Baca PDF (OCR): Pathokaning Nyekaraken

195 halaman · teks PDF berhasil diekstrak tanpa OCR · 2 mnt 13 dtk

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Pathokaning N)rekaraken
  2. PATHOKANING NYEKARAKEN
  3. P ATHOKANING NYEKARAKEN
  4. KATA PENGANTAR
  5. PENGANTAR
  6. DAFTAR lSI
  7. 1. URAIAN TENT ANG NY ANYIAN
  8. 2. YANG MENJADI POKOK/DASAR ORANG YANG HENDAK MENY ANYI
  9. 3. GURULAGU DAN GURUWICALAN
  10. Dandanggula
  11. Dangdanggula
  12. 4. HAL PEMISAHAN/PEMUTUSAN
  13. Dandanggula
  14. S. KALIMAT
  15. Dandanggula
  16. 6. BAHASA
  17. 7. PENGGUNAAN BAHASA KAWI
  18. 8. PURWAKANTI
  19. 9 . KESUSASTRAAN
  20. 10. PENEMPATAN PADA x)
  21. Dengan cara gancaran {bacaan)
  22. Padapupuh
  23. 11. KALIMAT SEBAGAI TANDA DIMULAINYA LAGU
  24. DANDANGGULA
  25. I. Sarkara
  26. U. Manis
  27. III. Madu
  28. IV. Hartati
  29. V. Dandang
  30. VI. Guladrawa
  31. SIN OM
  32. I. Sinom
  33. II. Anom
  34. UI. Taruna
  35. N . Srinata
  36. V. Ron kamal
  37. VI. Pangrawit
  38. VII. Logondhang
  39. ASMARADANA
  40. I. Kasmaran
  41. II. Brangti
  42. Ill. Kingkin
  43. IV. Dana
  44. KINANTHI
  45. I. Kanthi
  46. II. Kinanthi
  47. PANGKUR
  48. I. Kapungkur
  49. U. Kur
  50. Ill . Yang maksudnya mengkeraken (mem belakangi)
  51. DURMA
  52. I. Mundur
  53. MIJIL
  54. I. Wijil
  55. MAS KUMAMBANG
  56. I. Kumambang
  57. PUCUNG
  58. I. Pucung
  59. II. Cung
  60. JURUDEMUNG
  61. I. Juru
  62. U. Mung
  63. Ill . Jurudemung
  64. WIRANGRONG
  65. I. Wirnngrong
  66. BALABAK
  67. I. Balabak
  68. GAMBUH
  69. I. Gambuh
  70. DUDUKWULUH
  71. I. Anduduk
  72. U. Megat
  73. 01. Truh
  74. GIRlS A
  75. I. Girls
  76. 12. KALIMAT ABA-ABA PENGGANTI LAGU
  77. Dandanggula
  78. Sin om
  79. Asmaradana
  80. Kinanti
  81. Pangkur
  82. Dunn a
  83. Miji1
  84. Pucung
  85. Maskumarn bang
  86. Wirangrong
  87. Balabak
  88. Garnbuh
  89. Dudukwuluh atau Megatruh
  90. Girisa
  91. 13. CORAK LAGU TERHADAP ILMU
  92. Cukilan buku suluk Sumendi, buku agak kuno Asli dari R. Rangga Wirowongso
  93. 14. CORAK NY ANYIAN TERHADAP PELAJARAN
  94. Pethikan buku Salokatama , karangan Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV di Surakarta
  95. 15. DAYA TARIK PERENSAN DALAM NYANYIAN
  96. 16. NYANYIAN SEDERHANA
  97. 17. NY ANYIAN T ANPA BAHASA KAWI SAMA SEKALI UNTUK BACAAN ANAK
  98. 18. PANEMBRAMA
  99. Panembrama sebagai pujian Abdidalem Kalang diiringi dengan gendhing Srikastawa, Pelog Pathet Barang
  100. Kondisi di Kawedanaan Pangrambe serta Panembramanya
  101. 19. NAMA SAMARAN
  102. 20. CANDRASANGKALA DI DALAM NY ANYIAN
  103. 21. WATAK NY ANYIAN ATAU YANG MENYUSUN
  104. 22. TEKA-TEKI
  105. 23.PANTUN
  106. PATHOKANING NYEKARAKEN
  107. BEBUKA.
  108. ISINIPUN
  109. 1. SESORAH DAB SEKARAN
  110. 2. INGKANG DADOS TATARANIPUN TIY ANG BADHE NYEKARAKEN
  111. 3. GURULAGU LAN GURUWICALAN
  112. Dhandhanggula .
  113. Dhandhanggula
  114. 4. BAB PEDHOTAN
  115. Bebukanipun serat Wulangreh , anggitandalem lngkang Sinuhun Paku Buwana kaping IV. Dhandhanggula
  116. Bebukanipun serat Lokapala, karanganipun Raden Ngabei Sindusastra. Dhandhanggula
  117. Bebukanipun serat Rama, karanganipun R.Ng. Jasadipura . Dhandhanggula
  118. Bebukanipun serat cemporet, karanganipun Raden Ngabei Ranggawarsita . Dhandhanggula
  119. Serat rerepen anggitandalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV, ing Surakarta. Dhandhanggula
  120. Slisir mareng tenggereng, karanganipun lramenggala, kalebet sekaran ingkang anem piyambak. Dhandhanggula
  121. Dhandhanggula
  122. 5. UKARA
  123. Dhandhanggula
  124. 6. BAB BASA
  125. 7. BAB P ANGANGGENIPUN BASA KA WI
  126. 8. PURWAKANmi
  127. 9. KASUSASTRAN
  128. I 0. P ANGANGGENING P ADA
  129. Pola padasekar ingkang namung ngangge padalungsi ing pungkasan.
  130. Manawi miturut sapunika
  131. Caranipun gancaran
  132. Padapupuh
  133. 11. UKARA SASMIT A WIWITANING SEKAR
  134. DHANGDHANGGULA
  135. I. Sarkara
  136. IV. Hartati
  137. V. Dhandhang
  138. VI. Gu1adrawa
  139. SIN OM
  140. I. Sinom
  141. II. Anom
  142. IV. Srinata
  143. V. Ron kamal
  144. VI. Pangrawit
  145. VII. Logondang
  146. ASMARADANA
  147. I. Kasmaran
  148. II. Brangti
  149. IV. Dana
  150. KINANmi
  151. I. Kanthi
  152. II. Kinanthi
  153. PANGKUR
  154. I. Kapungkur
  155. II. Kur
  156. Ill. Ingkang tegesipun mengkeraken
  157. DURMA
  158. I. Mundur
  159. MIJIL
  160. I. Mijil
  161. II. Wiyos
  162. III. Rarasati
  163. MAS KUMAMBANG
  164. I. Kumambang
  165. PUCUNG
  166. I. Pucung
  167. D. Cung
  168. JURUDEMUNG
  169. I. Juru
  170. II. Mung
  171. WIRANGRONG
  172. I. Wirangrong
  173. BALABAK
  174. I. Balabak
  175. GAMBUH
  176. I. Gambuh
  177. DUDUK.WULUH
  178. I. Anduduk
  179. II. Megat
  180. GIRlS A
  181. I. Girls
  182. 12. UKARA SASMITA SANTUNING SEKAR
  183. Dhandhanggula
  184. Sin om
  185. Asmaradana
  186. Kinanthi
  187. Pangkur
  188. Dunn a
  189. Mijil
  190. Pucung .
  191. Maskumarnbang
  192. Wirangrong
  193. Balabak
  194. Gambuh
  195. Dudukwuluh inggih Megatruh
  196. 13. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG NGELMI
  197. Pethikan serat suluk Sumendhi, serat ragi kina
  198. Asli saking R. Rangga Wirowongso
  199. 14. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG PIWULANG .
  200. Pethikan serat Salokatama, anggitandalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV ing Surakarta
  201. Pethikan saking Pusakajawi Desember 1922 taun I angka 3
  202. 1 S. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG PEPRENESAN
  203. 16. SEKARAN PRASAJA.
  204. 17. SEKARAN INGKANG TANPA KAWI BABARPISAN KANGGEWAOSAN LARE
  205. 18. P ANEMBRAMA
  206. Panembrama minangka pamujinipun abdidalem Kalang kabarung ing gendhing Srikastawa, pelog pathet barang
  207. Kundhisi kawadanan Pangrembe dalah panembramanipun
  208. 20. CANDRASANGKALA WONTEN lNG SEKAR
  209. 21. WATAKING SEKAR UTAWI INGKANG NGANGGIT
  210. 22. W ANGSALAN
  211. 23. GURITAN

.. ... l J 1 l ,,

Pathokaning N)rekaraken

Milik Oepanemen P dan K Tid ak diperdagangkan Untu k umum

R. Hardjowirogo Sulistij o HS

PATHOKANING NYEKARAKEN

L------ - _· - ·-· .: .. ' .· -T . I T ·--·r(
4 JUN 1983588

PPS/ Jw/38179 Milik Dep. P dan K

P ATHOKANING NYEKARAKEN

Karangan R. HARDJOWIROGO

Terjemahan SULISTIJO HS

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PROYEK PENERBITAN BUKU BACAAN DAN SASTRA INDONE SIA DAN DAERAH Jakarta 1980

Diterbitkan kembali seizin PN Balai Pustaka BP No. 1805 Hak pengarang dilindun gi undang-undan g

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karyakarya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jjwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang .

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya .

Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, hila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra -sastra daerah itu . Kita yakin bahwa segala sesuatunva yang dapat tergali dari dalamp.ya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu , ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia .

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas .

Jakarta, 1980

Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah

PENGANTAR

Buku Pedoman Menyanyi cetakan yang ke-2 ini disalin dengan menggunakan tulisan Latin, maksudnya agar buku tadi bisa merata dibaca oleh orang banyak, karena huruf Latin itu lebih luas. Dan lagi yang dikehendaki dalam penyalinan dengan huruf Latin itu tidak akan mengkhawatirkan bagi kehendak pendidikan , keterangan, dan lain-lainnya . Walaupun bagi yang perlu dan tidak bisa dirobah , juga masih dilestarikan seperti lugunya .

Kecuali itu, isinya pun dirobah agar supaya lebih luas dalam pengetahuan hal nyanyian , misalnya Pedoman Nyanyian Sederhana, nyanyian yang tanpa bahasa Kawi sama sekali dan perobahan-perobahan lainnya .

Pengarang

DAFTAR lSI

I. Uraian Tentang Nyanyian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II 2. Yang Menjadi Pokok / Dasar Orang yang Hendak Menyanyi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 3. Gurulagu dan Guruwicalan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. Hal Pemisahan / Pemutusan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 5. Kalimat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 6. Bahasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 7. Penggunaan Bahasa Kawi . ....... ........ . . .. . . .... 36 8. Purwakanti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 9. Kesusastraan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 10. Penempatan Pada X) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 11 . Kalimat Sebagai Tanda dimulainya Lagu . . . . . . . . . . . . . . 46 12. Kalimat Aba-aba Pengganti Lagu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 13. Corak lagu Terhadap Ilmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 14. Corak Nyanyian Terhadap Pelajaran . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 15. Daya Tarik Perensan Dalam Nyanyian . . . . . . . . . . . . . . . 69 16. Nyanyian Sederhana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 17. Nyanyian Tanpa Bahasa Kawi Sarna Sekali untuk Bacaan Anak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 18. Panembrana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 19. Nama Samaran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 20. Candra sangkala di Dalam Nyanyian . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 21 . Watak Nyanyian atau yang Menyusun . . . . . . . . . . . . . . . . 97 22. Teka-teki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 23. Pantun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102

1. URAIAN TENT ANG NY ANYIAN

Masyarakat Jawa pada umumnya gemar akan lagu (nyanyian), ciri-ciri bahwa buku-buku Jawa yang baku, tulisan/karangan masyarakat Jaw·a, hampir seluruhnya ditulis dengan tembang (nyanyian), jarang sekali yang merupak an suatu tulisan yang merupakan bacaan seperti buku cerita biasa. Akan tetapi bagi para penulis buku dengan nyanyian, tidak semua mahir dalam hal nyanyian , tandanya bahwa buku-buku dengan nyanyian tadi, apabila dibaca sangat berkesan di hati. Ada yang enak didengar dan menarik hati dan juga bisa menjemihkan pik.iran. Ada pula yang perasaannya tidak enak, gelap dalam pikiran dan menjemukan hati . Nyanyian yang enak didengar selanjutnya mesti disebut baik , dan yang tidak enak didengar disebut jelek . Enak dan tidak enaknya nyanyian itu pasti ada sebab-sebabnya . Dengan cara membuktikan serta membandingkan susunan nyanyian yang enak maupun tidak enak didengar, itu bisa ditemui sebab-sebabnya yang menyebabkan enak tidaknya nyanyian tadi , yang akhirnya bisa menjadikan suatu pegangan bagaimana yang sebenarnya nyanyian yang baik, yaitu yang enak didengar tadi . Setelah kita ketahui tentang pedoman nyanyian yang baik, jelas bahwa menyanyikan lagu itu tidak mudah.

Terkadang ada orang yang tidak mengerti pada pedoman bagaimana menyanyikan suatu nyanyian , namun demikian nyanyiannya masih terlihat baik apabila kita telusuri ketepatannya dengan pedoman hanya meleset sedikit sekali. Sebaliknya bagi orang yang mengerti pada pedoman menyanyi belum tentu baik menyanyikannya .

Melihat keadaan yang demikian tadi, jelaslah bahwa orang yang bisa menyanyi secara baik itu sudah mempunyai /membawa dasar. Jadi , orang yang sudah mempunyai dasar-dasar itu bisa menyanyikannya , rangkaian kalimat di dalam lagu bisa disebut sudah menjiwai , tidak perlu dibuat-buat, walaupun bagaimana tetap enak. Sebaliknya , bagi orang yang tidak mempunyai dasar menyanyi, walaupun dalam melaksanakan/melakukan menyanyi itu benar sesuai dengan pedoman dan lengkap dengan kata-katanya, juga walau mempergunakan sanjak, nyanyiannya tadi belum bisa dinamakan/disebut baik.

Walaupun pedoman menyanyi dalam buku ini masih jauh untuk mencukupi kebutuhan, tetapi sudah bisa dikatakan bisa untuk dipergunakan sebagai ancar-ancar.

Kalau dilihat dari penjelasan tersebut di atas tadi, maka hanya sedikit saja yang diperlukan dalam isi buku tentang pedoman menyanyi, akan tetapi sebenarnya tidaklah demikian, sebab dalam pedoman tersebut bagi orang yang mempunyai dasar menyanyi dapat memudahkan dalam mempelajari suatu nyanyian . Dan bagi orang yang belum mempunyai dasar menyanyi juga sangat berguna sekali, sebab akan bisa untuk dijadikan pegangan dalam meneliti nyanyian yang baik, yang mana perlu dipelajari untuk mengasah (mem beri penerangan) akan perasaan pada keampuhan nyanyian tersebut.

Bagi siapa saja yang ingin belajar tentang pengetahuan menyanyi sudah dapatlah dimengerti akan pelajaran di atas, maka anda akan terns berkata dalam bati bahwa menyanyi itu tidaklah mudah, dan tidak bisa meyakinkan bahwa orang yang bisa menguasai pedoman itu terns bisa menyanyikan dengan baik. Jadi, adanya nyanyian yang baik hanya tergantung bagi penciptanya, apa lagi kalau ada keterangannya.

2. YANG MENJADI POKOK/DASAR ORANG YANG HENDAK MENY ANYI

Orang yang hendak mulai belajar menyanyi itu pertama-tama harus sering membaca buku-buku bacaan, apa lagi bisa mengerti dan mendalami satu-satu buku bacaan yang diba ca. Perlunya mengerti bacaan tiap buku, adalah :

1. Menjadi terbiasa dan mengerti akan gurulagu dan guruwicalan (dasar irama dan dasar sukukata) pada setiap nyanyian .

2. Mengetahui baik buruknya kalimat.

3. Mengetahui sifat nyanyian.

4 . Mengetahui benar salahnya kalimat.

5. Mengetahui bahasa Kawi yang biasa untuk nyanyian.

Terbiasa pada gurulagu (not nyanyian) pada suatu nyanyian itu bisa menumbuhkan rasa enaknya pada dong-ding , lalu bisa merasakan kepada kebenaran gurulagu, guruwicalan , dan pedotan .

Baik buruknya kalimat akan terasa apabila orang sudah memahami akan buku-buku bacaan. Terasanya disebabkan dari hasil pertirn bangan di sana dan di sini, dan kemudian tahu akan sanjaknya , keadaan sifat nyanyian , guruwicalan, dan kata-kata sandinya.

Diketahuinya sifat-sifat nyanyian (lagu), akan bisa membuat kreasi atau gaya agar pantas dan sesuai pada tempat-tempat di mana letak ket epa tan lagunya. Umpaman ya lagu Dunna, diperuntukkan apabila sedang dalam pertempuran .

Benar salahnya kalimat itu bisa dilihat pada tempat baitnya.

Mengetahui bahasa Kawi itu, bisa menempatkan kalirnat yang enak, sebab bisa diperhatikan/diteliti pada adanya bahasa Kawi yang sering dipakat (dilalui).

Penjelasan tersebu t di atas itu, hanyalah sebagian besar saja, sedangkan uraian-uraiannya yang lebih lengkap lagi akan dijelasnanti. Sedang perlunya yaitu hanya agar mem biasakan membaca , orang yang mempelajari (belajar) menyanyi , walaupun sudah tahu pedomannya , tetapi tidak mengerti dan tidak memahami buku-buku bacaan , ya tidak akan bisa baik jika tidak menghafalkan. ·

3. GURULAGU DAN GURUWICALAN

Walaupun orang sudah meng erti akan gurulagu (irama), tetapi belum mengerti akan guruwicalan , pada waktu menyan yi sering ada kekurangan dan kelebihan, yang dipegang hanya pada iramanya saja. Dengan berpegang seperti itu adalah disebabkan karena hanya belum mengetahui pada pedoman guruwicalan. Tetapi di jaman sekarang, seburuk-buruknya nyanyian , juga masih mempunyai gurulagu (irama) , karena gurulagu itu masuknya pada pikiran adalah lebih dahulu . Meskipun orang tidak mengenal tulisan , tidak mempunyai hafalan , tetapi mengerti pada gurulagu , misalnya Dandanggula, ya lalu bisa bersenandung :

aninunong aninong unaning ,

aninunong aninong ununa , (pada akhir legena biasa diucapkan : nong) ,

uninanong uninane ,

unong aning unanung ,

aninanong uning unaning,

aninong aning una,

aninong unanung ,

aninunong aninuna,

aninunong aninong anong unaning,

unong aning ununa .

Bersenandung seperti itu bisa dikatakan sudah menduduki gurulagu dan guruwicalannya.

Adapun pada gurulagu itu , apabila sampai terpeleset jatuh pada lain tempatnya, akan terasa tidak enak sekali. Tetapi akan keterlaluan sekali apabila ada nyanyian yang sampai gurulagunya seperti itu .

Ada hafalan yang sudah umum , yang gurulagunya sangat meninggi (melonjak) , yang mana sudah tidak boleh direndahkan , yakni sebagai berikut:

Patute tas mbabar anyar , (bagi huruf Latin , dayasastra itu mudah lalu diwujudkan cukup, yaitu kata mbabar, bila huruf Jawa hanya tertuHs pada huruf ba lagu (saja).

miyos kakung wamane langkung pekik ,

dregang-dregang tiru biyung ,

nanging njaluk layangan , (kata njaluk kalau di huruf Jawa memakai daya sastra jalu k).

nututi layangan pedhot ,

Bait yang terakhir itu tidak enak sekali, sebab salah, seharusnya jatuh legena (a), malah jadi taling tarung (a jadi o). Sedangkan pada guruwicalan ada yang lebih, tetapi belum diceritakan di sini.

Jadi , gurulagu itu patokannya apabila hendak mengetahui irama pada tiap-tiap nyanyian yang di tiap padalingsa di dalam padasekar .

Sedangkan hal guruwicalan itu pokok utama yang harus diketahui bersama dengan gurulagu , sebab guruwicalan itu menerangkan tiap sukukata di dalam tiap padalingsa ; hitungannya harus tepat seperti apa yang menjadi keharusannya , apabila sampai kurang ataupun lebih , di samping rasanya pada pendengar tidak enak, juga sangat mengecewakan terhadap nyanyiannya . Kurang atau lebihnya guruwicalan itu sering ditemui pada orang yang sedang mencoba-coba membawakan nyanyian, tetapi pada umumnya lebih , ditemuinya seperti tersebut tadi barangkali disebabkan dari kurang/tidak terbiasa. Adapun perincian guruwicalan akan dijelaskan pada pelajaran bab pedotan .

Di dalam buku-buku bacaan, hampir tidak ada guruwicalan yang kurang a tau lebih , sebab sudah diteliti benar-benar .

Adapun bukti-bukti guruwicalan yang tidak mengikuti pedoman, banyak yang mempergunakan hafalan lama (kuno) , seperti yang telah disebut pada uraian tentang nyanyian pangkur di atas, padalingsa yang kelima : nora ketang sun rewangi menek gurda luwih luhur. Itu kelebihan empat suku kata.

Selain itu ada lagi seperti:

Dandanggula

Semut ireng anak-anak sapi,

kebo bungkang nyabrang kali bangawan, (lebih satu suku kata) ,

keyong gondhang cerak sungut e, (lebih satu suku kata),

timun wuku godhong wolu , (lebih satu suku kata) ,

Surabaya geger kepati ,

ana wong ngoyak macan,

den wadhahi bumbung ,

alun-alun Kartasura ,

gajah meta cinancang wit sidaguri ,

patinya cineker ayam. (lebih satu suku kata).

Nyanyian seperti itu kent ara bahwa cara menyanyikannya hanya mengam bil dari pedoman gurulagu , sebab gurulagu itu bagi orang yang tidak memperhatika n pada guruwicalan, walau sudah lebih dari beberapa suku kata , ya akan diteru skan saja, yang dikejar hanyalah pada dong-ding saja.

Dangdanggula

Ayam cemeng wulunira ingkang mubal putih , (lebih dari satu

simbok nganten mesema sadhela,

suku kata) ,

kinarya tulak brangtine,

pari nom tinutu tanggung , (lebih satu suku kata).

Nyanyian di atas itu hanyalah mengejar gurulagu saja, tetapi nyanyiannya itu mendasarkan benarnya kalimat , sebab yang mubal putih itu : wulunira . Dapatnya kalim at: ayam cemeng wulunira ingkang mubal putih itu adalah tulak. Parinom tinutu tanggung, memang itu enak jika dirobah : pari tinutu tanggung, persis tidak lebih satu suku kata pun , tet api apa yang diinginkan bertentangan, sebab yang dimaksud tanggung itu di waktu nutu pari, belum menerangkan pari (padi) apa, dan belum jelas yang dikehendaki kalimatnya . Ketika yang ditutu pari enem (ditumbuk padi muda), baru bisa dimengerti bahwa maksudnya adalah emping , maka ditebusnya dengan: sim bok nganten pi pine ramping.

Adapun pedoman gurulagu dan guruwicalan nyanyian maca16

pat, sekar tengahan (nyanyian pertengahan) , maupun sekar ageng (besar) yang pada umumnya disatukan dengan nyanyian macapat , seperti di bawah ini:

barisjatuhN a m a Dalam Gurulagu Guruwicalan Keterangan Nyanyian baris jatuh juml. sk kataKeterangan
1. Dandanggula 1 1012i10
3e3 e 8 Sebagian ada yang jatuh taling-tarung tapi
tidak karuan, dinamak.an satah. Sedangk.an jatuhnya taling, bila pada nyanyian , jangan sampai jatuh panambang, sedapat-dapat jatuh pada lingga taling. Bisa saja tidak seperti itu, asal jangan
sandhangan SUJlra itu adanya pada huruf Latin: a = legena ;i = wulu ; e =
a = legena ;i = wulu ; e =
ling; u = suku: o
taling; u = suku; o = taling tarung ; e = pepet .
4u
5i9
6a7
7u6
8a8
1012
2. Sin om 1 a 81
2i
3a8
4i8
5i7
6u8
7a7
8i8
9a12
9a12
NyensionbarisGuauuag Guruwicalan
3. Asmarandana 1 81i8
2a8
3e
a tau
0
4a8
5a7
6u8
a8
4. Kinan ti I u 8u8
2i8
3a8
4i8
5a8
6i8
5. Pangku r 1 a 8a8
2i1
3u8
4a7
5u2
6à8
7i8
6. Durma l a 121a2
2i7
3a6
4a7
5i8
6a5
7i7
7. Mijil 1 10i10
4406
3e10
4i10
5i6
6u6
8. Pucuu2anya pada gaya la-
2a6, jatuhnya pada pa-
3i8lingsa ketiga juga
4a2eh jatuh ulu, ta
atau taling-ta

4 a 12 bo1eh jatu h u/u, taling a tau taling-ta18

NyanylajatuNama Dalam Gurulagu Guruwicalan Keterangan Nyanyian bar is jatuh juml. sk ka taKoteo
rung. Tetapi di jam an sekarang tida.k, hanya jatuh wulu, dan pada bait pertama cliputus empat suku kata baris pertama jatuh suku, itu yang sudah biasa
9. Jurudemung 1 fl. 81a8
382 u 8 Sekar tengahan sering
3u83 u 8 disatukan dengan se·
4a84 a 8 kar macapat.
5u8
68
8
Wiran10. Wirangrong 1 8 Sekar tengahan sering
disatukan deng
1802 0 8 clisatuka n dcn gan se3 u 10 kar macapat.
10kar macapat.
6
7
BalSaken tonge
1. bal11. Balabak 1 a 12 Sekar tengahan sering
2 e 3 disatukan dengan se3 a 12 kar macapat.
12kar macapat.
1
Schntrak
2. G12. Gambuh 1 u 7 Sekartengahan, biasa2 u 10 nya sudah dian ggap
1kar macapai gga
123 12 sekar macapat. Gam4 u 8 buh yang umum dise ·
u8it yang umum dis
85 0 8 but/ dinamakan gam· buh yang ke-4, sedang
13. Dgam buh tadi semua ada delapan macam.
juwulun13. Dudukwuluh 1 u 12 Sekar tengahan biasajuga Megatr uh 2 8 nya sudah dianggap
3 u 8 sekar macapat.
sekar macapat.
44 8
4
Nyanyan Daam sGjaulag uNama DaJam Gurulagu Guruwicalan Keterangan Nyanyian baris jatuh juml. sk kataKeterangan
14. Girisa5105 0 814. Girisa 1 a 8 Sekar ageng, ·biasa2 a 8 nya digunakan pada
4. Ginsa2a8
2a。ya digunaka
3a83 a 8 maca pat.
44 a 88
55 a 88
6a6 a 8
7a8
8a8

Yang tersebut di atas itu pada biasanya dipergunakan di buku-buku bacaan .

4. HAL PEMISAHAN/PEMUTUSAN

Orang menyanyi , bila dapat menempatkan pada pedoman yang dua macam, yakni gurulagu dan guruwi calan, sudah bisa dianggap bahwa ia bisa melaksanakan /bertindak . Tetapi apabila kalimatnya belum sesuai dengan pemutusan kata , nyanyiannya masih dianggap kurang enak, sebab pemutusan kata itu yang diperlukan di mana letak berhentinya nafas (pengaturan nafas). Jadi, umpama berhentinya nafas sampai memutuskan kata , walaupun tidak salah kalimatnya , tapi lancar dalam mem baca , maka rasa nyanyiannya jadi kurang enak didengar.

Sebenarnya , apabila kita telusuri, walaupun nyanyi an para ahli pun ada yang tidak menepati/mengikuti ped oman dari pemutusan . Barangkali yang seperti itu hanyalah dari tidak memikirkan pada pedom an saja, tapi sudah terbiasa dan terasa pada sifat dari nyanyian itu , maka nyanyiannya pun tetap baik saja.

Hanya bagi orang yang menyanyikan , biasanya bila sudah terlalu banyak, sering ada yang meleset. Tetapi bagi orang yang sudah biasa, sejatuh-jatuhnya irama tentu banyak yang menempatkan/menggunakan pemutusan kata , sebab dalam membuat atau menyusun kalimatnya sudah tepat , namun demikian pada tempat pemutu sannya itu bila hanya dibaca seperti membaca buku, tempat-tempatnya tetap enak saja, selain itu juga untuk anggerong (menyanyikan bersama di antara nyanyian yang pokok), itu pasti terasa lancar , sebab nikmatnya (enaknya) gerongan itu apabila pemutusan katanya mengikuti seperti caranya pemutusan di sandiasma .

Adapun perincian/bagian-bagian pemu tusan kata itu , seperti tersebu t di bawah ini.

Padalingsa (baris) yangjumlah suku katanya lima, bisa dipu - tus/dipisah 3.2 atau 2.3 .

Pada/ingsa (baris) yang banyak suku katanya enam , bisa diputus/dipisah 3.3. atau 2.4.

Padalingsa (baris) yang jumlah suku katanya tujuh , bisa di21 putus/dipisah 3.4 atau 2.3 .2.

Padalingsa (baris) yang jumlah suku katanya deiapan , bisa diputus/ dipisah 3.3.2 atau 3.2.3 .

Padalingsa (baris) yang jumlah suku katanya sembilan, bisa diputus/dipisah empat, selanjutnya diuraikan seperti pada pemutusan suku kata lima.

Selebihnya dari sembilan, sesudah diputus / dipisah empat dahulu, selanjutnya diputus menurut kelebihannya.

Karena pedoman pemutusan/pemisahan tadi tidak hanya satu macam saja, maka bagi orang yang hendak menyanyikan bisa memilih seenaknya , dan bagi perincian suku kata juga tidak menyulitkan kalimat-kalimatnya .

Tetapi bagi nyanyian yang mempergunakan sandiasma, pemutusan kata agak menyimpang , seharusnya tetap , apabila : Padalingsa yang jumlah suku katanya enam , pemutusannya 2.4.

Yangjumlah suku katanya tujuh, pemutusannya 3.4 .

Yangjumlah suku katanya delapan , pemutusannya 4.4 .

Selebihnya dari delapan suku kata , pemutusannya empat dahulu , selanjutnya seperti tersebut di atas.

Melihat keadaan (isi) buku-buku lama, karangan para pujangga atau para ahli, kekurang tepatnya pemutusan hanya sedikit sekali, jadi semua sudah hampir menggunakan pedoman . Oleh sebab itu , bagi siapa saja yang ingin belajar menyanyi, walaupun belum bisa, tentu akan bisa mengerti atau bisa memperhatikan (meneliti) dan selanjutnya bisa merobah bagaimana yang benar cara pemutusannya , uraiannya bisa mengambil dari pedoman yang tersebut di atas .

Karena pedoman menyanyi dalam hal pemutusan/pemisah - an ini baru ditemui pada jaman sekarang, jadi semua sudah memikirkan bahwa buku-buku lama yang ditulis dengan nyanyian itu tidak baik , sebab baik buruknya nyanyian yang perpegang pada pemutusan itu memang belum terpikirkan , jadi diketahuinya hanya ada pada baik buruknya kalimatnya . Baik buruknya kalimat tadi bisa dilihat dari lama atau barunya buku . Adapun penjelasannya seperti di bawah ini.

Pembukaan dari buku Panji Angreni yang sudah berumur lebih dari seratus lima puluh tahun . Kinanti :

Dan purwakaning angapus,

mwang anreh gita tan saking,

pratameng Kawi grendaka ,

ya maka pangaksamaning ,

para sujana jumena ,

patapning jam aka gendhing .

Nyanyian di atas itu kalimatnya kaku , bahasa Kewinya tidak dilalui , pemutusannya tidak berpegang pada pedoman , jadi, yang tercakup hanya guru/agu dan guruwica/annya. Kalau di jaman sekarang sudah tidak ada pilihannya . Tetapi ciri-ciri dari buku lama kelihatan jelas sekali. Itu menandakan bahwa keadaan pada waktu itu berbeda sekali dengan keadaan jaman sekarang, oleh karena itu dalam liku-likunya susunan kalimat , variasi susunan , dan lainlain untuk jaman sekarang ini sudah tidak berkenan di hati.

Pembukaan buku Wulangreh, karangan Paku Buwana IV, Dandanggula :

Pamedhare wasitaning ati ,

cumanthak a aniru pujangga,

dahat mudha ing batine ,

nanging peksa ginunggung ,

datan weruh akeh ngesemi,

ameksa angrumpaka ,

basa kang kelantur,

tutur kang ketula-tula,

tinalaten rinuruh kalawan ririh ,

mrih padhanging sasmita .

Nyanyian itu sederhana sekali, hampir tidak ada bahasa Kawinya , pemutusannya sudah benar semua . Melihat nyanyian itu , bagi orang yang menyanyikan , walau hanya menggunakan kata-kata yang biasa juga enak dirasakan , jika tetap berpegang pada pemutusan kata-katanya .

Pembukaan buku Lokapala , karangan Raden Ngabei Sindusastra . Dandanggula:

Rebo Epon panitraning manis,

Jumadilawal Jimmawal warsa, enjang ping wolulikure,

kaneming Julungpujut,

Sri tumurun anuju Dadi,

Paningron Sang Hyang Yama,

Ijrah Nabi Sewu,

rong -atus wandasa gangsal,

sinangkalan: Wiku misik swara tunggil ,

neng barisan Pijenan .

Nyanyian di atas itu sudah menggunakan jalinan kata-kata Jawa di jaman sekarang, pemutusan katanya hanya salah satu, pada padalingsa kedua (baris kedua). Kalimatnya serba sederhana, dan selanjut nya tulisan pada serat Lokapala tadi baik , gerak-geriknya menyenangkan hati. Sedangkan kesalahan pada pemutusannya tadi hanya disebabkan terpaksa menggunakan kata yang bersuku kata lima .

Pembukaan Serat Rama, karangan R.Ng. Jasadipura. Dandanggula :

Tabuh sapta nujwa Buda Manis,

wulan Sura kaping tigang dasa,

ing mangsa kapat wukune ,

Kurantil Je kang taun,

Sirneng tata pandhita siwi,

sangkala duk manurat ,

agnya Maha nurun ,

mangun langening carita,

cari tane Bethara Rama ing Kawi ,

jinarwakken ing krama.

Nyanyian di atas itu sebenamya sama dengan Serat Lokapala.

Pembukaan Serat Cemporet , karangan Raden Ngabei Ranggawarsita . Dandanggula :

Song-song gora candraning artati,

lir winedyan saraseng parasdya,

ringa-ringa pangriptane,

tan darbe labdeng kawruh,

angruruhi wenganing budi,

kang mirong ruhareng tyas, jaga angkara nung, minta luwaring dhuhkita, aywa kongsi kewran lukiteng kinteki, kang kata ginupita.

Nyanyian di atas itu sudah tidak mengecewakan, luwesnya kata dan enaknya pemakaian bahasa Kawi pantas menjadi teladan. Buku Rerepen, karangan Kangjeng Gusti Pangeran Adipati

Arya Mangkunagara IV, di Surakarta. Dandanggula : Rengating tyas rinapih rinepi , rinumpaka sinawung sarkara , wewangsalan karemene, dhuh babo roning pantun, ancur pethak tumraping cannin, saya lami karasa, kalabang sumunu , nora rena ing tyasingwang, benthik wreksa atmajeng Sentanu resi, tan jenak aneng wisma . Nyanyian itu mirip dengan pembukaan buku Cemporet. Silisir Mareng Tenggereng , karangan Iramenggala, termasuk

nyanyian yang tennuda sendiri. Dandanggula: Dhedhep tidhem diwasaning ratri, sasadara wus manjer kawuryan, tan kuciwa memanise, menggep Srinateng datu, siniwaka sanggyaning dasih, aglar neng cakrawala, winulat ngalangut, prandene kabeh kebekan , saking kehing taranggana kang sumiwi, warata tanpa seja.

Nyanyian di atas itu semua sudah menggunakan pedoman, malahan untuk jaman sekarang ini sudah bisa ditiru untuk sebagai teladan/contoh yang baik .

Karena di sini hanya merupakan suatu contoh sekedamya, dan hanya contoh tadi itu yang dipergunakan sebagai pegangan .

Sedangkan bagi susunan kalimatnya , hanya diserahkan kepada yang bisa menelaah, karena susunan kalimatnya itu tergantung pada kesenangan pribadinya sendiri-sendiri. Misalnya, ada salah seorang yang gemar menelaah susunan kalimat dalam buku Rama , karena dianggap baik sendiri, terk.adang bagi orang lain tidak disenangi. Jadi, bagi susunan kalimat itu rasanya tidak ada bedanya dengan perasaan sifat-sifatnya , begitu pula luwes dan kakunya akan membawa watak sendiri-sendiri .

Kemungkinan sekarang sudah agak nampak jelas tentang hal pemutusan/pemisahan , dalam hal pemutusan bermacam-macam cara untuk melakukannya , tinggal memilih sesuka hatinya, jadi umpama ada kalimat di dalam nyanyian yang pemutusannya tidak sesuai dengan pedoman, itu sudah bisa dikatakan salah, dan pasti tidak enak untuk diterapkannya , sebab tiap-tiap pemutusan harus menghabiskan kata. Untuk lebih jelasnya lagi perhatikanlah uraian di bawah ini.

Dandanggula

1. Dhedhep tidhem prabawaning ratri , Jumlah suku katanya da4 4 2

lam satu baris ada sepuluh. Karena menurut pedoman bahwa bila lebih dari tujuh harus diputus empat, maka diputus / dipisah empat lebih dahulu, selebihnya baru bisa diputus semaunya , menurut pada pedoman pemutusan dalam jumlah suku kata, jadi umpama lebih enam suku kata seperti kalimat ini, bisa terus diputus 4.2 atau 3.3.

2. sasadara wus manjer kawuryan, ltu sesuai dengan petunjuk 4 3 3 pada baris pertama, pemutusan 4. lalu 3,3 = 10

3. tan kuciwa memanise , 4 4

4. menggep Srinateng dalu , 2 3 2

6. Ag]ar neng cakrawala , 3 4

7. winalut ngelangut, 3 3

8. prandene kabeh kebekan , 3 2 3

Juga bisa menjadi : aninong aninong ane, atau 3 3 2 aninong aning anane , atau 3 2 3 aning aning aning ane , 2 2 2 2 maksudnya 2 ,2,2,2, itu sama dengan 4,4 . Juga bisa menjadi : aninunong unanung, atau 4 3 ununong aninanung . 3 4

9. saking kehing taranggana 4 4 kang sumiwi , 4

5. siniwaka sanggyaning dasih, Jumlah suku kata sembilan, di4 3 2 putus empat lebihnya lima , lalu diputus 3,2, juga boleh diputus 2,3 . Misal: uninunong anong ununing . 4 2 3

Seperti petunjuk/pelajaran di baris ke-4 : 3,4 = 7 suku kata . Juga boleh: uninunong anung 4 2 a tau : unong aninanung. 2 4

sesuai dengan pelajaran pada baris ke-3 : pemutusan 3,2,3 = 8 suku kata .

Jurnlah suku kata dua belas, diputus empat sisa delapan , lalu diputus 4,4 disesuaikan dengan baris ke-3.

10. warata tanpa sela . sesuai dengan P.etunjuk baris ke4 3 4 dan ke.Q.

S. KALIMAT

Dalam susunan kalimat pada nyanyian itu buatlah seperti penyusunan kalimat gancaran (kalimat seperti susunan cerita dalam buku-buku bacaan biasa), jangan sampai terbalik-balik penetrapannya . Tetapi sebenarnya kalimat dalam nyanyian itu sering merobah penyusunan l<alimat gancaran, karena dari terpaksa mengejar pada tempat-tempat gurulagunya. Maka dari itu lebih baik ambillah tengah-tengahnya, gurulagu terpegang, kalimatnya pun tidak gelap.

Ambillah pada tiap bait nyanyian dibuat dalam satu kalimat, jangan sampai kalimat belum habis sudah mengambil pada bait selanjutnya, yang demikian itu tidak enak, sebab bait nyanyian itu menjadikan suatu tanda berhenti lama , jadi berhentinya pun jangan sampai menangguhkan pengertian , misalnya : . ......... .

ika kang ingutus . Marek mring Kalana Jayengsari ....... . Berhentinya itu dinamakan menggantungkan pengertian (maksud), padahal sebenarnya kalimatnya masih berlanjut. Jika dalam kalimat gancaran cara pembacanya adalah : lka kang ingutus marek mring Kalana Jayengsari. Apa lagi bila cara pemutusannya tepat pada lagu, sebab di samping di situ berhenti lama , juga berganti lagu, jadi tempat pergantian lagu/nyanyian itu malah harus ganti bab/hal, dan juga jangan sampai pemutusannya menghabiskan kalimat pada tengah-tengah kalimat. Lihatlah penjelasan hal bait pada nyanyian.

Nyanyian satu bait itu masih mempunyai tempat berhenti yang cukup lama , untuk mengatur nafas. Jadi yang utama adalah walaupun kalimatnya belum habis, tetapi jatuhnya pada pengaturan nafas itu , pisahlah menjadi satu baris atau satu kalimat.

Sedangkan satu-satunya tempat berhenti tadi seperti di bawah ini:

Dandanggula : 1,2,3. 4,5. 6,7. 8. 9,10. Juga boleh 8,9,10 .

Sinom: 1,2. 3,4. 5,6. 7 ,8. 9.

Asmaradana : 1 ,2,3. 4,5 ,6,7.

Kinanti : I ,2. 3,4. 5,6.

Pangkur: I ,2. 3,4. 5. 6,7. Dunna: I,2 . 3,4. 5. 6,7. Mijil: I,2.3,4.5,6. Maskumambang : 1. 2,3. 4. Pucung: I. 2,3. 4. Jurudemung : l ,2. 3,4. 5. 6,7. Wirangro ng: 1 ,2. 3. 4 ,5. 6. Balabak : I ,2. 3,4. 5,6. Gambuh: I ,2. 3. 4,5. Dudukwuluh: 1. 2. 3,4. 5. Girisa: I. 2. 3,4. 5. 6. 7,8. 9.

Yang dikehendaki tempat berhenti itu hampir sama dengan pemutusan, hanya bedanya pada tempat berhenti menjadi bagian dari pemutusan besar . Begitu juga bagi para peminat yang belajar menyanyi, tentu lebih mudah untuk meyakinkan pada tempat berhenti tadi , sebab irama nyanyian sudah menghendaki pada letak berhenti yang lama, perinciannya sebagai berikut .

Dandanggula

) ) ) 6. wirangrong karung -rung - ) 6,"7 satu pemberhentian, isi an, satu kalimat , 2 baris.

1. Lamat katon pakuwon bala Mir,

2. ingkang celak Ian ing Parangjara,

3. pakuwon kang urut lepen.

4. Kambah tyas kapirangu ,

5. rangu-rangu saya ngranuhi,

7. kumilat malat kung.

8. Kusuma yu rawat-waspa,

1,2,3, itu satu pemberhentian , ) dan di situ dinamakan satu ) kalimat , berisi tiga baris.

4,5 satu pemberhentian, isi ) satu kalimat , 2 baris.

) 8, satu pemberhentian , satu ) kalimat , satu baris.

9. kay a paran margane nggo ) 9,10 satu pemberhentian, satu ningsun panggih, ) kalimat, dua baris.

) 10. Ian wong Agung Kuparman. )

Buatlah agar kalimatnya itu hidup , jadi seumpama menceritakan sesuatu tempat, menceritakan tentang pengalaman atau pembicaraan , dapatlah mempunyai perasaan yang hidup, yaitu yang dinamakan : yatmaka. Tetapi sama-sama suatu pelajaran, dalam hal itu termasuk sulit sendiri, jarang sekali yang bisa menyamai, kecuali para ahli, yaitu yang sudah mempunyai dasar-dasar terse but. Jangankan membuat (mengarang) , sedangkan mem baca saja bila tidak mempunyai dasar tidak terasa, maka akan sukar andai kata diwujudkan dalam tulisan, hanya bagi orang yang mengerti akan tidak terlupakan.

Tetapi yang demikian tadi tidaklah aneh , dan tentu bisa dimengerti bahwa mempelajari nyanyian itu dengan dasar suka.

Dalam hal cerita dan ucapan-ucapan yang hidup , banyak yang ditemui dalam buku Centini, dilihat dari hidupnya kalimatkalimatnya, orang yang membaca banyak yang sampai turut menjiwai keadaan di dalam cerita dalam buku itu . Misalnya , ketika Seh Amongraga menerangkan di dalam isi (uraian) pelajaran keislaman (tentang agama Islam), akibat dari keterangan yang jelas dan tidak disangka-sangka, orang-orang dalam perkumpulan (kelompok) sampai tertegun , dan Kyai Bayi berkacak tangan, nyanyiannya Kinanti, bunyinya begini :

Amongraga malih muwus:

"Palal wartakul salati,

wajibatul wa salamma,

sanatun" tegesireki :

"Dene wong kang tinggal salat,

punika kalangkung wajib.

De wong kang salat puniku ,

sunat kewala nglampahi ,

perlu kang katingal salat,

tur utamaning ngaurip ."

Kabeh njengek kagawokan ,

Ki Bayi anethek lampit .

Gereng-gereng Ki Pangulu , . ... "

Tingkah-laku Ki Bayi Panurta dan bergeramnya Ki Pangulu itu , nampak sama-sama hidup (bervariasi).

Begitu pula dalam hal hidupnya cerita , seperti yang tersebut dalam Buku Centini ketika Seh Amongraga hendak pergi ke Wanamarta , sambil bersenandung dalam peJjalanan , nyanyiannya Wirangrong, begini:

1. Yata wusira anuli, sang brangta lampahnya alon, ngambah jurang sengkan siluk-siluk , jurang yen atrebis , marga arampal, pan arang kambah janma .

2. Marga kapit ing cecuri, yen wong kang tan sedya layon, mangsa wania ngambah ing ngriku , yen wong misih mikir, enak lawan kapenak , mangsa ta silih ngimpia .

3. Liwat marga kang asungil, bok ngalih Iiyane kono, tur mangsa kuranga liyanipun , margi ingkang radin, ingkang tau denambah , ing manungsa apan kathah .

4. lng yekti dhapur ngulati, sang brangta marga kang ewoh, ingkang nora kambah ing wong langkung , yata wau null , anenggel minggah arga, nuju asar wayahira .

5. Yata neng nginggil ningali, kidul wetanler Ian kulon, nglimut pan anglamat dhusun-dhusun , tan awas ingaksi, miwah kang arti kathah , pan samya elet jejurang .

6. Nanging ardi alit-alit, sang brangta kasmaran anon , eca denya Ienggah sela pingul, kang abdi meteki, yata wau samana, meh ngancik Sang Hyang Pratan gga.

7. Am barung swaraning peksi, rebut nggon an eng kekayon, puter jalak men co peksi siyung , prit pek si silindhit , jowan Ian a tat kern bang, kedhasih munya ing tawang.

8. Swaranira ngasih-asih, lir nangisi ingkah rawoh , mrak nyangungon g kadi nyapeng tamu , kang satawananjrit , anglir asung sasmita , sang brangta menget ing driya.

9. Akeh sa to ing wan a dri , samya munya ting galero, lembu singandaka lutung cenguk , pra samya awingwrin , uninga groning sima, mencit ngungsekken tanay a.

1 0. Samana wanci mahgerib, umyung swar a cenggeretnong , barung kup-angkupan kongsi ngungkung , aneng rong lir gendhing, patut lir mandaraga, res-res munya sauran.

11 . Tangeh ucapena sami, isining jurang tuwin rong, yata sang abrangta sukeng kalbu , myarsa keh kang uni , yata ing sawusira .

12. Lenggah sela Wisnu radin, lajeng amuja Hyang Manon, nora dhompo awas ing pandulu, wus kumpul nganggek.i, pranyata yen utama , sira Ki Seh Amongraga.

13. Prantandha waspadeng eksi, ing goning Suksrna kinaot, pan sayekti arang wong kang weruh, marang Hyang kang Luwih , lamun ta durung bisa, mati sajronira gesang.

14. Nadyan mangkonoa ugi, yen sinung sihing Hyang Manon, arang kang waspada ing pandulu , enggoning Hyang Widdhi, mendah dening ngakathah, kalamun sok pandhitaa .

15. Sinung ilham ing Hyang Widdhi, mendah Wall ting pregogok, yata ing ratrinya tan winuwus , samana wus enjing , Hyang Arka meh sumirat , anggantheng kang mega malang .

16. Keh warnanira ingaksi, mega pindha kang wastra byor, dadu kuning rekta wills wungu, amemba manjethi , umyang peksi amangsa, wohing bulu Ian gurda .

17. Sa to gora begar sami, umuni pating galembor, mrak manguwuh kadya asung pemut , peksi beluk kadi, angatag uninira, sampun kadangon girisa.

6. BAHASA

Tentang pemakaian bahasa dalam suatu nyanyian/lagu buatlah susunan apa yang sebena m ya , apab ila memakai bahasa yang halus (krama inggil) buatlah bahasa yang halus saja, dan bila menggunakan bahasa yang kasar (ngoko) seteru snya buatlah bahasa yang kasar saja.

Dalam suatu nyanyian bahasa itu mempunyai bagian yang harus dibantu oleh bahasa yang bisa diringkas atau dipanjangkan, gunanya bisa enak dirasakan dalam penerapan susunan kalimatkalirnatn ya. Jadi, pokoknya ham s bisa meringka s atau memanjangkan susunan kalimat , sebab apabila suda h terbi asa, seterusnya tidak akan menemui kesulitan pada kurang atau lebihnya gumwicalan.

Di bawah ini sedikit cukilan , supaya bisa dipergunakan sebagai pedoma n:

Sru jad i asru, wruh jadi weruh,

mring jadi maring di jadi adi,

sing jadi saking, pama jadi upama,

prang jadi perang , kula jadi kawula ,

de jadi dene, tandha jadi pra tandha ,

tan jadi datan, pura jadi puraya , dan lain-lain juga seba liknya.

Dalam pemakaian bahasa asing, di dalam suatu nyanyian kerapkali kita temui susuna n bahasa yang kuran g tepat , sebab banyak yang lebih dari empat suku kata , sedangkan dalam pedoman pemu tusan sebanyak-banyaknya hanya em pat suku kata , jadi bila menemui bahasa asing yang sepe rti itu , bila terpaksa supaya jangan dirobah (tetap utuh) saja, tetapi penetrapannya jangan sampai terputu s pada suatu bait , malahan lebih baik ditempatkan melebih i tempat pemutu san.

Walau di atas sudah dijelaskan dalam hal pemakaian bahasa halus dan kasar yang harus diikuti , tetap i bila terpaksa haru s menggunakan bahasa yang bukan semestinya , upam anya bahasa yang kasar disisipkan bahasa yang halus, atau bahasa yang halu s diselingi dengan bahasa yang kasar, yang demikian itu juga diperbolehkan , tetapi orang yang menyanyikan harus benar-benar mengerti akan liku-likunya bahasa , untuk itu haruslah orang yang banyak mempunyai perbendaharaan bahasa , gunanya akan bisa membuat enak pada penerapan kalimatnya , dan enak diba ca, apa lagi kalau jelas, sebab buku / tulisan yang menggunakan lagu/nyanyian itu biasanya dijadikan bacaan .

7. PENGGUNAAN BAHASA KAWI

Penggunaan/pemakaian bahasa Kawi dalam suatu nyanyian itu, lebih baik menggunakan bahasa Kawi yang urn urn saja . Yang bernama bahasa Kawi pada umumnya itu seperti yang sudah banyak diketahui oleh masyarakat dalam buku-buku bacaan, tidak perlu mencari-cari bahasa Kawi dari Bausastra dan sebagainya , sebab bahasa Kawi yang tidak umum itu malahan bisa membuat sulit dimengerti dan tidak sesuai, umpamanya kata: praja Surakarta , kata praja itu adalah bahasa Kawi yang umum , tetapi bila berbunyi radya Surakarta, walaupun maksudnya sarna saja dengan praja , tetap tidak enak. Begitu juga sebaik-baik nyanyian itu tidak pandang banyak bahasa Kawinya.

Ada suatu pendapat bahwa buku/tulisan yang ditulis dengan nyanyian itu sebaiknya rnenggunakan bahasa Kawi, sebab nyanyian tanpa bahasa Kawi itu dirasakan hambar. Itu memang benar, tetapi bila dicamkan benar-benar, tidaklah demikian; itu hanyalah karena kebiasaan saja. Nyatanya setelah Balai Pustaka menerbitkan buku-buku bacaan dengan tern bang (nyanyian) yang tidak menggunakan bahasa Kawi serta untuk bacaan anak-anak , ternyata terasa enak/mudah dimengerti. Jadi, mengenai nyanyian itu bisa menyebar pada kalangan apa saja, walaupun tanpa bahasa Kawi. Lihatlah halaman tujuh belas nyanyian yang tanpa bahasa Kawi.

Apabila hendak menerapkan bahasa Kawi, janganlah pada setiap baris terlalu banyak bahasa Kawinya atau bahasa Kawi semuanya , lebih baik diseling saja, sebab nyanyian/tembang yang terlalu banyak bahasa Kawinya itu tidaklah baik, tetapi juga bila tidak menggunakan bahasa Kawinya pun terasa hambar. Maka yang lebih baik menggunakan perkiraan saja .

Petunjuk/pelajaran dalam hal penyusunan bahasa Kawi di dalam nyanyian, janganlah mem buat kesalah pengertian menyebutkan banyaknya pemakaian bahasa Kawi itu tidaklah baik, itu tidak, malah sebaliknya lebih baik sekali. Tetapi sesungguhnya penempatan/pemakaian bahasa Kawi yang benar itu umumnya hanya bagi orang-orang yang sudah mengerti/paham akan nyanyi - an/lagu, sebab penyusunan bahasa Kawinya sudah tidak mencaricari lagi, akibat dari kebiasaan. Oleh karena itu, di depan telah dijelaskan bahwa yang akan belajar menyanyi / nembang harus banyak mem baca buku-buku terlebih dahulu , gunanya /tujuannya agar bisa terus mencatat dan menyusun kalimat apa lagi kalau mengerti pada iramanya .

Sebagai buktinya penerapan bahasa Kawi dalam nyanyian yang tidak enak, bisa ditinjau pada salah satu karangan, di situ akan terlihat susunan bahasa Kawi yang nampak dicari-cari, yang kemudian dapat disebut/dinamakan pemakaian bahasa Kawinya terlalu berlebih-lebihan .

Melihat dari isi buku-buku Jawa yang menggunakan tembang/nyanyian , walaupun belum seberapa banyaknya, tetapi apabila hanya akan digunakan sebagai hafalan saja, serasa sudah mencuk upi.

8. PURWAKANTI

Nyanyian yang tanpa Purwakanti itu kurang indah, maka belajar menyanyi itu lebih baik membiasakan menggunakan purwakanti, adapun purwakanti itu ada dua macam : I. purwakanti guruswara (irama) , 2. purwakanti gurusastra (bahasa).

I. Purwakanti guruswara itu pada umumnya dan kelihatannya kalau diterapkan pada gancaran dan guritan, bermula hanya mengambil dari guruswara saja. Dari kebiasaan/umumnya purwakanti guruswara tadi bagi masyarakat Jawa , hingga tidak merasakan bahwa selalu mengasyikkan , misalnya, dalam pem bicaraan , dalam sindhenan (menyanyikan lagu Jawa yang diiringi garnetan) , dan lain-lain , serta dalam percekcokan juga terasa enak . Yang tersebut tadi , memang sudah terbawa (pembawaan) pokok masyarakat Jawa demikianlah adanya, umpamanya:

Terhadap orang berbicara : Anak molah bapa kepradhah, Guruswaranya ada pada molah dan kepradhah .

Terhadap orang sindhenan : Sore-sore brekutute njaluk ngombe. Guruswaranya ada pada sore dan ngombe.

Terhadap permainan anak Watu-watu bunder dienciki mingarminger. Guruswaranya ada pada bunder dan minger.

Terhadap orang cekcok Dikethok-kethok kaya lombok . Guruswaranya ada pada kethok dan lombok . Demikianlah selanjutnya.

Walaupun tepatnya purwakanti guruswara itu ada pada gancaran a tau pada guritan, tetapi bila disamakan pada nyanyian juga boleh , sedangkan bila pada nyanyian tidak terlalu disinggung itu, sebab orang yang menyanyi itu yang dituju hanya jatuhnya gurulagu, dan adanya di dalam kalimat itu tidak terlihat. Begitu pun apabila dipertimbangkan, masih lebih mudah membuat purwakanti gurusastra .

1. 1. Dalam pengolahan purwakanti guruswara itu janganlah sampai keliru penerapannya dalam satu legena lamba (menga), yang satunya /egena sigeg, umpamanya :

Kern bang gedhang lurik abang temenggungan.

kepyur-kepyur ngenteni randha semaya.

Yang dikehendaki purwakanti legena, bertempat pada akhir bait, yaitu temenggungan (legena sigeg), dengan mendapat semaya (legena tidak sigeg). Apa lagi pada tiap padalingsa (baris) sudah mempunyai purwakanti, yaitu pada barisan atas tiap-tiap empat suku kata jatuh cecak (yang dimaksud legena), jadi sebenarnya pada akhir baris harus dibaca: temenggungan . Adapun pada purwakanti bawah berubah semua; dan lain sebagainya seperti itu . Tetapi yang dikehendaki berarti nyacahaken warnining sinjang /urik (mencocokkan berbagai macam jenis kain lurik).

Begitu pula untuk penggunaan suara , juga tidak boleh terlalu dekat dengan pemutusan suara (pan y igeging swara) , sebab guruswara (irama/lagu) itulah yang dituju oleh suaran ya, jadi haruslah sama.

Ada pun purwakanti guruswara yang kern bali, sepert i di bawahi ni.

Rujak degan pantes den pinggan,

tiwa s edan nglabuhi wong isih jenggan.

Rujak cengkir pinangan sinuwir-suwir,

kowar-kawir nglabuhi wong ora mikir.

Purwakanti dua model itu yang empat suku kata pertama, terakhirny a kembali dengan akhir padalingsa (baris), juga tepat dengan baris di bawahny a, jadi kata degan tepa t dengan pinggan, juga bisa tepat dengan edan dan jenggan.

2. Purwakanti gurusastra , dalam menyu sun pada tiap-tiap baris harus berisi huruf yang sam a, misalnya :

Wus kabacut acawe t tan nedya cangcut ,

cancalan cancala,

caruk cacap lawan lem bing,

ngecakake n weca kang sam pun kinecap.

Purwak antinya itu ada pada huruf ca (c).

Sebetulnya membu at/menyusun purwakanti yang demikian itu sangatlah sukar, tetapi bagi orang yang sudah paham, purwakanti itu tumbuhnya malah bertebaran, tidak usah dibuat-buat, sebab seumpamanya bemiat membuat, kadang-kadang malah tidak baik hasilnya.

Begitu pula orang mem buat purwakanti gurusastra, walaupun berliku-liku (banyak variasinya) , tetapi sudah menyimpang dari maksudnya . Artinya, bakunya purwakanti jangan sampai menyimpang atau meninggalkan pada pokok yang diceritakan , dan jarang . Karena bila demikian, di situ akan terlihat/nampak sekali bahwa dapatnya purwakanti itu hasil dari mencari-cari .

Untuk mudahnya, walaupun pada pelajaran/petunjuk di situ sudah dijelaskan bahwa menyanyi itu untuk atau luwesnya harus menggunakan purwakanti, tetapi jangan keterlaluan a tau berlebihan dalam mempelajari, sebab mempelajarinya pada purwakanti akan menghilangkan tumbuhnya penemuan , jadi bertindaklah seenaknya saja, nanti akan merasakan enaknya purwakanti akan tumbuh dengan sendirinya. Jadi , yang dimai<sud dalam petunjuk itu adalah dalam mempelajari jangan meninggalkan purwakanti , tetapi jangan berlebihan, sebab orang yang belajar menyanyi akan menyenangi purwakanti, jadi menyanyinya pun kurang indah (luwes).

9 . KESUSASTRAAN

Kesusastraan yang untuk susunan kalimat dalarn nyanyian itu sarna saja seperti kalimat gancaran (susunan hiasa). Yang perlu diketahui adalah :

I. Hal penggunaan dayasastra, sehah dayasastra hersifat memhuat ringkasan kata . Jadi , misalnya , menulis ambuj eng, cukup ditulis bujeng, (hagi huruf Jawa) , tidak perlu dituli s mhujeng , sehah tumhuhnya dayasastra dalarn nyanyian itu lehih jelas daripada dalarn gancaran. Adapun hagi huruf Latin , itu lehih mudah, bujeng hisa ditulis mbujeng , yang demikian itu tidak meruhah suku katanya .

2. Tanggap: na, dimaksudkan untuk meluweskan kalimat. Sehaliknya tanggap na, hila diterapkan pada kalimat gancaran sering kelihatan kurang tepat , apa lagi hila diterapkan pada huku iher-iher, akan kelihatan keterlaluan dan menyalahi.

3. Rim hag sutra ye dan wam, keduanya itu hisa menolong pada ringkasan kata seperti : dupi antuk , jadi : dupiyantuk , menjadi dupyantuk ; nuju arip jadi , nujuwarip , jadi nujwarip .

4 . Bawa: rna dan hawa kuma , itu juga untuk meluweskan kata.

5. Tanggap tripurusa , diperbolehkan menggunakan katakata Kawi, seperti : ingsun, manira, sira, pakenira .

6. Baliswara, itu gunanya untuk membalik kata , perlunya untuk hisa menyesuaikan gurulagu dan memhuat enak wiletan, misalnya, siwi narendra, jadi narendrasiwi, bratayuda jadi yudabrata, dan sebagainya.

7. Warga ha, yaitu wignyan dan warga ra, yaitu layar, semua hisa meringkas kata , misalnya maharaja jadi mahraja, laksita arja jadi /aksitarja.

8. lng , itu bisa luntur dengan kata di depannya, misalnya , tumekeng, dari tumeka ing. Waneng, dari wani ing, memang penulisan yang henar: wanyeng , sehab dikandung dari rimbag sutra y e. Tumujeng, dari tumuju ing, tulisan yang benar: tumujw eng, sebab dari rimbag sutra warn.

9. Di dalam tiap-tiap sebaris (sapadalingsa) itu jangan sampai ada panambang yang rangkap.

Adapun keterangan lain-lainnya yang bertalian dengan hal nyanyian, sudah diketahui oleh para sastrawan.

10. PENEMPATAN PADA x)

Pada umumnya , bagi suatu nyanyian itu pada tiap-tiap lagu hanya ada satu padalungsi , bertempat pada akhir bait. keadaan yang demikian tadi, jadi yang dimaksud pada itu hanya mengakhiri lagu/nyany ian, artinya berhenti lama . Lain daripada itu dalam satu bait nyanyian hanya berisi padalingsa dan pangkat (dimulainya kembali dalam suatu lagu). Sedangkan penempatan pangkat hanya berada pada pemutusan kata, misalnya: Lir sesangka Sang Gunawan Wibi: sana pinupul teja wangkawa .

Adanya padalungsi yang hanya bertempat di akhir lagu, sebenamya kerapkali menggelapkan per(lsaan, sebab terkadang ada kalimat yang belum selesai, sudah ada padanya, padahal maksudnya masih berlanjut. Begitu juga bagi keadaan /sifat kalimat pada nyanyian , yang demikian itu sering merobah kalimat yang keperluannya hanya mengejar kepada jatuhnya gurulagu (irama), itu sering membingungkan, sebab kalimat yang sudah selesai tadi lalu berbaur dan bersambung dengan kalimat yang di belakangnya , maka yang demikian itu perlu diakhiri terlebih dahulu .

Pada umumnya penempatan yang demikian tadi lebih baik dirubah saja, penempatan (penataan) padanya harus mengikuti pada penempatan pada dalam kalimat gancaran (bacaan biasa). Tetapi karena penataan/pengaturan huruf Jawa pada nyanyian itu berkelanjutan , jadi bagi kalimat yang belum selesai pun terpaksa diakhiri dengan padalingsa, maksudnya supaya mengikuti pada akhir lagu, hanya yang padalungsi, tetap diakhiri dengan padalungsi .

Bola padasekar yang hanya menggunakan padalungsi pada akhirnya:

Sang Retna yu aturira aris,

nggih sandika gya samya bubaran,

sang Resi manjing panepen, laju lenggah pitekur, Sang Dyah ayu tumulya mijil, lelangen ing udyana, dhinerekk en puthut , Gendhong tansah atut wuntat, sukeng driya tumonton ing tamansari, puspita angayangan.

Menurut keadaan sekarang Sang Retna yu aturira aris: gih sandika : Gya samya bibaran . Sang Resi manjing panepen, laju lajeng pitekur. Sang Dyah ayu tumulya mijil, lelangen ing udyana , dhinerekken puthut, Gendhong tansah atut wuntat. Sukeng driya tumonton ing tamansari, puspita angajangan.

x} Tanda mengakhiri kalimat.

Dengan cara gancaran {bacaan)

Sang Retna yu aturira aris: gih sandika. Gya samya bibaran. Sang Resi manjing panepen lajeng pitekur. Sang Dyah ayu tumulya mijil lelangen ing udyana , dhinerekken puthut Gendhong, tansah atut wuntat , sukeng driya tumonton ing tamansari, puspita angajangan .

Maksud daripada pada itu hanyalah menjelaskan berhentinya kalimat , jadi bila diteliti malah bisa sesuai dengan petunjuk / pelajaran pada bab 5 (hal kalimat) . Tiap satu pemberhentian berisi satu kalimat , cara menempatkan pada sudah tetap .

Padapupuh

Padapupuh dalam nyanyian itu terdiri dari tiga bagian, yaitu :

1. nama purwapada , maksudnya pada permulaan, untuk permulaan lagu. Bentuk daripada pada itu mempunyai maksud. Yang berbentuk: itu dari isi dari kata-kata: mangajapa, artinya mulailah berdoa. Untuk lebih jelasnya pada pada tadi berbentuk gambaran huruf: ; dan

Huruf-huruf tadi setelah dijadikan satu berbentuk: tadi. Sedangkan adanya huruf-huruf berada di bawah; yang dimaksudkan adalah berbunyi (becik).

2. nama madyapada, artinya pada tengahan, sedangkan huruf itu bennaksud berbunyi mandrawa , artinya masih jauh , dan untuk penempatan atau penerapan bagi nyanyian, apabila berganti lagu.

3. nama wasanapada, artinya pada akhir, sedangkan yang terletak di antara pada , bunyinya: artinya penghabisan.

untuk lebih jelasnya ten tang pada tadi ada tiga macam:

1. pada luhur, 2. padamadya, dan 3 .

padaandhap. Dan penggunaannya bisa diterapkan pada serat iber-iber.

Padaluhur digunakan untuk adangiyah bagi tulisan bangsa (masyarakat) tinggi atau orang tua kepada orang yang di bawahnya (lebih muda).

Padamadya, untuk digunakan bersama-sama.

Padaandhap, digunakan untuk orang yang tingkatannya rendah kepada atasannya. Sedangkan yang digunakan sebagai ciri perbedaan pada ada pada pennulaan ukel (li- . nya).

Hal penggunaan pada tadi yang bisa dikatakan menduduki tempat yang sebenarnya yakni bagi tulisan yang selalu menggunakan tembang (nyanyian). Tetapi pada umumnya hanya digunakan untuk serat iber-iber, yang digunakan untuk memperlihatkan tingkatan kepangkatan (derajat).

11. KALIMAT SEBAGAI TANDA DIMULAINYA LAGU

Semua buku yang menggunakan nyanyian itu, pada pennulaannya harus ada kalimat yang rriemakai kata samaran yang menyebutkan nyanyian yang dibuatnya , tiap-tiap nyanyian mempunyai kode tersendiri , penempatannya bisa sekehendaknya , ada yang masih tetap dan masih berkaitan dengan kalimat di depannya , misalnya : Lagu Dandanggula, memakai kata sarkara, manis, madu , hartati, dandang, guladrawa. Bisa bert empat di baris pertama atau lanjutannya . Contohnya :

DANDANGGULA

I. Sarkara

1. Puteking tyas daruna geng kingkin, kagunturan ing krama sarkara .. . .

2 . Purwaning reh sarkara winangsit, . .. .

3. Rengating tyas rinapih rinepi, rinumpaka sinawung sarkara.

U. Manis

1. Dhedhep tidhem prabawaning ratri, sasadara wus manjer kawuryan, tan kuciwa memanise , ... .

2 . Tabuh sapta nujwa BudaManis, . . . .

3. Dyan memardi mardawaning manis, ... .

III. Madu

1. Madumangsa rinenggeng panggu sthi , ....

2 . Winardi ring sekar madu manis , ... .

3. Mardyeng gita raras madu manis , . .. .

IV. Hartati

1 . Songsong gora candraning hartati, . .. .

2. Wonten kandha rinenggeng hartati, ... .

3 . Amurwaka kinusweng hartati, . ...

V. Dandang

I. Kaga kresna (= dandang) purwaning makirti , .. ..

2. Jalak pita gagak (= dandong) ules wilis, kudandangan sumengka manitra . . . .

3. Dandang gendis kang pinurweng gendhing .. . .

VI. Guladrawa

I. Wedharing kang warsita nungtumi, kaieganing tyas angguladrawa, .. ..

SIN OM

Sinom menggunakan kata: sinom, anom , taruna, srinata, ron kamai, pangrawit , Iogondhang.

I. Sinom

I. Sesinoming tyas kandhuhan , . . . . 2. Rarasing sinoming kenya , ... .

II. Anom

1. Den titi wong an om sira, . . . . 2. Mupung anom umengeta, ... .

UI. Taruna

1. Pindha taru tumaruna, . ...

2. Lir brangtaning reksi wara, micara reh sadubudi , marsudi mrih dipaning tyas, memenget mring pra taruni , (= taruna).

N . Srinata

1. Kang agnya gita Srinata, .. . . 2. Rinenggeng sekar sri nata, .. . .

V. Ron kamal

I. Sumping sekar roning kama/, . . . . 2. Pangaranging reh ron kamal, .. . .

VI. Pangrawit

I. Raras rakiting ukara , rinenggeng sekar pangrawit, . . ..

VII. Logondhang

I . Pindha angeieg logondhang, .. . .

ASMARADANA

Asmaradana menggunakan kata kasmaran, brangti, kingkin, dana.

I. Kasmaran

I . Raras ruming as mara ris, ... . 2. Kasmaran sotaning kapti ... .

II. Brangti

I . Rasaning reh nawung brangti, . ...

Ill. Kingkin

I. Sinawung rarasing kingkin , .. ..

IV. Dana

Purwaning reh andanani, ....

KINANTHI

I. Kanthi

Kinanthi menggunakan kata: kanthi, kinanthi .

I . Kanthi harsayaning kayun , .. . .

II. Kinanthi

I . Kinanthi liring pitutur, . ...

PANGKUR

Pangkur menggunakan kata : kapungkur atau ingkang mawi kur, apa lagi yang maksudnya mengkeraken (membelakangi) .

I. Kapungkur

1. Kapungkur rehing sujana , .. . .

U. Kur

1. Mingkar ming kuring ukara, . .. .

Ill . Yang maksudnya mengkeraken (mem belakangi)

1. Tanpa tolih tateng gita ....

DURMA

Durma menggunakan kata: mundur .

I. Mundur

1. Mundur k"di wruh tataning karawitan , . . . . Tetapi tidak umum untuk pembukaan.

MIJIL

Mijil menggunakan kata: wijil, wiyos, rarasati.

I. Wijil

1 . Wijtling kang warsita ing anggit ... .

ll. Wiyos

1. Wuryaning reh jajah mikatoni, ing tern bang pamiyos, ... .

m. Rarasati

1 . Pantes sinekaran rarasati, ....

MAS KUMAMBANG

Mas kumambang menggunakan kata : kumambang.

I. Kumambang

1. Kambang-kambang kumambang denira nganggit, . .. . Biasanya tidak umum untuk pembukaan .

PUCUNG

Pucung menggunakan kata : pucung , cung .

I. Pucung

1. Wamanipun nadyan kadi bapak pucung, ....

II. Cung

1. Kadi ancung, raras pangiketing kidung , ....

JURUDEMUNG

Jurudemung menggunakan kata: juru, mung , atau utuh jurudemung.

I. Juru

1. Ki juru denya manitra, .. ..

U. Mung

1. Mung memindha kang wus wignya, ....

Ill . Jurudemung

1. Kang gita pange1a-ela, sinawung ing jurudemung , . ... Tidak umum dipergunakan sebagai pembukaan .

WIRANGRONG

Wirangrong menggunakan kata: wirangrong.

I. Wirnngrong

1. Wirangrongan denya nganggit , .. . . Biasanya tidak umum digunakan sebagai pem bukaan .

BALABAK

Balabak , menggunakan kata balabak.

I. Balabak

1. Lir kablabak neng madyaning kabungahan, . .. . Pada umumnya tidak digunakan untuk pembukaan .

GAMBUH

Gam buh, menggunakan kata gam buh .

I. Gambuh

1. Tyas mirong murweng gambuh, ... .

DUDUKWULUH

Dudukwu1uh atau Megatruh , menggunakan kata anduduk, megat, truh.

I. Anduduk

1. Lir anduduk dadakan denira ngidung , ....

U. Megat

I. Megat maring rarasing reb kang sinerung, . ..

01. Truh

I. Sasat mangsa katri , kateraganing truh, .... Semua tidak umum untuk pembukaan.

GIRlS A

Girisa , menggunakan kata giris.

I. Girls

I. Maweh girising pangrasa, . ... Tidak umum untuk pembukaan . Peiajaran di atas itu hanya mengam bil cukilan pem bukaan seperlunya, supaya bisa dijadikan pedoman.

Sedangkan yang dinamakan kalimat aba-aba/samaran untuk memulainya suatu nyanyian/lagu yang baik , itulah yang perkataannya di dalam aba-aba tidak berterus terang menamakan lagunya, tetapi di situ berkaitan dengan kalimatnya , jadi aba -aba tadi seolah-olah tidak terasa sudah menjadi aba-aba nyanyian/lagu.

12. KALIMAT ABA-ABA PENGGANTI LAGU

Dalam hal kalimat aba-aba (samaran) akan berganti/beralih lagu itu, penyusunannya juga harus tidak kelihatan , jangan sampai mirip dengan kalimat aba-aba dimulainya lagu, penjeiasannya adalah seperti di bawah ini:

Dandanggula

I. Swara wilet manisarum , memelatsih kang leiagon. (Manis)

2. Dyan tinanya ature angguladrawa. (Guladrawa).

3. Sesum bar andhandhang mungsoh . (Dhandhang).

4. Umakartining amet hartatimanta. (Hartati).

5. Kang mungkasi sarkaraning Lokapaia . (Sarkara).

6. Nora pantes madu manis. (Madu) .

Sin om

I. Pantes dados Srinata. (Srinata) .

2. Katon sang roning kama!. (Ron kamal). Daun pohon asam yang masih muda dinamakan sinom.

3. Kering sang taruna kalih . (Taruna =nom).

4. Sinoming para rum . (Sinom).

5. Dhinawuhan nata weni, (Weni = sinom).

6. Sang anom matur wotsari . (Anom) .

Asmaradana

I . Kagyat mangu ngunguning tyas larasmara. (Asmara) .

2. Dyah Kumenyar kang tansah anandhang brangta. (Brangta) .

3. Sadaya ambirat kingkin. (Kingkin)

4. Trahing Nabi andanani . (Dana= Asmaradana)

Kinanti

1. Sarta kanthi anarima. (Kinanthi).

2. Kadya gegandhengan asta. (Gandheng asta = kanthen = kanthi).

Pangkur

1. Tan antara mentar tanpa tolih wuntat. (Wuntat = buri = pungkur).

2. lng wuri tan winiraos. (wuri = buri = pungkur).

3. Ing puja ngungkurken putra. (Kur).

4. Greguting yudakanaka. (Yudakanaka = perang kuku = kukur-kukur= kur).

Dunn a

1. Mijil saking pura lir magut andurma. (Durma).

2. Tan ana nedya mundura. (Mundur = dur).

Miji1

1. Mijil saking wana werit. (Mijil) .

2. Karasa rarasing driya. (Raras driya = rarasati) .

Pucung

1. Amucung ing sari ratri. (Mucung).

2. An eng sor pucung alinggih. (Pucung).

3. Mung milalu met kaluwak . (Kaluwak = pucung) .

Maskumarn bang

1. Lir mas kentaring toya . (Mas) .

2. Kumambang karsaning Dewa . (Kumarnbang).

3. Pindha mas tumimbul (Mas tumimbul = Maskumambang).

4. Nyampar jamang mas kumambang . (Maskumambang).

Wirangrong

1. Wirangrong samarga. (Wirangrong)

Balabak

1. Lir kabalabak, so1ahira met silib. (Balabak) .

Garnbuh

1. Nadyan gambuh ing wardaya . (Gambuh).

Dudukwuluh atau Megatruh

1. Adan mentas anduduk prapteng Parwasta . (Oudukwuluh) .

2. Gampil angel amegat jiwaning janma . (Megatruh) .

3. Neng jro kamar lir murcatma . (Murcatma = megatatrna = Megatruh) .

4. Tumrahing truh martani. (Truh = Megatruh) .

Girisa

1. Girls ing wuri-wuri . (girls = Girisa).

13. CORAK LAGU TERHADAP ILMU

Buku-buku berbahasa Jawa yang menggunakan lagu yang menceritakan tentang ibnu, pada umumnya dinamakan suluk . Buku suluk itu pada umumnya hanya menjadi bacaan orang tua, maka kata-katanya pun sukar , dan banyak kata-kata yang memang hanya digunakan pada buku suluk . Begitu pula menggunakan isbat, artinya seperti variasi. Maka orang mem baca buku suluk itu jangan salah terima bahwa kata-katanya gelap , sebab kalimatnya memang tidak dibuat secara jelas, bagi orang yang belum memahami pada pengetahuan tentang ibnu, diketahuinya harus sejajar dengan orang lain.

Walaupun buku suluk itu sudah diceritakan bahwa kata-kata dan maksudnya gelap, tetapi orang menyusun buku suluk sebisa-bisa juga harus mengarah rasa enak dan jelas kalimatnya , yang membuat para pembaca menjadi tertarik.

Yang disebut menarik itu , tujuan/maksud dari pelajaran di situ kelihatan sudah mendekati pada maksud/tujuan yang direritakan, walaupun belum dikatakan jelas, tetapi yang membaca sudah mempunyai tekad mendahului.

Biasanya daya tarik suatu lagu terhadap ilmu itu hanya tergantung pada maksudnya, walaupun lagunya tidak seberapa, tetapi hila maksudnya jelas, pasti akan disenangi orang banyak. Maka yang lebih utama lagi apabila terpegang kedua-duanya , maksudnya jelas dan nyanyiannya pun baik.

Di bawah ini beberapa cukilan lagu terhadap ilmu.

Cukilan buku suluk Sumendi, buku agak kuno Asli dari R. Rangga Wirowongso

1. Dan warnanen ta sira pun Sendhi, matur sira ing Sang adinira, Ratu wahdat panjenenge, sumungkem aneng lebu, telapakan Sang Mahamuni, kang adhekah ing Benang, mangke atur bendu, sawitnya nedha jinarwan, sapratingkah ing agama kang sinelir, teka ing rasa purba.

2. Sadasa warsa sira pun Sendhi, amastuti ing Sang adinira, tan antuk warandikane , ri kawijilanipun , sira Sendhi bang Mahespait , ameng-amenganira , Nateng Majalangu, telas sandining aksara , pun Sumendhi matur ring Sang ·acti Gusti , anuhun pangatpada .

3. Pun Sendhi byakteng kang anuwun sih, ing talapakan Sang jati wenang , pejah gesang katur mangke, sampun manuk pamuruk, sastr a Arab paduka warti, wekasane angladrang, anggeng among kayun, sa ben dina reraketan, malah bosen kawula kang angludrugi , ginawe alan-alan.

4. Ya Pangeraning Sang Adi Gusti, jarwaning wisik aksara tunggal , pangiwa Ian panengene , nora na bedanipun , dene maksih atata gendhing , maksih ucap-ucapan, karone puni.ku, datan polih anggeng mendra , atilar tresna saha ring Majapait , nora antuk usada .

5. Ya marma lunga ngikis ing wengi, angulati sarasaning tunggal, sasampurnaning lampah kab eh, sing pandhita sun dunung , angulati sarining urip , wekasing jati wenang , wekasing Lor Kidul, suruping raditya wulan , reming netra kalawan uruping pati , wekasing ana ora .

6. Sang Ratu wahdat mesem ing lathi , "Heh Snmendhi kapoka mangkana , tan samanya pangucape , luwih anuhun bendu , atinira ta anenggih , dening genging sakarya, kang sampun kalebu, tan pandhitaning wong donya, yen adol warta tuku wartaning tulis, angur aja wahdata.

7. Kang adol warta atuku warti, kumingsun kaya weruhweruha, mangkeki andhe-andhene, awama kadi kontul , ana tapa sajroning warih , meneng tan kena obah , tingalipun terus, ambeg padu anon mangsa, lir antelu putihe putih ing jawi , ingjro kam" ran rekta ." ·

8. Suruping arka aganti wengi, pun Sendhi anuntumaken wreksa , badhiyan aneng dagane , patapane Sang Wiku, ujun g tepining waudadi , aran dekah ing Benang, saha sonya samun , anggadhang tan ana pala , boga anging crak ing segara nempuhi, parang ngong asiluman.

9. Sang Ratu wahdat lingira aris, "Heh Sumendhi mareng ke den enggal," tur den cekel kekun cite , sarwi den elus-elus, tiniban sih ing sabda Wall, "Sumendhi rungokena , sasmita katengsun , lamun sira kalebua, ing narak:a ingsun dhewe anglakoni , aja kang kaya sira. "

10. Sigra pun Sendhl atur upekti, rnatur sira ing guru di rnulya, sak:alangkung panuhune, "Sampun reke pukulun, leheng dasih reke pun Sendhi , rnanjinga ing narak:a, pun Sendhl sawegung, pan sami wruh ing kalinga, guru Ian siswa tana su1ayeng kapti, kapti saekapraya ."

11. "Pengetingsun ing sira Surnendhi, den yitna uripira neng donya , ywa surnambaraneng gawe, kawruhana den estu, sariranta pan dudu jati , kang jati dudu sira, sing sapa puniku , weruh reke asarira , rnangka sasat wruh sira rnarang Hyang Widdhi, iku rnarga utama .

12. Utamaning sarira puniki , angawruhana jatining salat, sernbah lawan pamujine , jatining salat iku, dunung ngisa tuwin rnaherib , sernbahyang araneka , wenange puniku , lamun nora nama sa1at, pan rninangka kekernbanging salat da'irn, ingaran tatakrarna .

13. Endi ingaran sern bah sajati, aja nern bah yen tan katingalan , ternah e asor ku1ane, yen sira nora weruh , kang sinern bah ing donya iki, kadi aqulup kaga , pung1une den sawur, rnanuke rnangsa kenaa , awekasan amangeran adam sarpin , sernbahe siya-siya .

14. Lan endi kang ingaranan puji , sama amuji dalu Ian siyang , yen nora sarta wisike , tan sampurna kang laku, yen sirarsa weruheng puji , den nyata ing sarira , panjing wetunipun, kang atuduh ananing Hyang, panjing wetuning napas yogya kawruhi, Suksrna catur prakara .

15. Catur prakara anasimeki, bumi gcni angin iku toy a, samana duk panapele, sipate iku catur , kah ar jarnal kamal Ian karnil, katr apan sipating Hyang , wewolu kehipun, lampah e punang sarira , rnanjing metu yen metu ndi pananeki , yen manjing ndi prenahnya.

16. Tuwa anom kang anasir bumi, lakun e puniku kawruhana, yen atuwa ndi anom e, lamun anom puniku, pundi reke tuwanireki , anasir geni ika, kuwat apesipun, yen kuwat endi apesnya, larnun apes pundi nggene kuwatneki , tan sampun kasapeksa.

17. Miwah ta reke anasir angin, lakune iku ana Jan ora, yen ora pundi anane, lamun ana puniku, aneng ngendi oranireki, ingkang anasir toya, pejah gesangipun, yen urip pundi patinya, lamun mati ndi parane uripneki, sasar yen nora wruha.

18. Kawruhana tetalining urip, ingkang aningali ing sarira, kang tan pegat pamujine, endi pinangkanipun, kang pinuji lan kang amuji, sampun tan kasapeksa, marmaning wong agung, pada angluruh sarira, dipun nyata ing uripira sejati, uripir a neng donya .

19. Dipun weruh ing urip sajati, lir kurungan reraga sadaya, becik den wruh ing manuke, rusak yen sira tan wruh, heh Sumendhi salakuneki, iku mangsa dadia, yen sira yun weruh, becikana kang sarira, awismaa ing enggon punang ngasepi, sampun kacakrabawa.

20. Aja doh dera ngulati kawi, kawi iku nyata ing sarira, punang rat wus aneng kene, kang minangka pandulu, kresna jati sariraneki, siyang dalu tan awas, pandulunireku , punapa reke pra wignya , kang nyateng sarira sakabehe iki, saking sipat pa karya.

2 1. Mapan rusak kajatinireki , dadine lawan kaarsanira, kang tan rusak den wruh mangke, sampurnaning pandulu , kang tan rusak anane iki, minangka tuduh iya, sing wruh iya iku, mangka sembah pujinira, mapan awis kang wruha ujar puniki, dahat sepi nugraha .

22 . Sayogyane mangke sira Sendhi , den nyata sireng sariranira, yektya ngayang kang temahe, reraganira iku , lamun Sendhi dera lali si, kang nyata ing sarira, solahe tan mbesur , amurangga raganira , kang dadi tingal anging kainaneki , kang den lingling nityasa .

23. Sendhi kang wruh ing sariraneki, iya iku nyata ing Pangeran, tan ling yen tan na wadine, yeku wasitanipun , ana malih kang angyekteni , samya ngluruh sarira, sabdane tanpa sung, amojok saking susanta, tanpa sung kaliru saking prenahneki, iku kang aran lampah.

24 . Pan nyata ananing Hyang anisih , ening kasucianing Pangeran, ana ngaku kang wruh mangke, laksanane tan atut, raga sastra tan den gugoni , asli lisi subrata , kang sampun yekti wruh, anangkreti punang raga, paningale den wang-wang raina wengi, tanpa sung agulinga.

25 . Iku tapakane heh Sumendhi, den bisa sira mateni raga, aja mung angrungu bae, den sayekti ing laku, ayun lawan sarta pandeling, yen karone wis nyata, panjing-wetunipun, tan ana pakewuhira, tikeling pikulan sara samineki, beneh kang durung wikan.

26. Kasompokan denira ningali, karan e tan katon kaliwa - tan, tanpa arahe rupane, tuwin si ananipun, mapan wartaning kang utami, yen ta ora enggona, pegat tingalipun, tingal jati kang sampuma, paningaling nak.irah yekti dumeling, kang sajatining rupa.

27. Mapan tan ana bedane Sendhi , dening kalindhih solahe ika, bedane tan seng purbane, Sendhi sampun tan emut , lamun anggung tinutur Sendhi, nora na kawusannya , siyang lawan dalu , den rasani wong akathah , kitabipun upama prekutut adi, asri den karya pikat.

28. Raosana ing raina wengi, yen nora lawan wisik utama, mapan nora na gawene, luwih wong meneng iku, yen kumedal lidhahireki , uninipun punapa, pan saosikipun , ing kalbunya wong ngaksinya, wedharing nitya sarawidya nampani , meneng muni den wikan.

29. Den wruh suruping meneng Ian muni, yen tan wruha iku tanpa pala, sampun tan mesi enenge, yen muni aywa umung, kukila neng kanigaranjrit , punika saminira , nora tegesipun,yen ujar kang ginedhongan , sira Sendhi aja kaya bisa angling , lingira kang sampun man.

30. Ndi rupane wong melek ing wengi , sampun kadi anda tingalira , karoneku tanpa gawe, yen nora Ian tinuntun, ing paningaling akul yakin, paran margane wruha , ing sariranipun, pangrunguningsun saking nga-, sale sampuma iku kalawan muni, tanpa sung yen menenga.

31. Ora menen g ora muni Sendhi, heh Sumendhi atokona sira, kang ataki-taki kabeh, sembah puji den weruh, sembah akeh warnane malih, lingira sang utama, wong amuji iku , sanali.ka keh sawabnya, padha law an wong sem bah yang satus riris, yen weruh parantinya.

32. Kang wus weruh parantinireki , pujinipun iku nora pegat, nora kalawan waktune, wong agung lyan amuwus , padha !awan sawidak warsi, sampun amardika sam-, puma raganipun, ing waktu tan kabendana, kapradana solahe aneng jro masjid, apindho manuk baka.

33. Tan kena pinaido Sumendhi, wuwusing nayaka dipaningrat , Sendhi atakona mangke, ana muji ing dalu, ing raina gung sawabnek.i, kalamun kena tata, ing sasaminipun, padha Ian rowelas warsa, yogya we nang Sumendhi ataki-tak.i , sam pun man kapanggiha.

34. Ana malih kang wong angabekti , sanalika gung sawabe iya, yen wikana ing tuduhe, padha rowelas tangsu, ingaranan tepakur iki, yen meneng ndi warnanya, takokena iku, sapa kang atuduh ika, unggah turuning meneng kalawan muni, iku dipunwaspada.

35. Heh Sumendhi ing wong meneng luwih , iku sembahyang tanpa pegatan, iku nora na wektune, sampurna ta wong iku, reragane nora na kari , tekeng puri saturas, satuhuning laku , pagurokena den nyata, ing sira sang kawiman sampurneng jati, wekasing dutotama.

36. Aja nembah heh sira Sumendhi , yen iku nora katon sawahya, sembah puji tanpa gawe, pon kang sinembah iku , aneng warsa wahya dumeling, ananta minangka a-, nanira Hyang Agung, ananging dhawak pon sonya, iya iku enenge wong amemuji, nyata kang nedya purba.

37. Lawan atakona sira malih, mapan awis kang sayektinira , sakwehning punang panggawe, yen tan ingulah iku , pundi reke gene apanggih, kang ngaulah tan kepyan, iku wus atuduh , nugrahaning Jati Wenang, kang tan molah atuduh durakanek.i , keneng papacintraka .

38. Lawan rnalih sira ta Sumendhi , atakona sajatining niyat , aja mung ngaken ciptane, kang anyipta anebut, dudu iku niyat sajati, ewuh kang aran salat, sembah puji iku, tan wruh punang pangurakan, kang a tampa dhendha kisas law an jilid , ramya padu giliran.

39. Pangabektin e ingkang utami, nor a Jan waktu sasolahira , punika mangka sem bahe , meneng mu!li puniku , sasolahe raganireki, tan simpang dadi sembah, tekeng wulunipun, tinja turas dadi sembah , iku ingaranan niyat kang sejati, puji tanpa pegatan .

40. Heh Sumendhi niyat ik.u luwih, saking ngamale punang ngakathah , nora basasmara reke , niyating pingil ik.u, kang gumelar nyananireki, sajatine kang niyat , nora niyatipun, niyating pingil gumelar , niyating sembahyang nora bedaneki , Ian niyat ambebegal.

41. Heh Sumendhi marmane wong · sarik, kupur-kinupuraken ing lapal, anggunggungan sangelmune , pijet-pinijet ik.u, aksarane asru den pidih , sawusing asembahyang , maherib puniku , rame samya mabarungan , awekasan amalik byok Ian kulambi , dhe star akuleweran.

42 . Kepet-kinepetaken ing masjid , awusana padha pepurikan , asembahyang dhewek-dhewek , punika palanipun , sirik gugon njaring tulis, tan wruh jatining niyat , palaning wong bingung, lanan g wadon padha ngrarah , angulati niyat kang sajati-jati, tan wruh ing dedalannya."

14. CORAK NY ANYIAN TERHADAP PELAJARAN

Terhadap suatu pelajaran, ambillah nyanyian yang sederhana, janganlah dicampuri dengan variasi-variasi, sebab di dalam pelajaran itu diperlukan suatu yang mudah dipelajari, malahan pacta biasanya digunakan untuk hafalan , jadi dalam mem berikan pelajaran itu yaitu yang sesuai/persis seperti caranya . mendidik pada anak-cucu sendiri. Malah yang sudah umum, buku-buku pelajaran itu memang hanya diperuntukkan bagi keluarga sendiri. Keadaannya sudah dianggap menjadi pelajaran umum, sebab semua sudah bisa merasakan bahwa pelajaran tadi sangat berguna bagi siapa saja.

Sedangkan hal corak pelajaran itu , apabila mem buat pelajaran bagi seorang laki-laki, perempuan , harus yang bisa membuat terasa di hati, sedang terasanya tadi tidak lain hanyalah dari luwesnya kalimat serta caranya mengajar.

Di bawah ini adalah cukilan pepiritan nyanyian terhadap pada pelajaran .

Pethikan buku Salokatama , karangan Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV di Surakarta

1. Wijiling kang pangripta purwanin g, myating reh salah ton , kang milalu milara ragane , lali wirang kasereng ing kapti , nir yitnanta dadi, nisth a temahipun .

2. Lebe t saking mudhadameng budi, digung lumuh asor, nggegemangsa medhar kasurane , pamrihira mung ngulab-ulabi, mring sanggya kang den alema punjul.

3. Tan wruh lamun akeh kang ngesemi , piruayitnan bato s, kang wus asih suda ing resepe , kang durung wruh wus ngrungu pawarti, ingkang sengit dadi, sukurireng kalbu .

4. Temah kengis watek e kang wadi, alune katongton , sasolahe linumuhan bae, nora nana kang bare s sawiji, wong jail Ian juti , iku paminipun.

5. Nadyan mari nggung sinanggarunggi, tan ana pitados, wus mangkono manusa adate , paran baya denira mbaieni , sapisan dumadi, nir piyandeiipun.

6. Yen pasthia tumitah ping kaiih, sakebehing uwong, nora nana kaduwung soiahe , ian tan ana ingkang wedi mati , gampang denya mbudi, tan ana pamupus.

7. Balik nora tinitahken malih, paran wekasing don, mung karantan kaduwung atine , gegetune sansaya ngranuhi , yen nganyuta pati , mimbuhi dosa gung.

8. Wit jisime wong anglampus dhiri , tan kena den uwor , ian makame para ieiuhure, myang sawiyah makamaning janmi, sinarang sinirik, kang apik tan ayun.

9. Krama wong kang amateni janmi , wus dosa iwih asor, mangka ana wong koiu ngragane, tetep iamun druhaka ngungkuii, patinira aji, kewan kethek lutung .

10. Pangruwate dosa sawatawis , rehne wus kalakon , tan lyan amung minta aksamane, mring kang samya sinakken ing galih, praptaa pribadi, maring wismanipun .

11. Yen kaprenah tuwa pangkat inggil, ngabektia gupoh, linairna ing ka1uputane , iamun prenah nom pangkate inggil, mengku mawa taklim , krama nuting tembung.

12. Yen kaprenah anom menang inggil, den rahab pangrengkoh , kabeh priben lilihe rengune , lamun ana rerikuhing ati, kamotna ing tulis , 1awan tern bung alus.

13. Lan nuwuna apuraningWiddhi ,tobata ing batos, rumasaa ing driya salahe , memulenen leluhure sami, kang sira alani , nulak a1anipun .

14. Mula abot wong ameksa kapti, mrih. reh karahayon, wus mangkono lumrah prabawane , seje lamun pinrih iaku juti, dhangan sukeng kapti, iku timbangipun.

15. Lan wus jama.k manungsa donyeki, sapa rena kasor, nadyan ana asor sayektine, saking pangkat gedhe lawan cilik , sugih lawan miskin, andhap miwah 1uhur.

16. Kayektene pangkat ageng alit, kang luhur kang asor, sugih miskin kabeh sasamane, yen ginulung sarta den condhongi, adoh kang sak serik, cedhak sukanipun.

17. Dunungipun wong kang ng1a1u budi , ana becik awon , becikira kang tinuturake, alanira wus kocap ing nguni, tan lyan jalaraning, cupet ing panggayuh .

18. Mring kawiryan myang sabarang kapti, tita tan antuk don , wit tan majat kang kinarepake , tanpa srana 1umuh anor ragi, tan arsa minta sih , tam tu tan jinurung.

19. Lamun manjat kang sinedyeng kapti , mangka tan kalakon , aja age kaget ing driyane , salah tampa panglaluning ati , nguring-uring dhiri , nutuh ngamun-amun.

20. Tampan ana sasmitaningWiddhi,tanjihna ing batos , umat kabeh iki kekasih e, yekti nora bineda sademi , dene duwe kapti , teka tan jinurung .

21. Bokmanawa kang sira karepi , ginawe lelakon , durung waktu iku ing tegese, ngadatira kang sinedyeng kapti, yen wus kemba 1ali, kono sok jinurung .

22. Ngibarate lir duryan neng nguwit , nanging maksih enom , yen pinenek angel pangundhuhe , dupi kena tan enak binukti, tiwas ander pati , wekasan tan urup .

23. Pako1ehe anyarehken kapti , andina tan towong, anunggoni neng ngisor uwite, prapteng mangsa jer runtuh pribadi , gampang denya ngambil, tur enak Jan tuwuk.

24. Nora beda wong nggayuh kamuktin, yen kasreng ing batos, sinangkanan ng1alu pratingkahe, nguring-uring kang dino1an kardi, sinengguh tan mikir , marang raganipun.

25. Ngempakaken rusuhe ing batin , kemate linakon, estu kena kang kinarepake, kang mangkono iku wahyu eblis, ngadat tan 1estari, geng bencananipun .

26. Kadya duryan kang enom ing nguni , padhaning 1e1akon, seje Ia wan kang wantah lekase, panedhane saking jro semadi, kalanira wengi, ing lair sinamun.

27. Kang minangka isarat saari, tan mengeng sapakon, mring kang wajib marentah awake, mangsrutira temen Ian taberi, sesamben nor ragi, nyangking tembung arum .

28. Adhedhasar rahayuning budi , anampik kang asor, tansah · karem marang sasamane, luwangira yen bisa nglakoni , barang kang kinapti , ing samajadipun .

29. Nora luput kang sarta basuki, iku wahyu yektos, pirabara tumurun bakale, ra-orane awake pribadi, lakune lestari, tan sangsareng kalbu .

30. Lir angganing duryan kang mateng wit, jumbuhing lelakon, barang seja ana jalarane, nora teka yen namung den siri, wit kang Maha Suci, tan adarbe suku.

31. Itih panawunging ruwiya di, ri Soma katongton , kaping sapta Sapar wimbaning lek , tabuh astha Dal sangkaleng warsi, Swara trusing ngardi , risang Maha Prabu ( 1799).

Cukilan dari Pusakajawi Desem ber 1922 tahun I angka 3 Slisir mareng-tenggereng, Panjurung saking ingkang sinandi

Ing wayah sireping rare, neng latar kekadhar dhewe ,

pumama manjer prenahe, katon jem bar kalangane .

Padhange kaya raina, sing dolan wis nora nana ,

kari Pak Iramenggala, ngraras kawasaning Suksma.

(Di waktu usainya anak-anak bermain, di halaman tertegun seorang diri, bulan pumama tampak berada di tengah langit, kelihatan luas lingkarannya. Terangnya bagai siang hari , yang bermain sudah tidak ada, hanya tinggal Pak Iramanggala, yang sedang menikmati kekuasaan Tuhan) .

I. Dhedhet tidhem prabawaning ratri, sasadara wus manjer kawuryan, tan kuciwa memanise , menggep Srinateng dalu , siniwaka sanggyaning dasih , aglar neng cakrawala, winulat ngelangut, prandene kabeh kebekan , saking kehing taranggana kang sumiwi, warata tanpa sela.

2. Kinalangan kekuwung ngawengi, lir wewengkon bale mandhakiya, pasewakaning Pamase, jroning kalang kadulu, kang sumewa parek neng ngarsi, mung punggawa sajuga, Arya Panjersurup, pramukyaning taranggana, kang sawega rumeksa pringganing ratri , ngayomi ayuning rat .

3. Tan petungan panjrahing wadya lit, arahane mawor mawurahan, ngapit narmada prenahe , jro peteng ing Sarayu , angragancang Sang Bimasekti, nyuwak tu tuking naga, kang sikareng laku , yeku mangka pralampita, mrih mengeta kang mantep tetep ing budi, widada kang sinedya .

4. Nekawama pangkating wadya Ji, nora wor-suh tataning sewaka , gumolong gegelengane , kang dadya jurutuduh, pandomaning para mong tani, gelaring panangkilan, rinakit waluku , wuluh wuku Ian kukusan , gubug-penceng malesat mor lanjar-ngirim , mangreh Jakuning mangsa.

5. Kang sumewa luhuring udadi , pan pinindha dhapuring giyota , pra nangkoda pandomane , de kang dadya pituduh , pamardining kang ulah kardi , sinamar neng busana , kasariren g Prabu , jroning praba marakata, sinung tandha pindha widadari ngantih, neng soring wringin sungsang.

6. Kang saweneh punggawa piniji, angsung penget pangreksaning raga, ing mangsa roga praptane , yeku Arya Kumukus , manjer dwaja neng pancaniti, tangeh yen winursita, satataning dalu , ndungkap Juwaring sewaka, Jakabelek merem melek melikmelik , sasmita minta nendra.

7. Samantara wus banguning rawi, Hyang Pumama wus manjing ngancala, gumiwang surem sunare , sawung pareng kaluruk , kapiyarsa melung melingi , mring kang kasuwen nendra , ywa kong si kadarung , mengeta mring pangarcana , angluhurna gunge kawasaning Widdhi, kang intah saniskara .

8. Dyan umirnba punggawaning ratri , riyep-riy ep risang Panjerina , lir pasrah pangguwasane , denya rumekseng dalu , pangasoning sagung dumadi , wus sedheng pinardia, ngayati panggayuh, iyeging panambut karya , datan liya Hyang Surya kang mirowangi , tuduh sidining sedya.

9. Tanggap mulat Hyang Arka naketi , dumip eng rat ambabar prabawa, sumirat-sirat sorote, mega sinungging wungu , graning ngarga pinulas wilis, samantara kawuryan, Hyang Surya wus mungup , ngancik pucaking aldaka , larut mirut tedhuhing dalu kalindhih , sumeblak tanpa sesa.

I 0. Anglur selur Jakunin g wong tani , pareng mangkat rnaring pepasaran , pating krengket pikulan e, weneh sikep waluku , maring sawah tegale sami, si Gundhul neth ek kandhang , kebone pinecut, ngucul sarwi tinumpakan , ngenak -enak neng gigir marep mring wuri , sembari ngura-ura .

11. Melang-melung 1elagon ginurit , alon bae hir-hir kiya67 kiya, uier kambang satitahe, nora nana kesusu, yen narima karsa - ning pasthi , lakune wis jina11gka, jangkahe den ukur , kesusu amburu apa, yen wong murka anggake kudu ndheweki, wis turah durung trima .

J2. Nora menget adil ing Hyang Widdhi,denya mandum jatining pangrasa, tan pisan m baukapine , sanggyaning kang tumuwuh, binagean Iegi Ian pait, nadyan silih darbea, wisma Iir swarga gung, kinunci kancing kancana, nora wurung susahe niesep nusupi , tumameng masakala.

J3. Yen pinuntu pantoging tyas yekti , nora suka murka ngangka-angka, anjangka kang kae-kae , karana kang tinemu , nora liyan suka Jan sedhih, demange nora beda, Jan si Gundhui pacuJ, mene seneng mengko susah, yen narima susahe mirut sumingkir, rampung tanpa prakara .

J4. Ayem guyem kang kaya wak mami, repet -repet wus berag neng mberan, ngadhang segering srengenge , molah ngleJantih baiung, nguJur otot nge ririh getih, lir kukila neng tawang , mina neng jro kedhung , sajegingsun dadi bocah, durung wikan rasaning badan ngielentrih, mung bingar tyas pirena .

15. Temah tuwuh segere nartani , lengeningsun kiyale kalintang, mathekel katon kucinge, keneng sawabing em bun , kang sinebar ing maruta iis, waring sorot tern bean, doyananing bayu , Hyang Surya tan kadang konang , denya mandum prabane sinami-sami, tan mawang milih janma .

16. Lamun ngelak ingong darbe warih , kang sumreweh outing padhas gempal, wening tur sumyah rasane, sakehe kang sinebut, omben-ombeningsun kilani , mangsa siiih nyundhuia , Jan sege ring banyu, mengko nadhah Ian janganan, sambel rawit Jalaban timun Ian metir , segane beras anyar.

I7. Setham-s e thom segere kepati , yen wus enak weh kuwating raga , apa maneh jaluk ane , sore ngong mapan turu , aneng lincak Iambaran widig , prenah wurining damar , sumamar neng ngunjuk , tentrem rasaning tyasingwang, mung kumandel kinemuian ing Hyang Widhi, beg seg tanpa mirasa.

15. DAYA TARIK PERENSAN DALAM NYANYIAN

Peprenesan dalam nyanyian dapat dikatakan sebagai penentu watak suatu nyanyian, sebab orang belajar menyanyi mesti harus dari peprenesan , kalau sudah terbiasa dengan peprenesan maka bisa membuat suatu lagu menjadi hidup .

Yang dimaksud peprenesan adalah kalimat tam bahan yang tujuannya untuk memperindah kalimat pokok atau hanya sebagai nyanyian saja, bisa juga sebagai bahan lelucon (humor), tapi pada umumnya hanya dipakai dalam nyanyian , sajak, cerita dan lelucon (humor) .

Contoh daripada peprenesan banyak sekali, hampir tiap nyanyian yang menjadi kegemaran para remaja ataupun humor-humor termasuk juga dalam peprenesan. Jadi , daya tarik peprenesan itu , jelasnya karena bisa mendatangkan rasa gembira para remaja pada umumnya ,juga bisa membuat tertawa .

Di bawah ini cukilan dari kelompok nyanyian terhadap peprenesan.

Cukilan buku cerita, dengan peribahasa, karangan Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Harya Mangkunagara IV di Surakarta

1. Jirak pindha mungging wana , kusambi , sayeng kaga: kala, we rek ta kang muroni, anggur, nyenyambi kalaning nganggur, wastra tumrap mastaka, iket , pangikete wangsalan kang sekar pangkur , baon sabin ing nawala, karya, kinarya Iangen pribadi .

2. Senthe lit sesaneng ngarga , kajar, lenging raga : ta/anjer, mina kinarya dhesthi , dhuyung, iwak temp e/, nglejar Jajering wuyung, sikatan bang ngrembaka, soka , pinisuka kasukan saana nipun , wimbaning kang crandrawila, rembu/an purnama, mrih puma pranaweng kapti.

3. Sarkara drawa linama , kelang, gelang sweda : ali-ali, kramane warah siwi, wu lang, ilang laliyeng wulangun , mundhu lit dhaonira , claket, Jumeketing kayuwananireng kayun, parab madyaning Pandhawa , Arjuna, saJjua aJjaning dhiri.

4. Singgang gung kang piniyara, winih, mardi siswa, mulang, kekawinir eng estri, wadu, wineh winulangken wadu, peputhut mong Pergiwa, Janaloka, kang sumewa pasewakaning kalangun , pangrantamireng pradangga , sendhon, sesendhonan gentigenti.

5. Wicara tanpa karana , ngayawara, bebasane janma nunggal sapanti , dunung , ngayawara tanpa dunung, sampang panggilap wreksa , prenis, peprenesan linaran resmining kayun, narmada lit ngalang marga , kali, tan liya amung ngrerepi .

6 . Ron deling tengering marga, sawi, barat Wetan, timur, mina lembut jaladri, teri, sun saweni timuripun, wantya Sang Naribrangta, Abiyasa , mangke sampun diwasa warnane punjul, krama sengseming sesana, krasan, teka ana kang ngrasani.

7. Jambe geng wijil ing ngarga , dhawe, sarpa wana , u/a we/ang, kisma mawur kapilis, lebu, gawe sumelang ing kalbu , satriya di Singgela , Bisawarna, datan bisa nendra kalanireng dalu, mamet brana jro pratala, melik, netra tansa merem melik.

8. Sumendhi putreng Ngalengka, Trikaya , bale Nata , dhampar, Sang Endrakila resi, Mintaraga, kaya paran raganingsun, dhandhang lit mitra dhustha, manuk tuhu , yen tuhua lir pawarta kang sun rungu , kucumbining dwijawara , endhang, sedhengsun kendhang sing ngriki .

9. Paningset sam pur wanita , udh et, nateng angga: ati, rangkep tundhaning sari, sungsun, kacandhet ing manahingsun , kadang tepunging basa , karuh, dene durung kinaruh ing sidanipun, taru wills tanpa patra, kay u urip, jroning urip s un anteni.

10. Wreksa angkuring suyasa, tadha, kang toh kuda: tapak iyang, sendhang Iuber kang warih, agung, sun tetedha ring Hyang Agung, tirta wijiling ngangga, kringet , mung engeta bae marang dasihipun , palwa kandheg ing muwara, labuh, sun labuh ndhepani nagri.

I I. Katga pangruwat durmala, sinduraga : kringet , pasang ilining tasik , arus, pakaryan kringeta maru s, surya lalu diwasa, lingsir, datan nedya gumingsir ing tyas sarambut , sela cuma ring pawaka, luluh, lebur luluh sun andhemi.

12. Saron geng mangka manggala, demung , pecuk seta:

kontul , kawuk kang madha wami, menyawak, mung tolehen awakingsun , kuji geng Tasikwaja, kasange Umarmaya, kasangsaya kadarpaning tyas kadurus , bantuning janma baksana , imbuh , wimbuh yen mulat maskwari .

13. Path.ining we jaladhiyan, uyan , winda madya : semaput (winda = wisa; madya = satengah) rangkep tembung ing ngeksi, andulu , yayah saputing pandulu , wastra tawing wiwara , kelir, lir kataman gebyaring kilat narawung, Jawata geng salah wama, Bethara Kala, sakala datanpa budi.

14. Saksi sabda mring pradata, sahidwara, apuwara saya ngrebda kang brangti, papan wiyar tanpa taru, ara-ara, ruarane kalintang, timun wana : papasan, pinapa sa pinrih mupu s, wulu bauning kukila , elar, kelaringsun mung sawengi.

15. Sadp ada bubar sing tala, kambu, ingsun kam buh barangtaning tyas tan sipi, wilangan kinarya urup, ngelmu etungan, ketang laraning driya , pager kuda : palang, deling malang kang binekuk , pelak, gung kapelak kapalangan , sakin g keh 'iikareng budi.

16. Tilam wastraning kekapa , kasuran, raning prana : tyas, ron lesah aneng siti , uwuh . kasura ning tyas kang rawuh , temu bang ande wama , kunir , sanalika nir kadarman yun manempuh , bubuk lit ngraba seng wastra , renget, enget pasuwitan mami.

17. Wiwara di dhatulaya , Srimangan ti, jangkah madya : tindak , niskara kang ngewani, saru, yen ngantia tinda-k saru , pepar ab Sang Mahdwija,Mahay ekti, sayektin e ginuyu mring kan g tan saiju , siwaling wrek sa dinanda, tatal, ilang tatalingsun nguni.

18. Tam bra lit kulin eng ngarga, mangur, jayeng toy a: baya, janm a many andi warni , nylamur , angur baya sun salirnur , majasta tun gtun g seta, kawis, dimen aja kawistara brangtaning sun, puja panu laking wisa, tinawa , man awa tern be pinanggih.

19. Parabe Hyan g Nilakanth a, Hyang Pramesthi, lamun pasthi sira jodh o Ian mami, godhag antaranin g Jaku, let, leta wukir samo dra, peken alit urut marga , warung, nor a wurung, pamoring estri ian priya , dhaup, dhaup lawan sira Gusti.

20. Titi pracihnaning kata, tandha , prat andh ane kang Jagya andon wingit , baya nor a antuk telu, kang kaya raganingwang, aywa mamak amitambuh marang ingsun, pikukuh isining praja, mangga/a , mangka manggala linewih.

21. Titi purnaning panitra . Prangwadanan : ing ari Wrahaspati, Besar tanggal kaping pitu , nuju mangsa katiga, ing taun Je: angka sewu pitung-atus , wolung-dasa kalih enjang, pangriptane kang ngrerepi.

Cukilan Buku Witaradya, perangnya makhluk halus, tennasuk humor. Sekar Balabak, karangan Raden Ngabei Ranggawarsita, seorang pujangga di Surakarta

1. Datan ana ingkang sami kawistara, ing pangreh, amung wadya tarab ing Krendhawahana , kang nginte , wruh yen iku brekasakan saking Sabrang , kabehe.

2. Manna datan samar maring saniskara, karyane, kaulatken ing sasolah bawanira, samangke, ana mangsah jarangkong kang saking Sabrang, sedyane.

3. Arsa maring pakuwoning para Nata, mrih pamet, pinethukken jarangkong Krendhawahana, sru kaget, atetanya: "Sapa ngadhang lakuningwang, arane."

4. Winangsulan: "lngsun jarangkong kang tengran, duk biyen, Kenthol Boga ing samengko karan anak, Pak Gales, balik sira sapa aranta ngakua , den waleh."

5. Sru gumuyu jarangkong Sabrang asantak, saure, "Kalingane sira iku bangsaningwang, yektine , sun sajarwa aran bagus Samalaha, ing Sangkeh.

6. Nguni ingsun dadi guru kasantikan , kasube, tanpa sama ngelmuningsun kasunyatan, jatine , manna ingsun kalakon kuwat sinembah , woh akeh.

7. Lah ta aja aneng kono sumingkira, Pak Gales, ingsun arsa angupaya papanganan , yen oleh." Sinauran, "Malah sira abalia, den age.

8. Yen ameksa laju pasthi katemahan, ajidhet." Asru mojar Samalaha , "Heh si Boga, abane, malah sira yen tan sumingkir bakalan, m acedhel."

9. Kenthol Boga gumuyu sarya ngling sugal, "Heh penthet, alajua sun adhangi tangkep jaja, ing kene. " Samalaha mangsah sudira nirbita, ambeke.

10. Sigra magut gelut gumulung ulengan, arame, silih ungkih datan ana kang kuciwa , tandange , danguning prang Saptalaha kasulayah , angleleh .

11. Dyan binanting SaJl!.alaha rempu muksa, anggane , Kentho! Boga sukeng driya jejogedan, angleter, sum bar-sum bar, "Dene ta nora sapira , rosane."

12. Samantara ana jarangkong katingal, anjengklek, wuwusira, "Heh babo nora kajamak, sum bare, ayonana iki jarangkong ing Sabrang, panggedhe." .

13. Kenthol Boga gumuyu sarwi tatanya, ujare, "Heh ko sapa kang umangsah jejogedan , solahe, kidhung widhung ting karembyah, akether."

14. Sinauran , "Heh wruhanta ingsun kocap , wong gedhe, apanengran ing nguni Kimas Genthara, parabe, kang kesebut ing wong akeh karan anak : Pak Ejet."

15. Winangsulan , "Yen mangkono mengko timbang , tandhinge, ingsun iki iya kalebu sinambat, wong ged.he, tau lungguh jajar Ian para gandarwa , reramen.

16. Lah ta payo Gentara null majua, marene, aja pijer jejogedan solahira, nyrekengkeng , ora lemes parigel kaya manira , kenjere ."

17. Tan tahan tyas Genthara anggung winada , jogede , dyan narajang angrunjang sarwi andugang , sikile, Kentho1 Boga tiba kelumah saksana, anjenggel. ·

18. Arsa tangi jinejeg laju dinupak , kekejek, dupi eling lumayu akedhakalan, tan toleh, apepulih jarangkong Krendhawahana, praptane.

19. Asru sumbar, "Mara iki ayonana, rowange." Pakne Ejet atetanya, "Sira sapa , arane, angakua mumpung durung kasangsara, badane."

20. Sinauran , " lya ingsun Ki Baruwang , Lunggenje, papagena iringena masthi abang , buntute." Pakne Ejet gumuyu acukakakan, wuwuse,

21. "Ah sireku sugih sem brana golongan , wong aneh, aranira tan lumrah nora mupakat , wong akeh, dedolananing bocah kinarya aran, anglawer.

22. Aranira kang sanyata iya sapa, temene." Winangsulan, "Araningsun kang pameran, mangkene, "Canthing bumbung kembang suruh piyarsakna , "Darenges."

23. Sangsaya sru gumuyu Kimas Genthara, "Ah pothet, mandhang anu anganggo aran wangsalan, jebule, lah tamara marenea sun pepukang , bakale."

24. Ki Baruwang marepeki sesirigan, ajune, dupi arsa cinandhak kebat acukat, lumpate, prapteng wuri anampiling pepilingan, jumepret.

25. Pakne Ejet kalajaban niba-niba, polahe, arsa males andugang wus kadhinginan, bininte, ambruk kongsi galangsaran sanalika , anggenjret.

26. Sareng ambyuk para brekasakan sabrang , agebel , met pepulih angarubut Ki Baruwang, Lunggenje, wama-warna sagung kalarupa rudra, arenges.

27. Brekasakan ing Krendhawahana mangsah, kabehe, angembuli marang brekasakan Sabrang, yudane , barubuhan tan pilih tandhing Ian papan, enggone.

28. Ana wedhon Sabrang temu dhedhewekan, Ian wewe, tinakonan araning wedhon sajarwa: Ni Senthet, genti takon arane wewe aweca , Ni Korek.

29. Wedhon Sabrang takon marang wewe Jawa, wuwuse: "Apa yekti anggung nganiaya janma, met rare, siningitken ingasamun sinasaban, sor kopek .

30. Yen mangkono iku nandhang kaluputan, bakale, ora wurung kahyangane den balengkrah, wong akeh." Sinauran , ''Heh wedhon pakoleh apa, wong dahwen.

31 . Nadyan nyata mangkono kasandhang dhawak, lupute, tan angembet marang wedhon kaya sira, Ni Senthet, lawan nora kongsi karya karusakan, pamete.

32. Beda lawan wedhon anggung aweh lara, gawene, anyenyembur wisa mandi marang janma, dadine, lara barah kabanjur temahan basah, badane.

33. Iku yekti antuk bebendhuning Dewa, ing tembe, wekasane dadi intiping naraka, ukume." Wedhon mojar, "Dhuh abamu sok metua, si Wewe.

34. Marenea menthel sun idoni sira, dimene, anemahi barah kabeh badanira, pasthine, datan bisa mangsa gecok mentah sira, keluwen."

35. Sru kabangan wewe tanpa sita-sita, sosote, "Si dikepruk linabrag lah arep apa, padune, wong wus kendhem kerem marang kaluputan, si Sember."

36. Meh aruket mangkya sami katawuran, prang rame, dadya pisah dening pidhir tetandhingan , yudane, lawan potho Sabrang tansah sumbar-sumbar, suwene."

3 7. "Ah lelepah doyanaku iwak mentah, maune , ing saiki aku doyan iwak rempah, ginoreng, sesuk aku doyan iwak kang den olah, basengek."

38. Sru gumuyu pidhir Jawa wuwusira, "Heh Monyet, aja pijer anggegurit pakareman, barese, sapa aranira mupung maksih arja, jejere."

39 . Sinauran, "lngsun kang sinebut nama , Lembese ." Pidhir Jawa gantya tinakonan nama, awaleh, "Lembuculung panyambang Krendhawahana, gawene."

40. Adan pagut ing ayuda tan kuciwa , karone, samya rosa digdaya sarwa sembada, badane, marrna tansah asesiring selisiran, tandange.

41. Danguning prang wekasan kang kasulayah, Lembese , mempis-mempis deniranggung binantingan, temahe, mesat roaring sor pucung pinggir jejurang, parane.

16. NYANYIAN SEDERHANA

Nyanyian sederhana adalah nyanyian yang memakai bahasa Kawi, tetapi bahasa Kawi yang sudah sangat lumrah (umum) , hampir tiap orang yang sudah terbiasa membaca menganggapnya bukan bahasa Kawi lagi, apa lagi kalau penyusunannya yang luwes dan menjurus ke purwakanti, boleh dikatakan seperti orang berjalan terasa tenang tanpa ada gangguan seperti tercantum dalam cukilan buku Pepeling /an Pamrayoga di bawah ini.

1. Ebating tyas kongsi tanpa manis, kaprabawan obah ing rat Jawa , wimbuh gumrah sabawane , manjing jro jaman maju , kang tinuju mung aja kongsi , rinengkuh den sawiyah, sejane anjunjung , ajining darajat Jawa , sayuk iyeg gumolong anunggal budi , baya karsaning Suksma .

2. Paring osik kang utama yekti, tumuwuhing tembung : kamajuan , lumrah dadi kembang Iambe , nyata sewu pitulung, lenging cipta kari memuji, wijining kamajuan, bangkita tumuju, jumbuh lawan Sang Winenang, sumawana kang samya pantes ngayomi , ayuning wiyah janma.

3. Tinuwuhna piwelasing galih, wit tan liyan jiwaning kawula , tinalen sih wilasane , dene kang sedya rukun, mung miliha kang mitulungi , tuduh benering marga, aja slura-sluru, karana yen tan rineksa , nora wurung kadi sulung lebu geni, bareng tibeng sangsara.

4. Nora ngekul lekasing priyayi, nanging lamun wong lumrah balaka, durung wruh kenthang kirnpule, selak milu kasusu, tanpa naker kuwating dhiri, katut grubyuging kathah, nora wruh ing rembug, mung ngebyuk ubyung-ubyungan, agung alit miwah wong padesan sami, tumekeng narakarya.

5. Daya-daya denya mbuwang caping , salin topi kang cara ngamanca , ngewani klambi lurike , tinilar tan rinasuk , selak satin atela putih , guion amba satebah , tur sinetik tuwuk , nyangking gitik tetepakan , kang sineja mung jajan kang sarwa aji, neng meja pista raja.

6. Ambaruwah samben ngombe brendhi , pangrasane iku kang ingaran, majuning panguripane, tan wruh kaliru surup, kang mangkono katemu mburi, nora susah ginulang, yen wus kuwat tuku , pira angele wong nyandhang, nora abot yen mung lurik satin putih, iku dudu pikiran.

7. Kaya gampang salining pambukti, nora angel mangan ongklok kenthang, cinakot pira atose, nora susah rinembug, de kang kudu sami binudi, majuning pangupaya, kang supaya kurup, cukupe ginawe tadhah, anglakoni panguripan kang utami, pantese tiningalan.

8. lku ingkang kudu den parsudi, bebasane : ywa kagedhin empyak, peyok yen kurang cagake , marma aja kalimput , kudu tartip denya miwiti , sinangkan pangupaya , den iyeg asayuk, sabiyantu Ian pra warga , lelimbangan met pikiran kang premati, tiniti patrapira.

9. Yen wus golong gumelenging budi, aywa tlompe bareng sami ngangkat, nora kena ting kalenthe, den mantep maring laku, aja dhemen anyimpang margi, lire kang bangsa kriya, yen renggep ing kalbu, ambudi gaweanira, marsudia mrih . wuwuh enggale dadi, lawan beciking wama. ·

10. Apa maneh ingkang among tani, den amungkul pangolahing sawah , prineka amrih mayare, Ian wuwuhing pametu, tekan tegal kebone sami, miwah para nangkoda, den sami sumungku, arnbudi amrih weruha , jalarane mrih enggal lakuning grarni, bebathene mundhaka .

11 . Luwih angel kang mangkono yekti , nanging larnun pinikiring kathah, pasthi yen ana kaceke , tinimbang nyimpang laku, adhakane kandheg tan dadi, upama pandhe desa, tukang kajen pacul, kapengin dadi kemasan, tuwas sayah sangune entek neng margi, pinardi durung bisa.

12. Yen tan mungkul upama wong tani, reka-£eka ngrangkep tukang rangka , tiwas ting creweng pikire, rangkane nora payu, wit wus kalah kalawan mranggi, tur sawahe kapiran, nora kober matun , iku wataking slewengan , nora wurung suduk gunting tatu kalih, katunan mrene mrana

13. Pralambange lir carita nguni , ana janma wus satengah tuwa , rambute wus nyambel wijen, prandene ndadak wayuh , maksih anom bojone keri, saban kang lanang nendra , uwan e binubut, yen gilir mring bojo tuwa , saben turu rambut ireng den bubuti, temah gundhui malentas .

14. Mann a kudu ngong bolan-baleni , nora becik wong tanpa antepan , tiwa s ngeceh-eceh gawe, slamet wong ati mungkul , nora mingkuh malah ngengkoki , lulusing panguripan, mung ngaraha wuwuh , tak eren kuwating awak , aja dhemen anjangka kang Iuwih-luwih, yen cupet malah lara.

15. Kang wus ka ton obahe samangkin, sesemune kang sami jinangkah , kudu oiah sastra kabeh , iku panjanka luput, yen kabanjur angapirani, saking durung ginagas, dawaning panemu , pangeraning ngagesang, sandhang pangan wetune saka wong tani , ginarap para kriya.

16. Wusing methik Ian ambabar sarni, tinampanan mring para nangkoda , kang nyebar babajongane , iku caraning Iaku, kang wus dadi tataning bumi, nora kene kewaia , kang mangkono iku , nadyan sagung mancapraja, tanah sabrang atas-angin bawahangin , tatane nora beda.

I7 . Nora cacad wong marsudi tulis, dhasar nyata yen bisa ambuka , lawanging piwuiang kab eh, marma rungsid kalangkung, nora cethek lamun binudi , yen mung bisane maca , gampang nora ewuh, nangin g jeroning surasa, nyamut-nyamut nora gampang , den jajagi, kajaba pra pujangga .

18. Marma ana watese pribadi , yen tumrape kang ulah nagara, kudu ngugemi sastrane, dene kang bangsa bau, watesane weruh ing tulis, mung amrih rada padhang , wruh ing bener luput, supaya yen pinarentah , nuli ngadhan g dhangane nglakoni wajib , nora seiang-surupan.

19. Nanging lamun kab eh olah tulis, nora wurung sawahe kapiran, saking ngendi pituwas e, aja kaliru surup, angarani wong uiah tulis , luwih aji priyangga , kang mangk ono luput , kab eh-kabeh nora beda, nadyan kriya nangkod a miwah wong tani , yen becik pinilala.

20. Apa lire kang ingaran becik, ati tern en mungkui mring gawean, nyukupi marang wajibe , iku ugering Iaku, gegulangen Ian pamarsudi, lamun bisa mangkana, wus nyukupi butuh , kanggo sanguning ngagesang , rangkepane mung taberi lawan gemi, iku ngelmuning donya .

17. NY ANYIAN T ANPA BAHASA KAWI SAMA SEKALI UNTUK BACAAN ANAK

Cukilan Buku Kepaten Obor, t erbitan Balai Pustaka.

1. Sanjatane layang wacan iki, mung dongeng pasemon, kanggo samben saselaning gawe, upamane melek wayah bengi, kena nggo njagaki , dadi tamba ngantuk.

2. Yen diwaca cedhak bocah cilik , ana ingpaturon, marakake gampang ing turune, yen cedhakan uwong suker-sakit, wong kang milu linggih, ora kudu turu.

3. Yen nengahi padha ngelak-ngelik, lali ngeleh ngorong , saya gedhe mupangate maneh, yen macane nganggo diselani, omah diubengi, mating padha bingung.

4. Yen digarap kanthi ngati-ati, mupangate elok, ora bakal amoh salawase, cekakane layang wacan iki , kena diarani, kaya layang kidung.

5. lng saiki becik diwiwiti: kocapa ana wong, wis warandha banget melarate, uripe mung adol kencur sunthi, duwe anak siji, Janang uwis ngumur.

6. lngatase uwong desa miskin, ing rupa wis moncol, ora kalah Ian bocah liyane , sing kawilang anake wong sugih , sanadyan priyayi , ora kalah bagus.

7. Karo duwe wewatekan becik, gawe reseping wong, randha mau katelah jenenge, Nyai Dhukun saka sok nulungi , ing wong suker-sakit, awit ngreti jamu.

8. Dene jaka mau diparabi, jeneng Subur manggon, awit bocah salawas-Iawase, ngelu mules sasat padha nyirik , nadyan cilik nanging , awak kenceng bakuh .

9. Kacarita nuju wayah bengi, padhange mancorong, lintang-lintang ketok padha nyele, kaya wedi anyedhaki gusti, gustine ya kuwi , rembulan sing munggul

10. Nyai randha linggih gelik-gelik, ana nglatar timpoh, Jaka Subur linggih ing sandhinge, Ian andhangak pijer nyawang langit , mripat kethip-kethip , karo ngrangkul dhengkul.

ll . Bok warandha nganti nyapa lirih : " .t\ja dhelog-dhelog, mundhak ana setan mampir thole, Ian wujudmu mundhak ketok sedhih , becik angrasani , piwulang kang bagus."

12. Jaka Subur alon amangsuli: "Anu aku embok , iya duwe pikiran sapele , nanging athik tansah dadi ati , tekane saiki , ajeg isih nglantur ."

13. Mak jeginggat kambi ngalih linggih, bok warandha takon, "Wis mangkono wateke cah gedhe , duwe pikir anerusi ati, apa thole kuwi , kandhakna sing urut."

14. Banjur kandha calathune lirih : "Yen tak gagas notog, enak uwong ngenger pyayi gedhe, yen ketrima bisa dadi pyayi , dhasar sugih dhuwit , sakarepe tutug."

15 . Sanalika kumenyut ing ati , bokne krungu ngono , banget krasa-rasa ing uripe , maripate nganti mrebe smili , wusana mangsuli, tungtung seseg sungsun :

16. "0, anakku dene duwe pikir , sing nganti samono, ora eling menyang wong tuwane, ngatase wong cilik ongklak -angklik, ngengera priyayi , ya mung dadi batur.

17. Pawitane wong ngawula kuwi , thole banget abot, mungguh kowe jeneng ora duwe , bandha apa sing kanggo nguwati, pintermu mung tani , nyekel garu luku .

18. lku bae mung saka nenempil , srah bau nyang uwong, kowe jeneng ora duwe dhewe, mangka uwong ngawula priyayi , kudu becik apik , tatakrama weruh .

19. Mesthi bae yen sing nyawang kuwi , ya mung kapengin thok , ora ngerti yen abot sanggane , karo maneh yen kabeh kapengin , arep dadi pyayi, sapa pondhong pikul."

20. Akeh-akeh anggone nuturi, ora pedhot-pedhot , nanging Jaka Subur ing batin e, meksa kenceng anuruti ati , dadi tansah mikir , wusana calathu .

2 I. "Sapa biyung sing ora kaoengin, arep dadi uwong, saben irung yake padha bae , sapa trima dadi tani mleni , yen bisaa ngudi , ya kapengin luhur.

22. Dhasar anom tur dadi prajurit ; wani perang tanggon , yen perangan pijer menang bae, saben uwong mesthi ngalem becik , yen aku sing dadi , atimu sagunung ."

23 . Bokne nganti angguyu nyekikik , " Pancen iya ngono, lagi kandh a atiku wis gedhe , saupama kowe klakon dadi, mbuh rasaning ati , yake ya ngrenggunuk.

24. Nanging thole rerembugan iki, madu balung kothong, bebasan wong nyawat lintang gedhe, disawat Ian balang kayu garing, kesele wis mesthi, tangeh bisa tutug .

25. Nanging mungguh karepanmu kuwi , ya sapa sing weroh , samubarang lelakon mbesuke, ora ana sing bisa ngarani, kadhang sing meh dadi , gampang bae mrucut .

26. Karo maneh kowe tak kandhani , .karepmu sing ngono, dudu suwadine, yake saka kegawa numusi , kowe tak dongengi , ben suda sedhihmu .

18. PANEMBRAMA

Panernbrama dirnaksudkan untuk pujian dalam bentuk nyanyian untuk rnengiringi gendrung (musik Jawa) . Pujian tadi ditujukan demi keselarnatan pengantin, orang-orang yang sedang diperingati, dan lain-lain.

Panernbrama biasanya bahasa rnaupun susunan kalirnatnya dalarn nyanyian adalah baik, sebab rnerupakan hasil cipta dari orang yang berbakat.

Ada panernbrama yang sudah dibukukan, yaitu karya K.G. P.A.A. Mangkunagara IV di Surakarta. Ada lagi panernbrarna karya Kanjeng Susuhunan Paku Buwana X, tepat pada ulang tahun beliau yang ke - 32 . Panernbrama tadi banyak, sama banyaknya dengan karya para ahli di Surakarta , yang diperkirakan di tiap kabupaten di Surakarta rnenggunakan panernbrarna itu , di Surakarta ada 16 kabupaten. Di sini hanya diarnbil 2 saja yang baik, 1 Kabupaten Kalang , kata-katanya sangat sederhana , bahasa Kawinya sudah urnurn, purwakantinya, susunan bahasanya bail<; 2 Kabupaten Pangrembe , kata-katanya pun bail<, agak rnenarik. Kedua panernbrarna itu dipetik dan kondisinya pun seperti tersebu di bawah ini.

Panembrama sebagai pujian Abdidalem Kalang diiringi dengan gendhing Srikastawa, Pelog Pathet Barang

Panernbrama itu adalah pujian para punggawa mantri di waktu rnalam , tiap hari Kamis Legi tanggal 21 bulan Rajab, wuku Wugu angka 1827, bertepatan dengan hari lahir beliau yang ke-32 . Kami bersarna ternan-ternan kaliwon panewu mantri serta abdidalem siwul dan lain-lainnya yang hadir dalam perternuan rnaupun yang sedang menderita sakit di rurnah masing-rnasing, semuanya rnernuji (berdoa), sernoga sang Raja dan Permaisuri serta putra -putrinya, diberi keselamatan serta keluhuran, juga semoga keadaan kerajaannya aman tenteram tidak ada aral yang rnengganggunya .

Setelah selesai mereka berdoa , semua para mantri tampak rame sambil menari (tayuban) sambil minum minuman , menyanyi-nyanyi dengan tembang kinanti dilanjutkan ayakan dibarengi dengan tembang Pucung.

1. Wawi sagung, kanca sami nembang pucung, wit ratri puni.ka, wiyosandalem Sang Aji, mangastawa anyenyarnbi sukasuka.

2. Memudya yu, mugi Kangjeng Sanga Prabu, myang Sri Padnisara , Ian pra putradalem sami, widadaa mangrenggani purantara.

3. Lulus antuk, jatining kamulyan agung, rinilan arnbagya, kamirahanireng Widdhi, sumararnbah penuh sapraja warata.

4. Jibar-jibur , sempulur ingkang tinandur , murah kang den arah, pakolih ingkang pinilih , ayem tentrem kawula dalem sadaya.

5. Enak-enuk, memangan sinambi ngantuk, i.ku umpama - nya, saking dahat sruwa-sruwi, mugi-mugi kang mangkono kalakona.

Kemudian gendhing diganti Srepegan diseling dengan sekar Pangkur.

1. Kapungkuring reh dl.}.hkita, ngayun-ayun arsayeng waeladi , sumungkem golong gumulung, sanggyaning wrahatbala, abipraya samya sayuk memudya yu , asesanti jaya-jaya , dibya sumbaga arjanti.

2. Lir esthining para dwija , denira mrih ayunireng dumadi , minta panjalmaning Wisnu, sinru ing puja brata , pinelenging pangastuti jro panekung, puma jatining panunggal, pamoring Hyang Sidajati.

3. Mangkana pepindhanira, pujamantranira kang para dasih, ing gusti Jeng Sanga Prabu , mugi linulusena , arnbawani kawibawaning kaprabun, prastawambek martotama, mardi mardaweng memanis.

4 . Sumrambah prabawanira, anartani tata arjaning nagri, lulus kang sarwa tinandur, murah boga branarta, kalis sagung pakarti pangarubiru, kontab kamulyaning praja , katingal sumunar wen in g.

5. Nahen wigatining karya, arnarengi wiyosan Sri Bupati, turnbuk tridasa dwi taun , ri Respati Sarkara , wuku Wugu Rejeb tanggal ping salikur , Kanern Alip sangkalanya : Pandhita ro ngesthi gusti.

6. Marrna sanggyaning pratiwa, parisuka neng ngabyantara sarni, boga ndrawina balabur , rnangka pracihnanira , tresna tuhu surnungkern rnring Sangaulun , puwara pelenging cipta , ngluhurken asrnaning Gusti .

Sesegan (garnelan dipercepat iramanya) lalu diteruskan ke gendhing Boyong , abdidalern Bupati sebawahannya yang selalu rnenerirna perintah sernua berangkat rnenghadap , dibarengi adegan ringgit taledhek (wayang yang ditarikan oleh wanita dengan gaya yang khas) dan adegannya yang menari dari permulaan hingga terakhir .

Seberhentinya garnelan para bupati dan para pan ewu mantri yang tidak rnenerima tugas kernudian rnenari-nari di ternpatnya sendiri-sediri, sarnbil mernuaskan dirinya dalarn bersukaria . Hanya Bupati Gedong Kiwa Tengen seanak buahnya yang rnenerirna tugas sernua , kecuali hanya yang tertinggal yaitu para pekerja yang tertinggal di ternpat perternuan .

Kondisi di Kawedanaan Pangrambe serta Panembramanya

Pada hari Karnis Legi tanggal 21 bulan Rajab tahun Alip angka 1827 itu , bertepatan dengan hari kelahiran Sinuhun Kanjeng Susuhunan Paku Buwana X, berusia 32 tahun. Oleh karena itu, saya bersama ternan-ternan sernua , rnenghaturkan se1arnat kepada beliau serta perrnaisuri, dan para putra-putrinya, sernoga panjang urnur , dan selarnat atas kekuasaannya , semoga selarnat sentosa kerajaan beliau, atau ketenterarnan pada rakyatnya sernua.

Panernbararna diiringi gendhing Lothung -Lothung .

1. Parnbuka bakuning ulun, sinatata rnangenjali , bupati rnyang kliwonira , punggawa panewu rnantri , reh Pangrernbepamajegan, rnastawa dhawuh sang Aji.

2. Mernardi rnardaweng tanduk , rnangun rehing subastuti, tandha sih sungkeming wadya, ing Gusti Sri Narapati , winiwaha among suka , samekta neng pancaniti.

3. Menget kataman marta yu, kotaman ingkang menuhi, kaleban ing wilasendra, kaping sadasa mandhiri, sotya kalengkaning praja, ing Surakarta nagari.

4. Kang sasat anggung memayu, kayuwanan angayomi, sesining praja Narendra, lebet wasistha ing niti, santa budya martotama , susetyambek sih ing dasih.

5. Marmamba geng suka-sukur, tumenga miyating Gusti, Paduka Sri Nareswara, pranawa musthikang galih, kalaban gunging sih rakhmat, dera Sang Hyang Kang Murwani.

6. Puji sembah mesthi Prabu, tumbuk tridasa dwiwarsi, in sagunging karaharjan, denira menggep mbawani, kamulya ing kawiryawan, ing kaprabon sang Siniwi.

7. Dene bingahing tyas ulun, kadi jiwangga kalilir, ing tirta reh tatadarma , sumekar lir sarwa sari, waluya kataman warsa, miyat rahayuning gusti .

8. Yen kinudasmareng kidung, kinudang gita palupi, raras ruming kaarsayan , panadukaraning dasih, baya kang wignya amarma, mung para pratameng budi.

9. Nahen ta pamujinipun, mugi Jeng Sri Narapati, widada dirganing yuswa, sagarwa putra lestari, jinurunga ing sakarsa, aweta among siryadi.

10. Barkahing kabagyan Prabu, rumembes saha mimbuhi, praba prabaning Purendra, karta arjaning nagari, kalisa ing pancabaya, menak kang sarwa dumadi.

11. Mangkya ta sapragatipun, sanityasa sru sesanti, Ian sagung sembah pangargya: ulun sanggyaning wadya Ji, gumulung saekapraya, reragan murweng sukapti.

12. Titi tamating pangapus, cinitra ri Rebo kaping , dwidasa wimbaning tanggal, nunggil wulan miwah warsi, kinirtya sangkalanira, surak sayuk slira tunggil.

Tumenggung Wiryadiningra t.

19. NAMA SAMARAN

Yang telah diketemukan dalam buku-buku bacaan, diketahui bahwa yang pertama-tama membuat nama samaran ialah Raden Ngabei Ranggawarsita , seorang pujangga dari Surakarta. Maka dinamakan nama samaran (sandiasma) karena di buku itu menggunakan namanya dengan memakai nama yang serba rahasia.

Menurut pathokan (pedoman) yang ditemui daJam nama samaran Raden Ngabei Ranggawarsita dan lain-lainnya , penerapan nama samaran (sandiasma) itu bermacam-macam, seperti :

1. Bertempat pada mulainya padalingsa (baris pertama)

2. Bertempat pada akhir pedotan (pemutusan)

3. Bertempat pada mulainya pedotan

4. Bertempat hanya dalam sapadalingsa (satu baris)

5. Bertempat pad a permulaan bait dalam nyanian

6. Bertempat pada perrnulaan pupuh

7. Bertempat pad a akhir pedotan dan akhir padalingsa.

8. Bertempat pada awal baris mengambil satu kata .

1. Pembuatan nama samaran yang bertempat pada tiap mulainya padalingsa, buatlah pada tiap sapada sekar (satu bait nyanyian) : habis. Seperti :

Rarasing kang sekar sarkara mrih, den aksama dening Sang sudyarsa , ngawikani wengkuning reh, beraweng para ratu, ilanga kang sesengker sarik , rongas westhining angga, gagating tyas antuk, wartaning kang parotama , sinung tengran: Sembah trus sukaning budi, tataning kang carita.

(Bila ditulis dengan huruf Latin, penempatan nama samaran itu agak kurang tepat, sebab dari pathokan paramasastra, kata rongas , karena taling tarung harus memakai o, sedangkan gagat memakai a, jadi bunyinya rongga, dan Beraweng bukan Beraweng, jadi bunyi Ngabei. Kalau untuk huruf Jawa , taling itu berbunyi suara e atau e).

Sesampainya pada satu bait sudah habis, isi nama samaran (sandiasma ) adalah Raden Ngabei Ranggawarsita.

Jadi , orang membuat nama samaran (sandiasma) seperti itu jangan sampai mengurangi kalimat dalam satu baris (sapadalingsa) yang tidak berisi nama samaran, begitu pula jangan sampai melewati baris bagian bait selanjutnya. Adapun yang kurang adalah seperti di bawah ini.

Harsayambek denira mrih manis , jatinira mung met tetuladhan, wikana mring kotamane, rakiting ulah semu, ge ( ga) gayuhan tateng dumadi , ingkang nuntun kabagyan , sarananing ayu , /abet rarasing paminta, pindha wiku ulah patrap silastuti , mring tataning laksita .

Di dalam bait itu , yang terdiri dari delapan baris berisi namasamaran : Harjawiraga ing Sala, tetapi yang dua baris tidak berisi nama samaran apa-apa , itu namanya tidak lengkap, sedangkan yang lebih adalah seperti di bawah ini.

Harsambek denira mrih manis, jatinira mung met tetuladan , wikana mring kotamane, rakiting ulah semu, ge ( ga) gayuhan tateng dumadi, ingkangnuntun kabagyan, ne ( na) nangi rahayu , galap gangsuling paminta, rinowangan pindha resi ulah puji, satata kaenengan . Labet saking katunan ing budi , marma anggung ngayati pambudya , mrih widada ing dadine ....

Satu bait nyanyian di de pan berisi : Harjawiraga ing nagari Sa. Bait nyanyian selanjutnya hanya berisi satu : Ia, yang terse but itu semuanya menge cewakan.

2. Dalam pembuatan nama samaran yang bertempat pada tiap akhir pedotan (pemutusan), haru s menempati di dalam pedotan, jadi perlu menginga tkan pacta patokan pedotan (pedoman pemutu san) , sebab pedotan tadi yang menjadi pokok untuk menerapkan nama samaran (sandiasma), bila tidak demikian , disebut tidak mengindahkan pedoman , seperti :

Songsong gora: candraning hartati, lir winedyan : saraseng parasdya, ringa-ringa : pangriptane , tan darbe: labdeng kawruh, angranuhi: wenganing budi , kang mirong : ruareng tyas, jaga: angkara gung, minta luwa : ring duhkita, aywa : kewran lukiteng kinteki , kang kata: ginupita.

Dalam sat u bait nyanyian itu berbunyi : Radyan Ngabehi Rangga warsi ta .

3. Dalam pembuatan nama samaran pada tiap dlmulainya pedotan (pemutusan), pedomannya juga tetap , bertempat dalam tiap dimulainya pedotan, seperti:

Lir brataning : reksi wara, micara reh: sadubudi , marsudi mrih : dipaning tyas, memenget mring: pra taruni , wit jroning : jaman mangkin , keh rubeda : sumarawung , yen limut : rasikeng tyas , korup mring reh : karya sisip, temah sima: talering titah utama .

Dalam satu bait nyanyian itu berbunyi : Reksadipraja Surakarta .

4. Dalam pembuatan nama samaran yang hanya bertempat dalam satu baris itu harus ada di akhir cerita , sekaligtls dijadikan penutup, seperti:

Borong angga sawarga mesi martaya. Bunyinya Ranggawarsita.

5. Bertempat pada tiap permulaan bait nyanyian , seperti: Rarasing kang sekar sarkara mrih ,

Hamet saking srat Kawi kawarti , (Hamet seharusnya ditulis amet) Dyan kawuryan ing reh kramaniti,

Hanrangak en rasa kang arungsit , (Hanrangaken seharusnya ditulis anrangaken) .

Ngalih nagri maring tanah Pengging,

Berawaning ratu dibya sakti,

Hiya iku jroning tanah Pengging, (lliya seharusnya iya)

Rong prakara kotamaning aji,

Gaganjaranira amenuhi, (Gaganjaranira seharusnya ditulis geganjaranira).

Warna-wama lelabuhan aji,

Sipat jan rna ambethara sami,

Tata tit! pamatahing nagri,

Kaetang ing canrasangkala nis,

Lilirangan denira alinggih,

(Lilirangan seharusnya ditulis lelirangan) .

(Wondakara seharusnya ditulis Wondakara namanira mangkin , Wandakara) .

Pujangkara lawan Tanpasiring,

Jonggamure Ian Demang Camethi , (Jonggamure seharusnya ditulis Janggamure) .

Gagat-bangun ing tyas Sri Bupati ,

Sarupaning raseksa raseksi, Harah-harahen ingkang prayogi ,

(Harah-harahen seharusnya ditulis arah-arahen) .

Gupuh-gupuh sowanipun Gusti, Rudatining tyas ajar kang prapti, Bawenipun amba tiyang wukir, Saupami pakewed samangkin , Kramaning srat katupikseng Aji, Mamalat tyas andikanira Ji,

(Mamalat seharusnya ditulis Memalat) .

Para mantri panekar tan kari , Rakit-rakiting panyengkal siti, Mekarangan amemagersari, Kawistareng wangunan pasagi, Wiwitana ing mang sa manggasri, lngkan g amartapa apepidik. Nawung raras ruming sari-sari, Gatining tyas sang wiku ing mangkin , Ri sotaning tyas sang Mahamuni , Surupen a asaling leluri , Raran cagan kewala prayo di, (Rar ancagan seharusnya ditulis

reran eagan).

Karya dhepok ing ngriki puniki,

Taki-taki wonten ing wana dri ,

Nama samaran itu lengkap satu pupuh bertempat pada tiap-ti ap permulaan bait nyanyian , berbunyi : Rahadyan Hangabehi Ronggawarsita Kaliwon pujangga saha guru basa krama parama Kawi ing nagari Surakarta. Tetapi bunyi-bunyian tadi ada yang berobah sedikit hila ditulis dengan huruf Latin, yaitu menjadi: Raadyan Angabehi Ranggawarsita Kaliwon Pujangga saha guru basa krama parama Kawi ing nagari Surakarta.

6. Dalam pembuatan nama samaran yang bertempat pada tiap permulaan pupuh , seperti :

Rara sing. kang sekar sarkara mrih , (Dhandhanggula).

Hawit ingkang kacarita , Sinom) . (Ler. A wit).

Dene katampeking banjir, (Asmaradana). (Ler. Dene).

,, Bedane amung sumunu, (Kinanthi) . (Ler. Be).

" Ngadoni jayeng kewuh , (Gambuh).

Amung rajaputri prajeng Pengging, (Mijil).

" Hiya iku kaprenah martuwanipun, (Pucung) . (Ler. lya).

" Rong prakara kang den arah , (Pangkur). (Ler. Rang).

" Sigra sang will Drestha manjing pura sampun , (Megatruh).

" Nalika raja Parwata, (Pangkur) .

Tatalinen wuwus mami , (Asmaradana). (Ler. Te)

,, Warsakusuma sumirat , (Sinom).

" Yata wau winuwus, (Gambuh).

Gagat bangun wirodheng tyas duk tumingal , (Durma).

" Kawistara pangandikaning narendra, (Durma) .

" Datan ana ingkang sami kawistara, (Balabak).

" Lembuculung mangu mungsuhe marucut, (Pucung).

" Wauta pramukeng ditya , (Pangkur).

" Dya Parastha nembah matur malih. (Dhandhanggula).

" Kapirenan tyas sang prabu, (Kinanthi) .

" Lilih malih dening anglih, (Asmaradana) .

" Wont ena kang narawung , (Gambuh) .

" Pusakaning buyut kang awarni, Dhandhanggula).

" Jonggamure kedah anampeni, (Mijil). (Ler. Jang) .

" Garaning nggayuh utama, (Sinom).

" Gugontuhon punika nora pakantuk, (megatruh) .

" Rusak sagung saranduning badanipun, (Pucung).

" Paramean warna-warna keksi, (Dhandhanggula) .

" Martrenyuh tyas langkung ngungun , (Kinanthi) .

.. Diwasaning madya ratri, (Asmaradana) .

, Barising para punggawa, (Pangkur) .

.. Sagung ditya kang kentar met pangungsenan, (Durma) .

.. Kramaningkang dinuteng Narparti, (Dhandhanggula).

.. Matur sang gandarwa raja, (Sinom) .

" Luwar denira sesanti, (Asmaradana).

.. Kikisane tyas pinuntu mung kaesthi , (Maskumambang) .

.. Taruntun luh Kaskaya denira muwus, (Pucung) .

.. Sareng samya ngangkat watu putih , (Dhandhanggula)

" Rajabrana ing sapraja, (Sinom).

lng wekasan ruwet sami, (Asmaradana) .

" Prawitaning dedunung, (Gambuh) .

Jagra angkara sinungku , (Kinanthi).

" Suwanda aru karuna mlasasih, (Dhandhanggula).

.. Ramya sambating para parekan cethi, (Maskumambang).

" Karya tandhaning kawiryan ki Tumenggung. (Megatruh).

" Tatamantya ardayeng tyas tis-tis, (Dhandhanggula).

Pada akhir cerita diberi tanda

Nama samaran ini mulai dari pertama sampai akhir pupuh berjumlah 46 huruf (bila huruf Jawa) , bunyinya : Rahaden Angabehi Ronggawarsita nayakadalem wadya Kaliwon pujangga guru pamardi basa krama lukita sara ing praja Surakarta .

Sandiasma (nama samaran) yang disebut pada angka 1, 5, dan 6 itu petikan (cukilan) dari buku Witaradya, jadi buku Witaradya itu berisi 3 macam sandiasma : 1. sandiasma tiap permulaan baris pada pembukaan, satu bait nyanyian; 2. bertempat pada tiap permulaan bait dalam satu pupuh nyanyian; dan 3. bertempat pada tiap permulaan pupuh hingga akhimya .

7. Dalam pembuatan sandiasma (nama samaran) yang bertempat pada akhir pedotan (pemutusan) dan permuiaannya dalam baris (padalingga) , seperti :

Rekking karsa : mrih sarkara wredi, mindha wipra: murweng wasitaqa, tanbuh paran: susarasane, mung sarwa: tibeng dudu, tinemaha : tilaring wiji, lire kang: ngripteng krama , nengaring pangapus. tan wrin sua/: myang pangiyas, mrih pasaja: mung liningga: wading kawi, rinengga: panggupita .

Pada tiap bait nyanyian bisa berisi 24 buruf (bila huruf Jawa) . bunyinya: Reksadipraja rane waduhaji kimg mangapus alyas Jagawigata.

Dalam pembuatan nama samaran yang bertempat pada tiap dimulainya baris diambil satu kata, seperti :

Punggawa yogya nyenyilah, wisaning wengkon sinirik, martane kang den upaya, kaparek mrih rnirowangi, kanan kering udani, ngabehi saliring kawruh, reksa-rumeksanira, dining wewengkon kaeksi, prajanira mrih lulus tata raharja.

Pada tiap dimulainya baris berisi nama samaran satu kata, berbunyi : Punggawa Wirasamarta Kaparek-kanan Ngabehi Reksadipraja.

Melihat keadaan nama samaran pada angka 7 dan 8, ter-· nyata bahwa pembuatan nama samaran itu bisa sekehendaknya , tetapi penempatannya harus tepat dan tetap.

Begitu pula dalam hal pembuatan nama samaran yang bermacam-macam tadi, kecuali sebagai tanda (ciri) nama pengarangnya juga bisa berguna untuk mengetahui bila ada yang berobah , menandakan bahwa ada yang merobahnya.

Oleh karena sudah jelas pedoman pembuatan nama samaran tersebut, maka jangan sampai salah dalam penerapan nama samaran di mana-mana . Apabila tetap berada di permulaan angkatan , semua juga bertempat di permulaan angkatan , begitu seterusnya. Sebab nama samaran yang penempatannya tidak tetap, akan sulit untuk diketahui, jadi walaupun namanya samaran , terpaksa harus menggunakan tempat yang sebenarnya.

Temyata bahwa nama samaran yang tidak tepat tadi akan membingungkan , seperti di bawah ini:

Tanpa krarna denira mrih manis, kumawawa denya ngiket gita, kongsi emeng panganggite, gegaranira arnung: anlateni neniti tulis, ing tyas tetap tan kemba, mulat ing sesuluh, tarlen mung mrih rakitira, sabarang kang nenuntun mrih makolehi, dinohan ing bebaya .

Sandiasma (nama samaran) yang seperti itu sulit penelaahannya, yang ada hanya membingungkan, yang mengerti hanya si pembuatnya sendiri, jadi dapatnya dimengerti oleh yang lainnya, saratnya harus ditunjukkan, atau dibedakan hurufnya yang untuk samaran, seperti :

Tanpa Krarna denira mrih manis, kumawawa paksa ngiket gita, kongsi emeng panganggite, ge (ga) garanira amung, nalateni neniti tulis, ing tyas tetap tan kemba , mulat ing se ( su) suluh, tarlen mung mrih rakitira, sabarang kang nenuntun mrih makolehi , dinohan ing bebaya.

20. CANDRASANGKALA DI DALAM NY ANYIAN

Candrasangka1a itu dijadikan sebagai tanda angka tahun yang dirahasiakan. Di dalam nyanyian cara penerapannya bermacam-macam, seperti di bawah ini :

1. Bertempat pada alinea pertama, jadi belum menceritakan sesuatu apa sudah diberi sangkala terlebih dahulu , seperti: Songsong gora candraning hartati :::;; 1799.

2 . Bertempat pada pembukaan bagian bawah sendiri sesudah memperingati hari kelahiran dan lain-lain . seperti:

Rebo Epom panitraning manis, Jumadilawal Jimmawal warsa, enjang ping wolukikure, kaneming Julungpujut, Sri tumurun anuju Dadi, Paningron Sang Hyang Y ama, Ijrah Nabi : sewu rongatus wandasa gangsal, singkalan: Wiku misik swara tunggil :::;; 1757, neng barisan Pijenan .

3 . Hanya mengambil sangkalanya saja yang bertempat di akhir bait nyanyian pertama , atau bertempat di akhir maksud pem bukaan , seperti :

Rarasing kang sekar sarkara mrih, den aksama dening sang sudyarsa, ngawikani wengkuning reh, beraweng para ratu , ilanga kang sesangker sarik, rongas westhining angga , gagating tyas antuk , wartaning kang parotama , sinung tengran : Sem bah trus sokaning budi = 1792, tataning kang carita .

4 . Bertempat pada akhir cerita , tampak seperti titimangsa , seperti :

Tutuping kang gitaya tiniti, taman tuman tumonton wasita, rinipta mrih kayatnane, palasthaning pangapus, ing ri Budha pancarasiddhi , ping sawela s Mukaram , Ehe kang lumaku , mudhadamane kang ngripta, pariksa miguna gunaning janmi = 1332 , tengran ejrahing warsa.

Dalam hal pembuatan candrasangkala itu jangan sampai putus di padalingsa (baris), jadikanlah tepat satu baris, sebab apabila sampai terputus, perasaannya juga kurang enak. Apalagi bila mem buat candrasangkala itu juga harus menggunakan perasaan yang tepat/sesuai dengan kemauannya, yaitu yang sudah disebutkan di atas, seperti :

1. Songsong gora candraning hartati, itu candrasangkala - nya pada : Songsong gora candra, bila dibagi-bagi artinya adalah: Song, berarti rang, berwatak 9. song lagi, juga demikian. Gora maksudnya: ageng (besar), berwatak 7. Candra diam bil maksud: wami (warna) atau candra (bulan), berwatak 1, diketemukan sangkalan 1799. Tetapi maksud dari kata-katanya : payungagung (payung besar), yaitu kata lain dari songsong gora (payung besar). Untuk jelasnya yang dimaksud adalah: Candraning sekar hartati itu persamaan seperti payung agung (payung besar). Seterusnya kemauannya terns diolah sendiri yang bisa sesuai dengan cerita di buku (tulisan) di situ.

2. Wiku misik swara tunggal, maksudnya adalah pemisiking wiku (bisikan pendita) yang suaranya berwibawa. Selanjutnya seperti tersebu t tadi.

21. WATAK NY ANYIAN ATAU YANG MENYUSUN

Tiap-tiap nyanyian mempunyai watak sendiri-sendirl , penyusunannya harus mengikuti irama ceritanya , seperti :

Dandanggula, Maksudnya : niat baik atau daun sebagai hiasan . Karangan Kangjeng Sunan Kalijaga.

Sinom, Maksudnya : Pucuknya daun asam. Karangan . Kangjeng Sunan Girl Kadaton.

Kinanti, Maksudnya : Serta. Karangan Kangjeng Sultan Adi Erucakra.

Mijil, Maksudnya: Keluar. Karang an Kangjeng Sunan Geseng.

pem bukaan cerita tetapi juga harus lihat-lihat tempat. Dan yang paling tepat adalah Dandanggula.

Pangkur, Maksudnya: Ekor. Karangan Kangjeng Sunan Muryapada .

Durma , Maksudnya : Harimau . Karangan Kangjeng Sunan Bonang

Diceritakan bahwa itu adalni cocok untuk Asmaradana, Maksudnya: Jatuh cinta. Karangan Kangjeng Sunan Girl Kadaton.

Digunakan kalau keadaan marah .

Maskumambang, Maksudnya: Mas timbul. Karangan Kangjeng Sunan Majagung.

Megatruh, Maksudnya: Menolak hujan. Karangan Kangjeng Sunan Girl Parapen.

Digunakan dalam suasana prihatin.

Pucung , Maksudnya : Kaluwak atau ujung. Karangan Kangjeng

kendor. Gambuh , Maksudnya: Lanteh. Karangan Natapraja. Digunakan untuk

Untuk selingan bi Ia kemauannnya lah nyanyian gandarwa (rakmemberi pelajarsasa) di jam an Mataram. an yang bersifat keras (galak).

Untuk nyanyian lain-lainnya itu adalah bersifat pinjaman (sampingan), yang bisa diterapkan sekehendaknya.

Setelah itu kemudian bisa disempumakan lagi: Dandanggula, lembut (luwes), digunakan untuk pembukaan itu lebih baik, juga untuk pertengahan maupun penutupan juga baik. Menurut perasaan hila digunakan untuk memberi (menjelaskan) suatu pelajaran akan kelihatan jelas, untuk gandrung-gandrungan sangat menarik hari, sedangkan untuk mengakhiri (sebagai penutupan)sangatcocok.

Sinom, lebih baik digunakan untuk menantang.

Kinanti, untuk gandrung atau nasihat.

Mijil, gandrung atau prihatin.

Pangkur, Gandrung, galak. Tetapi di jaman dulu hanya untuk yang bersifat galak, memuncaknya marah diteruskan pada Durma.

Dunna, Marah atau menantang perang pada yang galak (marah).

Maskumambang, yang bersifat sedih atau prihatin sekali.

Megatruh, Prihatin atau menyesal sekali.

Pucung, Yang berperasaan seenaknya (bebas).

Gambuh, Menantang yang agak galak,

Melihat watak daripada nyanyian yang demikian tadi, jadi orang yang menyanyikan juga harus bisa membawakannya secara pantas (beiVariasi agar bisa pantas), sebab apabila salah bisa juga menghilangkan rasa nyanyiannya, jelasnya: Cobalah nyanyikan lagu Maskumambang untuk menyanyikan peperangan:

Katgadeng tyas ceg nyandhak gegaman bindhi, tinamakken mengsah: pres; satemah angemasi, liwung ing pangamukira.

Yang demikian tadi bisa hilang perasaan nafsunya, begitu pula untuk nyanyian Durma untuk menceritakan gandrung-gandrungan (birahi):

Eman-eman yayi mung sira sun eman, sarea asta kering, ukelmu lukara, miwah sesengkangira, sun slempitne ngisor guling, pagene sira, pijer sumungkem nangis.

Walaupun itu dirasakan ada perasaan jatuh cinta, tetapi rasanya seperti orang yang marah, jadi perasaannya kalah oleh lagunya .

22. TEKA-TEKI

Teka-teki (wangsalan) pada wnumnya digunakan di dalam ikatan irama nada, harus bertempat dalam nyanyian yang sifatnya tidak keras, penerapannya adalah :

1. Bisa pada tiap baris, kemudian dengan jawaban .

2. Dua baris baru dengan jawaban.

3. Sebaris sudah berisi jawaban.

1. Yang tiap baris kemudian dengan tebusan, seperti : Garwa Sri Aljunasasra, Citrawati, jawabannya : Citranira luwih ing dyah sabumi.

2. Yang dua baris barn dengan jawaban, seperti :

Jirak pindhah mungging wana, kesambi, sayeng kaga: kala, we rekta kang muroni, anggur, jawabannya : nyenyambi kalaning nganggur.

3. Yang sebaris sudah berisi jawaban, seperti :

Kreteg bata: buh, alanganggur becik subuh.

Jadi yang bisa dijawab menjadi sebaris itu yang lebih dari 8 suku kata.

Dalam hal penerapan jawaban jangan sampai terb alik, tekateki yang pertama juga mendapat jawaban yang pertan1a , begitulah seterusnya, jadi jangan sampai jawaban di depan menjadi jawaban teka-teki yang di belakang.

Jangan membuat teka-teki yang menyimpang dari ceritanya dan maksud tulisannya. Umpamanya membuat teka-teki pada cerita wayang Purwa, jangan menggunakan teka-teki pada jaman yang tidak menjadi satu, misalnya menceritakan Tanah Arab , Eropah dan lain-lainny a. Jadi, sedapat-dapat dalam pembuatan teka-teki itu hams yang cocok dengan keadaan ceritanya . Kecuali yang tidak mengandung cerita , seperti hwnor dan lain-lain.

Ambillah yang sederhana, jangan membuat teka -teki yang tidak umum, jadi sewnpama orang membaca teka-teki, sudah mengerti apa yang dikehendaki dalam teka-tekinya.

Teka-teki yang baik itu yang jatuh pada pokok kata-katanya , tidak jatuh pada penyambung , keterangan, dan lain sebagainya .

Agar mudah dalarn pembuatan teka-teki , sebelum membuat teka-teki, lebih baik membuat susunan kalimatnya lebih dahulu, nanti apabila sudah melihat susunan kata-katanya yang jelas, akan mudah untuk mengisi teka-tekinya .

23.PANTUN

Pantun (geguritan) tennasuk golongan lagu (nyanyian), memakai pedoman guruswara dan guruwica/an yang tetap. Di dalam satu bait pantun berisi empat baris disusun ke bawah, di akhir baris harus sama guruswaranya, biasanya dalam tiap b;uis hanya berisi delapan suku kata , misalnya:

lngkang pinurwa ing kidung,

ngengudi mrih dadya luhung ,

tan kumedhah kusung-kusung,

aran amung trima lowung,

Melihat pedoman pantun seperti itu, jadi semua ikatan yang bukan nyanyian, yang hanya memakai guruswara, itu juga tennasuk pada pantun , yang sudah diketahui:

1. Nyanyian anak-anak bennain , misalnya: Cengkir wungu wunguneketiban ndaru, wis pesthimu kowe uwal karo aku.

Guruswaranya itu jatuh di pemutusan pertama empat suku kata dan di akhirannya, guruwicalannya sama-sama dua belas.

2. Lagu athong-athong, misalnya: Kembangjambu karuk, tangan ngathung njaluk, pentil asem caluk , wadhah uyah empluk.

Itu hanya mengambil gurulagu di akhir padalingsa, sedangkan guruwicalannya sama-sama enam.

Lagu witing k.lapa, misalnya : Sun amarna rerengganing ngantariksa, asri rarasing sesangka, kang umimba , saking agraning ancala, lelangen neng cakrawala .

Guruswaranya itu sama, hanya guruwicalannya yang berbeda , pada baris 1 berisi 12, l:?aris ke-2 berisi 8, baris ke-3 berisi 4, baris ke-4 berisi 8, baris ke-5 berisi 8.

Karena pedoman pantun itu yang umum hanya ada pada guruswara, jadi mudah patokannya.

Dalam hal watak lagu (nyanyian) dan penyusunnya, ini salah satu petikan dari serat Saridin dan serat Purwakanti. ·

Sebenarnya pedoman yang demikian tadi masih menurut pedoman nyanyian , temauannya harus tetap. Tetapi apabila dipikir panjang, semua pantun itu sudah tentu tidak meninggalkan guruswara, walaupun tidak urut , tapi tentu ada hubungannya dengan guruswara .

PATHOKANING NYEKARAKEN

ANGGIT ANIPUN

RADEN HARDJOWIROGO

CAP.CAPAN INGKANG KAPING K.ALIH

BEBUKA.

Serat pathokilning nyekilraken cap-capan ingkilng kilping kalih punikil kasantunan mawi aksara Latin , menggah perlunipun, supados serat wau saya sumrambaha dipun waos ingakilthah, awit aksara Latin punikil tebanipun langkung jembar. Tuwin malih menggah ing kiljeng santunipun mawi aksara Latin punikil boten badhe makewedi tumrap dhateng kajenging wu/ang, kiltrangan tuwin sanes-sanesipun. Ewadene tumrap ingkilng perlu tuwin boten saged dipun ewahi, inggih taksih dipunlestantunaken laidos lugunipun .

Kajawi punikil isinipun ugi dipun wewahi murih saya jembaring kawruh bab sekilran, kadosta pathokilning sekilran prasaja, sekaran ingkilng tanpa Kawi babar pisan tuwin sanesipun.

lngkilng ngarang

ISINIPUN

1. Sesorah Bab Sekaran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2. lngkang Dados Tataranipun Tiyang Badhe Nyekaraken . 113 3. Gurulagu Lan Guruwicalan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 4. Bab. Pedhotan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 5. Ukara . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 6. Bab. Basa .. . . . . . ..... .. .................. . . . ... .. 133 7. Bab. Panganggenipun Basa Kawi ................ . ... 135 8. Purwakanthi . . ...... .. ... .... .. ..... ...... . ...... 137 9. Kesusastraan ............. .. . ..... ............ ... . 140 10. Pangangganipun Pada . . .. ... .......... .... . . .. .... 142 11. Ukara Sasmita Wiwitaning Sekar .......... ·. . . . . . . . . . 145 12. Ukara Sasmita Santuning Sekar . . . .............. ... . 151 13. Sengserming Sekar Manggah ing Ngelmi . . . . . . . . . . . . . . 154 14. Sengseming Sekar Menggah lng Piwulang .... ..... . ... 161 15. Sengseming Sekar Menggah lng Peprenesan . .... ... ... 167 16. Sekaran Prasaja ..... . ...... . ........ . ............. 174 17. Sekaran lngkang Tanpa Kawi Babarpisan Kangge Waosan Lare . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 18. Panembrana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 19. Sandiasma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 20. Candra Sangkala Wonten Ing Sekar ... .. . . . ... ........ 192 21 . Wataking Sekar Utawi lngkang Nuganggit . . . . . . . . . . . . 193 22. Wangsalan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 23. Guritan ..... .. . . :. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198

1. SESORAH DAB SEKARAN

Bangsa J awi punika bakunipun pancen rem en sanget dhateng sekaran, tandhanipun dene serat-serat Jawi ingkang lugu damelanipun bangsa J awi prasasat meh sadaya sami sinawung ing sekar, awis-awis sanget ingkang gancaran. Ananging para ingkang sami kapareng ngarang serat mawi sekar wau boten sadaya sami ahli dhateng sekaran, tandhanipun dene serat-serat mawi sekar wau manawi dipunwaos beda-beda sanget tumandukipun dhateng pangraos, wonten ingkang sakeca sanget dhateng pamireng Ian menarik manah sarta anggamblangaken dhateng panggraita, wonten ingkang dhateng pangraos pating gronjal, dhateng panggraita peteng, dhateng manah amboseni . Sekaran ingkang sakeca sapiturutipun punika mesthi kemawon kawastanan sae, dene ingkang boten sakeca kawastanan awon. Sakeca utawi boten sakecaning sekaran punika mesthi wonten sababipun . Sarana ngyektosi tuwin nandhing dhapukaning sekaran ingkang sakeca Ian ingkang boten, p\lnika lajeng saged manggihaken sabab-sababipun ingkang anjalari sakeca utawi boten wau, satemah kenging dipunpathoki kados pundi leresipun sekaran ingkang sae, inggih punika ingkang sakeca wau. Sareng sampun nyumerepi dhateng pathokaning sekaran ingkang sae wau, tetela bilih nyekaraken punika boten gampil.

Terkadhang wonten tiyang ingkang boten mangertos dhateng pathokaning nyekaraken, ewadene sekaranipun katingal sae, yen dipunpetanana cocogipun kaliyan pathokan namung malesed sakedhik sanget. Kosokwangsulipun tiyang mgkang mangertos dhateng pathokaning nyekaraken, boten mesthi sekaranipun sae.

Mirit kawontenan ingkang makaten wau, dados terang tiyang ingkang saged nyekaraken sae punika sampun ambekta dasar. Dados tiyang ingkang sampun kedunungan dhedhasar saged nyekaraken punika, pangiketipun ukara ing sekar nama sampun kawakan, boten susah dameJ..<famel, sadhawahipun sampun sakeca . Wangsul tiyang ingkang boten gadhah dhedhasar nyekaraken, sanadyan damelanipun sekaran leres miturut pathokan saba jangkep wicalanipun , Ian sanadyan mawi purwakanthi, sekaranipun wau inggih dereng kenging kawastanan sae.

Sanadyan pathokan nyekaraken ing serat punika tangeh anyekapana ing kabetahan, nanging sampun Iowung kenging kangge pepiritan Ian ancer-ancer.

Manawi nitik katrangan ing nginggii punika, kados namung sakedhik perlunipun kawontenaken serat bab pathokanipun nyekaraken, ananging saestunipun boten makaten, jalaran serat pathokan wau tumrap dhateng para ingkang gadhah dhasar , nyekaraken saged anggampilaken pamarsudinipun dhateng sekaran , dene tumrap · dhateng para ingkang boten gadhah dhasar nyekaraken ugi maedahi sanget , jalaran kenging kangge garan niteni sekaran ingkang sae, ingkang prayogi dipunwaos, perlu kangge nglandhepaken pangraosipun dhateng Ieiungidaning· sekaran .

Bilih para ingkang kapareng ngudi dhateng kawruh sekaran sampun nyuraos wewarah ing nginggil, kados Iajeng saged anggalih: bilih nyekaraken punika boten gampil, Ian boten saged netepaken bilih ingkang sampun nyakup dhateng pathokan punika Iajeng saged nyekaraken sae. Dados tuwuhing sekaran ingkang sae namung gumantung dhateng ingkang darnel, lowung dene wonten pepiritanipun .

2. INGKANG DADOS TATARANIPUN TIY ANG BADHE NYEKARAKEN

Tiyang badhe nyekaraken punika sakawit kedah kulina maos serat-serat waosan, sukur saged anjajah dhateng satunggalsatunggaling serat. Perlunipun anjajah maos serat-serat waosan :

1. Saged kulina dhateng gurulagu sarta guruwicalan ing sawarnining sekar .

2. Sumerep dhateng awon -saening ukara .

3. Sumerep dhateng wewatekaning sekar .

4 . Sumerep dhateng teres lepating ukara.

5. Sumerep dhateng basa Kawi ingkang kelimrah kangge ing sekar .

1. Kulina dhateng gurulaguning sekar punika saged nuwuhaken raos dhateng sakecaning dhong-dhing, lajeng angraosaken dhateng leresing gurulagu, guruwicalan tuwin pedhotan .

2. Awon saening ukara badhe keraos bilih tiyang sampun anjajah dhateng serat-serat waosan . Kerasoipun jalaran saking saged nimbangaken ngrika-ngriki , tuwin ·lajeng sumerep dhateng purwakanthi, sengseming sekar, guruwicalan tuwin sangkalan .

3. Sumerepipun dhateng wewatekaning sekar, lajeng saged memantes dhateng manggening sekar , upaminipun sekar Durma, kangge cariyos manawi nuju sereng .

4 . ukara punika saged nyumerepi saking pamanggening pada .

5. Nyumerepi basa Kawi , punika saged anglenggahaken sakecaning ukara, awit saged neniteni dhateng wontenipun basa Kawi ingkang kerep kesram bah .

Pratelan ing nginggil punika nama namung greban, oreanipun ingkang panjang badhe kapratelakaken ing wingking . Dene perlunipun , inggih punika namung ngulinakaken maos, awit, tiyang ingkang sinau nyekaraken, sanadyan sumerep ing pathokan, nanging boten njajah dhateng serat-serat, inggih boten saged sae, dening kirang pepiritan .

3. GURULAGU LAN GURUWICALAN

Sanadyan tiyang sampun mangertos dhateng gurulagu, nanging dereng mangertos dhateng guruwicalan , pandamelipun sekar asring kiranglangkung, ingkang dipunuger namung antukking gurulagu kemawon . Anggening ngugemi makaten wau namung saking dereng sumerepipun dhateng pathokaning guruwicalan . Nanging tumrapipun ing jaman sapunika, saawon-awonaning sekaran , meksa sampun anglenggahi dhateng gurulagu , awit gurulagu punika rumasukipun dhateng pikiran rumiyin piyambak. Sanadyan tiyang boten sumerep ing tulis, boten gadhah apalan, nanging mangertos dhateng gurulagu , upamanipun Dhangdhanggula, inggih lajeng saged rengeng-reng eng:

aninunong aninong unaning ,

aninunong aninong ununa (ing wekasan legena limrahipun dipunkecapaken : nong),

unaninong uninane,

unong aning unanung ,

aninano ng uning unaning ,

aninong aning una ,

aninong unanung,

aninunong aninuna,

aninunong aninong anong unaning,

unong aning ununa .

Rengeng-rengeng kados makaten punika nama sampun anglenggahi gurulagu tuwin guruwicalanipun.

Menggah ing gurulagu , punik.a manawi ngantos malesed dhawah sanes leresipun, keraos boten sakeca sanget. Nanging nama kesangeten manawi wonten sekaran ingkang ngantos kados makaten gurulagunipun.

Won ten apalan limrah ingkang gurulagunipun anggaronjal sangat , tur sampun boten kenging dipunpuwung , kados punika :

Patute tas mbabar anyar, (tumraping aksara Latin , dayasastra punika gampil lajeng judaken jangkep, inggih punika tembung mbabar, manawi aksara

J awi namung kaserat ing aksara ba lugu).

miyos kakung warnane langkung pekik,

dregang-dregang tiru biyung,

nangis njaluk layangan , (tembung njaluk manawt mg aksara Jawi ngangge dayasastra jaluk) .

nora ketang sun rewangi menek gurda luwih luhur ,

nututi layangan pedhot,

Pada ing pungkasan punika boten sakeca sanget, awit lepat, leresipun dhawah legena, teka dados taling tarung (a dados o). Dene bab guruwicalan wonten ingkang langkung, nanging dereng kacariyosaken ing ngriki.

Dados gurulagu punika pathokanipun badhe nyumerepi laguning satunggal-satunggalipun sekar ing saben padalingsa ing salebeting padasekar.

Dene bab guruwicalan, punika baku ageng ingkang kedah kasumerepan sesarengan kaliyan gurulagu awit guruwicalan punika nerangaken cacahing aksara ing saben sapadalingsa pangetangipun kedah cocog kados punapa mesthinipun , manawi ngantos kirang utawi langkung , kajawi raosipun dhateng pamireng boten sakeca, ugi nama kuciwa sanget menggah ing sekaran . Kirang langkunging guruwicalan punika asring pinanggih wonten ing tiyang ingkang saweg jajal-jajal nyekaraken, nanging ingkang limrah langkung, pinanggihipun makaten wau bokmanawi jalaran saking dereng kulina . Cethaning guruwicalan badhe kaseksen wonten ing wewarah bab pedhotan.

Tumrap ing serat-serat waosan , meh boten wonten guruwicalan ingkang kirang langkung, awit sam pun dipunsatitekaken sanget.

Dene pasaksening guruwicalan ingkang boten netepi ing pathokan , ingkang kathah pinanggih ing apalan kina , kadosta ingkang kasebut ing pepiritan sekar pangkur ing nginggil, padalingsa ingkang kaping gangsal:

Punika langkung kawan wanda.

Panunggilanipun malih:

Dhandhanggula .

Semut ireng anak-anak sapi,

kebo bongkang nyabrang kali bangawan , (Lrutgkung sawanda) ,

keyong gondhang cerak sungute, (Langkung sawanda),

timun wuku godhong wolu , (Langkung sawanda),

Surabaya geger kepati,

ana wong ngoyak macan ,

den wadhahi bumbung ,

alun-alun Kartasura,

gajah meta cinancang wit sidaguri,

patinya cineker ayam (Langkung sawanda).

Sekaran ingkang makaten punika katawis manawi anggening nyekaraken namung mendhet saking pathokan gurulagu, awit gurulagu punika tumrap dhateng tiyang ingkang boten ngemataken dhateng guruwicalan, sanadyan ngantos langkung pinten-pinten wanda, inggih dipunsampar kemawon, ingkang dipunbujeng namung antuking dhong-dhing .

Dhandhanggula

Ayam cemeng wulunira ingkang mubal putih , (Langkung kawan wanda),

simbok nganten mesema sadhela ,

kinarya tulak brangtine,

pari nom tinutu tanggung, (Langkung sawanda).

Sekaran ing nginggil punika inggih namung ambujeng gurulagu, nanging sekaranipun mawi ngugemi leresing ukara , awit ingkang mubal putih punika: wulunira. Antuking wangsalan, ayam cemeng wulunira ingkang mubal putih punika: tulak Pari nom tinutu tanggung, pancenipun sakeca dipunewahi : pari tinutu tanggung, ceples boten langkung sawanda, nanging kajengipun sulaya ; awit tegesipun ingkang tanggung punika anggenipun nutu pari, dereng mawi katrangan pari punapa, tuwin dereng teges kados kajenging wangsalan. Sareng ingkang dipuntutu pari enem . lajeng saged mangertos manawi tegesipun: emping, mila tebusanipun : simbok nganten pipine ram116 ping.

Dene pathokan gurulagu tuwin guruwicalan sekar • macapat, sekar tengahan, punapadene sekar ageng ingkang kelimrah dipuntunggilaken ing sekar macapat , kados ingandap punika

ngsa dawahNamaning sckar lng pada- Gurulagu Guruwicalan lingsa dhawah cacah wandaKatrangan
1. Dhandhanggula1i10
2a10
3e
Saweneh wonten ingkang dhawah taling-tarung. nanging boten kelimrah, dipun - wastani lepat. Dene bab dhawah taling, menggah ing sekaran, ingkang sae sampun ngantos dhawah panam bang, sasaged-saged angsal.a, ingkang dawah lingga taling . Botenipun saged makaten inggih waton boten kekerepen
Dene legena tuwin sandhangan swara punika wontenipun ing alcsara Latin : a = legena; i = wulu ; e = taling;
u = suku;o = taling tarung ; e = pepet .
4
5i9
6a7
7u6
8a8
9i12
10a7
2. Sinom1a8
2i8
3a8
48
5i7
6u8
7a7
8i
9a12
9a1
Namaning sekarling sa dhawah cacah wandahawah cacacehwana a Katrangan
3. Asrnaradana 1 81i
2a
3e
wi
utawi
40
54
6d2
7a
4. Kinanthi1二
Ratanun2
3
44
5
6i
5. Pangkur1
Sunghur2i
3
4
5uu
6a
7
6. Durrna 1 a 1212
27
3a6
4a1
5i8
5a5
711
7. Mijil 1 10110
26
3e
4i0
5i5
6u6
8. Pucung1u2elimrahipun ing patho
2a6ina, dhawahipun ing pa
3i83 8 lingsa kaping 3 ugi. kengjng
4a24 a 12 dhawah ulu, taling utawi tal.ingtarung . Ananging ing jarnan
earung Ananging ing iaman
NamalingNamaning sekar Ing pada- Gurulagu Guruwicalan Katrangan lingsa dhawah cacah wandaulae uru alanKatrangan
sapunika boten, narnung dawah wulu, tuwin ing pada kapisan kapedhot kawan wanda kados sampun pada piyarnbak, dhawah suku, punika ingkang sam pun kelimrah utawi kaanggep sae piyarnbak .
kaus
s u 84 a 8
66 a 88
7u8
。
18
28
36
a7
6
11. Balabaka1211. Balabak 1 a 12 Sekar tengahan asring ka2 e 3 tunggilaken ing sekar macapat.
2e3
33 a 122
43
2
63
,7
2”0
33 12 macapat.
4d
13. Dudukwuluh 1 u 12 Sekar tengahan limrahipun inggih Megatrub 2 8 sam pun dipunanggep sekar
4 i 8
s 0 8
à
Namaning sekarNarnaning sekar lng pada- Gurulagu Guruwicalan Katrangan lingsa dhawah cacah wandairulagu Guruwicalan uKatrangan
14. Girisa1a814. Girisa 1 a 8 Sekar ageng, limrahipun
2a82 a 8 dipunangge wonten ing maca3 a 8 pat .
3a8t.
4a4 a 8
5a5 a 8
6a8
7a8
8a8

Ingkang kasebut ing nginggil punika sami kelimrah kangge won ten ing serat waosan.

4. BAB PEDHOTAN

Tiyang nyekaraken, bilih saged anglenggahi dhateng pathokan kalih prakawis, gurulagu tuwin guruwicalan, nama sampun saged tumindak . Nanging manawi ukaranipun dereng manut ing pedhotan , sekaranipun nama taksih kirang sakeca , awit pedhotan punika ingkang nedahaken andheging napas. Dados saupami kendeling napas ngantos medhot tembung , sanadyan boten lepat ukaranipun , nanging kithal ing pamaos, mila raosing sekaran lajeng kirang sakeca .

Sayektosipun manawi dipunpetani , sanadyan sekaranipun para linangkung inggih wonten ingkang boten netepi pacokaning pedhot an. Bok manawi ingkang makaten wau namung saking boten anggalih dhateng pathokan kemawon , nanging sampun kulina tuwin keraos dhateng gregeting sekaran , mila sekaranipun inggih sae kemawon .

Namung menggah tiyang nyekaraken salugunipun manawi ngant os kathah , asring wonten ingkang cewet. Ananging menggah ing tiyang ingkang sampun kulina , sadhawah-dhawahing sekaranipun tamtu kathah ingkang nglenggahi pedhotan, awit pandameling ukara ing sekar sampun atul , ewa samanten menggah ing pedhotanipun , punil:a manawi namung dipunwaos kangge maos serat , cakipun sakeca kemawon , kajawi manawi kangge anggerong , punika tamru keraos kithal , awit sakecaning gerongan punika manawi pedhotanipun manut kados caraning pedhotan ing sandiasma .

Dene peranganing pedhotan wau kados ingandhap punika :

Padalingsa ingkang cacahing wand a 5, kenging kapedot 3.2 utawi 2.3 .

Padalingsa ingkar.g cacahing wanda 6, kenging kapedhot 4.2 utawi 3.3 utawi 2.4.

Padalingsa ingkmg cacahing wanda 7, kenging kapedhot 4.3 utawi 3.4 utawi 2.3.2.

Padalingsa ingtang cacahing wanda 8 , kenging kapedhot

4.4 utawi 3.3.2 utawi 3.2.3. Padalingsa in&}cang cacahing wanda 9, kenging kapedhot

4, salajengipun kenging mirit kados ing pedhotan wanda 5 .

Langkungipun saking 9, sasampunipun dipunpedhot 4 rumiyin, salajengipun inggih dipunpedhot miturut tirahanipun .

Sarehning pathokaning pamedhot wau boten namung sawami, dados tumrap tiyang ingkang badhe nyekaraken saged milih ing sasakecanipun, tuwin menggah cacahing wanda inggih boten angangelaken ukara.

Namung tumrap sekar ingkang mawi sandiasma, pamedhotipun ragi geseh, kedah ajeg, manawi:

Padalingsa ingkang cacahing wanda 6, pedhotanipun 2.4.

lngkang cacahing wanda 7, pedhotanipun 3.4.

lngkang cacahing wanda 8, pedhotanipun 4 .4.

Langkungipun sa.king 8, pamedhotipun 4 rumiyin, salajengipun kados ing nginggil.

Mirit kawontenanipun _ serat-serat kina, anggitanipun para pujangga para saged, kiranging sregipun pedhotan namung sakedhik sanget, dados sadaya sampun meh anglenggahi pathokan. Mila tumrap ingkang sami badhe sinau nyekaraken, sanadyan dereng nama saged, tamtu inggih lajeng mangertos utawi saged neniteni tuwin salajengipun saged angewahi kados pundi menggah leresing pedhoten , pepiritanipun mendhet saking pathokan ingkang kasebut ing nginggil.

Sarehning pathokan nyekarak en ing bab pedhotan punika saweg pinanggih wonten ing jaman sapuni.ka, dados sampun sami anggalih bilih serat -serat kina ingkang sinawung ing sekar puni.ka awon, awit awon saening sekaran ingkang netepi pedhotan puni.ka pancen dereng kamanah , dados panitikipun , namung wonten ing awon saening ukara. Awon saenin g ukara wau saged nitik saking enem sepuhing serat . Dene pepiritanipun kados ing ngandhap punika:

Bebukanipun serat Panji Angreni '.ngkang sampun umur 150 taun langkung. Kinanthi .

Dan purwakaning angapu s, m wang mreh gita tan saking, prat ameng Kawi grendaka , ya maka pangaksamaning , para sujana jumena , patapning jamaka gendhing .

Sekaran ing nginggil punika ukaranip '.tn kaken , Kawini122

J>un boten kulina kesrambah, pedhotanipun boten netepi pathokan, dados ingkang kecakup namung gurulagu tuwin guruwi - calanipun . Tumrapipun ing jaman sapunik.a sampun boten wonten pepilihanipun . Nanging titiking serat kina katingal sanget . Punika nandhakaken bilih kawontenanipun kala jaman samanten inggih beda sanget kaliyan jaman sapunik.a, mila wileting ukara, peprenesan tuwin sanes-sanesipun tumraping jaman sapu nika inggih boten amranani .

Bebukanipun serat Wulangreh , anggitandalem lngkang Sinuhun Paku Buwana kaping IV. Dhandhanggula

Pamedhare wasitaning ati, cumanthaka aniru pujangga , dahat mudha ing batine, nanging peksa ginunggung , datan weruh akeh ngesemi, ameksa angrumpaka, basa kang kelantur , tutur kang ketula-tula , tinalaten rinuruh kalawan ririh , mrih padha - ngi.ng sasmita.

Sekaran punika prasaja sanget, meh boten wonten Kawinipun, pedhotanipun sampun leres sadaya . Mirit sekaran punika , dados menggah ing tiyang nyekaraken , sanadyan namung ngangge ukara limrah ugi sakeca, angger netepi ing pedhotanipun .

Bebukanipun serat Lokapala, karanganipun Raden Ngabei Sindusastra. Dhandhanggula

Rebo Epon panitraning manis, Jumadilawal Jimmawal warsa, enjang ping wolulikure, kaneming J ulungpujut , Sri tumurun anuju Da<li, Paningron Sang Hyang Yama, ljrah Nabi Sewu, rong-atus wandasa gangsal , sinangkalan : Wiku misik swara tunggil , neng barisan Pijenan .

Sekaran ing nginggil punika sampun ngangge iketan ukara Jawi ing jaman sapunik.a , pedhotanipun namung lepat satung - gal, ing padalingsa kaping kalih . Ukaranipun sarwa prasaja , tuwin salajengipun ingkang kawrat ing serat Lokapala wau sae, gregetsautipun anenangi manah . Dene lepatipun pedhotan wau namung jalaran kepeksa ngaugge tembung ingkang gangsal wanda.

Bebukanipun serat Rama, karanganipun R.Ng. Jasadipura . Dhandhanggula

Tabuh sapta nujwa Buda Manis, wulan Sura kaping tigangdasa, ing mangsa kapat wukune: Kurantil Je kang taun, Sirneng tata pandhita siwi, sangkala duk manurat , agnya Maha nurun , mangun langening carita, caritane Bethara Rama ing Kawi , jinarwakken ing krama .

Sekaran ing nginggil punika larasipun sami kaliyan serat Lokapala .

Bebukanipun serat cemporet, karanganipun Raden Ngabei Ranggawarsita . Dhandhanggula

Song-song gora candraning artati, lir winedyan saraseng parasdya , ringa-ringa pangriptane, tan darbe labdeng kawruh , angruruhi wenganing budi , kang mirong ruhareng tyas, jaga angkara nung, minta luwaring dhuhkita , aywa kongsi kewran lukiteng kinteki , kang kata ginupita .

Sekaran ing nginggil punika sampun boten wonten kuciwanipun, luwesing ukara tuwin sakecaning pangganggenipun Kawi pantes dados tetuladan .

Serat rerepen anggitandalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV, ing Surakarta. Dhandhanggula

Rengating tyas rinapih rinepi, rinumpaka sinawung sarwewangsalan karemene, dhuh babo roning pantun , ancur pethak tumraping carmin, saya lami karasa, kalabang sumunu, nora rena ing tyasingwang, benthik wreksa atmajeng Sentanu resi, tan jenak aneng wisma .

Sekaran punika irib-iriban kaliyan bebukanipun serat Cemporet .

Slisir mareng tenggereng, karanganipun lramenggala, kalebet sekaran ingkang anem piyambak. Dhandhanggula

Dhedhep tidhem diwasaning ratri , sasadara wus manjer kawuryan , tan kuciwa memanise , menggep Srinateng dalu , siniwaka sanggyaning dasih , aglar neng cakrawala , winulat ngalangut, pranden e kabeh kebekan , saking kehing taranggana kang sumiwi, warata tanpa sela.

Sekaran ing nginggil punika sadaya sampun ngepleki pepathokan , malah tumrapipun ing jaman sapunika sampun kenging tiniru dado s tetuladan.

Sarehning ing ngriki namung ngawontenaken tetuladan sawatawis, inggih namung tetuladan wau ingkang kangge pepiritan. Dene menggah ing ukaranipun , namung kesumarahaken dhateng ingkang kapareng nelad, awit lageyaning ukara punika gumantung ing kasenenganipun piyambak -piyambak. Saupami wonten sawenehing tiyang remen nelad iketaning ukara serat Rama , awit sampun anganggep sae piyambak , terkadang tumrap tiyang sanes boten remen . Dados menggah ing ukara punika raosipun boten beda . kados raosing wewatekan , makaten ugi luwes kakenipun , inggih sampun ambekta watak piyambakpiyambak.

Kados ing sapunik a sampun ragi cetha tumrap ing pedhotan punika lampahipun wami-warni, kantun milih sakap arengipun, dado s saupami wonten ukara ing sekar ingkang pedhotanipun boten miturut pathokan punika , nama lepat, tuwin tarntu boten sakeca dipunecakaken, awit saben pedhotan kedah nelasaken tembung. Murih terangipun malih kapratelak aken kados ingandhap punik a :

Dhandhanggula

I . Dhedh ep tidh em prab awaning Punika cacahing wanda saparatri , 2

4 4 dalings <l wonten 10. Sarehning mituturut ing patokan, langkungipun saking 7 kedah

2. sasadara wus manjer 4 3 kawuryan, 3

3. tan kuciwa memanise, 4 4

4. menggep Srinateng dalu . 2 3 2

dipunpedhot 4, miladipunpedhot 4 rumiyin , langkunganipun lajeng kenging kapedhot sakajengip un, manut pedhotaning cacah,. dados saupami tirah 6 kados ukara punika, kenging lajeng kapedhot 4 ,2 utawi 3,3.

S. siniwaka sanggyaning dasih , 4 3 2

Punika cocog kaliyan wewarah ing padalingsa kapisan , pedhotan 4 lajeng 3,3 = 10.

Ugi kenging dados : aninong 3 aninong ane, utawi aninong 3 2 3 aning anane, utawi aning aning 2 3 2 2 aning ane, tegesipun 2,2,2,2 2 2 punika sami kaliyan 4,4.

Ugi kenging dados : aninunong 4 unanung utawi ununong ani3 3 nanung.

Cacahing wanda 9, kapedh ot 4 langkun ganipun S, lajeng kapeuhot 3 ,2, ugi kenging kapedhot 2,3, upami : uninunong 4 anong ununing.

6. Aglar neng cakrawala, 3 4

7. winalut ngelangut, 3 3

8. prandene kabeh kebekan, 3 2 3

9. saking kehing taranggana 4 4 kang sumiwi, 4

10. warata tanpa seta. 3 4

Kados wewarah ing padalingsa 4 : 3,4 = 7 wanda .

Ugi kenging: uninunong a.Rung 4 2 utawi: unong aninanung . 2 4

Cocog kaliyan wewarah padalingsa 3, pedhotan 3,2,3 = 8 wanda.

Cacahing wanda 12, kapedhot 4 tirah 8, lajeng kapedhot 4,4 kacocogna kaliyan padalingsa 3.

Cocog kaliyan wewarah padalingsa 4 Ian 6.

5. UKARA

Traping ukara wonten ing sekar punika kaangkaha kados pandameling ukara gancaran, sampun ngantos kuwolak-kuwalik etrapipun. Nanging salugunipun ukara wonten ing sekar punika asring angewahaken tataning ukara gancaran, awit saking kepeksa nututi dhateng lenggahing gurulagu. Mila prayogi kapendhet tengah-tengahipun, gurulagu kecepeng , ukaranipun boten peteng.

Kaangkaha ing saben sapada sekar kadamela saukara, sampun ngantos ukara dereng telas sampun nyandhak ing pada sambetipun, punika boten sakeca, awit padaning sekar punika dados tandha kendel dangu , dados kendelipun wau sampun · ngantos anggantung suraos , upaminipun : ...... ika kang ingutus.

Marek mring Kalana J ayengsari .......... Punika kendelipun nama anggantung suraos, mangka leresing ukara taksih lajeng. Menggah ing ukara gancaran pamaosipun : Ika kang ingutus marek mring Kalana Jayengsari . Saya malih manawi pamedhotipun dhawah santuning sekar, awit kajawi ing ngriku mawi kendel dangu, ugi santun lagu, dados lenggahipun santuning tembang punika malah kedah santun bab, Ian ugi sampun medhot nelasaken ukara wonten tengah-tengahing pada . Mriksanana wewarah bab pad a ing sekar.

Sekar sapada punika taksih mengku andheg ingkang sawatawis dangu , minangka ambegan. Dados utaminipun, sanadyan ukaranipun dereng telas, nanging dhawahipun ing ambegan wau kapisaha dados sagatra , utawi saukara .

Dene satunggal-satunggaling andheg wau kados ingandap punika :

Dhandhanggula : 1 ,2,3. 4,5 . 6,7. 8. 9,10. Ugi kenging 8,9 , 10.

Sinom : I,2 . 3,4. 5,6. 7,8. 9.

Asmaradana : I ,2 ,3 . 4,5 ,6, 7.

Kinanthi: I ,2. 3,4. 5,6.

Pangkur : I ,2. 3,4. 5. 6,7.

Durma : I,2. 3,4. 5. 6,7.

Mijil: 1 ,2. 3,4 . 5,6 .

Maskumambang : I. 2,3. 4.

Pucung : I. 2,3. 4.

Jurudemung : I,2. 3,4. 5. 6,7.

Wirangrong: 1,2 . 3. 4,5. 6.

Balabak: 1,2. 3,4. 5,6 .

Gambuh: I ,2. 3.4,5.

Dudukwuluh : 1. 2. 3,4. 5.

Girisa: 1. 2. 3,4. 5. 6. 7 ,8. 9.

Kajenging andheg punika meh sami kaliyan pedhotan , namung bedanipun menggah ing andheg dados peranganing pedhotan ageng. Makaten ugi menggah ing para ingkang kapareng sinau nyekaraken , tamtu gampil anggenipun angyektosi dhateng andheg wau, awit laguning sekar sampun anedahaken dhateng prenahing andheg ingkang dangu, pepiritanipun makaten :

Dhandhanggula

1. Lamat katon pakuwon bala Mir,

I ,2,3, punika saandheg, Ian ingriku nama saukara, isi tigang gatra .

2. ingkang1celak Ian ing Parangjara ,

3. pakuwon kang urut lepen.

4. Kambah tyas kapirangu, 4,5 saandheg, isi saukara, kalih gatra. 5. rangu-rangu saya ngranuhi,

6. wirangrong karung-rungan 6 ,7 saandheg, isi saukara, kalih gatra. 7. kumilat malat kung.

8. Kusuma yu rawat-waspa, 8, saandheg, saukara, sagatra.

9. kaya paran margane nggoningsun panggih, 9,10 saandheg, saukara , kalih gatra .

10. Ian wong Agung Kupannan.

Kaangkaha gesang ukaranipun, dados saupami nyandra kawontenaning panggenan, nyariyosaken leiampahan utawi pawicantenan, sageda gadhah raos gesang, inggih punika ingkang dipunwastani: yatmaka . Nanging sami-sami wewarah , bah punika kalebet angel piyambak, awit ingkang saged ngepieki, kaja129 wi para ingkang sampun mumpuni , inggih kedah ingkang sampun kedunungan dhedhasar makaten . Sampun malih ingkang nama darnel, sanadyan maos kemawon manawi boten gadhah dhedhasar inggih 'boten keraos , mila angel saupami dipunwujudna pepiritanipun , namung tumrap ingkang mangretos badhe boten kekilapan .

Nanging ingkang makaten wau boten nama aneh , tuwin tamtu saged mangretos , bilih pangudinipun dhateng sekar kanthi dhedhasar remen .

lng bab candra tuwin ucap-ucapan ingkang gesang, kathah ingkang pinanggih wonten ing serat Centhini, saking gesanging ukaranipun, tiyang ingkang maos asring ngantos korup kados tumut nyipati piyambak wonten ing lelampahan ngriku. Kadosta kala Seh Amongraga ngandharaken bab lebeting oncek-oncekaning wewarah kaislaman, saking cetha tuwin boten kanyanan , tetiyang ing pakempalan nganto s sami anjengek, tuwin Kyai Bayi nganto s nethek lampit, sekaripun kinanthi , ungelipun makaten :

Amongraga malih muwus: " Palal wartakul salati , wajibatul wa salamma , sunatun" tegesireki : "Dene wong kang tinggal salat, punika kalangkung wajib.

De wong kang salat puniku, sunat kewala nglampahi , perlu kang katingal salat, tur utamaning ngaurip . "Kabeh njengek kagawokan , Ki Bayi anethek lampit .

Gereng-gereng Ki Pangulu .... .. "

Patrapipun Ki Bayi Panurta tuwin gereng-gerengipun Ki Pangulu , punika sami gesang .

Makaten ugi ing bab gesanging candra , kados ingkang kasebut ing serat Centhini kala Seh Amongraga badhe dhateng Wanamarta, nggrengga lelangening margi, sekaripun Wirangrong, makaten :

1. Yata wusira anuli , sang brangta lampahnya alon, ngambah jurang sengkan siluk-siluk, jurang yen atrebis, marga rumpil arampal, pan arang kambah janm a.

2. Marga kapit ing cecuri , yen wong kang tan sedya layon, mangsa wania ngambah ing ngriku, yen wong misih mikir, enak lawan kapenak, mangsa ta silih ngimpia.

3. Liwat marga kang asungil, bok ngalih liyane kono , tur mangsa kuranga liyanipun, margi ingkang radin , ingkang tau den ambah, ing manungsa apan kathah .

4. Ing yekti dhapur ngulati, sang brangta marga kang ewoh, ingkang nora kambah ing wong langkung, yata wau nuli, anenggel minggah arga, nuju asar wayahira .

5. Yata neng nginggil ningali, Kidul Wetan Ler Ian Kulon, nglimut pan anglarnat dhusun-dhusun, tan awas ingaksi, miwah kang ardi kathah , pan samya elet jejurang.

6. Nanging ardi alit-alit , sang brangta kasmaran anon , eca denya lenggah sela pingul, kang abdi meteki, yata wau samana, meh ngancik Sang Hyang Pratangga.

7. Abarung swaraning peksi, rebut nggon aneng kekayon, puter jalak menco peksi siyung, prit peksi selindhit, jowan Ian atat kern bang, kedhasih munya ing tawang.

8. Swaranira ngasih-asih, lir nangisi ingkang rawoh, mrak nyangungong kadi nyapeng tamu , kang satawananjrit , anglir asung sasmita, sang brangta menget ing driya .

9. Akeh sato ing wana dri , samya munya ting galero, lembu singandaka lutung cenguk , pra samya awingwrin, uninga groning sima , mencit ngungsekken tanaya.

10. Samana wanci mahgerib, umyung swara cenggeretnong, barung kup-angkupan kongsi ngungkung, aneng rong lir gendhing , patut lir mandaraga, res-res munya sauran .

11 . Tangeh ucapena sami , isining jurang tuwin rong, yata sang abrangta sukeng kalbu, myarsa keh kang uni, yata ing sawusira.

12. Lenggah sela Wisnu radin, 1ajeng amuja Hyang Manon, nora dhompo awas ing pandulu, wus kumpul nganggeki, pranyata yen utama, sira Ki Seh Amongraga .

13. Pratandha waspadeng eksi, ing goning Suksma kinaot , pan sayekti arang wong kang weruh , marang Hyang kang Luwih , lamun ta durung bisa, mati sajronira gesang.

14. Nadyan mangkonoa ugi, yen sinung sihing Hyang Manon, arang kang waspada ing pandulu , enggoning Hyang Widhi, mendah dening ngakathah, kalamun sok pandhitaa.

IS. Sinung ilham ing Hyang Widhi, mendah Wali ting pregogok, yata ing ratrinya tan winuwus, samana wus enjing, Hyang Arka meh sumirat, anggantheng kang malang.

16. Keh warnanira ingaksi, mega pindha kang wastra byor, dadu kuning rekta wills wungu, amemba manjethi , urnyang peksi amangsa, wohing bulu Ian gurda.

17. Sato gora begar sami, umuni pating galembor , mrak manguwuh kadya asung pemut , peksi beluk kadi, angatag uninira , sampun kadangon girisa.

6. BAB BASA

Bab panganggening basa wonten ing sekar kaangkaha anglenggahi punapa leresipun, manawi krama inggih krama kemawon, manawi ngoko, salajengipun inggih ngoko kemawon.

Basa tumrap ing sekar punika gadhah lageyan ingkang kedah biniyantu ing basa ingkang kenging karingkes utawi kaulur, perlunipun saged nyakecakaken dhateng traping ukara. Dados wosipun kedah saged ngringkes utawi ngulur, awit bilih sampun kulina , lajeng badhe boten kaweken dhateng kiranglangkunging guruwicalan.

lng ngandhap punika pethikanipun sawatawis, supados kenging kangge peperitan :

Sru dados asru, wruh dados weruh,

mring dados maring, di dados adi,

sing dados saking, pama dados upama,

prang dados perang, kula dados kawula,

de dados dene , tandha dados pratandha ,

tan dados datan, pura dados puraya,

tuwin sanes-sanesipun, samanten ugi kosok-wangsulipun.

Bab panganggening basa ngamanca , tumrapipun wonten ing sekar kerep amrangguli ingkang kirang sakeca , awit kathah ingkang langkung saking kawan wanda , mangka pathokaning pamedhot kathah-kathahipun namung wonten kawan wanda, dados saupami manggih basa ngamanca ingkang makaten wau, manawi kepeksa dipunangge inggih supados dipunwetahaken kemawon, nanging pangetrapipun sampun ngantos pedhot wonten ing pada , puwungan aluwung dipunprenahaken narajang pedhotan.

Sanadyan ing nginggil sampun kapratelakaken bab panganggening basa krama tuwin ngoko kedah katurutaken, ewadene manawi kepeksa kedah ngangge basa ingkang sanes mesthini - pun , upami ngoko sumela ing krama , utawi krama sumela ing ngoko , inggih kenging, nanging tiyang nyekaraken wajib nyumerepi dhateng unggah-ungguhing basa, mila kedah ingkang anjajah dhateng basa, perlunipun badhe saged nyakecakaken dha133 teng traping ukara, tuwin sakeca dipunwaos, punapa malih cetha , awit serat ingkang sinawung ing sekar punika adhakan dados waosan.

7. BAB P ANGANGGENIPUN BASA KA WI

Panganggenipun basa Kawi wonten ing sekar punika, prayogi ngangge basa Kawi ingkang kelimrah kemawon . Iilgkang nama basa Kawi kelimrah punika kados ingkang sampun sami dipunsumerepi ing tyang kathah ing serat-serat waosan, boten perlu mawi padospados basa Kawi saking Bausastra sapanunggilanipun, awit basa Kawi ingkang boten kelimrah punika malah darnel peteng tuwin boten sakeca, upaminipun tembung : praja Surakarta, tembungipun praja punika Kawi kelimrah , nanging manawi mungel radya Surakarta , sanadyan tegesipun sami kemawon kaliyan praja , boten sakeca . Makaten ugi saening sekaran punika boten dupeh kathah Kawinipun .

Wonten pamanggih , serat ingkang sinawung ing sekar punika saenipun kedah mawi basa Kawi , awit sekar ingkang tanpa Kawi punika cemplang . Punika pancen inggih Jeres, nanging manawi dipunraos ingkang saest u, inggih boten makaten , punika namung saking ketletuh utawi saking pakulinan . Nyatanipun sareng Balai Pustaka ngedalak en serat-sera t waosan mawi sekar ingkang tanpa Kawi saha kangge wao san lare, inggih keraos sakeca. Dados menggah ing sekar punika saged sumrambah wonten ing kalangan punapa kemaw on, sanadyan tanpa Kawi . Mriksanana bab 17 sekaran ingkang tanpa Kawi.

Manawi ngetrapaken Kawi kaangkaha ing dalem sapadalingsa punika sampun balebegan Kawi sadaya, prayogi namung sume la kemawon , awit sekara n ingkang kekathahen Kawi punika boten sae, nanging sekaran ingkang tanpa Kawi dipunwastani cemp lang. Mila ingkang prayogi mawi angempakna dugi-dugi.

Wewar ah bab pandamelipun basa Kawi wonten ing sekar , punik a sampun adamel kelintu serep amastani kathahing basa Kawi wonten ing sekar punika boten sae, punika boten , malah pra yogi sanget . Nanging salugunipun pamasanging basa Kawi ingk ang sakeca punika limr ahipuri namung tumrap para ingkang sampun lebda dhateng sekaran, awit pandamelipun basa Kawi sampun boten mawi pados-pados, dening sampun kulina. Mila

ing ng(ijeng sampun kapratelakaken , ingkan g badhe sinau nyekara135

" ken kedah anjajah dhat eng serat-serat rumiyin , perlunipun lajeng saged nyath et tuwin ngrasuk ukara punapa malih rnangretos dhateng wiletanipun .

Tandha saksinipun traping basa Kawi ing sekaran ingkang boten sakeca , saged nyatakaken dhateng satunggal-satunggaling karangan , ing ngriku katingal thuk -thukaning basa Kawi ingkang sajak pado s-pados , lajeng kenging dipunwastanj panganggenipun basa Kawi kebraen .

Mirit kawo ntenaning serat-serat Jawi ingkang rnawi sekar, sanadyan dereng sapintena cacahipun , nanging manawi namung badhe kangge pepiritan kernawon , kados sarnpun anyekapi.

8. PURWAKANmi

Sekaran ingkang tanpa purwakanthi punika kirang manisipun, mila sinau nyekaraken punika prayogi ngulinakaken ngangge . purwakanthi, dene purwakanthi punika won ten warni kalih, l purwakanthi guruswara, 2 purwakanthi gurusastra .

1. Purwakanthi guruswara punika limrahipun tuwin katingalipun manawi dipunetrapaken wonten ing gancaran tuwin guritan , awit namung mendhet saking guruswara kemawon. Saking kelimrahing purwakanthi guruswara · wau menggah ing bangsa Jawi, ngantos boten ngrumaosi manawi tansah ngecakaken, kadosta manawi wicantenan, manawi sindhenan tuwin sanes-sanesipun, dalah manawi naju paben inggih ngecakaken . lngkang make tan wau pancen kebekta saking dhedhasaripun bangsa Jawi sampun makaten , upaminipun :

Tumrap tiyang wicantenan : Anak molah bapa kepradhah. Guruswaranipun wonten ing molah tuwin kepradhah

Tumrap tiyang sind henan : Sore-sore brekutute njaluk ngombe . Guruswaranipun

won ten ing sore tuwin ngombe Tumrap dolanan lare: Watu-watu bunder dienciki mingar-minger. Guruswarani - pun wonten ing bunder tuwin minger.

Tum rap tiyang paben : Dikethok-kethok kaya lombok . Guruswaranipun wonten ing kethok tuwin lombok . Makaten sasaminipun .

Sanadyan mathukipun purwakanthi guruswara punika won ten ing gancaran utawi ing guritan, nanging manawi dipunthukaken ing sekar inggih kenging, dene anggenipun wonten ing sekar boten patos kamanah punika , awit tiyang nyekareken punika ingkang dipunbujeng namung dhawahing gurulagu , tuwin wontenipun ing salebeting ukara ngriku boten ketinggal . Makaten malih manawi dipuntimbang, taksih gampil darnel purwakanthi gurusastra.

1. Pandameling purwakanthi guru-swara punika sampun ngantos kelintu pangetrapipun satunggal legena lamba (menga) , satunggalipun legena sigeg, upaminipun:

Kembang gedhang lurik abang temenggungan,

kepyur-kepyur ngenteni randha semaya.

Punika kajenging purwakanthi legena, sami manggen ing pungkasaning pada, inggih punika temenggungan (legena sigeg), angsal kaliyan semaya (legena boten sigeg). Lan malih ing saben padalingsa inggih sampun mengku purwakanthi , inggih punika ing larikan nginggil saben kawan wanda dhawah cecak (kajengipun legena) , dados leresipun ing pungkasaning padalingsa kedah kawaos: temenggungan. Dene ing purwakanthi ngandhap bibrah sadaya. Sasaminipun ingkang kados makaten . Nanging menggah ing kajeng ateges nyacahaken warnining sinjang lurik .

Makaten ugi tumrap sandhangan swara, inggih boten kenging karaketan sandhangan panyigeging swara, awit guruswara punika ingkang dipunbujeng swaranipun, dados kedah sami.

Dene purwakanthi guruswara ingkang mantuk , kados ing ngandhap punika:

Rujak degan pantes den wadhahi pinggan,

tiwas edan nglabuhi wong isih jenggan.

Rujak cengkir pinangan sinuwir-suwir ,

kowar-kawir nglabuhi wong ora mikir.

Purwakanthi kalih gagrag punika ing kawan wanda wiwitan , pungkasanipun mantuk kaliyan pungkasaning padalingsa, ugi gathuk kalian padalingsa ngandhapipun , dados tembung degan saged mantuk kaliyan pinggan , ugi saged gathuk kaliyan edan tuwin jenggan.

2. Purwakanthi gurusastra, punika pandamelipun ing saben sapadalingsa kedah isi aksara ingkang sami, upaminipun :

Wus kabacut acawet tan nedya cangcut, cancalan cancala, caruk cacap lawan lembing, ngecakaken weca kang sampun kinecap. Punika purwakanthinipun wonten ing aksara: ca (c) .

Salugunipun darnel purwakanthi makaten wau angel, nanging tumrap ingkang sampun gambuh, purwakanthi punika tuwuhipun malah pating talecek, boten usah dipundamel-damel, awit saupami niyata dipundamel, terkadhang malah boten sae.

Makaten malih tiyang darnel purwakanthi gurusastra punika sanadyan tharik-tharik, nanging sampun nyebal saking suraosipun . Tegesipun kacepenging purwakanthi sam pun ngantos niJar dhateng jejer ingkang dipuncariyosaken, tuwin langka. Awit manawi makaten , ing ngriku lajeng katingal sanget bilih angsalipun purwakanthi saking anggenipun pados-pados.

GampiliP,un, sanadyan ing wewarah ngriku dipunpratelakaken , bilih nyekaraken punika manisipun kedah mawi purwakanthi , nanging sampun sanget-sanget dipunudi, awit pangudinipun dhateng purwakanthi badhe ngicalaken wijining pamanggih, dados katindakna kalayan sakaparengipun kemawon , mangke sakecaning purwakanthi bade tuwuh piyambak . Dados wewarah punika kajengipun inggih amardi sampun tilar purwakanthi, nanging inggih sampun kesangeten, awit tiyang sinau nyekaraken , ingkang lajeng remen dhateng purwakanthi, dadosing sekaranipun kirang luwes.

9. KASUSASTRAN

Kasusastran ingkang tum rap ing ukara sekar, punika sami kemawon kados ukara gancaran. Ingkang perlu dipunsumerepi :

l. Bab panganggenipun dayasastra, awit dayasastra watekipun darnel pangringkesing tembung . Dados saupami nyerat ambujeng, cekap kaserat bujeng, (menggah ing aksara Jawi), boten usah dipunserat mbujeng, awit wontenipun ing tuwuhing dayasastra punika langkung cetha tinimbang wonten ing gancaran . Dene tumrapipun wonten ing aksara Latin, langkung gampil, bujeng saged kaserat mbujeng, boten ngewahaken wanda.

2. Tanggap: na, pikantukipun dados pangluwesing ukara . Kosokwangsulipun tanggap na, manawi dipunecakaken wonten ing ukara gancaran asring ketingal angenipun kirang mathuk, say a manawi dipuncakaken wonten ing serat iber-iber, lajen katingal kebraen saha deksura .

3. Rimbag sutra ye tuwin warn, kalih pisan wau sami mitulungi dhateng pangringkesing tembung, kadosta : dupi antuk, dados: dupiyantuk, dados dupyantuk; nuju arip dados: nujuwarip, dados nujwarip .

4. Bawa: rna tuwin bawa kuma, punika ugi dados pangluwesing tembung .

5. Tanggap tripurusa, wenang ngangge tembungipun Kawi, kadosta: ingsun, manira, sira, pakenira.

6. Baliswara, punika pamalik tembung, perlunipun saged ngantukaken gurulagu tuwin nyakecakaken wile tan, kadosta: siwi narendra, dados narendrasiwi, · bratayuda dados yudabrata, sapanunggilani pun. .

7. Warga ha, inggih punika wignyan tuwin warga ra, inggih punika layar, sami saged mancahaken tembung, kadosta maharaja dados: mahraja, laksita aija dados laksitarja.

8. lng, punika saged luluh kaliyan tembung ngajengipun, kadosta, tumekeng, saking tumeka ing. Waneng, saking wani ing, pancenipun leresing panyerat: wanyeng, awit kagarba saking rimbag sutra ye. Tumujeng, saking tumuju ing, leresing panyerat : tumujweng, awit saking rimbag sutra warn.

9. lng dalem sapadalingsa punika sampun ngantos wonten panambang ingkang rangkep·.

Dene katrangan · sanes-sanesipun ingkang gegayutan bah sekar, sampung kawrat ing paramasastra .

I 0. P ANGANGGENING P ADA

lngkang sampun kelimrah , tumrap ing sekar punika saben sapadasekar namung wonten padalungsi satunggal, manggen wonten ing pungkasan. Mirit kawontenan irlgkang kados makaten wau, dados kajenging pada punika namung amadani sekar, tegesipun kendel dangu . Sanesipun punika ing dalem sapadasekar namung isi padalingsa tuwin pangkat. Dene panganggening pangkat namung tumrap wonten ing pamedhoting tembung, kadosta: Lir sesangka Sang Gunawan Wibi: sana pinupul teja wangkawa .

Wontening padalungsi ingkang namung manggen ing pungkasaning sekar, sayektosipun asring metengaken suraos, awit terkadhang wonten ukara ingkang leresipun dereng pada, sampun wonten padanipun, mangka suraosipun ugi taksih lajeng. Makaten ugi menggah wewa tekaning ukara ing sekar, punika asring malik ukara ingkang perlunipun namung ambujeng dhateng dhawahing gurulagu, punika asring adamel bingung, awit ukara ingkang sampun i telas wau Jajeng cawuh saged sambet kaliyan ukara wingkingipun, mila perlu kedah diounnadani lungsi rumiyin.

Tata kelimrahan ingkang kados makaten wau prayogi kaewahan, panataning pada kedah manut kados satatanipun pada ing ukara gancaran. Namung sarehning panatanipun aksara Jawi wonten ing sekar punika lelajengan, dados tumrapipun ukara ingkang dereng telas, inggih kepeksa dipunpadani perlunipun manut dhateng padaning sekar, namung ingkang padalungsi , tetep dipunpadani-lungsi.

Pola padasekar ingkang namung ngangge padalungsi ing pungkasan.

Sang Retna yu aturira aris,nggih sandika gya samya bubaran, Sang Resi manjing panepen, laju lenggah pitekur.Sang dyah ayu tumulya mijil, lelangen ing udyana, dhinerekken puthut, Gendhong tansah atut wuntat, sukeng driya tumonton ing tamansari, puspita angayangan.

Manawi miturut sapunika

Sang Retna yu aturira aris: gih sandika : 1 ) gja samya bubaran . Sang Resi manjing panepen , laju lenggah pitekur. San dyah ayu tumulya mijil, lelangen ing udyana , dhinerekk en puthut , Gendhong tansah atutwuntat. Sukeng driya tum onton ing tamansari , puspita angayan gan.

Caranipun gancaran

Sang Retna yu aturira aris : gih sandika. Gya samya bibaran . Sang Resi manjing panepen lajeng pitekur . Sang dyah ayu tumulya mijil lelangen ing udyana, dhinerekken puthut Gendhong , tansah atut wuntat , sukeng driya tumonton ing tamansari, puspita angayangan .

Kajenging pada punika perlunipun namun g nyethakaken andheging uJcara, dados manawi dipuntaliti, malah lajeng saged co cog kaliyan wewarah bab ukara (bab 5 ). Sa ben saandheg isi saukara , anggening madani-lungsi sam pun manggen

Padapupuh

Padapupuh ing sekar punika wonten warni tiga, inggih punika .

1 (g/l purwapada, tegesipun pada wiwitan, kangge wonten wiwitaning sekar. Wujuding pada wau mawa kajeng . lngkang wujud : saking garbaning ungel-ungelan : mangajapa, tegestpun wiwita muji. Menggah cethanipun ing pad a wau awujud pepethaning aksara tuwin U.Aksara-aksara wau sareng kadadosak en satunggal lajeng wujud: Dene wontenipun dumunung sangan- £.71 akajeng mungel: A"iftr.IH!l!J,

2m.C'!!f!IJi!IJ9am a madyapada , tegesipun pada tengahan , dene aksara punika 'akajeng mungel mandrawa, tegesipun taksih tebilf. tuwin traping panganggenipun tum rap ing sekar, manawi santun sekar.

wasanapada, tegesipun pada wekasan, dene ingkan'b dumunung won ten ing antawisipun pada , ungelipun : £:17191 tegesipun: pungkasan.

cethanipun malih pada wau wonten warni tiga. 1 padaluhur, 2 - padamadya tuwin andhap. Dene panganggenipun tumrap wonten ing serat iberiber.

Padaluhur kangge adangiyah tumrap seratipun bangsa luhur utawi tiyang sepuh dhateng sangandhapipun .

Padamadya, kangge sasarni-sami.

Padaandhap, kangge tiyang tataran andhap dhateng inggil-inggilanipun . Dene ingkang minangka titik beda-bedaning pada won ten ing wiwitanipun ukel.

Bab panganggenipun pada wau ingkang nama lenggah sayektos inggih tumrap serat ingkang sinawung ing sekar . Nanging limrahipun namung kangge ing serat iber-iber, ingkang akajeng kangge ngatingalaken undha-usuking kadrajatan.

1 ) Leresipun malah padalungsi, awit nama nelasaken ukara wonten tengahing pada.

11. UKARA SASMIT A WIWITANING SEKAR

Sadaya serat ingkang sinawung ing sekar, punika ing bebu.kanipun kedah wonten u.karanipun ingkang mawi tetembungan nyamar nyebutaken sekar ingkang kadame1 wau, satunggal-satunggaling sekar gadhah sasmita piyambak-piyambak , pamanggenipun kenging sakaparengipun wonten ingkang taksih manggen tuwin taksih sambet kaliyan u.kara ngajeng, kadosta :

Tumrap sekar Dhandhanggula, mawi tembung sarkara , manis, madu, hartati, dhandhang, gu1adrawa. Kenging wonten padalingsa kapisan, utawi candakipun. Tetu1adanipun:

DHANGDHANGGULA

I. Sarkara

1. Puteking tyas daruna geng kingkin, kagunturan ing krama sarkara, ... ,

2. Purwaning reh sarkara winangsit, ....

3. Rengating tyas rinapih rinepi, rinumpaka sinawung sarkara. ...

n. Manjs

1. Dhedhep tidhem prabawaning ratri, sasadaran wus manjer kawuryan , tan kuciwa memtmise , ... .

2 Tabuh sa pta nujwa Bud a Manis, ... .

3. Dyan memardi mardawaning manis, ....

ill. Madu

1. Madumangsa rinenggeng panggusti, ....

2. Winardi ring sekar madu manis, ... .

3. Mardyeng gita raras madu manis, ... .

IV. Hartati

1. Songsong gora candraning hartati, ... .

2. Wonten kandha rinenggeng hartati, ... .

3. AJllurwaka kinusweng hartati, ....

V. Dhandhang

1. Kaga kresna ( =dhandhang) .pUiwaning makirti, ....

2. Ja1ak pita gagak (=dhandhang) u1es wills, kudhamdhangan sumengka manitra , ....

3. Dhandhang gendhis kang pinurweng gendhing, ....

VI. Gu1adrawa

1. Wedharing kang warsita nungtumi , kalegan ing tyas angguladrawa, ....

SIN OM

Sinom mawi tembung: sinom, anom, taruna, srinata, ron kama1, pangrawit, 1ogondhang.

I. Sinom

1. Sesinoming tyas kandhuhan , ....

2. Rarasing sinomin g kenya, ....

II. Anom

l. Den titi wong anom sira, .. ..

2. Mupung anom umengeta , .. ..

ill. Taruna

l. Pindha taru tumaruna, ....

2. Lir brataning reksi wara, micara reh sadubudi , marsudi mrih dipaning tyas, memenget mring pra taruni, (=taruna) , ....

IV. Srinata

1. Kang agnya gita Srinata , ... .

2. Rinenggeng sekar srinata, ... .

V. Ron kamal

1. Sum ping sekar roning kama/ , ... .

2. Pangaranging reh ron kama/ , ... .

VI. Pangrawit

1. Raras rakiting ukara, rinenggeng sekar pangrawit, ....

VII. Logondang

1. Pindha ange1eg logondhang, ....

ASMARADANA

Asmaradana mawi tembung kasmaran , brangti , kingkin , dana .

I. Kasmaran

1. Raras ruming asmara ris, ... . 2. Kasmaran sotaning kapti , .. ..

II. Brangti

1 . Rarasing reh nawung brangti, ....

m. IGngldn

1. Sinawung rarasing king kin , ....

IV. Dana

1. Purwaning reh andanani, ....

KINANmi

Klnanthi mawi tembung : kanthi, kinanthi .

I. Kanthi

1. Kanthi harsayaning kayun, ....

II. Kinanthi

1. Kinanthi tiring pitutur, ....

PANGKUR

Pangklir mawi tembung: kapWlgkur , utawi ingkang mawi kur, punadene ingkang tegesipun mengkeraken .

I. Kapungkur

1. Kapungkur rehing sujana, ....

II. Kur

1. Mingkar mingkuring angkara, ....

Ill. Ingkang tegesipun mengkeraken

1. Tanpa tolih tateng gita, ....

DURMA

Durma, mawi tembung: mundur.

I. Mundur

I. Mundur kadi wruh tataning karawitan ,... Nanging boten kelimrah kangge bebuka .

MIJIL

Mijil mawi tembung: wiji1, wiyos, rarasati.

I. Mijil

I . Wijiling kang warsita ing nganggit ....

II. Wiyos

1. Wuryaning reh yayah mikatoni, ing tern bang pamiyos, ....

III. Rarasati

1. Pantes sinekaran rarasati, ....

MAS KUMAMBANG

Mas kumambang mawi tembung: kumambang.

I. Kumambang

I. Kambang-kambang kumambang denira nganggit, .... Boten kelimrah kangge bebuka.

PUCUNG

Pucung , mawi tembung : pucung, cung.

I. Pucung

1, Warninpun nadyan kadi bapak pucung, ....

D. Cung

1. Kadi ancung , raras pangiketing kidung, ....

JURUDEMUNG

Jurudemung, mawi tembung: juru, mung, utawi wetah jurudemung .

I. Juru

1. Ki juru denja manitra , ....

II. Mung

I. Mung memindha kang wus wignya, ....

m. Jurudemung

1. Kang gita sinawung ing jurudemung, ... Boten kelimrah kangge bebuka.

WIRANGRONG

Wirangrong, mawi tembung wirangrong.

I. Wirangrong

1. Wirangrongan denya nganggit, .... Boten kelimrah kangge bebuka .

BALABAK

Ba1abak, mawi tembung balabak.

I. Balabak

I. Lir kablabak neng madyaning kabungahan, .... Boten kelimrah kangge bebuka.

GAMBUH

Gambuh, mawi tembung gambuh.

I. Gambuh

Tyas mirong murweng gambuh, ....

DUDUK.WULUH

Dudukwuluh inggih Megatruh, mawi tembung anduduk, megat, truh.

I. Anduduk

1. Lir anduduk dadakan denira ngidung, ....

II. Megat

I. Megat roaring rarasing reh kang sinerung, . .. .

ill. Truh

1. Sasat mangsa katri kateraganing truh, .... Sami boten kelimrah kangge bebuka.

GIRlS A

Girisa, mawi tembung girls.

I. Girls

1. Maweh girising pangrasa, .... Bot en kelimrah kangge bebuka. Wewarah ing nginggil punika namung mendhet pethikan bebuka saperlunipun, supados kenging kangge pepiritan.

Dene ingkang dipunwastani ukara sasmita wiwitaning sekar ingkang sae, punika ingkang tetembunganipunin g sasmita boten melok amastani, nanging wonten ing ngriku sambet kaliyan ukaranipun, dados sasmita wau ngantos bot en keraos dados tandhaning sekar.

12. UKARA SASMITA SANTUNING SEKAR

Bab ukara sasmita badhe santuning sekar , punika pandamelipun inggih kedah boten me1ok, sampun sairib kemawon kaliyan ukuran sasnuta wiwitaning sekar, pepiritanipun kados ing ngandhap punika:

Dhandhanggula

1. Swara wilet manisarum , memadatsih kang 1e1agon (Manis)

2. Dyan tinanya ature angguladrawa. (Gu1adrawa).

3. Sesumbar andhandhang mungsoh (Dahandhang) .

4. Umakartining amet kartatimanta. (Hartati).

5. Kang mungkasi sarkaranrng Lokapa1a (Sarkara) .

6. Nora pantes madu manis. (Madu) .

Sin om

1. Pantes dados Srinata (Srinata) .

2. Katon Sang roning kama/. (Ron kamal) . Godhong asem nem namanipun sinom.

3. Kering Sang taruna kalih. (Taruna=nom).

4. Sinoming para rum. (Sinom) .

5. Dhinawuhan nata weni. (Weni = sin om).

6. Sang anom matur wot sari. (Anom) .

Asmaradana

1. Kagyat mangu ngungun ing tyas larasmara. (Asmara) .

2. Dyah Kumenyar icang tansah anandhang brangta (Brangta).

3. Sadaya ambirat kingkin . (Kingkin) .

4. Trahing Nabi andanani. (Dana = Asmaradana).

Kinanthi

l. Sarta kanthi anarirna . (Kinanthi) .

2. Kadya gegandhengan asta. then = kanthi).

(Gandheng asta = kan151

Pangkur

I. Tan antara mentar tanpa tolih wuntat, (Wuntat = buri = pungkur).

2. lng wuri tan winiraos . (wuri = buri = pungkur).

3. Ing puja ngungkurken putra . (Kur).

4. Greguting yudakanaka . (Yudakanaka = perang kuku= kukur-kukur = kur) .

Dunn a

I. Mijil saking pura lir magut andurma. (Durma).

2. Tan ana nedya mundura. Mundur = dur.

Mijil

Mijil saking wana werit. I. (Mijil). 2. Karasa rarasing driya, (Raras driya = rarasati).

Pucung .

I . Amucung ing sari ratri . (Mucung). 2. Aneng sor pucung alinggih (Pucung). 3. Mung milalu met kaluwak , (Kaluwak = pucung).

Maskumarnbang

I . Lir mas kentaring toya . (Mas).

2. Kumambang karsaning Dewa . (Kumambang).

3. Pindha mas tumimbul . (Mas tumimbul = Maskumambang).

4. Nyampar jamang mas kumambang . (Maskumambang) .

Wirangrong

l . Wirangrongan samarga (Wirangrong) .

Balabak

1. Lir kabalabak, solahira met silib. (Balabak) .

Gambuh

1. Nadyan gambuh ing wardaja . (Gambuh) .

Dudukwuluh inggih Megatruh

1. Adan mentas anduduk prapteng Parwasta, (Dudukwuluh) .

2. Gampil angel amegat jiwaning janma . (Megatruh).

3. Neng jro kamar lir murcatma . (Mur catma = megatatma = Megatruh) .

4. Tumrahing truh martani. (Truh = Megatruh).

Girisa.

I. Giris ing wuri-wuri . (Girls = Girisa) .

/( r);r , • P.,. ' I ;,..,- __ .....

13. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG NGELMI

Serat-serat Jawi ingkang mawi sekar ingkang njariyosaken bab ngelmi, limrahipWl dipun wastani suluk . Serat suluk pWlika limrahipun namung dados waosanipWl tiyang sepuh, mila tetembunganipun inggih angel, tuwin kathah tetembungan ingkang pancen namung kangge wonten ing serat suluk. Makaten malih ngangge isbat, tegesipun kados pasemon . Mila tiyang maos serat suluk punika sampun kelintu tampi amastani ukaranipun peteng, awit ukaranipun pancen boten kadamel ngeblak, tumrap tiyang ingkang dereng anjajah dhateng seserepan bab ngehni, mangertosipun kedah sarasehan kaliyan tiyang sanes.

Sanadyan serat suluk punika sampun kacariyosaken tetembungan tuwin suraosipWl peteng, nanging tiyang darnel serat suluk sasaged-saged inggih kedah ngangkaha sakeca tuwin cethaning ukara, tuwin adamela sengsemipun ingkang maos.

lngkang nama sengsem punika : suraosing wewarah ngriku katingal sampWl nyarempet dhateng wigatosipun ingkang dipuncariyosaken , sanadyan nama dereng melok, nanging ingkang sami rnaos sampun gadhah grengseng angajengi.

Salugunipun sengseming sekar menggah ing ngelmi punika namung gumantung wonten ing suraosipun, sanadyan sekaranipun boten sapintena , nanging manawi suraosipun mentes, inggih dipunremeni ingakathah . Mila saya utami malih manawi kecepeng kalih pisan , suraosipun aos, sekaranipun sae.

lng ngandhap punika pepiritan iketan sekar menggah ing ngelrni.

Pethikan serat suluk Sumendhi, serat ragi kina

Asli saking R. Rangga Wirowongso

I. Dan warnanen ta sira pun Sendhi , matur sira ing Sang adinira , Ratu wahdat panjenenge, sumungk em aneng lebu, talapa - kan Sang Mahamuni , kang adhekah ing Benang , mangke atur bendu , sawitnya medha jinarwan , sapratingkah ing agama kang sinelir, teka ing rasa purba .

2. Sadasa warsa sira pun Sendhi , angastuti ing Sang adinira, tan antuk warandikane , ri kawijilanipun, sira Sendhl bang Mahespait , ameng-amenganira, Nateng Majalangu, telas sandining aksara , pun Sumendhl matur ring Sang adi gusti, anuhun pangatpada.

3. Pun Sendhl byakteng kang anuwun sih, ing talapakan Sang jati wenang , pejah gesang katur mangke, sampun manuh pamuruk , sastra Arab paduk.a warti , wekasan e angladrang, anggeng among kayun , saben dina reraketan , malah bosen kawula kang angludrugi, ginawe alan-alan.

4. Ya Pangeraning Sang adi Gusti , jarwaning wisik aksara tunggal, pangiwa Ian panengene , nora na bedanipun , dene maksih atata gendhing , maksih ucap-ucapan, karone puniku , datan polih anggeng mendra , atilar tresna saka ring Majapait, nora antuk usada.

5. Ya manna lunga ngikis ing wengi, angulati sarasaning tunggal, sampumaning lampah kab eh, sing pandhlta sun dunung , angulati sarining urip , wekasing jati wenang , wekasing Lor Kidul , suruping raditya wulan, reming netra kalawan uruping pati , wekasing ana ora .

6. Sang Ratu wahdat mesem ing lathi. "Heh SUJr.endhi kapoka mangkana , tan samanya pangucape , luwih anuhun bendu, atinira ta anenagih , dening genging sakarya, kang sampun kalebu , tan pandhitaning wong donya , yen ado! warta tuku wartaning tulis, angur aja wahdata.

7. Kang adol warta atuku warti , kumingsun kaya weruh-weruha , mangkeki andhe-andhene, awama kadi kontul , ana tapa sajroning warih , meneng tan kena obah, tingalipun terus, ambeg padu anon mangsa, lir antelu putihe putih ing jawi, ingjro kamoran rekta ."

8. Suruping arka aganti wengi , pun Sendhi anuntumaken wreks a, badhlyan aneng dagane, patapan e Sang Wiku, ujung tepining waudadi , arail dekah ing Benang , saha sonya samun , anggadhang tan ana pala , boga anging craking segara nempuhi , parang ngong asiluman.

9. Sang Ratu wahdat lingira aris, "Heh Sumendhl mareng ke den enggal," tur den cekel kekuncite , sarwi den elus155 elus, tiniban sih ing sabda Wali, "Sumendhi rungokena, sasmita katengsun, 1amun sira ka1ebua, ing naraka ingsun dhewe ang1akoni, aja kang kaya sira."

10. Sigra pun Sendhi atur upekti, matur sira ing guru di mulya, sakalangkung panuhune, "Sampun reke pukulun, leheng dasih reke pun Sendhi, manjinga ing naraka, pun Sendhi sawegung , pan sami wruh ing ka1inga, guru 1an siswa tana su1ayeng kapti , kapti saekapraya."

11. "Pengetingsun ing sira Sumendhi, den yitna uripira neng donya, ywa sumambaraneng gawe, kawruhana den estu , sariranta pan dudu jati, kang jati dudu sira , sing sapa puniku, weruh reke asarira, mangka sasat wruh sira marang Hyang Widhi , iku marga utama.

12. Utamaning sarira punik i, angawruh ana jatining salat , sembah lawan pamujine, jatining salat iku , dunung ngisa tuwin maherib, sembahyang araneka, wenange puniku : lamun nora nama salat , pan minangka kekembanging salat da'im , ingaran tatakrama .

13. Endi ingaran sembah sajati, aja nembah yen tan katingalan, temahe asor kulane, yen sira nora weruh , kang sinembah ing donya iki , kadi anu1up kaga , punglune den sawur, rnanuke mangsa kenaa , awekasan amangeran adam sarpin, sembahe siya-siya.

14. Lan endi kang ingaranan puji , sama amuji da1u 1an siyang , yen nora sarta wisike, tan sampuma kang laku , yen sirarsa weruheng puji , den nyata ing sarira , panjing wetunipun , kang atuduh anan ing Hyang , panjing wetuning napas yogya kawruhi , Suksma catur prakara.

15. Catur prakara imasirneki, bumi geni angin iku toya, samana duk panapele, sipate iku catur , kahar jamal kamal Ian kamil , katrapan sipating Hyang , wewo1u kehipun, lampahe punang sarira , manjing metu yen metu ndi pananeki, yen manjing ndi prenahnya .

16. Tuwa anom kang ana sir bumi , lakune puniku kawruhana , yen atuwa ndi anome, lamun anom puniku, pundi reke tuwanireki , anasir geni ika , kuwat apesipun , yen kuwat endi apesnya, lamun apes pundi nggene kuwatneki , tan sampun kasapeksa.

17. Miwah ta reke anasir angin , lakune iku ana Jan ora , yen ora pundi anane , larnun ana puniku, aneng ngendi oranireki, ingkang anasir toya, pejah gesangipun , yen urip pundi patinya , 1arnun mati ndi parane uripneki , sasar yen nora wruha.

18. Kawruhana teta1ining urip, ingkang aningali ing sarira , kang tan pegat pamujine, endi pinangkanipun , kang pinuji Ian kang amuji , sampun tan kasapeksa , mannaning wong agung, pada ang1uruh sarira , dipun nyata ing uripira sajati , uripira neng donya .

19. Dipun weruh ing urip sajati , Jir kurungan reraga sadaya , becik den wruh ing manuke, rusak yen sira tan wruh, heh Surnendhi sa1akuneki, iku mangsa dadia, yen sira yun weruh, becikana kang sarira , awismaa ing enggon punang ngasepi, sampun kacakrabawa .

20. Aja doh dera ngulati kawi, kawi iku nyata ing sarira, punang rat wus aneng kene, kang minangka pandulu , kresna jati sariraneki , siyang dalu tan awas, pandulunireku , punapa reke pra wignya , kang nyateng sarira sakabehe iki , saking sipat pa karya .

21. Mapan rusak kajatinireki, dadine 1awan kaarsanira, kang tan rusak den wruh mangke, sampurnaning pandulu , kang tan rusak anane iki, · rninangka tuduh iya, sing wruh iya iku, mangka sembah pujinira, mapan awis kang wruha ujar puniki, dahat sepi nugraha.

22. Sayogyane mangke sira Sendhi, den nyata sireng sariranira, yektya ngayang kang ternahe, reraganira iku, Jamun Sendhi dera lali si, kang nyata ing sarira, solahe tan mbesur , amuranga raganira , kang dadi tinga1 angin kainaneki , kang den lingling nityasa.

23. Sendhi kang wruh ing sariraneki, iya iku nyata ing Pangeran, tan ling yen tan na wadine , yeku wasitanipun , ana rnalih kang angyakteni , samya ngluruh sarira , sabdane tanpa sung, amojok saking susanta , tanpa sung kaliru saking prenahneki , iku kang <rran lampah .

24. Pan nyata ananing Hyang anisih , ening kasucianing Pangeran , ana ngaku kang wruh mangke, laksanan e tan atut , raga sastra tan den gugoni , asli lisi subrata , kang sampun yekti wruh , anangkreti punang raga , paningale den wang-wang raina wengi, tanpa sung agulinga.

25 . Iku tapakane heh Sumendhi, den bisa sira mateni raga, aja mung angrungu bae , den sayekti ing laku , ayun lawan sarta pand eling, yen karone wis nyata , panjing-wetunipun , tan ana pakewuhira, tikeling pikulan sara samineki, beneh kang durung wikan .

26 . Kasompokan denira ningali, karane tan katon kaliwatan, t anpa arahe rupan e, tuwin si ananipun , mapan wartaning kang utami , yen ta ora enggona , pegat tingalipun , tingal jati kang sampurna , paningaling nakir ah yekti dumeling, kang sajatining rupa.

27 . Mapan tan ana bedane Send hi, dening kalindhih solahe ika , bedane tan seng purban e. Sendhi sampun tan emut , lamun anggung tinutur Sendhi, nor a na kawu sannya , siyang lawan dalu, den rasani wong akathah, kitabipun upama prekutut adi, asri den karya pikat .

28 . Raosana ing raina wengi, yen nora lawan wisik utama , mapan nora na gawene , luwih wong meneng iku, yen kumedal lidhahireki , uninipun punapa , pan saosikipun , ing kalbunya wong ngaksinya , wedharing nitya sarawidya nampani , meneng muni den wikan .

29 . Den wruh suruping meneng Ian muni, yen tan wruha iku tanpa pala , sampun tan mesi enenge , yen muni aywa umung, kukila neng kanigaranjrit , punika saminir a, nor a tegesipun , yen ujar kang ginedhongan , sira Sendi aja kay a bisa angling, lingira kang sampun man .

30 . Ndi rup ane wong melek ing wengi, sampun kadi anda tingalira , karon eku tanp a gawe, yen nora lan tinuntun , ing paningaling akul yakin, paran margane wruh a, ing sariranipun , pangrunguningsun saking nga-, sale sampurna iku kalawan muni , tanp a sung yen menenga.

31 . Ora meneng ora muni Sendhi, heh Sumendhi atako158 na sira, kang ataki-taki kabeh , sembah puji den weruh , sembah akeh wamane malih , lingira Sang utama , wong amuji iku sanalika keh sawabnya, padha lawan wong sembahyang satus riris, yen weruh parantinya .

32 . Kang wus weruh parantinireki , pujinipun iku nora pegat , nora kalawan waktune, wong agung lyan amuwus, padha lawan sawidak warni, sampun amardika sam-, puma raganipun , ing waktu tan kabendana, kapradana solahe aneng jro masjid, apindha manuk baka.

33. Tan kena pinaido Sumendhi, wuwusing nayaka dipaningrat, Sendhi atakona mangke, ana muji ing dalu , ing raina gung sawabneki, kalamun kena tata, ing sasaminipun, padha Ian rowelas warsa, yogya wenang Sumendhi ataki-taki , sampun man kapanggiha.

34. Ana malih kang wong angabekti , sanalika gung sawabe iya , yen wikana ing tuduhe , padha rowelas tangsu , ingaran - an tepakur iki, yen meneng ndi wamanya , takokena iku, sapa kang atuduh ika , unggah turuning meneng kalawan muni , iku dipunwaspada.

35. Heh Sumendhi ing wong meneng luwih , iku sembahyang tanpa pegatan , iku nora na wektune , sampuma ta wong iku , reragane nora na kari , tekeng puri saturas, satuhuning laku , pagurokena den nyata , ing sira Sang kawiman sampurneng jati , wekasing dutotama.

36 . Aja nembah heh sira Sumendhi , yen iku nora katon sawahya , sembah puji tanpa gawe, pon kang sinembah iku , aneng warsa wahya dumeling , ananta minangka a-: nanira Hyang Agung, ananging dhawak pon sonya, iya iku enenge wong amemuji , nyata kang nedya purba.

37 . La wan atakona sira malih , map an awis kang sayektinira , sakwehning punang panggawe , yen tan ingulah iku , pundi reke gene apanggih, kang ngaulah tan kepyan, iku wus atuduh , nugrahaning Jati Wenang, kang tan molah atuduh duraka - neki, keneng papa cintraka .

38. Lawan malih sira ta Sumendhi , atakona sajatining niyat , aja mung ngaken ciptan e, kang anyipta anebut, dudu iku niyat sajati, ewuh kang aran salat, sembah puji iku, tan wruh punang pangurakan, kang atampa dhendha kisas lawan jilid, ramya padu giliran.

39. Pangabektine ingkang utami, nora Ian waktu sasoiahira, punika mangka sembahe , meneng muni puniku , sasolahe raganireki, tan simpang dadi sembah, tekeng wulunipun , tinja turas dadi sembah , iku ingaranan niyat kang sajati, puji tanpa pegatan.

40. Heh Sumendhi niyat iku Iuwih, saking ngamale punang ngakathah, nora basasmara reke, niyating pingil iku , kang gumelar nyananireki , sajatine kang niyat, nora niyatipun , niyating pingii gumeiar, niyating sembahyang nora bedaneki , Ian niyat ambebegal .

4I. Heh Sumendhi marmane wong sarik, kupur-kinupuraken ing Iapai, anggung gungan sangeimune , pijet-pinijet iku, aksarane asru den pidih, sawusing asembahyang, maherib puniku, rame samya mabarungan , awekasan amalik byok Ian kuIambi, dhesthar akuieweran.

42. Kepet-kinepetaken ing masjid, awusana padha pepurikan, asembahyang dhewek-dhewek, punika palanipun , sirik gugon njaring tulis, tan wruh jatining niyat , palaning wong bingung, Ianang wadon padha ngrarah , angulati niyat kang sajatijati , tan wruh ing dedaiannya."

14. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG PIWULANG .

Menggah ing piwulang, sekaranipun kaangkaha ingkang prasaja , sampun dipunwori peprenesan , awit piwulang punika perlunipun supados gampil dipunsuraos, malah adhakanipun lajeng kangge apalan , dados wedaling piwulang punika inggih ingkang plek kados sacaranipll11 mulang dhateng anak putu piyambak. Malah ingkang sam pun · kelimrah , serat-serat piwulang punika inggih pancen namung tumrap dhateng kulawarga piyambak. Wontenipun lajeng dipunanggep dados piwulang limrah, awit lajeng sami ngraosaken bilih wau inggih maedahl dhateng sintena kemawon.

Dene bab sengseming piwulang punika , manawi darnel piwulang tumrap jaler, estri , kedah ingkang saged darnel kraosing manah , dene keraosipun wau boten sanes inggih namung saking luwesing ukara tuwin prayogining piwulang.

Ing ngandhap punika pethikan pepiritan iketan sekar menggah ing piwulang.

Pethikan serat Salokatama, anggitandalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara IV ing Surakarta

1. Wijiling kang pangripta purwaning , myating salah ton, kang milalu milara ragane, lali wirang kasereng ing kapti, nir yitnanta dadi, nistha temahipun.

2. Labet saking mudhadameng budi , digung lumuh asor, nggegemangsa medhar kasurane, pamrihira, mung ngulab-ulabi , mring sanggya kang ngaksi, den alema punjul.

3 . Tan wruh lamun akeh kang ngesemi, pinrayitnan batos, kang wus asih suda ing resepe, kang durung wruh wus ngrungu pawarti, ingkang sengit dadi, sukurireng kalbu.

4. Temah kengis wateke kang wadi , alune katongton, sasolahe linumuhan bae , nora nana kang bares sawiji, wong jail tan juti , iku paminipun .

5. Nadyan marl nggung sinanggarunggi , tan ana pitados, wus mangkono manusa adate, paran baya denira mbaleni, sapisan dumadi , nir piyandelipun.

6. Yen pasthia tumitah ping kalih , sakabehing uwong, nora naua kaduwung soiahe, Ian tan ana ingkang wedi mati, gampang denya mbudi, tan ana pamupus .

7. Balik nora tinitahken malih, paran wekasing don mung karantan kaduwung atine, gegetune sansaya ngranuhi, yen nga nyuta pati, mimbuhi dosa gung.

8. Wit jisime wong angiampus dhiri, tan kena den uwor , Ian makame para Ieluhure, myang sawiyah makamaning janmi, sinarang sinirik , kang apik tan ayun.

9. Krana wong kang amateni janmi , wus dosa lwih asor, mangka ana wong kolu ngragane, tetep lamun druhaka ngungkuli, patinira aji: kewan kethek lutung .

I 0. Pangruwate dosa sawatawis, rehne wus kalakon , tan lyan amung minta aksamane , mring kang samya sinakken ing galih, praptaa pribadi , maring wismanipun.

11. Yen kaprenah tuwa pangkat inggi1, ngabektia gupoh, linairna ing kaluputane , lamun prenah nom pangkate inggil, mengku mawa taklim, krama nuting tembung.

12. Yen kaprenah anom menang inggil, den rahab pangrengkoh, kabeh .prihen lilihe rengune, lamun ana rerikuhing ati, kamotna ing tulis , Iawan tern bung alus.

13. Lan nuwuna apuraning Widhi, tobata ing batos, rumasaa ing driya salahe, memuienen leluhure sami, kang sira ala· ni, nulak alanipun.

I4. Mula abot wong ameksa kapti, mrih reh karahayon , wus lumrah prabawane, seje lamun pinrih laku juti, dhangan sukeng kapti, iku timbangipun.

IS. Lan wus jamak manungsa dony eki, sapa rena kasor, nadyan ana asor sayektine , saking pangkat gedhe lawan cilik , sugih lawan miskin, andhap miwah luhur .

16. Kayektene pangkat ageng alit, kang luhur kang asor, sugih miskin kabeh sasamane, yen ginulung sarta den condongi, adoh kang sak serik , cedhak sukanipun.

17. Dunungipun wong kang nglalu budi, ana becik a won , becikira kang tinuturake , alanira wus kocap ing nguni, tan 1yan jalaraning, cupet ing panggayuh .

18. Mring kawiryan myang sabarang kapti, tita tan antuk don, wit tan majat kang kinarepake , tanpa srana lumuh anor ragi, tan arsa minta sih, tamtu tan jinurung .

19. Lamun majat kang sinedyeng kapti, mangka tankalakon, aja age kaget ing driyane, salah tampa panglaluning ati, nguring-uring dhiri, nutuh ngamun-amun.

20. Tampanana sasmitaning Widhi, tanjihna .ing batos, umat kabeh iki kekasihe, yekti nora bineda sademi, dene duwe kapti, teka tan jinurung .

21 . Bokmanawa kang sira karepi , ginawe lelakon, durung waktu iku ing tegese, ngadatira kang sinedyeng kapti, yen wus kemba lali, kono sok jinurung.

22 . Ngibarate lir duryan neng nguwit, nanging maksih enom, yen pinenek angel pangundhuhe , dupi kena tan enak binukti, tiwas arider pati, wekasan tan urup .

23. Pakolehe anyarehken kapti , and ina tan towong , anunggoni neng ngisor uwite, prapteng mangsa jer runtuh pribadi, gampang deny a ngambil , tur enak Ian tuwuk.

24. Nora beda wong nggayuh kamuktin, yen kasreng ing batos, sinangkanan nglalu pratingkahe, nguring-uring kang dinolan kardi, sinengguh tan mikir, marang raganipun.

25 . Ngempakaken rusuhe ing batin, kern ate linakon,. estu kencr kang kinarepake, kang mangkono iku wahyu eblis, ngadat tan lestari, geng bencananipun .

26 . Kadya duryan kang enom ing nguni, padhaning lelakon, seje lawan kang wantah lekase , panedhane saking jro semadi, kalanira wengi, ing lair sinamun.

27 . Kang minangka isarat saari, tan mengeng sapakon , mring kang wajib marentah awake, mangsrutira temen Ian taberi, sesamben nor ragi, nyangking tembung arum .

28. Adhedhasar rahayuning budi, anampik kang asor, tansah karem ma;ang sasamane, luwangira yen bisa nglakoni , barang kang kinapti , ing samajadipun .

29. Nora luput kang sarta basuki, iku wahyu yektos , pirabara tumurun bakale , ra-orane awake pribadi, lakune lestari, tan sangsareng kalbu.

30. Lir angganing duryan kang mateng wit, jumbuhing lelakon, barang seja ana jalarane nora teka yen namung den siri, wit kang Maha Suci , tan adarbe suku.

31. Itih panawunging ruwiya di, ri Soma katongton , kaping sapta Sapar wimbaning lek, tabuh astha Dal sangkaleng warsi, Swara trusing ngardi, risang Maha Prabu ( 1799).

Pethikan saking Pusakajawi Desember 1922 taun I angka 3

Slisir mareng-tenggereng. Panjurung saking ingkang sinandi

Ing wayah sireping rare, neng latar kekadhar dhewe, purnama manjer prenahe, katon jembar kalangane . Padhange kaya raina, sing dolan wis nora nana, karl Pak Iramenggala, ngraras kawasaning Suksma .

I. Dhedhep tidhem prabawaning ratri, sasadara wus manjer kawuryan , tan kuciwa memanise, menggep Srinateng dalu, siniwaka sanggyaning dasih , aglar neng cakrawala , winula ngelangut , prandene kabeh kebekan, sakin g kehing taranggana kang sumiwi, warata tanpa sela .

2. Kinalangan kekuwung ngawengi , lir wewengkon bale mandhakiya, pasewakaning Pamas e, jroning kalang kadulu, kang sumewa parek neng ngarsi, mung punggawa sajuga , Arya Panjer- .surup, pramukyaning taranggana , kang sawega rumeksa pringganing ratri, ngayomi ayuning rat .

3. Tan petungan panjrahing wadya lit , arahane mawor mawurahan , ngapit narmada prenahe , jro peteng ing Sarayu , angragancang Sang Bimasekti , nyuwak tutuking naga, kang sikareng laku, yeku mangka pralampita , mrih mengeta kang mantep tetap ing budi , widada kang sinedya.

4. Nekawarna pangkating wadya Ji, nora wor-suh tat a164 ning sewaka, gumolong gegelengane, kang dadya jurutuduh, pandomaning para mong tani, gelating panangkilan , rinakit waluku, wuluh wuku Ian kukusan , gubug-penceng malesat mor lanjarngirim, mangreh lakuning mangsa.

5. Kang sumewa luhuring udadi , pan pinindha dhapuring giyota, pra nangkoda pandomane, de kang dadya pituduh, pamardining kang utah kardi , sinamar neng busana, kasarireng Prabu, jroning praba marakata, sjnung tanda pindha widadari ngantih, neng soring wringin sungsang.

6. Kang saweneh punggawa piniji , angsung penget pangreksaning raga, ing mangsa roga praptane , yeku Arya Kumukus, manjer dwaja neng pancaniti, tangeh yen winursita, satataning dalu, ndungkap luwaring sewaka, Jakabelek merem melek melikmelik, sasmita minta nendra.

7. Sam an tara wus banguning rawi, Hyang Pumama wus manjing ngancala, gumiwang surem sunare, sawung pareng kaluruk, kapiyarsa melung melingi, mring kang kasuwen nendra , ywa kongsi kadarung , mengeta mring pangarcana, angluhuma gunge kawasaning Widhi, kang nitah saniskara.

8. Dyan umimba punggawaning ratri , riyep-riyep risang Panjerina , lir pasrah pangguwasane, denya rumekseng dalu, pangasoning sagung dumadi, wus sedheng pinardia , ngayati panggayuh, iyeging panambut karya, datan liya Hyang Surya kang mirowangi , tuduh sidining sedya.

9. Tanggap mulat Hyang Arka naketi , dumipeng rat ambabar prabawa, sumirat-sirat sorote, mega sinungging wungu , graning ngarga pinulas wills, samantara kawuryan , Hyang Surya wus mungup, ngancik pucaking aldaka, larut mirut tedhu; bing dalu kalindhih, sumeblak tanpa sesa.

10. Anglur selur lakuning wong tani , pareng mangkat maring pepasaran , pating krengket pikulane , weneh sikep waluku , maring sawah tegale sami, si gundhul neth ek kandhang , kebone pinecut, nguc·ut sarwi tinumpakan , ngenak-enak neng gigir marep mring wuri, sem bari ngura-ura .

i 1. Melang-melung lelagon ginurit, alon bae hir-hir kiyakiya, uler kambang satitahe, nora nana kesusu, yen narima karsaning pasthi, lakune wis jinangka, jangkahe den ukur, kesusu amburu apa, yen wong murka anggake kudu ndheweki, wis tura):l durung trima.

12. Nora menget adiling Hyang Widhi, denya mandum jaining pangrasa, tan pisan mbaukapine, sanggyaning kang tumuwuh , binagean legi Ian pait, nadyan silih darbea, wisma lir swarga gung, kinunci kancing kancana, nora wurung susahe nlesep nusupi, tumameng masakala.

13. Yen pinuntu pantoging tyas yekti, nora suka murka ngangka-angka, anjangka kang kae-kae , karana kang tinemu , nora liyan suka Ian sedih, demange nora beda, Ian si gundhul pacul, mene seneng mengko susah, yen narima susahe mirut sumingkir,rampung tanpa prakara.

14. Ayem guyem kang kaya wak mami, repet-repet wus berag neng m beran, ngadhang segering srengenge, molah nglelantih balung , ngulur otot ngengirih getih, lir kukila neng tawang, mina neng jro kedhung, sajegingsun dadi bocah, durung wikan rasaning badan ngieientrih, mung bingar tyas pirena .

15. Temah tuwuh segera nartani, Iengeningsun kiyaie kalintang, mathekei katon kucinge, keneng sawabing ebun, kang sinebar ing maruta ris, woring sorot tembean, doyananing bayu , Hyang Surya tan kadang konang, denya mandum prabane sinami-sami, tan rna wang milih janma .

I6. Lamun ngelak ingong darbe warih, kang sumreweh nuting padhas gempai , wening tur sumya rasane, sakehe kang sinebut, omben-omben ingsun kiiani , mangsa silih nyundhuia , Ian segering banyu, mengko nadhah Ian janganan , sambei rawit laiaban timun Ian metir, segane beras anyar.

I7. Setham-sethom segera kepati , yen wus enak weh kuwating raga, apa maneh jaiukane , sore ngong mapan turu , aneng lincak Iambaran widig, prenah wurining damar, sumamar neng ngundhuk, tentrem rasaning tyasingwang, mung kumandei kinemulan ing Hyang Widhi, beg seg tanpa mirasa.

1 S. SENGSEMING SEKAR MENGGAH lNG PEPRENESAN

Ukara peprenesan tumrap ing sekar, punika kenging dipunwastani ingkang dados baku dhateng wewatekaning sekar, awit tiyang sinau nyekaraken punika, gampilipun inggih kedah saking peprenesan , bilih sampun kulina dhateng peprenesan , saged nuntuni dhateng gesanging sekaran.

lngkang nama prenesan punika ukara leluwesan ingkang darnel manising ukara, utawi namung dados sesekaran kemawon , punapadene darnel gujeng , mila ingkang kelimrah inggih namung kangge panembrama, manuara, rerepen, sarta lelucon .

Dene tetuladhanipun menggah ing peprenesan kathah sanget, meh saben sekaran ingkang leregipun dados rarasing bangsa anem tuwin lelucon, inggih kagolong Dados sengsemipun ing prenesan punika. wosipun ingkang saged nenangi dhateng gambiraning manahipun para anem tuwin darnel gujeng .

lng ngandhap punika pethikan pepiritan iketan sekar menggah ing peprenesan .

Pethikan serat rerepen, mawi wangsalan , anggitandalem Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Harya Mangkunagara IV ing Surakarta

1. Jirak pindha mungging wana , kusambi , sayeng kaga: kala, we rekta kang muroni, anggur, kalaning nganggur, wastra tumrap mastaka , iket , pangikete wangsalan kang sekar pangkur , baon sabin ing nawala, karya, kinarya Iangen pribadi.

2. Senthe lit sesaneng ngarga. kajar, lenging roga: talanjer, mina kinarya dhesti, dhuyung iwak tempe/, ngelejar lajering wuyung , sikatan bang ngrembaka , soka, pinisuka kasukan saananipun, wimbaning kang candrawila rembulan purnama, mrih puma pranaweng kapt i.

3. Sarkara drawa linama , kelang, gelang sweda : ali-ali, kraman e warah siwi, wulang , ilang laliyeng wulangun, mundhu lit dhaonira, claket, lumeketing kayuwananireng kayun , parab madyaning Pandhawa, Arjuna , scujua aJjaning dhiri .

4. Singgang gung kang piniyara , winih, mardi siswa, mulang, kekawinireng estri , wadu, wineh winulangken wadu, peputhut mong Pergiwa , Janaloka, kang sumewa pasewakaning kalangun, pangrantamireng pradangga, sendhon, sesendhonan genti-genti.

5. Wicara tanpa karana, ngayawara, bebasane janma nunggal sapanti, · dunung, ngayawara tanpa dunung , sam pang panggilap wreksa, prenis, peprenesan linaras resmining kayun, narmada lit ngalang marga, kali, tan liya amung ngrerepi.

6. Ron deling tengering marga , sawi, barat Wetan , timur, mina lembut jaladri, teri, sun saweni timuripun , wantya Sang Naribrangta, Abiyasa , mangke diwasa warnane punjul , krama sengseming sesana , krasan, teka ana kang ngrasani.

7. Jambe geng wijiling ngarga, dhawe, sarpa wama, ula welang, kisma mawur kapilis, Zebu, gawe sumelanging kalbu , satriya di Singgela, Bisawarna, datan bisa nendra kalanireng dalu , mamet brana jro pratala, melik, netra tansah merem melik.

8. Sumendhi putreng Ngalengka , Trikaya, bale Nata dhampar, Sang Endrakila resi, Mintaraga, kaya paran raganingsun, dhandhang lit mitra dhusta , manuk tuhu, yen tuhua lir pawarta kang sun rungu, kucumbining dwijawara, endhang, sedheng sun kendhang sing ngriki.

9. Paningset sam pur wanita , udh et, nateng angga: ati, rangkep tundhaning sari, sungsun, kacandheting manahingsun, kadang tepunging basa, karuh , dene durung kinaruh ing sidanipun , taru wills tanpa patra, kayu urip, jroning urip sun an·· teni .

I 0. Wreksa angkuring suyasa, tadha, kang toh kuda: tapak iyang, sendhang Iuber kang warih, agung, sun tetedha ring Hyang Agung , tirta wijiling ngangga, kringet , mung engeta bae marang dasihipun , palwa kandheg ing muwara , labuh , sun labuh ndhepani nagri.

11 . Katga pangruwat dunnala, sinduraga : kringet, pasang ilining tasik, arus, pakaryan kringeta marus, surya lalu diwasa, lingsir, datan nedya gumingsir ing tyas sarambut, sela cuma ring pawaka, luluh, lebur luluh sun andhemi.

12. Saron geng mangka manggala, demung, pecuk seta: kontul, kawuk kang madha wami, menyawak , mung tolehen awakingsun, kudhi geng Tasikwaja, kasange Umarmaya, kasangsaya kadarpaning tyas kadurus, bantuning janma baksana, imbuh, wimbuh yen mulat maskwari.

13. Pathining we jaladdhiyan, uyah, winda madya: semaput (winda = wisa, madya = satengah) rangkep tern bung ing ngeksi, andulu, yayah saputing pandulu, wastra tawing wiwara, kelir, lir kataman gebyaring kilat narawung , Jawata geng salah warna, Bethara Kala, sekala datanpa budi.

14. Saksi sabda mring pradata, sahidwara, apuwara saya ngrebda kang brangti , papan wiyar tanpa taru, ara-ara, ruarane kalintang, timun wana : papasan, pinapasa pinrih mupus , wulu bauning kukila, elar, kelaringsun mung sawengi.

15. Sadpada bubar sing tala, kambu , ingsun kambuh brangtaning tyas tan sipi, wilangan kinarya urup ngelmu etungan, ketang laraning driya, pager kuda: palang, deling malang kang binekuk, pelak , gung kapelak kapalangan , saking keh sikareng budi.

16. Tilam wastraning kekapa, kasuran, raning prana : tyas, ron lesah aneng siti, uwuh, kasuraning tyas kang rawuh , temu bang ande warna, kunir, sanalika nir kadannan yun manempuh, bubuk lit ngrabaseng wastra , renget, enget pasuwitan mami.

17. Wiwara di dhatulaya, Srimanganti , jangkah madya: tindak, niskara kang ngewani, saru, yen ngantia tindak saru, peparab Sang Madwija, mahayekti , sayektine ginuyu mring kang tan saiju, siwaling wreksa dinanda, tatal, ilang tatalingsun nguni.

18. Tambra lit kulineng ngarga, mangur, jayeng toya : baya, janma manyandi wami, nylamur, angur baya sun salimur, majasta tuntung seta, kawis, dimen aja kawistara brangtaning - sun, puja panu1aking wisa, tinawa, manawa tembe pinanggih.

19. Parabe Hyang Nilakantha, Hyang Pramesthi, Iamun pasti sira jodho Ian mami, godhag antaraning laku , let, leta wukir samodra, peken alit urut marga: warung, nora wurung , pamoring estri Ian priya, dhaup, dhaup lawan sira gusti.

20. Titi pracilmaning kata, tandha, pratandhane kang Iagya andon wingit, baya nora antuk telu, kang kaya raganingwang, aywa mamak amitambuh marang ingsun, pikukuh isining praja, manggala, mangka manggala linewih.

21. Titi purnaning panitra, Prangwadanan: ing ari Wrahaspati, Besar tanggal kaping pitu, nuju mangsa katiga, ing taun Je: angka sewu pitung-atus, wolung-dasa kalih enjang, pangriptane kang ngrerepi.

Pethikan serat Witaradya, peranging lelembat, kagoiong lelucon . Sekar balabak, anggitanipun Raden Ngabei Ranggawarsita , pujangga ing Surakarta

1. Datan ana ingkang sami kawistara, ing pangreh, amung wadya tarab ing Krendhawahana, kang nginte, wruh yen iku brekasakan saking Sabrang, kabehe .

2. Manna datan samar maring saniskara, karyane, kaulatken ing sasolah bawanira, samangke, ana mangsah jarangkong kang saking Sabrang , sedyane.

3. Arsa maring pakuwoning para Nata, mrih pamet, 'pinethukken jarangkong Krendhawahana, sru kaget , atetanya: "Sapa ngadhang lakuningwang, arane."

4. Winangsulan, "lngsun jarangkong kang tengran, duk biyen, Kenthoi Boga ing samengko karan anak, pak Gales, batik sira sapa aranta ngakua, den waleh."

5. Sru gumuyu jarangkong Sabrang asantak, saure: "Kalingane sira iku bangsaningwang, yektine , sun sajarwa aran bagus Samalaha, ing Sangkeh.

6. Nguni ingsun dadi guru kasantikan, kasube, tanpa sama ngelmuningsun kasunyatan, jatine, marma ingsun kalakon kuwat sinembah , wong akeh.

7. Lah ta aja aneng kono sumingkira, pak Gales, ingsun arsa angupaya pepanganan, yen o1eh." Sinauran , "Malah sira a bali a, den age.

8. Yen ameksa 1aju pasthi katemahan , ajidhet." Asru mojar Sama1aha , "Heh si Boga , abane , malah sira yen tan sumingkir bakalan, macedel."

9. Kenthol Boga gumuyu sarya ngling sugal, "Heh penthet, alajua sun adhangi tangkep ·jaja , ing kene ." Sama1aha mangsah sudira nirbita , ambeke.

10. Sigra magut gelut gumu1ung ulengan, arame, silih ungkih datan ana kang kuciwa, tandange , danguning prang Sama1aha kasulayah, angleleh.

11. Dyan binanting Sama1aha rempu muksa , anggane , Kentho1 Boga sukeng driya jejogedan, ang1eter, sumbar-sumbar , "Dene ta nora sapira , rosane."

12. Samantara ana jarangkong katinga1 , anjengk1ek , wuwusira , "Heh babo nora kajamak , sumbare , ayonana iki jarangkong ing Sabr ang , panggedhe."

13. Kentho1 Boga gumuyu sarwi tetanya , ujare , "Heh ko sapa kang umangsah jejogedan , so1ahe, kidhung widhung ting kadhobyah ting karembyah, akecer."

14. Sinauran , "Heh wruhanta ingsun kocap, wong gedhe, apanengran ing nguni kimas Genthara , parabe , kang kesebut ing wong akeh karan anak, "Pak Ejet ."

15. W inangsulan , "Yen m angkono m engko tim bang , tandhinge , ingsun iki iya ka1ebu sinambat, wong gedhe, tau lungguh jajar Ian para gandarwa , reramen.

16. Lah ta payo Genthara nuli majua , marene , aja pijer jejogedan solahira, nyrengkengkeng , ora leme s parigel kaya manira, kenj ere. "

17. Tan tahan tyas Gentara anggung winad a, jogede , dyan narajang angrunjang sarwi andugang , sikile , Kenthol Boga tiba ke1umah saksa na , anjengg el.

18. Arsa tangi jinejeg laju dinupak , kekejek , dupi eling lumayu akedhakalan, tan toleh , apepulih jarangko ng Krendhawahana , praptane.

19. Asru sum bar, "Mara iki ayonana, rowange ," Pakn e

Ejet atetanya , "Sira sapa, arane, angakua mupung aurung kabadane."

20. Sinauran, "lya ingsun Ki Baruwang, Lunggenje , papagena iringena masthi abang, buntute ." Pakne Ejet gumuyu acukakakan, wuwuse:

21. "Ah sireku sugih sern brana goiongan, wong aneh, aranira tan Iurnrah nora mupakat, wong akeh , dedoiananing bocah kinarya aran, anglawer.

22. Aranira kang sanyata iya sapa, temene ." WinangsuIan, "Araningsun kang pameran , mangkene, "Cantlting burnbung kernbang suruh piyarsakna: Darenges."

23. Sangsaya sru gumuyu kimas Genthara, "Ah pothet , rnandang anu anganggo aran wangsaian, jebuie , Iah ta mara marenea sun pepukang , bakaie ."

24. Ki Baruwang rnarepeki sesirigan , ajune , dupi arsa cinandhak kebat acukat , Iurnpate , prapteng wuri anarnpiling pepilingan, jumepret .

25 . Pakne Ejet kaiayaban niba-niba, poiahe , arsa males andugang wus kadhinginan, bininte , ambruk kongsi galangsaran sanaiika, anggenjret .

26. Sareng arnbyuk para brekasakan sabrang, agebei, met pepulih angarubut Ki Baruwang, Lunggenje , wama-warna sagung kaiarupa rudra, arenges.

27 . Brekasakan ing Krendhawahana rnangsah, kabehe , angernbuii rnarang brekasakan Sabrang, yudane, barubuhan tan pilih tandhing Ian papan, enggone .

28. Ana wedhon Sabrang temu dhedhewekan, Ian wewe, tinakonan araning wedhon sajarwa , Ni Senthet, genti takon arane wewe aweca. Ni Korek.

29. Wedhon Sabrang takon rnarang wewe Jawa, wuwuse , "Apa yekti anggung nganiaya janrna , met rare, siningitken ing asamun sinasaban , sor kopek .

30 . Yen rnangkono iku nandhang kaluputan, bakaie, ora wurung kahyangane den baiengkrah, wong akeh ." Sinauran, "Heh wedhon pakoleh apa , wong dahwen.

31 . Nadyan nyata rnangkono kasandhang dhawak , Iupu172 te, tan angembet marang wedhon kaya sira, Ni Senthet , Iawan nora kongsi karya karusakan, pamete.

32. Beda lawm wedhon anggung aweh lara, gawene , anyenyembur wisa mandi marang janma, dadine, lara barah kabanjur temahan basah, badane.

33. Iku yekti at)tuk bebenduning Dewa, ing tembe, wekasane dadi intiping naraka, ukume." Wedhon mojar , "Dhuh abamu sok metua , si wewe.

34. Marenea menthel sun idoni sira, dimene, anemahi barah kabeh badanira, pasthine, datan bisa mangsa gecok mentah sira, keluwen."

35. Sru kabangan wewe tanpa sita-sita, sosote , "Si dikepruk linabrag Iah arep apa, padune, wong wus kendhem kerem marang kaluputan, si sember."

36. Meh aruket mangkya sami katawuran, prang rame, dadya pisah dening pidhir tetandhingan, yudane, lawan potho Sabrang tansah sumbar-sumbar, suwene:

37. "Ah lelepah doyanaku iwak mentah , maune, ing saiki aku doyan iwak rempah, ginoreng, sesuk aku doyan iwak kang den olah, basengek."

38 . Sru gumuyu pidhir Jawa wuwusira, "Heh monyet, aja pijer anggegurit pakareman, barese , sapa aranira mupung masih arja , jejere ." .

39. Sinauran, "lngsun kang sine but nama, Lembese." Pidhir Jawa gantya tinakonan nama, awaleh, "Lembuculung panyambang Krendawahana , gawene."

40. Adan pagut ingayuda tan kuciwa , karone , samya rosa digdaya sarwa sembada, badane, marma tansah asesiring selisiran, tandange .

41. Danguning prang wekasan kang kasulayah, Lembese , mempis-mempis deniranggung binantingan, temahe, · mesat rna ring sor pucung pinggir jejurang, parane.

16. SEKARAN PRASAJA.

Sekaran prasaja punika sekaran ingkang mawi Kawi, nanging Kawi ingkang sampun kelimrah sanget , meh saben tiyang ingkang kulina maos, sasat nganggep sanes Kawi, saya manawi pangiketipun luwes tuwin ngambah purwakanthi, upamia tiyang Iumampah keraos angler, saking tanpa wonten sadhunganipun, kados pethikan serat Pepeling Ian pamrayoga ingandhap punika.

1. Ebating tyas kongsi tanpa manis, kaprabawan obahing rat Jawa, wimbuh gumrah sabawane, manjing jro jaman mqju, kang tinuju mung aja kongsi, rinengkuh den sawiyah, sejane anjunjung, ajining darajat Jawa, sayuk iyeg gumolong anunggal budi, baya karsaning Suksma.

2. Paring osik kang utama yekti, tumuwuhing tembung, kamajuan, lumrah dadi kembang Iambe , nyata sewu pitulung, lenging cipta kari memuji, wijining kamajuan, bangkita tumuju, jumbuh lawan Sang Winenang, sumawana kang samya pantes ngayomi, ayuning wiyah janma.

3. Tinuwuhna piwelasing galih, wit tan liyan jiwaning kawula, tinalen sih wilasane , dene kang sedya rukun, mung miliha kang mitulungi, tuduh benering marga, aja slura-sluru, karana yen tan rineksa, nora wurung kadi sulung Iebu geni, bareng tibeng sangsara.

4. Nora ngekullekasing priyayi, nanging lamun wong lumrah balaka, durung wruh kenthang kimpule, selak milu kasusu, tanpa naker kuwating dhiri, katut grubyuging kathah , nora wruh ing rembug, mung ngebyuk ubyung-ubyungan, agung alit miwah :wong padesan sami, tumekeng narakarya.

S. Daya-daya denya mbuwang caping, satin topi kang cara ngamanca, ngewani klambi Iurike , tinilar tan rinasuk, selak satin atela putih , guion amba satebah , tur sinetik tuwuk , nyangking gitik tetepakan , kang sineja mung jajan kang sarwa aji, neng meja pista raja.

6. Ambaruwah samben ngombe brendhi , pangrasane iku kang ingaran , majuning panguripane , tan wruh kaliru surup , kang mangkono katemu mburi , nora susah ginulang , yen wus kuwat tuku , pira angele wong nyandhang , nora abot yen mung lurik satin putih, iku dudu pikiran .

7. Kaya gampang salin.ing pambukti , nora angel mangan ongklok kenthang , cinakot pira atose , nora susah rinembug , de kang kudu sami binudi, majuning pangupaya , kang supaya kurup , cukupe ginawe tadhah, anglakoni panguripan kang utarni, pantese tiningalan .

8. lku ingkang kudu den parsudi, beba sane : ywa kagedhen empyak , peyok yen kurang cagake, manna aja kalimput, kudu tartip denya miwiti, sinangkan pangupaya, den iyeg asayuk, sabiyantu Ian pra warga , lelimbangan met pikiran kang premati, tiniti patrapira.

9. Yen wus golong gumelenging budi, aywa tlompe bareng sami ngangkat , nora kena ting kalenthe , den mant ep maring laku, aja dhemen anyimpang margi, lire kang bangsa kriya , yen renggep ing kalbu, ambudi gaweanira , marsudia mrih wuwuh enggale dadi , lawan beciking wama .

10. Apa maneh ingkang among-tani , den amungkul pango1ahing sawah, rineka amrih mayare, Ian wuwuhing pametu, tekan tegal kebone sami, miwah para nangkod a, den sami sumungku , ambudi amrih weruha, jalarane mrih enggal lakuning grarni, bebath ene mundhaka .

11 . Luwih angel kang mangkono yekti , nanging lamun pinikiring kathah , pasthi yen ana kaceke , tinimbang nyimpang 1aku, adhakane kandheg tan dadi, upama pandhe desa , tukang kejen pacul, kapengin dadi kemasan , tuwas sayah sangune entek neng margi, pinardi durung bisa.

12. Yen tan mungkul upama wong tani, reka-reka ngrangkep tukang rangka , tiwa s ting creweng pikire , rangkane nora payu , wit wus kalah kalawan mranggi , tur sawahe kapiran , nora kober matun , iku wataking slewengan , nora wurung suduk gunting tatu kalih , katunan mrene mrana .

13. Pralambange 1ir carita nguni, ana janm a wus satengah tuwa , rambut e wus nyambe1-wijen, prandene ndadak wayuh , maksih anom bojone keri, saben kang 1anang nendr a, uwa175 ne binubut, yen gilir mring bojo tuwa, saben turu rambut ireng den bubuti, temah gundhul malenthas.

14. Marma kudu ngon nora becik wong tanpa antepan, tiwas ngeceh-eceh gawe, slamet wong ati mungkul, nora mingkuh malah ngengkoki, lulusing panguripan , mung ngaraha wuwuh, takeren kuwating awak, aja dhemen anjangka kang luwih-luwih, yen cupet malah lara .

15. Kang wus katon obahe samangkin, sesemune kang sami jinangkah , kudu olah sastra kabeh, iku panjangka luput, yen kabanjur angapirani , saking durung ginagas, dawaning panemu, paugeraning ngagesang, sandhang pangan we tune saka wong tani, ginarap para kriya.

16. Wusing methik Ian ambabar sami, tinampanan mring para nangkoda, kang nyebar bebajongane, iku caraning laku, kang wus dadi tataning bumi, nora kene kewala, kang no iku, nadyan sagung mancapraja , tanah sabrang atas-angin bawah-angin, tatane nora beda .

17. Nora cacad wong marsudi tulis, dhasar nyata yen hisa ambuka, lawanging piwulang kabeh , manna rungsid kalangkung, nora cethek lamun binudi, yen mung bisane maca, gampang nora ewuh, nanging jeroning surasa , nyamut-nyamut nora gam pang den jajagi , kajaba pra pujangga .

18. Marma ana watese pribadi , yen tumrape kang ulah nagara , kudu ngugemi sastrane , dene kang bangsa bau, watesane weruh ing tulis, mung amrih rada padhang, wruh ing bener luput, supaya yen pinarentah, nuli ngandhang dhangane nglakoni wajib , nora selang-surupan.

19. Nanging lamun kabeh olah tulis, nora wurung sawahe kapiran, saking ngendi pituwase , aja kaliru surup, angarani wong ulah tulis, luwih aji priyangga, kang mangkono luput , kabehkabeh nora beda, nadyan kriya nangkoda miwah wong tani, yen becik pinilala .

20 . Apa lire kang ingaran becik , ati temen mungkul mring gawean, nyukupi marang wajibe, iku ugering laku, gegulangen Ian pamarsudi , lamun bisa mangkana , wus nyukupi butuh, kanggo sanguning ngagesang, rangkepane mung taberi lawan gemi, i.ku ngelmuning donya .

17. SEKARAN INGKANG TANPA KAWI BABARPISAN KANGGEWAOSAN LARE

Pethikan serat Kepaten obor , wedalan Balai Pustaka

1. Sanyatane layang wacan iki, mung dongeng pasemon , kanggo samben saselaning gawe, upamane melek wayah bengi, kena nggo nyagaki, dadi tamba ngantuk.

2. Yen diwaca cedhak bocah cilik, ana ing paturon, marakake gampang ing turune, yen cedhakan uwong suker-sakit, wong kang milu linggih, ora kudu turu.

3. Yen nengahi pad a ngelak-ngelik , lali ngeleh ngorong , saya gedhe mupangate maneh, yen macane nganggo diselani, omah diubengi, mating padha bingung.

4 . Yen digarap kanthi ngati-ati , mupangate elok, ora bakal amoh salawase, cekakane layang wacan iki , kena diarani , kaya layang kidung .

5. lng saiki becik diwiwiti : kocapa ana wong, wis waranqha banget melarate , uripe mung adol kemcur sunthi, duwe anak siji,lanang uwis ngumur .

6. lngatase uwong desa miskin , ing rupa wis moncol , ora kalah Ian bocah liyane , sing kawilang anake wong sugih, sanadyan priyayi, ora kalah bagus. ..

7. Karo duwe wewatekan becik , gawe reseping wong , randha mau ketelah jenenge, nyai Dhukun saka sok nulungi , ing wong suker-sakit , awit ngreti jamu.

8. Dene jaka mau diparabi, jeneng Subur manggon, awit bocah salawas-lawase, ngelu mules sasat padha nyirik, nadyan cilik nanging , awak kenceng bakuh .

9 . Kacarita nuju wayah bengi, padhange mancorong, lintang-lintang ketok padha nyele, kaya wedi anyedhaki gusti , gustine ya kuwi, rem bulan sing munggul.

10. Nyai randha linggih gelik-gelik, ana nglatar timpoh, .Jaka Subur linggih ing sandhinge , Ian andhangak pijer nyawang langit , mripat kethip-kethip , karo ngrangkul dhengkul.

11 . Bok warandha nganti nyapa lirih: "Aja dhelog-<lhelog , mundhak ana setan mampir thole , Ian WUJUdmu mundhak ketok sedhih, becik angrasani, piwulang kang bagus."

12. Jaka Subur alon amangsuli, "Anu aku embok , iya duwe pildran sapele, nanging athik cansah dadi ati, tekane saiki, ajeg isih nglantur ."

13. Mak jeginggat kambi ngalih linggih, bok warandha takon . "Wis mangkono wateke cah gedhe , duwe pikir anerusi ati, apa thole kuwi, kandhakna sing urut ."

14. Banjur kandha calathune lirik, "Yen tak gagas notog, enak uwong ngenger pyayi gedhe, yen ketrima bisa dadi pyayi, dhasar sugih dhuwit , sakarepe tutug."

15. Sanalika kumenyut ing ati, bokne krungu ngono, banget krasarasa ing uripe , maripate nganti mrebesmili, wusana mangsuli, tungtung seseg sungsun:

16. "0 anakku dene duwe pikir, sing nganti samono, ora eling menyang wong tuwane, ngatase wong cilik ongklak-angklik, ngengera priyayi , ya mung dadi batur.

17. Pawitane wong ngawula kuwi, thole banget a bot, mungguh kowe jeneng ora duwe , bandha apa sing kanggo nguwati, pintermu mung tani, nyekel garu luku.

18. lku bae mung saka nenempil, srah bau nyang uwong, kowe. jeneng ora duwe dhewe, mangka uwong ngawula priyayi, kudu becik apik, tatakrama weruh.

19. Mesthi bae yen sing riyawang kuwi, ya mung kapengin thok , ora ngerti yen abot sanggane, karo maneh yen kabeh kapengin, arep dadi pyayi, sapa pondhong pikul."

20. Akeh-akeh anggone nuturi , ora pedhot-pedhot, nanging Jaka Subur batine, meksa kenceng anuruti ati, dadi tansah mikir, wusana calathu,

21. "Sapa biyung sing ora kapengin, arep dadi · uwong, saben irung yake padha bae, sapa trima dadi tani mleni, yen bisaa ngudi, ya kapengin luhur .

22 . Dhasar anom tur dadi prajurit, wani perang tanggon , yen perangan pijer menang bae, saben uwong mesthi ngalem becik, yen aku sing dadi, atimu sagunung."

23 . Bokne nganti angguyu nyekikik, "Pancen iya ngono , lagi kandha atiku wis gedhe , sauparna kowe klakon dadi, mbuh rasaning ati,yake ya ngrenggunuk.

24. Nanging thole rerembugan iki, madu balung kothong, bebasan wong nyawat lintang gedhe, disawat lan balang kayu garing, kesele wis mesthi , tangeh bisa tutug.

25. Nanging mungguh karepanmu kuwi, ya sapa sing weroh, samubarang lelakon mbesuke, ora ana smg bisa ngarani, kadhang sing meh dadi, gampang bae mrucut.

26. Karo maneh kowe tak kandhani, karepmu sing ngono, kaya-kaya dudu suwadine, yake saka kegawa numusi , kowe tak dongengi, ben suda sedhihmu.

18. P ANEMBRAMA

Panembrama punika kajengipun pamuji sinawung ing sekar kangge anggerong gendhing . Pamuji wau tumuju dhateng wilujenging panganten, tiyang ingkang dipunpengeti tuwin sanessanesipun.

Menggah ing panembrama punika limrahipun basa tuwin iketaning sekar: sae, awit damelanipun tiyang .ingkang sampun winical saged.

Wooten panembrama ingkang sampun kawedalaken dados buku, inggih punika panembramadalem K.G.P.A.A. Mangkunagara IV ing Surakarta . Wooten malih panembramadalem Sampeyandalem lngkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Paku Buwana X, kala ngleresi tumbukdalem yuswa 32 tahun. Panembrama wau kathah, sami damelanipun para saged ing Surakarta , inggih punika pan em bramanipun sa ben kabupaten ing Surakarta, sawonten 16 kabupaten, ing ngriki namung kapendhet 2 ingkang sae piyambak, 1 Kabupaten Kalang , ukaranipun prasaja , Kawinipun limrah , purwakanthinipun guruswara tuwin gurusastra sae; 2 Kabupaten Pangrembe , ukaranipun sae, ragi brai. Panembrama 2 wau kapethik dalah kundhisinipun kados ing ngaradhap punika :

Panembrama minangka pamujinipun abdidalem Kalang kabarung ing gendhing Srikastawa, pelog pathet barang

Punika pamujinipun sadaya punggawa mantri ing wanci dalu punika, pinuju dinten Kemis Legi kaping 21 ing wulan Rejeb, wuku Wugu angka 1827, angleresi tingalandalem tumbuk 32. Kula akalayan kanca kaliwon panewu mantri dalah abdidalem siwul tuwin sanesipun malih ingkang wonten pasowanan saha ingkang sami pamit suker-sakit wonten ing griya sadaya memuji, mugi Kangjeng Sanga Prabu saha Kangjeng Prameswaridalem saputradalem sadaya sugeng luhur sapanginggil, prajadalem tentrem tata boten wonten kawis-kawis.

Sareng sampun muji wau sadaya panewu mantri lajeng rame nayuban nedha ngombe waradin gegerongan kasekaraken ki180 nanthi, dawah ayak-ayakan binarung sekar pucung.

1. Wawi sagung, kanca sami nembang pucung , wit ratri punika , wiyosandalem sang Aji, mangastawa anyenyambi suka-suka.

2. Memudya yu, mugi Kangjeng Sanga Prabu , myang Sri Padnisara , Ian pra putradalem sami, widadaa mangrenggani purantara.

3. Lulus antuk , jatining kamulyan agung, rinilan ambagya , kamirahanireng Widdhi, sumarambah penuh sapraja warata.

4. Jibar-jibur, sempulur ingkang tinandur, murah kang den arah , pakolih ingkang pinilih, ayem tentrem kawuladalem sadaya.

5. Enak-enuk , memangan sinambi ngantuk, iku upamanya , saking dahat sruwa-sruwi, mugi-mugi kang mangkono kalakona.

Lajeng srepegan linut sekar pangkur .

1. Kapungkuring reh duhkita, ngayun-ayun arsayeng waeladi, sumungkem golong gumulung , sanggyaning wrahatbala, abipraya samya sayuk memudya yu, asesanti jaya-jaya , dibya sumbaga arjanti.

2. Lir esthining para dwija, deni,ra mrih ayunireng dumadi, minta panjalmaning Wisnu, sinru ing puja brata, pinelenging pangastuti jro panekung, puma jatining panunggal, pamoring Hyang Sidajati .

3. Mangkana pepindhanira, pujamantranira kang para dasih, ing Gusti Jeng Sanga Prabu, mugi linulusena, ambawani kawibawaning kaprabun , prastawambek martotama, mardi mardaweng memanis.

4. Sumrambah prabawanira, anartani tata arjaning nagri, lulus kang sarwa tinandur , murah boga branarta, kalis sagung pakarti pangarubiru , kontab kamulyaning praja , katingal sumunar wening.

5. N ahen wigatining karya, amarengi wiyosan Sri Bupati, tumbuk tridasa dwi taun, ri Respati Sarkara, wuku Wugu

Rejeb tanggal ping salikur, Kanem Alip sangkalanya : Pandhi181 taro ngesti gusti.

6. Manna sanggyaning pratiwa , parisuka neng ngabyantara 'Sami, boga ndrawina balabur, mangka pracihnanira, tresna tuhu sumungkem mring Sangaulun, puwara pelening cipta, ngluhurken asmaning Gusti.

Sesegan lajeng dhawah gendhing boyong, abdidalem Bupati sakarerehanipun ingkang nyanggi darnel sami mangkat sowan malebet , kasarengan adeging ringgit taledhek saha adegipun ingkang anjoged wiwitan dalah ingkang larih.

Sasuwuking gangsa para Bupati tuwin para panewu mantri ingkang boten nyanggi darnel lajeng sami riayub wonten pasowananipun piyarnbak-piyambak, angatogaken anggenipun amongsuka. Narnung Bupati Gedhong Kiwa Tengen sapanekaripun sami nyanggi darnel sadaya, kajawi narnung kantun para garapipun ingkang kantun wonten ing pakajangan.

Kundhisi kawadanan Pangrembe dalah panembramanipun

lng dinten Kemis Legi tanggal kaping 21 wulan Rejeb taun Alip angka 1827 punika amarengi tingalandalem wiyosan taun Sampeyandalem lngkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Paku Buwana ingkang kaping X, tumbuk yuswa 32 taun . Amila kula sakanca sadaya, sami angunjukaken pamuji kasugengandalem saha garwadalem Gusti Kangjeng Ratu Paku Buwana , punapadene para putra putridalem sadaya, mugi-mugi tambaha panjanging yuswadalem sawewengkonipun , lumebera narambahi karaha.Ijaning prajadalem , utawi tatatentremipun para santana abdidalem sadaya.

Panembramanipun linuting gendhing lothung-lothung.

1. Pambuka bakuning ulun , sinatata mang enjali, bupa ti myang kliwonira , panggawa panewu mantri, reh Pangrembe pamajegan, mastawa, dhawuh Sang Aji.

2. Memardi mardaweng tanduk, mangun rehing subastuti, tandha sih sungkeming wadya , ing Gusti Sri Narapati , winiwaha among suka, samekta neng pancaniti.

3. Menget kataman marta yu, kotaman ingkang menuhi, kaleban ing wilasendra, kaping Sadasa mandhiri , sotya kalengkaning praja, ing Surakarta nagari.

4. Kang sasat anggung memayu , kayuwanan angayomi , sesining praja Narendra , lebet wasistha ing niti, santa budya martotama, susetyambek sih ing dasih.

5. Marmam ba geng suka-sukur, tumenga miyating Gusti , Paduka Sri Nareswara , pranawa mustikeng galih, kalaban gunging sih rakhmat , dera Sang Hyang Kang Murwani.

6. Puji sembah mesthi Prabu , tumbuk tridasa dwi warsi, ing sagunging karaarjan , denira menggep mbawani , kamulyaning kawiryaw an , ing kaprabon Sang Siniwi.

7. Dene bingahing tyas ulun , kadi jiwangga kalilir , ing tirta reh tatadarma , sumekar lir sarwa sari, waluya kataman warsa, miyat rahayuning Gusti.

8. Yen kinudasmareng kidung , kinudang gita palupi, raras ruming kaarsayan , panadukaraning dasih, baya kang wignya , amarma , mung para pratameng bud i.

9 . Nahen ta mugi Jeng Sri Narapati , widada dirganing yuswa , sagarwa putra lestari , jinurunga ing sakarsa, aweta among siryadi.

10. Barkahing kabagyan Prabu , rumembes saha mimbuhi, praba prabaning Purendra , karta arjaning nagari , kalisa ing pancabaya , menak kang sarwa dumadi.

11 . Mangkya ta sapragatipun, sanityasa sru sesanti, lan sagung sembah pangargya : ulun sanggyaning wadya Ji, gumulun saekapraya , reragan murweng sukapti .

12. Titi tamating pangapus, cinitra ri Rebo kaping , dwidasa wirnbaning tanggal , nunggil wulan miwah warsi, kinirtya sangkalanira , surak sayuk slira tunggil.

Abdidalem pun Tumenggung Wiryadiningrat .

lngkang sarnpun pinanggih wonten ing serat-serat waosan, ingkang kasumerepan miwiti darnel sandiasma punika panjenenganipun Raden Ngabei Ranggawarsita , pujangga ing nagari Surakarta. Mila dipun wastani sandiasma, awit ing serat ngriku mawi ngetrapaken asmanipun ingkang ngarang sarana sinandi.

Mirit pathokan ingkang pinanggih wonten ing sandiasmanipun Raden Ngabei Ranggawarsita tuwin sanes-sanesipun, parnasanging sandiasma wau wami-wami, kadosta:

1. Manggen saben angkataning padalingsa.

2. Manggen saben wekasaning pedhotan,

3. Manggen sa ben angkataning pedhotan.

4. Manggen narnung sapadalingsa.

5. Manggen saben wiwitaning pada ing sekar.

6. Manggen saben wiwitaning pupuh .

7. Manggen saben wekasaning pedhotan tuwin pungkasaning padalingsa .

8. Manggen saben angkataning padalingsa mendet satembung.

1 . Pandarneling sandiasma ingkang manggen saben angkataning padalingsa , punika kadarnela ing dalem sapadasekar: telas, Kadosta :

Rarasing kang sekar sarkara mrih , den aksarna dening Sang sudyarsa, ngawikani wengkuning reh, beraweng para ratu, zlanga kang sesangker sarik , rongas westhining angga, gagating tyas antuk , wartaning kang parotarna, sinung tengran: Sembah trus sukaning budi, tataning kang carita .

(Tumrap kaserat ing aksara Latin, tataning sandiasma punika ragi kirang sreg, jalaran saking pathokan paramasa stra , ternbung rongas, jalaran taling tarung, kedah ngangge o, dene gagat ngangge a, dados ungelipun rongga, tuwin Beraweng boten Beraweng, dados mungel Ngabei. Manawi tum rap aksara J awi, taling punika asuwara e utawi e).

Dumugining pada sampun telas, isi sandiasma: Raden Ngabei Ranggawarsita.

Dados tiyang darnel sandiasm a makaten punika sarnpun ngantos mirunggaka.ken ukara ing sapadalingsa ingkang ngantos boten isi sandiasma, ma.katen ugi sampun ngantos nocok dhateng padalingsa perangan ing padasekar candkahipun. Dene ingkang nama kirang, kados ing ngandhap punika.

Harsayambek denira mrih manis, jatinira mung met tetuladan , wikana mring kotamane, rakiting ulah semu, ge (ga) gayuh - an tateng dumadi , ingkang nuntun kabagyan, sara naning ayu, /abet rarasing paminta, pindha wiku ulah patrap silastuti , mring tataning la.ksita.

Ing salabetipun padasekar punika, ingkang wolung padalingsa isi sandinama : Hatjawiraga ing Sala , nanging ingkang kalih padalingsa mirungga, boten isi punapa-punapa, punika namanipun boten jangkep, dene ingkang nama langkung, kados ing ngandhap punika:

Harsambek denira mrih manis, jatinira mung met tetuladan, wikana mring kotamane , rokiting ulah semu, ge (ga) gayuhan tateng dumadi, ing kang nuntun kabagyan, ne (na) nangi rahayu, galap gangsuling paminta , rinowangan pindha resi ulah puji, satata kaenengan. Labet saking katunan ing budi, marma anggung ngayati pambudya, mrih widada ing dadine ....... .

Punika ingkang sapadasekar ngajeng isi: Harjawiraga ing nagari Sa. Padasekar sambetanipun namung isi satungga l: Ia, nama sami kuciwa sadaya.

2. Pandameling sandiasma ingkang manggen saben wekasaning pedhotan , punika kedah ingkang anglenggahi wonten ing pedhotan, dados perlu angengeti dhateng pathokan pedhotan, awit wau ingkang dados baku badhe pangetraping sandiasma, manawi boten ma.katen , nama boten netepi ing pathokan, kadosta:

Songsong gora : candraning hartati , lir winedyan: saraseng parasdya , ringa..-inga: pangripatane , tan-darbe : labdeng kawruh, angranuhi: wenganing budi , kang mirong : ruareng tyas, jaga: angkara gung, minta luwa : ring duhkita, aywa kongri: kewran lukit eng kinteki, kang kata: ginupita.

Punika sapadasekar mungel : Radyan Ngabehi Ranggawarsit a.

3. Pandarneling sandiasma saben angkataning pedhotan, punika pathokanipun inggih ajeg, sarni manggen ing saben angkataning pedotan, kadosta:

Lir brataning: reksi wara , micara reh : sadubudi, marsudi mrih: dipaning tyas, memenget mring: pra taruni, wit jroning: jaman mangkin, keh rubeda: sumarawung , yen limut : rasikeng tyas, korup mring reh : karya sisip, temah sima : talering titah utarna .

Punika sapada sekar mungel : Reksadipraja Surakarta.

4. Pandarneling sandiasma ingkang narnung manggen sapadalingsa punika kedah wonten ing pungkasaning cariyos, minangka dados panutup kadosta :

Borong angga sawarga mesi martaya. Ungeling Ranggawarsita. 5. Manggen saben wiwitaning pada sekar, kadosta:

Rarasing kang sekar sarkara mrih, Hamet saking srat Kawi kawarti , (Hamet leresipun kaserat

arnet) .

Dyan kawuryan ing reh kramaniti , Hanrangaken rasa kang arungsit,

(Hanrangaken leresipun kaserat anrangaken).

Ngaiih nagri maring tanah Pengging, Berawaning ratu dibya sakti , Hiya iku jroning tanah Pengging, Rong prakara kotamaning aji, Gaganjaranira arnenuhi ,

(Hija leresipun kaserat ija).

(Gaganjaranira leresipun kaserat geganjaranira.

War-na-warna lelabuhan aji, Sip at janma am bethara sarni, Tata titi parnatahing nagri, Kaetang ing candrasangkala nis, Lz1irangan denira alinggih,

Wondakara narnanira mangkin,

(Lilirangan leresipun kaserat lelirangan).

Pujangkara lawan Tanpasiring, Jonggamure Ian Demang Carnethi,

(Wondakara leresipun kaserat Wandakara) .

(Jonggarnure leresipun kaserat Janggarnure) .

Gagat-bangun ing tyas Sri Bupati, Sarupaning raseksa raseksi, Harah-harahen ingkang prayogi,

sowanipun Gusti, Rudatining tyas ajar kang prapti, Bawenipun am ba tyang wukir, Sauparni pakewed samangkin, Kramaning srat katupikseng Aji, Mamalat tyas andikanira Ji

(Harah-harahen leresipun kaserat arah-arahen) .

(Mamalat leresipun kaserat memalat).

Para mantri panekar tan kari, Rakit-rakiting panyengkal siti, Makarangan amemagersari, Kawistareng wangunan pasagi, Wiwitan ing mangsa manggasri, Jngkang amartapa apepidik. Miwung raras ruming sari-sari, Gatining tyas Sang Wiku ing mangkin, Ri sotaning tyas Sang Maharnuni, Surupena asaling leluri, Rarancagan kewala prayogi,

(Rarancagan leresipun kaserat rerancagan).

Karya depok ing ngriki puniki, Taki-taki wonten ing wana dri,

Sandiasma punika sapupuh blek manggen saben wiwitaning pada sekar, mungel: Rahadyan Hangabehi Ronggawarsita Kaliwon pujongga saba guru basa krama pararna Kawi ing nagari Surakarta . Nanging ungel-ungelan wau wonten gesehipun sakedhik manawi kaserat ing aksara Latin, inggih punika dados : Raadyan Angabehi Ranggawarsita Kaliwon pujangga saba guru basa krama parama Kawi ing nagari Surakarta.

6. Pandameling sandiasma ingkang manggen saben wiwitaning pupuh , kadosta :

Rarasing kang sekar sarkara mrih, (Dhandhanggula) . Hawit ingkang kacarita, (Sinom). (Ler. A wit).

Dene katampeking banjir, (Asmaradana). (Ler Dene).

Amung rajaputri prajeng Pengging, (Mijil). ,

Ngadonijayeng kewuh, (Gambuh). ,

Bedane amung sumunu, (Kinanthi). (Ler. Be). ,

Hiya iku kaprenah martuwanipun, (Pucung). (Ler. ,

lya).

Rong prakara kang den arah, (Pangkur). (Ler. Rang).

" Sagung ditya kang ken tar met pangungsenan, (Ourrna).

Gagat bangun wiroddheng tyas duk tumingal, (Ourrna).

Warsakusuma sumirat, (Sinom). "

, Sigra Sang wil Orestha manjing pura sampun, (Megatruh).

Tatalinen wuwus mami, (Asmaradana). (Ler. Te). ,

Nalika raja Parwata , (Pangkur). ,

Jata wau winuwus, (Gambuh) . "

Kawistara pangandikaning narendra, (Ourma), ,

, Datan ana ingkang sami kawistara, (Balabak) .

Lembuculung mangu mungsuhe marucut, (Pucung). "

Wauta pramukeng ditya , (Pangkur). "

, Dya Parastha nembah matur malih, (Ohandhanggula) .

Kapirenan tyas Sang Prabu, (Kinanthi) . "

L.ilih malih dening anglih, (Asmaradana). ,

, Wontena kang narawung, (Gambuh).

Pusakaning , buyut kang awami, (Ohandhanggula) . "

Jonggamure kedah anampeni, (Mijil). (Ler. Jang.). "

Garaning nggayuh utama, (Sinom). ,

Gugontuhon punika nora pakantuk, (Megatruh). "

Rusak sagung saranduning badanipun. (Pucung) . "

Paramean wama-wama keksi, (Ohandhanggula). "

Martrenyuh tyas langkung ngungun, (Kinanthi). ,

Diwasaning madya ratri. (Asmaradana) . ,

, Barising para punggawa, (Pangkur) .

Kramaningkang dinuteng Narpati, (Ohandhanggula). "

, Matur Sang gandarwa raja, (Sinom) .

Luwar denira sesanti, (Asmaradana).

" , Kikisane tyas pinuntu mung kaesthi, (Maskumambang)

Taruntun luh Kaskaya denira muwus, (Pucung). ,

, Sareng samya ngangkat watu putih, (Dhandhanggula).

Rajabrana ing sapraja, (Sinom). ,

lng wekasan ruwet sami, (Asmaradana). ,

Prawitaning dedunung, (Gambuh). ,

Jagra angkara sinungku, (Kinanthi) .

, Suwanda sru karuna mlasasih, (Dhandhanggula).

, Ramya sambating para parekan cethi, (Maskumambang).

, Karya tandhaning kawiryan Ki Tumenggung, (Megatruh).

Tatamantya ardayeng tyas tis-tis, (Dhandhanggula). , lng satamating cariyos dipunpadani

Sandiasma punika wiwit saking purwaka ngantos dumugi wekasaning pupuh cacah wonten 46 aksara (manawi aksara Jawi), ungelipun: Rahaden, Angabehi Ronggawarsita nayakadalem wadya Kaliwon pujangga guru pamardi basa krama lukita sara ing praja Surakarta.

Sandiasma ingkang kasebut ing angka 1,5 tuwin 6 punika sami pethikan saking serat Witaradya, dados serat Witaradya wau isi sandiasma tigang wami, 1 sandiasma saben wiwitaning padalingsa ing bebuka, sapada sekar, 2 manggen saben wiwitaning pada ing sekar sapupuh tuwin 3 manggen saben wiwitaning pupuh ngantos satamatipun.

7. Pandameling sandiasma ingkang manggen wekasaning pedhotan tuwin pungkasaning padalingsa, kadosta:

Rekking karsa: mrih sarkara wredi , mindha wipra: murweng wasitarja, tanbuh paron: surasane, mung sarwa: tibeng dudu , tinemaha: tilaring wiji, lire kang: ngripteng krama, nenga: ring pangapus, tan wrin suci: myang pangiyas, mrih pusaja: mung liningga: wading kawi, rinengga: panggupita .

Punika sapada sekar ngantos isi 24 aksara (manawi aksara Jawi), mungel : Rekadipraja rane waduhaji kang mangapus aljas Jagawigata.

8. Pandameling sandiasma ingkang manggen saben angkataning padalingsa mendhet satem bung, kadosta:

Punggawa yogya nyenyilah, wisaning wengkon sinirik, martane kang den upaya, kaparek mrih mirowangi, kanan kering udani , ngabehi saliring kawruh , dining wewengkon kaeksi, prajanira mrih lulus tata raharja .

Punika saben angkataning padalingsa isi sandiasma satembung, mungel : Punggawa Wisamarta Kaparek-kanan Ngabehi Reksadipraja.

Mirit kawontenaning sandiasma angka 7 tuwin 8, tetela bilih pandameling sandiasma punika kenging sakaparengipun nanging pamangenipun kedah prenah tuwin ajeg.

Makaten ugi bab pandameling sandiasma wami-wami wau, kajawi dados tetenger namanipun ingkang ngarang, ugi wonten paedahipun saged nyumerepi bilih wonten ingkang ewah, anandhakaken bilih wonten ingkang ngewahi.

Sarehning sarnpun cetha patokaning darnel sandiasma , mila sarnpun ngantos kelintu angetrapaken sadiasma saenggen-enggen. Manawi manggen ing wiwitaning angkatan, sadaya inggih manggen ing wiwitaning angkatan, makaten supanunggilanipun, awit sandiasma ingkang parnanggenipun boten ajeg, punika anggel anggenipun badhe nyumerepi dados sanadyan narn!lnipun sinandi , meksa kedah mawi prenah .

Nyatanipun bilih sandiasma ingkang boten prenah wau arnbingungaken, kados ing ngandhap punika:

Tanpa krarna denira mrih manis, kumawawa denya ngiket gita , kongsi emeng panganggite, gegaranira amung: anlateni neniti tulis, ing tyas tetep tan kemba, mulat ing sesuluh, tarlen mung mrih rakitira, sabarang kang nenuntun mrih makolehi, dinohan ing bebaya.

Sandiasma ngkang kados makaten punika angel gagap-gagapanipun , wontenipun narnung adarnel bingung , ingkang mangretos narnung ingkang darnel piyarnbak, dados sagedipun dipurunangertosi ing sanes, kedah sarana dipun tedahaken, utawi dipunbedakaken aksaranipun ingkang dados sandi, mak-aten:

Tanpa krama denira mrih manis, kumawawa paksa ngiket gita , kangsi emeng punganggite, ge (ga) garanira amung, na/ateni meniti tulis, ing tyas tetep tan kemba, mulat ing se (su) suluh, tarlen mung mrih rakitira, sabarang kang nenuntun mrih makolehi , dinohan ing bebaya.

20. CANDRASANGKALA WONTEN lNG SEKAR

Candrasangkala punika dados tandha angkaning taun ingkang sinamaraken. Wontenipun ing sekar anggenipun ngetrapaken warni-warni, kados ing ngandhap punika:

1 . Manggen won ten wiwitan pi yam bak, dados dereng nyariyosaken punapa-punapa sampun dipunsangkalani rumyin, kadosta:

Songsong gora candraning hartati = 1799 .

2. Manggen ing bebukaning perangan ngandhap piyambak sasampunipun amengeti dinten titimangsa sapanunggilanipun. Kadosta:

Rebo Epon panitraning manis, Jumadilawal Jimmawal warsa, enjang ping wolulikure, kaneming Julungpujut , Sri tumurun anuju Dadi, Paningron Sang Hyang, yama, ljrah Nabi: sewu: rongatus wandasa gangsal, sinang)calan: Wiku misik swara tunggil = 1 7 57, neng b arisan Pijenan.

3 . Namung mendhet sangkalanipun thok manggen ing pungkasaning padasekar wiwitan, utawi manggen ing pungkasaning suraosing bebuka, kadosta:

Rarasing kang sekar sarkara mrih, den aksama dening sang sudyarsa, ngawikani wengkuning reh, beraweng para ratu, ilanga kang sesangker sarik, rongas westhining angga, gagating tyas antuk, wartaning kang parotama, sinung tengran: Sembah trus sukaning budi = 1792, tataning kang carita.

4. Manggen wonten wekasaning cariyos, winangun kadosdene titimangsa , kadosta:

Tutuping kang gitaya tiniti, taman tuman tumonton wasita, rinipta mrih kayatnane, palasthaning pangapus, ing ri Budda pancarasiddhi, ping sawelas Ehe kang lumaku : mudhadama ne kang ngripta , paripaksa miguna gunaning janmi = 1332, tengran ejrahing warsa.

Bab pandameling candrasangkala punika sampun ngantos medhot wonten ing padalingsa, kaangkaha dados sapadalingsa trep, awit manawi ngantos pedhot, raosipun inggih kirang sakeca.

Makaten malih darnel candrasangkala punika inggih kedah mawi suraos ingkang kajengipun cocog kaliyan ingkang dipuncandrasangkalani, inggih kados ingkang sampun kasebut ing ngigil, kadosta :

1. Songsong gora candraning hartati, punika candrasangka1anipun wonten : Songsong gora candra, manawi dipunperang jarwanipun: Song, ateges rong, watak 9, song malih, inggih makaten . Gora tegesipun: ageng, watak 7. Candra dipunpendhetaken teges: warni utawi inggih candra, watak 1, pinanggihing sangkalan 1799. Nanging menggah tegesing tern bung: payungagung, inggih punika jarwaning songsong gora. Dene teranging pikajengan: Candraning sekar hartati punika pepindanipun kados payung Agung. Salajenging kajengipun lajeng piyambak ingkang saged gathuk kaliyan cariyosipun ing serat ngriku .

2. Wiku misik swara tunggal, kajengipun kados pemisiking wiku ingkang swaranipun gumeleng. Salajengipun kados makaten.

21. WATAKING SEKAR UTAWI INGKANG NGANGGIT

Satunggal-satunggaling sekar punika gadhah watak piyambak-piyambak, panganggenipun kedah manut rarasing cariyos, kadosta :

Dhandhanggula. Tegesipun : pangajap manis u tawi godhong minangka pepaes. Anggitanipun Kangjeng Sunan Kalijaga.

Sinom. Tegesipun : pradapaning godhong asem. Anggitanipun Kangjeng Sunan Giri Kadhaton.

Kinanthi. Tegesipun : kanthi. Anggitanipun Kangjeng Sultan Adi Erucakra.

Mijil. Tegesipun : medal. Anggitanipun Kangjeng Sunan Geseng.

Pangkur. Tegesipun : buntut. Anggitanipun Kangjeng Sunan Murjapada.

Durma . Tegesipun: sima. Anggitanipun Kangjeng Sunan Bonang .

Asmaradana. Tegesipun : kasengsem dana . Anggitanipun Kangjeng Sunan Girl Kodhaton.

Maskumambang. Tegesipun : kancana tumimbul. Anggitanipun Kangjeng Sunan Majagung.

Megatruh. Tegesipun : nerang jawah . Anggitanipun Kangjeng Sunan Giri Parapen.

Pucung. Tegesipun : kaluwak utawi pucuk . Anggitanipun Kangjeng Sunan Gunungjati .

Gambuh. Tegesipun: lant eh. Anggita194

Punika sami mathuk kangge bebukaning caryos, nanging inggih mawi empan-papan. Dene ingkang matuk piyambak, Dhandhanggula .

Kangge manawi sereng.

Kangge manawi prihatos

Kangge seselan manawi gregetipun kendho.

nipun Natapraja. Kacariyos punika uran-uranipun gandarwa kala jaman Mataram.

Kangge wedharing piwulang ingkang ragi sereng.

Tumrap sekar sanes-sanesipun nama sekar sambutan, kenging dipuntrapaken sakaparengipun.

Sasampunipun maketen lajeng kenging dipunwangun malih : Dhandhanggula, punika luwesan, kangge bebuka prayogi , kangge wonten tengah utawi pungkasan inggih sae. Menggahing suraosipun, manawi kangge medharaken wulang : katingal cetha, kangge gandrung-gandrungan: nenarik manah, dene manawi kangge mekasi , sreg sanget .

Sinom . Punika prajoginipun manawi kangge sesorah .

Kinanti. Tumrap gandrung utawi piwulang .

Mijil. Gandrung utawi prihatos.

Pangkur. Gandrung, sereng. Nanging ing kina namung kangge sereng, inggahing sereng dhateng durma .

Durma. Nepsu utawi sesorah ingkang sereng.

Asmaradana. Tumrap prihatos.

Maskumambang . Panalangsa utawi prihatos sanget .

Megatruh. Prihatos utawi getun pungun-pungun.

Pucung. lngkang suraos sasakecanipun.

Gambuh. Sesorah ingkang ragi sereng.

Mirit wewatekaning sekar ingkang makaten wau, dados tiyang nyekaraken punika inggih kedah mawi memantes, awit manawi kelintu saged ugi ngicalaken raosing sekar , tetelanipun , cobi sekar Maskumambang kangge nyekaraken perangan :

Katgadeng tyas ceg nyandhak gegaman bindi, tinamakken mengsah: pres: satemah angemasi , liwung ing pangamukira .

Punika ical raosipun nepsu, makaten ugi menggah ing sekar durma kangge nyariyosaken gandrung-gandrungan :

Eman-eman yayi mung sira sun eman, sarea asta kering, ukelmu lukara, miwah sesengkangira, sun slempitne ngisor guling, pagene sira, pijer sumungkem nangis.

Punika sanadyan suraos ngungrum , nanging raosipun kados tiyang nepsu, kados suraosipun kawon dening lagu.

22. W ANGSALAN

Wangsalan punika limrahipun kangge wonten ing iketan rarasing rerumpakan, dados manggenipun kedah wonten ing sekar ingkang boten sereng, pangetrapipun :

1. Kenging saben sapadalingsa , 1ajeng mawi tebusan.

2. Kalih padalingsa saweg mawi tebusan.

3. Sapadalingsa sarnpun isi tebusan.

1. lngkang sapadalingsa lajeng mawi tebusan, kadosta :

Garwa Sri Aijunasasra. Citrawati, tebusanipun: citranira luwih ing dyah sabumi.

2. lngkang kalih padalingsa saweg mawi tebusan , kadosta: Jirak pindhah mungging wana, kesambi, sayeng kaga: kala, we rekta kang muroni, anggur, tebusanipun: nyenyarn bi kalaning nganggur.

3. lngkang sapadalingsa sarnpun mawi tebusan, kadosta :

Kreteg bata: buh, alanganggur becik subuh.

Dados ingkang kenging dipuntebus nunggil sapadalingsa punika ingkang 1angkung saking 8 wanda.

Bab pangetraping tebusan sarnpun ngantos kuwalik, wangsatan kapisan inggih angsal tebusan ingkang kapisan, makaten salajengipun, dados sampun ngantos , tebusan ing ngcijeng dados tebusaning wangsalan wingking.

Sampun darnel wangsalan ingkang nyebal saking cariyos tuwin suraosing serat. Uparninipun darnel wangsalan ing cariyos ringgit Purwa, sampun ngangge wangsalan kawontenaning jarnan ingkang boten nunggil, uparninipun nyariyosaken tanah Arab, Eropah sapanunggilanipun. Dados sasaged-saged pandarneling wangsa1an punika kedah ingkang cocog kaliyan kawontenaning cariyosipun. Kajawi ingkang boten mengku cariyos, kadosta rerepen sapanunggilanipun.

Kaangkaha ingkang prasaja, sarnpun darnel wangsalan ingkang boten kelimrah, dados sauparni tiyang maos wangsalan , sampun mangertos punapa ingkang dipunkajengaken ing wangsalan .

lngkang sae wangsalan punika ingkang dhawah ing lingganing ternbung , boten dhawah ing panarnbang, ater-ater sasarninipun .

Murih gampiling pandarnelipun wangsalan, ing saderengipun darnel wangsalan , prayogi darnel jejering ukara rurniyin , rnangke sasarnpunipun surnerep dhateng ternbungipun ingkang gurnelar, lajeng garnpil anggenipun ngiseni wangsalan.

23. GURITAN

Guritan punika inggih golonganing sekar, pathokanipun ngangge guruswara tuwin guruwicalan ajeg. Ing dalem saguritan isi kawan padalingsa dipunwangun uru t mangandhep dados kawan larik, ing pungkasan ing pada kedah sami guruswaranipun , limrahipun ing seben padalingsa namung isi wolung wanda, kadosta: Ingkang pinurwa ing kidung ,

ngengudi mrih dadya luhung ,

tan kumedhah kusung-kusung ,

aran amung trima lowung.

Mirit pathokaning guritan mak.aten wau , dados sadaya iketan ingkang sanes sekar , ingkang namung ngangge guruswara , punika inggih kal e bet ing guritan, ingkang sampun pinanggih :

1. Lelagoning lar e dolanan, kadosta:

Cengkir wungu wungune ketiban ndaru ,

wis pesthimu kowe uwal karo aku .

Punika guruswaranipun dhawah wonten ing pedhotan kapisan ngawan wanda tuwin ing pungkasan, guruwica lanip un sami ngalih we1as.

2. Lagu anthong-anthong, kadosta :

Kembangjambu karuk,

tangan ngatung njaluk ,

penti1 asem caluk,

wadhah uyah empluk .

Punika namung mendhet guru1agu ing pungkasaning padalingsa , dene guruwica lanipu n sami ngenem .

Lagu witing k1apa, kadosta:

Sun amarna rerengganing ngantariksa ,

asri rarasing sesangka,

kang umim ba,

saking agraning ancala ,

lelangen neng cakrawala.

Punika guruswaranipun sami , namung guruwicalanipun beda-beda , ing pada 1 isi 12 , pada 2 isi 8, pada 3 isi 4, pada 4 isi 8, pada 5 isi 8.

lng sarehning pathokan guritan punika ingkang kelimrah namung wonten ing guruswara , dados gampil pamathokipun.

Bab wataking sekar tuwin ingkang nganggit , punika pethikan saking serat Saridin tuwin Purwakanthi .

Sayektosipun pathokan ingkang makaten wau taksih ngiyataken manut pathokan sekar , kajengipun kedah ajeg. Nanging manawi dipunmanah panjang , sadaya guritan punika sampun tamtu boten tilar guruswara , sanadyan boten uru t, nanging tamtu wonten antuk-antukanipun guruswara .

.. t • ' "' • J