyakit duri mandalam daging, kada ada pancabutnya. pisau lading.

Ujar urang: Cinta sakali . karana Allah. Cinta sakali , kacLt baubah. Kub:l\va mati.

Aduh Duri dalam daging. siapang tahu. Kubiarakan duri mambawJ mati . Kutinggalakan Ading. Lupakanlah duri. jadikan saksi .

piduduk pangantin, ada nasi ngaran susuap dimakan sasuap . Amun baduduk pangantin, kaya raja sadang dihadap)

Ada malam p:mgantin Banyak urang tuha. bini-bini Bakamdung purih A t:l\va basalinda ng palangi Ada jua bini-bini parawan Babaju panjang 13yang , tapih bakurung Bakakudung nang basu lam kambang tanjung Wayah malam pangantin saraba ada.

Kulihat. Kupandang. Kuriring. Bararaan himung . tatawaan.

Di higa dinding air guci, ada urang saling kibit-kibitan. Ada panginangan . Pangantin duduk bahadapan, Lihum sama lihum , Ada nasi sasuap, Nasi susuap, Buka tatudung kaluar uap Ada nasi wangi kuning Dijamak jari puti kuning, Jariginya lantik-lantik. Urangnya , han cantik . Dijamak Jarigi siputih kuning , Bagilir ganti manjumput nasi sasuap : Pangantin mahamputakan, mahamputakan , Bagilir ganti manyuapakan , manyuapakan .

Nang tuha panggapit-panggapit pangantin, Nang balu hanyar umpat di kiwa .

Ada suara di batik dinding sutra kuning Ada suara hatiku: Amun Aku jadi pangantin Kugawil nang balu Nang langkar pacta biniku. Nasi susuap. kusuapakan , Sirih salukun kubariakan , Hint alu sabi gi kusulumakan , Nang balu , kuhadang hadang , Mun bini, aduhai , kutimamg-timang. Mang , ku timang.

Sa yan g!

Nasi sasuap , cuma sasuap.

Nasi. ada parak palaminan. Dib agi duaharam badua.

Pangiwa nang baht. kuhadang-hadang. Pangantin di bahu, ku timang-timang.

III

KASUMA NINGRAT

dara wati kasuma ningrat duduk manyulam mangarang rinda putih kL1ning duduk manyurat rupanya bungas kada sarupa mata mamancar mancurat -curat siapa mamandang ur ang malihat karindangan marasuki jiwa raga . Kasuma Ningrat pujaan dalam dunia.

AYUN APAN!

hari-hari 111anjamur hanih haya111 lllalllalukinya hari -hari bapupur harasih kalu ada nang 111anjangukinya

Ayun apan kutinjak papan. Ayun papan Kutinjak apan .

Ayun apan

Kutinjak apan Hanyut saludang Bawa badinJang.

Ayun papan Kutinjakakan Hanyut sahari badiri .

Ayunakan Kutinjakakan II a nyu I saluda ng Bawa badindang .

Ayun. ayun. Ayun. ayun.

Apan ayun Ujarku ayun Ayun apan Ujarku hakun .

U ma-ai. Ad ingai. Kaka-ai.

Angin datang. Malinggang-linggang .

ltai , ayun, Uma-ai. ayun . Kapingin ba -ilang Salang badatang .

Ayun Apan. Ujarku ayun. Ayun Apan , Ujarku hakun.

II

Ayun apan, Ading. La , ayun apan. Ayun papan, Ading , La , ayun apan.

Ayun Ading. Kubawa ayun, Ading. Ayun Ading. Kubawa ayun , Ading . (angin manampur, k iwa kanan , ayunan laju, papur manampur , tinjak kiwa kanan)

Ayun apan , Hanyut saludang Bawa badiri . Ayun papan. Larut badindang Bawa badiri.

Ayun apan , Pang ayun apan , Hanyut saludang bawa badiri . Ayunakan, dang ayunakan. Babuku nyanyi, awak nang bujang . Bawa hanyanyi bariang-riang .

Ayun-apan, kutinjakakan , Hanyut salindang bawa manari . Ayun apan , kutinjakakan, Hanyut salindang bawa badiri .

Ayun papan , Adingai , Angin manampur-nampur. Ayun papan, Adingai, Bau pupur, harum manampur. Ayun a pan

Kutinjak apan llanyut saludang Bawa hadindang .

Ayun. ayun, ayun . Ujarku ayun, ujarktt hakun . Ayun, ayun-ayun.

DAUH BABUNYI

Dangar , dangar . da nga raka n! Dauh babunyi dauh tan gah hari. sudah tin ggi hari pan g sudah tinggi .

Dangar. dangar dauh hahun yi. bun yinya dauh. maanduh anduh . bunyi luhur wayah ini.

Dangar, dangar, dangarakan! Bunyinya dauh, dauh tangah hari, lihat matahari ampah ka barat. parak pulang handak ka asar.

Dauh babunyi, bunyinya : lidung , lidung, lidung , lidung. Dauh babunyi, urang mangaji. bunyidauh urang basubuh.

Dangar! Dauh! Bunyi! Azan! Tuhan!

KABUDAYAN

(wayah musim manugal banih)

Urang di Gunung Talapak kuda Talapak catur Sipak raga Sipak kulur .

Pak, katipak Urang gunung. Pak , kacipak Urang bingung.

Talipak talipuk Sibuah padang.

Tadapak tatapuk Subalah pinggang .

Talaran tiwadak-gugur lunyak Balaran tampurikak hancur lanyap Batawaran bakahandak-pupur rancak Palataran tahantak-umur handap .

Pak , katipak Urang gunung . Pak , kacipak Urang bingung.

II

Adu Gasing

Hari Ahad , baadu gasing. Gasingnya , gasing taras kamuning. Hari badapat, batamu gasing , Gasingnya, gasing tawas ramping .

Kandang gasing landau balintang , Talinya panjang , lima dapat , Talinya musuh handap sabalit pinggang. Hadang batanding, kuntau baimbang , Sarna mandang, sama manyipat, Sarna manungging, basulait ranggang .

Adat urang baadu gasing , Kalah manang biar tapusing .

Dipalu urang gasing laki, putar di tanah bunyinya landang , tukun sakali , mati dua kali. Dipalu pulang gasing laki , putar di tanah bunyinya lantang , tukun dua kali , mati sakali.

Adat gasing main taruhan , Adat gasing tahan pukulan, Adat gasing tahan bantingan , Adat gasing tahan tukunan , Adat gasing tahan hantakan , Bamain gasing , baadu kasaktian .

Tali gasing diukur-ukur, Lima dapa, pitung dapa . Tali gasing diulur-ulur, Labih sakilan harus dipagat.

Adat urang bamain gasing, gasing tahan aduan. Adat bangsa bamain gasing , gasing tahan di parantunan.

Adat urang, urang baadu gasing, Kalab manang , manang biar tapusing .

III

Kuda Gipang

Kuda gipang sisingut hanau Batis injaman batis bakait Siapa timpang marajut hancau Habis bulan habis duit.

Nung , nungnung cai Kuda gipang daun rumbia. Ning , ningning cai Anak siap;mg hakun badusta .

Kuda gipang ajaran sambarani Kiriman Bm;u tumat Kandangan Amun marasa paparangan wani Kirimakan sardadu lakas bajadian .

Kuda gipang bamuka Sargiwa Gagah barani kalu kalahi Kuda gipang Hanuman Pancasuna Gagah bakalahi mati di bumi .

Gung, gung, gung. Ning nung , ning nung. Kuda gipang sudah tuntung Bulik ka banua datang di gunung.

Pak, katipak baju habang. Kalah basipak bukan lajang Ning ning ca, ningning cai. Kuda gipang sudah mucai.

Dung dung cai, dung dung ca. Baju habang Kuda Gipang Dung dung cai, dung dung ca. Baju habang anak siapa.

(Kuda Gipang masuk lungsari Urangnya bukah mambawa nasi)

IV

Batajak rumah Pangulu

Pasanakan padahakan , samua Pangirak urang kampung, Patangahan bulan , batajak rumah ; Padahakan pasanakan, pangiwa panganan nang di gunung, rumah Pangulu handak diulah.

Dangarakan nang barataan , di laut di darat nang di pantai barataan, sagala lalakian wan nang bibinian,

Pangulu Haji handak basalamatan, batajak rumah nang sating ganalan, batajak balai di kiwa di kanan.

Cagatakan tihang! Pasang pasak sasunduk tungkat, bamakanan barataan urang, ruhui rahayu rakat umpakat.

Ujar Pangulu Haji. Siapa nang rajin, rajin. Ujar Pangulu Bini. Ada anaknya nang hakun kawin .

Ujar Juru Tulis: Kawinakan ha, kawinakan, lawas pang sudah dipapaganakan. Satahun sudah, habar bakakawinan, sawat baganti lantai palataran.

v

Tarang bulan

Tarang bulan tarang di langit, tarang jua di hunjuran rumah. Tarang bulan tarang awit, tarang jua nang di subalah.

Tarang bulan manajak tihang, tihang ulin kayu lurus. Tarang bulan mahantak tihang, tihang ulin kayu nang bagus.

Kalu bagus jua eagar larangan, Anak Pangulu sudah badandan.

Siapa pang jua nang ampunnya :

Aku umpat malihat kaina.

Pangulu mulai batajak rumah, gasan anak, eagar minantu. Dahulu wayahini habar kisah, anak Pangulu sain ganal mahadangjudu.

Amun handak kawin, kawinakan. Paraya pukul babandi . Kawinakan, kawinakan, kawinakan. Anak Pangulu nang basupak gigi.

Lihat! Tarang bulan batajak rumah. M udahan salamat karana Allah.

SABAT ANG KARA

Sudah talanjur mamagat tali, tali pagat , batambah kusut.

Sudah talanjur sumangat hati, diri sasat, batambah kurus.

Di banua urang hidup bausaha, sabatang kara, timbul tinggalam.

Kubawa nasib samayu raga, urang manyangka, bungul ingatan.

Sudah satahun umpat bahuma , banih jagung, samuanya ditanam.

Malarat diri badan nang hina, kada bauntung, baluman nyaman.

Sabatang kara di banua urang, siang malam , ga.ring maigau.

Kaganangan janji handak badatang, manimang si manis Galuh Padmi , jari di kiwa bautas nilam.

Putus jua dunia , putus jua hati, sabatang kara , sakit kada sakira .

Tulus jua nyawa , tulus kada babini , di banua urang, balik tilantang .

HATI RISAU

Kulihat pan dan sadang bakam bang , kupand (lng bulan kilau-kilauan, kusangka badan cukup pakaian, sial mangapa balalawasan. Kaya upung mamadahi may ang. Kaya cacing manuduhi hulat.

Wahai bulan , u si matahari , bari pang patunjuk panarang hati, wahai bulan, u si matahari , lindungi diriku jangan mati . Amun angin batiup ka utara , Sampaiyakan salamku , kapadanya .

Salamku kapadanya , salamku kapadanya , salamku kapadanya, aku manunggu di lawang surga.

BATULIS KANING

lsuk -isuk nang kamarian duduk bacaramin di tangah hambin lituk-Iituk nang bahindikan bunyi urang manutuk banih manutuk banih eagar dikawinakan.

Tangah hari panasnya hari paluh gugur lilih digulu kasasabaran manahan hati mantang lnya anak Pangulu.

Tangah malam dini hari duduk talimpuh manyulam baju imbah badiam babisik hati taungut pulang mahadangjudu. Ambil banyu, batampungas Ganti baju batambah bungas.

Handap aka! habis pikir Kaning diukal palipis diukir.

Si Galuh muncul batulis kaning anak dara tunggal batulis kaning galang babungkal jadi jua kawin basanding.

Ningning, awak putih kuning batulis kaning . Ningning , awak batapih sarigading palipis kuning manggading .

URANG Bf\.NJAR

Urang banua patuh bahuma mahilung paung banih kancana hampai musimnya cangul buahnya.

Urang Banjar patuh badagang mawilang duit sakulawarga hampai nisabnya kaluar jakatnya .

Urang banua batanah Banjar bapitutun turun-tamurun bakadang warga rakat umpakat duduk bajajar dangsanak sa uma sa bapa.

Kaya umpama inti , nasi lakatan.

Urang Banjar urang banua rait-marait tutus punggawa hampai kaputing bakulawarga.

Saun-saun , am bun jua Takun-takun, bakulawarga .

Lihat dahinya, pandang tumitnya , dangarakan bahasanya, sagala pandirnya, budi pakartinya biasa haja pari lakunya . Urang Banjar, urang Banua Asal sasuku , asal sabangsa.

SUMPAH

Kutarima sumpah. malibuk andaknya di atas kapala: baratnya kada babukti , ada, tapi, kada tarasa , tarasa , tapi kahada.

Kutakunakan. Apa itu sumpah? Sumpah : sumpah-manyumpah , tapi apa gunanya .

Tatkala aku garing. Aku guling-manggaling Urat , tulang , malangkung sasat , daging manggaring , tubuh mangmus. Put us!

Sumpah makin tarasa mamanas di dada kasalahan , wahai, ya Tuhan . Kada baguna Jagi talanjur tulang l<arana hati .

Sumpah! Mast i Mambalah-Hati nurani-Manusia.

ADA NARAKA ADA API!

Manangiskah Andika , mimpi malihat naraka? Karana harta mambaw a ciri diri binasa . Manangislah Andika, mimpi dijilat api? Karana kapir talalu banyak baousta.

Tatawakah Andika , mimpi hidup dalam dunia, saksi-saksi sudah mati.

Antara naraka antara surga.

Tatawalah Andika, mimpi awak dijarang bara, tapanggang dalam kawah panas api manyala. Dalam hidup mananggung dusta.

Ada api, Ada naraka , Ada surga. Tanda dunia . Pana dan baka.

MUDAHAN UMUR PANJANG

Himung-himung urang sia baisi buku nyanyi. Timang-timang dalam dunia mamiliki lagu nyanyi.

Nyanyian inilah, nyanyian sabatang kara. Nyanyian maraut bilah, sambil manadah kapada Allah.

Himung-himung Riang-riang . U n tung-un tung Umur panjang

BADANDAN

Badandan, badandan haja, asal jangan lapas sambahyang. Bajalan, bajalan haja, bajalan jua, asal jangan salindang malayang.

Bahias, bahias jangan tangah malam , kalu tahias rumbai talinga . Badandan bahias diam-diam, supaya jangan urang manyapa .

Ingat. Tiap urang badandan . Bini-bini laki-laki . lngat wan Tuhan .

Badandan, badandanjua , kalu badandan hadap matahari. Badandan, badandan rasa , rasa malihat Maha Kuasa.

Badandan. Ayu badandan!

KARAS HATI URANG GAGAH

I

Laki-laki nang cakah

Basanjaan maninggalakan rumah , basangu parang di pinggang , manajak lading di pinggang, kupiahnya , kupiah habang mantarau , baucap , bapadah wani : ka hulu ka hilir.

Lalakian itu bajalan laju , kada kakurangan lagi mambawa sanjata, ditangkitnya parang lais panjang hulu parang , lading basapuh habang kuning nyarak, lnya urang wani matanya , lingas, ka bawah ka atas, ka kiwa, ka kanan, kaya mancari musuh , lalawanan, suara mandingas dingas, buas.

Siapa haja, baucap, sahuti: Ayu, bapadah ngaran, tatumbuk wayah sanja ini.

Anak siapa. Turunan siapa. Anak urang badahi. lalakian nang mana.

Ui, ui, Ikamkah? baparak, kalu bujur wani. Ambil pahatian. Aku handak tahu. Cah, kaya dimapang kawanian Ikam.

Parang lading, kada sabilah. Tumbak sarapang, dua talu .

(Lalakian itu cagat badiri, sambil baludah)

II

Lalakian nang panyabar

Habang banar balang sanja, matahari mantarau kaya darah.

Umai Su.

Diwatasi pang, baadat, baaturan sadikit, kalu takait, tasulait.

Panyawaan, Su-ai.

Panyawaan, Su-ai. Sarna haja di dada, taguh gagah kada sakira, sama kada tahu, kataguhan jangan dijual, kada kakal, kalu ditukari urang.

Panyawaan , sama haja sabuting, ayun-ayun kaya anting-anting. Jangan saludah-ludah, kalu kahabisan liur .

Sayangi panyawaan. Sayangi! Hari sanja , A wak sudah tuha, Babini kada, sayangi pang darah Uma.

Lihat matahari! Parak sudah tinggalam , parak malam, sanja , sanja. i'ikirakan!

III.

Bibinian handak mandi

(Bibinian itu sadang parawan. Bibinian itu handak turun mandi ka sungai. Talihat lalakian batangkit sanjata pinanya handak bakalahi . Bibinian itu bakuriak sambil taurai rambut, taumpat, tapaksa manyabari)

Umalah! Pina wani pang kaduanya, bagalut. Pikirakan, hari sudah sanja.

Banyak pandir, kada baguna. Kalu mati kapir, napa pang hasilnya, napa paidahnya.

Cah! Puh, kalilimpun, baik bulik, diam di rumah, basisimpun.

Ayupang! Amun bujur lalakian harat , damporat! Lalakian tu kaduanya . (Kalu kurang wani) Aku turun tangga, Aku turun sanja paampihan, Malihat, manyaksiakan!

Aku bibinian . Aku bulik sanja, saurangan . (diam barataan)

Parasaku: Keduanya baik bajalan , tulak balakang, bapisah.

Saikung nang ka hulu! Saikung nang ka hilir: (Sambil rambutnya taurai , tapaksa bulik , kada jadi mandi)

lV

PUPUTAN

paring saruas diulah puputan kayu wasi gampir dua diulah bubutan puputan hangit dimakan bara api bubutan binasa dimakan bara api kada jua ucapan pangalih jasa kada jua panghargaan tanda bajasa karana api kaduanya binasa. Puputan hidup mati di padapuran.

CAHAYA HIDUP

Bismillah: Pur, sinupur, Aku bapupur di tangan kanan.

Alhamdulillah: Nur, cahaya sakalian Nur. Aku bapupur kudrat Tuhan.

Tawakal: Kur, basukur , Aku, bapupur kapada Allah.

Bismillah :

Nikmatullah : Aku bapupur. Aku adalah Nur. Aku tapakur. Aku basukur. Barakat Lailaha-il-Allah.

Sifatullah : Barang siapa mamandang diriku. Maka lnya, siapa haja . Tunduk kasih sayang pada tubuhku. Karana cahaya sakaliannya itu , Cahaya mulia dalam hidupku .

JIMAT SITI HAWA

Jimat itu aksara Alif, Ba, Ta. Bacaan lahir, bajalan , duduk basila. Jimatku itu hurup Quran jua , Hawa itu basurat bagian cahaya, Aku hidup salamat di dunia , Cahaya bacahaya ampat puluh dapa.

(cahaya-Ku kada sakakira)

Siti Hawa itu , sakalian manusia, Manangis , tatawa , mak an, bakata-kata . Sipat manusi a , sipat Siti Hawa, Maka jim at itu sura t-Ku jua . Mangandung rasa cahaya mata , Hati-Ku Raj a sasamb ahan manusia .

Jimat Siti Hawa . Baisi Rahman , baisi Rahim. Jimat manu sia. Ilmu Lukmanul Hakim. Jimat-Ku , Hawa-Ku , Pusaka-Ku, Barataan urang, Sakalian nang mamandang . Tunduk ting adah kasih sayang, Karan a Diyaku tumaha samb ahy ang.

NY ANYIAN KANAK-KANAK

(Ada wayahnya ditim jua oleh orang-orang tuh a)

Kami , mandian barataan di sungai. Kami , barat aan mandian di sungai . Cundi-cundai kayu bulan , Kindai-kindai di bawah mmah. Rumbai-mmbai hantu hutan , Jurai-jurai taring mamamah . (Huh , hantuuuu)

Kicipak , kacibung , Bung alis arang-arang . Basipak , baambung, Basanda kumpang parang .

Kacipak, ka cibung , Bung alis urang-aring .

Badagang handak bahujung , Rugi batambah garing .

Katimpang, katimpung, Pungkala hulu lading . Batinjak, babadung, Dada ngilu, awak takuyading .

Katimpang , katimpung , Pungkala hujung batung . Tahutang kaya gunung, Mintuha batambah bingung.

Kami, bulik mandi barataan, Kami, barataan bulik mandi . Bakacipak, bakacibung, Basipak , baambung, Batapak , bagipak , Basaung sama punggung.

Katimpang, katimpung. Pung, puuung. Bulikan mandi habis bakun yung, nyung, nyuuung. (Huh, hantuuu. Kanak kanak bukahan)

TINGKAH URANG BAHUMA

(Bini-binian sambil mangatam banih gunung , bap antun pantunan, sahut-sahutan)

Bini-bini nang tuha:

Kacicirak, pang, Ujar burung kacicirak , Kacicirak tarabang bun tat. Kapakan balanjung baduit pirak , Tagipak Su Anang Jalu badapat. (Ujar urangnya ada di sia)

Bini-bini nang batu : Katuha kac icirak , katuha paring tuha, Nang ngara n bunmg , nang dasarnya paring . Nang Tuhan bagipak, Si Anum bapara, Sarna sama h aja main kurihing.

Bini-bini nang batarangan : Buah kulur masak sabigi, Mas ak sabigi dibagi tatu . Sudah tatanjur wayah dahutu, Nang way ahini giliran kami . (Tatawaan barataan)

Bini-bini tuha ampun pahumaan: Buah salasih masak saganggarn, Anak bunmg minta lakatan . Buah banih nang habis dikatam, Kita butikan sirnpun barataan.

Wangi tarabangan mancari makanannya, Buah pang mangga nang dihinggapi. Nasi lakatan lawan intinya , Sudah sadia kita gammu ti. (Lihum , tatawa an, bulik baimbai barataan)

Kapata jatan: Limau pumt buahnya sating tabatan, sating tabatan satiap dahan. lsi parut bunyinya nyaring karuncungan, nyaring managih maminta makan .

Suara babarung : (Lakasi pang bajatan, nasi laka tan minta dimakan)

v

DANDAMAN ANGAN-ANGAN

urang dandaman biasa mananggung rindu baangan angan, cinta kasih , kawin, kaya harta, kaya hati. bagawi rajin, taungut, bingung, tahan kalbu, tahan hati, tahan manunggu , karindangan bibinian, karindangan lalakian. karindangan kampung halaman, karindangan kabudayan. Dandaman - Angan-angan malayapi badan.

AWAK PUTIH

I.

Bapakaian

Burung putih tarabang ka jambu , irnbah ka jambu ka banih pulang . Adingai! Awak putih sadang babaju, irnbah babaju ka kamban habang.

Burung dara hinggap ka lawang, ampih di lawang tarabang katangga. Adingai! Awak putih siramping pinggang, basilih pulang babaju sutera.

Burung kaka tara bang ka dahan , irnbah ka dahan ka tanah turunnya . Adingai! Awak putih sadang pilihan , mamand angAding nang baik rupa .

Burung putih kaka ampunnya, kulang-kalik tarabang malayang. Adingai! Awak nang putih di manang rumahnya, Kaka kapingin lawas mamandang.

Burung putih tarabang ka jambu, imbah ka jambu ka banih pulang. Awak pu tih sa dang babaju, Bawa babaju salindang mayang .

II.

Daun pirawas

Pirawas , ujar urang daun pirawas , gasan pupur bakasai awak, baik pantas, ujar urang samangkin lawas, samangkin harum manampur awak .

Pirawas, ujar urang campuri kananga , gasan kas ai mandi badupa. Makin lawas, ujar urang batambah rupa, tambah manis baik budinya.

Pirawas, daun pirawas , Pirawas , banyak gunanya .

JALAN BALIMBAI

Anak angsa turun ka sungai , imbah ka sungai mancucur liang . Aluhai! Awak siapa nang turun balimbai, imbah balimbai malambai pulang.

Anak kijang batanduk du a, imbah batanduk bacakang ram bang. Aluhai! Awak nang bujang dihilu ng ju a, kalu dihilung banyak nang datang

Anak pialing tarabang randah , imbah tarabang gugur ka kandang . Aluhai! Awak n ang ramping tunduk tingadah , tunduk tingadah malirik urang.

Burung sisikat hinggap di kacapuri , kacapuri tumbuhnya di parak malati .

Aluhai! Untung talihat parawan banyanyi, banyanyi urangnya manarik hati .

Kacapuri , pang kacapuri. kacapuri babuah Iabat . K ucari. pang sudah kucari , kucari handak badapat.

(Asiknya. pang Aluh. ta ngan balimbai . Nang kaya Darawati dalam pawayangan)

GALANG AMAS

Asli kuningnya . Ampat walas karat.

Talihat talipat kal aras pisang , gut,'1H tagantung ditiup angin. Maras malihat salawas bujang . pupur cacantung pabila pang kawin . (Baambun pupur).

hngan lihum jangan pang supan, tLrlih balakang higa nang kanan . Amun sama hajat pa.ndiran , kalu pahlt ada jujuran . (Karinah bapanis).

Habi s bulan baganti Safa r. hidupakan bulan si tahun Haji. Pikirakan dihati tahan basa bar. Kalu wrukui imbah bahaji . (Tangannya mahahar sasumping).

Adin g kulihat tulak bajalan. tulak bajalan datangnya bajalan. Ading kuingat ran cak bapasan. h and ak bapasan galang ditangan . (Caga rakan duitnya lima rial) .

Amun pang kawa. kuk awa kan . Asal paham balas ganangan.

BUNGA RAMPAI

Pandan malati, pudak sajati, kambang mawar, kambang campaka. Kambang campaka harum baunya, Badan badiri. handak mancari , sadang batawar, hadang maniba, tatamu balum nang baik rupa.

Kambang culan, campaka Cina, buah kuini dibalah dua, buah mangga , datang di Jawa. Hadang malam , dikira ada, imbah magrib dibaca doa, imbah lsya kahada jua.

Kutampaiyakan nang bunga rampai, ulahan Umbui waktu pangantin; A ding jua parak batatai , lihum dibibir sarasa kawin.

Bunga. rampai , kambang hamburan, bawa sacipir, tudungi kain , kalu kainnya sutra basungkit. Bunga rampai. wadah jujuran , bawa bapandir, balindung Antin 20 ) siku tandanya , umpat bakait.

Bunga rampai dalam tatudung , kam bang rna war di tangah-tangah . Bawa baimbai nang bakakudung , Kaka basabar di tangah rumah .

(Mudahan jua hari jangan hujan Iabat)

Catatan : 20 ) Sebutan terhadap saudara kandun g ibu-bapa atau saudara sepupu di daerah Banjar Kalimatan Selatan, khususnya untuk wanita . Bolch juga diucapkan dengan: Ma An tin, Su Antin. Julak Antin.

SURA T Y ASIJN

Malam Sanaya n duduk diam Ambil Quran waca Bismillah Surat Ya siin waca palahan Hati bimbangjadi tantr am.

Malam Jumah a t mawa ca Quran Mawaca Quran diamalakan Malam Jumahat nang saurangan Duduk diam mangh adap Tuhan.

Malam Jumahat maw aca Quran Mawac a Quran suratul Baqarah Hati ndak sasa t tabalik ama n Karana Allah mamb ari barkah .

Mangaji Quran tadaru s Quran Hamp ai tam at tun tung samua Hidup aman dirid ai Tuhan amun bagawi rajaki ada.

Surat Ya siin, suratur-Rahman Lancari dib aca banyaki doa Supaya hidup dilindungi Tuhan Urang percaya hidup sampuma.

T ASALAH SANGKA

Kusangk a buah pisang manggala, sakalinya buah pisang minurun .

Kusangka sudah ada ampunnya, sakalinya salah mangira takun .

Kusangka buah pisang talas , sakalinya buah pisang raja .

Kusangka sudah bapasangan lawas. sakalinya im bah bapara an haja .

Amun daun !alar buahnya, tampulu urang suka mambari. Amun hakun sabar wan Kakaknya, tampulu lndang baluman jadi.

Umai , pang Indang! Parahakan santan nyiur tuha, santan dijarang digula gula. Padahakan pang lawan uma-bapa, badan basabar satahun dua.

Kusangka buah pisang amas , sakalinya buah pisang mahuli. Kusangka tuah mahadang lawas. sakalinya bujang mahadang janji.

Caricit , burung caricit. caricit bunyinya burung suit . Cariwit , jangan cariwit, amun cariwit diri batambah sakit.

Tasalah sangka wayah badadamaran . Tasalah sangka kita bamaap maapan.

WAPAK

Ayat An-Nissa suratan wapak, wapak eagar sangu bajalan. Hajatku ju a lawa s handak, handak maanjur duit patalian.

Parajahan suratan tuan guru , wapak ulahan ulama Madras. Patalian riringgitan kain balacu . talapak tangan jari baamas .

Parajahan bawapak aksara Quran , kalu ran tainya am as pilihan.

Pakarjaan parak maantar JliJllran. niat maanjur bulan puas;t.

KADULURAN

Tamimpi kagugu ran buah durian. gugurnya balah biginya tahamhur. alamat nangapa hidup sandiri;lll, duduk di lantai mahirup hubur

T;nnimpi kaguh,'llran buah bingkudu. higinya hijau haduri duri. alamat nangapa garangan hiuupku. liur pahit tamakan papari.

Tamimpi kaguguran hintalu hurung. hintalunya pacah isinya habis. alamat nangapa eagar bauntung. atawa diri bakal manangis .

Tamimpi tahi hintang. gugurnya kaawak eli alas dada alamat nangapa garangan dat;.111g. umurku sudah sasain tuha.

Tamimpi malihat bulan purnama cahayanya nyarak di alas kapala. alamat nangapa hidup eli clunia, muclahan jua jadi pang kaya .

Tamimpi malam bulan , cahayanya masuk ka dalam munh1ng. alamat nangapa manimpa badan, muclahan hidup tams baunh1ng.

Ujar: Kalu tamimpi bulan di alas dada. kadulun.1n bauntung saparanakan.

Kalau kaina kaduluran haria , miskin wan kaya kubawa makan .

Kaduluran, kaduluran! Tamimpi kaguguran bulan! Kaduluran , kaduluran! Tamimpi k aguguran bulan!

MUSIM KAMARAU

Urang gunung manurih gatah . 2 1 ) gatah diturih masim kamarau . U rang gunung m angga n t i rum ah. rumah diganti wadah hancau . 22 )

Ha ncau dijamur digantungakan , imbah digantung disimpan pulang . Han ca u gasan manangkap haruan.v) 24 ) imbah han1an iwak sanggang .

Samalam uran g gunung ka kuta . mam bawa iwak hibak sa lanjun g. Samal am jua manukar tambaga, tambaga gasan sa ngkutan gayung .

Kalu gayung gasan manimba , manimba banyu dalam sungai. Kalu untung tu ah tatiba . kawa mandulang amas urai.

Catalan :

Manyad a p karct.

Alat pcnangkap ikan hampir sama lunta .

lkan !!.ahus .

Mirip ikan jda\\at, L"nak ra,an ya .

AMAS SALAKA

Musim kamarau satahun landang, l Satahun landang manunggu hujan . Anak bumng etnak kijang , Tunm ka datar mancari makan.

Hilalang dibetnam banih dikatam, Kacang gumbili tanam panyala . 26 ) Sambi! manunggu banih dikatam. Ka talaga dahulu cari salaka.

Amun suasa dapat ditangguk, Dikumpulakan sajumput dalam pati, Mudahan kaina pirak s<.Jtuyuk, Kawa disimpan dalam lam<Jri.

2 7 Jaka suasa ada di jurang , ) Kada mustahil amas gin Siang malam mambanting tul:tng , Mandulang amas pirak suasa.

C:ttatan :

2 s ) Musi111 p :tllj:tn j.!. Biasan y a LHall!!·oranp di mdakuJ...an p\' ll )'l'!llaian padi

26 ) Sama dell f!:.lll l:tnan t Ji Jawa. lt.lll ;nnan rin }-:all dik \.· rj;tkan.

SL·waktu·waklu L'III;!.s didap :t t lllurni . l'llla'\ ura.i (l'lllas ntuda) . Untuntnya L'llt:" ur:ti (•: ur:ti)

GALUH ANUM

Timang-timang si Galuh Anum. 28 ) Kalu taguring bangun satumat. Datang datang si Galuh Anum. Galuh Anum nang baharakat.

Timang-timang si Gusti A lam , Amun bajalan bulik ka Gunung. Datang datang si Gusti Alam, Gusti Alam nang bauntung .

Timang timang Raden Pangeran . 29 ) Raden Pangeran tutus Diraj<.1. Timang timang Galuh Bangsawan, Raden sagala nang bijaksana.

·Harilah sanja sisanja kuning. Pangawal Raden Pangeran Giri .3 0 ) Jingukilah buyut paluh di kaning, Cangul mahadang barian Gusti.

Kur sumangat:

Ga!uh Anum tatawa. Timang-timang Ra tu Dunia.

Catalan:

28) Setiap orang mendulang emas di mana saja, tidak menyebutkan nama aslinya, tctapi den gan gclar. misalnya: Galuh Anum (Mas muda) , Raden Pangeran (Mas murni}, dan sebagainya. Kalau menycbut emas. in tan suasa, terjadi sial, tidak akan mendapat bend a-bend a mahal yang diharapkan itu .

Kalau sudalt emas didapat, Jalu dipuj a sanjung diucapkan salawat. doa dan scbagainya didaltului dengan membacakan surah Al-1-"atihah.

Sebutan bagi emas yang didapat. PenduJang berjanji kalau dapat akan memclihara emas murni (Andika Mulia) .

ANTA KASUMA

Dulang mandulang dibawah jurang Paluh wan do'a Parang wan cangkul Gawi saharian Da tanglah datang nang gumilang Sapuh wan cupu harang wan baku! lumpan makan .

Kut akuni: Andika Anta Kasuma 3 1 ) Guring dimana, Bajalan kamana Basambunyi di dunia Maka bajanji kita Sa tahun sudah dangsanak handak basua Kimping dada Ramping pinggang nang ada Mak anan k<lda ada Tatanaman banyak binasa . 0 , tawarilah Kaula banda nan g ada .

Kub ari ! Salimu t kain su tra diwangga Samata mata manyambut Ant a Kasuma .

Catalan :

3 I) Bila seo ran g pendulang menyebu t Anta Kasuma, ia sanga tlah mengharapkan adanya ha sil dulan gan biji biji em as murni atau Amas Mulia (24 karaat).

Bila didapat disambutnya dcngan k:!;n wama kuning . Kain cita bela cu yang dicelup dalam wadah air kesumba kuning. Penduiang yang mampu mcnycdiakan kain su tra kunin !!.

PUSAKA UMA

Mulai dini hari hancau dibawa Manangkap iwak dalam talaga Talaga disibak taluk diham Mangira iwaknya banyak di situ.

Mulai siang marnancar matahari Kalihatan iwak timbul bakunyung Hancau diarak ka sana ka mari Iwak dapat gam pang digayung. 32)

lwak sapat , j_alawat, patin , papuyu Sudah ditangkap masuk karanjang Paluh mancucur titik kabahu lwak disambut gayung dilinggang.

Malihat jalawat mata bacahaya Sisiknya bakilat pancar pancaran Sarasa dapat mata salaka 33 ) Sarasa nugaraha amas kuningan .

Mudahan kaina dapat jua Amas intan pusaka Uma .

Catalan :

32) Mudah ditangguk .

33) loy ang kuningan dibuat ceram a, tcmpat bunga, t utup nasi, ccpcr (talalll) dan scba )!ain ya.

NUGARAHA

Bulan Syawal bulan baik 34 ) Bulan bagus kalu bacari Bulan rahasia bulan naik Naik bacari murah rajaki.

Di gunung musim manugal banih 35 ) Di gunung ada paung banih kancana Di gunung rami urang sugih 36 ) Sugih pakulih dapat suasa.

Ka gunung pulang umpat mandulang Ka gunung jua sam bil bahuma Ka gttnung musti sambil badagang Badagang asam. kupi wan gula .

Barakat aku cangkal 37 ) bagawi Barakat aku cangkal bacari Barakat aku cangkal manunti Manunti rajaki nugaraha llahi.

Mudah mudahan rajaki ada Pirak salaka , amas gin suka.

Catatan:

34) Kebiasaan orang Banjar mencari rejeki a tau hendak mendulang selalu mempunyai perhitungan . llmu falakiyah , perbintangan .

Menyemai padi di gunung.

Kaya. Kaya harta a tau kaya cita-cita.

Rajin bekerja . (tidak mengenal putus asa).

RANGGAMAN

Ranggaman, ranggaman wasi ulahan 38 ) Ranggaman, ranggaman batangkai kayu Gasan mangatam banih lakatan. Ranggaman, ranggaman gasan di pahumaan.

Banih lakatan, lakatan hirang Banih lakatan sudah bakambang Banih bkatan tahun nang datang . Handak dikatam banih saurang Tahun ini rata masak mangambang Tahun dudi ditanam pulang.

Tahun nang dudi baandi-andi Andi andi syair bahari Lalakian bihinian rata banyanyi Kalu banyanyi malipur hati .

Malipur hati hidup di gunung Salawas bahuma mancari untung Mandapat untung am as hujung. 39 ) Malipur hati kami nang bingung Manabas hutan mananam jagung Mambawa banih sapuluh Ianjung .40 )

Catatan:

H) Ranggaman sam a dengan ani-ani.

39 ) Emas yang didapat di sebelah gunung.

40) Hasil padi di sawah yang lua snya satu borongan lebih kurang 25 meter persegi. Sapuluh lanjung kira kir a 5 pi kul padi be rsih.

AMAS SA TAIL

Amas satail diulah galang Galang ular kapala naga Amas satail ditawar urang Urang manawar umpat urangnya 41 )

Dimapa hati sadang katuju Galang batatah kumala talu Bila tajadi had ang dahulu Handak bapadah wan Umaku.

Galang am as pusaka Bapant 2 ) Amas ulihan dalam pancuran Karana aku, ading kadua-ang 43 ) Ading nang saikung nikah baluman.

Amas satail dibagi pang dua Sapanggal gasan Adingku ju a Lakas mun jadi bapara haja Jujurannya amas parim ata.

Ca tatan :

41) Mau membeli gelang cmas, tapi syaratnya harus bersama or angnya .

Bapan g, ucapan oran g-or ang gunung asli (misalnya daerah Gunun g Halau-halau , Bayumbun g, Paramasan) . Begitu pula terhadap wanita bujang disebu t !yan g.

Kadua-ang, juga ucapan orang gunung sebagai penduduk asli.

Amas satail ini merupakan pantun (syair) percakapan antara pria dan wanita sesama bujan g.

TALANG

Talang panjang maluncur ka umpat baipang baliku-liku liwat jurang liwat gunung liwat puhun liwat batu-batu talang panjang maluncur ka pancur turun kajurang mambawa banyu banyu gunung banyu gunung maantarakan banyu tatamba haus tatamba dahaga pangganti lapar di gunung urang mamasang pancur pancuran talang jauh mamanjang.

Talang, mangandung banyu. Ada talang. Lumpur purai karangan Talang mambawa karangan satanggup. karangan halus Baik dibasuh di bawah talang Baik talang baik kilangan Kilangan mambawa amas sacuntang.

Amas urai di dalam cupu-cupuan Gilang-gumilang kilap-kilapan Dalam kayu baamas payu dijual saribu Disimpan Uma dalam tataban 4 5 )

Amas urai intan campaka Intan gunung , amas gunung Takumpul andaknya dalam talam Kilap-kilap. Ganal-ganal. Nang baurai banyak Pilih dahulu. Kisar dahulu Cagarakan baulah galang tatah bahari.

Galang batatah ular lidi Kapalanya tatah kapala naga Baratnya satirnbang pirak sabaki Cahayanya mamancar hampai kamuha.

Galang batatah si ular lidi Ular lidi tapaan. Puhun galang batatah kapala naga Naga liang banawa Baratnya sa tim bang jan tung hati Cahayanya kuning amas mulia.

Talang. Biar talang asalnya paring Paring gunung tahan kamarau panjang.

Talang. Talang kami di gunung-gunung Biar talang asalnya paring Paring pancuran banyu gunung Lawas bunyinya bawa amas gurincing Amas bukit , urang Bukit. Gunung Bayumbung 4 6 )

Talang. Dalam talang siapa tahu Amas bigi. Intan parimata Talang panampung untung Untung dalam talang pancuran harta Harta datang tumat gunung.

Talang paring jauh mamanjang Disambung batali paikat Batali timbaran. Jarat-sindrat Kuat-kuat dibabat.

Talang. Talang di kuta lain lagi Lain kuta lain gunung Talang kuta kada batali Talan g kuta kada asli.

Talang. Talang panjang maluncur ka pancur Mambawa banyu tatamba Di gunung -gunung banyak talang Pancuran talang jauh mamanjang Banyak gunanya. Urang gunung mamakainya .

Catatan:

44 ) Air yang ada dalam talang panjang selalu jernih, dingin sejuk diminum .

4 5 ) Merupakan dinding sandaran bila duduk . Perhati.kan setiap Rum ah Banjar Bubun gan Tin ggi, Balai Laki , Gajah Manyusu.

46 ) Nama sebuah gunung di Kabupaten Hulu Sungai Selatan - Kandangan. Penabuh , penyanyi dan penari urang Bayumbun g bcrsarna para pelajar SLP baru-baru ini hadir dalam pesta seni sebagai Duta Seni dari Daerah daerah Tk. II se Kalimantan Se!atan di Rantau.

PALITA

Lampu palita dinyalakan malam buka malam buka hari raya. Lampu dadamaran andaki di palataran batarang barataan.

Malam mulia pasangi Iampu palita andaki sabuting dua. Hari raya malam labaran batarang basuka sukaan tanai amin kepada Tuhan.

Palita

jurang palita panarang hari raya.

jurang pafita 4 7 l

pasangangiakan sabuting dua.

Palita

Palita. Lampu palita. Palita. Banyak gunanya.

PARAK MAGRIB

Simpai baji baulas pitu Balapis pirak tambaga tuha Sampai di sini watas ilmu Habis kahada hari pang sanja

Simpai saharah batali wasi Kalu isinya barangkap rangkap Hampai sudah nyanyi bahari Hinggan di sia hari pang kadap .

Amun ada buah di dahan Tukun pindua gugur sabigi Amun ada tuah di badan Tahun kaina batamu lagi.

Nyanyian ini, nyanyian Banjar Asal-usulnya pantun bahari Paampihan nyanyi ahir balajar Asal-usulnya buku nyanyi .

Parak magrib waktu sambahyang Buku nyanyi singkap disimpunakan Suara urang bang tadangar lantang Kita basingsat mambasuh badan.

Nyanyian ini, nyanyian Banjar Hampai di sini babuku nyanyi Nyanyian ini, nyanyian Banjar Sadang sudah nang maampihi .

(Ampih nyanyi parak magrib. Sapih bunyi hilang gaib)

8-4- 78

•. ., 6p BALAI PUSTAKA - JAKARTA

4 7) Pelita.

Pelita bermacam-macam , ada pelita sumbu minyak tanah, ada terbuat daripada damar, lilin. Pada malam salikur (21 Ramadlan) dan malam pertama ldul Fitri , lamanya hingga tiga malam berturut-turut lampu-lampu pelita aneka ragam selalu dipasang di pelataran rumah, juga di halaman dan jalanan_ Malam demikian disebut : "Malam Badadamaran " .