Riwayat Syekh Yusuf dan Kis -h I Makkutaknang D gan Ma·nnuntungi
Djirong Basang
PPS / ln/29/80 Milik Dep P dan K
Riwayat Syekh Yusuf dan Kisah I Makkutaknang Dengan Mannuntungi
Translite rasi dan Terjemaha n
Oleh DJIRONG BASANG
Departemen Pend idikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBITAN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1981
Proyek Penerb itan B Indonesia d Duku Sastra an aerah Hak Pengarang diiindu . ng1 undang-undang
| I PERPUSTAKA DIT. SEJARAH & NILA! TRAD sr NAt |
| : Betr/hadiah dari : £, ____ u .-..Zomor buku .....-- - Kopi ke b |
KATA PENGANTAR
Baha gialah kita, bang sa Indone sia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah cagar budaya nasional kita . Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sum ber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di sega la bidang .
Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahua n yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pand angan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya . Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indone ia pada umumnya.
Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akap besar seka li bantuann ya dalam usah a kita un tuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.
Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat cipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, dit erjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indone sia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indone sia sungguh memerlukan sekali warisan rohani ah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu . Kita yaki n bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bang sa Indone sia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma .ne njad i sumbangan yang kha s sifatnya bagi pengembangan sastra dunia .
. Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajika pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Makasar , dengan harapan semoga dapa t menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita ·terhadap · karya sastra, yang masi 1 dira sa sangat terbatas.
Jakar ta , 1981
Proyek Pen erbitan Buku 'astra ·Indon esia dan Daerah
IAMI 'NNE LONT ARAK MANGKASARAK ANGKANA-KANAI RIWAYAKNA TUANTA SALAMAKA SYEKH YUSUF
DAFTAR ISI
Halaman 1. Iami 'nne Lontarak Mangkasarak Angkana-kanai Riwayakna Tuanta Salamaka Syekh Yusuf . . . . . . . . . . . . 5 (Ors. Ojirong Basang) 2. Iarni 'nne Lontarak Man gkasara k Angkana-k anai Paupauanna I Makkutaknang Oaeng Mannuntungi . . . . . . . . 7.9 (Ors. Ojirong Basang)
Anne riwayakna Tuanta Salamaka nipanralaki lanri pappalakna jai tau ri Gowa siagang tommo Daenta Kalia Haji Borahing Daeng Pabe , ria siagang ongko sok kalenna .
Naia bonena takutamb ai takukurangi antekamma ri niaka tattanmang ri lontarak nap assareanga Daent a Kalia. Naia pokok - na anne lontaraka , hurupuk Arab akbasa Mangkasarak.
Kuminasai ambacay ai sallang anne lontaraka (riway·aka) nalakbui pikkiranna siagang nabajiki tannann a atinna.
La kupakasingaraki anrinni tallasakna Tuanta Salamaka antekamma niaka kubuntul uk ri lontarak bilanna karaenga ri Gowa , siagang surak-surak assaya kubuntuluka ri kantorokna tumalompoa ri Jumpand ang siagang ri surak-surak napareka tumangass enga anjo wattua .
Na anjo Tuanta Salamaka Sehu Yusupu Tajulkhalwatiyah , sitaungi awalli Mangkasarak. Tu Gowa assalakna. Nianakkang ri taung 1626. Nampai 18 taung umurukna na'ppalakkana kalauk hakji. Ri 20 na bulang Oktober 1644 na napilar i butta Mangkasarak kalauk ri butt a Bantang. Na anjorempa naik ri butt a lompoa. Salloi i rat e ri Makka na nampa turung , mingka sengkai ri Bantang Na anjor emmo ri Bantang kapatiang kawallianna . Na napalakbang agamay a. Sanggennamo nabaineang anakna solotanga ri Bantang niarenga Sultan Agung. Na i lalanna taung 1682 tikring geak-geak ri Bantan g iami 'ntu Sultan Agung sisala anakna niarenga Abu Nazar Abdul kahar. Naia Tuant R am.nenteng ri matuannai. Naia balinn a sipammentengangi Kompania. Alleammo aklette Tuanta aklampa mange ri biring itirnborokna butta Bantang. Anjoremmi nirnan geirni ninyonyok ri sitaua kapitang sollanna na napala kalenna ri Bantang na mange ri Batawi . Na 'njoremmo ri Batawi nijokjokang pammantangang ri Selong. Jari i lalanna taung 1683 na nierang mange ri Selong. Nasabak anjo wattua Selong napar entai Kompania Balanda. Anjoremmi seng appangaji . Na jaimo anak gurunna. Sitau tuan niareng P.U.
Abdurrahman Ceylon ampauanga angkanaya sanggenna kamma9 kamma 'nne gassing iji nirampe arenna Tuanta. Ri rua tallu kittak basa Arab ri Selong niak iji nirampe arenna Tuanta. Ri taung 1684 ri -9 mi Juni na nisuro kara eng Bontonompo kalauk ri Jakattara angerangi surakna karaenga ri Gowa Sultan Abduljalil , karaeng Sanrobone Tumenanga ri Lakiung, ampalaki mange ri Mangkasarak iaka tena na sikra ri minasanna karaengka.
Na anne Tuan ta nikana sarikbattang sianrongangi siagang karaenga ri Gowa karaenga Tumenanga ri Jakattara , Karaeng Bisei.
Sampuloi assekre taung ammantang ri Selong , na nipalett ekmange ri Kaapiami 'ntu sekre pammantanganna Balandaya ri cappak i timborokna butta Aparika , naparentaya Anggarrisika kamma-kamma 'nne. Patampuloi assalapang siagang anak na aklette mange anjoreng. Na 'njoreng seng napangajarang agamaya. Na niakmo agama Sallang anjoreng sanggenna kamma-kamma 'nne . Na anjoremmo mate ri taun g 1699 ri 22 bulang Mei situruka 22 bulang Sulukaeda ri bannginna Jumaka ri Hijra 1110 ri gannak - na 74 taung umurukna. Na 'njoreng tommo nitarawang. Naia matennamo Tuanta akmole-molei pole appikatu surak karaenga ri Gowa kalauk ri Batawi ampalaki nipalettek mayakna anraik mae ri Mangkasarak. Alleammo nipalalo mange nialle. Kappalakna tonji kompania angerangi. Sikamma surak-surakna karaenga niak ngasenji nibuntuluk pappalembana.
Ri 5 bannginna Aprele I 705 ri Hijra I 11 6 ri 11 pammumbana bulang Suluhakji, na niakmo dunnina Tuanta (mayakna) takrapik ri Mangkasarak. Na nitarawang ri Lakiung ri ammukonna (kammami 'nne tattannanga ri lontarak bilanna karaenga ri Gowa siagang Tallo) Jari aknassami angkanaya ri Kapaki (Kaap) mate Tuanta taena na ri Bantang. Iaka anjo kappalak angerangai mayakna tantu numaloi ri Selong nampa mange ri Bantang na nampa annarrusuk anraik mae , ka panumaloanna·memangi kappalakna kompania anjo wa ttua.
Iaka massing takisalami 'ntu nikanaya gauk sallo na nampa nipari sura k, nipau-pau , taenamo taniakna kuranna siagang pamminrana manna sikekdekja. Na manna kamma mamo kanangku mallakja ampaknassai angkanaya jai takamma nirampea ri anne lontaraka. Iarnarni akkulle nisingkarua angkanaya anjo karaeng Allah taala iangaseng akkulle napakjari. lkatte kenneng anne tenakik kinipakniak. Jai duduji riwayak waktu riolo ri wattunna nakbi-nakbiya massing nirarnpe sanggenna kamma-karnma 'nne. Na kisiratang matappak ri erok kullena Allah taala .
Naia kakararnakanna Tuanta tena na'nrinnija jai nirampe manna anjo mae ri butta ilauk, sanggenna ri Masserek. Sekre tupanrita Bantang niai:eng Haji Hasan Batawi ampuai ri Dirna lekbakna nirampe ri Masserek arenna Syekh Yusuf nikana sitaui walli Mangkasarak.
Jai iji tau anrapikangi sitaua Malayu niareng Ance Nairn lekbab naagang sekrea saiyek battu ri butta Syam niarenga Saiyek Mahuseng ( ) Iami ampaui paccini kaallak-allakna i lalang ri kokbanga , ka sassangi nabattu mange na battumamo singarak kapuakang i lalang. Anganre tongi roti bambang-bambang. Nacinik tongi Tuang Saiyek tulusuk naung ri kuburuka.
Naia ri parakarana kuburukna Tuanta, iaji aknassa ri nakke kullea nitantuang ruaji. Anjor engaji ri Kaap siagang anrinni. Ka berupi 'nne niak Balanda guru lornpo ri butta Balanda nierang naik ri Gowa acinik-cinik sanggenna mange ri kokbanna Tuanta ri Lakiung, na napau kalannasanna lanrinna ri Kaap niak tong jerakna. Massarro todong mange nisiarai kamma anrinni-.
Naia ri Selong tena ku 'kulle anggappa kasingarang maknassa. Kamma tonji ri Bantang . Ka battuak kalengku ri Bantang , na naerangak taua mange ri sekrea jerak lornpo patasak parekna , na nakana iaminne jerakna Tuanta Syekh Yusuf. Mingka niak tong angkana jeraknai Maulana Yusuf solotanga ri Bantang anakna solotang Maulana Hasanuddin. Iarni nakuranggaselai . Allah taalaji angassengi kontu tojenna. Iaka anjo jeraka sarro tongi nipakalompo nisiarai.
Anne Tuan ta Salarnaka sangge napilarinna butta Mangkasarak tinahg ammaliangai , passanngali ri wattunna ri Bantang na nasuro anak gurunna anraik mae niarenga Tuang Rappang Abdulbasier , ri 2 na Maret 1678 iarni 'ntu ri 7 bannginna bulang Muharrang Hijra. 1. 9, na niak takkappo ri Gowa , Iarni ampalakbangi tarekakna Tuanta siagang pappilajaranna. Anne Tuang Rappang ri 5 na bulang Mei 1723 na mate ri Rappang. Iaka ri 25 bulang Juli anjo taunga na nipalettak dunnina naik ri Gowa na nitarawang todong ri Lakiung.
Na kulekbakammo anne paua. Kukana gannakmi 'nne kana sikekdeka napanggappai nawa-nawa tuambacayai. Allah taalaji akkulle anggaukangi sikamma nakaerokia ia tonji nipakminasai siagang nipappalakki.
Mangkasarak, 2 Agustus 1933
Nµrdin Daeng Magassing
Bismillahirrahma nirrahim
Passalak ampaknassai iangku bassung anserokanai kajarianna pangulunta Sehe Yusupu (Syekh Yusuf) tunikarannuang a na nikamaseang ri karaenna sikamma alanga. Na nipaknassamo anne kaniakanna siagang pammalianganna mange ri panngam aseanna karaeng Allah taala kipadongkok ri karattasak . Naninanro loloji sikamma tau ambacayai anne riwayakna Tuanta nikatutui ri Allah taala siagaang ri nakbita sallallahu alaihi wa sallam. Barang kammai apa na nikamaseang na nipakajannang imanna satunggu-tunggu na manggappa barakkak lanri panngamaseanna Allah taala. Na tea lalo tampatappaki anne riwayakna Tuanta Salamaka ri Gowa iami 'ntu Sehe Yusupu (Syekh Yusuf Tajulkhalwatiyah Qaddasallahu Sirruhu) . Tu nipasalamaka ri lino siagang ri aherak.
Wabakdahu iami 'nne ampaknassai kamiakanna ammumba ri butta Mangkasarak ri pakrasanganga ri Kokma rak, ri rewasanna karaeng ri Gowa Tumenanga ri Lakiung, siwattuangi tumangassenga ri Gowa nikana I Datok ri Panggent1.ingang siagang I Lokmok ri Antang.
Naia uru kaniakanna Tuanta , niak sekre awattu na 'nemp omempo ri ballak kokoa Dampang Kokmarak ri tannga banngia. Na niakmo singarak ammenteng ri tanngana kokoa. Niak tau toa i lalariganna singaraka . Na kalipakrangammo Dampang Kokmarak anciniki anjo tau toaya. Sallo-salloi pakrang anjo singaraka na maknassamo rupanna anjo tau toaya ampakrupa tau toa kalenna angkana, "O, Dampang Kokmarak , na kuammantang ri kau na niak todong ambali-baliko akkoko!" Nakanamo Dampan g Kokmarak , "Rannu duduak antu, mingka akkutaknangak riolo ri kau , battu ri apako antu , kerei mae pakrasangannu nubattu mae anrinni ri empoanga anne ." Nakan amo tau toaya . "Inakke takuassengai kabattuangku kubattu mamo niak anrinni ri kau." Apaji na nakanamo Dampang Kokmarak , "Bajikmi, rannu duduak an tu."
Apaji na 'mmonokmo Dampang Kokmarak mange ri ballakna. Na 'mmantammo anjo tau toaya anjagai lamun g-lamunna Dampang Kokmarak . Na ribokoanna niakmo sekre allo na nikiokmo tau toaya ri Dampang Kokmarak naung ri Moncollo e mange akboya nipa. Apaji na naummo ri Moncolloe akboya nipa ia rua . Naia battuma naung angallemi nipa. Silolongangi nipana naerammi naik ri Kokmarak.
Lekbaki nakanamo anjo tau toaya , "Iami 'njo kunjung kupauangkik, erok duduak naung ammanta ng-mantang ri daengku Gallarang Moncolloe." Nakanamo Dam pang Kokmarak , " Bajikmi punna paleng erokko naung ka inakke tonji sisampo sikali." Iami 'njo na naummo ammantang ri Gallarang Moncolloe . Naia battuna naung nakanamo Gallarang Moncolloe , "Angapako antu nuniak battu mae." Appiwalimi tau toaya angkana , "Erok duduak ammantang ri katte ." Nakanamo Gallarang Moncolloe , "Rannu duduak antu lanri eroknu ammantang ri nakke ." Kammami 'njo na 'mmantammo ri Gallarang Moncolloe tau toaya ampakatunai kalenna ri passuroanna sipammamakang. Angallei jeknek, mangallei kayu, makdengkai, ri maraengannaya pole. Tena tanagaukang ri sikamma nikanaya katallasang. Naia gannak namo sibulang sallona ammantang , appalak kanami ammaliang pole naik ri Kokmarak. Naia battuna naik , nakanamo Dampang Kokmarak , "Nia kmako?" Nakanamo, "Niakmak." Naia narapiknamo bann gi, nakanamo tau toaya ri Dam pang Kokmarak , "Niakanne -kun]ung kupandallekangang ri katte. Niak anjo i lalang illak takasimba nganna nyawaku ri anakna daengku gallarang Moncolloe. Maka erokji kutaeng ri nakk e ri tau kamase-mase kamma inakke." Nakanamo Dam pang Kokmarak , "Anteare kamma. Iaka nanromami kamma nipasicinikang." Apaji na naung memammo Dam pang Kokmarak. Naia battuna naung, nakanamo , "Jami 'njo kupabattuang naung mae ri kau andik , anjo tau toaya lekbaka ammantang-mantang ri kau , niak kananna ri makke . Niak takasimbanganna nyawana ri julu anaka. Erokjako 'njo andik?" Nakanamo Gallarang Moncolloe , "Bajikmi, ia memang tommi 'njo kuminasai tau kamasemase. Alasiapa-siapaji jaina antinrak palang tukakku na tena niak napai:nmioi pakmaikku passanngalinna iapa antu tau toaya . Ka teamami angkanaya anattaji napasau bukunna , kananna bija pammanakanta nat eknea ng ngaseng pakmaikna . Tangalle um pai jeknek tanipalalimmi ri kayu ,_ tanipakdengkammi. Na niak pole kuci nik mara-maraeng ri ia. Niak kucinik na tallantea bangkenna ri buttaya punna akjappa. Apaji na lanri pangerokanna Allah taala siagaang surona Muhammad shallallahu alaihi wa sallam, nibodoimami kanaya na nipasiallemo ." Na Ribokoanna taniserokanani ka naasseng duduj i taua bicaranna nikanaya tumakkalabini. Tasiapai sallona na nipanngirangammo Tuanta Salamaka ri Gowa.
Na ribokoan na niserokana tonji seng pau-pauanna \ karaenga ri Gowa.
Niak sekre awattu na memmemp o nikasiwiangi ri sikamma tu Gowaya na nagappamo naukrangi nasorokana Gallarang Moncolloe. Na nakana karaenga ri bainenna, "Angapaar ei kutaeng Gallarang Moncolloe na tenang niaka battu mae akkasiwiang: akkoko arekai iareka na mambangung ballak, iareka na 'ppakbunting. " Apaji na nakanamo ri pakalawing epuka, " Aklampa sako anraik toaki." Na maklampamo pakalawing epuk a anraik ri Mocolloe . Battui anraik narapikang bajikmi anjo tau toaya attontong rua sikalabini . Naia nacinikna baklalo kapakran gangi anjo pakalawing epuka anciniki lanri bajik-bajikna ia rua sikalabini. Niciniki ri tau toaya kammana anjo pakalawing epuka, nakanamo ri bainenna. "Basai uknu jeknek nunaung ambalek bes)angi rup anna pakalawing epuka." Naia lekbaknamo ambangummi pakalawing epuka na tenamo na 'kkana , tulusuk kalauk ri Gowa, tulusuk naik andal - lekang ri karaenga angkana, "Nab unoak , nat allassiak karaenga. Accinikak tau bajik-bajik dudu." Nakanamo , " lnai tau nucinik?" Na mannyombamo angkana, "Sombangku, anakn a Gallarang Moncolleq mingka akburaknemi. Iami 'njo paleng annanroi tabattu akkasiwiang ri karaenga lanri appakbu ntinna. " Nakanamo kara - enga bainea, "O karaeng mangeko suro allei anjo taua. " Apaji na mangemo nisuro alle anjo taua . Battui anraik suroa apparurumi ia rua. Lekbaki apparuru aklampami kalauk nierang ri suroa rua sikalabini. Battui kalauk tulus\.lkmi antama ri tabu-tabuanga . Na anjo karaenga ammenteng tommi naik rua sikalabini attontong anciniki. Na nakana karaenga bainea , "O, karaenga ri Gowa kukellaiko ambaineangi anjo taua." Nakanamo karaenga, "Ta 'kkull e sikali-kaliai kubaineang -tau niaka buraknenna." Nakanamo karaenga bainea , "Manna kamma erokjak akmaru punna iaja 'njo." Nakanamo karaenga, "Ri wattu kapereknaji taua ki 'kkulle appakamma. Baku antamanamo taua Isilang, tenamo na kimakring appakamma." Nakanamo karaenga bainea, "Iaji 'ntu nukaraeng." Apaji na mammakkammo karae nga. Na anjo tau ruaya sikalabini tulusukmi anta ma na naik ri sapanaya t ulusuk naik andallekang ri karaenga akkasiwiang. Nakanamo karaenga ri tau toaya , "Bajik-bajiki bainerinu ." Nakanamo, "Sombangku." Lekbaki akkakdokmi karaenga sfagang tumakkusianga. Lekbaki akkakdok nakanamo seng karaenga , "Bajik-bajik tojengi bainennu ." Apaji na 'kdallek mangemamo ri bainenna akkana cakdicakdi angkana, "Erokmak nakke aklampa ammantammako kau anrinni." Nalanngereki iami na mappiraumo . Nakanamo ri bainenna , "Teamako simpungi pakmaiknu, lanri erokna Allah Taala , sinicikjakik sallang.'" Apaji na 'dallek mangemo ri karaenga anjo tau toaya na nakana , "Sombangku, erokmak ammonok." Nakanamo karaenga , "Ba.inennu ia?" Nakanamo , "Sombangku , ammantammia kanapuji karaenga ." Nakanamo karaenga , "Bainennu erangi." Nakanamo , "Nanromi kamma ammantang.'' Apaji na maklampamo naung ri sapanaya. Lanri kammanami 'njo na 'kbatabatamo pakmaikna karaenga na " Pinawa ngi anjo na nujiok . ka teai antu tau bawang-bawang. Iami 'njo Nakbi Hilirek ampaklaherek kalenna. Apaji na nipinawammo s"anggenna timungang lompoa assuluk na tenamo nacinik tena tommi nibuntuluk. Kammami 'njo bicaranna tumanganakanna Tuanta ri Gowa.
Na ribokoanna anjo ayana Tuanta ammantammi ri ballak lompoa ka.tinroang i pantaranna goaria. Na anjoreng tommo tinro. Kammami 'njo tunggunna. Punna banngi ta'llanteai silamak ri kasoroka. Niak na sisingkuluk ta 'llantena . Na 'ssuluk tommo singaraka ri paccinikna kamma lantera kaca ansiloi pakkalika siagang timbaoa. Nilanngerek tongi jikkirika gegerek angkana laa ilaaha illallah. \ 4-1 I ;;J ilalang ri battanna. Kammami 'njo tungguna. Apaji na lannasakmo karaenga bainea , na tea tommo kara-enga bainea ansuroi buraknenn a mange tinro siagang lanri JDara-maraenna siapaya sallona siagang bulanna. Apaji na nisuro erammo naung ri Tallo tulusuk antakle ri Paralloe . Siapaarei manakmi. Na tamaka-makamo singarakna buttaya ri Tallo nasiloi kalauk Jumpandang sanggenna Kampon g Beru. Nasingarri butta Gowa. Na turummo tu Gowaya naung ri Tallo. Battui naung takbangkai taua ri Tallo. Nakanamo taua , " Kikana ballak lompoa nakanre pepek. Jami kiturung naung mae lanri takbangkataji." Nakanamo tu Talloka , "Anne ikatte lekok lanraji kitunu sikakdek ." Apaji na anjo tau nisuroa turung nipauammi angkana mariakriri. Apaji na mammaliammo naik ri Gowa ampaui anjo gauka. Nakanamo karaenga , "Ammoterekko kekn ang naung angallei na nupangerangang bulekang. Lekbaki aklampami suroa . Battui naung niallemi nierang naik mae ri Gowa. Na i ratepa mae ri Gowa nipolongi ri ballak lompoa ri Gowa . Na anjo anak-anaka tamaka-makai nikatutuinna. Niallei anak ri karaenga.
Naia gannakn amo sibulan g sallona manaktommi karaenga , baine ia naanakang. Apaji na naparikbattammo anakna karaenga . Iami na naaremmo Yusupu Naareng tommi anakna karaenga Si ti Daeng Nisanga &. '.:> Lekbaki siapai sallona nikatutui ri karaenga. Lompo-lompoi nisuromi mange angaji ri . Daeng ri . Tasamm eng. Tasiapai sallona tammakmi angaji Karoana , assarapak, aknahau , angaji mantek , angaji kittak. Natepum1 nabaca bacaya ri kaisilanganga. Lekbaki niparuruimi nisunnak siagaang anakna karaenga. Na appakarenamo sappulo anrua pinangkakna . Na mammempo ri barugamo karaenga · jaga tuju allo tuju banngi . Akkakdok manginung akteknek-te kne pakmaik. Na nipasulukmo sidakkana anakna karaenga ia rua siagaang I Yusupu ri tau kasiasia. Na nisunnakmo ri dallekanna adaka ri Gowa. Naia lekbaknamo nisunnak , tamaka-makami ningaina nikamaseanna ri karaen ga siagang ri taua ia ngaseng. Naia narapikanamo umuruk sampulo anrua taung antamami kabaleranga. Anakna karaenga kamma todong.
Na ribokoanna , niakmo sekre allo ri awattu masino-sinona taua ri lekbaknamo akkasiwiang. Narapiki banngi , tikring mangemi anjo anakna karae nga ri timunganga aklenguk-lenguk antaya ngi Tuanta . Lekbaki na tikring niakmo numalo ia kaminang ri boko. Apaji na nitakgalakmo limanna ri anakna karaenga na nakana, " O Yusupu, kunjung ikau memang kutayang anrinni kakak ." Nakana pole anakna karaenga , "O kakangku Yusupu kupalaki rellana pakmaiknu siagaang nyawanu , erokak ri kau amburakneangko. Nakanamo I Yusupu, "O aringku ta 'kkulle sikali-kaliai. Rua1 tallui tasiratanna . karaengko na kuat.
. Makaruana napasisarikbattangkik karaenga. Makatallunna angalawingak epuk ri karaenga . Apaji kumamallak masirik ri parangku tau siagaang ri Allah Taala. Nakanamo anakna karaenga, "Jaji na nikanako tupanrita siagaang tau ganmak aik." Nakanamo Tuanta , "Manna kammamaino kamallakak inakke." ·· Nakanamo anakna karaenga, "Punna tanubaineangak kusingarakko ri allo riboko. Kubai jarangko ri allo kiamaka ." Apaji na mammakkammo Tuan ta , na maklampa naung tulusuk naung ri kambaraka tinro antungkusuki bongonna .
Niserokana tongiseng pau -pauanna I Datok ri Panggentu'ngang siagang I Lokmok ri Antang
Niak sekre allo namange angunjungi I Datok ansuro kioki I Lokmok. Na niakmo battu I Lokmok andallekang ri Datok ri Panggentungang. Nakanamo I Datuk , "O Lokmok ia kusuro kiokangko, kutaklangerang leleang kurummi 'nne pau-lauanna anatta I Yusupu , kapanritanna siagang kagannak aikanna batang kalenna . Napassekrei paramm ata malakbirik a bicaranna. Bajikko kalauk na nubuntuli anraik mae na kisingari imanna . Lekbaki kalaukmi I Lokmok . Battui kalaul,< sicinikm i Tuanta. Nakanamo I Lokmom, "O cucungku , nak ellaiko toanu anraik." Nakanamo Tuan ta , "Bajikmi toak , lamange meman g tonjak angunjungi ri toaku ri Panngentungang." Apaji na maklampamo Tuanta anraik. Battui anraik Tuanta sidallekamm i I Datok. Akbarisallammi Tuanta. Nibali tommi barisallanma . Nakanamo I Datok, "Iami 'njo kusurokiokangko pole Yusupu, kutaklangerangko gannak pangassengannu. Naia bajikko pol e aklampa ikatte tallu , na kimange alliongi pangassenganna awallia ri Mangkasarak." Nakanamo Tuan ta, "Bajikrni toak ." Gann aki paruruna accinikmi kutika mabajika. Narapiki awattu nangaia , aklampami tallu-tallu . Naia lampana tulusuki naik ri Bulussaraung. Ammonoki ri Bulussaraung antamani ri Lantimojong. Ammonoki ri Lantimojong tulusuki nail< ri Bawakaraeng. Na i ta temo ri Bawakaraeng sibuntuluk awallia. Nakanamo awallia , "O Yusupu , battumako paleng ri Bulussaraung siagaang ri Lantimojong nuniakmo battu mae ri nakke. Nakanamo Tuanta , " Kisareak barakkak." Na niajarimo . Na massing akgurumo . Nakanamo awallia , "Gannakmi 'ntu maarepaknu ri buttaya ri Mangkasarak . Naiajia bajikko kalauk angunjungi ri butta parallua, angassai kasampurunanna pangassengannu , ampakalannyingi pangappanu ." Lekbaki akbicara awallia , nakanamo I Datok, "Bajikrnakik appalakkana ri gurunta." Na massing akjamaemmo ia tallu ri gurunta na nampa aklampa kalauk ri buttaya ri Gowa. Battui kalauk , tulusukmi nail< akkasuiang ri karaenga Tuanta Yusupu. Naia nicinikrna ri karaenga marannumi lanri niaknamo battu alliongi pangassenganga .
Lekbaki siapaare sallona na niakmo pole sekre allo na nakana I Datok ri Lokmok ri Antang, " O Lokmok , bajikko kalauk ri anatta Yusupu ambuntuli anra ik mae ka masaborok ductui anne napau taua ngaseng panganrena jukuka ri balanga ri Mawang. Na kimange sada ammekang-mekang ri balanga ikatt c tallu ." Nalanngereki I Lokmok kana-nna I Datok, iami nakalaukmo angkioki Yusupu. Na 'kbarisallamo I Lokmok. Lekbaki napabattumi kananna I Datok ri Panggentungang. Nakanamo Yusupu, "Bajikmi. Ikattemo mange akboya eppang. Ammembarappa · ri barikbasaka kutarangkak anraik ." Lekbaki narapiki allo napasijanjianga aklampami anraik. Battui anraik I Yusupu , lekbak tommi appasuru I Datok siagang I Lokmok. Na massing akjappamo ia tallu. Battui mange ri balanga ri Mawang, massing ammekammi. Na tamaka-makamo panganrena jukuka. Na massing assuro 'ttekekmo ia tallu mange ri ballakna. Na taniassengamo .nikana-kana massing jainamo jukuk nabantung . Na alleammo narapik awattu asarak . Na bosi riccik-riccik. Na takbangkang nabattuimo katagiang I Datok ri Panggentungang , erok dudu akkaluruk, na tena pepek . Na naikmo ri tompokna Mawang. Battui naik ammonok tommi pakokoa. Silalonna aklampa . Bambangiji bate pepekna lekbak nabasa jeknek. Apaji na 'mmonokmo mange napauang I Datok lanri tenana pepek. Lekbaki na napakjarimo pangassenganna I Datok ri Panggentungang . Soali limanna antakgalaki oloranna soali antakgalaki kalurukna. Na natunumo kalurukna ri attikna bosia . Na kalompoanna karaeng Allah Taala akrinrai baklalo. Apaji na 'kkalurukmo. Na tena todong na napikrarai I Lokmok. Na anjo I Lokmok tamappalak tongangai . Apaji na napakjari tosseng pangassenganna I Lokmok. Soali limanna antakgalaki oloranna , soali antakgalaki tambako rokokna. Naia takbebe kilaka natununa tong tambako rokokna . Na kalompoanna karaeng Allah Taala akrinrai baklalo. Apaji na 'ttambako rokokmo. Na tena todong na napikrarai Tuanta, ia tamappalak todong. Apaji na anjo Tuanta nacinikna gaukna tau ruaya , napakjari tongi seng pangassenganna Tuanta. Na napadongkok • oloranna ri tanngana tingkasaka na akjappa naung ri tanngana Mawang na . narapikmo sanggenna saluarakna jeknek. Na anjoremmo najallakang kalurukna ri tanngana jekneka sanggena pappontoanna na nampamo nabesok naik. Na kakQasanna karaeng Allah Taala siagaang nakbita. 4.l) J...D akrinrai kalurukna . Na 'kjappamo ri ampikna oloranna akkaluruk. Na massing ammekammo. Lekbaki nakanamo I Datok, "O Yusupu maeko ri ampikku na kisipappau." Napadongkokmi oloranna Tuanta na makjappa mange ri ampikna tau ruaya. Na sipammempoammo ia tallu. Nakanamo I Datok , "O Yusupu , iami 'njo kupauangko , bajikko kalauk ri butta lompoa ri pakrasangang matangkasaka, na nuassai anne pangassenganta, kasakbianna. Ka sekreji anrong guru kitallui , na massing maraeng anme pakrupanna pangassenganta. Kontu tojengi antu angkanaya, antu liserekna pangassengangta ri Mangangkasaraki , iaka kaassanna ilauki ri butta parallua. Kabattuanna kanaya , antekamma akkulle attimbo punna sannging awang nilamung. Naia kana assaya pi awang liserek na makkulle attimbo. Na antu ikau Lokmok kurapangko antu buraknengku. Na antu ikau Supu kurapangko anakku. Na antu alle rapanna nikanaya burakne, alabajiki tabainenna napakboyang, napa ngerangpoleang. Kamma tonji antu anaka. Alabajiki taantonna napangerangpoleang. Naia tommo kanangku nuerang kalauk. Nuparek pakkutaknang ri anrong gurunta Imang Sapii angkanaya, antekamma, anu niaka nipakniak dek anu anu tenaya nipakniak. Napunna nakana anu niakji akkulle nipakniak manna ikatte kikulle tonji. Napunna nakana anu tenaya nipakniak, antekamma nipakniak ka lekbak taenami ." Lekbaki sipappau ammonokmi kalauk na massing mange ri
Lekbaki siapaarei sallona na nagappamo naukrangi Tuanta kananna karaenga. Apaji namangemo kalenna ri Gallarang Mangasa siagaang ri Gallarang Tombolok. Battui mange nakanamo Tuanta, "Anjo kupauangi daenta bajiki naik ri karaenga akkasiwiang na kipau ri karaenga, ka niak ant u ukjukku ri anakna karaenga . Lanrinna mabattalak dudui ri nakke punna tamaknassa." Lekbaki appau ammaliammi. Gannaki ruangallo sallona, naikmi Gallarang Mangasa siagaang Gallarang Tombolok akkasiwiang ri karaenga.
Maka niaki kira-kira sijang sallona andallekang ri karaenga , narapikmi napau Gallarang Mangasa angkana, "Ia kunjung kupandallekangang ri karaenga, anjo · anakku Yusupu niak illak takasimbanganna ri anakku Siti Daeng Misanga." Sallo-salloi napikkirik karaenga kananna Gallarang Mangasa, nakanamo, "O Gallarang Mangasa tamasalai erokna Yusupu, naiajia antu nikanaya ata ata tonji , naia karaenga karaeng tonji. Sikammami 'njo kanangku." Na para ammakkammo . appalak kanami ri karaenga. Na anjo Gallarang Mangasa siagaang Gallarang Tombolok, battui naung nakunjungim i mange icinik Tuanta na napauang kabanna karaenga. Apaji na nakanamo Tuanta, "Bajikmi punna kamma antu kananna karaenga . Lappasakmak antu ri dosaku. Lekbaki siapai sallona anjo gauka , niakmo sekre allo na nakunjungi Tuanta naika akkasiwiang ri karaenga. Na sirapakammo Gallarang Mangasa i rate ri dallekanna karaenga. Na narapikmo tettek rua . Ammonok ngasemmi tumakkasiwianga. Na anne Tuanta akrurung tommi naung Gallarang Mangasa ri bangkenna sapanaya -.- Battui naung assailemi mange ri kanang Tuanta na nakana ri Gallarang Mangasa, "Sakbiak." Assailei mange ri kiiri nakana seng ri Gallarang Tombolok, "Sakbiak , na nulanngerek kanangku." Na napatukdukmo bangkenna naung ri buttaya pintallung na nakana , "Kupassapattangi kuonjok buttaya ri Mangkasarak punna tasopiak." Lekbaki akjappa assuluk i pantaranna tabu-tabuanga na akjappa tulusuk kalauk ri Kampong Beru. Battui kalauk nampa tommi amminawang I Lokmok ri Antang kalauk ri Jumpandang .
Na siapaarei sallona , na niakmo sekre allo na naikmo Gallarang Mangasa siagaang Gallarang Tombolok akkasiwiang ri karaenga. Na nakanamo karaenga. Angapai na taena antu kucinik I Yusupu, sallo-sallomi tabattu akkasiwiang. Appiwalimi Gallarang Mangasa siagaang Gallarang Tombolok angkana , "Barang iami kutadeng natena lanri tenana na nitanggaki ri karaenga. Apaji na nakanamo karaenga , "Sungke sai bedeng lontaraka na nuba ca." Lekbaki niallemi lontaraka na nabacang Gallarang Mangasa. Ma narapikmo nabaca angkanaya tallui rupanna na manaik assalaka. Uru-uruna panritai , makaruanna barani nyawai, maka talluna kalumannyangi na natimbangi ri balanja anak buttaya ri Gowa .
Nalanngereki karaenga kananna lontaraka, nakanamo karaenga , "Kerel mae kamma-kamma anne I Yusupu. Appiwalimi Gallarang Mangasa angkana, "I lauki bedeng ri Jumpandang ri Kampong Beru." Apaji na nakanamo karaenga, "Mangeko boyangak na kupasiagangi Sitti Daeng Nisanga." Na massuromo kalauk ri Kampong Beru ansuro boya i. Battui kalauk suroa sicinikmi Tuanta. Napabattumi suroanna. Nakanamo Tuanta , "O suro lekbak kuk anangi angkanaya , iapa kummaliang ri buttaya ri Gowa gannappi lampaku." Apaji na 'ppalak kanamo suroa na napabattu ri karaenga kananna Tuanta. Makmole -molemi suroa sanggenna sibulanga . Niak na pinruang siallo, niak na pintallung , na tena na erok anraik mae. Lanri kamman ami · 'njo na nakanamo karaenga , "Punna tea I Yusupu anraik mae, erangi kalauk ri Kampong Beru Siti Daeng Nisanga na nupakbunting . Jami na napassamaturukimo nierang kalauk nipakbunting. Lekbaki nipakbunting siapaarei sallona , niakmi ri pakmaikna Tuanta la kalauka ri Makka . Gannaki patampulo allonna lekbakna bunting, nasuro erammi anraik bainenna ri karaenga . Apparuru tommi bainenna na 'mmaliang mange ri empoanna.
Na 'pparurumo Tuanta kalauk ri butta parallua. Lekbaki gannaki parurunna accinikmi kutika mabajika ia mangaia, na iamo napakdongkokang ri biseang siagaang I Lokmok ri Antang. Apaji na simombalakmo tuju allo tuju banngi. Na anjo alloa anginran gi lading juru mudia ri juru batua na napatokbak. Na takbangkang tanasakringamo tuk guruk naung rijekneka anjo ladinga . Na larromo juru batua , lanri naassenna angkana tappelaki ladinna. Na makukuk dudumo ri juru mudia . Erokmi sibakji. Apaji na tajannangamo oloanna biseanga. Nakanamo Tuanta , "O juru mudi angapai na tajannanga oloanna biseanga. '. Appiwalimi juru mudia angkana , "Tappelaki ladingku naung ri jekneka . Nakanamo Tuanta , "Kerei mae tujunna, ri oloannai sangkailanga ri bokoannai." Appiwalimi juru mudia angkana , "Ri bokoannai karaeng." Nakanamo Tuanta , "Ina tau i lalang biseang niak jukuk kalotorokna ." Appiwalimi taua i lalang biaseang angkana , "Niakja kara eng." Naka namo Tuanta , "Allemi mae sikayu ." Mangemi juru mudia angallei jukuka. Andi-andi arenna.
mange ri kafri jikkirikna. Nampa tommi lewa kappalaka. Nakanamo Tuanta, "O kapitang kappalak, teakik inakke pappalak poppori Allah Taala bajik kipappalak poppori." Apaji na anjo kapitanga mammakkammi. Naia I Lokmok ri Antang kammai . tusiriksirik dudu ri Tuanta.
Na ribokoanna niakmo sekre allo , anrapikmi sibatu liukang. Anko liukanga biasai nasengkai tunaika hakji. Kira-kira sombalang tallungallomami sallona. Tapakkorokmi seng Tuanta angkana , "Anne inakke maknassa taena bajikna pakmaikna ngaseng taua ri nakke. Nanroi kamma kupilari anne kappalaka. Naia narapikna awattu lohorok angallemi jeknek sambayang Tuanta. Lekbaki angalle jeknek sambayang , nakanamo ri kapitanna kappalaka, "Teamamako susai pakmaiknu lanri akdongkokku ri kappalaknu , la kupilajari anne lanri erok kalompoanna karaeng Allah Taala. Lekbaki ammentemmi Tuanta a_§sambayang lohorok. Naia lekbakna bang nabuammi Ia nakananna Allahu Akbar , ia katto tommi pakmaikna. Apaji na niparurumo na nampa nijeknek na nirokok na nampa nisambayangi. Lekbaki nisambayangi nipangalleammi bassi assulapak appak na nisikkokang. Sekre ri bangkenna , sekre ri kallonna, sekre ri ayakna na nampamo nibuang naung ri birinna kappalaka. Na tallammo Lekbaki nibuang naung Tuanta , battumi linoa. Na tallungallo tallumbanngi nampamo niak anging battu. Nampa tommi simombal .ak kappalaka . Tallungallo tallumbanngi na narapikmo anjo liukanga . Nakanamo kapitanga ri Lokmok ri Antang , "Bajikkik riolo sengka angalle · jeknek anrinni ri liukanga." Apaji na sengkamo na nabuang balangona. Na nauJorokmo sikocina . Na naummo sagantuju matarosokna kappalaka. Na napanaung tommo pangalleang jeknekna. Nakanamo kapitanga ri Lokmok, "Bajikkik naik siagang na kimange akjeknek." Apaji na naummo I Lokmok ri sikocia siagaang rua pahakji naagang. Na naung todong kapitanga. Na nigayommo naik ri liukanga. Battui naik, ia lekbak todong nagappa napolongang sikoci anjo bassi nisikkokangiai Tuanta. Na mattoakmo naung kapitanga. Nakanamo, "Kammakammai anne bassi nisikkokiangai Yusupu." Appiwalimi juru
mudia angkana, "Ia lekbak anjo kucinik." Na kalibanngang asem25
Na natanroiammo Tuanta. Naallemi jukuka Tuanta na madoangangi bawana jukuka na nakana, "Mangek o boyai ladinna juru mudia ." Lekbaki natanroiammi juru mudia na nakana, "Kerei mae tujunna tukguruk, ahjoreng todong lappassang anne jukuka." Naallemi. na mange nabuan:g naung. Na kalompoanna karaeng Allah Taala tagannakai sijang sallona na niakmo ladinna nilollong ri jukuka. Na anjo gauka nacinik ngasengi taua i lalang biseang. Nakana ngasemmo, "Apa pole karaeng kiboya kalauk ka niakmi ri katte pangassenganga. Bajikmakik ammaliang." Nalanngereki Tuanta kananna taua ia ngaseng, nakanamo Tuanta, "Teapi 'nne kukana pangassengang. I lauppi sallang na nicinik kajarianna pangassenganga ri Allah Taala.
Lekbaki pirangalloarei simombalak na narapikmo butta Nakattara. Annompammi mange ri butta Selong. Apaji na anjoremmo ri Selong akdongkok ri kappalak . Pirangakloarei ilalang kappalak sitaba kanami I Lokmok ri Antang siagang kapitanna kappalaka. Nakana kapitanga , "Anjo kucinik Yusupu maramaraeng dudui paccinikku . Kamma tau ammake aja-ajarang." Nakanamo I · Lokmok , "Kamma memangi antu ." Apaji nakammamo tunikabirisi Tuanta ri iangaseng · boneoa Naciniki Tuanta anjo gauka , niakmo sekre allo awattu asaraki na nakana Tuanta , "O kapita ng angapako antu , kam'ma tong kucinik tubirisik dudu ri nakke. Teako appakammai ka para ika ttepa 'n tu a tanna Allah Ta ala sikamaseang." Tena . na 'kkana kapitang kappalak a. Naciniki Tuanta rupanna kapitanga nakanamo , "Punna kamma antu atekaknu ri nakke , bajikmi." Apaji namangemo tuanta angalle jeknek sambayang na nampa assambayang ruang rakang. Na nampamo ammempo tapakkorok na nabesok jikkirikna Tuanta antakle ri kanang . Na katoinpoanna karaeng Allah Taala siagang nakbit a baklalo tattilingi kappalaka. Naikma 1ekneka ri birinna kappalaka . Narapikmi tamberana kappalaka. Naciniki kapitanga anjo gaukna Tuanta nabattuimi mallak. Sabak bone kappalakan ammarrang ngasammi antamana jekneka . Na mangemo kapitanna kappalaka angallei bangkenna - Tuant a anrakaki na nakana kapitanga, "Pammopporangak." Ap'aji na nampamo nabaliangang Tuanta mo anjo bonena sikocia anciniki kakaramkanna Tuanta. Apaji na makdakkamo naung kapitanga siagaang I Lokmok siagaang anjo. jawia ruaya akjappa naik ri bontoa. Niak tommi anjo mae Tuanta ambongong musallana (sorokbanna) anruppai angkana, "Assalamu Alaikum. Tuju manngimak anrinni antayangko numampa niak." Na massing najempang ngasemmo bawana na nakana pakmaikna , "Awalli tojeng anne Yusupu ."
Lekbaki akkutaknammi · kapitanga angkana, "O Tuan , kerei mae niak jeknek." Nakanamo Tuanta, "Maemako na kuerangko." Apaji na massing akjappamo ampinawangi Tuanta . Narapikmi pangalleang jekneka. Na massing akjeknekmo. Na alleammo ambani asarak. Nakanamo kapitanga , "O Lokmok , ammantangko riolo akjeknek, na kunaummo nakke ri kappalaka. Naia kupauangko, teako narapiki tettek lima nubattu ka lasimombalakmakik." Na naummo kapitanna kappalaka. Na mammantammo ia appak siagang anjo jawia ruaya siagaang I Lokmok siagaang Tuanta . Sallo-salloi niakmo sekre tau toa dudu battu ambarisallangi Tuanta angkana, "Assalamu Alaikum , o Yusupu la keko antu mae." Appiwalimi Tuanta angkana , "Wa alaikumussalam , o toak la naikak anngunjungi akboya amalak, kaassanna areng nikanaya Muhammad "Nakanamo tau toaya," Purina amalakja la mange nuboya inakke bajik sare amalak ikau appak antu." Nakana ngasemmo pakmaikna , "Awallimi 'nne." Apaji na massing appiwalimo angkana, "Bajikmi toak, amalak apamo ." Nakanamo tau toaya, "Tuju allomak tamatinro na kuerok dudu ampaselaki matangku rakga sijang. Naiajia kukellaiko massing attonrang na kui rate ri tompoknu tinro. Ikau Yusupu ri ulungku. Naiajia sijanjiki bajik-bajik. Teako aklampai punna ta 'nnyakringak." Nakanamo Tuanta , " Bajikmi." Apaji na massing attonrammo ia appak. Na _naikmo tinro anjo tau toaya . Yusupumi anriwai ulunna. Sallo-salloi narapikmi . tettek lima. Nakanamo I Lokmok rianjo tau ruaya, "Antekamma antu nawa-nawannu. Bajikkik aklampa, kodiaka napilariki kappalaka." Nakanamo tau ruaya, "Umbamo paleng ki 'klampa." Na maklampamo naung ri kappalaka ia tallu. Battui naung, nampami simombalak kappalaka. Ammantammi Tuanta kale-kalenna anriwai ulumma tau toaya. Na alleammo narapik banngi, -alleang baikbasak, alleang mate tau toaya. Na anne Tuanta ammailtang tonji anriwai ulunna . Na kalibanngammo annawa-nawai. doang, na mappalak · doammo ri karaeng Allah Taala, alleang narapik · tallungallo. Malompomi battanna, olokammi mabottok dudu rasanna. Na anjo olokna kamma i kaningking tassekre. Aklemekmi oloka naik ri rupanna Tuanta . Na iamam9 nakanang ,Tuanta , " La ilaha illallahu Muhammadun Na alleang gannak tuju allo kammaya anjo, lanri nicobana atinna Tuanta . Na 'llanngerekmo tau borassingang nampa tommi napailla matanna Tuanta. Nacinikmi niakji tau _toaya tena na 'nngapa-apa badanna. Nakanamo tau toaya, "Kammami 'ntu nikanaya tau ." Na mambangummo naik na nakana, "Tanuassengak paleng o Yusupu. Inakkemi 'nne Nakbi . Hilerek : lami kupauangko teamako naiki an:i.k ri butta parallua ·ri kuburukna Muhammad
'I
punna tubunaya Muhammad inakkemi 'nne." Nakanamo Tuanta , ·'Manna nakammamamo kananta , kalekbak kuhakjak angi, la kuagang sicinik rukunnabiyi
tongi kuonjok butta rbatangkasaka ." Nakanamo , "Apa pole nuparek naik ri Makka , ri Madina , ta punna pangassenganja niak ngasemmi 'ntu rikau , tenamo angkakurangiko. Ikaumi 'ntu nikana tusalamaka ri lino ri aherak." "Nakanamo Tuanta , "Manna kammamamo kisarejak ia barakkak ." Nakanamo , "Apa poe nupalak ri nakke , niak ngasemmintu ri atinnu. Mingka akngangapako ," Na makngangamo Tuanta. Na nipikruimo bawana. Nakanamo anjo tau toaya , "Niak ngasemmi 'ntu ri kau apa-apa nukaerokia niak ngasemmi 'ntu nasareangako Allah Taala." Nakanamo Tuanta , "Apa-apa nikaeroki niak ngasemmi . "Nakan amo "Ap amo gaukku ku 'kkulle battu naik ri Makka Ka tenami kappalaka." Nakanamo Nakbi Hilerek, "Nurapikji 'ntu kappalaka." Na makjamataemmo na nampa akjappa. Assailei mange ri boko tenarni nacinik Nakbi Hilerek .
Apaji na rnakjapparno Tuanta na rtapariati anjo kappalaka. Tasallo-salloai na narapikmo kappalaka. Na natakgalakrno tamberan a kappalaka . Na naikmo ri kappalaka. Na kalibanngammo anjo kapitanna kappalaka siagaang bonena ngaseng kappalaka anciniki gaukna Tuanta. .
Lekbaki na simombalakmo kappalaka kira-kira tuju allomami na narapikmo Jukda, na mate tommo I Lokmok ri Antang . Apaji na niparurumo, nijeknek , na nampa nirokok , nisambayangi , na nipammacang doang ri Tuanta na nampa nisikkoki bassi kamma todong anjo parentana Tuanta , na nampa nibuang naung ri jekneka. Taena tommi nicinik . Na ribokoanna kalinoammi kappalaka tallungallo tallumbangi . Na susamo pakmaikna kapitanna kappalaka . Na erok kalompoanna karaeng Allah Taala na mammawammo jukuk lompoa nikana ya jukuk Nung ansakngaki oloanna kappalaka balango bassina kappalaka na nalariang kalauk ri Jukda . Na kanaik ammo ri olo ri boko . Apaji na sialloja assipattang nabattu kalauk kappalaka na nabuang balangona ri labuanga ri Jukda . Nampa tommi tallang jukuk Nunga . Apaji na nipanaummo sikocia . Na naummo kapitanga siagang Tuanta , sampulo allima sidongkakang naik ri bontoa. Battui naik ia lekbak todong nataba sikoci anjo bassi nigentungiangi I Lokmok ri Antang . Na makdundumo naung kapitanga. Nagappami nacinik bassia i rawanganna sikocia. Nakanamo kapitanga , "Kammakammai anne bassi nigentungiangai I Lokmok ." Appiwali.rni juru mudia angkana , " Iami 'nn e." Na Kalibanngammo ia ngaseng sanggenna niaka akdongkok ri sikocia. Naanne Tuanta akdakkami naung ri boko sipakrurungang kapitanga . Na kakoasanna karaeng Allah Taala niakmi I Lokmok ri Antang battu rate mae i lalang jumbana ansulampe musallana tulusuk mange antakgalaki limanna Tuanta, ambarisallangi angkana, "Assalamu Alaikum ." Na nipiwalimo angkana, "Waalaikummussalam." Nakanamo I Lokmok , "Pirangalfoammak anrinni antaya ngko ." Na takmurimo Tuan ta angkana , "Tamaka-makai banngona pakmaiknu Lokmok . AkkulJennu ampilariak." Nakanamo I Lokmok , "Ikaunaji angkana, mangemako riolo. Iami 'njo sabakna kumaklampamo." Apaji na naagang ngasemmo sicinik rupa lekbaka naagang sidongkokang ri kappalaka. Na anne kapitanga siagaang aganna ngaseng kalibanngang ngasengi anciniki I Lokmok. Lekbaki nakanamo Tuanta , 0 Lokmok, ikau antakleammako mange ri erok kalompoanna karaeng Allah Taala. Tearnako arnrnantangi sallo ri lino. Kodiaka nakalarroiko rnalaekaka. Kalanr1nna nugapparni antu ikau ernpoanna hayyun fiddaraini &..:,.> (J tau tallasakrnako ri ruaya pakrasangang , na kisipappalak doangang ri lino ri aherak." Lekbaki akjamataernmi Tuanta siagaang I Lokmok ri Antang. Na 'ssailemo kapitanga siagaang aganna .:Pgaseng na taenarno nacinik I Lokmok ri an tang. \
Ma ribokoanna niserokan arni Lanri sibokoinna ngasemmo bonena kappalaka , apaji na akjapparno kale-kalenna Tuanta allambusi naik ri Makka . Na anjo selekna Tuanta tallui na tallu todong arenna. Sekre nikan a I Pakgare , maka ruanna nikana I Dandakna , maka tallunna nikana I Cakkua. Na anjo selek nikanaya I cakkua, dekdek ri Campagaya. Napareki kana tu Gowaya ri ammo sona anjo seleka angkana, I Cakkuamo 'njo cinik, I Dandakna alle rapang , na I Pakgare tamappaempo ri lino . Na anjo wattua punna i lalang ri romanga akjappa nabukbuki I Cakkua na nasoeang. Apaji na sanggenna olok-olok nyeknyereka kammaya macanga, singaya , ularaka lari ngasengi punna nacinik Tuanta. Apaji na makjappamo allo banngi. sallona aklalang na narapikmo butta Makka . Na anjo alloa sitabang tongi natabana allo Jumak nabattu naik ri Makka. Tanngallomi alloa, i lalang ngasemmi taua ri Masigika. Na nitutukmo pakkekbuka. Na rnangemo Tuanta antumbuki pakkekb uka . Na nipattaumo ri pajagana pakkekbuka angkana , "Tau apako antu i pantaranna pakkekbuka . Jawiko dek Arakko." Appiwalimi Tuanta angkana , "Jawiak." Nakana pajagana pakkekbuka , "Manna todong, na Arak apapa seng ka Jawijako tamakkulleai kusungke pakkekbuka. Ribokopako kau antama mae ri masingika . Apaji na nagilimmamo kalenna Tuanta akdallek assuluk karnrna tau kukuk dudua nicinik. Na naallemo napatiling songkokna mange ri kanang. Na kalompoapna karaeng Allah Taala siagaang nakbita tattilingi baklalo kaabaya. Na lannasak ngasemmo sikamma niaka i lalang masigik. Apaji na nakanamo halipaya siagaang sikamma hukumaya siagaang tupanritaya, "Apa anne hidayak napaturung karaeng Allah Taala na takbangkang niak anne gauk Kamma antabal..ik. Barang bajiki nisungke
I I kittak nabolika Rasulullahi , na nacinik hijarana nakbita ." Aplji na mangemo hatteka angellei kittaka ri tompokna mimbaraka na nasungke na nabaca. Narapikmi anjo bicaranna pangulunta sayidina Ali angkana , punna sallang I narapi hijarana nakbia ./ 1110 sisakbu sibilangang sampulo niaki antu sallang kalauk mae ri butta parallua sekre hakji nikana Yusupu tau nikapettai ri karaeng Allah Taala, tena anukamma kapanritanna siagaang kaawallianna siagaang kamaarepakanna batang kalenna. Ka kammaji na niak ija nakbi ribokoanna nakbia nikana nakbi Muhammad , iami 'ntu nikana nakbi Muhammad . Mingka tenamo. Apaji na nikanamamo antu Tuanta Salamaka ri lino siagaang ri aherak. Apaji na nakana ngasemmo sikamma hukumaya siagaarig tupanritaya, "Kiok sai anjo pajagana timunganga na nikutaknang." Na nikiokmo pajaga timunganga . Niakmi battu andallekang ri halipaya . Nikutaknammi angkana, "Niak sumpaeng tau nucinik ammenteng ri timunganga?" Appiwalimi pajagana pakkekbuka angkana , "Niak karaeng." Makanamo halipaya , " Apa naarengangi kalenna." Nakanamo pajagaya , " Naarenji kalenna Jawi. Iami 'njo erok antama mae mingka lekbak tattongkokmi timunganga . Na akbokomo am pa tiling sorokbanna. " Apaji na nakanamo halipaya siagaang hukumaya tupanritaya , " Narapikmi 'nne.. bulang;J. sfagaang allonna napakkanaia pangulunta siagaang napappasanganga sayyidina Ali." Nakanamo pole halipaya , "O Imam Syafii , bajikko ansuroi bidalaka mange ambuntuli ." Apaji na mangemo bidalaka ambuntuli Tuanta. Nirapikammi ri bidalaka appallu. Soali limanna nabonei berasak naparek uring, soali limanna natunu pepek naparek kayu . Na ' makrinramo panjokjokna . Bangkenna ia rua naparek taring . Na makbarisallammo bidalaka . Nibalimi barisallanna ri Tuanta na nakana , "O bidalak maeko ammrmpo ." Na kalibanngammo bidalaka allanngereki kananna Tuanta sabak tanaassenn a basa Mangkasaraka. Nakanamo bidalaka , " lkatt e nasuro buntuli halipay a siagaang Imam Syafii. Nakellaiki karaeng akrurung memang kamma-kamma anne antama ri masigika ." Nakanamo Tuanta ,
"Antalaimi paleng na kuakkakdok. " Lekbaki akkakdok akjap31 pami nirurungang ri bidalaka tususuk antama ri masigika. Battui antama tulusukmi mange angagangi akjamataeng halipaya siagaang imanta Syafii. Nakanamo halipaya , "O tuang, ikau kukellai ansambeangi hatteka ammaca hutuba. Erok duduak allanngerekko ammaca hutuba . Apaji na mammentemmo mange .hatteka angerangangi bongonna · ri dallekanna Tuanta. Lekbaki nipanaikmi ri bidalaka. Naia lekbaknamo akbarisallang, iami naparek hutuba, uru-uruna laguna kelong Mangkasarakna I J anipok , makaruanna hutuba laguna kelong niarenga Timorok Mataalloa, maka talluna laguna kelong nikanaya Makrolle-rollea . Na anjo sanggenna niaka i lalang masigik akbarajanak, nwnera ngasengi allanngereki sakranna ammaca hutuba . Ammantangi jeknek massolonga , tassangkalaki lekok kayu marunanga , lanri bajikna nilanngerek sakranna Tuanta. Naia tau niaka i lalang masigik akdundu ngaseng i ampilanngeri sakranna. Lekbaki assambayang taua nitoanami sanggenna niaka. Naia massing lekbakn amo akkakdok akdallek ma·ngemi halipaya na nakanamo , "O Yusupu akkutaknangak ri kau saiikbattang , apa todong niak rappo-rappo kayu nilakbirang nikakdokkakdok ri buttanu ." Appiwalimi Tuan ta angkana , "Majai tonji 1 uru-uruna niaka ri nakke kukanaya bajik , lakbirik , ruaji rupanna. Uru-urunaya nikana lasak. Makaruana nikanaya durian. Na anjo nikanaya lasak nakanrei tukalum annyang tau kasiasi, ata karaeng . Na anjo nikanaya duriang , tau akkullea angkalonggangi angkakdok rapponna , uru-uruna karaeng , makaruana tau lakbirik , makatalluna tau kalumannyang." Nakan a ngasemmo hukumaya siagaang tupanritaya , "Maka niakja kulleanna tuang kipakniak na kicinik ngaseng todong anteare kamma bajikna antu kipakkanaia ." Nakanamo Tuanta , "Antearei kamma erokna karaeng Allah Taala , akkullearei tamakkullearei. Nanromami kamm a nipappalak doangang ri karaeng Allah Taala ka Allah Taalaji angkolle kammaya ." Apaji na tapakkorokmo Tuanta na nampa napagiok limanna mange ri kanang . Na erok kalompoanna Allah Taala siagaang kako asanna nakbita baklalo niaki lasaka ruambutung lompo i lahnganna lima jumbana. Na napasulukmo . Na naallerrto napepu halipaya , na massing natanroiang sikamma hukumaya siagaang tupanritaya. Apaji na massing nakakdokmo.
Niak lakblnna piralliserek are , iami massing nalamung ri ampik pallakna. Kammami 'njo passabakkanna na niak tommo nikana lasak i lauk. Lekbaki nakana seng ia ngaseng tumammempomempoa , "Anj o kipakkanaia duriang barang niak todong kulleanna kipakniak todortg nakicinik antekamma rupanna ." Apaji na napagiok seng lirnanna ri kairi. ·Na baklalo niaki duriang niarenga bakuk bodoa i lalang ri lirnanna jumbana tallumbatu. Na naallemo tupanritaya napue anjo durianga . Na massing anjappukmo tassiliserekna sitau na massing nakakdok. Na anjo liserekna iami massing nalamung. Apaj i na niakmo duriang ri butta lompoa. Na ,anjo sanggenna angkakdokai durianga, mateknei pappisakringinna kanyameanna matekne maminnyaki. Apaji na anjo sehea, hukumaya , tupanritaya , appakalompo ngasemmi lanri naciniknamo kamoojijakanna Tuanta . Naia massing ammonokna akjumak, massing ammaliammi mange ri ballakna.
Lekbaki siapa arei sallona lekbakna akpakrupa pangassengang Tuanta , na niakmo sekre allo na mange Tuanta angunjungi ri Imanta Syafii, erok maanrong guru. Battui mange nakanamo lmanta Syafii , "O Supu apa nukunjungi nuniak battu mae." Nakanamo Tuanta , "Erokak appalak barakkak ri katte." Nakanamo Imanta Syafii , "O Supu tamakkulleamak inakke nupappalakki barakkak , l\a niak ngasemmi ri kau barakkakna Muhammad Bajikko mange ri Imam Maliki." Apaji na 'ppalak kanamo Tuanta na mange ri Imam Maliki . Battui mange nakanamo Imam Maliki , "O Sehe Yusupu , apa nukunjungi na nampannu battu mae." Appiwalirni Tuanta angkana , "Anne kunjung kupabattuang mae ri katte , erokak appalak barakkak. " Nakanamo seng Imam Maliki , "Tamakkulleamak inakke la 'nsareko barakkak . Bajikko mange ri Imam Hambali." Appalak kanami seng Tuanta na mange ri Imam Hambali. Battui mange nakanamo seng, "Kisareak barakkak ." Kammaiji kananna. Nakana seng , "Mangeko ri Imam Hanafi ." Battui mange , nakanamo Imam Hanafi, "O Sehe Yusupu , apa antu nukunjungi na nampannu battu mae." Nakanamo Tuanta , "Erokak kisare barakkak. Massing kubattuimi 'nne sikamma irnang-irnanga na iaja massing kananna mangeko ri Imam Hanafi." "O Supu , manna inakke tamakkulleamako la kubarakkaki , ka lekbak nakbia angarengko tau salamaka ri lino ri aherak. Bajikko ia Supu mange amboyai awalli patampuloa. Ruambilangammi anruampulo allima taung · matenna. Iapa antu maka ansareko · barakkak." Apaji na mappalak kanamo ri Imam Hanafi na 'mmaliang mange ri barungbarunna Tuanta.
Narapiki barikbasak ri awattu lekbakna assambayang subu, apparurumi Tuanta aklampa mange amboyai awalli patampuloa. Aklalang allo banngi naik moncong naung moncong. Napunna narapik seng awattu kere-kere mae ammari-mari anjoreng tongiseng assambayang. Na niakmo kira-kira patampulo antuju bannginna aklalang allo banngi. Nitakakderammi ri karaeng Allah Taala, nabuntulukmi anjo awalli patampuloa i rate ri moncong Sapa. Naciniki awalli patampul oa i rate , nakanamo awallia, "O Sehe Yusupu, apa nukunjungi nuniak battu mae." Appiwalimi Tuanta angkana, "Erokak nisare barakkak." Nakanamo awallia, "O Supu, apamo la kusareangko, kukana 'ntu niak ngasemmi ri kau. Na punnu erok, anrong gurun na aw ..• lia niarenga Abi Yajidul Bustani o d.l limambilangammi taunna napilarinna lino." Lekbaki aklampai seng Tuan ta aklalang ri monconga. Na siapa arei sallona na nabuntulukmo anrong 1 gurunna awallia i lalang ri tanngana monconga . Nakanamo , "O Supu , apa nukunjungi." Nakanamo , "Ikattemi karaeng kunjung mae kuboya. Na kunitakakderammo ri karaengku na kubuntulukmakik, kisaremak barakkak." Nakanamo Yaji du! Bustani , "O anakku Yusupu, apa pole la nupalak ri Gannakmi 'ntu kapanritannu ." Nakanamo Tuanta , "Manna kammamamo kibarakkakijak ia." Nakanamo , "Akngangamako na kubarrusukko." Na makngangamo Tuanta , na nituikmo bawana. Nakanamo · Yujidul Bustani, "O Supu, nakama,teammako antu Allah Taala siagaang nakbia <VJIJ...o apa-apa nuniakang ri pakmaiknu napasiburltulukmako Allah Taala. Kammaya todong kukellaiko mange amboyai karaenna awallia Abdulkadir Jaelani. Tujumi bilanganna allima pulo taung mateniia . Maknassa napasibuntukjako antu nasabak erokna Allah Taala. Napunna niak anu appaklingu-lingu nucini.l<, tambungko ri karaeng Allah Taala. Lekbaki akjamataemmi na nampa appalak kana Tuanta na 'klampa. Tasallo-salloi lampana napilarinna anjo monconga na jaimo anu makrupa-rupa nacinik. Na kakalumannyanganna Allah Taala siagaang kakoasanna , napunna ammuntuluk olok-olok mappakamallak nabukbuki seng selekna na nasoeang. Niakmo sekr e allo nadallekammi mon cong Jaelani. Napikkirikmi i lalang ri pakmaikna Tuanta angkana , i rat emi 'nne kutaeng karaengku Abdulkadir Jaelani. Apaji na makjappamo naik ri monconga . Battui naik , maccinikmi sekre ballak ipappak bentenna nalimpo-limpo lamung-lamung sangkak rupanna . Na makjappamo mange anjo ri ballaka . Battui mange narapikammi karaenna awallia Abdulkadir Jaelani. Sitabang tongi assambayanna , na mammentemmo Tuanta ammantang ri bokona . Lekbaki assambayang akbar isallammi. Nacinikmi Tuanta . Na makbarisallammo Tuanta ri Sehe Abdulkadir Jaelani . Na nipiwalimo barisallanna angkana , "Waalaikumu ssalam, o Yusupu apa nukunjungi nuniak battu mae anrinni ri nakke." Appiwalimi angkana, "lkatt emi 'nne kukunjungi . Erokak kiatai na kisareak barakkak." Nakahamo Abdulkadir Ja elani, "Kukan a battum ako ri Imam appaka siagaang ri awalli patampuloa siagaang ri anrong gurunna awallia niar enga Yajidul Bustani." Nakanamo Tuanta, "Maknassa battumak kar aeng, iaka taharusai nyawaku punn a mae ri katt e." Apaji na nakanamo Abd ulkadir Jaelani , "O Supu bajikmi , ammantammako ri nakke na kuparekko anak ri Iino ri aherak ." Na mamm antammo Tuanta. Narapiki awattu manngaribi , nakanamo Sehe Abdulkadir Jaelani , "O Supu , maemako angalle jeknek sambayang ri kollanga ." Napikkirikmi ri pakmaikna Tuanta angkana , "Kere kuta eng tujunna kollan ga natena anne kucinik." Na 'ssailemo ri kanang ri kairi na tena apa-apa nacinik. Na anjo Tuant a lompoangangi mallakna akku - taknang . Apaji na iamamo nisar eangi ri karaeng Allah Taala , ampakakdangi matanna na tapakkorok maka niak sitannga jan g sallona na nampa napaillak matanna . Na kakoasanna Allah Taala niak tommami kollanga nadallekang masarro mabajikmam o parek-parekna , ma tangkasak j eknekna . Apaji na ma nga lie mo jeknek sambayang Tuanta na mangemo assambay ang ia rua.
Lekbaki assambayang niakmo kakdok tattala ri bokona. Na makkakdokmo Tuanta siagaang Sehe Abdulkadir Jaelani. Nakanamo Sehe Abdulkadir, "O Supu , akkakdokmako." Na makkakdokmo pirassoang are , na nampamo ammonok na tena tommo anjo pakkakdokanga. Apaji na narapiki barikbasak, nakanamo Abdulkadir Jaelani , "O Supu, apparurumako kinaung anjala jukuk ri bangkenna monconga natappasaka bombang. Na anjo moncong Jaelani nabarai kayu assulapak appak tammuliling annang rappa bellana i pantara nna monconga. Naia lantanna baraya sangge kallong panaikna , sangge bongga panaunna. Na anjo sabakna na nibara kamma lanri Tuanta erok nipicinikiang kalompoanna Allah Taala. Apaji na patampulo banngi aklampa Tuanta naung ampinawangi anrong gurunna . Naia battunamo naung i lalanganna baraya, nakanamo karaenna awallia, "O Supu allesai anjo karanjeng pammoneang jukuka ." Nakanamo , "lok karaeng." Na tena a pa-a pa nacinik . Apaji na nasarakkammo i lalang ri atinna karanjenga na nagappamo natakgalak sambikna karanjenga . Nampami napaillak matanna na nabintimmo karanjenga. Na akjappamo amminawa ng ri bokona anrong gurunna. Na anjo karaenna awallia nabuammi jalana. Na takrapik tommo mange Tuanta . Nakanamo anrong gurunna , "O Supu , naungko mae ri jekneka na nupassekre bangkenna jalaya naik mae na kube sok todong . Nalanngerekik Tuanta kananna anrong gurunna, iami na naummo . Na anjo Tuanta nakapangi ambawa jekneka. Battui naung tanassengai nakana-kana lantanna jekneka tamakamakai nasakring dinginna. Nakanamo anrong gurunna , "O Supu , pasalai bangkenna jalaya barang tassangkalaki ri batua na battalak pappisakringingku amb esoki." Nakanamo pakmaikna Tuan ta , "Antei kamma na kupasala ka tamaka-makai anne lantanna. Na makkandammo Tuanta na nasarakkang tassala na nampa napaillak matanna . Na makkiokmo ungkana , "Kibesokmi jalaya karaeng." Nabesok tommi jalaya naik na mamminawammo naik . Battui naik ri biring kassika na tamaka-kamamo jaina jukuk nagappa. Nakanamo anrong gurunna, "Pantamami ri karanjeng jukuka o Supu." Na napantamamo anjo jukuka na tallung kayuja napantama na rassimo karanjenn a. Na makjappamo Tuanta naik ri bangkenna moncong Jaelani la mange angalle kale-kaleleng naparek pattokdok jukuk. Niciniki ri anrong gurunna , nakanamo , "O Supu la kereko 'ntu mae." Nakanamo , "La mangeak angalle keleleng ." Nakanamo anrong gurunna, "Na nuapai kalelenga . Punna tanaalleamo karanjennu lappasammami mange. Ka manna antu nulappasang ikatteji patanna ka lekbak ikatte na papakniakang Allah Taala." Nakanamo pakmaikna Tuanta, "Darai seng anne jukuka ka lekbak nigappami na • nilappasang." Mingka masarro maniallaki na tumpak kananna anrong gurunna. Apaji na nalappasang ngasemmo anjo jukuka . Lekbaki ammonokrni anjala na 'mmaliammo mange ri ballakna . Nakanamo anrong gurunna, "Mangemako tunui antu jukuknu na nukakdokang." Nakanamo pakmaikna Tuanta , "Antei kamma kutunu katena pepek." Nakanamo anrong gurunna, "Akjappamako o Supu mange angalle pepek." Nakanamo pakmaikna , "Keremak anne mae angalle pepek ." Na makjappamo ri banngi kallanngang rapaka. Bella-bellai lampana na mammuntulukmo sekre tau toa dudu attuik pepek . . Assailei tau toaya nacinikmi Tuanta , nakanamo , " O Supu, la kereko antu mae cucu apa nuboya." Appiwalimi Tuanta a.ngkana , "O toak , erokak appalak pepek , kabattuak anjala siagaang karaengku iami 'njo kuerok ri pepek , kisare sadak pepetta." Nakanamo tau toaya, "Tamakkulleai kupassareang pepekku punna tanuballia ." Nakanamo Tuan ta, "Apamo la kupaballi ka tena ri nakke passanngalinna punna erokkik angalle selek, ka iaji 'nne niak rinakke. " Nakanamo tau toaya , "Tabiasak angalle anggak selek." Nakanamo Tuanta , "Apaji paleng erok kialle." Nakanamo tau toaya , "Matannupa erok kualle leserekna ." Nalanngereki kananna tau toaya , nakoccikmi liserek matanna ri kairi na nasareang tau toaya. Nakanamo tau toaya , "Taeroka ansareangko pepekku punna soalija liserek matannu sareangak. Pimbalipa liserek matannu kunampa erok assareangko pepekku." Apaji na nakoccik seng liserek matanna ri kananga na natanroiang tau toaya. Na ten amo pimbali matanna. Na nisaremo pepek ri tau toaya . Na akjappamo ammaliang mange ri empoanna anrong gurunna. Na battupa mange na 'mmaliammo pole anjo tau toaya kalanrinna anrong gurunna tonji ampakrupa tau toai kalenna. Apaji na anne Tuanta battu namo mangeri empoanna narapikammi Abdulkadir Jaelani. ri anrong gurunna accerek ngaseng hiring matanna allakbangi rupanna assolong naung ri barambanna, nakanamo anrong gurunna, "Angapako antu o Supu na sannging cerak ri rupannu nabuta pole matannu." Nakanamo Tuanta, "Anjo kubuta karaeng ka niak sekre tau toa kubattui i lal11ng ri romanga attuik pepek. Na ku 'ppalak pepekna na nakana ri nakke , taerokak ansareko pepekku punna tanubalJia. Na erok kusareang selekku k upaballi na taeroka. Liserek matangkuji napalak. Iami 'njo na kukoccikmo assuluk soali ri kairia na taeroka umpa nasare . Napalaki pole Jiserek matangku ri kananga. Jarimi kukoccik matangku pimbali na kusareang. Nampa tommak nasare pepekna. Kammami 'njo passabakanna karaeng na ku 'kkulle buta. Na nitakgalakmo ri among gurunna na nisapu-sapu na nakana , "Tau bole-bole tojengko paleng o Supu ri lino ri aherak, antamatojengko ri kasopianga siagaang ri kaawallianga. Ikau tommi anak gurungku akdongkok ri salanggangku , anrakkai abangku lanri tinggina kasopiannu. Ikau tommi napassekrei nikana Qutburrabbani tajallahullati sirruhu. OV'""' lr' u">-? v1 \ Na tenamo sallang anrapiki panngamaseanna karaeng Allah Taala ri kau siagaang nakapettainnu Rasulullahj sallallahu alaihi wa sallam. Lekbaki nakanamo anrong gurunna , "Allemi an tu jukuknu na nutunu numange akkakdok." Lekbaki akkakdok nikiokmi ri among gurunna . Nakanamo , "O Supu , punna sallang ambangungko tinro ri subua, punna lekbakko jeknek sambayang nu lekbakmo bang, nu erokmo assalli, pappadangi ri nukanana Allahu Akbar na nupakakdang matannu ." Nakanamo pakmaikna Tuanta, "Apamo la kupakakdang ka tena liserek matangku ." Nakana seng among gurunna , "Punna lekbakmo nuruntung taRbiratul ihrannu, paillakmi matannu." Nakana seng pakmaikna, "Apamo ka kupaillak ka tamaccinikak." Lekbaki narapikmi awattu subu . Ambangummi Tuanta angalle jeknek sambayang , na nampamo mange bang , na nainpa kamak , nampa assalli . Ia lappasakna nakanang ush,alli 9ka'ataini lillahi ta'ala allahu akbar, y \ Jekbak naruntung takbiratul ihranna, nasarakkammi kalenna ammillak. Na kakoasanna karaeng Allah Taala , ia ammillak niak tommi liserek matanna pimbali-bali. Na marannu dudumo palqnaikna Tuanta lanri niaknamo nasakring sipak kalakbiranna karaenna. Apaji na napakgannakmo sambayanna nampa ammaca puji-pujiang na nampa tapakkorok appalak doang ri karaeng Allah Taala na nampa napappalakdoangang ngaseng tong sikamma ummakna nakbi Muhammad mangemi akjamataeng anrong gurunnA appalak popporok na nakana, "O pangulungku kikamaseammak na kisaremak barakkak ." Nakanamo anrong gurunna, "Antu pangassengannu siagaang pannyekreannu o Supu tanakasalibanrangami batang kalennu . Accinik tommako ri karaennu satunggu-tunggu na ri allo kiamaka , iaka kutambaiangko ." Apaji na niajarimo sanggenna kasangkakanna pangassenganga ri sikamma awallia siagaang pangassenganna sehea.
Lekbaki niajari , nakanamo anrong gurunna ri Tuanta , "O Supu , iami 'njo kupauangko , sikamma awallia siagaang tupanritaya tenamo kuasseng matinggiang na ikau. Tena tommo malakbirang na ikau , Ikau tQmmi antu kaminang annyeppek ri Rasulullahi
l\....l.s:a.Jl1 Kupauangko anjo anak gurungku nga\eng sikamma awallia , panrapiknami punna akdongkok ri tompok bangkengku sanggenna arekaji kulantukku . Na ikau 0 Supu , akdongkokko ri salanggangku pimbali anrakkai ulungku . Minangka iapa na sukkuk kasopiannu , kukellaiko mange amboyai kuburukna Rasulullahi Lekbaki niajari Tuanta, pirangado arei saliona na mappalak kanamo ri anrong gurunna. Na mammal iammo pole mange ri Makka . Tasiapa tongangai sallona napilarinna moncong Jaelani na manrapikmo mange ri paksaranganga ri Makka .
Naia gannaknamo tuju allo battuna ri Makka apparurumi I Tuan ta la mange assiara ri kuburukna nakbia Na naasseng ngasemmo sikamma tau naika hakji angkana Tuanta la mange assiara ri kuburukna nakbia. Apaji na lekbakna akbarajamak aklampani Tuanta mange anngunjungi. Na mamminawang ngasemmo sikamma Araka , Jawia . Majaimi rupanna jinisik ampinawangi Tuanta ri bokona. Pirambilangang arei. Niak sampulo allo akjappa na 'mmoterek. Niak sialloji niak ruangalloji akjappa na 'mmoterek pole mange ri Makka. Na pirangallo areji' napilarinna pakrasanganga· ri Makka 'ssailemo Tuanta mange ri bokona , ruamami tau nacinik . Sita u baine sitau burakne tuli ampinawangi bokona Tuanta. Na anjo bainea baine saleh. Na anjo buraknea, burakne awalli. Pirangallo arei aklalang tallu-tallu na mammuntulukmo sekre pokok kayu , tamaka-makai timungang siagaang lompona, akrampailg lekokna. Na sengkamo Tuanta mange ri pokok kayua anjo . Ni ciniki ri anjo tau ruaya sengk(!. tommi mange ammempo ri sakrinna Tuanta. Na sipammempoammo ia tallu. Tuant a, 0 tau burakne siagaang tau baine , punna sallang para aklampakik , bajikkik sisaklak-saklak na kipara mange amboyai kuburukna nakkbia .J), ....:J.- Na punna sallang inakke nisareang ri karaeng Allah Taala ambuntuluki , inakke tosseng ampailalangko . Na punna ikau riolo ambuntuluk i ikau tosseng ampailalangak. Na anjo tau ruaya akjappami. Na anne Tuanta ammantang iji anjoreng tapakkorok. Na sikalikalinna napaillak matanna Tuanta na 'ssaile mange ri boko , kokbann a mami nakbia napammanjengi. Ammentemmi Tuanta akjappa mange amboyai timunganna kokbanga . Na nabuntulukmo timungang i pantarak dudua. Na anjo kokbanna nakbia tuju timunganna i pantarak dudua . Tuju tau nibuto angkammiki tassekre timungang. Na anjo Tuanta ammantammi ri timungang i pantarak dudua 21mmenteng kalibanngang , takkaluppa , kira-kira niak tallunjang sallona tena naas seng apa lanagaukang. Punna napaillak matanna takkaluppai seng . Kammami 'njo satunggutunggunna pun.na manngang seng ammenteng ammempoi seng tapakkorok angkaluppai kalenna. iakmo na i rateang bangkenna nasakring na ulunna i rawangang, tamatinro tamannganre . Na niak kira-kira patampulo antuju allonna na nampamo nisare ri kara eng Allah Taala pakkana. Nampa tommi angkana , "O bela pajaga timungang , akkutaknangak ri kau, kereko mae accinik gaja tuju ulunna tuju todong pajana." Nakanamo pakammikna, "Inakke akkutaknang riolo , "Apaka antu, Harakko , Jawiko ." Appiwalimi Tuanta angkana , " Jawiak ." Nakanamo pajaga timunganga, " Antu nupakkanaia tinang mallanngerak tinang mac40 cinik tongangak, barang timungang i lalanga niak nacinik. Na narapikmo . Nakutaknangi seng anjo annanga pajaga· timungang, kamma· ngasengi anjo kananna . Na alleammo narapik timungang maka tujuna. Na takbangkang nakaluppaimo anjo kana lekbaka napakkutaknangang ri pajaga timunganga. Na 'mmantammo tallungallo tallumbanngi ammenteng ri dallekanna timunga!'lg makatujua angkaluppai kalenna . . Narapippi makaappakna allo na nampamo naukrangi anjo kanaya lekbaka ·napakkutaknangang. Nampa tommi akkutaknang angkan_a, "O bela pajc;iga timungang, akkutaknangak ri kau , kereko mae accinik gaja Juju ulunna todong kalikbong pajana ." Nakanamo .Piljaga tilnunganga . "Harakko antu Jawiko." Appiwalimi Tuanta angkana , " Jawiak ." Nakanamo pajagana timunganga , "Kalibanngangak antu allanngereki pakkutaknannu ka tenang mallanngerak antu tenang maccinik tongangak barang i lalang mae niak. Iami 'njo na na- ·sungkemo pakkekbukna na mantamamo .i.!uanta. Battui antama ri kuburukna Rasulullahi ('-;J ._J...q , tapakkorokmi Tuanta andallekang ri Na tamaka-makamo jaina nacinik anu mappakamallak-mallak. Nacinik tommi niak sikayu ularak tamaka-makai lompona siagaang lakbuna angkokkoki kallonna Tuanta na tamakkana-kana , tapakkqrokji ampakabajik pandallekanna ri nakbia. Lappasaki anjo ularaka , ammumbai seng nagaya nacinik ansakngaki ulunna. Tena na makkana Tuanta , tapakkorokji naung. Lappasaki 'njo naciniki seng alipanga sikayu tamaka-makai lompona siagaang leklenna ansakngaki ulunna sanggenna salangganna. Ammakkanji Tuanta ampakab ajiki pandallekanna ri nakbia ..> . Leppasaki alipanga ammumbai seng sikaju patikala tamaka -makai lompona battu ansipiki ayakna Tuanta. Na ribokoanna majai dudumi pole anu pakamallak-mallak battu ancobai Tuanta na tena salibanrama nyawana. Na nikamaseammo ri karaeng Allah Taala siagaang lami tulus4na nyawana erok angagangi sicinik nakbia ri lino tulusuk mange ri aherak . Tuan ta , "Kammami 'njo niakku karaeng ri katte ." nakbia , "O Supu, battumako ri Imam appaka siagaang ri awalli patampuloa siagaang ri among gurunna awallia Yajidul
Bustani, siagaang awallia Syekh Abdulkadir Jaelani , alleangko takrapik mae ri nakke . Na apamo la kupauangko, apatommo la kuajariangko. Kukana gannakmi 'ntu kasopiannu siagaang kaawallianna , ikau tommi nikana 'tusalama ri lino ri aherak' . lamami kupauangko siagaang kuajariangko, nikanaya tumangasseng siagaang nikanaya kabanngakang, siagaang kalibanngang. Na inakkemo angkana-kanangangko o Supu. Ka kammaji na riiak ija nikana nakbi nipakjari ri Allah Taala , ikaumi 'ntu akkulle nikana nakbi. Mingka tamakkulle sikali-kaliami. Apaji na kuaremmako Qutuburrabbani wal arifinassamdani. kuaremmanoko tusalamaka ri lino ri aherak. Mingka kuk'ellaiko pole o Supu mange anngunjungi ri Qasmussirri sibilangammi assagantujupulo taung matenna. Niaki antu i rate ri ulunna binangaya ri Buke Kapu 0 \; J<..X Nubuntulukjia 'ntu sallang. ,
Na akjamataemmo Tuanta siagaang nakbia na 'ppalak kana . Na makjappamo assuluk Tuanta. Narapiki timunganga assailemi ,Tuanta mae ri boko . Tenami nacinik nakbia na makjappamo assuluk i pantaranna timungang uru-urunaya , na tena niak sitau pajaga pakkekbuka anciniki Tuanta. Na sanggenna anjo Habasia jagaya kalibanngang ngasengi anciniki. Nakana seng pakmaikna , anne Jawia tau nikapettai tojeng ri Allah Taala. Na makjappamo Tuanta tulusuk naik ampitujui ulunna binangaya ri Buke Kapu . Pirangallo arei akjappa nabuntulukmi empoanna Qasnaussirri , narakakmi akak kayu sanggenna epana. Limann.amami ammeto-meto nikawiwiangi ri anak gurunna patampulo. Naia battuna mange Tuanta ammentemmi kalibanngang anciniki kira-kira rakga sijang sallona tamakkana. Nakanamo Qasmussirri, "O Supu maeko ammempo. Apa nukunjungi." Nakanamo Tuanta , "Ika ttemami anne kukunjungi , erokak kisare barakkak ." Nakanamo, "O Supu , barakkak apa 1\. kusareangko kukana battumako sininik nakbia ka taenamo antu akkulle ampilaloi. lami 'ntu kipinawang ri lino ri aherak ." Nakanamo Tuanta , "Naku battu mae ri katte panngellainnaji Rasulullahi q__.\j' ._;....o Nakanamo
Wasmussirri, "O Supu erokjako ampinawangi kanangku." Appi42 walimi Tuanta angkana, "Kuhallalangi batang kalengku kanri pangerokanna karaengku." Nakanamo Qasmussirri, "O Supu. antu binangaya kukellai nulampai. Teako ainmari-mari punna tanurapika ulunna." Apaji na nalanngerekna kananna anrong gurunna, appalak kanami , na · akjappamo naung ri tanngana binangaya. Naia lantanna jekneka sangge kallong panaikna sangge kulantuk panaunna. Niak tommo na 'klange. Na patampulo allo patampulo banngi aklalang ri binangaya na nampa naripik ulunna anjo binangaya. Naia rupanna jekjeka ri binangaya kammai jeknek kasumba, ejana. Naia kanyameanna tallunrupai. Uru-uruna teknei , makaruana dingingi, maka talluna minnyaki naltikmuk kanyameanna. Na anjo Tuanta tenang niaka na niak sekre awattu na niak simpung pakmaikna ia areka nasusa pa.kmaikna , sannginji anrannuanga ri pammopporok panngamaseanna karaeng Allah Taala. Na punna narapik . aw.attu passambayangang naiki seng ri bontoa allaparaki musallana na massambayang. Lekbaki naungi seng ri binangaya aklalang , kammami 'njo gaukna Tuanta.
Na niakmo sekre allo ri allonna Jumaka na naik ri bontoa erok assambayang asarak. Naia erok naruntung takbiratul ihranna takbangkang niakmami ibilisi r -.....J._, ) erok ampaklingulingui Tuan ta. Na takbangkang niat( tomm.amo aklaherek nakbi Yusupu antunrungi musalla ibilisi na nakana , "O ibilisi, tea memangko paklingu-lingui gonangku Yusupu. Tanuassengai angkana iami 'ntu tusafamaka ri lino ri aherak. Na punna erokko ampakabeleng-belengi maknassa aklulu auko.
Naia narapiknamo Tuanta ulunna binangaya, battu i ratei seng jekneka akloklorok sarro dudu. Na tassiposo-posomo Tuanta nasimbungi jeknek rupanna . Na makkarak-karakmo naik Tuanta attakgalak ri katintinna batu layaya. Apaji na patampulo allo patampulo banngi sallona akkarak-karak naik na tanarapikapa tompokna monconga. anjo. Na puppusukmo kanuku bangkenna kanuku limanna . Naiamamo nisareangi ri Allah Taala tapakkoroka na mappalak ri Allah Taala na nasarakkammo kalenna i rate ri tompokna monconga. Na sikali-kalinna napaillak matanna Tuanta i ratearnmami ri ulunna binangaya . Na anjo jekneka battu i rawai seng aklimbuak naik. Na tenamo na naassengi kalenna Tuanta.
Apaji na mattakgalakmamo ri panngapektainna karaeng Allah T,acµa 111a napakakdang mata1;ma, na nakana, "La haula wa la kuw-- wa ta illa billahi." 4\J) "Y \ o )) ,_, J J!> Na nam pamo nabuang ttlmng kalenna angkaluppai kalenna . Pangallenamami Allah Taala. Tena na 'ngukrangi kira-kira sijang sallona , na nampamo nasakring ringang kalenn a. Ammumbami naik. Na erok kalompoanna karaeng Allah Taala, naciniki kalenna i lalang ri suruga . Kalenna pokok kayua alloyoki mange Tuanta akkiok angkana , · "O Supu tau salamaka ri lino ri aherak , kakdok laloak barang kamma tonjak ikau salamakku. Na sicinikmo nftkbia _Ji suruga ri allonna Jumaka. Na nakana "O Sup:u, kukellaimako ammali ang ri lino, ka antu ikau majai jarinu ri solobianu . Appiwalimi Tuanta angkana , "Ya Rasulullahi, "Jami 'ntu gauka kupandallekangang ri katte karaeng. Ka iaji kumappilajarak iaji 'nne empoang a kuminasai." Nakanamo nakbia , "Tojengi 'ntu kanannu , iaka ammaliansamako riolo mange ri lino ka takkulle sikali-kaliako tanakakdok tarawang ka inakke lagi nikana nakbi Muhammad kunakakdokja pattarawangang ala ikaumamo seng. Na anne empoang lekbaka naempoi inakkepa ampaknganroangko ri Allah Taala maknassa bone surugako anttt" Nakanamo Tuanta , "Ya Rasulullahi, ikattemo karaeng angkamaseangak , antei seng kamma kubone surugamo 'nne nakikellaiak seng ammaliang ri lino." Nakanamo nakbia , "O Supu , anteko kamma nuerok na anu lekbak janji ri karaennu. Ka antu ikau niak ri buku dongkoknu rua anak burakne , iami 'njo nijanjiangko panrita , ia tommi appasalamak i rawangang anginna Makka . Na punna tea tojengko ampilanngeri kanangku niak antu sallang bala antabako. " Na makkiokmo Rasulullahi angkana , "O pakammikna naraka , sungke sai timunganna naraka manna kammaja sokbolok jarung." Nalanngereki malaekaka kananna nakbia, na nasungkemo pakkekbukna kira-kira kamma kalikbonna jarunga, na massulukmo umbunna naraka masarro dudu massing-massing angiriki Tuanta . Na tapakkorokmo lanri tamakkullena natarangga bottoka , nasangkak rupa bottokna. Allah Taalaji angassengi. Na makkiokmo Tuanta angkana, "Ya Rasulullahi, erokmak
karaeng ammaliang mange ri lino ." Nakanamo nakbia , "Bajik44 mi, kontumi antu naraka." Na nitongkokmo. Nampa tommi napaillak matanna Tuant! na mappalak poporok ri nakbia '. ,A--iJ na nakana , " O ikau.Lngaseng kekhang ummakna nakbi Muhammad pappalak popporang laloi ri karaeng Allah Taala nute lalo nairiki anginna naraha . Ka tenamo paleng sangkodina naraka. Na antemamo kamma pakrisikna tau natabaya passessa· naraka. Ka inakke anginnaji antabak tagannakai sijang silacak pangajaiji na kupaknganroannja . . Nipammopporang laloi atinna sikamma tumatappaka na nipisalaiang anjo gauka. Ka anginnaja 'njo naraka na taniassenga nikana-kana kodina pappisakringia . Na ant emamo kamma tunatabaya sessana · naraka . Lekbaki nakanamo nakbia , "O Supu, aktakgalakko ri jumbaku na kupamangeko ri lino. " Na matakgalakmo ri jumbana nakbia na nakana nakbia , "O Supu , punna akjappako pakakdang i matannu. Teako paillaki , ka punna ammillakko tukgurukko ." Na makjappamo nakbia , na 'mminawammo Tuanta . Na pinruang areji pintallung areji akdakka natakkaluppamo Tuanta ri pappasanna nakbia . Na ta,.kbangkang napaillakmamo matanna Tuanta . Na tukgurukmo naung ri parang Mahasara lammasak ri alimbukbuk sangge bonggaya . Na tenamo nakbia nacinik . Na 'kkiok lakbumo Tuanta angkarra, "Ya Rasulullahi , alleak karaeng. " Na niak sijang sallona na nampamo niak nakbia angkana , " Kupasang memangko angkana teako ammillaki. lami 'ntu erok nucinik." Na mappalak popporokmo ri nakbia Tuanta . Nakanamo nakbia , "Takgalak jarreki jumbaku kukanapa ammillako nu 'mmillak." Na makjappamo nakbia. Pinruang areji pintallung areji akdakka allanngereki sakra Tuan ta angkana , "O Supu , paillakmi matannu." Napaillakmi matanna Tuan t a. Taena tommi nakbia macinl.k. Na kakoasanna Allah Taala narapikangi Jumaka ri Makka . Apaji na naikmo imang Tuanta, na mamminawang ngaserpmo maamumang bon ena Lekbaki assambayang appau-paumi Tuanta sabak akkutaknanna ngaseng sikamma hukumaya , tupanritaya, ri sikamma nacinika Tuan ta siagaang nalanngereka . Nakana-kanammi panggaukanga ri suruga , kammaya maligea, ballaka , rappo-rappo kayua ,
binangaya, siagaang bajikna ngaseng bone surugaya . Nisarei kasala45 makang ri lino na nibalasak tekne ri suruga. Na rannu ngasemmo pakmaikna taua allanngereki. Na napauseng gauka ri naraka. Nakana Tuanta, "O keknang tualaloko ri imanga, na sabole-bolenu anpakalompoi anggaukangi napassuroanga Allah Taala na nuliliang sikamma napappisangkanga, na nupinawang sunnakna nakbia 4..J11 ka taenamo kodi sangkodina nairika anginna naraka, rnr antemamo, kamma pakrisikna tau natabaya sessana naraka Lekbaki ammaliammi Tuanta mange ri barung-barunna.
Na nataklannge rang ngasemmo sikamma bonena butta lompoa kaawallianna Tuanta siagaang kasopianna. Leleang kurummi ri Makka, ri Madina , ri Rong ia ngaseng rangkakna butta lompoa, ri maraengannaya pole.
Na nalanngerekmo Sehe Masaong (' kawalliann a siagaang kaso pianna Tuanta. Na niakmo sekre allo na napassekre ngaseng anak gurunn a Sehe Masaong , na nakana ri anak gurunna , "Bajikkik mange anngunjungi ri Yusupu ka nikanakana i anne kapanritanna siagaang kaawallianna. Na antemamo kamma kiakkulle nasauruk ka ia Jawiji na ikatte sekreki saiek ." Apaji namangemo Sehe Masaong angkunjungi Tuanta , niak patampulo sipakrurungang. Naia battuna mange Masaong, akbarisallammi angkana, e\;.. \( J ...:> 0 Sehe Yusupu. Nibalimi ri Tuanta angkana, t_ Na nampa sipakbicara Mangkasarak angka na , ' 0 Sehe Sehe Masaong maeko ammempo. Na anjo Sehe Masaong kalibanngan gi allanngereki kananna Tuanta sabak tanaasse nna basa Mangkasaraka . Nakanamo Sehe Masaong , "O Su pu anne kupanngunjungiang ri kau , erokak akkutaknang ri kau." Nakanamo Tuanta , " O Sehe Masaong , nasabak Allah Taala siagaang nakbia, akkutaknammako barang nakamaseanjak karaen g Allah Taala na inakke anjawaki pakkutaknannu." Nakanamo Sehe Masaong, "O Supu, antei kamma pannyekreannu d Allah Taala anne ri kamma -kamma Y,a, na nukana kalennu manny ekrea ng tojeng-tojeng." Nakanamo Tuanta, " O Sehe Masaong, punna antu nupakkutaknangang pilanngerimi kanangku na kupauangko. Anji nakukana mannyekreangak ri karaengku tojeng-tojenna anne ri kamma-kamma46 ya, inakke ampaka sekrei ruaya. Na kupakbaliang ruaya. Na kupammenteng i allakna ruaya. Kammani 'njo pangassengku kunikana mannyekreang tojeng-tojeng anne ri kamma-kammaya." Nalanngereki Sehe Masaong pakbalina Tuanta, na sukjukmo antakgalaki limanna Tuanta, na nampa pole akkutaknang angkana, "O Tuang , antetongi seng kamma pangassennu ri Allah Taala anne ri kamma-kammaya." Nakanamo Tuanta , "Ia pangassengku tojeng-tojeng o Masaong, pilanngeri na kupauangko. 'nne pangassengku ri Alfah Taala .anne ri kamma-kammaya kunikana mangasseng tojeng-tojeng. Takuassengai Allah Taala kamma inakke iareka na inakke kamma Allah Taala satunggu-tunggu sanggenna umurukna lino." Nalanngereki Sehe Masaong kananna Tuanta, nasukjukmo antakgalaki kulantukna Tuanta. Apaji na anjo sanggenna niaka ammempo anak gurunna ngaseng Sehe Masaong ri maraengannaya pole , turuk ngasengi ri kananna Tuanta .
Na siapa arei sallona niakna Tuanta battu ri suruga nam - pa tommi nalanngerek kar ebana Tuang Sehe Muhuyiddini c:.>.'. ..))\ tP ammantanga ri Hadramauti , kaawallianna Tuanta Yusupu . Na niakm o sekre allo na assekre ngaseng anak gurunna andallek ang , na nakamamo, "Antemi kamma kaawallianria Yusupu ka sekre bansa Jawiji. Maka nasaurukkik na ikatte sekrekik bansa Arak kisaiek. Mingka nanromi kamma kimange angagangi sicinik na kiasseng todong ." Apaji na napassamaturukimo napassekre ngaseng sikamma kara-karaenga ri Hadramauti, kammaya punggawaya , pangulu joaka , tupanritaya, niak ngasengi andallekang . Nakanamo Tuang Sehe Muhyiddini Tajulkabdi, "Anne kunjung kupauang ngamengko, bajikkik mange anngunjungi ri Sehe Yusupu . Na kutaklanngerang anne masahorok dudui kapanritanna siagaang kaawallianna. Iami 'njo kuerok mange angagangi sicinik." Appiwalimi kara-karaenga, punggawaya , tupanritaya angkana , "Bajik tojengkik karaeng mange ri pakrasanganga ri Makka '. " Apaji na massing apparuru ngasemmo . Gannaki paruruna akdongkok kappal akmi mange ri Makka. Tasiapai sallona simombalak na battumo mange ri pakrasanganga ri J udda . Na anne Tuanta sitabang tongi lekbakna assamb ayang lohorok .
Naniak ngaseng todong anak gurunna andallekang. Nakanamo ri anak gurunna, "Ia kupauangko, kukellaiko massing apparuru aklampa yange ambuntuh ·Selie Tajulkabdi '-:?" 't:,,'V 0:: £::?-' ka niaki anne karnma aklabu kappalakna ri Judda , ka iami 'njo cucunna Rasulullahi J ?UJ I <...:f.-ro Apaji na massing apparurumo sikamrha anak Tuanta . Niaki kira-kira sibilangang. Massing lekbaki paruruna tarangkakmi Tuant a aklampa. · Tasiapai sallona na battumo mange ri turunganga ri Judda . Na naummo akjappajappa Tuanta ri hiring kassika. Na niak tommo battu kappalakna Sehe Muhyiddini. Na nicinikmo ri Tuanta kappalakna Sehe Muhyidd ini. Na 'mmenteng ngasemmo ri biring kassika . Na asseng tommi Tuang Sehe Muhyiddini, na nakana, "Niakmi Yusupu i rat e ri hiring kassika." Apaji na napakjarimo pangassenganna Tuan g Sehe Muhyiddini na 'mmenteng ri birinna kappalaka amma ca doang. Na kalompoanna Allah Taala , niakmamo huaja siapa are jaina anjijiriki kalenna tulusuk naik ri hiring kassika . Na nacinikmo Tuanta anjo huaja ya. Nakanamo ri anak gurunna, "Mange ngasemmako na kinaung ri kappalakna karaenta cucunna Rasulullahi. Na akjappamo naung Tuanta attete ri huajaya . Na naummo anak gurunna, ruampuloji ampinawangi hokona . Naia hattuna naung ri hirinna kappalaka annakhalak ri tamherana kappalaka , akkiokmi Tuanta angkana, "O kapitanna kappalaka , lewai anne kappalaknu ·kl.! lanaik ak amhuntuli tunikaraengangku Sehe Muhyiddini cuc unna Rasulullahi." Na nakanamo kapitanga, "O Tuang, siapa todong hattalaknu ka tau cakdi-cakdijako na kale-kalennu tonja. Nakanamo Tuanta , "Bajikmi punna kamma antu pangassennu ri nakke." Na napadongkokmo hangkenna anngunjungi ri hirinna kappalaka. Na tattilimmo kappalak a. Na mallak ngasemmo sihatu kappalak. Na mappalak popporokmo kapitanga . Na liba tommo Tuang Sehe Muhyiddini mange antakgalaki limanna Tuan ta na nakana, "Maemakik karaeng ." Naka - namo Tuanta Salamaka , "Teako karaeng akkana kammai anjo. Na inakke nuasi, ka inakke angkaraengangko ri lino ri aherak." Nakanamo Sehe Muhyiddini. "Akk ulleji karaeng. Apa salana punn a ikatte kupakalompo ka ruai tallui passabakanna ri katte.
Uru-uruna nakbia angarengkik tusalamak." -Nakanamo Tuanta, "Kamma tojengi kanannu , ·iajia ikaumi 'nne kunjung kubuntuli kukellaimako anak tarangkak naik na kimange ri burung-burungku, ka nampak anne pirangallo are battuku kuerok apparuru mange ri Hadramauti , la mange ambuntulikik kiniakmo battu mae." Apaji na tamaka-makamo rannuku , bajikmakik apparuru. Apaji ila 'pparurumo Tuang Sehe Muhyiddini Tajulkabdi siagaang ngaseng todong anak gurunna. Na anne Tuanta Salamaka mangemi ammenteng ri birinna kappalaka ammaca doang. Na kalompoanna Allah Taala siagaang nakbia, baklalo nasesei kalenna jekneka kira-kira niak ruanrappa sangkarakna, kalotorok aklimbubuki tamparanga tulusuk naik ri biring kassika. Apa naciniki Sehe Muhyiddini naummi akjappa tulusuk naik nirurungang ri anak gurunna sitakgalak lima Tuanta Salamaka. Battui naik ri bontoa akkapukmi pole jekneka kamma ri batena. Apajj na para napappacinikammo kamoojijakanna ia · rua. Na makjappamo sipakrurungang ngaseng mange ri Makka . Tasiapai sallona battumi mange ri barung-barunna Tuanta. Apaji na nabuammo panrannuanna Sehe Muhyiddini Tajulkabdi ri Tuanta Salamaka angkana , "Anne takrapikku mae ikattemami seng kuparek mangge kukaraengang ri lino ri aherak. Nakanamo Tuanta , "Bajikmi, ikau sikali inakke pissimpulo rannuku , sabak eroknu ammantang ri nakke. Kuanakammako ri lino ri aherak. Na mammantammo appilajarak siapa are bulanna Sehe Muhyiddini Tajulkabdi ammantang ri Tuanta Salamaka.
Na battumo naung ri rawangang anginna Araka kapanritanna Tuanta siagaang kaawallianna ri paksasanganga ri Dima. Nipau :i dallekanna karaenga ri Dima angkanaya, masahorok dudumi kapanritanna Tuanta Sehe Yusupu niakmi ri pakrasanganga ri Makka . Apaji na niakmo sekre banngi ri bannginna Jumaka nipisoknaimi solotanga ri Diina . Naciniki Tuanta Salamaka niak assambayang i lalang ri masigika angimangi sikamma tumassambayanga. Naia annyakrinnamo solotanga ri Dima ri wattu subua assambayammi. Natenarpo maraeng napariati ri wattu lekbaknamo assambayang passanngalinna Tuantamami Salamaka . Naia narapiknamo barikbasak, napassekre ngasemmi sikamma kara-karaenga ri Dima. "Jami 'njo kukiokang ngasengko ikau ngaseng , bajikko kalauk ri butta paraJJua ambuntuli Tuanta Salamaka na turung lalo naung mae ri pakrasanganga ri Dima." Nakanamo Tumakbicaraya ri Dima. "Ia bajik karaeng tumilalanna buttaya ri Dima kisuro angerang surak mange ri Tuanta. Barang kammai apa kinakamaseang." Apaji nasuro angukirikmo surak karaenga . Naiarno na pailalang surak angkanaya c.;.vo Sikamma pamrnujia ri Allah Taala, salawaka ri nakbia. Maknassa bate limanna Solo tang Dima naerang tumilalanna Dima siagaang suro nibateinna Dima . Ninanro laloji ri Allah Taala nabattu mange ri pakrasangang matangkasaka takdongko ri dallekang lakbirikna I Tuang Sehe Yusupu tau lekbak · nakajannangia kalakbirang · matangkasak siagaang kahoromakang tena salibanrana sabak Allah Taala . Tau nisalamakanga ri lino ri aherak. Na nipakmatu-matu laloji ri Allah Taala anne kana nisuro eranga lanri pamm uji siagaang pappakatinggi. Nakatekneang laloi I Tuang Sehe Yusupu , o ..>.,_,v ..> Naia ri bokoanna, ia kunjung kuparisurak kupalaki rellata · na kiringang-ringangi lalo batang kalenta, na kipaerok lalo pakmaitta kinanro naung mae angonjoki butta pangatainta ri Dima. Ia niak kuminasai ri anne anakku angkanaya, punna baine kuhallalangi na kusidakkaiang I Tuang Sehe Yusupu. Apaji na kukanro dudu tusalamaka naung mae.
Lekbaki suraka tarangkak tommi karaenga ri Dima ampasaniasai kappalakna. Naia saniasi kappalaka accinikmi allo mabajik siagaang awattu mabajika. Narapiki awattu nangaia solotan ga ri Dima, nasuromi simombalak anjo kappalaka. Na simombalakmo naik ri butta lompoa . Tasiapai sallona nisalamakammi ri karaeng Allah Taala na battumo kalauk ri butta Makka. Aklabumi ri turunganga ri Judda. Na 'pparurumo Tumilalanga ri Dima. Lekbaki parurunna akdongkok sikocimi naik ri Judda angerangi surakna karaenga. Na makjappamo mange ri pakrasanganga ri Makka. Na makkutaknammo ri tu Makkaya angkana, "Kere ballakna Tuanta Salamaka." Nakanamo _tu Makkay a, "Jami 'ntu akbiring i timboroka." Na rnakjappamo mange Tumilalanna Dima siagaang suroa angerangi surakna karaenga. Apaji na narapikammo Tuanta sitaban gi niakna sikamma hukumaya , tupanritaya assekre ngaseng siagaang Tuanta ri Hadramauti. Nakanamo Tuanta -Salamaka, "Tubattu riapako antu." Na mappiwalimo Turnilalang ri Dima angkana, "Bat tilak ri pangata-inta ri buttaya r[ Dima ." Na napappitanroammo anjo suraka mange ri Tuanta. Na nasungkemo Tuanta suraka na nampa nabaca, na nakana "Alhamdu lillahi
Allah Taala napuji karaenga ri Dima , nakbia napakalompo, inakke napassabaki." Na nampa pole nakana Tuanta lekbakna nabaca suraka , "O Suro , tamaka-makami 'ntu karaenga ri Dima pappakaiana siagaang pappakabuttina ri nakke nasabak Allah Taala siagaang nakbia. Naiajia ri nakke antu gauk kammaya lekbakmi kubuntuluk ri kananna karaeng ri Gowa ri nakke lanri anakna . Apaji na inakke memammo angkanangi anne kanaya lanri takupasiratann a kalengku ambaineangi anakna karaenga. Na antu ri kananna suraka , kara engku bajik kupasiratang cucunna tunikaraeng Rasulullahi, I Tuang Sehe , Muhyidditi.i Tajulkabdi. Ia kupasiratang dudu amaik ambaneangi anakna karaenga ri Dima, ka saieki na karaeng . Na takrnurimo I Tuang ri Hadramauti "b na nampa nabuakang matanna angkana , "Punna pangerol<anta karaeng, tena takupinawang , ka maamumangak i rowangang alimbukbuk palakbangkenta ." Nakanamo suroa, "Apa-apa kipangerokang iamo kupinawang na kupabattu ri karaengku ri Dima." Apaji na iamo nflpassamaturuki Tuanta siagaang halipa ya, tupanritaya ri kananna Tuanta. Nakanamo Tuanta ri Sehe Muhyiddini , "Bajikko apparuru anraik ri buttaya ri Dima, pirapiki hakjakna solotanga ri Dima . Ikau kuawakkelang ambaineangi anakna. Na ktikellaimako apparuru anne kamma-kamma . Apaji na 'pparurumo Sehe Muhyiddini : ekbaki apparuru nakanamo , "Tena anne jumbaku karaeng la kupaku akbunting." Nakanamo Tuanta Salamaka , "Punna iaja 'ntu teamako susa, aklampako mange inakkepa ansuro erangangko anraik . Ri sampulona angappak bulang sapparaka ri allonna Sannenga ri wattu asaraka nu niak aklabu ri labuanna Dima. Niak tommi 'ntu sallang jumbaya kusuro erang." Lekbaki akjamataemmi Tuanta na nampamo tarangkak naung ri kappalaka . Battui naung, simombalakmi kappalaka . Siapa arei sallona, battumi mange ri pakrasanganga ri Dima. Naia lekbak todong anjo .
awattu napakkanaya Tuanta Salamaka napaklabuang kappalaka ri labuanga ri Dima. Na niak tommo Jumbaya naerang anging turung naung ri kappalak ri dallekanna Tuanta Sehe Muhyiddini. Apaji na napakemo anjo jumbaya na 'pparuru buntimmo. Na anne karaenga ri Dima siagaang kara-karaenga ngaseng tarangkakini naung ri biring kassika ambuntuli Tuanta Sehe Muhyiddini. Ia naik tommi akdongkok ri sikoci. Battui naik ri biring kassika kalennami tumakbicaraya ri Dima antakgalaki limanna Tuanta Sehe Muhyiddini, angerangi naik ri bainenna. Apaji na tena anu kamrna suarakna anjo buntinga. Naia lekbaknamo bunting, ammantammi ri Dima Tuanta Sehe Muhyiddini Tajulkabdi. Iami 'njo na nikana tommo Tuanta ri Dima.
Naia Tuanta Salamaka ammantartnamo ri pakrasanganga ri Makka, niakmo sekre awattu naerok dudu angonjoki buttaya ri Rong. Apparurumi erok mange angagangi sicinik karaenga ri Rong. parurunna Tuanta akjappami. Na nampai ruangalio akjappa napilarinna pakrasanganga ri Makka, na niakmo nakbi Musa c_r c..j:> ampakjari tau toai kalenna angkana , "O tusalamak la kereko antu mae cucu ." Appiwalirni Tuanta angkana, "O toak , la mangeak sicinik karaenga ri Rong." Nakanamo tau toaya, "O Supu, erokjako ampilanngeri kanangku." Nakanamo Tuanta , "Kipaumi toak ." Nakanamo tau toaya , "Teako mangei ri Rong . Ka punna antu battuko mange ri Rong nu sicinik karaenga ri Rong, ia antu sallang mangai ri kau, ikau mangai ri ia. Teami 'ntu sallang pakmaiknu ampilari. Na antu ikau Supu tamakkulleako tanaung ri buttaya ri Bantang ka lanrinna anjorengko nasare jari Allah Taala." Nakanafuo Tuanta, "Antemi kamrna parek toak, ka erok dudu tongak angassengi pariasanna buttaya ri Rong." Nakanamo tau toaya , "O Supu , punna lanri kammanaja anjo, eroknuja angassengi, inakkemo angkana-kanangangko, ka antu ikau ia lekba nijanjiangako, takkulleai takjari karaeng jarinu." Nakanamo Tuanta Salamaka , "Kipauammak paleng toak, na kuasseng todong." Nakanamo tau toaya, "Anjo buttaya ri Roog tamaka-makai lompona pakrasangan\'k Lirnambilangangi sudagarak i pantaranna Kostanu c.> - .. i Tuniaka kappalakna niak tallu niak ai:ipak. Naia kotaya ri Ron_g sampuloi anrua rappa tinggina. Naia kapalakna kotaya patanrappai • tammuliling. N::iia k-araenga i lalang kota niak baeng-baeng bassi horosani. Tena rupa kayu , tanbagaji na bassi kalling na bulaeng mata. Na massing nibelo-belo intang jamarrok rakna mu tu manikkang baeduri siallak-allak yakok tuala marajanu . Naia suarakna taniassengai nikana-kana . Patampuloi masigik i lalang kota nipakbarajamaki ngaseng. Naparekmi kurang punna sisakbuja tau siallo sibatu masigi. Na anjo taua massing nipakagaji sampulo allima dinarak sibulang tassekre tau. Naia anak-anaka lalang kota tattuju nipagaji ngaseng lanri kakalumannyanganna ;i Rong. Na anfo karaenga sangkamma-kammai patampulo. Iaji na massing maraeng lanri niakna ammake makota kumala . Lanri niakna pole napake cincinna nakbi Sulaemanna
o \...0.--cf1 ri panjokjokna ri kananga. Kammaya todong niaki napake takkanna nakbi Adang. Na anjo takkanga sisakbu kamoojijijakanna . Punna la nipasambila apa-apa na niakang kamma tongi kajarianna ri wattunna nakbi Musa. Napasambilaji na nakana, Anjariko ringkasak . Na 'njarimo baklalo. Kammaya todong kamoojijakanna anjo takkanga , punna nakana juru koncina karaenga ri Rong, 'Tawa tallumi anne dinaraka , ambaniki kalakbusang ri dinarak. Iami 'njo na nilaparrimo anu kebok para i pantaranganna Kostantania (J Sagantuju bilanganna assampulo rappa tammulilmg luarakna. Na massulukmo karaenga ri Rong akdongkok ri jarang moncong bulona kammaijamarrok pakkilo-kilona. Na naerammo anjo takkanga. Na massulukmo nainroi na . nakekruk buttaya tammuliling i pantaranna anu kebok nilaparaka. Lekbaki nampami nasorokekkesek ruanrappa lantanna bulaengaseng. Na nikiokmo padekdeka. Akbilangangi tau nisuro andekdek dinarak. Na punna niak pallakbianna iami natawa-tawa padekdeka . Nipagaji pole tallumpulo dinarak si bulang. Lanri kammanami 'njo na nipile tukasiasia , lanrinna butta kalumannyang na panrita tunikarael}ganna buttaya. Na ribokoanna majai inji pole takupauang ngasengamako. 0 Supu , _manna lakbirik buttaya ri Rong , siagaang kamoojijakanna karaenga ri Rong , kukellaijako ammaliang mange ri Makka ." Lanri kammanamo 'njo nabajik panngasukmanna Tuanta Salamaka ri buttaya ri Rong. Apaji na makjamataemmo anjo tau toaya, taen·a tommi nicinik ri Tuanta. Ammaliang tommi Tuanta mange ri Makka tulusuk mae ri ballakna.
Na siapa areji sallona naassemmi Tuanta Salama angkanaya, anne karaenga ri Bantang akgauk-gauki. Ka niak anakna rua baine, toaya nikana Saripa \,9- Jf loloa nikana Hatija Apaji na anne Tuanta punna lekbak assambayang lohorok aklalangi mange ri Bantang . Naia bellana Bantang na Makka niak sombalang annang ·bulang nalari kappalak. Naia Tuanta aklalangi. Na punna akjappa ri Makka ri wattu lohoroka asaraki battumi mange ri Bantang. Kammami 'njo satunggu-t unggunn a nagaukang Tuanta Salamaka. Na· takbangkang niakmo sekre allo na massekre ngaseng pangeranga ri Bantang appak lotteng jangang siagaang solotanga ri Bantang nipayungi ubu-uburuk. Jami 'njo alloa na niak tommo Tuanta ri pakrasanganga ri Bantang. Na anjo pangeranga ri Bantang appakbattei jangang. Na niak tommo Tuanta arnmempo ri tambung kayua nilakl angi ri jangang-jangang guruda. Assailei 'nne solotanga nagappami nacinik Tuanta. Nakalibanngarnmo sik.amrna tau ancmikai Tuanta. Na nakanamo pangeranna Bantang, ;,O Tumilalang, mangeko buntuli anjo tuanga ka mara-maraeng dudui kucinik ., Ia areka na awalli ia areka na nakbi antu." NC!_ mangemo nibuntuli. Tabattuapi mange suroa na tenamo nacinik Tuanta. Apaji na 'mmaliammo mange ri pangeranna Bantang angkana , "Tenami karaeng . Inang awalli tojeng kutaeng." Apaji na nakanamo · pangeranga ri Bantang, kupasang ngasengko sanggenna punggawaya hulubalanga. Tikring niaka sallang anciniki , kukellaiko mange ambuntuli . Kammami 'njo kupasangang ngasengko." Na anne Tuanta niakmi pole ammaliang mange ri pakrasanganga ri Makka. Siapa arei sallona niakmo pole sekre allo ri allonna Sannenga na tamak a-maka suarakna saunga , lottenga. Na massekre ngasemmo ri Bantang . Na tikring niak tommo Tuanta Salamaka battu mange ammempo ri tarnbunna buloa , lekbaka naempoi rioloa nilaklangi ri gurudaya. Na nicinikmo ri pangeranga ri Bantang. Tenamo na 'kkana-kana Solotanga na naung ri kaderana na tulusuk mange ammenteng ri dallekanna Tuanta ampakatuna k.alenna. Nakanamo ;Tuanta,
"O pangerang, angapako antu." Nakanamo pangeranga ri Bantang, "Ikatte kukunjungi Erokak angkellaikik mange angonjoki barungbarungku ka lanrinna niak hakjakku lompo dudu, erokak jaga. Ka niak anjo anakku rua bain e. Iami 'njo erok kuarik. Na kuminasai dudukik niak." Nakanamo Tuanta, "Punna nakaerokannja kara eng Allah Taala siagaang nakbia niakja antu sallang." Nakanamo pangeranna Ban tang , "Ki pa uangak karaeng aren ta." Na napauammo angkana inakke nikana I Yusupu. Na sukjukmo pangeranga ri Bantang lanri nalanngerekna memang kareba kaawallianna siagaang kasopianna Tuanta Salamaka. Nakanamo pangeranga ri Tuanta, "Sallo memang tommakik kuminasai ikatte la kukaraengang." Apaji na nakanamo Tuanta, "O Solotanga ri Bantang , ammaliammako mange ri ballaknu, niakjak antu sallang punna narapikmo allo pakgaukannu ." Lekbaki tenami nacinik Tuanta. Na anne pangeranna Bantang ammaliammi mange ri empoanna. Battui mange ri kara-karaenga nakanamo ri Tumakbicarana Bantang siagaang ri kara-kara enga ngaseng angkana, " Nakamaseammak karaeng , Allah Taala siagaang nakbia J 4-.,f)\ LW lanri sicinikkumo Tuan ta Salamaka. 1<.aniak anjo anakku rua baine. Punna niakmamo mae ammantang ri pakrasanganga ri Bantang kusidakkaiangi anakku sitau, kalasekrenamo nakaeroki . Nakana pole pangeran ga ri Tumilalan ga ri Bantang , "Kukellai 'njo nupannangkasiang empoang na nutannangi pakkallik . Ka punna sallang narapik anne matanna gauka niaki 'ntu sallang ba ttu ." Apaji na nipannangkasiammo sekre ballak. Pirangallo arei narapikrni ma tanna gaukna ri Bantang . a taniassengamo nikana-kana suarakna. Na anne Tuanta Salamaka nipattannangi ammi empoang lanaempoia . Na mammentemmo kalenna ·pangeranga mange antayangi pabattuna Tuanta Salamaka. Sikali-kalinna niakmami amempo ri empoang nipatajangi. Na nicinikmo ri pan gera nga ri Bantang Tuant a. Malibami mange sukjuk pangeranga angagangi akjamataeng Tuanta Salamaka. Na kalibangammo iangas eng sikamma tau niaka anciniki kawallianna Tuanta. Apaji na 'ppakaramulamo tau a assikkirik . Nara piki sanggenna bellan a sikkirika niarikmi anakna pangeranga ri Bantang. Naia sikamma tupanritaya siagaang punggawa55 ya kara-karaenga ngaseng mangemi sukjuk ri Tuanta na nampa massing ammaliang mange ri ballakna. Na anne pangeranga ri Bantang mangemi natakgalak limanna Tuanta na nakana, "Kipakajai laloi pammopporotta i rawangan hadarak ·malakhurlttana ki 'mmantang Jalomo anrinni ri buttaya ri Bantang angajari Isilang sikamma amminawanga ngaseng. Ikatte memang tonji kukaeroki." Nakanamo Tuan ta , "O pangerang Bantang , Allah Taala antu nupuji nakhi Muhammad nupakalompo napattetei lanri inakke. Rannu diduak antu. Tamaka-makai 'ntu nukamaseangku. Kutµrung naung mae ri huttanu ri Bantang sahak erokkuja ampalakhangi pangassenganna Allah Taala, na napakalompo sareakna nakhia . y J._H? Nakanamo pangeranga, "O karaengku Tuanta Salamaka , anne sahak anrinnitamo ri huttaya ri Bantang , maknassa maamumang ngasengkik ri katte. Na kiamminawang ri lulung palakhangkenta." Nakanamo Tuanta Salamaka ri karaenga ri Ban tang , "Bajikmi." Apaji nakaleleammo karehana Tuanta ri tassekre-sekreang pakrasangang. Na anjo Tuanta Salamaka gaukna satunggu-tunggu tatassalai ri Makka akharajamak awattu-wattu . Accinik ngasengi tupanritaya ri Makka. Na siapa arei sallona anjo
Na anne pangeranga ri Bantang akmole-molemi mange andallekang ri Tuanta Salamaka . Apaji na 'mmantammo Tuanta ri Bantang . Na niakmo sekre allo na naung Tuanta akjappa-jappa ri hiring kassikna Bantang. Nacinikmi bombanga tattappasak i rat e dudu . Apaji na napappicinik am mo kamoojijakanna pangassenganna Tuanta , na ammonok mo naung jekneka niak kira-kira tuju rappa bellana. Na nampamo naginruk panjokjok hirinna jekneka na nakana , "Sanggennamako anne nakellai Allah Taala ." Na mammantammo bomhanga sanggennami 'njo napakkanaia Tuanta. Na makjappamo naik ri bontoa. Na alasiapa-siapa jaina tau ammenteng ri hiring kassika kammaya pangeranga , punggawaya , tumakhicaraya. Na kalibanngang ngasemmo anciniki Hanna Tuanta . Apaji na tamaka-makamo nipakalompona Tuanta ri taua ngaseng , na massing amrn.aliammo mange ri hallakna. Siapa arei sallona na niakmo sekre allo na napassekre ngaseng anjo pangeranga ri B<mtang sikamma tumakbicarana siaga?ing punggawaya pangulu joaka na nakana, "Antekamma nawa-nawannu ngase11g ri a1_1jo anakku. bajiki kipassidakkang ri Tuanta Salamaka sollanna naka saleorang nyawana. Kodiaka napilariji pakrasanganta punna takipakamma . Na punna kipasialle na niak anakna burakne barang niakmo kiparek paramata ri pakrasanganta." Iami 'njo napassamaturuki. Apaji na nakanamo pangeranga , "O tumakbicara butta , ikaumo anne ampareki gauka, na nupirapikiang Tuan ta." Apaji namangemo tumilalanga andallekang ri Tuanta. Battui mange nicinikmi ri Tuanta. Apaji na nikiokmo mae ammempo. Nakanamo Tuanta, "Apa antu nukunjungi." Appiwalimi tumilalanga angkana, "Kunjung maejak ri katte ." Sallo-salloi ammempo narapikmi napau kananna karaenga. Nakanamo Tuanta , "Iami 'njo kupauangko tumilalang , " Inakk e takkulleak anngunjungi kana ka lanrinna antu nikanaya ata ata tonji , na antu nikama ya karaeng , karaeng tonji. Passanngalinna punna kara enga anrannua ng ri nakke nanromi kamma ninawanawa bajik. Apa napassarean g Allah Taala ri atanna. Tenapa 'nne nakuciniki na taklalomo sukkurukku ri nakbia. Naiajia kere arepa allo nubattu mae nakuassaiangko antu gauka." Apaji na 'ppalak kanamo tumilalanga ri Tuanta. Battui mange ri pangeranna Bant'1ng, napaumi kananna Tuanta. Apaji na rannu dudumo pakmaikna kara enga.
Nipau ton gi seng anne Tuanta ri Rappang niarenga Abdulbasir \ ammantanga ri Makka , natayang pakmaikmi Tuanta Salamaka . Na niakmo sekre allo ri allonna Jumaka , na sirapakkammo Tuanta i lalang ri masigika ri Makka. Nakanamo Tuanta ri Rappang , "O karaengku tusalamaka, punna la naungkik i rawangang anging kipapinawang tongak. " Nakanamo Tuanta Salamaka , "Bajikmi. Iami 'nne erok kupasicinikang imang appaka siagaang halipa ya , lanri erokak appalak kana ka niak anjo hakjakna karaenga ri Bantang na anjo takupinawang ka iami 'njo narapik awattu napakkanaia pangulunta nakbia Muhammad Sallallahu alaihi wasallam ri nakke ri wattu i lalangku ri suruga." Apaji namangemo siagaang Tuan ta ri Rapp ang ri ha!ipaya. Battui mange sicinikmi ha!ipaya sirapakang ngaseng tommi imang appaka. Nakanamo Tuanta , "Erokak anne appalak kana ri katte ngaseng lanrinna akminasa dudu tongi karaenga ri Bantang kupammantangi pakrasanganna. Kukana barang iami 'ne roayakna napakkanaia nakbia ri nakke." Nakanamo halipaya siagaang imang appaka , "Ia kukana bajik tuang, tea lalako aklampai ampilari pakrasanganga ri Makka, ka ikatte tosseng kipirannuangiang ngaseng. Na punna lanri eroknaja karaenga ri ,Bantang tuang, manna ikatte kikarannuang tolijako." Nakanamo Tuanta, "Teai antu ri kammanna, inakke memang tong akniakangi angonjoki buttaya ri Bantang. Kammaya tompa pole taena massing maraenna ri nakke." Apaji na nakanamo imang appaka siagaang halipaya, "Tamakkulleai an tu kitumpak erokna i tuang." Lekbaki niak tommo kappalak erok simomnalak. Apaji na 'pparurumo Tuanta Salamaka siagaang Tuanta ri Rappang. Narapiki awattu lohorok antamami Tuanta assambayang ri masigika. Lekbaki assambayang nabaumi hajratul aswad. Na takbembemmo erok amminawang. Ni takgalakmi ri Tuanta. Nakanamo imang appaka, "O Sehe Yusupu , tea lalomako erangi aklampa. Naia. pammanakannu sanggenna tu Gowaya maknassa kutarimami kahakjianna sanggenna allo kiamaka , lanri kaawalliannu siagaang kasopiannu. Na tapakkorokmo Tuanta na 'mmaliammo hajratul aswadi mange ri batena. Pirangallo arei akdongkok rikappalakmi Tuanta siagaang Tuanta ri Rappang, Bt;1.ttui mange ri pakrasanganga ri Bantang Tuanta Salamaka, naummi nibuntuli. Apaji na makdongkok ri sikocimo naik ri bontoa. Battui naik mangemi pangeranga ri Bantang ai1tilkgalaki limanna Tuanta na nabau. Na sipakrurungammo naik ri ballaka. Lekbaki siapa arei sallona niakna Tuanta ri pakrasanganga ri Bantang , niakmo sekre allo na massekre ngasemmo naik ri ballakna karaenga ri Bantang , kammaya tumakbicaraya , tumilalanga, pangeranga, na niak tommo I Tuang Abdulbasir nisuro ri Tuanta Salamaka ambuntuli tumilalang. Na makjappamo mange nirurungang ri Abdulbasir. Battui mange nakanamo Tuanta Salamaka, "Anne kukiokangko bajikmi natarima mase-maseku karaenga na napanaika ri ballak." Nakanamo tumilalanga, "Bajikmi , na kupabattu riolo ri karaenga." Na 'ppalak kanamo tumilalanga mange ri karaenga. Battui mange napauammi karaenga ri Bantang kananna Tuanta. Nakanamo karaenga,
"Ammaliammako pole mange na nupauang Tuanta Salamaka angkana , rannu dudui . Accinik mami allo_ na kupaknikka ." Apaji na massaremo ·allo nangaia siagaang awattu napujia. Lekbaki apparurumi Tua nta , niparuru tommi anak na karaenga. Apaji na tamaka-makamo suarakna. Na anne Tuanta alasiapa -siapaji jaina saiek , tuang haji anrurung angi massing akbesok sikkirik. Niak pirampulo are tau annunrung rabana nicinik. Tamaka-makai suarakna nilann gerek bunyi -bunyianga natena tau nicinik passanngalinna panngamaseanna Allah Taala siagaang nakbia. Apaji na kalibanngammo taua iangas eng sikamma allanngerekai kabarakkakanna Tuanta Salam aka naik ri bainenna. Apaji na i ratemo ri ballakna karaenga aknikka. Na lanri kaawa llianna na anjo rasanna bau-baunga tanias sengai nikanakana baukna . Lekbaki nipaknikka antamami sicinik bain enna. Na ribokoanna taniserokanami gaukna nikanay a bunting beru. Na anjo nabaineanga Tuanta anakna karaenga ri Bantang toaya niareng Saripa.
Na taklann gerammi karaen ga ri Rong gaukna Tuanta Salamaka . App,ikatumi surak anraik ri karaenga ri Gowa.
Apaji na nakanamo kar aenga ri Gowa ri daenta sabannaraka Daeng Mallolong ang, siagaang ri karaenta Rappocini , "Kukellaik o kalauk amboyai Tuant a Salamaka nusiagang suro nibat einn a Gowa. Na punna battuko kalauk iamo 'nne kanangku pabattu ri Tl-'anta Salamaka angkanaya, sallangku ri kalakbiranna tusalamaka. Bajikmi angukrangi ripangattainna ri buttaya ri Gow a, "Bajikmakik anraik mae ambarakkaki na nup asallang tu Goway a, I . ka lanrinn a ikamb e anne ri buttaya ri Cowa , iapa · na nikana assami ka sallanganta punna Tuan ta angon joki buttana. " Gannaki kananna kara enga ri Daeng Kare Nyampa , nasabannaraka Daeng Mallolongang , siagaang suro nibateinna Go wa, iami na 'pparurumo akdongkok biseang na simombalak kalauk. Na siapa arei sallona battumi kalauk , aklabumi ri turunganga ri Bantang. Na naikmo suro nibateinna Gowa siagaang Daeng Kare Nyampa ma nge ri ballakna Tu anta. Nakanam o Tuanta , "O suro , inai nuagang." Nakanamo suroa , "Gu run naji Tuanta I Daeng Kare Nyampa siagaang sabannaraka Daeng Mallolongang nisuro rikaraen ga kalauk , ma'e ku agan.g." Na niak tommo naik ri ballaka I Daen g
Kare Nyampa, sabanna raka Daeng Mallolongang. Na massing mangemo akjama taeng Tuanta. Lekbaki nakanamo Tuanta , "Sallo dudumak nakkuk ri katte." Nakanamo I Daeng Kare Nyampa , "Tuanta sikali inakke pissampulo nakkukku." Nakanamo Tuanta ri Daeng Kare Nyampa, "Apa kikunjungi kiniak kalauk mae siagaang suroa ri buttaya ri Bantang." Appiwalimi suroa angkana, "Kupappalak popporong i ri kalakbiranna karaengku tusalamaka. Ia kunjung kupanngunjun giang ri katte karaeng kananna karaengku angkanaya bajikko kalauk ri Bantang pabattuinga sallangku ri Tuanta angkanaya, anne ikambe ri buttaya ri Gowa iapa na kikana gannaki kasallanganta purina niakmo Tuanta battu mae ampasallangi pangatainna ri buttaya ri Gowa." Naia nalannger ekna Tuanta kananna surae, takmurimi na nakana, Allah Taala napuji karaenga nakbia napakalompo sabak inakke. laka rannµ duduak antu allanngereki kana pappakatinggina ri kalenna siagaang ri pappakalakbirikna. Na anne inakke ammalianjak sallang ri buttana karaenga punna ilalammak ri kasopiangku / Na anne kamma tenapi ri nakke la 'ngonjokai butta passolongang cerakku. Naiajia takkulleai sallang takuonjo}\ punna nakellaija Allah Taala siagaang nakbia Na ribokoanna, anjo I Daeng Kare Nyampa, sabannaraka _Qaeng Mallolongang amma ntan gi ri Tuanta Salamaka. Siapa arei sallona ammantang nakanamo Tuanta ri Daeng Kare Nyampa , "Niak erok kupau ri katte bajiki kipassuroi anakna tumilalanga ri Bantang. Kaanjo tumilalanga ri Bantang sisarikbattangi karaenga ri Bantang." Nakanamo I Daeng Kare Nyampa , "Apa-apa erokna Tuanta iamo kupinawang . Alabajiki Tuan ta nasala nikanaya bajik." Nakanamo pole Tuanta , "Kammami 'njo punna erokjakik ampinawangi kanangku." Lekbaki nibodoimami kanaya, na akkalabinimo I Daeng Kare Nyampa siagaang anakna tumilalanga ri Bantang. Jami na sipaklagoammo Tuanta Salamaka I Daeng Kare Nyampa . Ka samposikaliji nabaineanga Tuanta Salamaka siagaang nabaineanga I Daeng Kare Nyampa.
Na siapa arei sallona anjo bainenna Tuanta tianammi . Narapiki
ganna bulanna ammanakmi ·bur akne. Jami niareng Sehe Muham60 mad / Naia gallarakna nikana Abdulkabir Arnmanaki pole baine. Jami niareng Siti liapipa <.Jt.-- Na siapa _arei sallona ammantang ri Bantang I Daeng Kare Nyampa , sipammantangang Tuanta Salamaka , na niakmo sekre allo na napau-pau I Daeng Kare Nyampa ri Tuanta Salamaka, anjo gaukna nikanaya mautul anbiai o..r Nakanamo l·Daeng Kare Nyampa, sabannaraka daepta Daeng Mallolongang , "Nakana ri nakke I Tuang Sehe ri Bantang , makrurung kanak karaenta Rappocinik ." Nakanamo Sehe Yusupu Tajulkhalwati, "Antu nil<\anaya mautul anbiai, kamateannaantu nakbia Nakanamo I Daeng Kare Nyampa ri Tuanta Salamaka , "Kipassamaturuki 'ntu karaenta Rappo cinik." Lekbaki tanipilakbusiami nipau karianna Tuant a ri Daeng Kare Nyampa sabannaraka Daeng Mallolongang ri anjo bicaranna mautul anbiai. Nanakanamo pole Tuanta ri Daeng Kare Nyampa , "Kupinramami arenta , kuaremmakik I Daeng ri Tasammeng. Naiajia kukellaimakik ammaliang anraik ri buttaya ri Gowa, kOdiaka natayangi tommakik karaenga ri Gowa. Bajikmakik apparuru anraik na kipabattuangak sallang pappakalompoku ri hadarak malakbirikna karaenga ri Gowa , na ikattemo ansaklakkangi tu Gowaya bajika siagang ampattasangi kodia , Iami '. njo Tuanta ri Rappang niarenga Abdulb asir
. \ kukellai nuerang anraik ri
karaenga ri Gowa na nupauang ·angkana, nne I Tuang nakellai Tuanta ampasallang ngasengkik ikatte tu gowaya. Sangkammami 'ntu kalengku." Apaji na nikiokmo ri Tuanta Tuan Abdulbasir . Nakanamo Tuanta Salamaka ri Tuang ri Rappang, "lkau kukellai anraik ampasallangi tu Gowaya nusiagang I Daeng ri Tasammeng sabannaraka daenta Daeng Mallolongang . Nakanamo Tuanta ri Rappang, "O karaengku, apamo la kuajariangi tu gowaya ka tena ri nakke." Nakanamo Tuanta Salamaka, "Pangangai bawanu ." Na makngangamo Tuanta ri Rappang na nipikrui bawana ri Tuanta Salamaka na nakana , "Anraikmako mange ri Gowa, apa-apa nuhakjakang nasareammako antu ktuaeng Allah Taala , nakamaseammako nakbita . sanggenna niaka ri pakmaiknu. Akparurlimako aklampa anraik siagaang I Daeng ri
Tasammeng anne kamma-kamma.
Apaji na pparurumo aklampa. Na anjo I Daeng ri Tasammeng naerang .tongi bainenna siagaang anakna ia rua . Sitau nikana Daenta Kare Bokdong sitau nikana Siti Hatija. Lekbaki na anjo I Daeng ri Tasammeng mangemi appalak kana ri tumilalanga ri Bantang angkana , "Anjo atanta erokak angerangi aklampa anraik ri buttaya ri Gowa, ka nakellaimak ammaliang Tuan ta anraik." Nakanamo tumilalanga ri Daeng ri Tasammeng, "Ante paleng kamma ka pangerokanna Tuanta Salamaka takkulle sikali-kaliai antu taniga ukan g." Na mangemo akjamataeng I Daeng ri Tasammeng ri tumilalanga ri Bantang ." Lekbaki mangemi pole ri Tuanta appalak kana na makjamata eng Tuanta Salamaka. Lekbaki aklampami na makdongkok ri biseang siagang suro nibateinna Gowa. Siapa arei sallona simombalak na battumo mange _ri Mangkasarak . Na nierammo ri Daeng ri Tasammeng Tuanta ri Rappang mange ri karaeng akkasiwiang.
Na anjo karaenga ri Gowa sitabangi i lalanna ri masigika akjumak. Na mangemo nikanakanangang karaenga, "O suro mangeko buntuli akrurung meman gko mae. " Apaji namangemo suroa ambuntuli. Na niakmo I Tuang ri Rappang ( mange ri masigika. Battui mange nicinikmi ri karaenga ri Gowa. Najempam mam! bawana na nakana pakmaikna, angapai na tau buta. Na mangemo ammempo ri dallekanna karaenga. Na nikutaknammo ri kara enga angkana , "O Sehe kukutaknangko, ante kamma lomponu nuniak ri Tuanta Salamaka ." Na sikali-kalinna anjokj omami na nakana, "Niantu anak-anak i pantaranna bataya mange angalle jeknek angerang timpo siagaang lau sekre baine sekre burakne, kammami 'njo lompoku." Nakanamo karaenga , "Anne tua nga tumara-maraeng anne. Antei kamma na 'ccinik tau butaya:, na i lalang bata mae, na anjo anak-anaka i pantarannai batay.a:; Assuromi karaenga assuluk angkioki anjo anak-anaka. Na nikiokmo anjo anak-anaka ri suroa, na naerang antama na napanaik ri langgaraka. Nakanamo Tuanta ri Rappang, "Kammami anjo lompoku kuniak amminawang ri Tuanta Salamaka." Nampami lompo pakmaikna karaenga. Nakanamo pole karaenga, " Ikaumi paleng nakellai Tuanta angajarakkik." Nakanamo
Tuanta ri Rappang, "Kammami 'njo kananna ri nakke ." Na 'mmonokmo siagaang karaenga na naik ri ballakna. Apaji na Seheta Abdulbasir uru ansungkei tarekakna Tuanta ri Rappang, battu ri Bantang. Iami 'njo napappakaramulai na terasak dudumo ri bicaranna kaisilanganga ri tu Gowaya. Napinra ngasengi gaukna tu Gowaya . Jai dudumi na harangang kammaya appakrappoa tana. Naharangang tommi appanaik panaungang . Naanyukang tommi anjaka, pantasaka , saleralnga. Nakatterek tommi bissua. Natunu ngaseng tommi saukanga. Tenamo niak to Gowa anggaukangi anjo kammaya. Naharangang ngasengi I Daeng ri Tasammeng anjo sikammaya. Na jaimo tu Gowa pakrisik pakmaikna tanagaukannamo biasana. Allayang . tommi bungung barania ri Tamalate.
Siapa arei sallona nataklanngerammi kalauk Tuanta Salamaka anjo parentana I Daeng ri Tasammeng terasak ri bicaranna kaisilanganga ri buttaya ri Gowa. Apaji na 'ppasammo Tuanta anraik mae ri buttay a ri Gowa ampappiassengangi angkanaya kamm·a toj engi 'ntu kananna I Daeng ri Tasammeng harang tojengi nigaukang antu gauk kammaya ngaseng. Apaji na taklalomo rannuna Tuanta Salamaka lanri terasakna I Daeng Tasammeng ri bicaranna agamaya . Natuli nipappalak doang ammo buttaya ri Gowa ri Tuanta Salamaka. Na pilak katambammi jarrekna tu Gowaya ri agamana , na naliliang sikamma napappisangkanga karaeng Allah Taala satunggu-tunggu.
Na ribokoanna anjo Tuanta Salamaka ammantanna ri Bantang siapa are sallona na takbangkang niakmo sekre allo , anjo pakrasanganga ri Bantang na nataba bala buttaya , sanggenna anu nikakdok-kakdoka sangkamma ngasengi racung pammengona . Kammaya salaka durianga , manggisika , pandanga , ri maraen gannaya pole ammengo ngasengi. Apaji na tamaka-makamo susana tumalompoa ri Bantang siagaang solotanga lanri kammana buttaya . Apaji na nakunjungimo mange tumalompoa ri Tuanta Salamaka angkana, "O tuang, anne kupangunjungiang ri kau tena maraeng kufannuang ampakabajiki buttaya ri Bantang punna taikaua. Lanri jai dudumi tua mate nabengo rappo-rappo kayu,
na manna jekneka paik ngaseng." Nakanamo Tuanta , "O tuma63 lompo, tappakmako ri karaeng Allah Taala siagaang ri nakbia f'.luhammad numamannuang ri nakke?" Na mammiomo tumalompoa . Nakanamo Tuanta, "Bajikmi. Ammukopa sallang punna ammonokak akjumak na kiakjappa-jappa siagaang naik ri ulunna binangaya." Apaji na 'ppalak kanamo tumalompoa na 'mmaliang mange ri ballakna . Narapiki ammuko lekbakna assambayang lohorok Tuanta niak tomihi battu solotanga ri Bantang. Jami nasirapakammo tallu-tallu tumalompoa . Na akjappamo ia tallu tulusuk naik ri ulunna binangaya ri Bantang. Na i ratemo napanaung bilang-bilanna Tuanta nanagaru naung jekneka. Lekbaki Tuanta, "Barakkakna solotanga siagaang tumalompoa ampalili balaya ." Na makdallek mangemo ri tumalompoa angkana , "Manna racung na nibajikang , bajikmi antu, insyaallah.
Apaji na sikamma rappo-rappo kayua bajik ngasemmi pole lami Tuanta nasabaki erok kalompoanna Allah Taala.
latommi 'njo awattua na nipagilimmo atinna tumalompoa masarro tappak erok antama Isilang. Jami na nipatobakmo ri Tuanta satunggu-tungguna. Na nisaremo sek.fe songkok-Madina ri Tuanta. Na nipasang bajik-bajikmo angkana , "Punna tikring niak battu Jeneral amparessai pakrasaoganga ri Bantang, teako takkaluppai ri songkuknu. Paipantarangi capionu, Modia nakasukmangi angkana antamako Isilang. Inakke nuturungang todong.
Tasiapa tongangai sallona antamana Isilang tumalompoa na niakmo sekre bulang , na niakmo battu Jenera} amparessai pakrasanganga ri Bantang. Naia niaknamo naikmi tumalompoa ambuntuli Jeneral. Na 'mmentemmo tumalompoa na sitabeaimo. Na nicinikmo songkokna Tuanta Salamaka napake tumalompoa. Nakanamo Jenera!, " Antamako paleng ri Yusupu." Nakanamo tum alompoa , "Apa-a pa erotta ri nakke ka tamakkulleamak sisaklak anrong gurungku." Nakanamo Jeneral , "Bajikko akdongkok ri kappalak anraik ri buttaya ri Am bong.,,
Na nikiok tommo Tuanta nikutaknang ri Jeneral angkana, "Ikau paleng ampasallangi tumalompoku." Nakanamo Tuanta , "Erokna Allah Taala pangellainna Rasulullahi na inakke napassabaki na 'ntama Isilang." Nakanamo Jeneral, "Erokak
ampalettekko mange ri Jakattara ." Nakanamo Tuanta, "Kupi64 nawangi kanannu ."
Apaji na 'ppikatumo surak pangeranga ri Bantang anraik ri Gowa lanri erokna nipitabai papparek Tuanta Salamaka . Na kalaukmo tu Gowaya siagaang kara-karaenga ngaseng angerang ewangang pabunduk maka niak sibilangang batunna biseang kalauk . Battui kalauk niakmi tu Gowaya . ri karaenga ri Ban tang tulusuk mange ri Tuanta appalak erok akjallok. Nakanamo Tuanta , "Ia kukana bajik, teako . angapai pakmaiknu , tena anne kumangapa, nanromi kamma kupinawang hakjakna Jene ra!, ka kodi taua ammolong hakjak annappuk rannu, ka ia tosseng erok nagaukang ri nakke, nanromi kamma kuturuki. Na ikau tu Gowaya ammaliammako mange anraik na nupabattuangak sallang pappakalompoku ri bangkenna karaenga. Na nupauang angkana , anjo Tuanta tamangapa-apai , kammaya tompapol e, niak memang tongi ri pakmaikku erok angonjoki Jakattara , butta Kaap , butta Selong ." Iami na mammaliammo tu Gowaya anraik. Na anne karaenga ri Bant ang ammalian g tommi mange ri ballakna.
Na makdongkok ri kappalakmo J eneral siagaang Tuan ta Salamaka . Battui mange ri Jakattara , naikmi J eneral sipakrurungang Tuanta. Na anne Tuanta ri wattu akdongkokna ri kappalak sanggenna battu mange ri Jakattara tenang . nasala tongangai niak ri Bantang akjumak.
Tasiapai allonna niakna Tuanta ri Jakattara , natabai seng pangamaseang buttaya ri Jakattara . Natabai ronrong tallungallo tallumbanngi. Na jaimo tau mate . Nakanamo J enera! , "Anjo I Yusupu tamakkulleai nipaantang anrinni. Bajiki nipelak mange ri Selong." Nakana tommo Tuan ta Salamaka , "Apa-apa eroknu kuturukiangko, tamakkulleai kupolong hakjaknu."
Apaji na nipadongkok ri kappalak seng Tuanta mange ri Selong. Na anjo Selong na Jakattara somba lang annangalloji. Naia simombalakna kira-kira tallumbulammi tallungallo na tabattuapa mange ri Selong. Na kalakbusammo ri jeknek inung . Susangasemmi pakmaikna sibatu kappalak . Na mangemo kapitanga appalak popporok ri Tuanta Salam aka angkan a, "O tuang , appalak doangangkik barang niakja bosi ." Na 'ppalak doangammo Tuan ta.
Na kira-kira sitannga janji sallona na battumo bosia l<amma bago65 re tassiliserek. Apaji na massing appataramo jeknek. Tassallo-salloai rassi ngasemmi pammoneang jekneka. Nakana seng kapitanga, "O tuang , paknganroang lalokik ri Allah Taala barang niakja anging bajik na kiliba battu mange ri Selong. Apaji na massambayammo ruang rakang Tuanta. Nabattumo anging lompoa. Sialloji assipattang na battu mange ri Selong. Na makdongkok ri sikocimo naik kapitanga siagaang Tuanta Salamaka. Battui naik nakanamo kapitanga I'i tumalompoa 'ri Selong, "Anne Tuanta nasuro erang Jenera! kalauk mae. Annang bulammak tassala. Na ala siapasiapaja pappakalibanngang kucinik ri Tuanta . Iami na naaseng tommo karaenga ri Selong angkana niaki Tuanta Salamaka. Apaji namangemo nabuntuli Tuanta , na napalak ri tumalompoa na nisareammo pappalakna.
Apaji na 'mmantammo ri Selong Tuanta. Tasiapa tongangai sallona na nabaineang seng anakna karaenga ri Selong nikanaya I Pipa. Iami 'njo ammanak sitau burakne niaremmi Sehe Alang. Iami sallang ansambeangi karaenga ri Selong. Tasiapai sallona ammantang ri Selong, na mange seng ri Kaap ri cappak i timborokna butta Aparika .
Naia buttuna mange ri Kaap Tuanta Salamaka naummi karaenga ri Kaap amb untuli · Tuan ta siagaang tumakbicarana. Na naikmo Tuanta ri ballakna karaenga ri Kaap. Na taenamo anu kamma rannuna karaenga siagaang tumakbicarana kammaya tompa sikamma tumappakrasanganga anggaukangi passuroanna karaeng Allah Taala. Na ala siapa-siapamo pole gauk kasaklakanna Tuanta nacinik taua ri Kaap. Na pilak masarromo pappakalompona ri Tuanta karaenga siagaang tumakbicarana kammaya tompo tumakpakrasanganga ri Kaap.
Tasiapai sallona ammaliammi pole Tuanta Salamaka mange ri Bantang. Apaji na appak pakra angang naempoi Tuanta Salamaka satunggu-tungguna napakjumaki ngaseng. Uru-uruna Makka, makaruanna Bantang , makatalluna Selong, makaappakna Kaap.
Siapai sallona majannanna ri Bantang Tuanta na ilammo bainenna. Apaji na niparurumo nipapparekang bulekang na mambanimo sakra alloa na talekbak memangapa bulekanna. Apaji na makkelommo Tuanta Salamaka. Nakana kelonna, "Iami 'nne tu 'klinoa mapparantalak duduna, anja mambani , linoji pilak mabella ." lami na kammamo tumattayang singaraka. Na niparurumo nijeknek, nirokok , nisambayangi, na nampa nierang mange nitarawang. Na kalennamo Tuanta ampammacangi talakking bainenr*. Lekbaki ammaliammi mange ri ballakna na napattumateang bainenna. Alleang lekbak naalle sibilanganna .
Na niakmo sekre allo na napikkirik seng Tuanta angkanaya , "Bajiki kupassuroi pole anakna karaenga , ka iparakku tonji, na niak angkatuoi anakku." Iami na massuromo Tuan ta mange ri karaenga , ri matoanna . Na nitanggakmo pole arinna lekbaka nabaineang. Siapai sallona ammanakmi sitau baine . lami niaseng Siti Habiba. Na ribokoanna pole ammanaki seng burakne, iami niareng Muhammad Abdullah . Gallarakna nikana Ance Daeng. Na anjo anakna rioloa niarenga Muhammad Abdulkabir, iami uru anraik mae ampalakbangi barakkakna Tuanta ri buttaya ri Mangkasarak, ia tommi niareng I Tuang ri Takalarak. Na anjo I Tuang Ance Daeng anraikna mae ri Mangkasarak, iami nigallarak I Tuang Bebak. Apaji na rua anakna Tuanta anraik mae massing mp1erangi p:mgassengang. Na anjo Muhammad Abdulkabir iami angerangi pangassengang niarenga Tamparan g Taenaya Sandak anna. Battuanna tenam9 salatannang pangassenganna. Na anjo Muhammad Abdullah (\j)' -1..£ iami niareng Ance Daeng. Iami angerangi pangassengang nikanaya Langik Tenaya Birinna. Battuanna biringanna tinggina pangassenganga. Na anjo anak _gurunna Tuanta turunga ri Dima niarenga Sehe Muhyiddini , iami angerangi Kappalak Taenaya Gulinna. Battuanna tenamo masala na takrumpaki pangassenganna , lanri kapa nritanna . Ia niareng I Tuang ri Dima . Na anjo anakna Tuanta ruaya baine , iami massing akburakne saiek, cucunna Rasulullahi Apaji na sikamma jari-jarina Tuanta Salamaka1 t'ena saiekji karaeng. Na siapai sallona narapikmi erokna karaeng Allah Taala ri Tuanta Salamaka ri awattu gannaknamo janjinna . Apaji na mammaliammo mange ri tekne pangamaseanna karaeng f.ll ah Taala , ri nakananna nakbia ..> J...,,p Inna lillahi wa inna ilaihi
rajiun.
Na natabamo garring pakrisik ulu Tuanta na bambang. Narapiki tuju banngi ilammi Tuanta Salamaka. Na niunjurukmo bajikbajik iaka napappasangang memangi ri pangeranga ri Bantang angkanaya , "lapa na nutarawa ngak niakpi battu tu Gowaya , sollanna na niakak narapikang tu Gowaya , na napa k ulu kana ri jari-jarina .
Na massuromo pangeranga ri Bantang anraik ri karaenga ri Gowa , ampiassengiangi karaenga ilannamo Tuanta Salamaka. Battui anraik suroa apparurumi tu Gowaya siapa are jaina biseang sadia ngaseng ri ewangang. Na nakana karaenga ri Gow a siagaang tumakbicaraya , "lkau sikamma kara-karaenga ngaseng kukellaiki akparuru aklampa kalauk ri Bantang , na nualle mae mayakna Tuanta Salamaka . Na punna tea napassareang karaenga ri Bantang kukellaiko ambakji pakrasanganna.
Na massing apparurumo kara-karaenga , gallaranga, taniassengai nikana-kana suarakna tu Gowaya apparuru bunduk ngaseng. Pirassakbu arei tu Gowa. Na makdongkok ri biseang ngasemmo tu Gowaya kalauk ri Bantang. Nibodoi kanaya, battumi kalauk aklabu ri turunganga ri Bantang. Nalanngerekmi karaenga ri Bantang angkanaya niakmi tu Gowaya . Na naummo nasuro buntuli. Na 'pparurumo iangaseng tu Gowaya tarangkak naik ri pakrasanganga ri Bantang. Battui naik ri ballakna Tuanta sirapakammi pangeranga ri Bantang siagaang karaeng tu Gowaya , gallaranga ngaseng. Nakanamo gallaranga, "O pangerang, sallang pappakalompona karaenga ri Gowa ri pangeranga ri Bantang. Anne ikambe tunaa tainnaki karaenga ri Gowa. Kuniak anne battu mae , na kipalak pakmaik matangkasakna pangeranga ri Bantang nakipalaloangak angerangi mayakna anrong gurunta anraik ri Gowa." Nalanngereki 'karaenga ri Bantang kananna gallaranga nakanamo pangeranga , "Ia kukana bajik gallarang siagaang ikau ngaseng sikamma kara-karaenga. Anjo anrinninamo anrong gurunta narapik kalekbakang inang anrinni tongi seng nakellai karaeng Allah Taala kitarawang. Kammaya tompa apa maraenna buttaya ri Gowa siagaang buttaya ri Bantang." Nakanamo tu Gowaya," Punna tea karaenga ri Bantang ampassareangi mayakna Tuanta iamami anne kipassamaturuki ikambe ngaseng tu Gowaya sanggenna niaka nabunoak karaenga ri Bantang . Ka manna anne ammaliangkik anraik punna takieranga nabunojakik karaenga. Apaji na 'ppasaniasamo tu Gowaya ewangang pabunduk. Jami na napappicinikammo kaawallianna Tuanta Salamaka , na 'mbangummo naik assulengka na nakana ri pangeranga ri Bantang, "Nanromak kamma naerang tu Gowaya ka lanrinna nakapanrakangi siagaang pole lekbak kukananna , iapa nakuonjok buttaya ri Gowa punna i lalammak ri kasopiangku . Na anne kamma nakellaimak karaeng Allah Taala ammaliang mange ri Gowa. Nalanngereki pangeranga ri Bantang kananna Tuanta nakanamo taua ri Bantang , "Apamo paleng kiparek pammuno pakrisik punn ·a tena na 'nrinni kuburukna Tuanta , ka sabak ia tosseng kipamminawangi ri lino ri aherak ." Nakanamo Tuanta, "Punna lanri kammanaja antu , apa anne baju lalangku pantama ri dunni. Na punna gannakmo tallungallo tallumbangi allemi sungke dunnia , naiamo nujeknek , nurokok , nusambayangi. Lekbaki ilammi pole Tuanta Salamaka.
Na nipanaummo ri biseang mayakna Tuanta Salamaka . Na mappalak kanamo tu Gowaya ri karaenga ri Bantang . Na simombalakmo anraik mae.
Gannaki tallungallo lampana, nakanamo karaenga ri Bantang , "Sungkemi an tu dunnia na kucinik sai among gurungku." Nisungkemi dunnia. Na kalompoanna karaeng Allah Taala siagaang nakbia J o...i.J \ niakmami Tuan ta i lalang ri dunnia. Na 1ipasulukmo na nampa niparekang bulekang. Na battu ngasemmo anak gurunna apparek bulekang. Na mambanimo sakrak alloa na talekbaka bulekanga. Na nilanngerekmo sakranna Tuanta akkelang angkana , Mabella tojengi lino
surugaji pilak mam bani
nakuntuija
mapparantalang tu 'klinoa.
Nakammamo tutattannang singaraka. Apaji na nijeknekmo. Lekbaki nirikokmi, na nampa nisambayangi. Na nibulekmo mange nitarawang na nipammacammo talakking. Lekbaki ammaliammi tumattarawanga.
Na anne tu Gowaya angerangai mayakna Tuanta Salamaka ri wattu simombalaknamo ri Bantang, lariJni anraik biseanga annangallo annambangi tattantang baya-bayana . Na maka gannaknamo tuju banngi sikali-kalinna pakjarak ammumba alloa, na dallekammami butta i lauka ri Nakanamo kara-karaenga, "Pakrasangang apa anne nitaba kirampei." Appiwalimi juru batua angkana , "Iarni 'nne kutaeng karaeng nikana butta Selong." Nakanamo · gallaranga ngaseng, "Kabarakkakanna anne Tuan ta Salamaka napappicinikang . Butta Mangkasarak kisombali na Selong kitakrampei ." Apaji na napassamaturuki ngasemmo tu Gowaya angkanaya , bajikkik sengka. Apa are napanger2kang ka raeng Allah Taala siagaang nakbia ..> na lanri kabarakkakanna Tuanta. ApaJi na nabuammo balangona .
Na anne karaenga ri Selong naasseng tommi angka naya niaki · rampe tu Gowaya angerangi mayakna Tuanta. Apaji na turung ngasemmo anak gurunna Tuanta naung ri biseanna tu Gowaya. Nakanamo karaenga ri Selong, "Sungkei sai dunnia nakucinik sai pakrupana kaawallianna anron g gurunta siagaang kasopianna. Ka niaknaji 'ntu napappicinikan g namakkulle rampe mae ri Selong." Iami na nisungkemo d unnia . Na kakoasanna.1. karaeng Allah Taala siagaang nakbia battumami rassi dunnia sannging olok t'lalang kamma panjoknjok lompona tassikayu. Nakana ngasemmo anak gurunna ri buttaya ri Selong , "Angapa arei kutaeng nakamma anjo pakrupana anrong gurunta." Apaji na nitongkokmo dunnia. Na anne karaenga ri Selong ammaliammi mange ri ballakna. Naia anak gurunna Tuanta Salamaka ammaliang ngaseng tommi mange ri ballakna . Tasallosalloai lampana ngaseng kammami tuambangunga naik Tuanta Salamaka angkana , "Apaji kananna ngaseng taua ri Selong ri nakke ." Nakanamo tu Gowaya , "Tena todong kananna karaeng. Iaji ri wattu nacinikna dunnia rassi olok na massing ammaliang apa are ri pakmaikna ngaseng." Nakanamo Tuanta , "Mangeko buntuliangak karaenga ri Selong." Apaji na mangemo nibuntuli. Massing niak ngasemmi pole ammaliang. Naia battuna ngaseng , narapikammi Tuanta lekbak unjuruk kalenna . Nampami massing tekne ngaseng pakmaikna sikamma anak gurunna. Iami na nakana ngasemmo sikamma gurunna i lalang butta selong ," Nin:f;roi anne ri k,eraeng Allah Taala siagaang ri nakbita ,y '\)J\ lanri niakna battu mae mayakna Tu ta Salamaka , tenamo na kilappasangi nierang anraik ri Mangkasarak. Ikatte tosseng anne angkarannuangi , angkatekneangi. Nakitarawang anrinni ." Nakanamo tu Gowaya , "Gauk masukkarak dudu antu ri eroknu ngaseng. Kalanrinna anne ikatte ngaseng tuba ttua ri Gowa purma takieranga anraik ri Mangkasarak mayakna Tuanta nakagesarangi butta , nakaejanji kallong. Kaia lagi pakrasanganga ri Bantang na takipaantang anne mayakna Tuanta, apapa seng anrinni . Na punna kamma antu kanannu ngaseng, ikaumo bajik ansamballe kalaia ammoterek bawang-bawanga anraik ri Gowa na kakieranga mayakna Tuanta Salamaka. Ka tena tanibunotaja." Apaji naerokmo sibakji tu Gowaya siagaang tu Selonga . Sabak kammanami 'njo na mambangummo Tuanta Salamaka angkana , "Angapako 'ntu keknang · na inakke erc.k nupasibunoang , kapara kammai antu kanannu: !aka nanrom ak kamma naerang tu Gowaya anraik ri Mangkasarak ka takkulleai taniak pattarawangku ri ri Gowa." Nakana ngasemmo anak gurunna ri Selong, "O karaengku, apatommo paieng ikambe atanta ri Selong matu-matunn a kiatai punna tamanrinniajakik nitarawang." Nakanamo Tuanta, "Punna . iaja 'ntu ri kammana allei 'nne songkokku na ia nuparuru. laka kupasangkoikau ngaseng, garmappi tallungallo kupilarinna Selong na nampa nusungke dunniku. Na nampa nuparuru . Allemami runtungi pakkallik." Jami na nipakammamo pappasanna Tuanta Salamaka.
Naia narapik awattu lohorok simbalakmi tu Gowaya angerangi mayakna Tuanta.
Gannaki tallungallo lampana tu Gowaya, sipakkana ngasemmi anak gurunna Tuanta siagaang karaenga ri Selong angkanaya , bajikmi anne .kiparuru anrong gurunta , ka narapikmi 'nne awattu napappasanganga ri kambe ngaseng. Jami na nakanamo karaenga , "Sungkemi an1u pakkallikna." Na mangemo anak gurunna antimbaki pakkallikna Tuanta. · Na kalom noanna karaeng Allili Taala siagaang nakbia r niakmami Tuan ta angunjuruki kalenna masingarakmamo rupanna, mabajikangi na ri tallaSakna. Na takmurimo karaenga ri Selong anciniki kawallianna siagaang kasopiann a among gurunna. Na anne sikamma anak gurunna rannu ngasemmi anciniki Tuanta. Apaji na niparurumo , niparekang bulekang. Na mamb animo sakrak alloa na talekbak memangapa bulekanga . Na nilanngerekmo sakranna Tuanta Salamaka akk elong angkana ,
Linomo 'nne kiem poi
keremo nikana lino
lino na nibokoi
ka anne lino
rapanna tonji suruga.
Nakammamo tulakbua alloa. Na niparurumo nijeknek. Lekbaki nijeknek nirokokmi na nampa nisambayangi. Lekbaki nierammi mange ri kuburuka ni tarawang. Na nipammacammo talakking na nampa ammaliang ngaseng tumattarawanga.
Na anjo tu Gowaya angerangi mayakna Tuanta ri wattu gannaknamo annangallo nabokoinna Selong na makatuju banngina narapiki barikbasak niakmami nadallekang pakrasanganga ri Kaap. Nakanamo tu Gowaya , "Pakrasangang apa anne kidallekang. " Nakanamo juru batua , "Jami 'nne pakrasanganga ri Kaap." Na k_alibanngammo tu Gowaya anciniki kaawallianna Tuanta Salamaka siagaang kasopianna. Nakanamo karaenga ngaseng, "Bajikkik sengka angalle jeknek. Kammaya todong apa are sedeng hidayak erok napap picinikang karaeng Allah Taala nalanri barakkakna Tuanta Salamaka. Na anjo karaenga ri Kaap siagaang anak gurunna ngaseng Tuanta massing nakasukmang ngasemmi angkanaya niaki mayakna Tuanta naerang tu Gowaya . Apaji na massing naummo ri biseang nadongkokia tu Gowaya anciniki mayakna Tuanta . Battui naung karaenga ri Kaap nasungkemi dunnina anrong gurunna . Na nacinikmo sannging kassik kebok , tena apa-apa passangalinna kassik i lalang ri dunnia. Jami na nakanamo pakmaikna , "Apa are anne kabarakkakanna anrong gurungku ." Apaji na massing ammaliammo mange ri balakna . Nakana kananna , apa are ri pakmaikna nisareangi ri Allah Taala lanri kammana 'njo nacinik anrong gurunna. Tasallo-salloai lampana kalanngeramrili sakranna Tuanta Salamaka angkana , "Apaji kananna karaenga ri Kaap. " Nakanamo tu Gowaya , "Tena todong apa kananna karaeng. Iaji ri wattu nasungkena dunnia na nacinik sannging kassik. Iami na massing ammaliang ngasemmo mange ri ballakna. Tena na 'kkana-kana . Apa are ri pakmaikna ngaseng." Nakanamo Tuanta Salamaka , "Kukellaiko mange ambuntuli karaenga ri Kaap siagaang tumakbuttana ngaseng ." Apaji na mangemo nibuntuli. Niaki battu nacinikmi Tuanta Salamaka i lalang ri dunnia angunjuruki kalenna. Masingarakmamo cayana , masarro kabuyo-buyo nicinik. Nampami rannu ngaseng pakmaikna. Nakanamo karaenga ri Kaap , " Ikatte tose.Pg nakellai karaeng Allah Taala siagaang nakbita amparurui kamateanna." Appiwalimi tu Gowaya angkana , "Anne ikambe tuniatainna Gowa , kikapanrakangi punna takipabattua mange ri Mangkasarak mayakna Tuan ta." Nakanamo karaenga ri Kaap, "Ikauja 'ntu lagi la 'ngkapanrakangi tabattunapa mange ri pakrasangannu. Ikattemamo seng ka niakmemammi anrinni ri pakrasanganta. " Naerokmo sibakji . Na massing appasaniasamo ewangang pabunduk. Apaji na mambangummo Tuanta Salamaka angkana , "Angapako antu ikau ngaseng na nususaikamma kalennu nuerok kamma Nanromak kamma naerang tu Gowaya anraik ri Mangkasarak ka narapikmi anne panngellainna kara eng Allah Taala angonjoki buttaya ri Gowa." Nakanamo karaenga ri Kaap , "Antei kamma paleng kal ekbak anrinni tongkik seng nakellai karaeng Allah Taala nitarawang kirampe mae . Kammaya tompa pole kikarannuangi kikatekneangi punna niak pattarawanganta anrinni . Nakanamo Tuant a, "Punna kamma antu kanannu apa 'nne alle sambe kalengku , passalingku akdakkika ri bilang-bilangku. Na iamo nuruntungi pakkallik . Gannappi tallungallo kupi- . larinna pakrasanganga ri Kaap na nampa nusungke ." Lekbaki ammoterekmi mange ri ballakna kara enga ri Kaap, na nagaukang pappasanna Tuanta Salamaka.
Na anne tu Gowaya simombalak tommi ampilari buttaya ri Kaap. Nakanamo anak gurunna Tuant a, "Punna sallang narapikmo tallungallo anjo napakkanaia Tuanta , bajikmi kisungke."
Gannaki tallumbanngi, nakanamo sikamma anak gurunna Tuanta, "Bajikmi kipakrupa napappasanga nga among gurunta." Na nisungkemo pakkallikna. Na kalompoanna karaeng Allah Taala siagaang nakbia ..._, niakmami Tuanta angunjuruki kalenrnf. Apaji na niparurumo nipap parekan g bulangkang. Na alleammo ambani sakra alloa natalekbak memangapa bulekanna . Iami na kalanngerammo sakranna Tuanta akkelong angkana:
Mateknemi 'nne lino
na tulino mapparantalang
ka anne lino
rapanna tonji suruga .
Nakammamo tulaktu singaraka. Apaji na nipaklek bakmo bulekanna Tuanta Salamaka, nanampa nijeknek. Lekbaki nirokokmi, nampa nisambayangi, na nampa nierang mange ri kuburukna. Lekbaki nipammacamrni talakking na narnpa amrnaliang tumattarawanga. Kammarni 'njo kaawallianna Tuanta Salamaka siagaang kasopianna, na niak kuburukna i lalang ri Bantang , Selong, ri Kaap (Pakjerakanna Tuan ta ri Kaap, ia ratei ri nga. Na sanggenna karnma-karnrna 'nne anjo monconga niareng tonji Moncong Mangkasarak) .
Na anjo tu Gowaya siapa arei sallona simombalak na narapikmo buttaya ri Mangkasarak. Ri labuangai ri Kampong Beru aklabu. Na naikrno tu Gowaya ampiassengiang i karaenga ri Gowa , lanri niaknarno mayakna Tuanta Salamaka ri labuanga ri Karnpong Beru. Na sisikrno tu Gowaya apparuru naung ri Karnpong Beru, angallei mayakna Tuanta Salarnaka . Na nierammo naik ri Gowa. Battui naik ri ballakna karaenga ri Gowa, nipatannangammi kulambu. Na nakanamo karaenga, "Sungke sai na kucinik antei kamma kasopianna siagaang kaawallianna siagaang kasalamakanna I Yusupu." Apaji na nisungkeammo. Na kakoasanna Allah Taala siagaang nakbia 4, dJf> rassi jeknek i lalang dunnia. Nakanamd karaenga, 1 'Punna maknassa tusalamakko , o Supu, kuinungi jekneknu na salamak todong sikamma kuniaka - nga ri pakmaikku." Na lanri erokna karaeng Allah Taala siagaang nakbia na sabak kab arakk akanna tusalamaka ri lino ri aherak , apaji na massing nisare ngasemmo barakkak sikamma kara-karaenga, anginung i jeknekna Tuanta Salamaka. Narapiki banngi , nilanngerekmi akjikkirik Tuanta i lalang ri kuburukna . Nilanngerek tongi assambayang. Narapiki barikbasak assekre ngasemmi tu Gowaya erok ampareki bulekanna Tuanta Salamaka. Nakanamo pole karaenga, "Allesai sungke na kucinik bajik sai among gurungku." Apaji na nisungkemo dunnia. Na kakoasanna karaeng Allah Taala siagaang nakbia r.--.Y J..,o ,anjo dunnia rassi kassik kebok. Niak tongi takdongkok bilang-bilanna Tuanta siagaang salawak sukkuk siagaang sekre kittak. Na naalemo karaenga anjo bilangbilanga siagaang salawak sukkuka siagaang kittak tarekakna Tuanta Salamaka. Nilanngerekmi sakranna Tuanta Salamaka angka , "Gannappak tallungallo nunampa antarawangak. Na punna erokko anciniki kabarakkakangku , suroi mae bainengku na niak jariku, na ia nukaraengang ." Iami na nipantamamo bainenna napilaria rewasa kalaukna ri Makka. Jami 'njo nataklembamo notopana. Jami na tiamammo . Lekbaki narapiki barikbasak ambangummi karaenga. Na kalibanngammo anciniki singarakna ballaka. Akjapp ami assulukang karaenga. Niak tommi bainenna Tuanta naagaang akruppa singarakmamo jeknek rupanna . Tulusukmi mange karaenga ansukei kulambuna Tuanta. Na niakrrio i lalang Tuanta narapikang. Na anne karaenga tulusukmi mange ambaui ubunna na nakana , "O tusalamak, pammopporangak ri lino ri aherak . Lek_baki narapiki allo pallappasang , niparekammi bulekanna Tuanta Salamaka . Alleang narapik awattu asarak natena memampa nalekbak bulekanna. Na mallanngerekmo sakra tau jaia angkana,
Ikatte empoa ri lino jeknek malantangi lino nat ena sandakanna.
Na tattannammo singarakna alloa. Apaji na niparuru tommo nijeknek. Lekbaki nirokokmi na nampa nisambayangi. Na nipanaummo ri bulekanna na nierang mange ri kuburuka. Naia attannga
ri aganga niakmi rammanga kamma guruda battuallaklangi mayak75 na Tuanta Salamaka, alleang takrapik mange ri kuburuka. Lekbaki nitarawammi Tuanta. Massekrerhi anak karaenga ambembengi ampanaungi ri kalikbong. Kalennami Mokkinga ri Gow·a ri ulunna. Mokkinga ri Bontoalak ri bangkenna. Na nipatanromo naung mayakna Tuanta . Naia nipadongkokna mayaka , niakmo taraue anrangkaki mayakna Tuanta kira-kira sitannga .jang sallona. Lappasaki karauea tena tommo mayakna. Sannging care-caremami . Apaji na 'mmarrokmo kalenna karaenga , pada-pada ngaseng tu Gowaya ammarrok. Kamma tongi rapa ng-rapanna tau sidallekanga ri bunduku suarakna arroka, sabak rannuna tu Gowaya. Na nitambungimo butta. Lekbaki allanngerekmi sakra tu Gowaya angkana, "Ikau jari-jarianna tusalamaka , naikko hakji, passangalinna punna tinjak ri batangkalennu. Ka sabak inakke angerangi pahakjianna sikamma pammanakangku ri Gowa . Kammami 'nne kananna tusalamaka ri lino ri aherak .
Na anjo bainenna Tuanta Salamaka narapiknamo salapang bulang ri awattu pammanakna , ammanakmi burakne. Iami niareng Muhammad Mai.1lana \.:._, Y Iami anjo anjariangi karaeng Tumenanga ri Tampakna . Tanilakbuiamianne nikana-kana lontarak jarina Tuan ta, Tuang Loeta. Ka iami karaeng ri bokoanna. Anjoremmami nipaknassa ri lontarak bilanga ri Gowa tasekresekre , sanggenna anak cucunna, sanggenna naraplk anne kamma .
Nakana Tuanta Salamaka , "Sanggenna amballakiai lontarak jari-jariku , punna ma tappakja tealaloko parek bawang-bawangi. Tea tongko piassengiangi tau munapeka . Ka ia-iannarno tau amballaki na napatappak , makn assa inakke sallang ampappalak doangangi. Na ia-iannamo tau tamatappak mabellai ri ,panngamaseanna Allah Taala siagaang ri nakbi a pl-J C)_Jj \
Nakana pole Tuanta SalamaKa, "Antu nikanaya tappak anrong gurunnai panngassenganga . Naia pangassenganga empoannai mallaka. Nafa mallaka empoannai mappakaiaya. Naia nikanaya mappakaiaya angassengai napassuroang(\ karaeng Allah Taala napappisangkanga nakbia J c:t..lJ:. ci.JJ1 Na nagaukang nikanaya gauk mannyeroidna ri karae na . Na_ naballaki mamallaka na naliliang nikanaya pappisangka. Iami 'ntu naempoi panngamaseang satunggu-tunggu na battu ri karaeng niarenga -'?: __ ,H
Ka ia nikanaya tau matappappi na mamallak, na mappakaia ,-na manggappa panngamaseang ." Nakana Tuanta Salamaka , "Inakkemo cinik, inakkemo alle rapang. Ka kucinikmi nakke panngamaseanna karaengku kukasukmang tommi panngainna ri nakke, kunapiciniki tekne , kunasare · empoang makabuyo-buyo. Kumakkulleja majannang ri empoanna mamallaka , na kumatappak ri panngapettainna karaengku. Jami na kupappasangang ri tau ri bokoangku, mamallak laloko ri karaeng Allah Taala numatappak numanrannuang ri panngapettainna karaennu. Nu mannakgalak lalo ri empoanna imang takalapakanga . Ka taklaloi talomo-lomona sisaklaka imanna ri lino na narapik kakattoang pakmaika. Ka tamakkulleami nibaliangang matea na nitallasi. Passangalinna sallang ri aherak ri dallekanna karaeng Allah Taala , kali rabbun jalilun <...,> __, ci?' \.:0 l Ia tommi kalekbakang gauk, lanri napaknassanamo empoanna sikamma atanna .- Kammami 'njo nutea lalo pasayu manggaukangi napassuroanga karaeng Allah Taala. Na nutuntu,ngi ri amo ng gurunnu sareakna nakbia r---- Y Barang kammai apa nunikamaseang ri Iirlo tul usuk mange ri aherak." -
Kammami 'nne bicaranna riwayakna Tuanta Salamaka ri Gowa niarenga Sehe Yusupu Tajulkhalwatiyah Qaddasallahu Sirruhu , __ oJ""'.,Jl, cr<>->Lf> '(;,\..:J \ tunipasalamaka ri lino ri aherak. · ·
Pakaramulanna anne nipadongkoki i lalang ri basa Arab. Na nipalemba seng mange ri basa Malayu, nampa nipalemba seng pole mange ri basa Mangkasarak. Na niakmo anne kamma nipau riwayakna Tuanta Salamaka ri Gowa .
Nipappasangang tongi angkanaya , tealaloko parek bawangbawangi anne riwayaka baran g niakja pannulunna tunikasalamakanga ri lino ri aherak, lanri barakkakna Tuanta Salamaka ri Gowa.
Ditranskripsi oleh
Ors. Djirong Basang.
lAMI 'NNE LONTARAK MANGKASARAK ANGKANA -KANAI PAU-PAUNNA I MAK.KUT AKNANG DAENG MANNUNTUNGI
BATE KARANNA
LATUPPU DAENG MAPPULI
J. 4.l.>''v 4-./J Iami 'nne lontarak Mangkasarak ang- ... kana-kanai pau-paunna I Makutaknang Daeng Mannuntungi. Tumangalleanga kana tau toa siagang kana anrong guru. Tumattojeng-toj .enga ri jama-jamang . Mabajik pakmaiki naadelek bicaranna ri sikamma tui rawangang parentana.
Na niserokanamo pau-paunna . Niak sitau burakne niareng I Mangukrangi Daeng Matutu . Bainenna niareng I Rikong Daeng Kamase. Taena maraeng pakboyang katalkasanna passangalainna ammaria. Na annemae riolo tunakulle-kulle tonji kalenna. Pilak mange taung pilak kurangi ase napanaik , Janri akmole-molena tattompang pammarianna. Lakbusuk tommi tedonna. Matemi matea , nilukkami-nilukkaka. Apaji punna attamu seng pattaunganga appitakgalakmi seng tana. Alleang kurammo tanana. Iamami naparek maupak ta'ngalleaja inrang na rapik seng pakkattoang. Na anjo I Mangurakngi Daeng Matutu niak anakna sitau burak-burakne niareng I Makkutaknang. Naia gannaknamo tuju taung umurukna, nisuromi rimanggena mange angaji Korang . Na punna ammonok ri pangajianna nikioki seng ri manggena assuluk ri tanaya. Ka lekbak memang tommi napalak ri gurunna angkanaya, "1\nne I Makkutaknang kupalaki ri katte barikbasaknaj i na mange angaji. Punna karueng taena, ka takisalami 'ntu ka ta ena tau maka nisuro-suro ri ballak. Kammaya tompa pole la kuagang-agang tongi assuluk ri tanaya. Barang kammai apa na biasa na naasseng todong sallang Jampalampana pammariyanga punna lompomo ." Kammami 'njo tunggunna I Makkutaknang , ia na barikbasak mangei angaji punna karueng amminawang tongi seng ri manggena assuluk ri tanaya. Na punna ammantangi ri ballak , jama-jamang ri ballak tosseng najama. Punna nicinik ri manggena akkuttu-kuttu angaji, baklalo ni tunrungi iareka na niepek. Naia anronna punna nacinikmo anakna nisessa kamma , gassimmi jari beserak lompo ri buraknenna , na nakana , "Kodi tongi 'ntu nisessa kamma anak - anaka. Ka nyawanajintu maka nikatutui. Punna iamo taena, apamo paretta. Na antu kucinik parek-pareknu ri anak, la nupattaenai nyawana." Nakanamo buraknenna , "Nupaklaherang dudui pangngai pangarimananginnu ri anak. Dallekannaji paleng gauka nucinik , tanucinik ai bokona . Mingka ia tommi 'ntusallang angerangko mange ri bajika kammannu . Taena sallang tau nibalukang ri anak punna taikaua. Ka nitunrunna sikekdek anaknu, baklalo nupappicinikanna larronu ri katte. Tanuassenna angkanaya kabajikanna 'njo anaknicinikangi na nipakamma . Ka ia-iannamo anak-anak tamall ak ri tau toana , iami 'ntu ampatukguruk kana-kanai tau toana siagang batanna kalenna . Na ajo kupakammana anaknu , akkull eko angalle ebarak ri macanga . Ant ekamma karebanna ri sekkekna , tanumalonaji ri ampikna paranna olok-olok na tanakanre. Angapai natanakanreaja anakna. Kamma tommi 'njo ikambe nikanaya rupa tau . Manna antekamma kikasekkekinna nikanaya anak , taeroki kibuno . Passangalinna kisekkeki lanri kikellainna mannab a. " Kammami 'njo tunggunna punn a nitunrung ri manggena , baklalo lari mange rianronna akrakak jarrek kanakana pakmaikna na alle-alleanjak anrongku . Tunggunna tommi tunganakanna akbeserak sikalabin e.
Na siapa are sallona I Makkut aknang angaji Korang tammakmi, angasseng tommi assikirik. Ammaca barasanji. Nakatattakki tommi lampa-lampanna pammarri anga. Apaji na taklalomo rannunna tumanganak anna sikalabini. Apaji na taklalomo rannuna tumanganakanna sikalabine. Na nasuro parekammo kanre pappatammak anakn a na nasuro patammak.
Lekbaki anjo Daeng Matutu taklalo manngainna siagang manngarirnananginna ri anak. laka tamapaklaherangai. Jami na nikan a mangai siagang mangarimanangi. Ka amminawang anakna ri taua iareka na ri paranna anak-anak. Apapa ia ri tau biasayamo nalanngerek kareba lekbak lalona ri gauk tasiratanga. Manna na bija pammanakanna, punna nagaukang anjo kammaya, nabokoiji. Ka nakana , pakmaikna, antu tau sipinak-pinawanga taena taksiturung anna , ala bajik ala kodi. Bajikji punna naturunganja anakku ri bajika , kubilanji kalengku laba. Na punna naturungammo ri kodia , karugiang lompomi ri nakke .
Ka tungga-tunggalak gauk , ala baji, ala kodi kamma tongiebarak82 na curnik, nigappana nisero akdakkina. Kamma todong ri nakananna tau toaya angkanaya , "Pabotorok nupinawang naturungang tongko akbotorok , pamadak nupinawang naturungang tongko akmadak, palukkak nupinawang naturungang tongko akaklukkak , tu 'kbalik ballang nupinawang naturungang tongko akbalik ballang . Gau bajik a kamma tonji. Pamarri nupinawang naturungang tongko ammarri , padanggang nupinawang naturungang tongko akdanggang , pajama-jama nupinawang naturungang tongko anjama-jam a, pasambayang nupinawang naturungang tongko assambayang . Ri maraengannaya pole panggaukang. Kontu ngasemmi 'njo na wajik nikanaya rupa tau ampakabellai kalenta ri tumannyalaya, na kipaka 'mbani kalenta ri tumannabaya. Apapa ia ri anatta , parallu lompoi nipisangkai siulu-uluranga tu mannyalaya , nipareppesek ri tumannabaya.
Naia sipakna I Makkutaknang punna sitabangi seng taenana na nisarei jama-jaman g ri tau toana, ia seng natungga ampassekrei care-carenna na mange assasa ri binangaya areka ri bungunga areka , nampa mange ammanging. Punna kalotorokmo mangemi nalappak , nanapattas ak bajik-bajik ri pammantanganna. Siagang pole punna battui nierang ri gurunna iareka na ri manggena, tulusukmi mange assaling, na napattasak ri empoang siratanga napammoliki. Ka nakaIJ.a pakmaikna punna la kupake sallang, battumami kutappaki kualle ri pammantanganna. Taenamo kudodong amboyai mange-mange, anrongku takupakali-ali tong ri jama-jamanna. Ka punna takupakamma, natikring niamo lakulampai , inakke dod ong tong pitiasa-asali mange-mange, anrongku kupakali-ali todon g.
Olo lekbakmi jama-jamanna na inakke seng naparutusuk . Kammaya tompapol e, teaji angkanaya anu kale-kalennaji napangapasi, apa-ap anna pole tau toana napangapasi todong. Lanri kammanami 'njo natekn ek pakmaina tau toana ri ia. Sirna ta pakniakannamami apa-a paya nakasusang. Na punna niakmo I Makkutaknan g tommami angassengi pai:akaianna.
Sekre pole sipakna I Makkutaknang, punna niak tau nacinik ri ampik balla kna anjama-jama sala ia-iannamamo jama-jamang , mangemi antangaraki , ampiassa-asai pakaramula nijamana anjo jamanga sanggenna lekbak . Lanri kamma nami 'njo na rua tallu tommo jama-jama ng naasseng.
Lekbaki anjo I Makkutaknang , pilak mange allo pilak appakabutti ri tau toana. Apa-apamam o la nagaukang napiasengilangi rolo tau toana . Niturukpi nampa nagaukang ri erokn aya . Manna nakana mannaba ri pakmaikna punna tanituruka ri tautoana tanagaukangi. Na punna battu ngasengmo paranna anakanak akkarena ri dallekang ballakna , na cinna dudu tomm o appalak kanai rolo ri tau toana . Nipalalopi nampa mange akk arekkarena. Naiajia manna attangaeng akkare-karena, na nikio k, baklalo lintaki appiwali . Punna aklogo baklalo nananro logona. Punna akgasing baklalo napalari gasinna na lari mange ri ballak a ampil angeri apa napakkiokang manggena iareka anronna . Na punna silolongammo napakkiokanga tau toana ri ia, na nakanam o tau toana mangemako akkare -karena nampami seng mange akare-karena . Na punna nakana anronna iareka manggena, sanna ngsanangmako ri ballak Makkutaknang kajai la nisuroangko , taena seng na 'lampa akare-karena . Tinang niaka tong na 'kkarussu punna nikiok ritau toana . Ia tompa nabella-bella lampana punna gurunna angkioki mange ri passekre-sekreanga iareka na ri masigika.
Naia gaukna punna niagang-agang ri gurunna , ia nabattumo mange ri ballak namangeia , iareka na ri masigika , i rawai ammempo ampilanng eri akbi cara gurunna , takammai paranna anak-anak nairat eannano amm empo la siampik gurunna. Punna akbi cabicara tau toay a iareka na gurunna , baklalo apacoek tongi . Ia tomm i 'njo anak-anak kammaya gassing takbes ok naung ri emp oanna . lar eka na 'nggappa kana tasiratang . Jami 'njo gauk kammaya nakasirikang dud u I Makkutaknang. Kontunn a i rawa amm empo , manna lekbappa na nibesok naik. Naia I Makkutaknang subaga ammemp oa naung ampilanngeri akbicara gurunna. Lanri kammanami 'njo I Makkutaknang na ningai nikiok-kiok ri gurunna , ka nipanaik ji biritta mabajikna ri Makkutaknang tani panaung .
Na punna kana I Makkutaknang sangge kana - ngi, taena memang bea-beanna .rupanna kammaya tompa taena bekko -bekkona iareka na 'ttapp u-tappu pasuluk kananna. Na sikontutojenna tompa paua na napau. Sitaba ngasengi langgalanggana , giok-giok.na siagang angassenna matu-matu . Apaji na sikontu tau ancinikai siagang allangereki makkana-kana, manngai mammuj i nga eng, tukguruk . ngaseng panngamaseanna panngarimananginna ri ia. Apapa ia punna mange ri pandarrusanga, iarek a nari passikiranga , iareka na ri tumappaba rasanjia na nisuro ammaca. Pakrang ngasengi bicaraya, taena niak sikana-kanang, appidandan g ngaseng taua, anak-anak tau toa , bain e burakne . Katongkokang ngasengi anu massakra-sarakya sakrannamami I Makkutaknan g annompok , lanri bajikna laguna siagang mattanngorokna sakrana. Mappakadinging -dinging pakmaiki ri sikontu tau allangerekai. Kammami 'njo punna narapik seng lele I Makkutaknang . Apaji na 'llakbammo karebanna I Makkutaknang i lalang pak rasangang. Kere mae niak passerek-serek ang anjorengi seng nirampe ri mannabana , bajikna bicarana, siagang sakranna . Apaji na rua tallumo tau angassengi . Bijanna tabijanna massing akkiok ngaseng. Iaka tena niak namangei, ka naukrangi pappasanna manggena. Naiajiarua tallu todong tau cilaka, bija tumapparenta tabija tumappar enta. Ia ninanroa masassang atinna , tunggu nipakab eleng-belenga ri bilisi, birisik ngaseng ri Makkutaknang. Tuli ampanngokkokangi laiya . Ampanngalattakangi biberek . Kuku k tuli anjalling pisukrung . Ka nakana pakmaikna , tolong 'ntam ana angaji iamami nikatumamai , nipappakabajikang pattoana. Antemami sallang kamma punna lompomo. Barang i ratemami sallang accikik;naung mae ri katte. Mingka mallaki taua ampakrupan gi gauk , lanri-lanrinna anjo Daeng Matutu assarikbattang sianrong simanggei siagang tumapparentaya pakrasangang. Apaji na iamamo para natunggu tubirisika ngaseng ampammolik-molika ngi ri pakrnaik, pakrisik takalaherang simpung tamaktamparan g.
Lekbaki niakmo sekre allo , ri baribasak dudua, ri tatambuak.napa dallea, ri mabasana ija rukuka napakamma naninring , na 'mmempomo I Makkutaknang ri dego-dego ballak.na ri paladanna tukakn a, accinik anraik ri parang tattaraka. Sanggenn a takrumpak pakcinina makbangkeng moncong. Na nagappamo
naitung naruntuk nanawa-nawa angkanaya , anne kapang i bakle85 anna monconga niak todong parang siagang pakrasanga ng kamma todong anne pakrasangang kupamman tangia . Mingka anjo ka pang tau anjorenga nacinik kalauk tongi seng anne monconga . Lekbaki naummi ri buttaya na 'kjappa-jappa assuluk ri paranga , nampa nagiling kalenna accinik warak . Bellangangi paccinikna lampa waraka kala anraika. Alleang nagiling kalen na accinik tirnborok . Kamma tonji bellana warakna. Naiamo nanjarreki ri pakmaikna angkanaya niak pakrasangang i rayangann a. Lanri kammanami 'njo na niakmo attirnbo i lalan g ri pakmaikna, cinna dudui assu lukang pakrasangang. Ka nakana pakmaikna, anjo kap ang turi pakrasangang maraeng maraeng tongi seng jama-jamann a siagang pangadakanna. Na anne jama-jam anga siagang pangadakang niaka ri ·pakrasangangku, mangku niak takuasseng tasiapai . Ia toss eng bajik nipappilajari anu taniassengapa . Na punna tuli amma nta - ngak ri anne pakrasanganga , kamma tommak kusakring tump ang natompangia kakdaro. Ia tommi 'njo butta niaka i lalanganna kakdaroa naasseng . Tanassengai butta nia ka siagang apa-apa niaka i pantaranna kakdaroa. Na kamma tong ija nanaw a-nawana i lalang ri pakmaikna la 'klampaya assulu kang pakra sangang na nikiok lakbumo ri manggena. Apaji na 'ppa rri-parrirno ammot erek. Battui mange , nakamo manggena, " Mangeko app aruru na ki mange ri biring kassika. Barang niakja jukuk tunu-tunuang kigappangi Masenu ri papukaka, ka ta ena lekbak sallang nikakdokang tanngallo. Lekbaki appa rri-parrimi I Makkutaknang mange apparuru , na'kjappa anruru ngangi manggena. Naia narapiknamo biring kassika , natulakmi aklampa timborok ampitujui biseanna papukaka. Battui mange I Makkut aknang t uli accinik kalauki ri tamparanga. Taena monco ng natakruntuki paccinikna. Nakanamo pakmaikna , wa, luaranga mpia jekn eka na bontoa . Sanggenna nagappa nacinik liukanga i h uk natammutammu tamparaang. Na niakmo ri angkanaya , manna anne butta kupammantangia natammu-tammu tonji tampa rang , mingka tanicinikai lanri lompona, najai moncong siagang pokok-pokok kayu natakrurnpaki paccinika . Apaji na pilak kat ambammo cinnana erok assulukang pakrasa ngang, lanri erokna
naassf'ng katojenganna niaka ri pakmaikna. Iaka manna na kamma86 mamo pakmaikna I Makkut aknang taenaja na napakrupa ka mamallak manngaliki ampasuluki ri tau toana. Apaji na pakmaikna tommamo angkana, poro nipagiok laloi pakmaikna tau toaku allappasanga assulukang pakrasangang ka rua talluji 'nne padanggang siagang guru mange battu. Manna gurungku gassintonji assulukang pakrasangang. Kalasekrennaja nakellai kupinawang. Lekbaki nakanamo manggena, "Bintimmi 'njo jukuka Makkutaknang ki 'klampa lintak, kodia boknoki sallang. Naia battunamo mange ri ballakna, ammempomi naung kamma tu lannasak dudua, annawa-nawai ri pakmaikna cinnaya aklampa ri pakrasangang maraeng .. Na siapa are sallona takbangkang nitarima tojemmi pappalakna ri Allah Taala. Na nipagiokmo pakmaikna anronna sikalabini mange ri mannabaya .
Lekbaki niakmo sekre banngi sitabangi ri sampulona 'ngappak bulanga, ri wattu simbarak tanngaya, ri singarak bulang malannyinga, ri maonana anginga, ri malinona tamparanga , annompok tonjia bulanga na bintoenga, ampasiorok cayana , battuanna ia tu maupaka upak tonjia. Lekbaki ammirik anging ri monconga taksikalikali tattabari pokok ·kayua. Accicik tommi cibanga makbiring romang . Naturung tommo apunga mangerang sakke. Na 'mmemp ono Daeng Matutu sikala_bini ri dego-dego ballakna, ri paladanna takakna , makrawang-rawang pakmaik, sisambe simpunna siagang teknena pakmaikna. Na napatetek cincinna I Rikong Daeng Kamase na 'kkelong akramung-ramung tabaji pakbattasakna angkana
Bulang sumarakko naik na nuseorok ballakku na kacinikang sombcrek kasiasiku
Bintoeng Paleng mammumba kukana wari-waria kutuju mata kup arek pannyaleori
Na talakbusuk bajikapa kelonna na narapikmo nabicara I
Makkutaknang , ri mannabana siagang nibajikinnamo . Na kana ri buraknenna , "Kupassaya dudui anakku ta 'nggappa pappilajarang. Ka kammaji naniak tupanrita i lalang pakrasangang . kupassareang lekbakji mange ri tupanritaya, ka tau niakja kucinik akkalana. Manna nakku-nakuppa seng nabattu mae . Iareka na inakke mange antoaki. Mingka naniapami ka tena tu panrita anrinni. Na takmurimo Daeng Matutu na naerang banjuluk ri bainenna angkana, "Punna kamma 'ntu kanannu, niakja nakke narapik nawanawangku siagang kukanana mannaba. Bajikmia nisungke patti pammolikang barang-baranga , I Makkutaknang memang tommi 'njo akkulle anggappai, ka salfo memang tommi 'njo kurahasiang , kukimbolong , kurokok-rokok , kusikko kugama-gama , kupantama ri patti , kukonci majarrek , takupasu-pasuluk, kutayang nukonci na tanukoncia, na takkulle ai kusungke punna tanukoncia, na takkulle tonganga nipasuluk punna tainakkea. Battuanna, akjulu erokpakik na 'kk ulle jari. Na mampamo 'nne nukonci , nampa tommi la kupasuluk . Nakanamo bainenna , "la tommi 'ntu kau nuasseng bicara ta 'kma tu-matua. Tala niak susanu anciniki anaknu. Ia tompa seng antu na nuagang akkana anaknu punna la nupattujui iareka na nukalarroi." Nakanamo buraknenna , "Ba, teai bonga-bonga, kontu tojeng nakke kupau ." Nakanamo bainenna , "Kere mae patti barang-barannu. Niak bainennu maraeng nupammoliki , ka punna ri nakke taena kuasseng ." Nakanamo buraknenna , "Pakabajik sai pakmaiknu. Teako linta dudu larro . Ammiomako riolo na kupapauangko." Na numakkalakmo na nakana, " Paumi mae ammi omak." Nakanamo buraknenna , :'Niak kamma 'nne serek allo ri musing baraka , battuku ammingkung kunapasengka I Daeng na nakana ri nakke , "Sareammak I Makkutaknang nakuerang mange ri karaenga, ka inakkeji napalak nataena anakku . Na anjo I Makkutaknang kurapangji anakku ka lintaknaj i singarak na tainakk e anganakangi'. Kukanamo ri Daeng, 'Apase ng narapik nawa-nawanna karaenga kinapappalaki anak' . Na kanamo I Daeng, 'Niak tu panrita battu ri karaenga. Tujui siagang massing-massing kapanritanna. Na anjo tupanrita
tujua massing nisarei katallasang ri karaenga siagang surak pasi88 janjiang la 'suro pangaji anakna tu i rawangang parentanaya ia eroka. Apaji na 'ssuro 'ppaentemmo karaenga sibatu ballak panngajiang siagang sangkak-sangkakna ewanganna, lanrinna napakdara dudui bon e pakrasanganna dongok. Nakana pole karaenga ri. nakke inai-nai sallang anak-nak tammak battuanna sukkuk bacana kupiturungi sallang empoang kalakbirang siagang katallasang ri siratannaya. Apaji na kuminasai dudu sikamma anrong tu ampassareangi anakna na kusuro panngaji ri anjo tu panrita tujua . Kodia sallang anakna tu i rawangang parentana ampadundu ampacongai.' Lekbaki kukanamo ri Daeng , 'I ratei ri langik tujua lonjokna rannuku allanngereki kananta. Naiajia takupattantuangapakik . Nanromi rolo kamma kupauang anronna. Na punna ammioja nawa-nawanna jarirni 'ntu pappalattaya.' Nakamo I Daeng, 'Io, .agammi rolo akkana Daeng Kamase. Na punna niak sallang paknassana battum ako mae piasengiangak.' Iami 'njo kurahasiang siapa sallona , mingka teak ampauangko , lanri tanukullena kucinik nuagan$ sisaklak anaknu. Na nampamo 'nne kupau , lanri niaknamo kanannu . Barang akrara ng tonji sallang allonta. Ka anne kamma-kamma ambani taccokmi assalaka . Niakamami doekna nikana tau. Barang anaka tosseng matua na napaumb a assalatta (na napaenteng paso ranta)." Lekbaki nakanamo bainenna," "Wa .. ., kamanjo pa'leng pakmaiknu siapaya salo-sallona. Takudongkokiai 'ntu kanannu , taku bone ri papalaknu. Ia tommo bajik kiparipakmaik angkanaya antekamma parekku na 'kkulle sirapik baribasak karuengku . Tinggi dudui paleng minasannu. Tanuka sukmangai kakann a tau toay a ri nakananna , inai-nai tinggi dudu, iamin 'ntu sallang i rawanganna i rawaya. Talekbakai nulanngerek pau-paunna pung kasiasi." Nakanamo burakp.enna , "Pau sai bedeng na kulangerek antu pau-paua ." Nakanamo bainenna ,
l\:_.. R td l Niak sitau balu baine kasiasi. Niak nakanre ri barikbasaka taena seng ri karuenga. Apaji na niareng tommamo ri taua Pungkasiasi. Niak anakna rua burak-burakne. Toaya ni areng I Katirang , loloa niaren g I Patirik . Na anjo I Patiiik tallasak inji manggena na nipassareang lekok sikekkek mange ri tupanritaya amminawangji . Lekbaki siapa are sallona, anjo I Ka89 tirang akkale rungkami. Niakmo sekrek allo na 'ntama ri romanga angalle tangke kayu kalorok, taja lanappallui sallanganron - na. Naia ammoterena battu lalang ri romanga anjorengi ri dallekang ballakna sudagaraka numa lo. Na anjo wattua sitabang tongi naunna akjeknek anak uluana saudagaraka. Na nigappam o nicinik ri Katirang. Na nakaluppaimo kalenna I Katirang anjo sinampeka, anciniki bajik-bajikna anakna sudagaraka. Lekbaki angukranginamo nakanamo pakmaikna, battupak sallang mange ri ballakku na kupauang anrongku, na kupassuroi. Lebbaki battunamo mange ri ballakna , napadongkokmi kayunna , na tulusuk naik kale ballaka. Na 'ntamangammo ri katinroanna antungkusuk ulunna bangkenna. Naia sakraknamo alloa niak tommi battu angalle sawalang akdengka. Na 'nggappa tommo anjo alloa berasak ruancupak . Niak seng taja la nakanre siallo sipattan g. Lekbaki mangemi appallu Pungkasi-asi. Naia tiknoknamo kanrena nalalimmi. Nampa mange anronrongi I Katirang. Na tea ambangung. · Niagangi akkana teai akkana . Iaji natunggu antu ngkusuki ulunna bangkenna. Na nijamaseng ulunna ri anronn a ka nakana pakmaikna anronna sikraka bambangi, mingka tabambangaji . Na pissiapang are nikiok ri anronna na tea ambangung. Naia lanrenamo anronna akkiok-kiok mangerni annganre nanakana eroknu nubakuk, ri boko tompako ka cipurukmak nakke. Lekbakki annganre mangemi seng nakiok anakna . Na kammaja teana ambangung. Nakanamo pole ri anakna , "Apaka 'ntu nupakkalarroang. Paui mae, Iareka na niak garrinnu. Na nipakboyangko sanro na nisuro balleiko." Nakanamo I Katirang, "Apa nicokko akkana silambusukmak anjo ri katte . Anne gar-. ringku garring talomo-lomo dudu, ka taklettekami cinikku ri maraengannaya anakna saudagaraka." Nakanamo anronna, "Garring tojengko antu anak. Teai tojengi 'ntu garring cakdi-cakdi . Taena todong sanro maka amballeiko. Ka antu nubokila ri pakmaik kontui langika buttaya sikabellainna. Maka ikatte tong anne tau tuna kammaya siagang kasiasi tariambanna lino la 'mpatetei ribiberek anakna saudagaraka. Uru-uruna tau bajik, maka ruana kalunanny angi, makatalluna angassengi makanakana , makaappana koasai . Tinggi dudui kau minasannu. pakmaik nu anak, ka antu tinggi minasaya gassingi tukguruk i rawannganna i rawaya iareka na na kapanrakang lompo nagappa. Taenaka nu lekoak napakrupaman g manggenu ri tallasana, paupauanna sitau baine tinggi minasa dudu." Nakanamo I Katirang, "Taenapa, kipau sai beden g mae antu pau-paua kulanngerek." Nakanamo anronna,
R.J'Nia k sitau baine taklalo tinggi minasana. Apaji na niareng tommamo ritaua I Tinggiminasa. Na anjo assalakna I Tinggiminasa tau samarakji. Taena tong na bajik-bajik iaka kanang-kanangi giok. Akmole -molemi nipassuroi na tea akburakne, ka tanapasiratangai kalenna punna an<Ck saudagakja iareka na anak anrong tan. Apapa ia paranna tau samarak. Karaengaji napasiratangangi kalenna . Ka nakana pakmaikna, darai anne bajik-bajikku siagang kanang-kanangku punna anak anrong tauja iareka na anak saudagarak. Apapa ia punna parangkuja tau samara kugappa kuburakneang . Kammami 'njo pakmaina na 'mmantammo sallo balu baine sanggenna lalobangko.
Lekbaki niakmo sekre allo, na mange akjeknek ribungunga. Battui mange annyekrokmi. Na kamma tong ija natakgalakna sambik (oterek) sekroka, sekroka irawa tong inji ri bungunga . Bangkenna napaonjo tong inji suali ri bungunga. Na nagappamo naurangi rninasanna angkanaya, punna sallang kuburakneammo karaenga tenamo nakale-kalengku mange ri bungunga. Jaimi sallang bone ballak anrurungangak mange ri bungunga . Bajikangampi sallang limangku angkingkingi lipakku suali assoe tassikali-kali. Ku 'kjappa ta 'kjappamo sallang m ri bungunga. Attontong ngasemmi sallang tau kupanumaloia ampik ballakna. Nakana ngasenno sallang tu · mattontonga , tau bajik-bajik memang tongi na kanang-kanang I Tinggiminasa. Na anne kamma-kamma pilak onjongammi bajik-bajikna siagang kanang-kananna ka naburakneammi karaenga. Na i lalang kammanami 'njo na tanasakringamo kallena pitigiok-gioki . Inang leppusukmami sambik sekrokna, na lima kairina kamma tu la kkingkinga, lima kananna antapesangi soena. Bangkenna napadakka todong. Naiapa na takbangka angkana bungung anne paleng i rawangampi ulunna i rateang bangkenna ri bungunga. Nia sukkukna ka tau ta 'nga sseng lange, na taena tau anciniki. Jari matemi i rawa ri bungunga. Nia seng tau anciniki tau pesok tong lalo sedefl.g na garring takroko-roko. Manna akmaika tassiposo-poso todong. Bellami nikanaya akkiok. Iaji na niasseng angkana sala gioki natukguruk, ka tunggunna memang tongi kamma. Na punna nikutaknang angkana, angapai 'njo nugiok kamma nakanamo, iami 'ntu kukamma ka gassingi nakana pakmaikku, kammami 'nne sallang giokku punna kuburakneang karaenga. Mangei seng pole nicinik ri tau pesok tukguruk ri bungung. Nibodoi bicaraya nakana ngaseng seppena, lekbak ia tong paiona kammaya na 'ssuluk akbattang daserek . Ka barikbasak ·inji na mange angalle jeknek, nasakrakpa alloa na mange niboya. Na ia tompa na nibuntuluk rnangepi nipakku taknangan ri tau pesoka niaseng. Anjo ka tau akkarnbammo.
Lekbaki barikbasaknamo niparentami kamma todong adak kabiasanna tu matea. Lekbakki nierammi mange n kuburuka nitarawang. Kamma mi 'njo pau-paunna.
Nakanamo pole anronna, "Pikkirik bajikmi 'njo na nuajajari lalo pakmaiknu. la tong bajik nipatete ri biberek paranta tong tu kasiasi."
Lekbaki nakanamo I Katirang ri ammakna , "Kama tojengi kananta. Mingka anjo I Tinggiminasa baine . La naboyaji patteanna anu nanimina saya sirik tongi ka bainei sekre . Na sikamma apa-apaya niakpa patteanna na riigappa . Apajinaia kukana bajik mange tonjakik ia ri sudagaraka amboyangi mase-maseta, natanggakkik anjo paleng nisukkurammi, tana tanggakakik ia toseng nikatekneang punna nisokri tommamo. Kammaya tompa pole anjo pakmaik i lalanna sudagaraka taniasseng tongangapi ka taena tompa 'nne tau ambicarai kodina siagang teana ri tu kasiasi. Ka niak tong antu tu kalumannyang paranna tompa tu kalu - mannyang nakaeroki . Ka nakana pakmaina sigappami para barangbarang jai. Niak tong tu kalumannyang manna na paranna tu kalumannyang punna nakana pakmaikna anne taua tau ta 'kkul - le appabakkak barang-barang , palampannaji barang-baranga naasseng , tana assengai poteranganna , naaleanganji kapa ng tu kasiasia punna tutuja ri barang -barang . Talekbakai kilanngerek pau-paupna tu kalumannyang _niarenp Daeng Manaik ammintuangi paalle jenekna niarenga !manna bai." Nakama anronna ," Taenapa , pau sai bedeng mae antu pau-paua na kulangerek. Nakanamo I Katirang ,
Niak sitau tu kalumnnyang niareng I Dalle. Niak anakna sitau burakne niareng I Manaik . Apaji na niareng tommamo . tommarno ri taua Anggengrnanaik. Mingka lanri kalumannyannamo na 'nngali nasirikrno taua antappui arenna siagang paangenna. Apaji na nikanarnarno Daeng Manaik .
Lekbaki niakmo sekre wattu , ri serekrea allo na'ttontongtontong Daeng Manaik . Na tikring accinikrno sitau anak-anak burakne ammempo ri palang tukakna kamase-mase dudu nicinik. Manna care-carena tabassorok nakanre katirnbang. Lekbaki nakanarno Daeng Manaik ri anjo anak-anaka , "E anak-anak , inai arennu, battu ker eko mae ." Na 'kdukkumo naung anjo anak-anaka appakalompo ri Daeng Manaik na nakana , "Inakke atannu nikana I Mann arnbai, battu ri pakrasangang niarenga Sungguminasa. Batfo mae ri katte ambuangi mase-maseku, apaapa erotta ri nakke . Manna na kurawaja ri sirinta .kiparek pakkammik siring,_ ka taena lekba k kuasseng anrinni maka kupaklaik-laiki." Nakanarno Daeng Manaik , "Bajikmi . Taklalo rannuku punna erok ammantang ri nakke ." Lekbaki nikiokrni naik riballaka. Battui naik , nakanamo Daeng Manaik , "Siapa doek nupalak Mannarnbai ." Nakanamo I Mannambai , "Teanakik Daeng bicarai antu kammay a. Panngan a seangji nakke kodong kutayang ri katte. Kammayaji kanreku siagang care-careku kupakse-maseang ri katte , ka ikatte , tonji 'ntu kupatuna lele punna assolasolarakak ." Nakanamo Daeng Manaik , "Bajikmi. Ia tommo kau jamannu angallea jeknek."
Lekbaki siapa are sallona I Mannambai ammantang ri Daeng Naik , ia na lekbakrno napirassi ngaseng jeknek baranne, mangemi nabarrasak katinroanna Daeng Manaik , na , pattasak ngaseng apa-apanna takratasaka iareka na tassala empoanga, sollanna
nabajik paccinikna tau naika. Punna lekbamo mangemi ri ampikna Daeng Manaik attayang passuroang. Apa-apanamo napassu93 roang Daeng Manaik, ia lintak anggaukangi. Manna teai ia nisuro iaji lintak mange. Kammaya tompa pole sipakna I Mannambai punna nisare doek ri Daeng Manaik taena nabalanjai. Napaballi tongi ri baluk-balukang na nabalukang. Na siapa are sallona kammanjo , annamba kasuianna ri Daeng Manaik na jari tonja jama-jamang ri kalenna. Naia gannaknamo sibilangang realak uanna I Mannambai , naerammi mange ri Daeng Manaik anjo uanga. Na takbangkamo Daeng Manaik anciniki anjo uanga na nakana, "Uang apa 'nne Mannambai. Inai assuro 'nge rang." Nakanamo I Mannambai , "Iami 'ntu katte kajarianna doek kisareangak. Ka tunggunna punna kisareak doek, kutulusangi mange kupaballi ri baluk-balukang, apa-apamamo maka nipassawallia . Sanggenna sicinik sikamma 'nne bilanna ." Na lannasak dudumo Daeng Manaik annawa-nawai gaukna I Mannambai . Ka taenai ri pakmaikna angkana maka lakammai 'njo. Ka nisarei doek nikellainnaji nabala-balanja ri apa-apa nakacinnai. Lekbakmi nakanamo Daeng Manai, "Allemi 'njo doeka Nannambai, ikau tommi 'ntu patanna doek, ka ikau maupak na 'kkulle nupakgannak sikamma. Na a'njo doek kusareangko taenamo nakutayangi la nupoterang . Nakanamo I Mannambai, "Kamma tojengi kananta , mingka punna kualle kere tongi mae lakubolik. Barang tasallo-salloaji sallang na niakmo tau angkuragaiak na naalle lalomo . Bajikmi punna ianjo uanga naalle , barang nyawaku pole napaklannyak todong. Kammaya tompa pole, inai tong la kupannawa-nawang i pantarangantaya. Tala niak umpa tau toaku iareka na sarikbattangku. Passangalinna karro-karrokku siagang care-carengku kupamminawangang ri katte." Nakanamo pakmaikna Daeng Manaik, "Annabai napakkania I Mannambai." Mingka battalak tongi angallei anjo doeka. Apaji na napangalleammamo danggangang. Care-care massing-massing rupanna sigannakanna tong anjo uang sibilanganga realak. Nampa nakana ri Mannambai , "Teamako angallei jenek Mannambai . Anne dangganganga kukellai nuparakai na nubalukang tong. Na nipauammo pole ri tappuknaya anjo dangganganga tassirupa -tassirupa. Sollanna na naasseng tong nakira-kira angkanaya sikammapi 'nne nibalukangangi na niak nacinik, battuanna na niak nasawalak .
Lekbaki nakanamo I Mannambai "Bajimi katte ."
Lekbaki natarima anjo dangganganga naparakaimi sollanna nasalewangang ri kapanrakanga.
Lekbaki nasungkemi dangganganna na massing naalle taksirupai nalem barak nalilikang mange-mange. Na pirangalloang areja nabalukang nataralle ngasemmo anjo silembaranga. Kammami 'njo allo-allo . Punna aklampa ri barikbasaka ia na sakrakmo alloa ammoterek tommi . Taena tong nagannak ruambu lang nabalukang dangganganna na taralle ngsemmo. Naia i pantarangannaya I Mannambai nisareang todong danggangang ri Daeng Manaik . Niak limambulang , niak annambulang akbaluk nampa lakbusuk . Antekamma talinta taralle dangganganna I Mannamabai ka carakdeki na bajik bawa na taena na passirik-sirikang na 'ppakalompo ri taua. Ka ia siratanga nakaraengang nakaraengangi , siratanga nadaengang nadaengangi. J ari manna tea-tea sikekdek taua ammalli punna nipale-palecemo ri mannambai gassimmi ammalli . Ka punna antamai ri tassekretassekrea kampong. Assara-saraimi appalak jeknek iareka na tambako, nampa mange accengke akkalu-kaluruk . Na punna niakmo patanna ballak assuluk antanroik jeknek iarek na tambako nikutaknammi ri manambai angkana , "Tena kierok amml!lli parekang baju-baju. Siratang duduinne ri katte karaeng. " Na 'kkutaknammo patanna ballak angkana, "Apaka Manambai ?" Baklalo nakana, "Sangka rupai karaeng. Anu bajik-bajiki ngaseng. Anunampa niak battu lauk ri Salaka . Taenapa 'nne tau akbaluk anu kamma i pantarangangkua . Ikatte tonji 'nne karaeng kunjung kuerangang mae . Taena kupasiratangi tau maraenga ampakai anne kammaya bunganna . Ka massing maraengak parangku pabaluk. Taena na 'nnangarak ri empo-ernpona siagang ri pattananna taua. Erokna ammalli nasarena. Inakke tosseng ia manna erokmamo taua ammalli punna tasiratannga ampakai takusareai. Na anne rupa-rupanna ngaseng niaka kuerang, manna kiboyai ilalang pakrasangang taniak sangkammanna, passangalinna inakke kale-kalengku nasare punggawaku. Takuassengai punna ammukOP<!, ammembarappa na niak ruangku." Punna
nakana patanna ballak, "Saresak bedeng mae na kuciniki." Sang95 ge tippami napangalleang patanrupa iareka na limanrupa. Na punna niakrno aknassa napuji nakanamo I Mannambai, "lok manna inakke ia memang tonji 'nne siratang ri bukkulenta, anne maraenganga siratang tonji mingka jule-julei sikedek ri bukkulenta . Na ia tompa nabajik punna kamma todong ebarakna paramata dongkokanna tong na dongkoki." Kammami 'njo gaukna I Mannambai akbaluk-baluk, na napisauri ngaseng pranna pabaluk-ba luk . Naia tarallena ngasemmo, nabillammi ballinna. Na kurang sisuku na sibilangang tuju realak. Lekbaki nabilang naerang ngasemmi mange ri Daeng Manaik na nakana , "Jami nne ballinna danggangang kisuro · balukanga ri ri nakke . Na rannu dudumo pakmaikna Daeng Manaik ancinikibatena appataralle I Mannambai, lanri lintakn a siagang passawalakna. Na niakmo attimbo ri pakmaikna Daeng Manaik angkanaya, "Anne I Mannambai akkullemak napakanya mang. Bajikangarnmami punna iamo kupirannuangi , ka bajikmi pangassenna ri gaukna pakdangganganga. Mange-mangeangammi pole na inakke. Mingka batabatai pakmaikku kodia ammuko are ammembarak are kumapilarija , ka tau tacinna ri uang , karrok-karroknaji siagang pakeanna napamminawanngang ri nakke . Na iamo pikkirik nisareangi ri Allah Talla angkanaya , "Bajika nngangi kupasialle anakku. Kamma todong ebarakna tedong niakmo passikkokna . Manna la 'kb oko punna nipantantang oterekna ammoterekji. Na anjo anakku karaeng tommi ampassuroi na takutanggaka , ka bajiki pangasengku angkanaya barang-b arangkuji 'njo nakacinnai. Punna lakbusukmo sallang isseng tanasaileanngak sallang pikru kebokna kala inakke . Na anjo paccinikku ri Mannambai manna lekbappa na kusala erokak naagang bajik kodi siagang mate tallasak ."
Lekbaki niakmo sekre wattu ri serrea allo na 'mmempo sipakrua -rua Daeng Manaik siagang I Mannambai na nakana Daeng Manaik ri Mannambai , "Siapami sallonu ammantang ri nakke na taena kuasseng kubalassangi pakmaiknu. Lakusarejako uang iareka barang-barang na anu la lakbusukja . Na <1,11tu· pammajikinnu taena anggakanna ri nakke sipammanakang. Jari eroki
kubalasak pakmaiknu la kupasialleko arinnu I Maipa." Nakana96 mo I Mannambai , "Naiki ri langik tujua lonjokna rarmuku. Langikmami i rateanganna panngamaseanta ri nakke. Naiajia mallak masirikak rikananna tau i pantaraka . Ikatteji sallang kupatukguruk kana-kana ri paranta tu kalumannyang. Nakana sallang taua ri katte , suallak tong la 'Kmintu na tau kamma tonja 'njo napasialleangi anakna. Tau taniasseng-asseng pakrumbuang pepekna. Nakama Daeng Manaik , "Antu gauk kammaya teai assennu, assengkui . Inai tong barani appasuluk kana kamma . Siagang pole , erok-erokku todong nakke ri anakku. Manna ambarang na tau sipolong olok-olok sipolong punna ia tommo kupuji ia tommi kupasialleangi anakku. Nakana pole Daeng Manaik .. Punna niakja tattiklak pakmaiknu eroka lamusiangak mae . Teako siriksirikki. Nakanamo I Mannambai , "Apa na panngamaseantamamo ri nakke, talaniak anrongku talaniak manggeku ancinikangak kabajikangku, passangalinna ikatte kuparek among kuparek mangge. Taena cinikanna angkanaya kakodiangku kicinikangak. Ka nampak beru b.attu na kukana memang ri katte , ikatte anrongku manggeku ." Nakanamo Daeng Manaik, "Iami 'ntu ba7 jik punna akkana sitappakko . Punna tikring sikra ri kau arme kuparipakmaika nampamako makmangge tojeng-tojeng ri nakke , inakke mammanak tojeng-tojeng tommo ri kau.
Lekbaki , nibodoi paua niparekmi. Na patampulo allo patampulo bangngi nisua-suari. Naia ammempona ngasemmo tu nibirittaia siagang kalia nipanaikmi I Mannambai na I Maipa anakna Daeng Manaik .
Lekbaki lappasaknamo anjo gauka, I Mannambaimami niparannuanngi ri matoanna anciniki bajik kodina pakdanggangnga. Sipanapanaiki dallekji tasipakatukguruk. Siupa-upakanji tasisuklu-sukluang . Kontu ngasemmi 'njo lampa-lampana nikanaya sare natea nipattantu. Ka gassingi tanisanna-sanna, na battu pakpidallena Allah Tala ri atanna.
Lekbaki nakanamo anronna I Katirang , "Kamma tojengi kanannu. Naiajia simmaraengi sipaknu I Mannambai. Ka anjo I Mannambai tau attojeng -tojeng ri jama-jamang , na 'ngasseng aklukkak-lukkak pakmaik siagang anginrang-inrang ri tu napakreppe-reppesia . Bokona ngaseng gaukna I Mannambai nugaukang .
Kasiasiko, tangassengko aklukkak-kukkak pakmaik ri taua. Ikaumintu nataba paruntuk kanana Mangkasaraka angkanaya, "Sisalai bulunna tingkokona . Nuassenji nupau gauk bajikna I Mannambai na tanugaukannga.
Lekbaki nakanamo I Katirang ri anronna , "Punna niakja panngamaseanta siagang passayata ri nakke kiringang-ringangi laloi kalenta. Pungku sikraja namintuang saudagaraka anjoreng tompak sallang anggaukangi antekamma gaukna I Mannambai ri matoanna. Anngangkang pimbalikik sallang, anngocci sangge epa ri nakke.
Lekbaki nakanamo anronna , "Taena 'ntu taku gaukanna rieroknua . Naiajia teako sasalaki kalennu punna niak antatabaiko." Nakanamo I Katirang , " Nampa memangi 'njo nigaukang gauka na kisambelang memang tong kalenta ."
Nibodoi bicaraya, ia barikbasanamo mangemi apparuru pung kasiasi. Naallemi capparu pakminnyakanna na 'kminnyak, na 'kjangka namp a appakballe biberek. Lekbakmi naasorokmi baju tokkona lipak garrusukna nampa ammempo appangajai ampakabajiki pakmaikna. Lekbaki akjappami Pung Kasiasi. Tasiapai sallona battumi mengeri ballakna saudagaraka . Sitabang tongi sino-sinona taua . Kale-kalennaji saudagaraka ammempo ipantarang simbang tangnga. Nampai nacinik Pung Kasiasina nakana , "lkau Pungkasiasi, apantu mae kareba nuerangangak numammake lompo kamma . Lompo-lompoi 'ntu kapang hakjaknu , ka nampa-narnpannu kucinik ammake lompo kamma." Tasallo -salloai ammempo Pung Kasiasi na nibembengimo papangajiang . Nakanamo saudagara ka, "Appangajaimako Pung Kasiasi."
Lekbaki nakanamo Saudagaraka , "A pan tu lorn po nukunjungi nunampa -nampannu seng niak ." Na anjo Pung Kasiasi nabattuimi sirik. Kammai tunijempang bawana , ka mallak masiriki ampasuluki anjo kanaya. Nakanamo Saudagaraka , "Paumi mae hakjaknu Pung Kasiasi. Teako sirik-siriki teako mallakki." Apaji na naparrangimo napasul uk niaka ri pakmaikna Pung Kasiasi na nakana , "Kipammopporangak jai dudu ri bangkengbangkenta tulusuk naik ri ulunta. Niak kana sikekdek la kusung98 ke ri dallekanta. Naiajia battalak dudui bawana atannu ampasuluki anjo kanaya, ka tasiratanngai ri atannu tuna kammaya anne inakke ." Nakanamo saudagaraka , Angapai na niak kana kammannu , ka ata karaeng , tau tuna tau lakbirik , tu kalumannyang tu kasias.i, parekna ngasenji Allah Taala. Pau tonjia maka ri pakmaiknu na nipikkirik. Punna olo nitulungko. " Nakanamo Pung Kasiasi, "Iami na kukana kana tasiratang , ka anjo atannu I Katirang akminasai kipaempo ri pallangga sipappatta , ridaserek sipolonta, ri tapperek sikekketta , kipare pannambai tamagannak pannyambung tamanrapik . Na 'kdundumo naung saudagaraka takkajannak annawa-nawai kananna Pung Kasiasi. Ka nakana pakmaikna taena to ng na ngasseng accinik siagang appasiratang paranta tau. Niak attimbo ri pakmaikna la na pakrupana. Maka slrat ang tong nubuak ri biberek anakku , tau kammayantu ikau , kasi-asi taenay a anjorenganna, manna kanrenu taksirapik , niak seng nukanr e ri barikbasaka taena seng nukanre ri karuenga . Mingka sakbaraji saudagara ka lanri sirikna ri kananna sumpaeng ri nakanana , "Ata kaia eng, tau tuna tau lakbirik , tu kalumannyang tu kasiasi pareknaji Allah Taala." Apaji na napurusukmo barambanna tamakkana-kana. Naiaji salami atekakna , ka nakana pakmaikna ,_ "Cinnajak ri kau mingka cinna lakuataijako , tacinna ammintuangk o." Attirnbomi ri pakmaikna pik: kirang salaya. Na sikali-kalinna appiwali saudagaraka nakanamo ri Pung Kasiasi, "Taena tong namasala , kareaka 'njo nakacinnai I Katirang , toaya , loloa , ka taulolo ruami 'njo anaknu ." Nakanamo Pung Kasiasi, "Toaya karaeng." Nakanamo saudagaraka , "Bajikmi , taklalo rannuku lanri niakna anrampe-rampei anakku. Naiajia bajiki akjanji. Na punna na ioija I Katirang anjo pasijanjianga sijariammakik . Teako susai ri sunrang ri maraenganna pole . I Katirang na masarro malakbirik ri nakke. " Nakanarno Pung Kasiasi, " Antai kamma pasijanjian kipakkanaiya." Nakamo saudagaraka , "Iaji 'njo pasijanjiang angkanaya , inai-nai sallang riolo larro iami niatai . Na punna inakke appakaramula innake naatai I Katirang. I Katiran g polen g appakaramula larro , I Katirang tosseng kuat ai. Kammaji 'njo pattujungku ." Nakanamo Pung Kasiasi, " Bajikmi kara eng. Nanromi kamma kupauang atannu. Punna na101Ja niakjak pole mae ampabattui kanaya." Nakamo saudagaraka, "Bajikmi." Lekbaki appala kanami Pung Kasiasi na 'mmoterek mange ri ballakna . Lekbflki battuna mange ri ballakna Pung Kasiasi napab attumi ri Katirang ante kamma ri kanannaya saudagaraka sumpaeng. Nakanamo I Katirang ,"Bajikmi 'ntu punna pasijanjiang kammaja. Ia tompa 'ntu na kigassing larro punna niak patteanna. Mingka manna seng na niak patteang punna patteteang ri saudagarakaja la niapai. Inai poleng maka angkalarroikik punna teai tau toata. Ka anjo saudagaraka punna sikraja kurapammi manggeku, lanri kubaineanna anakna. Bajikmi ia kiringang-ringangi kalenta mange ri saudagaraka na kiioimo anjo pasijanjianga . Manna pole nakellaikik naik ri karaenga ampisakbiangi kipinawanji mange. " Nakamo anronna, "Ammuko mami 'n tu kunaik, ka manngang dudui kusaring bangkengku .
Lekbaki barikbasaknamo apparurumi pole Pung Kasiasi na 'kjappa mange ri ballakna saudagaraka. Battui mange nakanamo saudagaraka ri ia, "Apaji kan anna I Katirang ri kau ." Nakanamo Pung Kasiasi, "Iaji kananna atanta angkanaya , kutarimami 'ntu pasijanjian ga siagang kukateknea nna." Nakamo Saudagaraka , "Punna kamma 'ntu , bajikkik naik ri karaenga ampappisakbiangi anne pareka. Ka punna tanaikakik ampappisakbiangi niakkik kusakring para ammenteng ri sassanga." Nakanamo Pung Kasiasi, " Apaji na ikatte."
Riwayat Syekh Yusuf dan Kisah Makkutaknang Daeng Mannuntungi
(Transliterasi dan Terjemahan Lontarak Makassar)
Oleh DJIRONG BASANG
DAFTAR ISi
Norn or Halaman I. Inilah Lontarak Maka ssar Menceriterakan Riwayat Tuanta Salamaka Syekh Yusuf (Drs. Djirong Basang) ... 105 2. Inil ah Lontarak Makas sar Menceriterakan Kisah Makkutaknang Daeng Mannuntungi (Drs. Djirong Basang) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Sepata kata pendahuluan
Sebaiknya dibaca Jebih dahulu barulah dibaca isi lontarak Tuanta Salamaka ini.
Riway at Tu anta Salamaka ini dicetak karena permintaan banyak orang di Gowa begitu juga Daenta Kalia di Gowa Haji Ibrahim Daeng Pabe deng an ongkos pribadinya .
Adapun isinya tidak saya tambah tidak pula saya kurangi seperti yang t e rtera · dalam Lontarak yang diberikan oleh Daenta Kalia. Adapun pan gkal lontarak ini, huruf Arab berbahasa Makassar.
Say a harapkan oran g yang membaca Jontarak (riwayat) ini memanjangkan pikir a nny a dan memperbaiki sikap jiwanya .
Akan saya jelaskan di sini kehidupan Tuanta Salamaka seperti yang saya temui di dalam Lontarak bilang Raja Gowa dan surat-surat sah yang saya temukan pada kantor Pembe sar (Kepala Pemeri ntah an) di Ujung Pandang serta suratsurat yang ditulis oleh ilmuan-ilmuan pad a waktu it u.
Adapun Tuanta Salamaka Syekh Yusuf Tajulkhalwatiyah adalah seorang Wali Makassar . Orang Gowa asalnya. Dilahi rkan pada tahun 1626. Baru saja I 8 tahun umurnya ia telah meminta izin naik haji. Pada tangga1 20 Oktober I 644 dia tingg alkan Tanah Makassar menuju Tan ah Bantam. sanalah ia naik (pergi) ke Tan ah Suci . Lama di Makkah baru turun (kemb ali) tetapi tinggal di 1Bantam . Di Bantamlah terkenal di :man a-mana kewaliannya serta dikembangkannyalah agama (Islam) . Sampai diperisterik an anak St.!Itan Bantam yang bernama Sult an Agung. Dalam tahun 1682 tiba-tiba ada perselisihan di ·Bant am yaitu Sultan Agung berseli sih faham deng an ana kn ya yang bemama Abu Nazar Abdulkahar. Adapun Tuanta berp ihak pada mertuanya. Lawannya sepihak dengan (be rt eman) Komp eni. Sampai pindalah Tuanta pergi ke pinggir bagian selatan Tanah Bantam. Di sana lah ia didatangi untuk dibujuk oleh seorang Kapitan supaya melepaskan diri dari Bantam dan pergi ke Betawi. Di Betawi-lah ditunjukkan tempat di Selon. ·Maka dalam tahun
1683 dibawalah ke Selan, sebab pada waktu itu Selan tah oleh Kompeni Belanda. Di sa na ia mengajar lagi mengaji. Maka banyaklah muridnya . Seorang bernama P.U. Abdurrahma Ceylon memberitahukan kep ada saya bahwa sampai sekarang masih sering disebut-sebut Tuanta : Dalam beberapa kitab berbahasa Arab di Selon masih ada disebut-sebut nama Tuanta . Pada tanggal 9 Janu ari · 1684 Kara eng Bontonompo disuruh ke Jakarta membawa surat Raja Gowa Sultan Abduljalil Karaeng Sanrobone Tumenanga ri Lakiung , untuk meminta (Tuanta) dikembalikan ke Makassar, tetapi harapan Sultan tidak berhasil.
Tuanta ini dikatakan bersaudara seibu dengan Raja Gowa yang mangkat di Jakar ta Kara eng Bisei.
Sebelas tahun (Tuanta) tingga l di Selong kemudian dipindahkan lagi ke Kaap . Kaap ialah salah satu . negeri tempat Uajahan Belanda) di Ujung Selatan tanah Aprika yang diperintah oleh Inggris sekarang. Empat puluh sembilan bersama muridnya pi ndah ke sana. Di sana lagi agama itu diajarkan sehingga ada agama Islam di sana sampai sekarang. Maka di sanalah ia meninggal pada tanggal 22 Mei 1699 bertepatan tanggal 22 Zulkaedah pada malam Jumat I 110 Hijiriah pada waktu genap 74 tahun umurnya. Maka di sana pulalah dimakamkan. Adapun setelah Tuanta menin ggal berkali-kali pula Raja Gowa mengirim sura t ke Betawi meminta supaya mayatnya dipindahkan ke Makassar. Akhirnya dikabulkan pergi diambil. Kapa! Komponi juga yang membawanya . Semua surat raja didapati salinannya.
Tanggal 5 April 1705 pada I I Zulhaji 11 16 Hijiriah , tiba - lah mayatnya di Maka ssar. Maka dimakamkanlah di Lakiung keesokan harinya (Beginilah tertera dalam Lontara Bilang Raja Gowa dan Tallo ).
Jadi jelaslah bahwa Tuanta meninggal di Kaap bukan di Bantam . Namun kapal yang membawa mayatnya tentu melalui Selon baru ke Bantam . kemud ian terus ke sini, sebab memang jalur pelayaran kapal Kompeni pada wak tu itu.
Namun demikian kita telah maklum lagi nama keadaan yang telah lama berlalu baru dibukukan dice ritak an tidak mungkin tidak ada kekurangannya dan perubahannya walaupun hanya sedikit. Walaupun demikian perkataan saya, saya takut juga men egaskan bahwa ban yak yang tidak benar yang diung kap kan dal am Lontarak ini , yang dapat ditafsirkan hanyalah Allah Taala dapat menj adikan segala sesuatu. Kira nya ini dari tidak ada diad akan . Sangat banyak pula riwayat masa dahu lu pada zaman nabi-nabi disebut-sebut sampai sekarang. Maka wajar lah kita yakin akan kehend ak Allah Taala.
Adapun kehorm atan Tuanta bukan di sini saja, banyak walaupun di belaha n bumi bagian Barat sampai di Mesir. Seora ng ulama Bantam bernama Haji Hasan Batawi menceritakan di Dim a bahwa di Mesir pemah disebutseb ut nama Syek h Yusuf. Dikatakan bahwa ia seora ng wali orang Makassar.
Masih banyak orang yang mendapati seorang orang Melayu bern ama Anc e Nairn, pernah menemani seorang sayed datang dari negeri Syam · yang dinamai Sayed Mahusin. Dialah yang menc eritakan penglihat an anehnya di da lam Kokbang (Kuburan), sebab gelap ia tib a di sana lalu tiba-tiba terang benderang di dal am. Ia maka n juga rot i yang hangat. Ia melihat juga Tuan Saye d lang sung ke dalam kubur.
Adapun masalah makam Tuanta , ya ng jelas bagi saya yang dapat dipa st ikan hany a dua yaitu di Kaap dan di sini . Sebab baru-baru ini saya ada seorang orang Belanda , guru besar di negeri Belanda dib awa ke Gowa meli hat-lih at sampai ke kuburan Tuanta di Lakiun g kemudian ia ceritakan keh era nannya , kar ena di Kaa p ada juga kyburannya, biasa juga diziarahi sepe rti di sini.
Adapun di Seion saya tidak dapat memp ero leh penjelasan yang pasti . Begitu juga di Bantam , sebab saya sendiri di Ban - tam dib awa o ra ng ke sebuah kubur be ar indah buatannya , dan dikatakan , " lnilah makam Syekh Yusuf." Tetapi ada juga yang mengatak an bahwa itu makam Maulana Yusuf Sult an Ban tam anak Sultan Maulan a Hasanuddin. Karena itu saya CLiriga. Hanya Allah Taala saja lah yang mengeta hui kebe naran nya . Namun , makam itu biasa juga dimuliakan , diziarahi.
Tuanta Salamaka ini sejak ia tinggalkan Tanah Makassar belum pemah ia kembali. Kecuali pada waktu ia di Bantam lalu ia suruh muridnya kemari yang bernama Tuan Rappang Abdoelbasier pada tanggal 2 Maret 1678 yaitu 7 Muharam l 089 Hijiriah tiba di gowa. Beliaulah yang menyebarkan tarekat Tuanta dan pelajarannya. Tuan Rappang ini meninggal di Rappang pada tanggal 5 Mei 1723. Namun , pada tanggal 25 Juli tahun itu juga mayatnya dipindahkan ke Gowa dan dimakamkan di Lakiung.
Maka saya akhirilah perkataan ini . Saya kira sudah cukup kata yang sedikit ini dijadikan dasar pertimbangan , oleh orang membacanya . Hanya Allah jualah yang dapat melaksan akan segala yang dikehendaki Nya dan Ia jualah tempat mengh arap dan memohon.
Makassar, 2 Agustus 1933
Nurdin Daeng Magassing.
Fasal yang menentukan (menjelaskan), janganlah saya menjadi busung menceritakan junjungan kita Syekh Yusuf orang yang dikasihi dan dikasihi oleh Tuhan seka lian alam. Maka diturunkanlah (dijelaskanlah) adanya (munculnya) dan berpulangny a ke rahmatullah dan kita tuangkan di atas kertas. Mogamoga semua orang yang · membaca riwayat Tuanta ini dipelihara imannya oleh Allah Taala dan nabi kita
semoga disayangi dan ditetapkan imannya senantiasa, dan memperoleh berkat karena rahmat Allah Taala. Begitu pula janganlah hendaknya tidak dipercaya riwayat Tuanta Salamaka di Gowa, yaitu Syekh Yusuf t} _,.\:ll .,.-! l.. •• . . . .
ov-'"" <\..J>\ c.Y..).S> orang yang d1selamatkan d1 duma
dan di akh irat. Inilah yang menentukan adanya muncul di t anah Makassar di negeri Komarak, pada zaman Raj a Gowa Tumenanga ri· Lakiurig. Sezaman dengan Tumenanga di Gowa bersama I Datok ri Panggentungang dan I Lokmok ri Antang.
Adapun mula adanya Tuanta itu demikian. Pada suatu waktu Dampang Kokmarak duduk-duduk dalam pondok kebunnya pada tengah malam. Tiba-tiba ada cahaya di tengah kebun itu. Ada orang tua di bagi ao dalam cahaya itu . Maka pingsanlah Dampang Kokmarak melihat orang tua itu. Setelah agak lama hilangnya cahaya itu jelaslah kelihatan wajah orang tua itu. la menjelmakan dirinya sebagai orang tua dan berkata, "Hai Dampang Kokm ara k , kasihanilah saya supaya saya tinggal padamu dan ada juga yang membantu-bantu engkau berkebun." Berk ata lah Dampang Kokmarak , "Saya senang seka li, tapi saya bertanya dahulu padamu, engkau datang dari mana, di mana negerimu , sehingga datang ke mari ke tempat ini." Berkatalah orang tua itu , "Saya tidak tahu dari mana kedatangan saya , tiba-tiba saya ada di sini padamu." Maka berkatalah Dampang Kokmarak , " Baiklah, saya senang sekali."
Maka kembalilah Dampang Kokmarak ke rumahnya. inggallah orang tua itu menjaga tanam-tanaman Dampang Kokma109 rak. Kemudian daripada itu ada suatu har1 orang tua itu dipang - gil oleh Dampang Kokmarak untuk pergi ke Moncolloe mencari nipa. Setelah rampung nipanya dibawalah pergi ke Kokmarak.
Setelah itu berkatalah orang tua itu, "Ada pun yang hendak saya sampaikan kepada tuan , ingin sekali saya tinggal pada abang saya Gelarang Moncolloe." 'Berkatalah Dampang Kokmarak , "Baiklah , kalau engkau ingin pergi, saya juga bersepupu sekali." Maka pergilah ia tinggal pada Gelerang Moncolloe . Setelah tiba disana berkatalah Gelarang Moncolloe, "Mengapa engkau datang ke mari?" Menjawablah orang tua itu katanya, "Sa ya ingin sekali tinggal pada tuan." Berkatalah Gelarang Moncolloe , "Saya gembira sekali karena engkau ingin tinggal pada saya ." Dernikianlah maka orang tua itu pun tinggallah pada Gelarang Moncolloe merendahkan dirinya terhadap perintahnya sekeluarga. Ia mengambil air, mengambil kayu , menumbuk padi dan sebagainya . Tidak yang tak dikukannya asal berhubungan dengan kehidupa n. Setelah cukup satu bulan lama - nya tinggal , bermohon dirilah kembali lagi ke Kokmarak. Ketik a sampai di sana berkatalah Dampang Kokmarak, "Engkau sudah ada? " Ia pun berkatalah , "Ya, saya sudah ada." Setelah sampai malam hari berkat alah orang tua itu kepada Dampang Kokmarak, "Ada yang ingin saya hadapkan (sampaikan) kepada tuan. Ada terbetik kei nginan dalam jiwa saya terlwdap anak abang Gelarang · Moncolloe . Apakah gerangan ia suka juga kepada orang miskin seperti saya ini." BerkatiJ,lah Dampang Kokmarak , "Entahlah , nanti dipertemukan (dibicarakan) ." Maka saat itu juga pergilah Dampang Kokmarak. Sesampai di sana berk atalah ia, "Ad apun yang saya kunjungi kemari, kepadamu Dik , ialah orang tua yang pern ah tinggal padamu itu menitip kat a pada saya. Ada terbetik dalam hatinya ingin kepada anak kit a. Apakah Adik setuju?" Berkatalah Gelarang Moncolloe, " Baiklah , memang itulah yang saya harapkan, yakni orang yang bersahaja . Telah sekian banyaknya memancang tumpuan tangga saya (melamar) namun tidak ada yang berkenan di hati saya , kecuali orang tua itu , sebab buk an anak kita saja yang diisti- '
rah atkan melainkan semua anggota keluarga (famili) turut diI IO gembirakan. Tidak lagi mengambil kayu , tidak pula menumbuk padi. Ada lagi saya lihat kelainan padanya. Ada kalanya saya lihat kakinya tidak sampai di tanah kalau berjalan . fviaka dengan kehendak Allah dan Rasulnya Muhammad
kata pun disingkatlah dan dikawinkanlah. Kemudian daripada itu masalah suami istri tidak lagi dibicarakan sebab telah umum diketahui orang. Tiada berapa lamanya diidamlah Tuanta Salamaka ri Gowa (ibunya mengidam).
Ada suatu waktu ia duduk dihadap oleh seluruh orang Gowa, lalu teringat menyebut-n yebut Gelarang Moncolloe, Berkatalah raja kepada isterinya , "Mengapa gerangan Gelarang Moncolloe , maka ia tidak pernah datang menghadap. Mungkin ia berkebun atau mendirikan rumah . Ataukah ia mengadakan pesta kawin." Maka berkatalah ia kepada petugas, "Pergilah ke sana menjenguk dia. " Maka perg jlah petugas ke Moncolloe. Sampai di sana didapatilah orang tua itu suami isteri memandang di jendela. Setelah dilihat, tiba -tiba petugas itu pingsan karena memandang kecantikan mereka suami isteri. Ketika dilihat oleh tua itu keadaan petugas itu , be rkatalah kepada isterinya , " Basahi air rambutmu , kemudian kau pergi mempercikkan ke mukanya. Sesudah diperbuat demikian bangunlah (sadarlah) petugas itu tidak berkata-kata. Maka teruslah pergi ke Gowa langsung menghadap raja dan berkata , " Saya dibunuh , saya dihidupkan oleh tuanku (raja). Saya melihat orang yang sangat cantik." Berkatalah raja , " Siapa engkau lihat?" Menyembal ah dan berkata , "Daulat Tuanku , hamba Gelarang Moncolloe, tetapi sudah bersuami. Itulah kiranya yang menghalangi sehingga ia tidak datang menghadap kepada raja , karena berpesta." Berkatalah permaisuri, "Wahai raj a, suruh am bill ah orang itu." Maka disuruh ambillah orang itu. Setelah pesuruh tiba di sana, berkemaslah keduanya. Sesudah berkemas berangkatlah suami isteri diantar oleh pesuruh. Tiba di sana (di istana) teruslah masuk ke pintu gerbang. Raja itu pun berdirilah suami-isteri memand ang di jendela. Berkat alah permaisuri , " Wahai Raja di Gowa , saya inginkan supaya engkau memperisterikan orang itu." Berk ata lah raja , "Tidak boleh sekali-kali saya peristerikan orang yang ada suaminya." Berkatalah permaisuri, " Biarlah , saya ingin juga bermadu asal orang itu ." Berkatalah raja, "Hanya pada waktu orang masih kafir boleh berbuat begitu . Setelah kita masuk Islam tidak boleh lagi berbuat demikian." Berkatalah permaisuri, "ltJ.Jlah gunanya engkau raja." Maka raja pun diam112 billah. Adapun orang dua suami isteri itu teruslah masuk dan naik di tangga beranyam (sapana) langsung menghadap raja. Berkatalah raja kepada orang tua itu, "Cantik isterimu." Berkatalah ia, "Daulat Tuanku." Sesudah itu raja pun santaplah bersama sekalian orang yang menghadap. Selesai raja santap , berkata lagi raja, "Sungguh cantik isterimu." Maka menolehlah kepada isterinya dan berbisik katanya, "Saya sudah ingin berangkat , tinggal sajalah engkau di sini." Setelah didengar, maka meraunglah isterinya. Berkatalah kepada isterinya , "Janganlah sedih hatimu, karena kehendak Allah Taala. Kita akan bertemu juga nanti." Maka orang tua itu menghadap raja dan berkata, "Daulat Tuanku, saya sudah ingin pulang." Berkatalah raja, "Bagaimana isterimu?" Berkatalah ia, "Daulat Tuanku, tinggallah dia karena Tuanku memujanya." Berkatalah raja, "Bawalah isterimu." · Berkata ia, "Biarlah ia tinggal." Maka berjalan ia turun ke sapana (tangga beranyam) . Karena itulah maka raja pun curiga lalu berkata , " lkuti dan panggil dia. Bukan orang sembarang orang itu , itulah nabi Haidir
menjelmakan diri." Maka diikutilah. Tiba pin tu gerbang tidak tampak lagi dan tidak pula ditemui. Demikianlah cerita orang yang memperanakkan (orang tua) Tuanta di Gowa. \
L;-''°7 Kemudian daripada itu, tinggallah Tuanta dt istana dibuatkan tempat tidur di luar kamar (bilik) dan di situlah pula tidur. Demikianlah senantiasa. Kalau malam tidak sampai (tidak bertumpuh) di kasur satu jengkal. Ada kalanya satu hasta jaraknya di atas kasur. Keluar juga cahaya dari pusatnya seperti lentera kaca menyinari kulambu dan langit-lap git kulambu. Terdengar juga zikir yang ramai dan berbunyi aj\ )Jl di dalam perutnya. Demikianlah senantiasa . Maka permai suri pun keherananlah dan tidak mau lagi ia menyuruh suaminy a pergi tidur bersama , karena anehnya keadaannya sekian hari sekian bulan lamanya . Maka disuruh kawallah orang itu ke Tallo teru s ke Paralloe , setelah beberapa lamanya bersalinlah. Maka terang - benderanglah negeri Tallo menyinari Jumpandang sampai Kampong Beru. Ia sinari negeri Gowa . Maka pergilah orang Gowa ke Tallo . Tiba di sana terkejutl ah orang Tallo. Berkatalah orang banyak (orang Gowa) , "Kami kira istana terbakar. Itulah sebabnya kami datang ke marl sehab terkejut." Berkatalah orang Tallo , "Kami hanya membakar sedikit daun laura (semacam pohon kecil, Latin: vitex trifolia). Orang yang disuruh datang itu pun diberitahukanlah bahwa orang itu telah bersalin. Maka kembalilah ia ke Gowa menyampaikan ha! itu. Berkatalah raja, "Kembalilah ke sana untuk mengambilnya dan bawakan usungan. Maka pergilah pesuruh itu. Sampai di sana diambillah orang itu dan dibawa ke Gowa , nanti di istana Gcwa baru dipotong plasentanya. Anak itu pun diawasilah sebaik-baiknya diambil sebagai anak oleh raja.
Setelah cukup satu bulan lamanya bersalin jugalah permaist,{ri seorang putri. Maka dipersaudarakanlah dengan anak raja itu. Dinamailah Yusuf. Anak raja itu dinamai pulalah Siti Daeng Nisanga . Setelah beberap a lama nya agak besarlah . Disurulah ia pergi mengaji pada Daeng Ritasame . Tiada berapa lamanya tam atlah mengaji Quran , ilmu syaraf, ilmu nahu , ilmu mantik , mengaji kitab. Telah dib aca seluruh bacaan (ilmu) yang berkaitan dengan Islam. Sesudah itu dikemasilah ia bersama anak raja dikhitan. Maka mengadakanlah permainan "pakarena " dua belas generasi. Raja pun duduklah di atas panggung kebesaran berpesta tujuh hari tujuh malam, makan min um · bersenang-senang hati . Maka dikeluarkanlah sedekah untuk anak raja berdua dengan Yusuf kepada orang miskin. Maka dikhitanlah di depan Adat di Gowa. Setelah selesai dikhitan terlalu disenangi dan dikasihi oleh raja dan rakyat semua . Sesudah mencapai umur dua belas tahun baliqlah (Yusuf) demikian juga anak raj a.
L->\_, Kemudian daripada itu adalah suatu hari pada waktu sepi sesudah orang menghadap, raja , ketik a malam telah tiba, tiba-tiba anak raja itu pergi ke pintu bersembunyi menunggu Tuanta . Orang pun ·lalulah, ia paling di belakang. Maka dipeganglah tangannya oleh anak raja itu sambil berkata, "Wahai Yusuf saya sengaja menunggu engkau di sini kanda." Kata anak raja itu pula , "Wahai kakanda Yusuf , saya mohon kerelaan hatimu dan jiwamu, saya cinta padamu, saya ingin mempersuarpikan engkau." Berkatalah Yusuf, "Wahai adinda , tidak boleh sekali-kali. Ada dua tiga hal yang tidak memungkinkan (tidak wajar). Pertama engkau raja, saya hamba , yang kedua kita dipersaudarakan oleh raja . Yang ketiga saya menjadi petugas pada raja. Dengan demikian saya takut dan malu kepada sesamaku manusia dan kepada Allah Taala ." Berkatalah anak raja, "ltulah sebabnya engkau dinamai orang alim (ulama) dan orang sempurna ." Berkata Tuanta , "Walaupun demikian , saya takut." Berkatalah anak raja, "Kalau erigkau tidak memperisterikaQ saya, saya :tagih pada hari kemudian. Saya perkuda engkau pada hari kiamat." Maka diamlah Tuanta , lalu turun terus turun ke kembar rumah , tidur berselubung .
Dibicarakan juga cerita I Datok ri pangg en tungang dan I Lokmok ri Antang
Pada suatu hari I Datok sengaja menyuruh memanggil I Lokmok. Maka datanglah I Lokmok menghadap I Datok ri Panggentungang. Berkatalah I Datok , "Hai Lokmok, saya suruh pang - gil engkau karena sudah terma syur sekali berita anak kita Yusuf tentang keakhliannya dan kesempurnaan jasmaninya. Dihimpunkannya semua permata yang mulia. Baiklah engkau ke sana menjemput membawa kemari supaya kita terangi imannya. Maka berangkat lah I Lokmok. Setibanya di sana bert emulah dengan Tuanta . Berkatalah I Lokmok , "Wahai cucuku, engkau diharapkan oleh nenekmu ke sana." Berkatal ah Tuanta , " Baiklah nene k. Memang saya ingin berkunjung ke nenek saya di Panggentungang ." Maka berangkatlah Tuanta ke sana. Tib a disana berhadapanlah dengan I Datok , " Mari duduk cucu," Berkata - lah I Datok , "Yang saya suruh panggilkan kepadamu Yusuf, ialah saya dengar sempuma ilmumu. Namun demiki an baiklah p1;1la kita bertiga pergi mencari ilmu wali di Tanah Makassa r. Beran gkatlah Tuanta , "Baik nenek." Setel ah berkemas , mereka pun melihat ketika (saat) yang baik. Setelah tiba waktu yang disukai berangkatl ah bertiga. Pada waktu mereka berangkat, langsunglah merek a ke Bulusaraun g. Setelah kembali dari Bulusaraung teruslah mereka ke Lantimojong. Kembali dari Lantimojon g, teruslah mereka ke puncak Bawakaraeng. Dan di atas Bawaka raenglah mereka bertemu wali itu . Berkatalah wali itu, " Wahai Yusuf, engka u telah datang dari Bulusaraung dan Lantimojong dan sekarang engkau telah ada di sini, pada saya ." Berkatalah Tuanta , "Berilah saya berkat." Maka diajarilah. Maka mereka bergurulah masing-masing. Berkata lah wa li. Sempurnalah maarifatmu di Tanah Makassar. Namun demikian , baiklah engka u pergi ke Tanah yang diperlukan, mengesahkan kesempurnaan ilmu menjernihkan pendapatmu. Sesudah wali itu berbicara berkatalah I Datok , " Baiklah kita mohon diri dari guru kita. Maka berjabat tanganla h ketiganya dengan gurunya kemudian pergi ke Gowa. Tiba di sana teruslah Tuanta Yusuf naik menghadap raja. Ketika telah melihatnya, hati raja pun senanglah karena telali datang dari mencari ilmu di manamana .
Setelah beberapa lamanya ada pula suatu hari I Datok berkata kepada I Lokmok ri Antang , "Hai Lokmok, baiklah engkau pergi ke anak kita Yusuf menjemput kemari, sebab termasyhur . sekali beritanya ten tang banyaknya ikan di Mawang untuk dipancing. Su pa ya ki ta bertiga pergi memancing." Setelah I Lokmok mendengar perkataan I Datok , maka pergilah ia memanggil Yusuf. Sampai di sana bertemulah dengan Yusuf. I Lokmok pun memberi salam , lalu menyampaikan perkataan (maksud) I Datok ri Panggentungang. Berkat alah Yusuf , "Baiklah. Tuanlah dahulu pergi mencari umpan. Ammebarappa ri barikbasaka saya berangkat ke sana." Setelah sampa i pada hari perjanjian , berangkatlah ia kesana . Setelah Yusuf sampai ke sana I Datok dan I Lokmok sudah juga berkemas. Maka berjalanlah bertiga bersama-sama . Sampai di rawa (danau kecil) Mawang memancinglah masing-masing. Buk an main sukanya ikan makan umpan pada mata kail itu. Mereka pun menyuruh membawa ikan ke rumahnya masing-masing dengan kuda beban . Tidak terkata lagi banyaknya ikan diperoleh. Tibalah waktu asar dan hujan rintik-rintik. Tiba-tiba I Datok didatangi ketagihan ingin sekali merokok padahal tidak ada api. Maka naiklah ia di puncak daratan Mawang. Sampai di atas tukang kebun sudah pulang. Baru-baru saja bera ngkat. Masih panas bekas apinya pemah disiram dengan air. Maka pulanglah ia memberitahu kan [ Datok bahwa tidak ada api . Maka I Datok ri Panggentungang membuktikan ilmunya.
Sebe lah tangannya memegang joran , sebelah memegang rokok . Maka dibak arlah rokoknya pada titik hujan . Berkat kebes aran Allah Taala tiba-tiba terbakarlah (rokok itu). Maka ia pun merokoklah. Tetapi ia tidak mengajak juga I Lokmok . I Lokmok tidak meminta juga. Maka I Lokmok pun membuktikan juga ilmunya. Sebelah tangannya memegang joran , sebelah tangannya memegang rokoknya . Ketika kilat terlint as maka segera dibakar rokoknya pada kilat itu. Berkat kebesaran Allah Taala tiba-tiba menyalalah rokoknya. Maka merokoklah ia. Tetapi ia tidak mengajak juga Tuanta merokok. la juga tidak meminta . Maka Tuanta pun setelah melih .at perbuatan kedua orang itu, sege ralah membuktikan ilmunya. la meletakkan jorannya . di tengah pematang , kemudian berjalan ke tengah rawa (danau) sampai air pada kaki ce lanan ya. Di sanalah ditancapkan rokoknya di tengah-tengah air sampai perge langan tangannya, kemudian ditarik kembali: Berka t kebesaran Allah Taala bersama nabi kita menyalalah rokoknya dengan segera. Maka berjalanlah dekat jorannya sambil merokok . Maka memancinglah masing-masi ng . Sesudah itu berkatalah I Datok , "Ha i Yusuf marilah dekat saya supaya kita berbincang-bincang . Joran Tuanta pun diletakkan lalu berjalan ke dekat kedua orang itu. Maka dudukl ah I Datok , "Wahai Yusuf , saya sampaikan kepadamu , sebaiknya engkau pergi ke tan ah suci , supaya engk au mengesahkan (meneliti) ilmu kita ini tentang kesaktiannya, sebab hanya satu guru kita bertiga , padahal ilmu kita berbeda-beda pembuktiannya. Memang benar bahwa biji (inti) ilmu itu ada di Makassar , namun demikian kesahi hannya ada di tanah y:rng diperlukan (ta nah suci). Dengan arti kata , bagaimana dapat tumbuh kalau hanya kulit (sekam) ditanam. Ada pun kata ya ng sah (hakiki). nanti kulit bersama bijinya barulah dapa t tumbuh. Adapun engkau Lokmok saya anggap engkau suamiku. Dan engkau Yusuf saya angga p anakku. Tamzil seorang suami. tidak ia menca rikan oleh-oleh yang bukan isterinya . Demikian pula seora ng anak tidaklah wajar kalau bukan ibuny a dibawakan rezeki (oleh-oleh) . Kat a-kata saya inilah engkau bawa ke sana. kau jadik an p ·rta nyaan kepad a guru kita Iman Syafei , demikian, "Bagaimanakah , yang ada diadakan atau ya ng tidak ada diadakan. Kalau ia katakan yang ada saja dapat diadakan , walaupun kita dapat juga . Kalau dia katakan , ya ng tidak ada diadakan , bag aima na diadakan sebab memang sudah tidak ada." Sesudah bercakap-cakap, pulanglah ke rumahn ya masing-ma sing .
Sete lah beb erapa lamany a, teringatlah Tuanta perkataan anak raja. Maka pergilah ia ke Gelarang Mangngasa dan Gelar.ang Tombolok. Sampai di sana berkatalah Tuanta, "Yang ingin saya sampaikan ialah sebaiknya Tuan pergi kepada raja menghadap , lalu menyampaikan kepada raja , sebab ada hajat saya kepada anak raja. Hal ini terlalu berat pada saya kalau tidak jelas (tegas). Sesudah disampaikan. pulanglah ia. Dua hari kemudian pergilah .Gelarang Mangan gasa bersamaGelarang ,Tombolok menghadap raja. Kira-kira sejam lamanya menghadap raja, disampaikanlah oleh Gelaran Manngasa katanya , "Adapun anak saya Yusuf ada hajatnya pada anak saya Siti Daeng Nisanga." Setelah beberapa lamanya dipikir oleh raja perkataan Gelarang Manngasa itu , berkatalah raja, "Wahai Gelarang \1angngasa, :tidak salah keinginan Yusuf itu. Namun demikian, yang dikatakan hamba itu , hamba juga , dan yang dikatakan raja itu raja juga. Hanya sekian perkataan saya." Maka diamlah semuanya. Sesudah itu mohon dirilah kepada raja . Ada pun Gelarang Manngasa dan Tombolok sete lah sampai di sana , sengajalah mereka pergi bertemu dengan Tuanta dan menyampa ikan perkataan raja . Maka berkatalah Tuanta , "Baiklah kalau begitu perkataan raja . Saya sudah lepas dari dosaku ." Beberapa lamanya kemudian , pada suatu hari, Yusuf sengaja pergi menghadap raja . Maka bertemulah ia dengan gelarang Mangngasa di hadapan raj a. Waktu sudah pukul dua. Pulanglah semua orang yang menghadap . !Qfaka beriringlah Tuanta dengan Gelarang Mangngasa turun ke.kaki tangga. Sampai di bawah menengoklah ke kanan Tuanta dan berkata kepada Gelarang Mangngasa , " Saksikan saya ." Kernudian rnenengok ke kiri dan berkata lagi kepada Ge1arang .Tombola!<:', "Saksikan saya dan dengar perkataanku." Maka disentakkanlah kakinya ke tanah tiga kali lalu berkata , "Saya bersumpah tidak akan saya injak tanah Makass<1r kalau saya belum sufi ." Sesudah itu berjalanlah keluar sampai di luar pintu gerbang. Kemudian berjalan terus menuju Kampung Beru . Sampai di sana barulah juga menyusul I Lokmok ri Antang menuju Jumpandang
Setelah beberapa lamanya , m<1ka pada suatu hari pergilah Gelarang Mangasa dan Gelarang Tombo lok menghadap raja.
Berkatalah raja, "Mengapa Yusuf tidak ada saya lihat. Sudah agak lama ia tidak datang mertghadap." Menjawablah Gelarang Mangasa bersama Gelarang Tombolok, "Barangkali ia tidak da- . tang karen a tidak diterima pina ngannya oleh raja ." Maka raja pun berkata , "Coba buka Lontarak Bilang (Undang-undang) kemudian . kau baca." Maka diambilah Lontarak Bilang itu lalu dibaca oleh Gelarang Mangasa. Sampailah dibaca bahwa ada tiga mengangkat derajad. Pertam a ahli (ulama) , kedua berani (perkasa), . ketiga kaya dan turut menanggulangi kesejahteraan rak yat Gowa . Setelah raja mendengar bunyi Lontarak itu berkatal ah raja, " Di mana sekarang Yusuf berada." Menjawablah Gelarang Mangnga.sa, "Kabarnya ada ,di Jumpandang di Kampung Baru. "
Maka raja pun berkata , " Pergilah carikan saya Yusuf s bab akan saya kawinkan dengan Siti Daeng Nisanga." Maka diutuslah seorang pesuruh ke Kampun g Beru untuk mencarinya. Tiba di sana pesuruh pun bertemul ah dengan Tuanta. Disampaikanlah pesan raja itu . Berkatalah Tuanta , "Wahai pesuruh , telah saya katakan nanti saya pulang (kembali) ke Gowa sesudah sempum a kepergian saya ." Maka mohon dirilah pesuruh itu, dan pergi menyampaikan perkataan Tuanta kepada raja. Berulangulang pesuruh itu melakukan yang demikian hingga sebulan lamanya. Ada kalanya dua kali sehari , ada kalanya tiga kali , tetapi teta p tidak mau datang. Oleh karena itu maka raja berkata, "Kal au Yusuf tidak mau kema ri, bawalah Siti Daeng Nisanga ke Kampong Beru dan kawinkan. Tiada berapa lamanya sesudah dikawinkan , terbetiklah dalam hati Tuanta untuk pergi ke Makkah. Setelah cukup empat puluh hari lamanya sesudah kawin, disuruh bawalah isterinya kepada raja. Berkemaslah iste.rinya kemudian pulang ke tempatnya semula.
Maka berkemaslah Tuanta menuju ke Tanah Fardu (Tanah Suci) . Selesai berkemas ia pun melihat saat yang baik yang dia sukai . Pada saat itulah ia naik ke perahu bersama I Lokmok ri Antang . Berlayarlah ia tujuh hari tujuh malam. Pada hari itu jurum'Udi meminjam · pisau ,pada juru batu untuk bertobak (potong kuku). Tiba-tiba dengan tidak dirasa pisau itu jatuh ke dalam air. Maka marahl ah juru batu itu, sebab diketahuinya bahwa pisaunya hilang . Sangat marahlah ia kepada juru mudi itu. Mereka pun mau berkelahi. Maka haluan perahu pun tidak menentu . Berkatalah Tuanta, "Wahai juru mudi , mengapa haluan perahu tidak menentu. " Juru mudi pun menjawab, "Pisau saya jatuh (hilang) ke dalam air." Berkatalah Tuanta , "Di mana tempatnya, di muka bangku kemudi atau di belakan gnya." Menjawablah juru mudi itu , "Di belakangnya Tuan." Berkatalah Tuan ta , "Sia pa memiliki ikan kering dalam perahu ini." Menjawablah orang yang ada di perahu itu , "Ada Tuan." "Berkatalah Tuanta , "Bawalah kemari satu ekor." Pergilah juru mudi itu mengambil 'ikan itu. Ade-ade namanya. Diberikanlah ikan itu oleh Tuanta lalu dimantrai mulutnya, kemudian ia mengatakan "Pergilah kau cari pisau juru mudi itu." Setelah itu diberikanlah · kep ada juru mudi itu lalu dipesan, "Di mana pisau itu jatuh di situ juga lepaskan ikan ini." Diambilah ikan itu lalu pergi membuangnya . Dengan kebesaran Allah Taala, tidak cukup satu jam lamanya, muncullah pisau itu digonggong (digigit) oleh ikan itu . Adap un kejadian itu dilihat oleh semua orang yang ada dalam perahu. Berkatalah semuanya, "Apa lagi Tuan cari di sana , padahal bukti ilmu su_dah ada pada Tuan. Lebih baik Tuan kembal i saja. Setelah Tuant a mendengar perkataan semua orang, berkatalah Tuanta, "lni belum saya katakan llmu . Nanti di sana baru dilihat pembuktian ilmu dari Allah Taala."
Setelah beberapa hari berlayar , sampailah di Jakarta. Menumpanglah ia pergi ke Selon. Di Selon ia naik kapal. Setelah beberapa hari berlayar , berbicaralah I Lokmok ri Antang dengan Kapten kapal . Kata kapten kapal, "Saya lihat Yusuf itu lain-lain sekali. Seperti orang yang memakai ilmu gaib." Berkatalah I Lokmok , "Memang dia begitu." Dengan demikian menjadilah Tuanta seperti agak dibenci oleh semua orang yang ada di kapal. Setelah oleh Tuanta keadaan itu, maka pada suatu hari waktu asar, berkatalah tuanta, "Wahai kapten , mengapa engkau, seperti saya lihat engkau sangat benci kepadaku. Janganlah berbuat demikian , sebab kita jualah semua hamba Allah yang harus saling mengasihi." Kap ten kapal tidak berkata-kata. Ketika Tuanta me!ihat muka kapten kapal itu, maka berkatalah ia, "Ka lau demikian isi hatimu kepa?a saya, baiklah." Maka pergilah Tuanta mengambil air sembayang, Jalu bersembayang dua rakaat. Kemudian duduk tepekur. Setelah itu ia menarik zikirnya ke kana\) . Karena kebesaran Allah Taala dan nabi kita J1 tiba-tiba kapal menjadi miring. Air naik k'.e pinggir kapal. Sampailah air pada tali temali kapal. Setelah kapten melihat perbuatan Tuanta, menjadilah ketakutan, sebab isi kapal telah berteriak ketika air telah masuk. Maka pergilah kapten kapal itu memeluk kaki Tuanta sambil berkat a, "Ampunilah saya." Sesudah itu barulah Tuant a mengembalikan ke kiri zikirnya. Barulah pula kapal itu kembali seperti biasa. Berkatalah Tuanta , "Wahai kapten kapal, janganlah tuan saya mintai ampun, Allah Taala sebaiknya tuan mintai ampun." Maka berdiam dirilah kapten itu. Ada pun I Lokmok ri Antang seperti sangat malu terhadap Tuanta .
Kemudian pada suatu hari sampailah pada sebuah pulau. Pulau itu biasa disinggahi oleh orang yang naik haji. Kira-kira tinggal tiga hari pelayaran lamanya . Tepukur lagi Tuanta dan berkata, "Tentu tidak ada orang yang senang hatinya pada saya. Biarlah saya tinggalkan kapal ini. Setelah tiba waktu lohor , ia pun mengambil air sembayang; berkatalah kepada kapten kapal , "Jangan lah rusak hatimu , karena saya menumpang di kapalmu , saya akan meningga)kan juga ini karena kehendak kebesaran Allah Taala. Maka berclirilah Tuanta bersembayang lohor. Sctelah azan diucapkanlah takbiratul ihram. Pada saat ia mengucapkan Allahu Akbar , putuslah nyawanya. Maka dikemasilah, lalu dimandikan, dibungkus , kemudian disembayangi. Setelah disembayangi, diambillah besi bersegi empa t lalu diikatkan padanya. Satu pada kakinya, satu pada Jehernya, satu pada pinggangnya , kemudian dibuang ke bawah di pinggir kapal. Maka tenggelamlah. Sesudah Tuanta ditenggelamkan , datanglah ketenangan (tak ada angin). Ada tiga hari tiga malam baru ada angin. Barulah juga kapal itu berlayar. Tiga hari tiga malam lamanya sampailah ke pulau itu. Berkatalah kapten itu kepada I Lokmok ri Antang, "Baiklah kita singgah dahulu meni:, ambil air di pulau ini. Maka ia lalu membuang sauh. Diturunkanlah sekocinya. Turunlah matrosnya delapan orang. Diturunkan jugalah tempat airnya. Berkatalah kapten itu kepada I Lokmok. Baiklah kita naik bersama-sama dan kita pergi mandi. Maka turunlah I Lokmok ke sekoci bersama dua orang calon haji. Kapten pun turun juga. Di dayunglah sekoci itu naik ke pulau it_u. Setelah sampai di atas, persis juga besi yang diikatkan pada Tuanta itu. Maka menengoklah ke bawah kapten itu. Berkatalah ia, "Seperti besi yang diikatkan pada Yusuf ini." Juga juru mudi pun menjawab, "Seperti betul saya lihat." Maka keherananlah semua isi sekoci itu melihat kekeramatan Tuanta. Berjalan turun kapten itu bersama I Lokmok dan Jawi yang dua orang itu terus menuju ke darat. Tampaklah Yusuf memperkudung serbannya datang menjemput lalu berkata, "Assalamu Alaikum. Telah tujuh malam saya di sini menunggu engkau baru engkau datang . Maka semuanya pun menutup mulutnya dan berkata dalam hatinya , "Sungguh-sungguh Yusuf ini wali ."
Sesudah itu bertanyalah kapten itu, "Wahai Tuan, di mana ada air?" Berkatalah Tuan ta, "Mari lah saya bawa anda." lvlaka berjalanlah mereka masing-masing mengikuti Tuanta. Sampai pada tempat pengambilan air. Mereka pun mandilah. Waktu telah menjelang asar. Berkatalah kapten itu , "Wahai Lokmok, Tinggal saja dahulu engkau mandi, saya sudah ingin turun ke kapal. Tetapi saya pesan engkau, jangan sampai pukul lima baru kau datang sebab kita akan berlayar." Turunlah kapten kapal itu. Maka tinggallah mereka berempat yakni Jawi yang dua orang itu bersama I Lokmok dan Tuanta. Beberapa Iamanya kemudian datanglah seorang orang tua se.kali mengucapkan salam kepada Tuan ta katanya , "Assalamu Alaikum , wahai Yusuf akan ke mana engkau." Menjawablah Tuanta , "Wa alaikumussalam, wahai kakek , saya akan ke sana berkunjung mencari ama l, kebenaran nama yang dikatakan Muhammad .>.._;1f Berkatalah orang tua itu , "Kalau hanya amal
akan kau cari, lebih baik engkau berempat memberi saya amal.
Berkatalah mereka dalam hati , "Walilah ini." Maka merekapun menjawablah , "Amal apa saja." Berkatalah orang tua itu, " Telah tujuh hari saya tidak tidur dan ingin sekali saya terlena walaupun hanya sejam . Akan tetapi saya ingin supaya kamu melunjurkan kakimu masing-masing lalu saya tidur di atasmu. Engkau Yusuf dikepalaku . Namun demikian kita berjanji baikbaik. Jangan engkau pergi kalau saya belum bangun." Berkatalah Tuanta , "Baiklah." Maka ke empatnya pun menjulurkan kakinya. Naiklah tidur orang tua itu. Yusuf memangku kepaJanya. Beberapa lamanya sarnpailah pukul lima. Berkatalah I Lokmok kepada kedua orang itu , "Bagaimana pikiranmu . Lebih baik kita berangkat nati-nati kita ditinggalkan oleh kapal." Berkatalah kedua orang itu , "Kalau begitu mari kita berangkat." Maka berangkatlah ketiganya turun ke kapal. Tinggal Tuanta sendirian memangku kepala orang tua itu. Hari pun malamlah, sampai pagi, sampai orang tua itu mati. Adapun Tuanta itu tetap juga memangku kepala orang tua itu . Keheranherananlah ia memikirkannya . Berdoalah ia dan bermohon ke- _p ada Allah Taala hingga tiga hari lamanya. Perutnya sudah besar , sudah berulat dan sangat busuk baunya . Ulatnya seperti kelingking seekor. Metalah ular itu ke wajah Tuanta. Maka Tuanta pun hanya mengatakan, "La ilaha illallah. Muharnmadun Rasulullah. 1 ,
Keadaan seperti itu berlangsung sampai tujuh hari , kari jiwa Tuanta dicoba . Ketika Tuanta mendengar orang yang bersin barulah ia membuka matanya . Dilihatnya orang tua itu tak berubah-ubah badannya. Berkatalah orang tua itu, "Engkau tidak mengenal saya gerangan wahai Yusuf . Saya ini Nabi Khaidir. Saya sampaikan kepadamu , tak usah anak prrgi ke tanah suci ke kubur Muhammad e J 4\...Ul JwP sebab kalau tubuh Muhammad,
saya inilah." Berkatalah Tuanta, "Walaupun demikian kata tuan , (biarkanlah saya pergi) sebab telah saya hajadkan bertemu dengan ruh Na bi ..,,I). d1 Saya niatkan juga 0 menginjak Tanah Suci." Berkata lah, "Apa lagi yang hendak kau ambil di Makkah , di Madinah , sebab kalau hanya ilmu, sudah ada semua padamu , tak ada lagi yang kurang pada dirimu. Engkau itulah yang dinamai orang Selamat dunia Akhirat ." Berka - talah Tuanta, "Walaupun demikian, beri juga saya berkat ." Berkatalah ia, "Apa lagi kau minta pada saya , sudah ada semua itu dalam hatimu. Tetapi mengangalah." Maka mengangalah Tuanta. Kemudian diludahilah mulutnya. Berkatalah orang tua itu, " Segala sesuatu sudah ada padamu, apa saja yang engkau inginkan semuanya sudah ada diberik an oleh Allah Taala ." Berk atalah Tuan ta "Apa saja diinginkan sudah ada semua." Berkat a pula Tuanta, Apalah dayaku sehingga saya dapat sampai di Makkah, sebab kapal sudah tidak ada. " Berk atalah Nabi Khaidir, "Engkau capai juga kapal itu." Lalu berjabat tanganlah baru berjalan . Setelah ia menoleh ke belakang tidak tampak lagi olehnya Nabi Khaidir.
Maka berjalanlah Tuanta sambil memperhatikan (membayangkan) kapal itu . Tiada berapa Jamanya sampailah ia di kapal. Dipegangnya tali kapal itu lalu naiklah ia. Maka keheranherananlah kapten kapal itu bersama semua isi kapal ketika melihat perbuatan Tuanta.
Setelah itu kapalpun berlayarlah, kira-kira lagi tujuh hari baru tiba di Jedah, meninggalkan I Lokmok ri Antang . Maka dikemasilah, dimandikanlah, dibungkus , disembayangi, baru dibacakan doa oleh Tuanta , kemudian diikatkan besi padanya seperti juga ha lnya Tuanta, sesudah itu dibuanglah ke dalam air. Tidak Jagi kelihatan . Kemudian daripada itu kapal pun tak mendapat angin tiga hari tiga malam. Kapten kapal pun merasa susah. Oleh karena kebesaran Allah Taala , timbullah ikan besar yang dinamai ikan Nun menggigit haluan kapal itu bersama sau hnya Jalu dilarikan ke Jedah. Naiklah air di kapal itu baik di muka mau pun di belakangnya. Maka hanya sehari semalam tibalah kapal itu di sana , Jalu membuang sauh di Jedah . Barulah juga tenggelam ikan Nun itu . Seko ci pun diturunk anlah. Turunlah kapten itu bersama Tuanta ke sekoci . Lima belas orang bersama menumpang menuju ke darat. Setelah tiba di atas, kebetulan besi yang digantungkan pada 1 Lok 10k ri Antang itu dilalui sekoci. Tunduklah kapten itu. Tampaklah olehnya besi itu di bawah sekoci. Berkatalah kapten itu, "Seperti betul ini besi yang digantungkan pada I Lcikmok ." Menjawablah juru mudi itu katanya, " Memang inilah." Maka keheran-herananlah semua penump ang sekoci itu. Berjalanlah Tuanta turun di belakang seiring dengan kapten itu. Dengan kekuasaan . Allah Taala datanglah I Lokmok ri Antang berpakaian jubah berselempang musalla terus pergi mem egang Tuanta , sambil memberi salam katanya, "Assa lamu Alaikum ." Lalu dibalas , "Waalaikumusallam." Berkatalah I Lokmok, "Telah berapa hari saya disini menunggumu ." Maka tersenyumlah Tuanta , " Sampai hatimu Lokmok. Dapat betul kau meninggalkan saya." Berkatalah I Lokmok, " Bukankah engkau sendiri mengatakan , pergilah lebih dahulu. Itulah sebabnya saya pergi." Maka ditemuilah semua yang pernah bersama -sama menumpang di kapal. Adapun kapten bersama teman-temannya keheran-herananlah semua melihat I Lokmok. Sesud ah itu berkatal ah Tuanta , "Wahai Lokmok , baiklah engkau menyeber ang kepada kehendak kebesaran Allah Taala (pu lang ke rahmatullah) di dunia. Nanti-nanti engka u dimar ahi oleh malaikat . Sebab engkau sudah mendapatkan kedudukan hayyun fiddaraini
Artinya engkau t elah hidup dalam dua negen , dan marilah kita sating mendoakan di dunia dan di akhirat. Setel ah itu berjabat ta nganlah Tuanta dengan I Lokmok ri Antang. Maka menolehlah kapten kapal itu bersama semua tema nnya daQ mereka tidak melihat Jagi I Lokmok ri Antang.
Kemudian diceriterakanlah mengenai Tuanta. Oleh karena telah berpisah dengan semua penumpang kapal , maka berjalanlah Tuanta sendirian ke Makkah. Adapun keris Tuanta itu ada tiga puluh namanya. Satu dinamai I Pakgar e, yang kedua dinamai I Cakkua, Keris yang berna ma I Cakkua itu dibentuk di Campagaya. Menjadi buah bibir bagi orang Gowa tentang kesaktian keris itu, kata nya, I Cakkua saja lihat , I Dandakua ambil tamsil, dan I Paggare pantang membiarkan orang duduk (tinggal) di dunia. Pada waktu itu kalau ia berjalan di dalam hutan dicabutlah I Cakkua lalu diayunkan. Maka semua binatang buas seperti harimau , singa, ular, lari kalau mereka melihat Tuanta .
Dengan demikian berjalanlah ia siang malam. Beberap a hari lamanya berja:lan sampailah ia di tanah Makkah. Adapu .n hari itu kebetulan kena hari Jumat ia tiba di Makkah Waktu itu sudah tengah hari , semua orang sudah ada di dalam masjid . Pintu pun ditutuplah. Pergilah Tuanta me ngetuk pintu itu . Ditegurlah oleh penjag a pintu itu katanya, "Orang apa kau ini di luar pintu? Jawi atau Arab?" Menjawablah Tuanta , "Saya Jawi" . Berkatalah penjaga pintu, "Wala upun engkau Arab apalagi engkau hanya Jawi , saya tidak boleh lagi membuka pintu . Nanti di belakang (kemu .dian) kau inasuk ke mesjid ini. Maka Tuanta pun membalik dirinya menghadap keluar seperti orang yang sangat marah tampaknya. Lalu ditelengkanlah songkoknya ke kanan. Oleh kebesaran Allah Taala dan nabi kita .
, tiba-tiba ka'ba pun jadi miring. Maka keherananlah semua orang yang ada dalam mesjid . Berkatalah halifah bersa - ma semua hukama dan orang ahli "Hidayat apa ini diturunkan oleh Allah sehingga ada ha! sepe rti ini mengenai kita. l3arangkali baik kita buka kitab yang disimpan,oleh
, supaya dilihat hijrah nabi ." Maka pergilah khatib mengambil kitab itu di atas mimbar lalu dibaca . Sampai pada pembicaraan junjungan kita sayidina Ali yang b,unyinya , kalau sampai nanti pada hijrah nabi )._.,._, 1110 seribu seratus sepuluh, ada nanti datang ke ke tanah suci seorang haji Syekh Yusuf orang yang diredai oleh Allah Taala tak terkira keahliannya , kewaliannya dan kemakrifatan dirinya. Sebab andai kata ada nabi di belakang nabi kita bernama Muhammad, maka dialah itu yang dinamai Muhammad . Tetapi tidak ada lagi. Karena itu dinamailah "Tuan kita yang selama t di dunia dan di akhirat." Maka berkatalah semua ahli hukum dan cendekiawan , "Coba panggil penjaga pintu itu. Dat anglah ia menghadap halifah . Ia pun ditanyalah , "Adak ah orang tadi kau lihat berdiri di pintu? " Menjawablah penjaga pin tu itu, "Ada tuan." Berkatalah halifah , " Apa dia namakan dirinya ." Berkatalah penjaga itu , "Dia
namakan dirinya Jawi." Orang itulah ingin masuk , tetapi su127 dah terlan jur saya tutup pintu itu. Lalu membelakanglah ia menelengkan serbannya. Maka talah halifah bersama ahli huk um dan cendekia wan, "Kini tibal ah bulan dan hari yang dikata - kan olehjunjungan kita Muhammad t::'_J dan yang dipesankan oleh sayyidina Ali.' Halifah berkata lagi, "Wahai Iman Syafei, baiklah engka u suruh bilal pergi menjemputnya. Pergilah hilal menjemput Tuanta. Didapatilah oleh bilal ia sementara memasak. Sebelah tanga nny a ditaruh beras dipakai sebagai periuk , sebelah tangannya dibakar sebagai kayu. Menyalah telunjuknya. Kedua kaki nya dipakai sebagai tengku. Bilal pun memberi salam . Dibalaslah salamnya oleh Tuant a, lalu berkata, "Wahai bilal , mari duduk ." Keheran-herananlah bilal itu nien dengar perkataan Tuan ta sebab tidak tahu bahasa Makassar. Berkatalah bilal, " Tuan yang disuruh jemput oleh halifah dan Iman Syafei. Diharapkan kita bersama-sama sekarang pergi (masuk) ke mesjid .'' Berkatalah Tuanta , "Tunggulah sebentar saya rnakan du lu.' ' Sesudah makan berjalanlah ia diiring oleh bilal terus masuk ke mesjid. Sampai di dalam mesjid teruslah ia pergi berjaba t tan gan dengan halifah, "Wahai tuan , saya inginkan engkau menggantikan khatib membaca khotbah. Jngin seka li saya men.deng;:ir tuan membaca khotbah. Maka berdirilah khatib membawa kudungnya ke depan Tuanta. Kemudian diantar naik ke mimbar. Sesudah memberi salam, maka yang dijadikan khotbah ialah yang pertama lagu kelong (syair) Makassar yang berjudul I Jamipak, yang kedu a, lagu kelong yang bernama Makrolle-ro llea. Adapun yang ada di dalam mesjid itu berjamaah semuany a menangis mendengarkan suaranya membaca khotbah. Berhenti air yang mengalir , tersangkut daun kayu yang gugur karena bagus ked engaran suara Tuanta. Orang yang ada di dalam mesjid semuanya menunduk mendengarkan suaranya. Selesai orang bersembayang dijamulah semua yang ada. Sesudah orang maka n berkatalah halifah, "Wahai Yusuf, saya akan bertanya kepadamu saudaraku, buah-buahan apa saja yang dianggap mulia di negerimu .", menjawablah Tuanta katanya, " Banyak juga. Pertama yang saya anggap bagus, mulia hanya dua macam. Pertama bernama langsat. Yang kedua bemama durian. Yang dinamakan Iangsat itu dimakan oleh orang kaya, orang miskin, hamba dan raja. Yang dikatakan durian, orang yang gampang memakan buahnya, pertama raja , kedua orang mulia , ketiga orang kaya." Berkatalah hukama dan ahli-ahli (cendekiawan) Adakah gerangan kemungkinan tuan adakan supaya kami juga dapat menyaksikan bagaimana bagusnya seperti yang tuan katakan." Berkata lah Tuanta, "Entah bagaimana kehendak Allah Taala, dapat atau tidak. Baiklah didoakan kepada Allah Taala , sebab hanya Allah Taala saja yang dapat menjadikan yang demikian." Maka tepekurlah Tuanta kemudian dia gerakkan tangannya ke dalam. Dengan kebe- ' saran Allah Taa la dan kekuasaan nabi kita tiba-tiba muncullah langsat dua rangkai (tandan) besar di sebelah dalam lengan jubahnya. Lalu dikeluarkannya. Maka ditanggalkanlah oleh halifah kemudian diberikan kepada hukama dan cendekiawan. Dimakanlah (langsat itu) oleh mereka. Ada !ebihnya beberapa biji , itulah yang ditanam olehnya dekat rumahnya masing-masing. ltulah sebabnya maka ada juga langsat di sana. Sesudah berkata lagi semua orang yang hadir , "Yang tuan katakan durian itu , kalau dapat tuan adakan juga supaya kami lihat juga bagaimana bentuknya." Lalu digerakkanlah tangannya ke kiri. Tiba-tiba muncullah durian yang bernama "sibakul penclek " di sebelah dalam lengan jubahnya tiga buah. Lalu diambillah durian oleh cendekiawan dan dibelah. Diambillah oleh mereka satu biji masing-masing lalu dimakannya. Bijinya itulah yang ditanam masing-masing. Karena itu ada pula durian di tanah suci. Adapun semua orang yang makan durian itu merasakan nikmatnya , manis dan gurih rasanya. Maka syekh , hukama, cendekiawan (ahh) semuanya memuliakan (menghormat) karena diliha t nya sendiri kemujizatan Tuanta. Setelah selesai sembay ang Jumat pulanglah semua ke rumahnya.
Kemudian ada beberapa lamanya sesudah Tuanta membuktikan ilmunya , maka pada suatu hari pergilah Tuanta berkunjung ke Iman Syafii hendak berguru. Sampai di sana berkatalah Imam Syafii hendak berguru . Sampai di sana berkatalah
Imam Syafii, "Waha i Yusuf, apa kau kunjungi sehingga datang ke sini?" Berkatalah Tuanta, "Saya ingin minta berkat dari Tuan ." Berkatalah Imam Syafii , "Wahai Yusuf, tidak dapat lagi saya kau minta i berkat , sebab sudah ada padamu semua I berkat Muhammad J .:J-,,p . Baiklah engkau pergi ke Imam Setelah tiba di sana berkatalah Imam Maliki , "Wahai Syekh Yusuf , apa engkau kunjungi sehingga baru kali ini engkau datang ke sini." Menjawablah Tuanta, "Kedatangan saya kemari, kepada Tuan ialah saya ingin minta berkat." Berka ta pula Imam Maliki , "Saya tidak dapat lagi memberi engkau berkat. Baiklah engkau pergi ke Imam Hambali. " Mohon dirilah Tuanta lalu pergi ke Imam Hambali. Tiba di sana ia berkata lagi, "Beri saya berkat Tuan ." Begitu juga perkataannya Uawabnya) . Ia berka ta .lagi , "Pergilah ke Imam Han afi." Battui mange , berkata Imam Hanafi , "Wahai Syekh Yusuf, apa hajatmu sehingg a baru kali ini engkau datang kemari ." Berkatalah Tuanta , " Saya ingin Tuan beri saya berkat. Sudah saya datangi semua Imam , namun semuanya mengatakan pergil ah ke Imam Hanafi." " Wahai Yusuf , saya pun tak da pat memb eri eng kau berkat , sebab Nabi telah menamaimu orang yang selamat di dunia dan akhirat. Baiklah engkau wahai Yusu f pe rgi mencari wali empat puluh itu. Telah Dua ratus dua · puluh lima tahun meninggal nya. Dialah yang dapat memberi engkau berkat. " Maka bermohon dirilah Tuanta dari Imam Hanafi lalu kemb ali ke pondoknya .
Keesokan harinya ketika selesai bersembahyang subuh , berke maslah Tuanta pergi mencari wali yang empat puluh itu. Ia berjalan siang malam naik gunung turun gunung. Kalau sampai waktu semb ayang di mana saja istirahat di situlah ia bersembahyang. Sudah ada kira-kira empac puluh tujuh hari berjalan (kaki) siang malam. Ditakdirkanlah oleh Allah Taala bertemu dengan wali empat puluh itu di atas puncak gunung Safa . Setelah ia melihat wali empat puluh itu, berkata wali itu, "Wahai Yusuf , apa engkau kunjungi (hajatmu) maka engkau datang ke mari?" Menjawablah Tuanta, " Saya ingin diberkati." Berkatalah wali itu, "Wahai Yusuf, apalah yang dapat saya beri130 kan kepadamu, saya kira semuanya sudah ada padamu. Kalau engkau mau, (pergilah) kepada guru wali yang bemama Abi Yazidul Bustani c...:..>U! ..... telah Jima ratus tahun ia tinggalkan dunia (meninggal). Setelah itu · pergilah Tuanta berjalan (kaki) naik ke gunung. Beberapa lamanya (berjalan) ditemukanlah guru wali itu di tengah hutan . Berkatalah ia, "Wahai Yusuf , apa kau kunjungi." Berkatalah, "Hanya Tuanlah sengaja saya cari . Dan saya telah ditakdirkan oleh Tuhanku menemukan Tuan, berilah saya berkat." Berkatalah Yazidul Bust ani, "Wahai Yusuf , "Apa lagi kau min ta padaku. Sudah sempurna1ah keahlianrnu itu." Berkatalah Tuanta, "Walaupun demikian, berk ati jugalah saya." Berkatalah (guru wali itu) , "Menganga lah supaya saya embus engkau." Maka rnengangalah Tuanta, lalu ditiuplah mulutnya. Berkatalah Yuzidul Bustani, Wahai Yusuf , engkau telah dikasihi oleh Allah Taala dan j, , apa saja kau niatkan dalam hatimu kalt diperternukan loleh Allah Ta ala. Lagi pula saya sarankan supaya engkau pergi mencari raja wali Aqdul Kadir Jaelani Sudah tujuh ratus lima puluh tahun ia meninggal. Pasti engkau bertemu sebab kehendak Allah Taala . Kalau ada sesuatu yang menyesatkan engkau lihat , menyerahlah kepada Allah Taala. Sesudah itu berjabat tangan Tuanta kemudian rnohon diri lalu pergi. Tiada berapa larnanya ia tinggalkan gunung itu , banyaklah yang lain-lain bentuknya tarnpak olehnya. Kalau ia rnenernukan binatang yang menakutkan , dicabut lagi kerisnya lalu diayunkannya . Pada suatu hari dihadapilah olehnya gunung Jaelani . Berpikirlah (berkatalah) Tuanta dalam hatinya katanya , "Barangkali di atas inilah raja saya Abdul Kadir Jaelani. Lalu berjalanlah naik ke gunung itu. Se·· tibanya di atas , ia pun melihat sebuah rurnah satu batang tian r.- nya dikelilingi oleh bermacam-macam tanarnan. Berjalanla h ia ke rumah itu . Setelah tiba di sana didapatilah raja wali itu Abdul Kadir Jaelani. Kebetulan sernen tara bersernbahyang, rnaka berdirilah Tuan ta . di belakangnya . Selesai bersembahyang bersalamlah . Tarnpaklah olehnya Tuanta olehnya. Tuanta pun rnemberi salam kepada Syekh Abdul Kadir Jaelani . Dibalaslah salamnya katanya, "Waalaikumussalam, wahai Yusuf apa kaukunjungi sehingga engkau datang kepada saya." Menjawablah ia, "Tuanlah saya kunjungi, saya ingin diperhamba dan diberi berkat." Berkatalah Abdul Kadir Jaelani, "Saya kira engkau telah datang dari Imam empat dan wali empatpuluh juga guru yang bernama Yazidul Busta ni." Berka ta I ah Tuan ta, "Betul saya datang Tuan, tetapi bclum lega ! hati .saya sebelum saya datang pada Tuan ." Berkatalah Abdul Kadir Jaelani, "Wahai Yusuf, baiklah, tinggallah pada saya dan saya jadikan engkau anak di dunia dan akh.irat." Tinggallah Tuanta padanya. Setelah tiba waktu magrib , berkatalah Syekh Abdul Kadir Jaelani, "Wahai Yusuf, pergilah mengambil air sembahyang di kolam." C'i mana gerangan letak kolam itu sebab tak ada saya lihat." Menengoklah ke kanan dan ke kiri tetapi tidak ada apaapa dia lihat. Adapun Tuanta itu takut sekali bcrtanya. Maka yang diberikan oleh Allah Taala, hanyalah memejamkan mata lalu tepckur kira-kira setengah jam lamanya, kemudian ia mcmbuka matanya. Dengan kebesaran Allah Taala hadirlah kolam itu ia hadapi, kcras airnya, bagus bentuknya, bcrsih airnya. Mengarnbillah air sembahyang Tuanta kernudian pcrgi bersemb<lhyang berdua . Selesai bersembayang tcrhidang pulalah makanan di belakangnya. Makanlah Tuanta bcrsama Syekh Abdul Kadir Jadani, "Wahai YusuL makanlah. Makanlah ia bcbcrapa suap, lalu berhenti dan lenyaplah pula tempat makanan itu. Keesokan paginya berkatalah Abdul Kadir Jaclani, "Wahai Yusuf berkemaslah supaya kita turun mcnjala ikan di kaki gunung yang diempas ombak. Gunung Jaclani itu dipag;:1r d1,:ngan kayu scgi empat sekelilingnya cnam depa jauhnya dari (di sebclah luar) gunung itu. Dan pagar itu, kc atas sampai kc lchcr, kc bawah sampai di paha. Gunung itu dipag.ar kan:na ingin dipt:rlihatkan kepada Tuanta tcntang kcbcsaran Allah Taala. Maka cmpat puluh malam Tuanta turun ml'ngikuti gurunya. Sctdah sampai di bawah di scbdah c.lalam pag;1r, bnkatalah raja wali itu, "Wahai Yusuf, arnbillah keranjan:; tcmpat ikan itu." Bl'rkatalah, "Saya Tuan." Tetapi tic.lak ada dia ·lihat. Dihadirkanlah keranja11g itu dalam hatinya, l:ilu olehnya tali keranjang itu. Barulah ia membuka matanya. Maka dijinjinlah ia ikut di gurunya. Raja wali itu pun membuang jalanya. Sampai pulalah Tuanta di sana. Berkatalah gurunya, "Wahai Yusuf, turunlah ke air lalu kau himpun kaki jala itu, supaya saya tarik juga. Setelah Tuanta mendengar perkataan gurunya, turunlah ia. Dia kira air itu dangkal. Sampai di bawah baru dia ketahui bahwa air itu terlalu dalam dan sangat dingin rasanya. Berkatal ah gurunya, "Wahai Yusuf, Jepaskan kaki jala itu barangk _a li tersangkut <li batu, sebab terlalu berat rasanya saya tarik." Berkatalah Tuanta dalam hati, "Bagaimana saya lepaskan padahal air ini dalam sekali. Tuanta pun memejamkan matanya dan meniatkan jala itu terlepas, kemudian ia membuka matanya kembali. Setelah itu ia memanggil , "Tariklah jala itu Tuan." Maka ditariklah jala itu dan ikut pulalah ia naik. Sampai di atas di tepi pasir tampaklah olehnya banyak sekali ikan mereka dapat. Berkatalah gurunya, "Masukkanlah ikan itu ke keranjang hai Yusuf. Maka dimasukkanlah ke keranjang itu dan baru tiga ekor keranjangnya sudah penuh. Berjalanlah Tuanta naik ke kaki gunung Jaelani akan pergi mengambil kaleleng (semacam tumbuhan melilit) untuk penusuk ikan. Ketika dilihat oleh gurunya, Berkatalah, "Wahai Yusuf, akan ke mana engkau." Berkatalah (Yusuf) , "Saya akan pergi mengambil kaleleng (semacam tumbuhan melilit). Berkatalah gurunya, "Kamu buat apa kaleleng itu. Kalau sudah penuh keranjangmu, biarkan saja. Waiau pun engkau lepaskan kita punya juga, sebab memang telah diadakan untuk kita oleh Allah Taala ." Berkatalah Tuanta dalam hatinya, "Sayang juga ikan ini karena sudah didapat baru dilepaskan lagi." Tetapi takut ia membantah perkataan gurunya . Maka dilepaskanlah semua ikan itu. Setelah itu berhentilah menjala, lalu pulang ke rumahnya. Berkatalah gurunya, "Pergilah bakar ikan itu supaya engkau makan." Berkatalah Tuanta dalam hatinya, "Bagaimana saya bakar padahal tidak ada api." Berkat alah gurunya, "Berjalanlah hai Yusuf pergi mengambil api !" Berkatalah dalam hatinya , "Dimana gerangan saya akan mengambil api." Maka berjalanlah pada malam gelap gulita. Setelah agak jauh per133 jalanannya, ia pun menemukan seorang orang tua bangka meniup api. Ketika orang tua itu menengok, tampaklah olehnya Tuanta . Berkatalah ia, "Wahai Yusuf, hendak ke mana engkau cucu , apa yang engkau cari?" Menjawablah Tuanta, "Wahai kakek , saya ingin minta api, sebab saya datang dari menjala ikan bersama rajaku (tuanku) , itulah sebabnya saya ingin api, berilah saya api." Berkatalah orang tua itu, "Saya tidak dapat memberikan api saya kalau engkau tidak membelinya ." Berkatalah Tuan ta , "Apakah yang akan saya jadikan pembeli sebab saya tidak mempunyai apa-apa , kecuali kalau kakek ingin mengambil keris, sebab hanya inilah ada padaku." Berkatalah orang tua itu , "Saya tidak bisa mengambil keris." Berkatalah Tuanta , " Apa saja ingin kakek ambil" . Berkatalah orang tua itu, "Hanya biji matamu ingin saya ambil." Setelah ia mendengar perka - taan orang tua itu, dicungkilnyalah biji matanya sebelah kiri lalu diberikan. kepada orang tua itu. Berkatalah orang tua itu , ;'Saya tidak memberikan api saya kalau hanya sebelah biji matamu kau berikan kepadaku. Nanti keduanya , baru saya mau memberikan api saya kepadamu. Maka dicungkil lagi biji mata yang sebelah kanan lalu dia serahkan kepada orang tua itu. Kedua biji matanya pun sudah tiada lagi. Diberilah api oleh orang tua itu. Kembalilah ke tempat gurunya. Setibanya di sana pulang jugalah orang tua itu sebab gurunya juga yang menjadikan orang tua dirinya. Sete lah tiba Tuanta di tempatnya dia didapatilah Abdul Kadir Jaelan i. Dilihat oleh gurunya semua pinggir matanya berdarah memen uhi wajahnya mengalir turun ke dadanya, lalu berkatalah gurunya , "Mengapa engkau wahai Yusuf maka penuh qarah mukamu , dan bu ta matamu ." Berkatalah Tuanta, "Saya buta Tuan karena ada seorang orang tua saya datangi di dalam hutan meniup api. Ketika saya minta apinya ia berkata kepada saya. "Saya tidak memberimu engkau api kalau engkau tidak membelinya . Saya mau memberikan keris saya tetapi ia tidak mau. Hanya biji mata saya ia inginkan Karena itu maka saya cungkilkan yang sebelah kiri namun belum mau juga saya diberi . Ia minta lagi biji mata saya di sebelah kanan. Maka saya cungkillah keduanya baru saya berikan. Barulah juga saya diberi api. Begitulah sebabnya Tuan maka saya buta. Dipeganglah oleh gurunya lalu diusap-usap dan berkata, "Sungguh kau buat dan wahai Yusuf di dunia dan akhirat, kau benar-benar masuk kedalam kesufian dan kewalian . . Hanya engkaulah murid saya yang duduk di selangk a saya dan memeluk dahi saya karena demikian tinggi kesufia nmu . Engkaulah ditempati yang bernama Qutburrabbani tajallahu llati
qaddasallahu sirruhu. .j\)' oJ1' lJ" J.l Tidak ada nan ti yang· men capai ilmu Allah seperti yang ada padamu deng an restu Rasulullahi sall allahu alaihi wasallam." Kemudian berkatalah gurunya , "Ambillah ikanmu itu dan kau bakar baru pergi makan ." Sesudah makan dipanggillah oleh gurunya. Berkatalah ia, "Wahai Yusuf, kalau engkau bangun tidur nanti pada waktu subuh sesudah mengambil air sembayang sesudah azan, ketika engkau akan berniat , persamakan waktunya ket ika engkau mengucapkan Allahu akbar dengan mem ejamka n matamu". "Apalah yang saya persamakan, karena tldak ada biji mata saya ." Berkata lagi gurunya, "Kalau sudah engkau laksanakan takbiratul ihram melekkanlah (buka) matamu ." Berkata lagi Tuanta dalam hati , "Apakah yang saya melekkan , karena saya tidak melihat . Kemudian tibalah waktusu buh . Bangunlah Tuanta mengambil air sembahyang, lalu pergi azan , kamat, dan berniat. Begitu selesai dia ucapkan ushalli fardhassubhi rakaataini adaan lillahi taala allahu akbar , selesai dilaksanakan takbir atul ihramnya, dian ggaplah (diniatkanlah) dirinya melek (membuka mata) . Dengan kekuasaan Allah Taala meleklah ia dan kedua biji matany a pun telah ada pula. Sanga t gembiralah Tuanta karena sudah ada terasa padanya sifat kemuliaan Tuhannya . Maka diucapkanlah sembahyangnya , ·Jalu membaca puji-pujian , kemudian tepekur berdoa kepada Allah Ta ala dan mendo(\kan juga semua umat nabi Muhammad .J 4\-.. AH Sesudah itu pergilah ia berjabat tangan dengan gurunya meminta ampun (maaf) katanya, " Wahai junjunganku , kasihanil ah saya dan ·berilah saya berkat." Berkatalah gurunya , " Wahai Yusuf, ilmumu dan penyatuanmu itu tidak lagi t erhalang oleh jas135 manimu. Engkau telah meliha t kepad a Tuhanmu senantiasa pada hari kiamat , namun demikian say a tamb ahkan untu kmu." Maka diajarilah ia tentang segala kesempurn aan ilmu yang dimiliki semua wali dan syekh.
Sesudah diajar, be rkatalah gurunya kepada Tuanta, Wahai Yusuf, saya sampaikan kepadamu bahwa semua wali-wali dan ahli tidak ada lagi yang lebih tinggi dari padamu. Tidak ada juga yang lebih mu!i:i daripadamu. Engkaulah yang paling dekat pada Rasulullahi sallallahu alaihi wasallam. Saya sampaikan kepadamu bahwa semua murid saya, semua wali, paling tinggi pencapaiannya kalau duduk (menumpang) di atas kaki saya atau sampai di lutut saya. Tetapi wali Yusuf, engkau duduk dikedua selangkaku mencelapak kepalaku. Namun demikian , barulah sempuma kesufiapmu, kalau engkau pergi mencari makam Rasulullah . Sesudah Tuanta diajari, maka beberapa hari kemudian mohon dirilah pada gurunya. Lalu kembali ke Makkah. Tidak seberapa lamanya ditinggalkan gunung J aelani tibalah ia di negeri Makkah.
Setelah cukup tujuh hari di Makkah , berkemaslah Tuanta akan pergi berziarah ke makam nabi sallallahi alaihi wa sallam. Diketahuilah oleh semua orang yang naik haji bahwa Tuan ta akan pergi berziarah ke makam nabi. Maka sesudah berjamaah berangkatlah Tuanta pergi mengunjungi (makam nabi). -lkutlah semua Arab dan "Jawi. Bermacam-macamlah (bangsa) mengikuti Tuanta. Ada beberapa ratus jumlahnya. Ada yang hanya sepuluh hari berjalan lalu pulang . Ada yang hanya sehari dua hari berjalan pulang lagi ke Makkah . Setelah beberapa hari ia meninggalkan Makkah menolehlah Tuanta ke belakang, tinggal dua orang dia lihat. Seorang perempuan seorang laki-laki senantiasa mengikuti Tuanta. Perempuan itu perempuan saleh. Laki-laki itu seorang wali. Beberapa hari lamanya berja lan kaki menemukanlah ia sebatang pohon yang sangat tinggi dan sangat besar , lagi rimbun daunnya. Singgalah Tuanta pada poho n kayu itu. Ketika dilihat oleh dua orang itu singgahlah juga da n pergi duduk di sisi 'ruanta. Maka duduklah mereka bertiga . Berkatalah Tuanta, " Wahai laki-laki dan perempuan , kalau kita pergi nanti, baiklah kita berpisah-pisah lalu pergi masingmasing mencari makam nabi Kalau saya nanti ditakdirkan oleh Allah Taala menemukannya, saya memasukkan (mendoakan) juga engkau ke dalamnya. Kalau engkau lebih dahulu menemukan engkau memasukJsan pula saya ke dalamnya. Maka berjalanlah kedua orang itu. Adapun tuanta ini masih tinggal disana tepekur. Ketika Tuanta membuka matanya lalu menoleh ke belakang, tiba-tiba makam nabilah yang ia sahdari. Berdirilah Tuanta dan berjalan pergi mencari pintu makam itu. Dia temukanlah pintu yang paling luar. Makam nabi itu tujuh pintunya yang paling luar. Tujuh orang yang telah dikebiri menjaga setiap pintu. Adapun Tuanta tinggallah di pintu yang paling luar keheranan , lupa diri, kira-kira ada tiga jam lamanya tidak tahu apa yang akan dia buat. Kalau ia membuka matanya pingsan lagi. Begitulah senantiasa, kalau payah ia berdiri duduk lagi tepekur lupa diri. Ada kalanya kakinya seperti di atas kepalanya di bawah rasanya. Tiada tidur , tiada makan. Ada kira-kira empat puluh tujuh hari barulah diberi oleh Allah Taala kemampuan berbicara. Barulah juga ia berkata , "Wahai kawan penjaga pintu, saya bertanya padamu, dimana engkau melihat gajah tujuh kepalanya, tujuh pula pantatnya." Berkatal ah penjaga, "Saya bertanya dahulu, Arabkah engkau atau Jawi?" Menjawablah Tuanta , "Saya Jawi." Berkatalah penjaga pintu , "Yang kau katakan itu tak pemah saya dengar, tak pemah juga saya lihat , barangkali pintu di sebelah dalam ada dilihat. Sampailah ia. Dia tanyai lagi penjaga pintu yang enam itu , sama-sama jawabny a. Kemudian sampailah pada pintu yang ketujuh. Tjba-tiba ia lupa perkataan yang pemah ditanyal<an kepada penjaga pmtu itu. Maka tinggallah tiga hari tiga malam berdiri di depan pintu yang ke tujuh sambil lupa diri. Setelah tiba pada hari yang ke empat barulah ia ingat perkataan yang pernah dipertanyakan itu. Baru juga ia bertanya, "Wahai kawan penjaga pintu, Saya bertanya padamu, di mana engkau melihat gajah tujuh kepalanya , tujuh juga lubamg pantatnya." B'erkatalah penjaga pintu itu, "Arabkah engkau atau Jawi?" Menjawablah Tuanta , "Saya Jawi." Berkata137 lah penjaga pintu itu, saya baru mendengar perkataanmu itu karena tak .Pemah saya mendengar itu tak pemah juga saya melihat , barangkali di bagian dalam ada. Karena itu dibukakanlah pintunya dan masuklah Tuanta. Sampai di dalam pada kubur Rasulullah sallallahu ala}\i wa sallam, tepekurlah Tuanta menghadap nabi Banyak sekali hal-hal yang ditakutkan dia lihat. Dilihat juga seekor ular yang sangat besar dan sangat panjang menggigit leher Tuanta namun tidak berkata-kata, hanya tepekur memperbaiki caranya menghadap kepada nabi. Setelah ular itu hilang , muncullah naga dia lihat menggigit Tuanta tak berkata-kata , hanya tepekur terus. Sesudah itu dia lihat lagi seekor lipan yang sangat besar dan sangat hitam menggigit kepalanya sampai selengkanya . Tuanta tetap diam memp er,baiki ketekunan jiwanya menghadap nabi __, w1 . Setelah lipan itu lenyap muncul pula kalajengking yang tak terkira besamya datang menggigit pinggang Tuanta. Kemudian daripada itu sangat banyak lagi sesuatu yang menakutkan datang mencoba Tuanta namun tak tergoyang jiwany a. Maka dirahmatilah oleh Allah Taala karena ketulusan jiwaqya (hatinya) ingin bertemu dengan nabi 9.s:. di dWlia sampai di akhirat. Berkatalah Tuan ta , "Demikianlah niat saya kepada tuan ." Berkatalah nabi, "Wahai Yusuf, engkau telah datang dari Iman yang· empat , wali yang empat puluh , guru (semua) wali, raja (semua) wali Syekh Abdul Kadir Jaelani hingga sampai kepada saya . Apalah yang akan saya beritahukan padamu , apa juga yang akan saya ajarkan kepadamu. Saya kira sudah sempuma kesufianmu dan kewalianmu, engkau jugalah yang bemama 'orang yang selamat di dunia dan diakhi tat.' Yang saya sampaikan dan ajarkan padamu hanyalah yang dikatakan orang berilmu , kebingungan dan takjub. Saya sendirilah yang menjelaskan kepadamu, wahai Yusuf. Anda ikata masi.h ada yang bemama nabi dijadikan oleh Allah Taala , engkaulah yang dapat dinamai nabi. Tetapi sekali-kali (sama sekali) tidak boleh lagi. Maka saya namailah engkau Qutburrabba!1i wal arifinassamdani
_..>W'-' dan saya namai juga engkau
'orang yang selamat di dunia dan akhirat . Namun demikian saya anjurkan juga · wali Yusuf supaya pergi mengunjungi (menemui) Qasmussirri · sudah seratus delapan puluh tahun meninggalnya. la ada di hulu sungai Bukit Kap.
Engkau bertemu lagi. 1 Berjalanlah Tuanta bersama nabi lalu mohon diri. Berjalanlah Tuanta keluar. Setelah samp ai di pagar menoleh lah Tuanta ktt belakang . Sudah tidak ada dia lihat nabi. lalu berjalan ke luar sampai di sebelah luar pintu perta ma. Namun , Tuanta tidak melihat orang pun penjaga pintu. Orang Habsi . yang menjaga itu semuanya keheranan melihat dia. Ia berkata lagi dalam hatinya , " Jawi ini sungguh orang yang dirahmati oleh Allah Taala. Maka berjalanlah Tuanta terus naik menuju arah hulu sungai di Bukit Kap. Beberapa hari lamanya berjalan ditemukanlah tempat (kedudukan) Qasmussirr i, sudah dipeluk oleh akar kayu sampai ketiaknya . Hanya tangannya yang bergerak-gerak , dihadap oleh muridnya empat puluh orang . Ketika Tuanta tiba di sana berdirilah ia keheranan melihat dia, kira-kira ada satu jam tak berkata. Berkatalah Qasmussirri, "Wahai Yusuf marilah duduk. Apa kau kunjungi." Berkatalah Tuanta , "Tinggal Tuan saya kunjungi, saya ingin Tua n beri saya berkat." Berkatalah "Wahai Yusuf , berkat apa lagi akan saya kepadamu, saya kira engkau sudah bertemu dengan nabi
.A---_, dan tidak ada lagi yang dapat melampaui." Dialah kita iKuti di dun ia dan akhirat. " Berkatalah Tuanta , " Saya datang kemari Tuan karena kehendak Rasulullah 4\..0'1 J.-4> juga." "Wahai Yusuf , mauk ah engkau mengikuti kataku ." Menjawablah Tuanta, " Saya halalkan tubuhku karena keh endak Tuhanku." Berkat alah Qasmussirri, "Wahai Yusuf, Saya inginkan supaya sungai itu kau jalani (tempuh). Jangan berhenti sebelum sampai di hulu ." Set elah ia mendengar perkataan guruny a, mohon dirilah , lalu berjalan turun ke tengah sungai itu . Air sungai itu dalamny a hingga leher ke atas hingga lutut ke bawah. Ada kalanya ia berenang . Maka empat puluh hari empat puluh malam lamanya berjalan (kaki) di dalam sungai barulah ia mencapai hulu sungai itu. Warna air di sungai itu seperti kesumba yang merah. Rasanya ada tiga macam. Pertama manis, kedua dingin, ketiga gurih dan halus rasanya. Ada pun Tuanta tidak pernah sesaat pun merasa sedih atau susah hatinya, hanya tetap berserah diri kepada pengampunan dan pengasihan Allah Taala . Jika tiba waktu sembahyang, naik lagi ke darat menghamparkan musallanya baru bersembayang . Sesudah itu turun lagi ke sungai berjalan , demikianlah perbuatan Tuanta.
Pada suatu hari, hari J umat , naiklah ia ke darat hendak bersembahyang asar. Ketika ia akan melaksanakan takbiratul ihram tiba-tiba datanglah iblis .ingin menyesatkan Tuanta. Maka dengan tiba-tiba pula datanglah menjelma nabi Yusuf memukul iblis lalu berkata, "Jangan sekali-kali engkau sesatkan samaku (sama nama) Yusuf. Tidak tahukah engkau bahwa dia itulah orang yang selamat di dun ia di akhirat. Kalau kau ingin menyesatkan dia pasti engkau hancur seperti debu.
Setelah Tuanta mencapai hulu sungai itu , air pun datang dari atas sangat derasnya. Terengah-engahlah Tuanta disembur air mukanya. Maka merangkaklah Tuanta naik berpegang pada duri-dttri batu gunung. Dengan demikian empat puluh hari empat puluh malam lamanya merangkak naik belum sampai juga pada puncak gunung itu . Auslah (habislah) semua kuku kaki dan kuku tangannya. Maka yang diberikan oleh Allah Taala kepadanya ' hanyalah tepekur .dan memohon kepada Allah Taala lalu dia niatkanlah dirinya di atas puncak gunung. Ketika Tuanta membuka matanya, tiba-tiba beradalah ia di hulu sungai itu . Kemudian air itu dari bawah lagi membubul ke atas . Maka Tuanta pun sadarkan diri. Karena itu ia hanya berpegang saja kcpada kehendak (pengasihan Allah Taala lal)t ia pejamkan matanya dan "La haula wa la kuwwata ilia billahi
..Yl Kemudian dia buang dirinya kc bawall , tak sadarkan diri lagi. Hanya Allah Taala yang melindungi . Ia tak sadarkan diri kira-kira satu jam lamanya, lalu dia rasa dirinya ringan. Maka timbullah ke atas. Karena kehendak
kebesaran Allah Taala , uia lihat dirinya berada di dalam sor140 ga. Pohon kayu sendiri yang mengulur (mendekatkan) dirinya kepada Tuanta sarnbil memanggil, katanya, "Wahai Yusuf, orang yang selamat di dunia dan di akhirat, makanlah saya, semoga saya selamat juga seperti engkau ." Maka dengan Nabi di surga pada hari Jumat. Berkatalah Nabi
. J "Wahai Yusuf , saya inginkan engkau kembali ke d-linia,. sebab. engkau banyak tuntunanmu di sulbimu." Menjawablah Tuanta , "Wahai Rasulullah, ha! itulah yang saya kunjungi perhadapkan kepada Tuan. Sebab saya belajar justru tempat inilah yang saya dambakan." Berkatalah Nabi , "Betul katamu itu, namun demikian kembalilah dahulu ke dunia sebab tidak boleh sekali-kali engkau tidak melalui pemakaman, sedangkan saya bemama Nabi Muhammad melalui juga pemakaman apalagi engkau. Adapun kedudukan ini yang pernah engkau duduki , nanti saya yang memohonkan engkau kepada AHah Taala, engkau pasti penghuni sorga." Berkatalah Tuanta , "Wahai Rasulullah , Tuanlah yang mengasihani saya, bagaimanalah saya ini , saya sudah di dalam sorga lalu Tuan inginkan saya kembali lagi ke dunia." Berkatalah Nabi ; "Wahai Yusuf , bagaimana jadi kehendakmu, sebab sudah perjanjian dari Tuhanmu. Sebab engkau, ada pada tulang belakangmu dua anak laki-laki, itulah yang diizinkan padamu menjadi ahli, dan dialah yang menyelamatkan umat di bawah angin tanah Makkah. Kalau engkau sungguh-sungguh tak mau mendengar perkataanku akan ada bala yang menimpamu." Maka memanggillah Rasulullah katanya , "Wahai penjaga neraka, bukalah pintu neraka walaupun hanya seperti lubang jarum." Setelah malaikat mendengar perkataan Nabi , dibukalah olehnya pintu neraka seperti lubang jarum , lalu keluarlah asap neraka dengan derasnya menghernbus Tuanta. Tepekurlah ia karena tidak tahan busuknya , dan berrnacam-macam busuknya . Hanya Allah Taala saja yang mengetahui . Memanggillah Tuanta. katanya. "Wahai Rasulullah, saya sudah mau kembali kc dunia tuan." Berkatalah Nabi , "Baiklah, begitulah neraka." Lalu ditutuplah (neraka). Barulah juga Tuanta m·embuka mf1tanya. lalu ia u1inta ampun kepada Nabi dan bcrkata. "Wahai semua umat Nabi Muhammad minta ampunlah kepada Allah Taala semoga kamu tidak kena angin neraka, sebab tak ada lagi rup:mya yang lebih jelek daripada neraka . Bagaimanalah sakitnya orang yang kena siksa neraka . Sedangkan saya hanya kena anginnya tidak cukup satu jam , hanya sekejap saja, saya sudah minta ampun. Semoga hati Uiwa) semua orang yang yakin diampuni dan dijauhkan dari hal itu. Sedangkan angin ne raka saja sudah tak terkira jelek rasanya. Bagaimanalah keadaan orang yang kena siksa neraka. Setelah itu berkatalah Nabi , "Wahai Yusuf , berpeganglah pada jubah saya supaya saya kembalikan engkau ke dunia . Maka berpeganglah ia pad a ju bah Na bi, lalu nabi berkata , "Wahai Yusuf , kalau engkau berjalan pejamka n matamu, jangan buka , sebab kalau engkau buka matamu engkau jatuh." Nabi pun berjalanlah , dan ikutlah Tuanta . Baru dua t.iga kali melangkah , Tuanta sudah lupa pesan Nabi. Segeralah Tuanta membuka matanya . Jatuhlah ia ke Padang Mahsyar tenggelam pada debu yang sampai di paha. Nabi sudah tidak tampak juga olehnya. Tuanta pun memanggil dengan kera s katanya , "Wahai Rasulullah , ambil saya Tuan." Ada sejam lamanya barulah Nabi datang, lalu berkata , "Saya pesan memang kepadamu bahwa jangan engkau membuka mata. Itulah yang ingin kau lihat." Minta ampunlah Tuanta kepada Nabi. Berkatalah Nabi, "Pegang kuatkuat jubah saya, nanti saya kat akan buka matamu oaru kau buka ." Maka Nabi pun berjalanlah. Hanya dua tiga kali melangkah Tuan ta pun mendengar suara kata:nya, "Wahai Yusuf, bukalah matamu ." Tuanta pun membuka matanya. Na bi tak kelihatan lagi olehnya. Dengan kekuasaan Allah Taala ia menda pati sembahyang Jumat di Makkah. Naiklah tuanta menjadi Imam , dan seluruh isi mesjid mengikut menjadi makmum. Selesai sembahyang berbincang-binc anglah Tuanta , karena semua hukuman dan cendekiawan berta nya tentang semua yang dilihat dan didengar oleh Tuanta . Diceritakanlah pengalamannya di sorga seperti keadaan mahligai , rumah, buah-buahan, sungai dan seluruh kebaikan isi sorga . Diberi keselamatan di dunia dan dibal as dengan nikmat di sorga. Maka gembiralah semua orang yang mendengarnya. Kemudian diceritakan juga semua hal di neraka . Tuanta berkata, "Wahai kalian, teguhlah imanmu, bersungguh-sungguhlah · mengagungkan dan melaksanakan yang disuruhkan Allah Taala dan menjauhi segala larangam;1ya, dan supaya engkau ikuti Nabi r-- _, "'-::' <- sebab tidak ada lagi yang lebih jelek daripada ditiup angin neraka, dan bagaimanalah sakitnya orang yang kena siksa neraka Setelah itu kembali Tuanta ke pondoknya.
Maka terdengarlah di seluruh tanah suci kewalian Tuanta dan kesufiannya. Sudah termasyhur di Makkah, di Medina , di Rum, seluruh wilayah tanah suci dan lain-lain .
Didengarlah oleh · Syekh Masyum kewalian dan kesufian Tuanta. Pada sua tu hari Syekh Masyum mengumpulkan semua muridnya, lalu berkata kepadanya, "Baiklah kita pergi berkunjung ke Yusuf sebab disebut-sebut keahliannya dan kewaliannya. Bagaimana kita bisa kalah padahal ia hanya seorang J awi dan kita Sayid . Pergilah Syekh Masyum berkunjung ke Tuanta, ada empat puluh berteman . Ketika Syekh Masyum tiba di sana, ia pun memberi salam katanya, "Assalamu alaikum wa rahmatullahi wa barakatuhu, wahai Yusuf." Dibalaslah oleh Tuanta katanya, "Wa alaikumussalam." Setelah ia berbahasa Makassar, katanya, "Mari duduk." Keherananlah Syeh Masyum mendengar perkataan Tuanta sebab ia tak mengerti bahasa Makassar. Berkatalah Syekh Masyum , "Wahai Yusuf, saya datang ini , sebab ingin bertanya kepadamu." Berkatalah Tuanta, "Wahai Syekh Masyum , karena Allah Taala dan Nabi, bertanyalah semoga saya dirahmati Allah Taala dan saya yang menja wab pertanyaanmu." Berkatalah Syekh Masyum , "Wahai Yusuf, bagaimana penyatuanmu dengan Allah Taala sekarang ini, sehingga engkau mengatakan dirimu menyatukan dirimu dengan sungguh-sungguh." Berkatalah Tuanta, "Wahai Syekh Masyum, kalau itu yang kau tanyakan, dengarlah perkataan saya, dan saya akan memberitahukanmu. Saya mengatakan bahwa saya menyatukan (memandang satu) sungguh-sungguh terhadap Tuhan saya sekarang ini, sebab saya menyatukan yang dua.
Saya tempatkan yang dua sebelah menyebelah , lalu saya berdiri diantara yang dua . Demikianlah pengetahuan saya sehingga saya dika takan men ya tukan sungguh-sungguh sekarang ini. Setelah didengar Syekh Masyum jawaban Tuanta, sujudlah ia memegang tangan Tuanta, kemudian bertanya pula "W_?hai Tuan, bagaimana lagi pengetahuan tentang Allah Taala pada saat sekarang ini." Berkatalah Tuanta, "Pengetahuan sesungguhnya wahai Masyum, dengarkan nanti saya katakan kepadamu. Begini pengetahuan saya tentang Allah Taala sekarang ini sehingga saya dikatakan mengetahui (mengenal) sungguh-sungguh. Saya tak mengetahui Allah Taal a seperti say a sen an tiasa hingga um ur dunia." Set el ah didengar oleh Syekh Masyum perkataan Tuanta, sujudlah ia memegang lutut Tuant a. Maka murid-murid Syekh Masyum yang ada duduk begitu pula yang lain semuanya (turut) pada perkataan Tuanta .
Set elah beberapa lamanya Tuanta datang dari sorga barulah terdengar kabarnya okh Tuan Syekh Muhyiddini
.,>.} \ yang tinggal di Hadramaut , tentang kewalian Tuanta Yusuf. Pada suatu hari sem ua muridnya datang menghadap lalu berkata, "Bagaimana kewalian Yusuf sebab ia seorang J awi. Apakah kita kalah padahal kita bangsa Arab lagi Sayid. Namun demikian tidak apalah kalau kita pergi bertemu supaya kita tahu juga." Maka sepakatlah rnereka mengumpulkan raja-raja di Hadramaut, begitu pula penghulu, panglima , cendekiawan semuanya datang menghadap. Berkata lah Tuan Syckh Muhyiddini Tajulkabdi, "Yang saya sampaikan kepadamu ini , baiklah kita pergi berk unjun g ke Sye kh Yusuf. Sebab saya dengar sangat rnasyhur keahliannya dan kewaliannya. Itulah sebabnya saya ingin pcrgi berternu dengan dia ." Menjawablah raja-raja , pcnghulu dan ccndekiawan katanya, "Mernang kita sebaiknya kita pe rgi ke (ncgcri) Makkah Tuan." Scrnuanya pun bcrkemaslah. Scsudah bcrkcrnas rnereka pun naik kapal rncnuju Makkah. Tiada bcrapa lama bcrlayarlah tibalah rnereka di J edclah. Pada waktu itu Tuanta baru saja sclcsai bcrscmbahyang lohor. Scrnua rnuridnya juga hadir. Bcrkatalah ia kepada muridnya, "Saya sampaikan kcpaclamu, bcrkcmaslah scmua supa ya kita pcrgi menjcmput Tuan Syckh Muhyiddin
Tajulkawabdi c....,.:5 sekarang ada kapalnya berlabuh di Jeddah, dia itu cucu Rasulullah J Maka berkemaslah semua murid Tuanta. Kira-kira ada seratus orang . Sesudah berkemas masingmasing berangkatlah Tiada berapa lamanya tibalah ia (mereka) di pelabuhan J eddah. Turunlah Tuan ta berjalan-jalan di tepi pasir (pantai). Kapal Syekh Muhyiddin sudah datang pula. Dilihatlah kapal Syekh Muhyiddin itu oleh Tuanta. Semuanya pun berdirilah di tepi pantai. Diketahui pulalah oleh Tuan Syekh Muhyidd ini, katanya , "Sudah ada Yusuf di pinggir pantai." Tuan Syekh Muhyiddini membuktikan (menjalankan) ilmuny a, lalu pergi ke pinggir kapal membaca doa . Karena kebesaran Allah Taala , tiba-tiba hadirlah buaya banyak sekali berjejer sampai di pinggfr pantai . Demikianlah oleh Tuanta buaya itu. Berkatalah ia kepada muridnya , "Marilah semua, kita pergi ke kapal Tuan kita cucu Rasulullah. Berjalanlah turun Tuanta meniti buaya itu. Muridny a juga turun. Hanya dua puluh orang mengikuti dia. Setelah sampa i di pinggir kapal, berj,egang pada tali kapal, memanggillah Tuanta , katanya, "Wahai kapten kapal , tenangkan kapalmu sebab saya mau naik menjemput Tuanku Syekh Muhyiddini cucu Rasulullahi." Berkatalah kapten , "Wahai Tuan , berapa pula beratmu , sebab engkau orang kecil saja dan hanya sendirian." Berkatalah Tuanta , "Baiklah kalau begitu penget ahuanmu (anggapanmu) saya." Maka dilewatkanlah kakinya di pingg ir kapal itu. Kapa! pun miringlah. Takutlah semua isi kapal. Minta maaf (ampun)lah Kapten kapal itu . Tuan Syekh Muhyiddini pun pergi memegang tangan Tuanta sambil berkata, "Mari Tuan." Berkatalah Tuanta Salamaka , "Janganlah Tuan berkata begitu, masa saya yang disapa , padahal saya mempertuan Anda di dunia dan akhirat." Berkatalah Syekh Muhyiddini , "Boleh saja Tuan." Apa salahnya kalau saya memuliakan Tuan sebab ada tiga penyebabnya pada tuan. Pertama Nabi menamai Tuan orang yang selamat ." Berkatalah Tuant a, "Benar katamu, namun demikian, engkau inilah sengaja saya jemput, saya harapkan anak berangkat ke atas pergi ke pondok saya , sebab baru beberapa ha145 ri saya kembali saya sudah ingin berkemas pergi ke Hadramau· ti untuk menjemput Tuan lalu Tuan sudah datang kemari. De· ngan demikian saya sangat gembira, baiklah Tuan berkemas. Ma· ka berkemaslah Tuan Syekh Muhyiddini Tajulkabdi bersama semua muridnya. Pergilah Tuanta berdiri ke pinggir kapal mem· baca doa. Dengan kebesaran Allah Taala dan Nabi, tiba·tiba air pun menyisihkan dirinya kira·kira dua depah lebarnya, laut kering berdebu terus sampai ke pinggir pantai. Ketika dilihat oleh Syekh Muhyiddini hal itu turunlah ia berjalan terus ke atas diiring oleh muridnya berpegangan tangan dengan Tuanta Salamaka. Setelah sampai di darat , bertautlah pula air seperti se· dia kala. Keduanya pun telah memperlihatkan kemukjizatan masing·masing. Berjalanlah semua beriringan ke Makkah. Tia· da berapa lamanya tibalah mereka di pondok Tuanta . Maka berserah dirilah Syekh Muhyiddini kepada tuanta Salamaka, katanya, "Setiba saya di sini, maka Tuanlah saya jadikan ayah, say a pertuan di dunia dan diakhirat." Berkatalah Tuan ta, "Baiklah, engkau satu kali gembira , saya sepuluh kali, sebab engkau mau tinggal pada saya . Sa ya jadikan engkau anak di dunia .dan di akhirat. Maka tinggallah Syekh Muhyiddini beberapa bulan lamanya pada Tuanta Salamaka .
Tibalah berita ke bawah angin tanah Arab tentang keahlian Tuanta yaitu di Dima . Diberitakan di muka raja Raja Dima bahwa sangatlah masyhur keahlian Tuanta Syekh Yusuf dan sudah ada di Makkah .
Pada suatu malam , malam Jumat, mimpilah Sultan Dima. Dia lihat Tuanta ada bersembahyang di dalam mesjid mengimani semua orang yang bersembahyang. Setelah Sultan bangun pada waktu subuh bersembahyanglah. Tidak ada lagi yang dipikirkan sesudah bersembayang selain Tuanta Salamaka. Setelah pagi hari dikumpulkanlah olehnya semua raja di Dim a. "Adapun maksud saya memanggil kamu sekalian, baiklah engkau pergi ke tanah suci menjemput Tuanta Salamaka supaya turun (datang) kemari ke negeri Dima." Berkata lah Tumakbic ara (Juru bicara) di Dima, "Lebih baik Tumilalang (kepala urusan dalam negeri) -negeri Dima Tuan suruh mengantar surat ke146 pada Tuanta. Semoga kita dikasihani." Maka raja pun menyuruh menulis surat. Adapun isi surat itu sebagai berikut.
Segala puji bagi Allah dan salawat kepada Nabi. Inilah surat Sultan Dima dibawa Tumilalang dan pesuruh khusus Djma. Semoga Allah Taala berkenan sehingga (surat ini) sampai di negeri yang suci di hadapan mulianya Tuan Syekh Yusuf orang yang tetap padanya kemulyaan, dan suci ketinggian yang tak pemah luntur karena Allah Taala. Orang yang diselamatkan di dunia dan akhirat. Semoga berfaedahlah kata yang dibawa ini karena puji dan penghormatan. Semoga berkenan di hati Tuan Syekh Yusuf. o k.emudian daripada itu, Il}aksud saya menyu rat kepada Tuan, mohon karena hati Tuan meringankan diri dan berkenan turun keinari menginjak negeri Dima. Sebab ada hajat saya terhadap anak saya bahwa kalau perempuan , saya halalkan untuk saya hadiahkan kepada Tuan Syekh Yusuf. Karena itu saya mohon dengan sangat supaya orang yang selamat turun datang kemari."
Setelah surat selesai berangkatlah Sultan Dima mempersiapkan kapalnya . Sesudah siap ia pun melihat waktu yang baik . Ketika sampai pada waktu yang disukai Sultan Dima disuruh kapal itu berlayar. Maka berangkatlah menuju tanah suci. Tiada berapa lamanya diselamatkanlah oleh Allah Taala dan _tibalah ia di negeri Makkah. Berlabulah kapal di pelabuhan Jedd ah. Berkemaslah Tumilalang Dima. Selesai berkemas ia pun naik sekocilah menuju Jeddah membawa surat Sultan. Berjalanlah ia ke negeri Makkah. Bertanyalah ia kepada orang Makkah katanya, "Di mana rumah Tuanta Salamaka ." Berkatalah orang Makkah, "Itulah yang paling selatan." Berjalanlah , pertialanlah Tumilalang Dima bersama pesuruh membawa surat Sultan. Ditemukanlah Tuanta, kebetulan hadir semua hukama , cendekiawan, dan Tuan dari Hadramauti. Berkatalah Tuan Salamaka , "Kamu orang dari mana. " Menjawablah Tumilalang Dima katanya , "Saya datang dari negeri perhambaan Tuan , negeri Dima." Diserahkanlah surat itu kepada Tuanta . Dibukalah surat itu oleh Tuanta lalu dibaca katanya, "Al hamdu lillahi. Allah Taala dipuji oleh Sultan Dima , Nabi yang diagungkan , saya menyampaikan (menjadi sebab)." Setelah membaca surat itu berkata lagi Tuanta, "Wahai utusan, tiada terkira kepercayaan dan penghargaan Sultan Dima kepada saya karena Allah Taala dan Nabi. Akan tetapi bagi saya, hal semacam itu sudah pernah saya alarni pada perkataan Raja Gowa kepada saya karena anaknya. Karena itu saya sendirilah yang mengatakan perkataan ini, karena tidaklah pantas saya memperistrikan anak Sultan. Sesuai maksud surat itu , maka yang saya anggap pantas ialah Tuan kita cucu Rasulullahi, Tuan Syekh Muhyiddini Tajulkabdi. Dialah saya anggap sangat sesuai berangkat ke sana _ memperist erikan anak Sultan Dima , sebab ia sayid. Tersenyumlah Tuan Syekh Muhyiddini dari Hadramauti , -kemudian ia mengangkat pandangannya dan berkata, "Apa pun kehendak Tuan tak ada yang tidak saya turuti, sebab saya ikut di bawah duli telapak kaki Tuan." Berkata pula pesuruh (utusan), " Apa saja yang Tuan kehendaki itulah kami ikuti, karni sampaikan kepada Sultan Dima." Maka itulah yang disepakati oleh Tuanta bersama halifah dan cendekiawan seperti kata Tuanta. Berkat alah Tuanta kepada Syekh Muhyiddini , "Baiklah engkau berkemas pergi ke negeri Dima, memenuhi hajat Sultan Dima. Engkau saya wakilkan memperist erikan anaknya. Dan saya harapkan engkau berkemas sekarang juga. Maka berkemaslah Syekh Muhyiddini. Selesai berk emas, berkatalah ia, "Tak ada jubah saya Tuan akan saya pakai kawin." Berkatalah Tuanta Salamaka , "Kalau itu tidak usah susah, berangkat saja nanti saya suruh bawa -ke sana. Pada hari empat belas bulan Syafar , hari Senin , waktu asar , engkau nanti berlabuh di pelabuhan Dima. Sudah ada pula jubah itu nanti saya suruh bawa." Berjabat tanganlah Tuanta baru berangkat turun ke kapaL Sampai di bawah kapal pun berlayarlah . Setelah beberapa lamanya sampailah ia di negeri Dima. Tepat seperti yang dikatakan oleh Tuanta Salamaka kapaI ittt herlabuh di pelabuhan Dima. Maka datang pulalah jubah itu .· di bawah oleh angin turun di hadapan Tuan Syekh Muhyiddi'ni . Dia sarnpaikanlah jubah itu lalu berkemas seperti penganten . Adapun Sultan Dima dan raja-raja yang lain berangkatlah ke pinggir pantai menyambut Tuan Syekh Muhyiddini. Ia pun naiklah menumpang sekoci. Sesampai di pinggir pantai maka Tumakbicara di Dima sendiri memegang tangan Tuan Syekh Muhyiddini_ membawa ke bakal isterinya_ Bukan main ramainya itu. Setelah selesai kawin, tinggallah Tuan Syekh Muhyiddini Tajulkabdi di Dima. Karena itu maka ia dinamai Tuanta ri Dima .
Adapun Tuanta Salamaka ketika tinggal di negeri Makkah pada suatu waktu ia ingin sekali menginjak negeri Rum. Berkemaslah · ia ingin pergi bertemu dengan raja Rum . Setelah Tuanta berkemas berjalanlah ia. Baru dua hari dia tinggalkan negeri Makkah hadirlili Nabi Musa menjadikan dirinya seperti orang Tua lalu berkata, "Wahai orang selamat , mau ke mana engkau cucu." Menjawablah Tuanta katanya , "Wahai Kakek saya ingin bertemu dengan raja Rum." Berkatalah orang tua itu, "Wahai Yusuf , maukah engkau mendengar perkataanku." Berkatalah Tuanta, "Katakan lah wahai kakek." Berkatalah orang tua itu, "Janganlah engkau pergi ke Rum, ia nanti sayang padamu dan engkau sayang padamu. Tak ingin lagi nanti engkau meninggalkannya. Padahal engkau Yusuf, tidak boleh tidak turun (pergi) ke negeri Bantam sebab di sana engkau diberi turunan oleh Allah Taala." Berkatalah Tuanta , "Bagaimana usaha kita wahai kakek, sebab saya juga ingin sekali mengetahui perhiasan (keindahan) negeri Rum." Berkatalah orang tua itu, "Wahai Yusuf , kalau hanya demikian halnya, hanya engkau ingin nanti saya menceritakan kepadamu , sebab engkau telah dijanjikan bahwa turunanmu menjadi raj a." Berkatalah Tuanta Salamaka , "Kalau begitu ceritakanla h kepada saya kek, supaya saya tahu juga." Berkatalah orang tua itu , "Negeri Rum itu sangat besar. Lima ratus saudagar di luar Kostanu o Ue ... · · t Orang yang mempunyai kapal ada tiga dan empat. Kota di Rum itu dua belas depa tingginya. Tebal kota itu empat depa keliling . Rumah raja di dalam kota itu berbatas besi khorasan. Tak ada berupa kayu, hanya tembaga, besi putih dan emas muda. Masing-masing dihiasi Zamrud ratna mutu manikam, berduri berselang seling akik marjan. Adapun ramainya tidak terkatakan. Ada empat puluh mesjid di dalam kota semuanya ditempati berjamaah. Dianggap kurang kalau hanya seribu orang sehari sebuah mesjid. Orang digaji lima belas dinar sebulan seorang. Anak-anak di dalam kota setiap tujuh orang diajar mengaji karena kekayaan raja Rum. Adapun raja itu empat puluh sama semua. Bedanya hanyalah karena ada yang memakai mahkota kemala. Karena adanya pula yang memakai cincin Nabi Sulaeman pada jari telunjuknya sebelah kanan. Seperti juga ada yang memakai tongkat Nabi Adam. Tongkat itu seribu kemujizatannya . Kalau akan dilemparkan apa saja diniatkan, kejadiannya seperti pada zaman Nabi Musa. Dilemparkan saja lalu dikatakan, jadilah pematang, maka jadilah segera .. Kemujizatan tongkat itu antara lain pula, kajuru kunci raja Rum itu mengatakan , "Bagi tiga dinar ini , kita hampir kehabisan dinar. Itulah sebabnya maka di alas kain putih di sebelah luar Kostantinia Delapan ratus sepuluh depa berkeliling luasnya. Maka keluarlah raja Rum mengendarai kudanya yang hijau seperti zamrud berkilauan. Dia bawalah tongkat itu. Keluarlah ia mengitari dan mengeruk tanah sekeliling di luar kain putih yang dijadikan alas itu. Setelah itu barulah dia suruh gali dua depa dalamnya yang seluruhnya emas . Dipanggillah pandai emas. Ratusan orang disuruh membuat dinar. Kalau · ada sisanya , itulah yang dibagi-bagi oleh pandai emas. Diberi juga gaji tiga puluh dinar sebulan . Karena itulah maka jarang sekali orang miskin, karena negeri itu kaya dan ahli pemerintahnya. Kemudian masih banyak lagi yang tak dapat saya ceritakan kepadamu semuanya. Wahai Yusuf walaupun mulia negeri Rum dan kemujizatannya raja Rum namun saya harapkan engkau kembali saja ke Makkah." Karena itulah maka Tuanta mengetahu i betul keadaan negeri Berjabat tanganlah ia dengan orang tua itu, dan orang tua itu pun tidak tampak lagi oleh Tuanta . Kembalilah Tuanta .ke Makkah terus pergi ke rumahnya .
Tiada berapa lamanya Tuanta pun mengetahui bahwa raja Batam akan berpesta. Sebab ada dua orang anaknya perempuan, yang tua bernama Sarifah, yang muda bernama Hatijah. Demikianlah Tuanta , kalau selesai bersembahyang lohor ia berjalan kaki ke Bantam. Adapun jauh (jarak) antara Bantam dengan Makkah ada enam bulan dilayari kapal. Tetapi Tuanta berjalan kaki. Kalau ia berjalan di ,Makkah pada · waktu lohor, tibalah ia di Bantam pada waktu asar. Demikianlah selalu diperbuat oleh Tuanta. Tiba-tiba pada suatu hari berkumpullah pangeran di Bantam menyabung ayam bersama Sultan Bantam berpayung ubur-ubur. Pada hari itu pula Tuanta ada di negeri Bantam. Pangeran di Bantam itu sedang menyauung ayam. Tuanta juga duduk di tumpukan kayu dinaungi oleh burung garuda. Ketika Sultan menengok tampaklah olehnya Tuanta. Keherananlah semua orang yang melihat Tuanta. Berkatalah Pangeran Bantam, "Wahai Tumilalang (penghubung Sultan dengan pejabat) jemputlah tuan itu sebab sangat lain saya lihat. Barangkali wali atau nabi itu." Orang itu pun dijemputlah. Pesuruh belum sampai ke sana, Tuanta sudah tidak tampak lagi. Maka pulanglah ia kepada Pangeran Bantam dan berkata , "Sudah tidak ada Tuan. Barangkali memang wali." Berkatalah Pangeran Bantam, "Saya pesan kamu semua sampai pada penghulu dan hulubalang. Kalau nanti ada yang melihat dia saya harap kamu pergi menjemputnya. Bagilah pesan saya kepadamu." Adapun Tuanta ini sudah kembali ke Makkah. Tiada berapa lamanya ada lagi suatu hari, hari Senin , sangat ramai persabungan. Berkumpull ah pangeran di Bantam. Tiba-tiba hadir juga Tuanta di sana duduk di tumpukan bambu yang pernah diduduki dahulu dinaungi oleh garuda. Dilihatlah oleh Pangeran Bantam. Dengan tidak berkata-kata Sultan pun turun dari kursinya terus pergi berdiri di muka Tuanta merendahkan diri. Berkatalah Tuanta, "Wahai Pangeran mengapa engkau." Berkatalah Pangeran Bantam , "Tuan saya kunjungi, saya ingin tuan berkenan menginjak pondok saya, sebab ada hajat saya yang sangat besar, yaitu saya akan berpesta karena ada anak saya dua orang perempuan. Itulah yang ingin saya pepat gigi. Saya sangat mengharapkan kehadiran Tuan ." Berkatalah Tuanta, "Kalau dikehendaki Allah Taala dan Nabi saya akan hadir." Berkatalah Pangeran , "Beritahukan saya siapa nama Tuan." Berkatalah Tuanta , "Saya bernama Yusuf." Maka sujudlah Pangeran Bantam karena ia memang telah mendengar kabar tentang kewalian dan kesufian Tuanta Salamaka . Berkatalah Pangeran Kepada Tuanta, "Memang sudah lama saya harapkan , Tuan akan saya pertuan." Berkatalah Tuanta, "Wahai Sultan Bantam, kembalilah ke rumahmu, saya akan hadir kalau sampai hari pestamu." Setelah itu tak tampak lagi Tuanta olehnya . Pangeran Bantam pun kembalilah ke temp at duduknya. Ketika ia sampai pada raja-raja, beiktalah kepada Tumakbicara (kepala penerangan) Bantam dan raja-raja, :'Saya sudah diberi rahmat oleh Allah Taala dan Na bi sebab saya telah bertemu dengan Tuanta Salatliaka. Karena ada anak saya dua orang perempuan, maka kalau ia sungguh-sungguh datang tinggal di negeri Bantam , saya sedekahkan anak saya seorang kepadanya , salah satunya yang dia ingini. Berkata pula Pangeran kepada Tumilalang di Bantam , "Saya minta supaya engkau membersihkan tempat tidur untuknya, dan pesankan kelambu . Sebab kalau sampai nant i pada inti pesta , ia akan hadir." Maka dibersihkanlah untuknya sebuah rumah. Setelah beberapa hari lamanya sampailah pada inti pesta raja Bantam. Bukan main ramainya. Sudah juga disiapkan tempat duduk khusus untuk Tuanta Salamaka. Berdirilah Pangeran pergi menunggu kedatangan Tuanta Salamaka. Tiba-tiba hadirlah ia duduk yang disediakan untuknya. Dilihatlah Tuanta oleh Pangeran Bantam. Segeralah Pangeran pergi sujud berjabad tangan dengan Tuanta Salamaka . Maka sujudlah semua orang yang hadir melihat kewalian Tuanta. Setelah itu mulailah orang berzikir . Ketika sampai batas zikir yang ditentukan diarahkanlah (pepat gigi) anak Pangeran Bantam. Adapun semua cendekiawan, penghulu dan raja pergilah sujud Tuanta kemudian pulang ke rumahnya masing-masing. Pergilah Pangeran Bantam memegang tangan Tuanta lalu berkata, "Perbanyaklah pengampunan Tuan di bawah hadrat kemuliaan Tuhan dan semoga Tuan berkenan tinggal di negeri Bantam mengajarkan agama Islam kepada semua pengiku t. Memang Tuanlah yang saya inginkan." Berkatalah Tuanta, "Wahai Pangeran Bantam , Allah Taala, kau puji Nabi Muhammad kauagungka n melalui saya. Saya sangat gembira. Sungguh engkau mengasihani saya. Saya turun ke mari ke negeri Bantam , tiada lain hanya untuk menyebarkan ilmu Allah dan mengagungkan syariat Nabi , Berkatalah Pangeran, "Wahai junjungan Tuanta Salamaka , karena Tuan telah tinggal di negeri Bantam , maka kami semua telah makmum kepada Tuan. Kami ikut arak telapak kaki Tuan. " Berkatalah Tuan ta Salamaka kepada raj a Bantam , "Baiklah." Maka tersebarlah berita Tuanta ke tiap-tia p negeri. Adapun Tuant a Salamaka itu tidak pernah alpa (senantias a ada) berjamaah di Makkah setiap waktu. Semua cendekiawa n (ahli) di Makkah melihatn ya . Ada beberapa laman ya seperti itu keadaannya.
Pangeran Bantam pun telah berulang -ulang pergi menghada p Tuanta Salamak a. Maka tinggallah Tuanta Salamaka di Bantam . Pada suatu hari Tuan ta turun berjalan -jalan ke pinggir pantai Bantam . Terlihatlah olehnya ombak mengempas sangat ke atas Uauh ke darat). Maka Tuanta pun memperlihatkan kemujizatannya , lalu turunlah air itu kira-kira tujuh depah jauhnya. Kemudian dia memutar pinggir air lalu berkata , "Sampai di sini saja engkau diizinkan Allah Taala." Maka berhentilah ombak itu sampai pada tempat yang ditun jukkan Tuanta. Berj&lanlah ia ke darat. Banyak sekali orang yang berdiri di pinggir pantai seperti pangeran , penghulu , Tumakbic ara. Keherananlah semuanya melihat kewalian Tuanta. Maka sangatlah diagungkan (dimuliakan) Tuanta semua orang itu, kemudian pulanglah mereka ke rumahnya masingmasing. Ada beberapa lamanya , pada suatu hari Pangeran Bantam mengumpulkan semua Tumakbi cara, penghulu, dan komandan pasukan lalu berkata , "Bagaimana pendapat kalian mengenai anak saya . Barangkali baik kita sedekahkan kepada Tuanta Salamaka supaya terhibur hatin ya. Nanti-nanti dia tinggalkan negeri kita kalau tidak dibuat demikian. Kalau kita kawinkan lalu ada anak - nya laki-laki, adalah yang kita jadikan permata di negeri kita ." ltulah yan g disepakati. Berkatalah Pangeran , "Wahai Tumakbicara butta (urusan dalam negeri) engkaulah yang melaksanakan hal ini, dan sampaika n kep ada Tuanta . Sampai di sana dilihatlah oleh Tuanta. Maka dipanggillah ia dud uk. Berka talah Tuanta, "Apa engkau kunjun gi." Menjawablalt Tumila lang ka tanya, "Memang saya hanya berkunjung kepada Tuan." Setelah agak lama duduk dia sampaik anlah perkataa n raja itu . Berka talah Tuanta , "Saya sampaik an kepada Tumilalang , saya tidak dapat mengiakan kata sebab yang dikataka n hamba itu hamba juga dan yang dikat akan raja itu raja juga . Kecuali raja yakin pada saya biarlah dipikir baik-baik. Ada diberQcan (dikehendaki) Allah Taala ke.pada hainbanya, belum saya lihat sekarang, namun saya sangat bersyukur kepada Nabi. Dengan demikian entahlah hari apa nanti kaudatang lagi ke mari supaya saya jelaskan hal itu." Mohon dirilah Tumilalang kepada Tuanta. Setelah sampai kepada Pangeran Bantam, dia sampaikanlah perkataan Tuanta. Maka raja pun gembiralah.
Sekarang pula mengenai Tuanta ri Rappang yang dinamai Abdulbasir yang tinggal di Makkah , ia telah menunggu-nunggu Tuanta. Pada suatu hari , hari Jumat , bertemulah ia dengan Tuanta di dalam mesjid di Makkah. Berkatalah Tuanta ri Rappang, "Wahai junjunganku orang yang selamat, kalau Tuan akan turun di bawah angin ikutlah juga saya." Berkatalah Tuanta, "Baiklah. Inilah yang akan sampaikan kepada imam yang empat dan halifah karena saya ingin mohon diri disebabkan ada hajat raja Bantam, dan tidak dapat saya tolak sebab itulah waktu yang dikatakan oleh junjungan kita Nabi Muhammad Sallallahu alaihi wa sallam kepada saya ketika saya di dalam sorga." Maka pergilah ia bersama Tuanta ri Rappang kepada halifali. Sampai di sana bertemulah ia dengan halifah, kebetulan hadir pula imam yang empat. Berktalah Tuanta, "Saya ingin mohon diri kepada Tuan semua sebab raja Bantam saya pula mengharapkan supaya mendiami i:iegerinya. Saya kira inilah riwayat yang dikatakan oleh Na bi kepada saya." Berkatalah halifah dan imam yang empat, "Menurut pendapat kami Tuan, sebaiknya Tuan jangan meninggalkan negeri Makkah , sebab Tuanlah pulalah kami percayakan di sini. Kalau hanya kehendak raja Bantam , kami pun sangat menyenangi Tuan ." Berkatalah Tuanta , "Bukan karena itu, memang saya berniat menginjak negeri Bantam. Lagi pula tak ada bedanya bagi saya." Maka berkatalah imam yang empat, "Tidak dapat kami tolak kehendak Tuan." Setelah itu ada pulalah kapal yang akan berlayar. Berkemaslah Tuanta Salamaka dan Tuanta ri Rappang. Ketika tiba waktu lohor masuklah Tuanta bersembahyang ke mesjid. Selesai bersembahyang dia ciumlah hajratul aswad. Terangkatlah (hajaratul aswad) ingin mengikut . Dipeganglah oleh Tuanta. Berkatalah imam yang empat, "Wahai Sye.kh Yusuf, janganlah .engkau bawa pergi. Adapun keluaigamu orang Gowa jelas saya terim a hajinya sampai hari kiamat , sebab kewalianmu dan kesufianmu." Tepekurlah Tuanta lalu kembalilah hajratul aswad ke tempatnya. Beberapa hari kemudian Tuanta pun menumpanglah di kapal bersama Tuanta ri Rappang. Ketik a Tuanta Salamaka tiba di negeri Bantam ia pun dijempu tlah. Ia naik sekoci menuju ke darat. Setelah sampai di darat pergilah Pangeran Bantam memegang tangan Tuanta lalu dia cium. Beriringlah ia naik ke rumah. Sesudah beberapa hari lamany a sejak Tuanta berada di negeri Bantam, maka pada suatu hari berkumpullah semua di rumah raja Bantam, seperti .Tumakb icara , tumi lalang, pangeran, dan ada pula Tuan Abdulbasir disuruh oleh Tuanta Salamaka menjemput tumilalang. Maka berjalanlah ia diiring oleh Abdulbasir. Setelah tiba di sana. Berkatalah Tuanta Salamaka, "Maksud panggilan saya ini ialah baiklah kiranya raja menerima permohonan saya ini dan saya dinaikkan ke rumah. " Berkatalah Tumilalang, " Baiklah , saya sampaikan dulu kepad a raja." Minta izinlah tumilalang untuk menghadap raja. Sampa i di sana dia sampaikanlah perkataan Tuanta kepada raja. Berka talah raja, "Kembalilah ke sana lalu beri tahukan Tuanta Salamak a bahwa raja sangat gembira. Suruhlah melihat hari baik supaya saya nikahkan." Maka Tuanta pun menentukanlah hcµi dan waktu yang dia sukai. Setelan itu bekemaslah Tuanta, anak raja pun dikemasi pula. Ramainya bukan kepalang . Adapun Tuant a diiring oleh sejumlah sayid dq.n haji masing berzikir. Ada beberapa puluh orang kelihatan memukul rebana . Sangat ramai kedengaran bunyi-bunyian (yang mengiringi) tetapi orangnya tak k elihatan kecuali rahmat Allah Taala dan Nabi. Maka takjublah semua orang yang mendengarkan keberkatan (keagunga n) Tuanta Salamaka naik menemui isterinya. Di rumah rajalah ia nikah. Berkat kewaliannya maka alam sekelilingnya tak terkatakan haru rnnya. Selesai dinikahkan masuklah ia bertemu dengan isteriny a. Kemudian tidak diceritakan lagi bagaimana keadaann)(a kalau penganten baru. Yang diperisterikan oleh Tuanta itu ialah anak raja Bantam yang tua yang dinamai Syarifah.
oleh raja Rum perbuatan Tuanta Salamaka. Ia pun mengirimlah surat kepada raja Gowa.
Maka berkatalah raja Gowa kepada tuan syahbandar Daeng Mallolongang, dan kepada Karaeng Rappocinik, "Pergilah ke sana mencari Tuanta bersama utusan khusus Gowa. Kalau sudah sampai di sana , kata saya inilah sampaikan kepada Tuanta Salamaka , bahwa saya menyampaikan salam kepada orang yang selamat. Baiklah ia ingat akan hambanya di negeri Gowa. Katakan, "Baiklah Tuan kemari (kembali) memberkati dan mengislamkan orang Gowa , sebab kami di negeri Gowa , barulah dianggap sah keislamanny a kalau sudah datang ke Tuanta menginjak negerinya." Setelah cukup perkataan raja kepada Daeng Kare Nyampa dan syahbandar Daeng Mallolongang dan utusan khusus Gowa, maka berkemaslah untuk menumpang perahu dan berlayar ke sana. Setelah beberapa lamanya sampailah di sana , berkatalah di pelabuhan Bantam. Maka naiklah utusan khusus Gowa bersama Daeng Kare Nyampa pergi ke rumah Tuanta. Berkatalah Tuanta , "Wahai · utusan siapa kau temani." Berkatalah utusan , "Guru Tuanta sendiri I Daeng Kare Nyampa dan syahbandar Daeng Mallolongang disuruh oleh raja kemari bersama say a." Naik pula ke rumah I Daeng Kare Ny am pa dan syahbandar Daeng Mallolongang. Pergilah masing-masing berjabat tangan dengan Tuanta. Setelah itu berkatalah Tuanta, "Sudah lama saya rindu pada Tuan." Berkatalah I Daeng Kare Nyampa, "Tuan satu kali saya sepuluh kali rindu." Berkatalah Tuanta kepada Daeng Kare Nyampa , "Apa Tuan kunjungi sehingga datang · kemari bersama utusan ke negeri Bantam"' Menjawablah utusan katanya , "Saya mint a ampun di bawah kebesaran Tuanku orang yang selamat. Yang kukunjungi kemari Tuan untuk menyampaikan .Pesan rajaku katanya , baiklah engkau ke Bantam menyampaikan salam saya kepada Tuanta bahwa kami di negeri Gowa barulah dikatakan sempurna keislaman kita kalau Tuanta sudah datang mengislamkan hambanya di negeri Gowa." Ketika Tuanta mendengar utusan tersenyumlah lalu berkata , "Allah Taala dipuji oleh raja Nabi Muhammad dia agungkan karena saya. Saya sangat gembira mendengar kata pengagungan pada dirinya dan · pemuliaannya. Saya memang akan kembali ke negeri raja kalau saya sudah di dalam kesufian saya .• Kini belum ada (tanda) pada untuk menginjak tanah kalau tumpah darah saya. Akan tetapi tidak mungiakannya 1 kalau sa.ya kalau Allah Taala menghendaki bersama
Kemudian daripada itu, I Daeng Kare Nyampa, Daeng Mallongang, tinggal pada Tuanta Salamaka. Setelah beberapa lamanya tinggal berkatalah Tuanta , "Ada yang ingin saya katakan kepada Tuan, lebih baik Tuan lamar anak tumilalang Bantam. Sebab tumilalang Bantam itu bersaudara dengan raja Bantam." Berkatalah I Daeng Kare Nyampa, _,,Apa saja kehendak Tuavta itulah saya ikuti. Tentu Tuanta tid ak salah mana yang baik." Berkatalah pula Tuanta, "Demikianlah kalau engkau juga mau mengikuti perkataan saya." Setelah itu, pendek kata, kawinlah I Daeng Kare Nyampa dengan anak tumilalang Bantam. Maka berbiraslah Tuanta dengan I Daeng Kare Nyampa. Sebab hanya sepupu sekali yang diperisterikan Tuanta dengan yang diperisterikan I Daeng Kare Nyampa.
Setelah beberapa lamanya isteri Tuanta pun hamillah. Ketika cukup bulannya beranaklah seorang laki-laki. Ia dinamai Syekh Muhal})lrlad .J...i. Nama gelarnya Abdulkadir Beranaklah pula seQrang perempuan. Dialah dinamai Siti Hanipa
Sesudah beberapa lamanya I Daeng Kare Nyampa tinggal di Bantam bersama Tuanta Salamaka , maka pada suatu hari I Daeng Kare Nyampa membi carakan kepada Tuanta mengenai hal mautul anbia' Yl Berkatalah I Daeng Kare Nyampa , syahbandar Daeng Mallolongang , "Tuan Syekh di Bantam berkata kepada saya, saya sependapat dengan karaeng Rappocinik ." Berkata lah Syekh Yusuf Tajulkhalwati , "Yang cijkatakan mautul anbiai itu kemudian Na bi J Berkatalah I Daeng Kare Nyampa Tuanta Salamaka, "Sama pendapat Tuan itu dengan Karaeng Rappocinik." Sesudah itu belum selesailah diceritakan penjelasan Tuanta kepada Daeng Kare Nyampa, syahbandar Daeng Mallolongang tentang mautul anbiai itu. Berkata lagi Tuanta kepada Daeng Kare Nyampa, "Saya ganti saja nama Tuan, saya namai saja Tuan
I Daeng ri Tasammeng . Akan tetapi saya inginkan supaya Tuan kemb ali ke Gowa, nanti-nan ti raja Gowa sudah menunggu Tuan. Baiklah Tuan berkemas berangkat ke sana dan Tuan sampaikan salam hormat saya keh adapan mulianya raja Gowa , dan Tuanlah yang mengisahkan kebaikan untuk orang Gowa dan menyimpangkan keburukan. Tuan Rappang itulah yang dinamai Abdulbasir bahwa ke sana kepada raja Gowa dan sampaikan kepadanya bahwa Tuan inilah yang disuruh (diwakilkan Tua:nta mengislamkan kita semua orang Gowa. Sudah samalah itu dengan diri saya." Maka dipanggillah Tuan Abdulbasir oleh Tuanta. Berkatalah Tuanta Salamaka kepada Tuan Rappang, "Engkau saya inginkan ke sana mengislamkan orang Gowa bersama I Daeng ri · Tasamme ng, syahband ar Daeng Mallolongang." Berkatalah Tuanta ri Rapp ang, " Wahai junjunganku, apalah yang akan saya ajarkan kepada orang Gowa sebab tidak ada pada saya." Berkatalah Tuanta Salamaka , ·" Mengangalah." Mengangalah Tuanta ri Rappa ng lalu dilud ahi mulutnya oleh Tuanta Salamaka dan berkata, " Pergilah ke Gowa , apa saja kauhajatkan diberikan oleh Allah Taala, engkau telah dirahmati oleh Nabi Sallallahu alaihi wasalam semua yang ada di hatimu. .Berkemaslah supaya berangkat bersama I Daeng ri Tasammeng sekarang juga .
Maka berkemaslah ia kemudia n berangkat. Ada pun I Daeng ri Tasammeng dia bawa juga isterinya dan anaknya dua orang. Seorang bemama Daenta Kare Bokdong seorang bemama Siti Hatijah . Setelah itu pergilah I Daeng ri Tasammeng mohon diri kepada tumi lalang Bantam dan berkata , " Hamba Tuan .itu saya ingin membawa pergi ke negeri Gowa sebab saya sudah disuruh oleh Tuanta pulang." Berkatalah Tumil alang kepada Daeng ri Tasammeng, "Laksa nakan}ah, sebab kehendak Tuanta Salam aka tidak boleh tidak dilaksanakan." Pergilah berjabat tangan I Daeng ri Tasamme ng dengan tumilalan g Bantam ." Sesudah itu pergi pula ia kepada Tua nta mohon diri sambil berjabat tangan. Setelah itu berangkatlah ia menumpang perahu bersama utusan khusus Gowa. Bebera pa lamanya berlayar tibalah ia di Makassar. Di bawah Tuanta ri Rappang oleh Daeng ri
Tasammeng kepada raja menghadap.
Adapun raja Gowa itu sementara ada di dalam mesjid sembayang Jumat. Disampaikanlah hal itu kepada raja. Berkatalah raja, "Wahai pesuruh pergilah jemput dia dan bersamasama engkau engkau kemari." Maka pergilah pesuruh menjemput dia. Pergilah Tuan · Rappan g ke mesjid. Sampai di sana dilihatlah dia oleh raja Gowa . Raja pun menutup mulutnya dan berpikir, mengapa orang buta. Pergilah ia duduk di hadapan raja. Ditanyailah · oleh raja, "Wahai Syekh saya bertanya kepadamu, bagaimana besarmu engkau tinggal pada Tuanta Salamaka." Tiba-tiba menunjuklah ia lalu berkata , "Ada itu anak-anak di luar tembok pergi mengambil air membawa bumbung dan labu tempat air seorang perempuan dan seorang laki-laki, seperti itulah besar saya." Berkat alah raja, "Tuan ini lain-lain. Mengapa orang buta melihat, ia ada disebelah dalam tembok (dinding) pada anak-anak itu di luar tembok. Raja pun menyuruh orang keluar memanggil anak-anak itu. Dipanggillah anak-ariak itu. Dipanggillah anak-anak itu oleh pesuruh, lalu dibawa masuk dan dinaikkan di lan ggar. Berkatalah ruan ta ri Rappang, "Begitulah be·sar saya sejak saya berada (tinggal) pada Tuanta Salamaka." Barulah raja besar hatinya. Berka talah pula raja , "Engkau itulah kiranya yang diinginkan Tuanta mengajar kami." Berkatalah Tuan ta ri Rappang , " Begitulah katanya kepada saya." Pulanglah ia bersama raja naik ke rumah . Maka Syekh Abdulbasir membuka Tarikat Tuanta di Rappang dari Bantam. Itulah asal mulanya maka sangat teguhlah keislaman bagi orang Gowa. Dia ubah semua perbuatan orang Gowa. Sangat banyak yang dia haramkan seperti mengupacarai tanah. Dia haramkan juga menaikkan dan Dia hanyutkan berhala dan semacamnya. Dia cukur dukun. Dia bakar semua rumah tempat orang halus. Tidak ada lagi orang Gowa yang melakukan ha! seperti itu. Dihar amkanlah semua oleh I Daeng ri Tasammeng semua hal itu. Maka banyaklah orang Gowa sakit hatinya karena tidak lagi melakukan kebiasaannya. Lenyap pulalah bungung barani (sumur berani) di Tamalate.
Beberapa lamanya terdengarlah oleh Tuanta Salamaka perintah I Daeng ri Tasammeng itu keras dalam hal keislaman di negeri Gowa. Sebab itu berpesanlah Tuanta kemari ke negeri Gowa memberitahukan bahwa benar apa yang dikatakan I Daeng ri Tasammeng itu, benar haram dilakukan semua perbuatan yang demikian itu. Maka sangatlah gembira Tuanta Salamaka karena kerasnya I Daeng ri Tasammeng dalam hal agama. Dengan demikian senantiasalah Tuanta Salamaka mendoakan negeri Gowa. Bertambah teg uhlah orang Gowa pada agamanya dan senantiasa dia jauhi semua yang dilarang o\eh Allah Taal a.
Kemudian daripada itu sejak Tuanta Salamaka tinggal di Bantam beberapa lamanya, tiba-tiba pada sua tu hari negeri Bantam kena bala, semua yang dapat dimakan sepe rti racun memabukkan. Seperti salak, durian, manggis, nenas, dan lain-la in semuany a memabukkan . Maka sanga t susa hlah pembesar di Bantam dan sultan karena keadaan negeri yang demikian. Datanglah pembesar itu kepada Tuanta Salamaka dan berkata, "Wahai Tuan, saya berkunjung kepadamu, tidak ada lain yang saya harap kan memperb aiki keadaan negeri selain engkau. Sebab sudah terlalu banyak orang meninggal dimabuk buah-buahan, walaupun air pahit semua." Berka talah Tuanta, " Wahai pembesar, sudah yakinkah engkau kepada Allah Taala dan Nabi Muhamm ad maka percaya kepada saya?" Mengialah pembesar itu. Berkatalah Tuanta, "Baiklah. Nanti besok kalau saya sudah kembali dari salat Jumat baru kita berjalan-ja lan bersama ke hulu sungai." Mo hon dirilah pem besar itu lalu pulang ke ru mahnya . Keesokan harinya ketika Tuanta selesai bersembayang lohor datang pul alah sultan Bantam. Bertemulah ketiganya bersama pembesar. Berjalanlah bertiga terus naik ke hulu su ngai Ban - tam. Di atas itulah Tuanta menurunkan tasbihn ya ke air menggaru air itu. Setelah itu berkatalah Tuanta, "Berkat Sultan dan pembesar menyingkirkan bala." Menghadaplah ia kepa da pembesar itu lalu berkata, "Walaupun racun bila diperbaiki, baiklah itu , insyah Allah."
Maka buah-buahan pun menjadi baiklah· pula semuanya , sebabnya melalui Tuanta, karena kehendak Allah Taala .
Pada wakt u itula h hati pembesar itu dipalingkan dan sangat yakin ingin masuk Islam. Dengan demikian disurulah ia senantiasa bertobat oleh Tuanta. Diberikanlah ia sebuah songkok Medina oleh Tua nta . Lalu dipesan baik-baik katanya, "Kalau Jend eral tiba-t iba datang memeriksa negeri Bantam, jangan lupa songkokmu. Cepiaumu letakkan di luar, supaya jangan diketahui engkau masuk Islam. Say a juga kau libatkan nan ti.
Tiada berapa lama nya pembesar itu masuk islam datanglah Jenderal memeriksa negeri Bantam. Setelah ia datang naiklah pembesar itu menj empu t Jenderal itu. Berdilah pembesar itu lalu saling menghor mati. Tampaklah oleh Jenderal songkok Tua.ii.ta Salamaka dipakai oleh pembesar itu. Berkatalah ral, "Rupanya engkau masuk pada golongan Yusuf." Berkatalah pemb esar itu , " Apa saja kehendak Tuan kepada say a, say a tidak dapat lagi berpisah dengan guru say a." Berkatalah J ende - ral, " Baiklah engkau menumpang kapal menuju negeri Ambon."
Dipanggil jugalah Tuan ta Salam aka lalu ditanyai oleh Jen - deral katany a, "Engkau rupanya yang mengislamkan pembesar saya." Berkatalah Tua nta, "Kehendak Allah Taala, izin Rasulullahi dan say a menjadi sebab maka ia masuk Islam." Berkatalah Jenderal, " Saya ingin rneminda hkan engkau ke Jakarta. " Berkatala h Tuant a, "Saya ikut katamu (kehendakmu)."
Pangeran Bantam pun mengirimlah surat ke Gowa karena Tuanta Salama ka akan dikenakan perbuatan demikian. Berangkatlah oran g Gowa bersama raja-raja membawa alat perang kira - kira seratu s bu ah perahu ke sana. Sampai di sana naik lah oran g Gowa kepada raja Bantam terus ke Tuanta minta izin untuk mengamuk . Berkatalah Tuanta, "Yang baik menurut pendapat saya , jangan kecil hati, saya ini tidak mengapa (tidak apa - apa), biarl ah saya ikut i hajad Jenderal, sebab tidak baik kalau oran g memoton g hajat memutus gembira, karena itu lah yang hendak ia lakuka n pada saya, biarlah saya ikuti . Adapun kamu orang Gowa kembalilah dan sampaikan salam hormat saya pada telapak kaki raja. Beritahukan juga bahwa Tuan ta tidak apaapa. Lagi pula memang saya berniat ingin menginjak Jakarta, negeri Kaap ; da n negeri Selon." Karena itu pulanglah orang
Gowa. Raja Bantam pun pulang juga ke rumahnya.
Naik kapallah Jenderal bersama Tuanta Salamaka. Sesampai di Jakarta naiklah seiring dengan Tuanta . Adapun Tuanta sejak ia menumpang kapal -sampai tiba di Jakarta tak pernah pula ia absen bersembayang jumat di Bantam .
Tidak seberapa hari Tuanta ada di Jakarta kena pula rahmat negeri Jakarta. Ia kena gempah tiga hari tiga malam, banyaklah orang mati. Berkatalah Jenderal, "Yusuf itu tidak boleh ditempatkan di sini. Lebih baik dibuang ke Se1on. Berkatalah Tuan ta Salamaka , "Apa saja kehendakmu saya ikuti, saya tidak dapat memotong hajatmu .""
Maka diangkutlah Tuan ta dengan kapal ke Selon. J arak Selon dan Jakarta itu hanya enam hari pelayaran. Setelah berlayar kira-kira sudah tiga bulan tiga hari belum sampai juga di Selon. Kehabisanlah air. Seluruh isi kapal sudah 'SUSah hatinya . Pergilah kapten minta maaf kepada Tuanta Salamaka dan berkat a, "Wahai Tuan , minta doalah semoga ada hujan." Minta doal ah Tuanta. Kira-kira setengah jam lamanya turunlah hujan seperti bagorek (sejenis tumbuhan buahnya seperti kelereng besarnya , bijinya pahit) sebut ir. Ma.Jrn menadalah air hujan masing-masing. Tiada berapa lamanya penulah semua tempat air. Berkata lagi kapten, "Wahai Tuan , mohonkanlah kami kepada Allah Taala semoga ada angin baik dan kita cepat tiba di Selon . Maka bersembahya nglah Tuanta dua · rakat. Datanglah angin besar (kencang). Hanya sehari semalam tibalah ia di Selon . Naiklah ke darat kapten itu bersama Tuanta Salamaka menumpang sekoci. Sete lah tiba di atas berkatalah kapten itu kepada pembesar di Selon , "Tuanta ini disuruh bawa Jenderal ke marl . Sudah enam bulan saya (berlayar) sejak bertolak. Banyak sekali hal yang mengherank an saya lihat pada Tuanta . Karena itu raja Selon juga sudah tahu bahwa Tuanta ada. Pergilah ia menjemput Tuanta , lalu ia rninta kepada pembesar, dan permintaannya pun dikabulkan.
Maka tinggallah Tuanta di Selon. Tidak berapa pula lamanya dia peristerikan lagi anak raja Selon yang bernama I Pipa. Dialah yang beranak seorang laki-laki yang dinamai Syekh Alam.
Tiada berapa lama tinggal di Selon pergi lagi ke Kaap di ujung selatan benua Afrika . Ketika Tuanta Salamaka tiba di Kaap turunlah raja Kaap bers ama tumakbicara menjemput Tuanta. Naiklah Tuanta ke rumah raja Kaap. Maka sangatlah gembira Raja Kaap bersama penasehatnya dan seluruh rakyat melaksa - nakan perintah Allah Taala. Sangat banyak lagi perbuatan Tuanta yang lain dari yang bia.sa dilihat orang di Kaap. Karena itu Raja dan penasehatnya bersam a seluruh rakyat Kaap makin memuliakan Tuant a.
Tiada berapa lamanya pulanglah lagi ke Bantam . Maka empat negeri ditinggali Tuanta senantiasa dia tempati berjumat. Pertama Makkah , kedua Bantam , ketiga Selon, keempat Kaap.
Setelah beberapa lamany a Tuanta tinggal di Bantam meninggallah isterinya. Dikem asilah ia dan dibuatkan usungan , namun mataha ri sudah hampir terb enam usungannya belum selesai. Maka menyanyilah (bersair) Tuanta Salamaka. Demikian syaimya ,
Orang dunia ini
sangatlah menghambat
akhirat dekat
hanya dunia makin jauh
Demikianlah sehingga waktu -siang seolah-olah menunggu. Mulailah dimandikan , dibungkus , disembahyangi , baru dibawa ke kubur dikuburkan. Tuanta sendirilah yang membacakan talkin isterinya. Sesudah itu pulanglah ke rumahnya kemudian dia upacarai isterinya sebagaimana adat orang meninggal. Akhirnya selesai diup acarai seratus harinya.
Pada .suat u hari terpikirl ah oleh Tuanta , "Lebih baik saya Jamar lagi anak raja , sebab ipar saya juga, supaya ada yang memelihara anak saya." Tuanta pun mel amarlah kepada raja pada raja, mertuanya. Maka diterimal ah lamarannya untuk memperisterikan adik bekas isterinya. Setelah beberapa lama nya beranaklah seo rang perempuan, dinamai lah Siti Habiba. Kemudian beranak Jagi seorang laki-laki dinamailah Muhammad Abdullah . Gelarannya dikatakan Ance Daeng . Anaknya yang du163 lu yang bernama Abdulkabir, dialah yang pertama ke mari menyebarkan berkat (barakah) Tuanta di negeri Makassar , Dialah · yang jugalah yang dinamai I Tuan ri Takalarak (Tuan di Takalar). Adapun Tuan Ance Daeng ketika datang ke Makassar, dialah yang dinamai I Tuang Bebak. Maka dua orang anak Tuanta mas· g-masing dibekali ilmu. Muhammad Abdulkabir
.. . ' itulah yang membawa ilmu yang dinamai Lau an yang Tak Terduga. Artinya tak ada lagi salah arah (salah pasang) ilmunya . Muhammad Abdullah .eu11 dinamai Ance Daeng. lalah yang membawa ilmu yang bemama Langit yang Tak Berpinggir . Maksud kata pinggir ialah tinggi (nya) ilmu itu. Murid Tuanta yang turun ke Dima yang bernama Syekh Muhyiddini, dialah yang membawa Kapa! yang Tak Berk emudi. Maksudnya apa saja (sembarang) kena ilmunya, karena keahliannya. Dialah dinamai Tuan ri Dima. Anak Tuanta yang dua perempuan itu, lllasing-masing bersuami sayid, cucu Rasulullahi Maka semua turunan Tuanta Salamaka tidak ada yang jatuh hanya sayid dan raja. Beberapa lamanya kemudian tibalah kehendak Allah Taala kepada Tuanta Salamaka pada saat telah cukup janjinya, Kembalilah ia ke rahm atullah pada waktu Nabi , mengucapkan, Inna lilahi wa inrta ilahi
Maka kenaJah sakit kepala Tuanta lalu panas. Setelah sampai tujuh hari wafatlah Tuanta Salamaka. Diunjurlah baik-baik , namun demikian ia telah berpesan kepada Pangeran Bantam , katanya, " Barulah kamu kuburkan saya kalau ada orang Gow a sudah datang , supaya saya masih didapati orang Gowa dia jadikan mula kata untuk turunannya.
Pangeran Bantam pun mengirimlah utusan ke Gowa memberitahukan raja tentang wafatnya Tuanta Salamaka. Setelah utusan tiba berkemaslah orang Gowa sekian banyak perahu semua lengkap dengan senjata. Berkat alah raja Gowa dan penasehatny a, "Wahai raja-raja, saya perintahkan supaya kamu semua berkemas dan berangkat ke Bant am, dan bawalah kemari mayat Tuanta Salamak a. Kalau raja Bant am tidak mau memberikan
saya perintahkan amuk (perangi) negerinya. Maka berkema s164 lah semua raja , gelarang, tidak terkatakanlah ramainya orang Gowa semua perang. Ada kira-kira beberapa ribu orang Gowa. Naik perahulah semua orang Gowa berangkatlah ke Bantam. Pendek kata , tibalah mereka barulah di pelabuhan Bantam. Didengarlah orang raja Bantam bahwa orang Gowa sudah datang. Turunlah orang menjemput. Berkemaslah orang Gowa berangkat naik ke negeri Bantam . Setelah tiba di atas di rumah Tuanta bertemulah pengeran Bantam dengan raja-raja di Gowa dan semua gelarang, "Wahai pangeran, salam hormat raja Gowa kep ada pangeran Bantam. Kami ini adala h hamba raja Gowa. Kami datang kemari , meminta hati bersih pangeran Bantam kiranya meluaskan (mengizinkan) kami membawa mayat guru kita ke Gowa . Setelah did enga r oleh raja Bantam perkataan gelarang itu berkatalah pangeran, "Sebaiknya wahai gelarang dan raja-raja , karena di sinilah guru kita mengh embuskan nafas yang penghabisan , maka disinilah dikehendaki Allah Taala dimakamkan. Lagi pula apa beda negeri Gowa dan negeri Bantam." Berkatalah orang Gowa, "Ka lau raja Bantam tidak mau memberikan mayat Tuanta maka kesepakatan kami orang Gowa semua yang ada tak lain hanyalah lebih baik kami dibunuh oleh raja Bantam. Sebab walaupun kami pulang ke sana kami dibunuh juga oleh raja. Maka orang Gowa pun menyiapkan alat perang. Diperlihatkanlah kewalian Tuanta Salamaka dan bangunlah ia bersila lalu berkata kepada pangeran Bantam , "Biarlah saya dibawa oleh orang Gowa sebab merusakkan dirinya, lagi pula memang saya katakan , barulah saya injak negeri Gowa kalau saya sudah di dalam kesufian saya. Sekarang saya sudah disuruh oleh Allah Taala pulang ke Gowa. Setelah didengar oleh pangeran Bantam perkataan Tuanta , berkatalah orang Bantam, "Apalah yang menjadi pelipur Iara kalau tidak di sini kubur Tuanta, sebab dialah kami ikuti di dunia di akhirat. Berkatalah Tuanta , "Kalau hanya itu , baju dalam saya ini masukkan ke dalam peti mayat. Kalau sudah cukup tiga hari tiga malam bukalah peti mayat itu dan itulah kaumandikan , bungkus, sembayangi. Setelah itu wafat lagi Tuanta Salamaka.
Maka diturunkanlah ke perahu mayat Tuanta Salamaka itu. Mohon dirilah orang Gowa kepada raja Bantam. Berlayarlah ia kemari.
Setelah cukup tiga hari perginya berkatalah raja Bantam, "Bukalah peti mayat itu supaya saya lihat guru saya." Qibukalah peti mayat itu. Karena kebesaran Allah Taala dan £--'. __,. hadirlah Tuanta di dalam peti mayat itu.
Maka dikeluarkanlah lalu dibuatkan usungan. Matahari sudah hampir . terbenam dan usungan belum selesai. Terdengarlah suara Tuanta bemyanyi (bersyair) katanya,
Sungguh jauh dunia
hanya sorga makin deka t
dan masih saja
orang dunia mengham bat.
Dengan demikian siang pun seolah-olah tak berubah . Setelah itu ' dibungkuslah lalu disembayangi. diusunglah ia dan dibawa pergi untuk dimakamkan dan talkin . Sesudah itu orang yang memakamkan pun kembalilah.
Adapun orang Gowa yang membawa mayat Tuanta Salamaka, sejak berlayar dari Bantam, meluncurlah ke arah timur perahunya enam hari enam malam tere ntang tali-temalinya. Ketika cukup tujuh hari tiba-tiba setelah fajar dan matahari terbit, dia had apilah negeri Selon. Berkat alah "Negeri apa ini kita dapati." Menjawablah juru mudi, katanya , "lnilah barangkali karaeng dinamai negeri Selan." Berkatalah semua gelarang , "Keberkatan Tuanta ini dia perlihatkan. Negeri Makassar kita layari lalu Selon kita dapati." Maka disepakatilah oleh semua orang Gowa bahwa sebaiknya Apa gerangan kehendak Allah Taala dan Na bi melalui keberkatan Tuanta . Dengan _slemikian dia turunkanlah sauhnya. ·
Raja Selan pun telah mengetahui pula bahwa orang Gowa ada singgah membawa mayat Tuan ta. Turunlah semua murid Tuanta ke perahu orang Gowa . Berkatalah raja Selon, "Tolong . buka peti mayat i!u supaya saya lihat bukti kewalian guru kita dan kesufiannya. Sebab ada y,ang akan dia perlihatkan itu sehingga dapat mendarat (singgah) di Selon." Maka dibukala.4 peti mayat itu. Karena kekuasaan Allah Taala dan tiba-tiba peti mayat itu penuh ulat seperti telunjuk besarnya seekor. Berkatalah semua muridnya yang ada di negeri Selon, "Mengapa gerangan demikian pembuktiannya guru kita." Ditutuplah peti mayat itu. Raja Selon pun kembalilah ke rumahnya. Semua murid Tuanta Salamaka kembali pula ke rumahnya. Tiada berapa lamanya setelah mereka pulang, maka seakan-akan Tuanta seperti bangun dan berkata, · "Apa perkataan semua orang di Selon tentang saya." Berkatalah orang Gowa, "Tidak ada juga , perkataannya karaeng . Hanya pada waktu mereka lihat peti mayat penuh ulat maka pulanglah mereka masing-masing entah apa yang ada dalam hatinya." Berkatalah Tuanta , "Pergilah jemputkan saya raja Selon." Maka pergilah dijemput. Semuany a kembali lagi. Setelah tiba semua mereka dapatilah Tuanta telah inengunjur dirinya. Barulah gembira semua muridnya. Karena itu berkatalah semua muridnya dj negeri Selon, "Diinginkan oleh Allah Taala dan Na bi kita
sebab mayat Tuanta telah datang kemari, tidaklah lagi ka'mi lepaskan untuk dibawa ke Makassar. Kami pula nerimanya dengan rasa senang dengan rasa nikmat. Dan kami makamkan di sini." Berkatalah orang Gowa, "Perbuatan yang sangat sukar itu kalian inginkan. Sebab kami ini orang Gowa kalau tidak membawa mayat Tuanta ke Makassar berarti negeri rusak, leher menjadi · merah. Sedangkan di negeri Bantam kami tidak tinggalkan mayat Tuanta ini, apa lagi di sini. Kalau begitu perkataanmu , lebih baik kamu semua menyembelih kami daripada kembali ke Gowa dengan tangan kosong tidak membawa mayat Tuanta Salamak a. Sebab kami akan dibunuh juga." Maka inginlah berk elahi orang Gowa dengan orang Selon. Karena itu maka bangunlah Tuanta Salamaka dan berkata , "Mengapa kamu semua mau bunuh membunuh karena saya , pada hal katamu itu benar semua . Namun dernikian biarlah saya diba wa oleh orang Gowa ke Makassar sebab tidak boleh kubur saya di rregeri Gowa:'' Berkat alah semua muridnya di Selon , "Wahai junjungan Kami, Apalah artinya hamba Tuan yang ada Selon kalau tidak di sini Tuan dimakamkan." Berkatalah Tuanta, "Kalau hanya itu masalahnya , ambi ilah songkok saya ini dan ia kemasi. Namun, saya pesan kan kamu semu<l;, nanti cukup tiga hari saya tinggalkan Selon barn kamu buka peti mayat saya. Baru kamu kemasi . Buatkan dia kelambu." Maka dituruti oranglah pesan Tuanta Salamaka.
Setelah sampai waktu lohor berlayarlah orang Gowa membawa mayat Tuanta.
Sesudah cukup tiga hari kebe rangkatan orang Gowa bersepakatlah semua murid Tuanta bersama raja , katany a, " Sebaiknyalah kita kemasi guru kita, sebab sudah sampai ini waktu yang dipesankan kita semua." Maka berk atal ah raja, " Bukalah kulambunya." Pergilah muri dnya menyingkapk.fn kelambunya. Karena kebesaran Allah Taala dan Nabi kita ' cUJ\ c.W fv-' _, Hadirlah Tuanta men gunjurkan dirinya bercahaya
mukanya, lebih bagus daripada waktu hidupnya . Maka tersenyumlah raja Selon melihat kewalian dan kesufian gurunya. Semua muridnya pun sangatlah gembira melihat Tuanta . Dikemasilah ia, dibuatkan usungan. Matah ari pun hampirlah terbenam pada hal belum selesai usungannya. Kedengaranlah suara Tuanta Salamaka menyanyi (bersyai r) katany a,
Dunia ini kita duduki (tempati)
manalah yang dikataka n dunia
dunia akan ditingga lkan
sebab .dunia ini
bayangan sorga juga.
Maka siang pun seolah-olah menjadi panjang . Mulailah dimandikan. Sesudah dimandikan dibungk uslah lalu disembayangi. Sesudah itu dibawalah lalu disemb ayangi. Sesudah itu dibawalah ke kubur untuk dikuburkan. Dibacakanlah talkin kemudian kembaillah orang yang menguburka n.
Orang Gowa yang membawa mayat Tuanta sekali -enam hari mereka tinggalkan Selo n, ket ujuh harinya pagi-pagi tibatiba mereka menghadapi negeri Kaap . Berkat alah orang Gowa ,- " Negeri apa ini yang kita hadapi." Berkatalah juru batu , "Inilah negeri Kaap." keherana nlah ora ng Gowa melihat ke walian Tuanta Salamaka dan kesufiannya. Berkatalah raja-raja , "Sebaiknya kita singgah mengam bil air. Lagi pula mungkin ada 168 hidayat ingin diperlihatkan oleh Allah Taala melalui berkat Tuanta Salamaka. Adapun raja dan semua murid Tuanta masing-masing telah mengetahu i bahwa mayat Tuanta ada dibawa oleh orang Gowa. Maka turunlah ia masing-masing ke perahu yang ditumpangi orang Gowa melihat mayat Tuanta. Setelah raja Kaap tiba di bawah , dia bukalah peti mayat gurunya. Dilihat pasir putih semua tak ada yang lain, kecuali pasir di dalam peti mayat. Berkatalah dalam hatinya, "Entah apa keberkatan guru kita ini." Maka kembalilah semua kerumahnya. Begitulah katanya, entah apa yang ada dalam hatinya diberikan oleh Allah Taala karena dia lihat gurunya demiki an. Tiada berapa lamanya terd engarl ah suara Tuanta Salamak a katanya, "Apa perkataan raja Kaap." Berkatalah orang Gowa, "Tidak ada juga perkata anny a karaeng. Hanya pada waktu dia buka peti mayat tampak olehnya penuh pasir. Maka kemb alilah semua ke rumahnya . Tidak . berkata-kata. Entah apa di dalam hatinya." Berkatalah Tuant a Salamaka , "Saya mint a supaya kau jempu t raja Kaap bersama rakyatnya." Dijemputlah ia . Setelah tiba dia lihatlah Tuanta Salamaka di dalam petiny .a mengujur dirinya , terang cahayanya , indah kelihatannya. Barulah gembira semua. Berkatalah raja Kaap, "Kami janganlah dik ehendaki Allah Taala dan Na bi kita r\.--' mengurus kernatiannya." Menjawablah orang Gowa , "Kami ini hamba negeri Gowa, akan mendapat kerusakan · kalau kami tidak menyampaikan mayat Tuanta ke Makassar." Berkatalah raja Kaap , "Sedang belum sampai pada negerimu , dapat rnerusak dirirnu , apalagi kami karena memang sudah ada di negeri kami." Inginlah mereka berkelahi. Masing-masing menyiapkan alat perang. Maka bangunlah Tuanta Salarnaka dan berkata , "Mengapa kamu semua menyusahkan dirimu rnau berperang. Biarlah saya dibawa oleh orang Gowa ke Makassar sebab sudah sarnpai kehendak Allah Taala menginjak negeri Gowa." Berkatalah raja Kaap, "Bagaimana pula , sebab di sinilah dikehendaki Allah Taala Tuan dirnakamkan sehingga Tuan mendarat di sini. Lagi pula kami merasa sangat gembira karni merasa nikmat kalau ada rnakam Tuan di sini." Berkatalah Tuanta , "Kalau begitu katamu, ambillah pengganti diri saya ini, pakaian yang melekat pada tasbih saya. Itulah yang engkau beri kelambu. Nanti cukup tiga hari saya tinggalkan negeri Kaap baru kau buka." Sesudah itu . pulanglah raja Kaap ke rumahnya kemudian dia laksan akan pesan-pesan Tuanta Salamaka.
Orang Gowa pun berlayarlah meninggalkan negeri Kaap. Berkatalah murid Tuanta, "Kalau sampai tiga hari nanti seperti yang dikatakan Tuanta , baiklah kita." Setelah cukup tiga malam, berkatalah semua murid Tuanta, "Baiklah kita laksanakan pesan guru kita." Dibukal ah · Dengan kebesaran Allah Taala dan Nabi tiba-tiba hadirlah Tuanta mengunjur dirinya. Maka mulailah · dibuatkan usungan. Matahari hampir terbenam padahal usungan belum selesai. Kedengaranlah suara Tuanta menyanyi (bersyair) demikian,
Nikmatlah dunia ini sebab dunia ini
lalu orang dunia menghambat
tamsil surga juga.
Maka siang pun seolah-olah menjadi panjang. Diselesaikanlah Tuanta Salamaka , baru dimandikan. Setelah itu dibungkuslah lalu disembayangi, dan dibawa ke kuburn ya . Sesudah itu dibacakanlah talkin kemudian kembalilah orang yang menguburkan. Dernikianlah kewalian Tuanta Salamaka dan kesufiannya, sehingga ada kuburnya di Bantam , Selon, di Kaap. (Kubur Tuanta di Kaap di atas gunung . Sampai sekarang nama gunung itu disebut juga· gunung Makassar).
Adapun orang Gowa itu setelah beberapa lamanya berlayar tibalah di negeri Makassar. Ia berlabuh di pelabuhan Kampong Beru. Naiklah orang Gowa memberitahukan raja Gowa, karena sudah ada niayat Tuanta Salamaka di pelabuhan Kampong Beru. Maka berhimpunlah orang Gowa berkemas (bersiap) turun ke Kampung mayat Tuanta Salamaka. Lalu dibawalah ia naik ke Gowa. Setelah tiba di rumah raja Gowa, dipasangkanlah kembali kelambu. Berkatalah raja, "Coba buka (peti mayat itu) supaya saya lihat kesufian dan kewalian serta keselamatan Usuf." Maka dibukalah .• Dengar • . kekuasaan Allah Taala dan Nabi penuh air peti mayat itu. Berkatalah taja , "Kalau engkau sungguh orang selamat wahai Yusuf , saya minum airmu supaya selamat juga semua yang say a niatkan dalam hati say a." Karena kehendak Allah Taala dan Nabi sebab keberka tan orang yang selamat di dunia dan di akhirat, maka semua raja diberikanlah berkat masing-masing minum ai_r Tuanta Salamaka. Setelah malam kedengaranlah Tuanta berzikir di dalam kulambunya. Didengar juga ia bersembahyang . Pada pagi ha.ti berkumpullah orang Gowa ingin membuatkan usungan Tunta Salamaka. Berkata pula raja, "Bukalah saya mau melihat baik-baik guru saya." Maka dibukalah peti mqyat itu . kekuasaan Allah Taala dan Na bi f-..!' t\.iltt i.H peti mayat itu penuh pasir putih. Adapula terletak tasbih Tuanta bersama salawat sempurn3;h dan sebuah kitab . Maka diambilah tasbih, salawat sempurna dan kitab tarikat Tuanta itu oleh raja. Terdengar suara Tuanta Salamaka mengatakan, "Nanti cukup tiga hari barµ saya dikuburkan. Kalau engkau melihat keberkatan surulah kemari isteri saya supaya ada turun- . an saya, supaya ia engkau rajakan." Maka dimasukkanlah isterinya yang ditinggalkan dulu sewaktu berangkat ke Makkah. Karena itu maka berpindahlah mutfahnya. Hamillah isterinya. Sesudah itu ketika tiba pagi harinya rajapun bangunlah. Keherananlah melihat rumahnya sangat terang . Berjalanlah raja itu keluar. Berjumpalah isteri Tuanta sangat terang air mukanya . Teruslah raja pergi membuk a kulambu Tuanta. Maka didapatilah olehnya Tuanta di dalam . Raja pun teruslah pergi mencium ubun-ubunnya dan berkata , "Wahai orang selamat , ampunilah saya di dunia dan di akhirat." Setelah sampai pada hari pelepasan, dibuatlah usungan Tuanta Salamaka. Sudah sampai pada waktu asar belum selesai juga usungannya. Maka orang banyak pun mendengarlah suara demikian,
Kita yang ada di dunia
air dalam dunia itu
dan tak ada dugaannya (tak terduga).
Maka sinar mata hari pun tiada berubah. Mulailah dimandikan. Sesudah itu dibungkuslah )alu disembayangi. Diturunkanlah pada usungan kemudian dibawa ke kubumya. Ditengah perjalanan datanglah awan seperti garuda menaungi mayat Tuanta Salamaka, sampai tiba di kubur. Kemudian dikuburlah Tuanta. Berkumpullah anak raja mengusung dia dan memasukkan ke liang lahat . Makking di Gowa sendiri di kepalanya. Mokking di Bontqalak di kakinya. Maka diturunkanlah mayat itu diletakkan hadirlah pelangi menutupi mayat Tuanta kira-kira setengah jam lamanya. Setelah pelangi berlalu lenyap pula_ mayatnya. Tinggal kain saja. Maka berteriaklah raja ma orang Gowa berteriak . Bagaikan tampil orang berhadapan di medan perang ramainya karena kegembiraan orang Gowa itu. Ditutuplah dengan tanah. Sesudah itu orang Gowa _ pun mendengar suara katanya , "Kamu turunan orang yang selamat, naiklah haji, kecuali kalau nazar pada dirimu. Sebab saya yang membawa kehajian keluarga saya di Gowa. Demikianlah kata orang yang selamat di dunia dan di akhirat.
Adapun isteri Tuanta setelah sampai sembilan bulan ketika tiba saatnya melahirkan, beranaklah seorang laki-laki. Dialah yang dinamai Muhammad Maulana o Dialah yang memperanakk an raja Tum enang a ri Tampakna. Tidak diperpanjang lagi dic eritakan turunan Tuanta , Tujuan kita yang banyak (besar). Sebab dialah raja di belakangnya. Hanya di dalam lontarak bilang dikumpulk an satu persatu , sampai anak cucunya sampai sekarang.
Kata Tuanta Salamaka , "Sem ua yang memiliki lontarak turunanku , kalau ia yakin janganlah engkau sia-siakan. Jangan pula berit ahuk an orang munafik. Sebab siapa saja yang memiliki dan yakin (percaya) maka saya nanti mendoakan dia. Namun siapa saja tidak percaya , ia dari rahmat Allah Taala dan Nabi ..> "'\.X>)
Berkata lagi Tuanta Salamaka , " Yang dinamai percaya (yakin) itu guru ilmu . Ilmu itu kedudukan takut. Takut itu kedudukan mengia . Yang din amai mengia mengetahui yqng diperintahkan Allah Taala yang dilarang oleh dan melaksanakan perbuatan yang menyebut-nyebut (meng - ingat) Tuhannya . Dia miliki tak ut (takwa) dan dia hindari larangan. Itulah ditempati rahmat senantiasa dan datang dari Tuhan yang dinamai ..::> ) JJ Sebab yang dinamai manusia, nanti percaya dan takut serta mengia , baru mendapat rahmat." Kata Tuan ta Salamaka , "Saya ini lihat , saya ambil tamsil. Sebab saya sudah melihat rahmat Tuhan saya dan saya rasailah kekasihNya pada saya, saya diberi-Nya nikmat saya diberi-Nya tempat yang indah permai. Saya tetap juga pada tempat yang takwa , dan saya yakin pada rahmat dan rahim Tuhan saya. Karena itu saya pesankan kepada orang yang ada di belakang saya, takut]ah kepada Allah Taala, percayalah dan berserah dirilah pada rahmat dan rahim-Nya. Dan berp eganglah pada iman yang tak bertabir (suci) . Sebab amat berbahaya kalau berpisah dengan iman di dunia lalu tib a pada embusan nafas yang penghabisan. Padahal tak dapat lagi dikembalikan mati menjadi hidup . Kecuali nanti diakhirat dihadapkan Allah Taal a, kadi rabbun jalil <..:> __.) Ul \ Itu pulalah akhir perbuatan , karena itulah ditetapkan oleh-Nya tempat hambanya (masing-masing). Demikian lah supaya jangan karirn lalai melaksanakan perintah Allah Taala . Dan tt.iptutlah (ilmu) pada gurumu ten tang syariad Na bi J 4 .. ..l .. H
Semoga kamu dikasihani di d'llnia dan diakhirat."
Demikianlah uraian riwayat Tuanta Salamaka di Gowa yang dinamai Syekh Yuxuf Tajulkhalwatiyah Qaddasallahu S_irruhu. o t:\l} 1 E, \ 'l, \.:JI .._y ,y.? fjfi' orang yang diselamatkan di dunia cfan diakhirat. Asal mu lanya ini ditu lis dalam bahasa Arab. Kemudian disa lin ke dalam bahasa Makassar. Maka hadirlah Riwayat Tuanta Salamaka di Gowa seperti keadaannya sekarang .
Dipesankan juga supaya riwaya t ini janga n dibuat sia-sia Qangan disia-siakan) semoga ada pertolongan dari orang yang diselama tkan di dunia dan di akhirat, karena berkat Tuanta Salamaka di Gowa.
Diterjema hkan oleh :
Drs. Djirong Basang.
INILAH LONTARAK MAKASSAR YANG MENCERIT AKAN KISSAH I MAKKUTAKNANG DAENG MANNUNTUNGI.
KARANGAN LATUPPU DAENG MAPPULI
Inilah lontarak Makassar yang menceritakan kisah I Makkutaknang Daeng Mannuntungi. Orang yang taat pada perkataan orang tua dan guru. Orang yang bersungguh-sungguh dalam pekerj aan. Baik hati dan adil bicaranya terhadap orang yang dibawah perintahnya . ·
Maka diceritakan kisahnya. Ada seorang laki-laki yang bernama I Mangukrangi Daeng Matutu. Isterinya bemama I Rikong Daeng Kamase . Tidak ada lain pencahariannya kecuali bersawah. Dahulu orang berada juga, makin tahun makin kurang padi diperoleh, karena sudah beberapa kali terbalik (tak berhasil) panennya. Sudah habis kerbaunya, sudah mati yang mati, sudah dicuri yang dicuri. Maka kalau habis taun ia menggadaikan lagi sawah. Sehingga sawahnya tinggal sedikit . Untungnya hanyalah karena tidak berutang lalu tiba lagi masa potong padi. Adapun I Mangukrangi Daeng Matutu itu ada anaknya seorang laki-laki dinamai I Makkutaknang. Setelah cukup tujuh tahun umumya, disuruhlah oleh ayahnya pergi mengaji Quran. Kalau kembali dari mengaji dipanggil lagi oleh ayahnya ke sawah. Sebab memang telah dia minta dari gurunya katanya , "I Makkutaknang ini saya minta supaya hanya pagi ia pergi mengaji. Kalau sore tidak , sebab maklumlah tidak ada orang yang dapat disuruh-suruh di rumah . Lagi pula akan saya temani ke sawah. Mudah-mudahan ia menjadi biasa dan dia ketahui juga cara-cara persawahan kalau sudah besar." Demikian lah senantiasa I Makkutaknang kalau pergi ia pergi mengaji kalau sore ia mengikut juga ayahnya ke sawah. Kalau ia tinggal di rumah, pekerjaan rumah juga dia kerjakan. Kalau dilihat oleh ayahnya malas-malas mengaji , terus dipukul atau diimpit. Adapun ibunya kalau dia lihat anaknya disiksa demikian, seringlah menjadi pertengkaran besar dengan suaminya lalu dia katakan, "Tidak baik juga anak-anak disiksa begitu. Sebab jiwanya saja itu dipelihara . Kalau itu sudah tidak ada, apa lagi yang kita buat. Saya lihat perbuatanmu pada anak, akan kau hilangkan jiwanya." Berkatalah suaminya, "Engkau terlalu melahirkan kasih sayangmu kepada anak. Mukanya saja perbuatan itu kau lihat , tidak kau lihat belakangnya. Tetapi sifatmu itu lah juga yang membawa engkau kepada kebaikan. Tidak ada nanti orang yang dijual oleh anaknya kalau bukan engkau. Sebab kalau anakmu dipukul sedikit, segera kau perlihatkan marahmu. Kau tidak tahu bahwa l!ntuk kebaikan anak itulah maka dibuat demikia.n. Sebab siapa saja anak-anak yang tidak takut kepada orang tuanya , itulah yang menjatuhk an martabat orang tuanya dan dirinya sendiri. Adapun maka saya buat begitu anakmu, engkau dapat mengambil tamsil pada macan. Bagaimanapun buasnya menurut kabamya , hanya tidak lalu di mukanya binatang maka tidak dimakan. Mengapa dia tidak memakan anaknya. Demikian jugalah kita yang bemam a manusia. Bagaimana pun kita keras kepada anak , tak mungkin kita mau membunuhnya. Kecuali kita kerasi karena kita inginkan ·menjadi baik." Demikianlah senantiasa, kalau dipukul oleh ayahnya, segera ia lari kepada ibunya berpeluk erat sebab katanya dalam hatinya, saya dibela oleh ibu saya . Maka selalulah orang tuanya bertengkar suami isteri .
Beberapa lamanya I Makkutaknang mengaji Quran tamatlah , tahiu pulaJah ia berzikir , membaca barzanzi. Terampil pulalah dalam hal cara bersawah . Maka sangatlah gembira orang tuany a suami isteri . Disuruh buat kanlah - nasi penamatan lalu disuruh adakan penamatan.
Adapun Daeng Matutu . sangatlah suka dan ramah (sayang) kepada anak. Teta pi tidak dia tampakkan. Sebab itu dikat a· kan menyukai dan menyayangi. Sebab tidak dibolehkan anaknya ikut kepada orang atau sesamanya anak-anak. Apa lagi para orang yang sudah biasa dia dengar kabamya yang lalu-lalu pada perbuatan yang tak senonoh (tak., wajar) . Walaupun keluarga (famili) kalau dia lakukan yang demikian, dia belakangi juga. Seba b katanya dalam hatinya , orang yang saling mengikut itu tentu pula saling menarik (mengait) , baik yang baik maupun yang buruk . Baik saja kalau dia tarik anak saya · kepada yang baik, saya anggap juga diri saya beruntung. Tetapi kalau dia tarik kepada yang buruk , kerugian besarlah bagi saya.
Sebab tiap-tiap perbuatan, baik atau buruk , seperti umpama orang, begitu disentuh dia melekat. Seperti perkataan orang tua katanya, "Penjudi kau ikuti engkau ditarik pula main judi, pemadat engkau ikuti engkau ditarik pula mengisap madat, pencuri engkau ikuti engkau ditarik pula mencuri , pendusta engkau ikuti engkau ditarik pula berdusta. Perbuatan baik begitu juga . Petani en.gkau ikuti engkau ditarik pula bertani, pedagang engkau ikuti engkau ditarik pula berdagang, pekerja engka ikuti engkau ditarik pula bekerja, orang yang taat bersembahyang engkau ikuti engkau ditarik pula suka- · bersembahyang. Dan lain-lain lagi perbuatan . Demikianlah maka wajib bagi manusia menjauhkan diri dari orang jahat, dan mendekatkan diri kepada oi:ang baik-baik. Apalagi bagi anak kita , perlu sekali dilarang berkawan dengan orang jahat (nakal), didekatkan pada orang baik.
Adapun sifat I Mannuntungi itu, kalau kebetulan tidak ada pekerjaan diberik an oleh orang tuanya , ia .mengumpulkan lagi pakaiannya lalu pergi men cuci di sungai atau di sumur baru pergi menjemur. Kalau sudah kering pergilah melipatnya dan menyimpannya dengan baik pada tempatnya. Lagi pula kalau ia kembali , dari perjalanan dibawa oleh gurunya atau ayahnya , teruslah ia pergi mengganti pakaiannya lalu disimpan ditempat yang sesuai. Sebab katanya dalam hatinya , kalau akan saya pakai nanti , tinggal saya ambil pada tempatnya. Tidak payah saya lagi mencari ke sana kemari, ibu saya akan saya ganggu juga dalam pekerjaannya. Kalau saya tidak berbuat demikian, lalu tiba-tiba saya mau bepergian, saya payah juga me- :-aba kesana kemari, ibu saya saya ganggu pula. Sudah harus selesai pekerjaanny a, saya lagi yang diurus. Lagi pula bukan hanya miliknya saja yang ia pelihara , kepunyaan orang tuanya juga dia pelihara pula. Itulah sebabnya maka orang tuanya senang padanya . Hanya pengadaan barang-barang saja dia susahkan. Kalau sudah ada tinggal I Makkut aknang yang tahu peliharaannya.
Ada lagi satu sifat I Makkutaknang, kalau ada orang dia lihat .dekat rumahnya mengerjakan sesuatu, pekerjaan apa saja, pergilah ia melihatnya, memperhatikan mulainya dikerjakan pekerjaan itu sampai selesa i. . karena itu maka sudah ada dua tiga pekerjaan dia ketahui.
Kemudian I Makkutaknang itu makin hari makin taat dan hormat kepada orang tuanya. Apa saja yang akan dia kerjakan dia beritahukan dulu orang tuanya. Nanti diluaskan baru dia kerjakan sesuai kehendaknya , walaupun dia katakan benar dalam hatinya kalau tidak disetuju i orang tuanya tidaklah ia kerjakan.
Kalau datang sesamanya anak-anak bermain-main di muka rum ahnya , lalu ia ingin sekalijuga , maka minta izinlah ia kep ada orang tuanya. Nanti diluaskan baru ia pergi bermainmain . Akan tetapi walaupun sedang bermain-main, lalu dipanggil , segera ia menjawab . Kalau ia bermain logo segera ia menyimpan logonya. Kalau bermain gasing , segera ia meninggalkan gasingnya baru pergi ke rumah mendengarkan apa yang dipang - gilkan ayahnya atau ibunya . Kalau sudah selesai dipanggilkan ol eh orang tuanya, lalu orang tuanya mengatakan pergilah bermain-m ain, barulah ia pergi bermain-main. Kalau ibunya tau ayahnya mengatakan tinggalla h di rumah Makkutaknang karena banyak yang akan disuruhkan kepadamu (pekerjaan) , tiJak pergilah ia bermain-main . Tidak pemah ia mengerut mukanya kalau dipangg il oleh orang tuanya. Nanti jauh-jauh perjalan anya kalau gurunya memangg il dia pergi ke pesta atau ke mesjid.
Adap un tingkah lakunya kalau dibawa oleh gurunya kalau sudah tiba di rumah yang dik unjungi , atau di mesjid , ia duduk di bawah mendengarkan gurunya berbicara, tidak sama sesama nya anak-anak duduk di atas hampir berdekatan guruny a. Kalau orang tua atau gurunya berbincang-bincang , segeralah ia menyela ·1la. Anak-anak yang begitulah bia sa terseret turun dari keaudukannya . Ataukah mendapat perkataan yang tidak pantas. Perbuatan seperti itulah bagi I Makkutaknang ia sangat merasa malu. Biarlah duduk di bawah , nanti sebentar ditarik ke atas. Adapun I Makkutaknang hanya tinggal mendengarkan gurunya berbic ara. Itulah sebabnya maka suka dipanggil oleh gurunya, sebab hanya diangkat berita baiknya oleh I Makku taknang tidak diturunka n.
Kalau 'I Makkutaknang mengemukakan sesuatu tepat sekali, tak ada keraguan terlihat pada air mukanya, juga tak ada belok-beloknya atau putus-putus pembicaraannya. Hanya yang perlu dikatakan itulah yang dikatakan. Sesuai iramanya, . gerak-geriknya dan sopan. Maka semua orang yang melihat dan mendengar ia berbicara , suka dan memuji semua, timbul rasa kasih sayang kepadanya. Apa lagi kalau ia pergi ke acara tadarus, atau acara zikir, atau kep ada orang yang mengadakan acara barazanji lalu 'disuruh memb aca. Padam semua bicara , tak ada yang berkata-kata, semuan ya orang mendengarka n, anak-anak orang tua, perempu an laki-laki. Tertutup semua yang bunyibunyi tinggal suara I Makkutaknang membubung , karena sangat bagus lagunya dan merdu suaranya. Mengharukan hati bagi orang yang mendengarnya. Demikianlah kalau I Makkutaknang kena lagi giliran . Maka tersebarlah berita I Makkutaknang di dalam negeri. Di mana ada pertemuan di situ lagi disebutsebut tentang kepatuhanny a, kebaikan bicaranya, dan suaranya. Maka dua tiga oranglah yang mengena lnya . Keluarganya (familinya) atau bukan , semuanya memanggil. Namun, tidak ada yang dia datangi sebab ia ingat pesan ayahnya. Tetapi ada dua tiga (beberapa) juga orang celaka , keluarga orang yang memerintah atau bukan keluarga orang yang memerintah. Yang dijadikan gelap hatinya, selalu digoda oleh iblis, semua benci kepada I Makkutaknang. Senantia sa menggigitkan ia halia. Menggigitkan bibir. Marah selalu melihat mengejek . Sebab katanya dalam hatinya , sejak ia masuk mengaji hanya dia saja diperhatikan , disediakan sajian yang baik-baik . Bagaimanalah nanti kalau sudah besar. Mungkin sudah di memandang kita ke bawah. Tetapi orang takut berbuat sesuatu, karena Daeng Matutu bersaudara kandung dengan pemerintah Maka semua orang yang benci tak ada lain dia lakukan hanyalah mendendam, sakit hat i tak kent ara, sedih tak kelihatan. Setelah itu pada suatu hari , pagi-pagi benar , sebelum matahari terbit, ketika rumput masih basa oleh embun, duduklah I Makkutaknang di serambi rumahnya, di balai-balai tangganya, m_a'ndang 1ke ti: mur ke padang luas. Hingga tertumbuk penglihatannya pada kaki gunung. Maka terpikirlah ia bahwa di sebelah gunung ini mungkin ada juga padang dan negeri seperti yang saya tinggali. Tetapi orang yang tinggal di sana dia lihat ke barat juga gunung ini. Sesudah itu turunlah ia be'rjalan-jalan ke padang, lalu dia balik dirinya melihat ke utara. Lebih jauh pemandangannya arah utara daripada arah timur. Kemudian dia balik dirinya melihat ke selatan. Seperti juga jauhnya arah utafa . Maka dia tetapkan dalam hatinya bahwa ada negeri di sebelah timurnya. Karena itu timbullah dalam hatinya, ingin sekali keluar daerah. Sebab katanya dalam hati nya, barangkali orang yang ada di negeri lain itu lain pula pekerjaannya dan adat istiadatnya. Pekerjaan dan adat istiadat yang ada di negeri saya ini, walaupun ada yang saya tidak tahu tidak seberapa. Sebaiknya dipelajari pula yang belum diketahui. Kalau saya tetap tinggal di negeri ini, rasanya . saya seperti kodok di bawah tempurung. Hanya tanah yang ada di dalam temp urung itulah dia ketahui. la tidak mengetahui tanah dan segala sesuatu yang ada di luar tempurung itu. Sementara itu ia berpikir-pikir (dalam hatinya) akan pergi ke Juar oleh ayahnya. Maka segeralah ia pulang. Sampai di sana berkatalah ayahnya , "Pergilah berkemas, supaya kita berjalan-jalan ke pinggir pantai. Mudahmudahan ada ikan yang baik untuk dibakar kita dapatkan Masemu (ibumu) pada pemukat, sebab tak ada sama sekali nanti kita jadikan lauk untuk makan siang. Segeralah I Makkutaknang pergi berkemas lalu berjalan mengiringi ayahnya. Setelah sampai di pinggir pantai, berjalanlah terus ke selatan menuju perahu pemukat. Setel ah sampai 'di sana I Makkutaknang , seJalulah ia melihat ke barat ke laut. Tidak ada gunung menghalangi pandangannya . Berkatalah dalam hatinya, wah, lebih luas lagi air daripada darat. Sampai dia lihat pulau di sebelah "barat dikelilingi lautan. Timbullah kesimpulan dalam hatinya, biar pun negeri yang saya tinggali ini dikelilingi juga lautan , namun tidak kelihatan kar ena besarny a, dan banyak gunung dan pohon kayu menghalangi penglihatan kita. Maka makin bertam182 bahlah keinginannya untuk ke luar daerah (negeri), karena ingin mengetahui kebenaran yang ada dalam hatinya. Namun , laupun hati (pikiran) I Makkutaknang itu demikian , tidak juga ia buktikan karena takut dan malu ia mengemukakan kepada orang tuanya . Sebab itu hanya hatinya sajalah berkata, mudahmudahan hati orang tua saya digerakkan untuk meluaskan saya ke luar daerah , karena ada juga dua tiga orang pedagang dan guru pergi pulang. Guru saya sendiri biasa juga ke luar daerah. Salah satunya saja yang diluarkan saya ikuti. Setelah itu berkatalah ayahnya, " Jinjinglah ikan itu Makkutaknang supaya kita segera pergi nanti-nanti jadi busuk. Ketika ia sampai di rumahnya , duduklah ia seperti orang yang sangat keheranan, memikirkan keinginannya pergi ke negeri lain. Sesudah beb erapa lamanya, maka sungguh-sungguh diterimalah permohonannya oleh Allah Taala . Tergeraklah hati ibu dan ayahnya kepada kebenaran.
Sesudah itu adalah suatu malam, kebetulan empat belas hari bulan, pada waktu pertengahan kemarau, di kala bulan terang cemerlang, ketika angin tenang tak bertiup , ketik a lautan tenang dan bergelombang , lebih tampak juga bulan daripada bintang, menyorotkan cahayanya, artinya, orang yang beruntung , bagaimana pun juga tetap beruntung.
Kemudian berembuslah angin da ri gunung sepoi-sepoi, tersentuh dipohon kayu. Berkicaulah burung srigunting di pinggir hutan. Lalu turunlah embun membawa kesejukan.
Maka duduklah Daeng Matutu suami ist eri , sambil merawan-rawankan hati. Silih berganti sedih dan gem bira. Tiba-tiba I Rikong Daeng Kamase mengetukkan cincinnya sambil bernyanyi bersenandung 'sayup-sayup kedengaran, demikian bunyinya ,
Bulan bersinarlah engkau
dan sorotilah rumahku
sehingga tampak
rumah (dalam) kemiskinanku
Bintang rupanya yang timbul kukira bintang kejora kutertatap kujadikan pelipur Iara.
Belum habis betul nyanyiannya sampailah ia membicarakan I Makkutaknang , tentang ketaatannya dan telah membawa kebaikan baginya. Katanya kepada suaminya, "Saya sayangkan anak saya tidak mendapat pelajaran. Andaikata ada ahli agama di dalam negeri ini saya serahkan saja kepada ahli itu , sebab orang yang ada juga akalnya saya lihat. Nanti agak rindu dia baru pulang lagi kerhari. Atau saya menjenguknya . Tetapi mau diapakan sebab tidak ada ahli di sini . Maka tersenyumlah Daeng Matutu lalu bersenda gurau kepada isterinya, "Kalau begitu katamu , ada yang saya pikirkan dan saya anggap betul. Baiklah kita buka peti tempat menyimpan harta itu. Memang I Makkutaknang itulah yang berhak memperolehnya, sebab sudah saya rahasiakan , saya kandung, saya bungkusbungkus, saya ikat baik-baik , saya masukkan ke peti , saya kunci kuat-kuat , tak pernah saya keluarkan , saya tunggu kau kunci dan tidak juga kau kunci , padahal tak dapat saya buka kalau tidak kau kunci , dan tak dapat dikeluarkan kalau bukan saya . Artinya nanti kita setujui bersama baru jadi . Sekarang barulah kau kunci , baru pulalah akan saya keluarkan." Berkatalah isterinya , "Hanya itulah kau tahu bicara yang tak berguna. Memang kau tidak susah melihat anakmu. Nanti kau ajak berkata anakmu kalau akan engkau suruh atau engkau marahi ." Berkatalah suaminya , "Betul , bukan main-main, sungguhsungguh saya katakan." Berkatalah isterinya, "Di mana peti hartamu. Ada isterimu yang lain tempat menyimpan, sebab kak.u pada saya tidak ada saya tahu." Berkatalah suaminya, "Perbaiki dulu hatimu. Jangan terlalu cepat marah. Mengia saja <lulu baru say a memberitahuk anmu." Tertawalah ia lalu berkata , "Ceritakanlah saya sudah mengia." Berkatalah suaminya , "Ada suatu hari pada musim hujan, ketika saya kembali dan mencangkul lalu saya diajak singgah oleh abang dan berkata kepada saya , "Berikan saja saya I Makkutaknang supaya saya bawa kepada raja, karena saya dirnintai anak dan tidak ada anak saya. Adapun I Makkutaknang itu saya anggaplah anak saya karena hanya cepat siang maka bukan saya yang memperanakkan dia. Saya katakanlah kepada abang. Apa lagi maksud raja sehingga abang dimintai anak. Berkatalah a bang , "Ada ahli agama datang kepada raja . Tujuh berteman mempunyai keahlian masing-masing. Ahli yang tujuh itu diberi oleh raja penghidupan masing-masing beserta perjanjian akan menyuruh mengaji anak orang yang di bawah perintahnya bagi yang mau. Maka raja pun menyuruhlah oran g mendirikan sebuah rumah tern-· pat mengaji (surau) beserta perkakas yang dibutuhkan, karena dia sayangkan rakyatnya kalau bodoh. Kata raja pul a kepada saya , siapa saja nanti anak-anak yang tamat artinya sempurna pengetahuannya akan serahi kedudukan yang mulia dan penghidupan yang layak. Karena itu saya harapkan semua penghulu menyerahkan anaknya supaya saya suruh mengaji pada ahli agama yang tujuh itu. Nanti anak orang yang dibawah perintahnya menunduk menengad ahkan dia." Sesudah saya berkatalah kepada abang, "Di atas langit yang tujuh kegembiraan saya mendengar kata abang . Namun demikian saya belum memberikan keputusan kepada abang. Biarlah dulu saya sampaikan kepada ibunya. Kalau ia setuju maka jadilah permintaan abang itu." Berkatalah abang, "Ya , berbicaralah dulu dengan Daeng Kamase . Kalau ada nanti kepastiannya datanglah menyampaikan hal itu kepada saya ." Itulah saya rali.asiakan selama ini, tetapi saya tidak mau memberit ahukan engkau sebab saya lihat engkau tidak dapat berpisah dengan anakmu. Barulah saya ceritakan ini sebab sudah ada pembicaraanmu. Mudah-mudahan matahari kita dapat juga bersinar. Maklumlah sekarang asal itu sudah hampir tersembunyi . Yang ada saja uangnya dikatakan manusia. semoga anak kita beruntung dan menampakkan asal kita (menegakkan gagan kita). Setelah itu berkatalah isterinya , "Wah, begitulah hatimu (pikiranmu) selama ini. Saya tidak setuju dengan pendapatmu. Saya tak menerima permintaanmu. Yang baik kita pikirkan ialah bagaimana usaha saya supaya dapat bersambung pagi sore saya. Terlalu tinggi rupanya cita-citamu. Engkau tak menyadari kata orang tua bahwa siapasiapa yang terlalu tinggi cita-citanya dia itu nanti di sebelah bawah dari yang dibawah. Tidak pernahkah engkau mendengar cerita si Miskin." Berkatalah suaminya, "Coba ceritakan supaya saya dengar cerita itu." Berkatalah isterinya ,
Ada seorang janda miskin. Ada dimakan waktu pagi tidak ada dimakan waktu sore. Maka dinamailah oleh orang si Miskin. Ada anaknya dua orang laki-laki. Yang tua dinamai I Katirang yang ·muda dinamai I Patirik. Adapun I Patirik itu masih hidup ayahnya sudah diserahkan bulat-bulat kepada seorang ahli agama. Ke mana saja ahli itu pergi ia ikut juga. Setelah beberapa lamanya I Katirang pun baliglah . Pada suatu hari ia masuk ke hutan mengambil tangkai kayu kering untuk dipakai ibunya memasak nasi. Ketika pulang dari dalam hutan, ia lalu di muka rumah saudagar. Pada waktu itu kebetulan anak sulung saudagar itu turun mandi. Dilihatlah oleh I Katirang. Lupa dirilah I Katirang seketika itu melihat kecantikan anak saudagar itu. Setelah sadar kembali berkatalah dalam hatinya, "Nanti saya sampai di rumah saya baru saya beritahukan ibu saya, supaya saya lamar." Setelah sampai di rumahnya diletakkanlah kayuny a, terus naik ke badan rumahnya. Kemudian masuklafi ke tempat tidurnya , menyelubungi kepalanya dan kakinya. Setelah matahari terbenam datang pulalah ibunya dari bekerja sewaan menumbuk padi. Hari itu ia memperoleh beras dua cupak. Ada lagi persiapan untuk dia makan sehari semalam. Sesudah itu pergilah si Miskin memasak. Ketika nasinya sudap masak dia turunkanlah (angkat) baru pergi membangunkan I Katirang. Tetapi ia tidak mau bangun. Diajak berkata ia tidak mau berk ata. Yang dia buat hanya menyelubungi kepala dan kakinya. Diraba pula kepalanya oleh ibunya sebab ibunya mengira nanti-na.nti ia panas. Tetapi ia tidak panas. Ada beberapa kali dipanggil oleh ibunya tetapi ia tidak bangun. Setelah ibunya sudah jemu memanggil pergilah ia makan dan berkata , "Suka-sukamu. Nanti kau di belakang sebab saya sudah lapar." Setelah makan ia pergi lagi memanggil anaknya. Masih tetap ia tidak mau bangun. Berkata pulalah ia kepada anaknya, "Apa yang engkau marahkan , katakan lah. · Atau ada1 penyakitmu , supaya engkau dicarikan dukun dan disuruh obati." Berkat alah I Katirang , "Tak usah saya sembunyikan, saya berkata juj ur kepada ibu , penyakit saya ini adalah penyakit yang sangat berat , sebab saya jatuh hati kepada anak saudagar itu." Berkatalah ibunya, "Sungguh-sungguh engkau itu sakit anak. Betul bukan penyakit kecil (ringan) itu. Tidak ada pula dukun yang dapat mengobati engkau. Sebab yang kau simpan di. hatimu itu bagaikan langit dengan bumi jauhnya. Pantaskah kita yang hina seperti ini dan miskin yang tak ada taranya di dunia , akan menyebut-nyebut anak saudagar itu. Pertama ia orang · baik-baik. Kedua ia orang kaya . Ketiga pandai berbicara. Keempat ia kuasa. Terlalu tinggi citacitamu itu. Ajarilah sedikit hatimu nak , sebab orang yang sangat tinggi cita-cita itu biasa jatuh di sebel ah bawah dari yang di bawah atau ia mendapat kerusakan (kesusahan) besar. Tidak pemahkah ·engkau diceritakan oleh ayahmu sewaktu hidupnya tentang cerita seorang perempuan yang terlalu tinggi cita-citanya?" Berkatalah I Katirang , "Belum , cobalah ibu ceritakan supaya saya dengar." Berkatalah ibunya.
Ada seorang perempuan terlalu tinggi cita-citanya . Maka dinamai pulalah · ia Si Tinggi Cita-cita (I Tinggiminasa) . Adapun asal I Tinggiminasa itu hanya orang biasa. Tidak juga cantik, tetapi bagus gerak-geriknya . Sudah beberapa kali dilamar tetapi tidak mau bersuami , sebab tidak pantas bagi dirinya kalau hanya anak saudagar ata u anak penghuIu (kepala desa) . Apalagi sesamanya orang biasa . Hanya raja dia rasa pantas baginy a, sebab katanya dalam hatinya , " Siasia kecantikan saya dan kemolekan saya kalau hanya anak kepala desa saja atau hanya anak saudaga r. Apalagi kalau hanya sesamaku orang biasa dapat saya persuamik an." Demikianlah pikirannya sehingga ia tin ggal lama meranda hingga perawan tua . Sesudah itu pada suatu hari ia pergi mandi ke sumur. Sampai di sana menimbalah ia. Masih juga ia memegang tali timba itu , timba itu masih pula ada di dalam sumur , kakinya sebelah masih juga diinjakkan pada pinggir sumur, tiba-tiba dia ingat cita-citanya, "Kalau saya sudah mempersuamikan raja nanti , tidak sendirian lagi pergi ke sumur. Sudah banyak nanti isi rumah pelayan pengiring saya pergi ke sumur. Lebih bagus nanti gerak-gerik saya daripada sej<arang. Kalau saya nanti diiring oleh isi 1fumah sebelah tangan saya nanti mengepit sarung saya, sebelah mengayun sekali-kali. Saya akan berjalan ke sumur nanti dengan langkah sekali-sekali. Akan menjenguk nanti semua orang yang saya lalui dekat rumahnya. Akan berkatalah nanti semua orang yang memandang , orang cantik memang dan molek I Tinggiminasa . Kini bertambah pula cantik dan moleknya sebab ia telah mempersuamikan raja pula. Dalam keadaan yang demikian itulah ia tidak mera sa dirinya salah tingkah . Tibatiba terlepaslah tali timbanya .Kemudian tangan kirinya seperti akan mengepit , tangan kan annya mengayun. Kakinya dilangkahkannya pula. Barulah ia. terkejut, dan berkata , "sumur ini rupanya" , setelah kepalanya di bawah kakinya di atas di dalam sumur. Tambahan pula kar ena ia tak pandai berenang , dan tidak ada orang yang melihatnya. Ada yang melihat , orang lumpuh pula dan sakit batuk-batuk. Walaupun bernafas susah rasanya, apalagi memanggil. Ia diketahui bahwa ia jatuh karena salah tingkah , sebab memang selalu begitu (tingkahnya). Kalau ia ditanya men,gapa bertingkah begitu, ia mengatakan , saya bertingl<ah begitu sebab biasa timbul dalam hati saya , demikianlah nanti gerak saya kalau saya persuamikan raja . Orang buta pula yang melihatnya jatuh ke sumur. Pend ek kata semua orang yang dekat rumahnya mengatakan, mem ang demikianlah nasibnya ia lahir ke dunia, seba b masih pagi-pagi sekali ia pergi mengambil air lalu terben am matahari baru dicari. Baru pula didapat ketika orang itu dita nyai lalu diket ahui. Padahal orang itu sudah membengkak.
Sesudah itu , pagi-pagi dik emasilah seperti adat kebiasaan orang mati (mayat). Dibawalah ke kubur dikuburkan. Demikianlah ceritanya."
Berkatala:h pul a ibunya , " Pikirlah baik-baik itu dan ajarilah hatimu . Yang baik kita sebut-sebut adalah sesama kita orang mis kin.
Setelah itu berkatalah I . Katirang kepada ibunya, "Betul sekali kata ibu. Tetapi I Tinggiminasa itu perempuan . Dia · akan mencari jalan untuk mendapatkan cita-citanya ia malu juga karena seorang perempuan . Padahal segala sesuatu nanti ada sebabnya Ualannya) baru didapat (diperoleh). Karena itu menurut pendapat saya sebaiknyalah ibu pergi kepada saudagar itu meminta belas kasihan. Kalau kita diterima kita bersyukur , kaIau ditoiak kita bersabar, asal sudah dicoba . Lagi pula hati saudagar itu belum juga kita ketahui , sebab belum ada ini yang menyebut-nyebut keburukannya dan penolakannya terhadap orang miskin. Memang ada orang kaya hanya menginginkan sesamanya orang kaya , sebab katanya dalam hatinya , bertemulah sama-sama harta banyak. Ada juga orang kaya walau sesamanya orang kaya tetapi ia pikir bahwa orang ini adalah orang yang tak dapat men ambah harta , hanya keluarnya harta dia tahu, tidak tahu pengembaliannya , mungkin ia lebih suka orang miskin kalau hemat pad a harta . Tidak pernahkah ibu mendengar cerita tentang orang kaya yang bernama Daeng Manai." -Berkatalah ibunya, "Co ba ceritak an cerita itu supaya say a dengar." Berkatalah I Katirang ,
Ada seorang kaya dinamai I Daile.Ad a anaknya seorang laki-laki dinamai I Manaik . . Maka dinamai oranglah Angge Manaik. Tetapi karena ia sudah kaya dan orang sudah malu dan segan memanggil namanya dan panggilan Anggenya maka dikatakan oranglah Daeng Manaik.
Ada suatu waktu pada suatu hari Daeng Manaik menjenguk (di jendelanya). Tiba-tiba ia melihat seorang anak lakilaki duduk pada landasan tangganya , sangat kasihan tampaknya. Walaupun pakaiannya tidak kenyang belalang memakannya (compang-camping). Setelah itu berka_talah Daeng Manaik kepada anak itu, "Siapa namamu , darimana kedatanganmu, apa pula kau kunjungi sehingga ada di sini." Maka tunduklah anak itu menghormati Daeng Manaik, lalu berkat a, "Saya hambamu bernama I Mannambai dari negeri yang bernama Sungguminasa, datang kemari kepada tuan menyerahkan diri mohon betas kasihan. Apa saja kehendak tuan kepada saya. Biarlah saya di bawalt kolong menjadi penja ga kolong, sebab tidak ada sama sekali di sini yang dapat saya singgahi." Berkatalah Daeng Manaik, '"iBaiklah, saya sangat . gembira kalau engkau mau tinggal pada saya." Setelah itu , dipanggillah <µiak itu naik ke rumah . Sampai di atas, berkatalah Daeng Manaik, "Berapa uang kau minta Mannambai ." Berkatalah I Manmam bai, " Janganlah Daeng membicarakan hal itu. Hanya belas kasih an saja saya _ tunggu dari tuan. Seperti makanan dan pakaian saya yang pohonkan tuan. Sebab hanya tuan sendiri saya permalukan kalau saya telanjarig ." Berkatalah Daeng Manaik, "Baiklah , pek erjaanmu hanyalah mengambil air .
Sesudah itu , setelah beberapa lamanya I Mannambai tin ggal pada Daeng Manaik, kau sudah dia pen uhkan semua gombangnya (gentongnya ), pergilah ia mem bersihkan tempat tidur Daeng Manaik dan dia simpan semua baran g yang tersiar atau salah tempat, supaya pemandangan baik bagi orang yang bertamu. Kalau sudah selesai pergilah ke dekat Daeng Manaik menunggu pekerjaan (suruhan). Apa saja yang diperintahkan (disuruhkan) Daeng Manaik dialah cepat melaksanakan. I Mannamb&i mempunyai pula sifat demikian: kalau diberi uang oleh Daeng Manaik tidak dibelanjakan. Dia belikan barang jualan la1u dia_ jual. Ada beberapa lamanya demikian taat menghadap kepada Daeng Manaik jadi juga pekerjaan pribadinya. Setelah cukup seratus real uang I Mannambai, dia bawalah uang itu kepada Daeng Manaik. Maka terkejutlah Daeng Manaik melihat uang itu , lalu berka ta, "Uang apa ini Manmamba i. Siapa yang menyuruh membawa." Berkata lah I Mannambai , "Itulah jadinya uang yang tuan berikan kepada saya. Sebab selalu kalau tuan membe ri saya u-ang saya terus pergi memb eli barang jualan (dagangan). Apa saja yang dapat mendata ngkan keuntungan. Sampai kita dapat melihat sekian jum1ahnya." Maka heranlah Daeng Manaik memikirkan kelakuan I Mannambai'." Sebab tidak ada dalam hatinya bahwa ia akan berb uat begitu . Ia diberi uang hanya sekedar untu k dapat berbelanja (membeli) apa saja yang dia ingini. Setelah itu berkatalah Daeng Manaik, " Ambil saja uang itu Mannambai. Engkau jugalah yang empuny a uang itu , sebab engkau beruntung sehingga dapat engkau cukupkan sekian. Adapun uang yang saya berikan itu, tidak saya tunggu lagi engkau memulangkannya ." Berkatalah I Mannambai, "Betul sekali kata tuan , tetapi kalau saya ambil di mana akan saya simpan . Nanti-nant i tidak lama ada lagi yang menipu saya lalu dia ambil. Masih baik kalau hanya uang itu dia ambil. Boleh jadi jiwa saya juga dia lenyapkan. Lagi pula siapa pula yang akan saya carikan sesuatu kecuali tuan , sebab tidak ada lagi orang tua atau saudara saya . Kecuali untuk kerongkongan dan pakaian saya maka saya ikut kepada tuan ." Berkatalah Daeng Manaik dalam hatinya, "Betul sekali perkataan I Mannambai." Namun demikian, berat juga ia mengambil uang itu . Maka dia ambilkanlah dagangan, paka ian berma cam-macam jenisnya secukupnya uang yang seratus real itu. Kemudian katanya kepada I Mannambai, "Jangan lagi mengambil air Mannambai. Dagangan ini saya harapkan kau pelihara dan kau jual juga. Diberitahukan pula ia mengenai harga dagangan itu setiap jenis, supaya dapat dia menaksir bahwa nant i dijual sekian baru ada dilihat, artinya ada untungnya . Sesudah itu berkatalah I Mannambai, " Baiklah tuan. "
Sesudah dia terima dagangan itu dja peliharalah supaya terhindar dari kerusakan .
Setelah itu keesokan harinya dia bukalah dagangannya lalu dia ambil tiap-tiap macam dan dia pikul berkeliling. Baru beberapa hari saja dia jual sudah habis yang satu pikulan itu. Demikianlah setiap hari. Kalau berangkat pagi hari , pulanglah ia setelah matahari terbenam. Tidak cukup dua bulan dia jual dagangannya larislah semuanya. Diluar itu ada pula dagangan diberikan kepada I Mannambai oleh Daeng Manaik. Ada kala - nya lima bulan, ada kalanya enam bulan menjual baru habis. Bagaimana tidak lekas laris dagangan I Mannambai, sebab ia pintar dan manis mulut (kata-katanya man.is atau baik), tidak pem alu, lagi hormat kepa da orang . Yang pantas dipanggil karaeng, dia panggil \ karaeng, yang pantas dipanggil daeng, dia panggil daeng : Jadi walaupun orang kurang ingin membeli , kalau dibujuk-bujuk , jadilah membeli. Kalau ia masuk. ke tiap19 J tiap kampung, pura-puralah ia minta air atau tembakau, baru pergi mencangkung sambil merokok. Kalau yang empunya rumah sudah keluar membawakan air atau tembakau, ditanyailah oleh I Mannambai demikian , "Ti dak inginkah tuan (nyo - nya) membeli kain baju? Sangat pantas ini untuk tuan (nyonya). Bertanyalah yang empunya rumah, "Apakah yang kau jual Mannambai?" Segeralah ia menjawab, "Bermacam-macam tuan (karaeng) semuanya baik-baik, baru datang dari Salaka. Belum ada ini yang menjual semacamnya di luar saya. Hanya tuanlah (karaenglah) sengaja saya bawakan kemari. Saya merasa kurang pantas untuk orang lain memakai yang seperti ini bunganya. Sebab saya berbeda dengan sesamaku penjual. Dia tidak memandang kedudukan dan keturunan orang. Asal mau membeli dia berikan . Saya lain , walaupun orang itu mau membeli kalau tidak pantas memakainya , tidak juga saya berikan. Adapun jenis-jenis yang saya bawa ini, biar tuan (nyonya) earl di dalam negeri (daerah) tidak akan ada samanya. Kecuali saya sendiri diberi oleh majikan saya. Saya tidak tahu kalau besok lusa baru ada di luar (selain) saya. Kalau yang empunya rumah mengatakan coba berikan saya supaya saya lihat , segeralah ia mengarnbilkan empat macam atau lima macam , Kalau sudah ada satu macam dia sukai berkatalah I Mannambai, "Ya, walaupun saya memang inilah yang cocok dengan kulit tuan (nyonya). Yang lain ini cocok juga tetapi ktirang sesuai sedikit pada kulit tuan (nyonya). Padahal barulah bagus kalau umpama permata terletak pada tempatnya. Demikianlah perbuatan I Mannambai berjual beli, sehingga dikalahkan semua sesamanya penjual. Ketika sudah laris semuanya dia hitunglah harganya. Kurang satu suku, seratus tujuh puluh real. Sesudah dia hitung dia bawalah uang itu semuanya kepada Daeng Manaik lalu berkata , " Inilah harga dagangan yang saya jual yang tuan suruhkan." Maka terlalu gembiralah Daeng Manaik melihat cara I Mannambai melariskan. Sebab cepat dan beruntung. Timbullah dalam hati Daeng Manaik katanya, "I Mannambai ini sudah dapat menyamankan (membantu) saya. Lebih baik saya percayakan saja kepadanya, sebab sudah tahu betul seluk beluk perdagan gan. Sudah lebih dari saya. Tetapi saya khawatir nanti-nant i besok lusa lalu saya ditinggalkan sebab dia tidak cinta uang . Hanya untuk kerongkongan dan pakaiannya maka ikut pada saya. Maka diberilah pikiran oleh Allah Taala katanya , lebih baik saya kawinkan dengan anak saya. Bagaikan kerbau sudah ada talinya. Walaupun mau membelakang kalau ditarik talin ya kembali juga. Adapun anak saya itu sudah ada bangsawan, sudah ada orang kaya melamarnya , namun tidak saya terima. Sebab saya tahu betul bahwa hanya harta saya yang dia inginkan . Kalau sudah habis nanti , mungkin lebih suka dia lihat Judah putihnya daripada saya. Menurut penglihatan saya, mungkin nanti baru saya salah, I Mannambai itu mau menemani ssya dalam hal baik dan buruk, mati dan hidup.
Sesudah itu, ada suatu waktu pada suatu hari maka duduklah berdua Daeng Manaik dan I Mannambai lalu berkata Uaeng Manaik kepada I Mannambai, "Te lah lama kau tinggal pada saya dan tidak ada yang dapat saya balaskan hatimu. Kalau saya beri engkau uang atau harta semuanya itu akan habis. Padahal bantuanmu pada saya seke luarga tak ternilai. Karena itu saya ingin membalas hatimu. Saya akan mengawinkan engk.au dengan adikmu I Maipa." Berkatalah I Mannambai , "Sampai di langit yang tujuh lapis kegembiraan saya, tingga! langit di sebelah atasnya kasih sayang tuan kepada saya , akan tet api saya takut dan malu pada perkat aa n orang luar. Nama tuan juga · nanti saya jatuhkan terhadap sesama orang kaya ... Orang nanti berkata kepada tuan, terlalu ingin menantu , lalu orang begitu saja dia kawinkan dengan anaknya . Orang yang tak diketahui dari mana asap apinya." Berkatalah Daeng Manaik , "Hal itu bukan engkau yang tahu . Saya yang mengetahui . Siapa pula berani mengeluarkan kata demiki an. Lagi pula terserah kepada saya anak saya itu. Walaupun umpama manusia sepotong binatang sepotong, kalau dia yang saya sukai , dialah saya kawinkan dengan anak saya. Berkata pula Daeng Manaik, "Kalau memang ada keinginan terlintas dalam hatimu , terus tera nglah , ja ngan malu-malu." Berkatalah I Mannambai , "Terserah padakasih sayang tuan kepada saya. Sebab tidak ada ibu saya tidak ada ayah saya yang melihat kebaikan saya, kecuali t\lanlah saya jadikan ibu saya jadikan ayah. Tidak mungkin kebur'ukan yang tunjukkan kepada saya. Sebab baru saya datang memang telah saya sampaikan kepada tuan bahwa tuanlah ibu bapa saya." Berkatalah Daeng Manaik, "Itulah yang · baik kalau engkau berkata terus terang. Kalau nanti jadi padamu yang saya pikirkan ini , barulah engkau berayah sungguh-sungguh kepada saya, saya beranak sungguh-sungguh kepadamu."
Sesudah itu cerita disingkat , dilangsungkanlah hal itu. Maka empat puluh hari empat puluh malam diramaikan. Setelah hadir semua undangan dan kadi dinikahlah I Mannambai dengan I Maipa anak Daeng Manaik .
Setelah selesai pesta itu hanya I Mannambailah dipercayakan oleh mertuanya melihat baik buruknya perdagarigan. Saling menaikkan rezeki saja ia tidak saling menjatuhkan. Saling menguntungkan juga ia tidak sating merugikan (menyialkan, mencelakakan). Dem ikianlah semua perjalanan nasib sehingga tidak dapat Uangan) ditentukan , sebab biasa tidak disangkasangka datang karunia Allah Taala kepada hambanya."
Sesudah itu berkatalah ibu I Katirang , sekali katamu. Akan tetapi berbeda sifatmu dengan I Mannambai. Sebab I Mannambai orang bersungguh-sungguh pada pekerjaannya, tahu mencuri-curi hati dan membawa diri kepada tempat menumpang. Sebaliknya semua tingkah laku I Mannambai engkau lakukan. Engkau miskin , engkau malas , tak tahu mencuri-curi hati pada orang , engkau itulah yang kena peribahasa Makassar yang berbunyi , "Berbeda bulumu dengan kokokmu." Engkau tahu mengatakan kebaikan tingkah laku I Mannambai tetapi engkau tidak melakukannya .
Setelah itu berkatalah 1 I Katirang kepada ibunya, "Kalau memang ada belas kasihan dan rasa sayang ibu kepada saya, ringari-ringankanlah diri ibu. Kalau jadi nanti saya dijadikan menantu oleh saudagar itu nanti di sana saya lakukan seperti tingka laku I Mannambai terhadap mertuanya. Nanti ibu akan menggenggam dua belah tangan , menjangkau sampai ketiak dari saya.
Kemudian berkatalah ibunya, "Tidak mungkin saya tidak mengerjakan seperti kehendakmu, tetapi jangan sesali dirimu · kalau ada sesuatu yang mengenaimu. Berkatalah I . Katirang , "Baru saja dilakukan perbuatan itu memang kita sudah berserah diri."
Pendek kata, harinya pergilah berkemas Si Miskin. Diambilnya mangkuk t<:'.mpat minyaknya Jalu berminyak, bersisir dan bergincu. Setelah itu dia masukkanlah baju kanjinya sarung gerusnya kemudian duduk makan sirih memperbaiki hatinya . Sesudah itu berjalanlah Si Miskin. Tiada berapa lamanya tibalah ia di rumal1 saudagar itu. Kebetulan sepi orang. Hanya sendirian saudagar itu duduk di luar dinding tengahnya. Baru dia liliat Si Miskin berkatalah, "Engkau Miskin, kabar apa engkau bawakan saya sehingga engkau berpakaian resmi. Mungkin besar hajatmu , sebab baru kali ini saya lihat engkau berpakaian resmi (berpakaian kehormatan). Tiada berapa lamanya duduk si Miskin diangkatkanlah tempat makan sirih. Berkatalah saudagar itu, "Makan sirihlah Miskin."
Setelah itu berkatalah saudaga r itu , "Apa keperluanmu maka baru kali ini lagi datang." Si Miskin pun menjadi malu. Seperti ditutup mulutnya , sebab takut dan malu mengeluarkan kata itu. Berkatalah saudagar itu, "Katakanlah hajatmu Miskin, jangan engkau malu, jangan pula engkau takut . Maka dia paksakanlah mengeluarkan isi hatinya dan berkata , "Maafkanlah saya sebanyak-banyaknya mulai dari kaki sampai di kepala tuan. Ada kata sedikit akan saya buka di hadapan tuan. Akan tetapi terlalu berat mulut hambamu mengeluarkan kata itu, sebab tidak pantas bagi hambamu hina seperti saya ini." Berkatalah saudagar itu , "Mengapa engkau berkata demikian , sebab hamba ataupun raja, orang hina \atau orang mulia , orang kaya atau orang miskin, semuanya ciptaan Allah Taala. Katakan sajalah yang ada dalam hatimu. Supaya dipikir . Kalau engkau perlu ditolong, nanti ditolong." Berkatalah Si Miskin, "Saya katakan tidak pantas karena hambamu itu I Katirang mohon kepada tuan kiranya dapat tuan . dudukkan pada pelan car tuan
yang sebatang, pada bilah lantai tuan yang sepotong, pada ti195 kar tuan yang secabik, tuan jadikan penambah tak mencukupi , penyambung yang tak menyampai." Maka · tunduklah saudagar itu keheranan memikirkan perkataan Si Miskin. Sebab katanya dalam hatinya , "Sungguh ia tak dapat melihat dan menyelaraskan. Begitu ada timbul dalam hatinya terus ingin dia buktikan. Apakah pantas kau sebut-sebut anak saya, orang seperti engkau itu. Miskin yang tak ada taranya . Biar makananmu tak bersambungan . Ada kau makan pada waktu pagi tidak ada pada waktu sore." Tetapi saudagar itu tetap sabar karena ia malu pada perkataannya tadi bahwa hamba atau raja, orang hina atau orang mulia, orang kaya ata u orang miskin, semuanya · ciptaan Allah Taala. Maka dia usaplah dadanya tak berkatakata. Namun demikian, sudah salah niatnya, sebab katanya dalam hatinya, "Saya inginkan engkau tetapi hanya ingin memperhamba engkau. Bukan untuk menjadikan engkau menantu." Maka timbullah dalam hatin ya pikiran yang salah . Ketika saudagar itu menjawab berkatalah ia )<epada Si Miskin, " Tidak ada salahnya. Yang manakah diingini oleh Katirang. Yang tua atau yang mud a, sebab sudah gadis semua anakmu itu ." Berkatalah Si Miskin, "Yang tua Tuan." Berkatalah saudagar itu , " Baiklah. Saya gembira sekali karena adanya yang melamar anak saya. Namun demikian, kita sebaiknya berjanji. Kalau perjanjian itu diiakan (disetujui) oleh I Katirang, maka jadilah. Yang susahkan maskawinnya ·dan .sebagainya . I Katirang sangat mulia bagi saya ." Berkatala h Si Miskin, " Bagaimana perjanjian yang tu an maksudkan itu." Berka ta I ah saudagar itu , " Perjanjian itu begini, siapa-siapa nanti lebih dahulu marah dialah dipe rhamba (dijadikan hamba sahaya) . Kalau saya mulai marah , sayalah diperhamba I Katirang , Kalau I Katirang nanti lebih dahu lu marah, maka ialah saya perhamba. Demikianlah maksud say a." Berkata lah si Miskin, "Baiklah Tuan. Biarlah saya sampaikan <lulu kepada hambamu. Kalau ia mengia (setuju) , saya datang lagi kemari meny ampaikan kata itu. Berkatalah saudagar itu, "Baiklah ." Sesudah itu mohon dirilah Si Miskin lalu pulang.
Setelah Si Miskin sampai di rumahnya , disampaikanlah kepada I Katirang sebagaimana perkataan saudagar tadi. Berkatalah I Katirang, "Baiklah kalau hanya perjanjian begitu . Barulah kita biasa marah kalau ada sebabnya. Tetapi walaupun ada sebabnya kalau hanya sebab dari saudagar itu saja mau diapakan. Siapa lagi yang akan memarahi kita kalau bukan orang tua kita. Sebab saudagar itu kalau jadi nanti saya anggaplah ayah saya, karena saya peristrikan anaknya. Baiklah ibu ringankan diri pergi ke rumah saudagar itu dan mengiakan perjanjian itu. Walaupun kita diajak pergi kepada raja {pemerintah) untuk persaksian ikuti saja." Berkatal ah ibunya , "Kala u begitu nanti besok saya pergi sebab terlalu lelah kaki saya.
Setelah itu pagi-pagi berk emaslah pula Si Miskin lalu berjalan ke rumah saudagar itu. Ketika tiba disana berkatalah saudagar itu kepadanya , " Bagaimana perkataan I Katirang kepadamu." Beratalah Si Miskin, "Katanya, saya terimalah perjanjian itu dengan senang hati." Berkatalah saudagar itu , "Kalau begitu baiklah kita naik (pergi) kepada raja mempersaksikan (melaporkan) hal ini. Sebab kalau kita tidak pergi mempersaksikan hal ini, rasanya kita berada dalam gelap." Berkatalah Si Miskin, "Terserah kepada Tuan."
(bersambung)
Diterjemahkan .oleh : Drs. Djirong Barang.
BALAI - JAKARTA