Baca PDF (OCR): Babad pakuan atau babad pajajaran II

300 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 42.9 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. BABAD PAKUAN ATAU . BABAD PAJAJARAN ' .. ,.- D
  2. BABAD PAKUAN ATAU BABAD PAJAJARAN
  3. KATA PENGANTAR
  4. DAFTAR ISi
  5. KETER.A.NGAN SINGKAT
  6. A. NAMA NASKAH
  7. B. BAHASA DAN EJAAN
  8. C. ISi NASKAH
  9. D. GAMBARAN PENULISNYA
  10. E. TRANSLITERASI
  11. PENYALIN
  12. XL. D A N G D A N G G U L A
  13. XLI. M A G A T R U
  14. XLI 11. A S M A R A N D A N A
  15. XLV . D U R M A
  16. XLVll. DANG DANG GULA
  17. XLIX. D U R M A
  18. L. KINANTI
  19. LI. AS M A R A N DA N A
  20. Liii. DANG DANG GULA
  21. LIV. P A N G K U R
  22. LV. SI N 0 M
  23. LVll. D U R M A
  24. LVlll. DANG DANG GU LA
  25. LIX. ASMAR AND AN A
  26. LX. P A N G K U R
  27. LXI I. P U C U N G
  28. LXlll. D U R M A
  29. LXV. S I N 0 M
  30. LXVI. A S M A R A N D A N A
  31. L XV 11. P A N G K U R
  32. LXIX . DANG DANG G ULA
  33. Pupuh XXXVlll
  34. Pupuh XXXIX
  35. Pupuh XL - XLI
  36. Pupuh XLl l
  37. Pupuh XLlll
  38. Pupuh XLIV
  39. Pupuh XLV - XLVI
  40. Pupuh XLVll
  41. Pupuh XLVlll
  42. Pupuh XLIX
  43. Pupuh L
  44. Pupuh LI - LI I
  45. Pupuh Liii
  46. Pupuh LIV
  47. Pupuh LV - LVI
  48. Pupuh LVll
  49. Pupuh LVlll
  50. Pupuh LIX
  51. Pupuh LX
  52. Pupuh LXI
  53. Pupuh LXll
  54. Pupuh LXlll
  55. Pupuh LXIV
  56. Pupuh LXV
  57. Pupuh LXVI - LXVI I
  58. Pupuh LXVlll
  59. Pupuh LXIX
  60. Pupuh LXX
  61. XXXVlll
  62. XXXIX
  63. XL
  64. XLI
  65. XLll
  66. XLlll
  67. XLIV
  68. XLV
  69. XLVll
  70. XLVlll
  71. XLIX
  72. L
  73. LI
  74. Lii
  75. Liii
  76. LIV
  77. LV
  78. LVI
  79. LVll
  80. LVlll
  81. LIX
  82. LX
  83. LXI
  84. LXlll
  85. LXIV
  86. LXV
  87. LXVI
  88. LXVll
  89. LXVlll
  90. LXIX
  91. LXX

BABAD PAKUAN ATAU . BABAD PAJAJARAN ' .. ,.- D

BABAD PAKUAN ATAU BABAD PAJAJARAN

II fl 7l IL '77 !l.£1...//fhOJo /Ul:!!J llflj am fD2 / 77a.7212,()J;/LK /l/< l? !!}f

Dit.erbit.kan oleh : PROYEK PENGEMBANGAN MEDIA KEBUDAYAAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN JAKARTA 1977

KATA PENGANTAR

Dalam rangka melaksanakan pendidikan manusia seutuh nya dan seumur hidup, Proyek Pengembangan Media Kebudayaan bermaksud meningkatkan penghayatan nilai-nilai budaya bangsa dengan jalan menyajikan ber.bagai bacaan dari berbagai daerah di Indonesia yang mengandung nilai-nilai pendidikan watak serta moral Pancasila.

Atas terwujudnya karya ini Pimp inan Proyek Pengembangan Media Kebudayaan mengucapkan terima kasih yang sebesarbesarnya kepada semua fihak yang telah memberikan bantuan .

PROYEK PENGEMBANGAN MEDIA KEB UDA YA AN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDA Y AAN

PIMP/NA N

DAFTAR ISi

Halaman Kata Pengantar ....... . . . . ... . ..... . .... .. .. . . 3 Daftar Isi ........ . .. .. . . .. . . . .... .. .... .. . . .. 5 Keterangan Singkat . . . . . . . . . . . . . ... . . .... ... . . . 7 XX.XVIII. . Mijil. ................ . . . . . . .. ... . ... .. ... . . 13 XX.XIX. Pucung ... ... ... ...... . . . .. .. . ...... . . ... . . 1 7 XL . Dangdanggula .. . ...... .. . . .. ......... . .. . ... 21 XLI. Magatru ... . ... .. .... . . . .. .. . .... . .. .. ... .. . 25 XLII . Sinom .. .. . . ... . .. . .. . . . ........ . .. ... . .. . . 28 XLIII . Asmarandana . .... .. . .. . . . .... . ... . ..... .. . . . 32 XLIV . Kinanti . .. .. ........ . .. . ... .. . .. . .... . .. . .. 36 XLV . Durma .. ... .. ... .. .. . . . . ... .. . . . . ..... . . ... 40 XL VI. Pangkur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44 XL VII . Dangdanggula ...... . . . . . . ... .. .. . . .... . .. .. .48 XLVIII . Sinom . ... .. ...... . ... . . . . . .. . .... .... .. ... 52 XLIX . Durma . ... .. .. ..... . . . . . ... .. . .. . .. . . .. . .. . 56 L. Kinanti . .. . .. . .... . . . . . . . .. .. . . .. . .. ... .. . . 61 LI. Asmarandana . ...... .... . . .... . . ..... ... .. .. . 65 Lil . Mijil. .. ..... . . . ..... . .. . . . ... . ... .. ... .. .. . 69 Lill. Dangdangggula . . ..... . .. .. . ... . . . . .. . . .. . .. . 72 LIV . Pangkur . .. .. . . . ..... . .. .. . ..... . . . .. .... .. . 76 L V. Sin om .. ...... ... . ... .. . . . ..... .. . .. .... ... 80 LVI. Kinanti ..... ... .. ...... . . . . . . . . . .. .. .... .. . 84 L VII. Durma .... . . . . .. . . . . . .. . . . . .. . . ... .. .... ... 88 LVIII. Dangdanggula .. ... ..... . . . . ... . . ... ... . .. ... 92 LIX . Asmarandana . . .. .. . . . . .. .. . .. ... ... .. . ... .. . 96 LX. Pangkur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100 LXI. Sinom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104 LXII . Pucung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 108 LXIII . Durma ...... .. .. .. .. .. . . . . ..... .. .. . . . .. . . 113 LXIV . Kinanti ..... . .... . ... .. . . . .. .. ... . ... . .. .. 117

LXV. Sinom ... .... . .. . .. . .... . .. . . . ....... . .... 123 LXVI. Asmarandana .. . .................. . ...... . . . 129 LXVII. Pangkur . . .................. . . ... ..... . . ... 133 LXVIII. Durma . . ....... . ........... . . .. . ... ... . ... 138 LXIX. Dangdanggula .. ..... .... . . . ...... .. . .. .. . . . 143 LXX. Asmarandana . . .......... .... ...... .. . ...... 148

KETER.A.NGAN SINGKAT

A. NAMA NASKAH

Tra nskripsi ini diambil dari wawa can Babad Pakuan atau Babad Pajajaran. Pupuh yang digun aka n han ya 9 maca m ya itu : 8 sekar macapal atau sekar a/it (Kinant i, Sin om, Asmarandana , Dangda nggula, Pangkur, Durma, Pucu ng da n Magatru) dan I sekar Macalri ata u sckar Tengahan, yaitu Mijil.

Naskah ini merupak a n saduran dar i bab o n yang lebih tua. Menu rut penjelasan penulisn ya, bagian pert ama sam pai pen oba tan Siliwangi ( mungkin juga dima ksud kann ya Guru Gant angan , karen a ia hanya menyebutkan San g Nata), disebu t Babad Ratu Sunda yang menjadi pegangan silsila h para Bupati Pri angan . Sejak period e burak Pajajaran sampai peme rintahan Geu san Ulun di Sumedanglarang disebut Babad Sumedang.

Babon yang dijadikan sumber ku tipan mulai dituli s pad a hari Rabu tanggal 6 Jumadil Akhir ta hun Dhal , Hijrah 1230 (Masehi 1816), clan selesai pada hari Kamis tanggal 8 Mu hara m 1231 , Hijrah 1231 (Masehi 1816 ). Disempurnakan pada bulan Ra jCt.b t ahun Bo , Hijrah 1232 (Ma sehi 181 7) . Jadi pada waktu Sumeda ng didalemi Pangeran Kornel (Ar ia Ku suma Dina ta) .

Penulis naskah sendiri memula i pekerja an pada hari Minggu ta nggal 21 Jumadil Awai, tahun J e, Hijrah 1278 , clan selesai pada hari Sabtu tanggal 22 Syaban tah un itu juga; bert epat an dengan ta nggal 22 Februari tahun 186 2 Masehi.

B. BAHASA DAN EJAAN

Bahasa ya ng digunakan .Jawa Su nda yang pada das arnya masih sama dengan naskah-naskah ata u dial ek Cirebon. Sintaksis clan gaya bahasany a kelihatan Sunda. Se per ti juga halnya de ngan ejaan bahasa Jawa di daerah pantai Cirebon, tampak adanya ejaan yang tidak konsisten, terutama pada penggunaan konsonan d dan dh. Demikian pula t dengan th. Huruf yang digunakan adalah cacarakan Jawa dengan unsur-unsur yang lebih tua, karena ada beberapa huruf yang dalam cacarakan Jawa Barat tidak terdapat, yaitu: fa (}) ), pha dan ( '!(' ).

Penulisannya rapih meskipun di sana sini ada beberapa kekeliruan akibat kepenatan dan kepegalan tangan yang umum dan tidak dapat dihapus. Beberapa huruf kadang-kadang ditulis hampir sama bentuknya (ha dengan ta, da dengan nga, pa dengan ma, na dengan sa, ba dengan ka). Juga tanda taling (paneleng) sering sama bentuknya dengan tanda wisarga (Pangwisad) .

C. ISi NASKAH

Bagian pertama mengisahkan keadaan pulau Jawa yang masih kosong sebagai pengantar untuk permulaan berdirinya kerajaan Galuh. Bagian ini ditutup dengan penobatan Prabu Siliwangi. Sebagian besar bagian ini berisi kisah Aria Bangah (Rahiang Banga) dengan Ciung Wanara (Manarah) dengan mengikuti pola babad yang umum yang mengarah kepada pembagian kekuasaan di pulau Jawa antara Majapahit dengan Pajajaran.

Inti kisah Ba bad Pajajaran (sebenarnya lebih tepat dinamakan Wawacan Guru Gantangan}, sangat mirip dengan lakon Mundinglaya Dikusumah. Sumber kisah ialah: Mimpi Prabu Siliwangi. Guru Gantangan pun naik ke l angit; juga pernah mati dan hidup kembali. Dalam pengembaraannya ia diiringi oleh Gelap Nyawang dan Kidang Pananjung dan dalam perjalanan mencari Ratna Inten (Mimpi Prabu Siliwangi) ia menaklukan Yaksa Jongrang Kalapitung. Perbedaan hanyalah pada tokoh ibunya. Ibu Mundinglaya disebut Padmawati, sedangkan ibu Guru Gantangan

bernama Kentringmanik Mayang Sunda. Akan tetapi nama Pad8 mawati justru unik, karena tidak t;erdapat atau tercantum dalam sumber-sumber lain yang menyebutkan istri-istri Siliwangi. Sebaliknya nama Kentring Manik Mayang Sunda banyak disebut dalam sumber lain, termasuk kropak 410 (CariJa Ratu Pakuan) yang menyebutkan secara lengkap para istri Ratu Pakuan.

Pamongmong Guru Gantangan ada tiga orang dengan Purawa Kalih. Di kalangan masarakat Bogar ia lebih populer daripada Gelap Nyawang dan Kidang Pananjung, karena salah sat u patung kuno di daerah Batutulis dikenal penduduk set;empat sebagai Patung Purwakalih. Perbedaan menyolok antara lakon Guru Gantangan dengan Mundinglaya, hanyalah terletak pada bumbu ceritera . Kisah Guru Gantangan lebih lengkap dan lebih romantis . Satu gejala perbedaan yang umum dan logis antara tradisi (lisan) pantun dengan tradisi (tertulis) babad: dengan membandingkan posisi masing-masing terhadap tokoh Siliwangi posisi sekunder dalam hak waris dan posisi sebagai pengganti setelah perjuangan dan penderitaan yang berat), dapatlah diambil kesimpulan, bahwa tokoh Guru Gantangan (dalam babad ) sama dengan tokoh Mundinglaya (dalam pantun).

Dari segi lain, ada indikasi bahwa tokoh Guru Gantangan sama dengan tokoh Surawisesa dalam kropak ceritera Parahiangan. Ia adalah keponakan Sang Murugul penguasa Sindang Barang yang terkenal sebagai Senapati (pamuk) Pajajaran, Mantri Agung Murugul ini terkenal dengan sebutan Surabima . Dua di antara empat orang putranya bernama Sura Subat dan Sura - kandaga . Dalam suatu negara yang rajanya beristeri banyak (menurut naskah ini, istri Prabu Siliwangi ada 151 orang), kedudukan putra raja garis ibu sangat menentukan . Mungkin predikat sura ini berasal dari kakeknya (ayahnya Kentring Manik) . Bila benar Guru identik dengan Surawisesa , ia cukup menarik untuk disoroti dari segi sejarah ; sebab kemungkinan tersebut akan menetapkan Guru Gantangan sebagai peran utama dalam tiga peristiwa besar . Pertama Guru Gantanganlah yang membuat prasasti Batutulis di kota Bogar yang mengabadikan silsilah clan karya-karya Sri Baduga. Kedua, Guru Gantanganlah yang memimpin perutusan Sunda ke Malaka dalam tahun 1512 clan 1521 untuk menemui Alfonso d'Albuquerque. Ketiga, Guru Gantangan pulalah yang membuat perjanjian dengan Portugis (perutusannya dipimpin oleh Hendrique de Leme, ipar d'Albuquerque) di Pakuan pada tanggal 21 Agustus 1522 . Jadi dialah yang disebut sebagai Ratu Samiam [ Ratu (daerah) Sangiang] dalam berita Portugis. Masa pemerintahannya pun dapat ditetapkan, yaitu antara 152 1/ 1522 - 1535 . Dalam naskah ini ia dilukiskan sebagai salah seorang yang banyak melakukan pelayaran. Semua ini untuk menetapkan kebenarannya masih memerlukan penelitian lebih lanjut.

D. GAMBARAN PENULISNYA

Yang juga cukup menarik ialah pengetahuan penulis luas tentang jenis kesenian dan senjata . Hal ini minimal dapat dijadikan gambaran pada jamannya (abad ke XIX awal) tentang jenis kesenian yang hidup di masarakat clan jenis senjatayang biasa digunakan dalam perang waktu itu . Ia pun tampaknya seorang pencin ta lau t. Penulis naskah akan segera, tenggelam dalam keasikan bila ia melukiskan keramaian seni, pelabuhan clan perang senapan. Dikha_yalkannya pelabuhan Siem itu , seperti Pamanukan. Dalam pengembaraan Guru Gantangan , tidaklah kita jumpai petapa atau pendeta seperti biasanya terdapat dalam naskah-naskah Sunda yang kemudian , melainkan selalu kita temukan nakhoda clan syahbandar. Pengawal pribadinya yang utama pun kakak beradik penguasa laut (Dewa Sagara dan Buta Sagara) . Gaya pantai ini tampak pula dalam bahasa serta ejaannya.

E. TRANSLITERASI

Karena naskah berbentuk pupuh, kekeliruan yang terjadi pada umumnya terletak pada kekurangan atau kelebihan gur uwilang, bahkan juga kekurangan pada lisan. Untuk kekurangan diadakan addenda dalam tanda ( ); un t uk kelebihan diad aka n disenda dengan tanda / /.

Nomor pada (bait) dari 1309 mel o ncat ke nomor 1340. Hanya kekeliruan nomor saja; naskahn ya tetap berurut (tidak te rlewat ).

Vokal o ( ejaan biasa eu) d"lam terjemahan dipakai khusus bagi nama-nama diri. Karena bahasa Jaw a tidak mengenal vokal ters ebut , maka dalam naskah vokal ters e but diubah menjadi e (pepet) :

menjadi oron eren

holang menjadi elang

bad or menjadi bad er

Kemudian !Ohong (mending) diubah menjadi lo hong dan dolo (lihat) menjadi dulu .

lstilah babad dalam kesusasteraan di Jawa Barat merupakan geja la ya ng umum dalam abad ke XIX dan awal abad ke XX. Dalam abad ke XVI - XVIII, istilah yang digunakan biasanya " carita ". Istilah sejarah digunakan di Ban ten dalam a bad ke XVII, tetap i di Priangan Timur baru digunakan oleh para penga - ra ng dalam awal abad ke XX.

Bahasa yang digunakan adalah "Bahasa Jawa Cirebon" abad ke XIX dengan campuran unsur Sunda, sehingga banyak katakata yang tidak dikenal oleh orang Jawa dan orang Cirebon dewasa ini. Juga dalam kamus-kamus bahasa Jawa .

PENYALIN

Ors. Saleh Oanasasmita

Ors. Atja

Ors. Nana Darmana

913. kang rai kakang takon aris; tatela alon ; Ian maninge kena apa mangke; matur awor lawan tangis; rambut tiwul busik; Kentringmanik matur.

914. Inggih raka langkung kula sakit; datan raos; saka - langkung lali kula mangke; baya kakang boten miarseki; kula ambedagi; dhateng sang aprabu .

915. Apan kakang putra ndika mati; pateni mangko ; pinatenan denira sang kathong; purwa pitnah ki Bramanasakti ; malah kang ngebruki; dhateng sang Murugul.

916 Y I . I 'k" b . / t . en wus teges mg prate ane 1; a ang sanrane; sar a peteng iku paningale; alam dunya ora katingali; gero anggregeti ; kadya banteng ngamuk.

917. makaten si kakang metoni; miang dina mengko ; dhak sun rejeg wong Pakuan surnawona ingkang mitenahi ; sun tan dhegisik; de"n kadiga lempung .

918. Dopi ajeng nindak dina iki; Kentringmanik alon; nembah matur dhatenging kula ajeng ngarnpohi rurnihin ; kakang mandheg dhingin; aja gernen maju .

919. Ajeng nindak sang Murugul mangkin; de'n adhanging mangko ; Kentringmanik (ris) pangungkarane"; krana tiang malikat sarnangkin; dhatening sang aji; tan saged puniku .

920. Ila-ila ujar wong karihin; tilok ujar mangko ; Kentring - manik langkung mondhJ mondho; sang Murugul rerep karaosing ati; leres rainipun .

921. Wis kamanah pihatur kang rai; sang Murugul mangko; sigra animbali ing putrane' ; kang sakawan iku panakawan mami; kang wasta pun Iud.

922. Iud sira lungaha den gelis; lunga dina mengko; undhangena anak ingsun Suraso bat iku kang karihin; Surakendhage'ki; Kanduruan iku.

923 . Kaping pate' Sedhijaya malih; inggih nun kahartos; tan antara aglis palayune .; nulya dhateng ing putra sakalir; kang putra lumaris; dhateng ramanipun .

924. Katingalan dhateng Ian minge; nulya nabda sang Murugul alon; Surasobat Kanduruan maning; Sedhihjaya iku .

925. Mulaningsun ngundhang sira gipih; kang sakawan mangko; ingsun aweh wruh ing sira kabeh; yen dulurmu Gru Gantangan mati; mati pateni; ramanipun.

926. Surasobat kaget matur aris; dhatenging kados pundhi rama rai tole; Gru Gantangan mila pun pejahi; dening ramaneki; kaula yun weruh.

927 . Lan punapa Gru Gantangan mangko; angandika Mrugul ing em buh ingsun ora weruh mangkin; ing takon ing bibimu.

928. Kentringmanik pan sumaur aris; anakingsun kabeh; ; bibi uga tan wruh ing purwane; kang papajar mring priangga mami; tan wruh bongkotneki; malah pethitipun.

929 . Wis srog bae ing pungkuring bibi; pak bae pawar tos; Kentringmanik ora nemu wartos; yen si Guru Gantangan wis mati; ingsun kang sun dulu sang prabu.

930 . lngsun wa(ng)sul bae temeni ki; kang menja ramane ; kaperengen ing sang katong; dhuhung tinibakak en tumuli ; rampung tenun mami ; tibani dhuhubn g.

93 1. Sumbar-sumbar sang nata ming mam1; s1ra ngamu k age; goroh bae' du we anak mangko; ana k mati ora males mati ; wadon candhaleki ; mula purik ingsun.

, 93 2. Tenun rampung saparkarane ki; malih kapindh one; Ian wartane si tole pejahe ; tan pantara ingsun ngunus keris; nu lya de n parani ; malempat sang prabu .

93 3. Aja padha cok ananakoni; sok wus wruh pisan i; sabab ingsun iku padha takon ; tuli ana kang nakoni manin g; laut tan pate pi; gunung tan patutug .

934. Tan antara anjog mring jro puri; sang nat a lebu jro; pagulingan iku rai ingsun den kepungi selir; ingsun ora olih ; Rajamantri buru .

93 5. Nulya nyekel rambut de'n kukuhi: sun sung to bat mangko ; ta li ingsun pan de'n uculak e : nu lya ingsun rasa wirang isin ; toli ingsun mulih ; mara kac ung.

936. Yen samengko mula sun undh angi; wong papat sakabeh ; Surasobat Srakandhaka roro ; tunggo nana iku lawang aglis; bok kon gkonan nagri; teka mrene iku.

937. Lah teka kongkonan negari; inebena ag'e; Kanduruan Sedhihjaya roro; bibi singidakena mariki; sigeg Kentringmanik; Rajamantri mucung.

938 . Rajamantri ratu angandika arum; garwa sadhay a; para padmi Ian kula undhang inggih sumongga sandik a.

I I 939 . Mulanipun kaula parentah gupu h; kula sung parenta h; padha metone . nak uwong; pan sadhay a padha medal siji e'wang.

940 . Enggo ngupah Kentringmanik purikipun ; lumay an kentasa ; juru nutu gih sandika sadhaya asaur manuk.

94 1. Ratu Rajamantri angandika arum; Jamang Kararas; Sepe t Madu inggih nuhun wont en ajengan .

942 . Emban inya mangko ingsun kon amantuk ; gawanen titiang; Kentringmanik aja purik lawaslawas.

943 . Gih sumongga matur nembah nulya mantuk ; tan kacat ur marga ; catur wus bae ; sampun pedhek sadhaya ming Sindangbarang .

944 . Katingalan wau ingkang jaga pintu ; kakalih pacalan g; wau punika Surakandaka .

945 . Atatakon (saking) pundhi rawuh ; malebua ; sadhaya malebeng jero; kang anggiring Kanuduruan Sedhi hjaya.

946 . Tinakonan Kentringm anik gupuh ; sadhaya ; sakabeh age marene'; medhek nembah Sepet Madu Jamang Kraras.

947 . lnggih raden kaula pinotus ratu; pangandikanira; inggih kawrat kula mangke ; ngaturaken punika warni titiang.

918. Tiang estri lumayan enggo /jru / panutu; de'ning ge pangedhang: atanapi ge panyapon: lumayanan kang rai ja purik L1w<1s.

9 l9 . Dcwi Kentringmanik mangkc sauripun ; inggih lewih C'lldk : raka Rajamantri lingc: rnon gsa bod ho dadi padmi langkung b i•"t.

950 . Tan antara Kentringmanik ladhingipun ; enggal dipun c;rndhak : pawongan age marene ; tan talangke sungute den iris

lrungipun kupinge wus padha rumpung ; nulya sinauran: par.Iha dik en mulih bae ; haturena marang Rajamantri ika .

952. Tan andangu emban amit medal gupuh; lepas lampahira: irung rumpung sakarene ; sampun prapta em ban jog karaton sigra .

953 . Sira em ban .Jamang Kraras Sepet Madu; Rajamantri mojar ; emban pareka marene ; boten tegas piatur para pawongan.

954. Dadi bindheng sabab irung sampun rumpung; kadi p/ a/ran temena; Kentringmanik ku lampahe; ora mengko den jak kebecikan.

955 . lya huwus kudhu den henengeniku; ja den upah-upah; primen ing karepe bae; sigegena para garwa ing jro pura.

956. Kang kocapa Kentringmanik Iinggihipun ; wonte n Ere nbarang ; kalangkung sedhih ki(ng)kine; brangta wuyung sian g dalu tan anendra .

957 . Tan adhahar nangis sambat putran ipun ; Mas Guru Gan - ta ngan; tingalana ing si embok; bapa kyai ban juten si ibu ika.

958 . Pan kawayang Kentringman ik iku ; langkung resa - k1ra; Kentringmanik sarirane ; katingalan kan g gigir mung kantu n tula ng .

959. Tan adangu sang putri amendet banyu; langkungin g I bramatya ; putri raraup karsane; sang Murugul anulya anyandak to ya.

960 . Tan antara sang Murug l; dek waspadhakena ; Kentringmanik sarirane; awakira mengko dadi agring payah .

961. Aluk legakena bae' manahipun ; payo nanggapana ; barong ta ledhekan ronggeng; golek ogel reog angklung riringkigan .

962 . Masing akeh lamun wengi nanggap pantun; atawa tra - wangsa; kecapi Ian karindinge; nanggap gemblung biola Ian sala - watan .

963. Soteh lamun uwis ana lebenipun ; umpamane ika; lamon ana Jawa bae; nanggap wayang tanjidhor lawan mamaca.

964. Sang Murugul siang dalu kumpal-kumpul; sagala game - Ian; gong dhegung renteng salendro; lo hong pe.log sakati kalawan mongga.

965. Sang Murugul sakalangkung gagahipun; anukaken manah; anglilipur ing raine ; kang dJn pambrih dadi ilang aralira .

966. Pambrihira dadi hilang ngenesipun; tan lipur kang manah; tansah ming putranJ; pan kasigeg Kentringmanik dipun dhangdhang .

XL. D A N G D A N G G U L A

967 . Kang kocapa Guruputra krihin; kang alenggah kasawarganira; pethiting langit linggiha; pojog muhung ; marcapada kan g den tingali; dhatenging halimunan ; nyaur jroning kalbu; apa gara-garanira; marcapada peteng lamun sun tingali; I pan den waspaosena .

968 . Dhateng andap katingalanek i; Raden Guru Gantang an katingal; nang siti soring waringin kurun g; pangethokan iki; Parwakalih Glap Nyawang; lan Kidhang Pananjung ; tinalen rinangkep tiga; pan ginantung kukuh pethiti ng waringin ; mang kasangsaranira.

969 . Sang Guruputra Yang Bayu angling; anak ingsun si Guru Gantangan; welas temen ingsun mangk o ; ningali wong kadyeku; Mn lalara wong papat mangkin; pan luwih kaniay a; pun ika sang prabu ; prabu Siliwangi ika ; tega temen marang putra anglarani; lab kono silih apa .

970. Guruputra gupuh ngayuh angin ; sindung topan dipun demokena ; dhateng waringin tan pantara dhumaw uh; pan gumuruh narajang ing mandira ; punggeling pangipun ; pamongmong katiga tiba; dhateng lemah pan bura k tatalineki; Parwakalih anjola.

971. Pan jijingklak anjungkil jampa lik; lok ingsun wus wudhar; pit ulung ki angin gedhe°; sarya ngetut meruput ; Kidhang Nanjung sumaur aglis; kakang ulukutan ; ora lara ingsun ; gudhabik hon g saurira; Parwakalih mangko no lara beli ; balungmu tugelana .

972. Angling Gelap Nyawang ja baribin; bok Ki Ponggang mengko kawenangan; rerempugan lah minggat payu batur; pupung ora nana ngudhani; ngucap Guru Gantangan; kakang aku milu; milu minggat bareng kakang; aja ninggal wangsulana Parwakalih; babathang sumaura .

973. lngsun iki padha rerencepi; turuta anggotong babathang; dadi ribet poma kakang sun milu; kula kakang aja tinggali; nya iki keris kakang; tampanana gupuh; Parwakalih nampi sigr&; lah iki ta (kerisku) ketemu maning; Si Cendo keris ingwang.

} 974. Masih ana pangaruhe iki; ora gelem tinggal palayua; punika sing bandarane; lah si tanurang iku; masih ana pintereng iki; dhasar wong bagus rupa; tur putra sang ratu; mung sapunika; bun tung tangan sarta kalih buntung sikil; lah kaprimen Kang Mulya.

975. Lah tanurang apa mulane'ki; keris ingwang mula kagemingka; matur Gru Gantangan alon; silih ingsun; dhateng uwa Ponggang rumiyin; sun arep enggo jimat; ing ke'ne sun catur; wedi julilah Ian sumaura mangke kakang Parwakalih; si tuhu tanurang.

976. Kedhah mily minggat mangkin; iku Nanjung Gelap Nyawang; uculana ku sarane '; sing pang wringing prunggulu; ko gawanen aglis; lah katut pange pisan; enggo gotong mikul; anggotongi sira radyan; Kidhang Nanjung kalih Gelap Nyawang kaki; kang gotong sf tanurang.

977. Parwakalih dhangdhanana aglis; nulya budhal padha rerencepan; budhal sasireping uwong; Parwakalih sing pungkur;

dadi man dor tur nganggo keris; ngiring aken gotongan ; Parwakalih nya ur; batur ribet temen lampah; wong aminggat anggawa babat hang jalmi; lok untal ajeng macan.

978 . Tan pantara ma ca n putih prapt i; lagi liwat tur kap apag pisan; got ongan /he/bruki Parwaka lih sumau r; heh sang mac an ingsun weh iki ; panganena mi ng sir a; sang macan mal ayu; ma lempa t kabina-bina ; kikidhan gan nyemb ur-nye mbu r wadh uknek i; kauk sarta malempat.

979 . Saurira kang Parewaka lih ; lahing apa lah wong sun tingalan ; kapati-pati ma can kayapa iku ; ajan a po n gelem ma ngseki; untala pangan ; teka wend gi mat ur; Nan jung Ny awan g juputana ; manawan a warak put ih ; tiba kena da laran .

980. Manawana gelem warak pu ti h ; tan antara warakp utih prapta ; lok iku den tuj ah ana gupu h ; gotongane ming warak pulih ; Parwakalih angu cap ; warak puti h iku; papanganan lewih anul ya warak angrungu sarya lirik ; gebos aglis malem pat.

981. Lahing apa iku warak pu tih ; lonjong bo tor malempat ing alas; kalangkung-langkung wen dgine; lah kenan g apa iku ; macan warak sangeting wedi; tole menen g ken tasa; angraras a iku ; Nanju ng Nyawang jupu tana ; gotonga ne anu lya laje ng lumaris ; kasigeg jang lalampah.

982. Kawarnaha Gurupu tra iki; tebe ng lenggah wonte n ing gagan a; wiati ninga li ing soripun; ka ting alan kang putra mangkin; Raden Guru Gantanga n; kasangsay eng lak u ; de ning pamongmong kang tiga ; dikon untalana dhateng macan putih; kon untal warak petak.

983. Sang Guruputra Yang Bayu mangkin; gupuh anggedhog sarira; jleg dados rewondha gedhe'; sagudel maheseku ; jujuluke' sang wonten andap; karsa ngadhang lakun' Par(e)wakalih ; kapegat lampahira.

XLI. M A G A T R U

984 . Buyut Duging nulya an gand ika arum ; heh samangke Parwaka lih; prenekena si toleku ; pare k maring puniki ; Parwakalih nu lya tinon .

' 985. Parwakalih kagyat pan samy a andulu ; yen won ten rewan dha putih ; sagujeling gedhe .nipun ; Ju ng Nya wang wanara putih ; ma nawi ya iku mangko .

986 . Sugan gelem harambas a mara ng iku ; babatan g srog Mnebruki ; dhateng san g gupuh ; anabd a sang Buyut Dugin g; Parwakalih samangko .

987 . Aja tambuh mangko sir a mara ng ingsun ; yen bisikan ingsu n iki; Buyut Ducin g sedy a nul un g; ming Guru Ga ntang ane'ki; misak aken temen mangk o.

988 . Wong den kania ya dening ram anipu n; sumaur Ki purwa - kalih ; mangkono abane . iku ; rewan dh a putih ; ma ran g Nanjung Nya wang mangko .

989 . Uculan a ing tat alin e pun iku ; goton gan den urak aglis; Guru Gantangan wis ucul ; ngandik a san g Buyut Du ging; marang Parwaka lih alon.

990. Guru Gantangan anulya pina(n g)k on gup uh; den Kidhan g Pan anjung aglis; Nyawang nyekelena iku ; Parw a kalih aneng wingk ing; Parwakalih lahing mangko n.

991. Parwakalih iku; Buyut Duging ngandik a ris; mara sun gendong sin g pungkur; wong papa t an a ing gigir ; Parwakalih gepel mangko .

992. iku marang buntutipun; Parwakalih amangsuli; lah enak maning wakingsun; nanging robet aja ngising; Guru Gantangan ngandika lon.

993. Ja kakang tambuh lakunipun; aja sambewara iki; sang Buyut Duging tan dangu; anggendong wong papat aglis; payu muluk dina mangko .

994. Buyut Duging andedel pratiwi gupuh; anggupuh akasa aglis; mesat madya gantang luhur; seot sumparan jog prapti; jog sawargaloka dodok .

995. Angempera hature sang buyut iku; jog ( dhateng) nibani mangkin; jamban rarangan (a)nurub; pancuran tamaga wilis; siwur salaka semijo.

996. jolang kancana amancur; gong Jawi ; nunten ngandika sang buyut ; mara turun aglis; atu- ' I taneng kene dodok .

997. Anang watu kumalasah dodokipun ; ingsun ta arep (a)mulih; marang panglinggian ingsun ; Guru Gantangan matur aris; inggih sumongga ramangong .

998. Buyut Duging nulya amalesat gupuh; dhateng gagana wiati; mantuk jog kayanganipun ; anyipta mangkin ; pipitu sumong .

999. Langkung panas anunuju; dhateng karang widadari; widadari pan kawuwus; la bebethek widadari; ing mad/ panggonan mangko .

I ) 1000. Lagi (kempel) dhamel men teng (sadu) dulur; ana gesiwung minji ; ana ngantih ana nenu n; ana nyel ep aba ng ku - ning ; kayas jingga remu ijo.

100 1. Lah ing kono kapanasan sumob langkung; pan gbareping widadari; nulya angandika arum; Nyi Kentengmanik ; Mayang Ringgit iku mangko.

100 2. Masih wonten ing lajengipun ; Saken Seka r Saruni ; heh rai-rai sadarum; rasa kakang panas luwih ; sumub pana s banget mangko .

1003. Apa iki punik u; baya mara dJn tingali ; mengko ming duhur; kaprimen iki; biang ora kuat sumo k.

1004. Padha geger widadari pan gumuruh; wastan; sawijiwiji; dhangdhayang kawitanipun; teru sna san g Gegermayang kapindho .

1005. Manikrarang iku kaping tiganipun; Mayanglarang limanipun ; kaping nemna Gan agini ; Salang Sagiti samono.

I 1006. Wis pipitu Ro baning Angin kawolu; Wiruman angge sange.ki; gih raka-rai sadarum; rai jeng ngandika ugi ; nyaur padh a pra wong anom.

1007. Raos ingsun langkun panas; sumaur Nyi Kentengmanik; yen (sing) mangkono rasanya; payu kanca rai-rai; maturing rama mangkin; maranging Bathara Guru; mit ahus ing talaga; widadari saur paksi; gih sumongga raka jeng dika matura.

1008. Kentengmanik matur nembah; nuhun Yang Guru kulamit; ajeng adhus ing talaga; pagu /ng/ po/ng/na widadari; bathara anauri; iya becik Kenteng ahus; nanging puniki kembang; lokatmala go susumping; dening sira Kentengmanik hatur sembah.

I 1009. Lah rama inggih punapa; kaula ngangge susumping; ajeng sampun kembang; andikane Yang Pramesti; !ah ora Kentengmanik; sira enggo bae iku ; Kentengmanik mangkana; kembang gupuh tampani ; hadhan sigran sinumpeling gelungira.

1010 . Kentengmanik wis anyandang; kembang d6n anggo susumping; Bathara Guru tumingal; rajaputra kang den lingling; bagus temen nak mami; bagus sakalangkung-langkung ; sang Guru angandika; marangan Nyi Kentengmanik; !ah menyanga Kentengmanik marang tam an.

1011. Sarta bareng rencangira; sakabeh aja na kari; widadari matur nembah; sadhaya jog prapteng warih; sinjang padha bruki; nulya dhateng pangkonipun; pangkon Guru Gantangan; pinggiring taman geniki ; nulya siram eca enggone sadhaya.

1012. Lagih tingkaing asiram; wonten kakosoka sikil; wonten kakosokan tangan; ciciblon silanglang mangkin; nulya kang Parwakalih; sami rajaputra ndangu; saraning kang siram; samya kendhel Parwakalih; wong sakawan tapi boten katingalan.

1013. Widadari tan uninga; wonten tiang pinggir kali; widadari ararasan; wicantene Kentengmanik ; sun kosok rai-rai; nulya koso k den lulur; krana sun oleh warta ; laki isuniki ; ujar warta wong bagus ing marcapad a.

101 3.a Wasta Raden Guru Gantan gan ; kang rai-rai mangsuli; inggih raka kudhu tunggal; krana baren g rai-rai; rai ndika sakalir; Raden Guru Gantangan rungu ; kaget ing manahira ; apa ujar Kentengmanik; teka ngucap Kentengmanik sapunika .

101 4. Kaya wis wruh winginira; t eka ngucap sapuniki ; kran a yun weruha ika; rupanira widadari ; tembe weruhin g ngriki ; Guru Gantangan tan dangu; nulya ningali sinjang; sinjang para widadari; wonten kembang numpang sainggiling sinjang .

1015. Kembang warnan ira ; nunten denemekken aglis; astanira rajaputra ; medal epe-ipekneki ; tengen rumiyin ; liniling pepek sadarum ; sadaya ; rajaputra nyaur aris; sabab apa ingsun ngemekaken kembang.

1016. Baya iki tangan kiwa ; dipun usapake n malih; be! metu wus ana sakaronek i; jariji pulih ; baya dJnusapi suku; bahu sakaro pisan ; kiwa tengen be! amijil ; wus waluya sakaroning dhalamakan .

1017. Lah dhalah sababing kembang; ana pangawas aneki ; mangsa ingsun ahisina; apanggih Ian widadari ; widadari miarsa ; galendenge swara kakung; ing watu kumalasa ; para widadar i geris; malajenga atapih rema kentasa .

1018. Ngungsi dhateng sang batha ra; sami sambat jerit-jerit ; rama kaula tulunga; pan sadaya widadari; samya pada angungsi;

sam bat ram a nedha ban tu ; pan wontening su wara; galendeng kaya wong ngintip ; swara lanang nanging datan katingalan .

1019. Sang Guruputra amiak; aji halimunan aglis; anggedhog bur katingalan; Raden Guru Gantangan aglis; kalayan Parwakalih; Gelap Nyawang Ki(dang) Nanjung; widadari angucap; ana wong becik; warna anglangkungi tiang kathah .

1020. Widadari amangsula; mangsuli sinjange aglis; nulya sami ararasan; palamarta ing tatami ; sinjang kaula tedha; nulya sinjang dipun ulung; isin temen kaula ; tatapih rema sakalir; rajaputra enggal mangsulana sinjang.

1021. Jeng andika juput 6nggal; sanajan kaula ugi; botena dhadi delahan; sinjang ingaraku anulya Kentengmanik; angraup sinjanga iku; sing pa(ng)kon Gru Gantangan; matur malih Kent6ngmanik; pan sadaya dhumateng sang Guruputra.

1022. Sang Guruputra ngandika ; anang apa inggih nuhun sang Bathara; mila kula matur malih; wonten satria pekik; baguse kalangkung-langkung; lamon mungguhing wayang; A(r)ju/r/ha emblek kang warni; malah lintang sadidik tan dhadi apa.

1023. Sang Guruputra ngandika ; bok sira ora udani; lanang ing puniku iya; wong marcapada rumihin; kang kasurak wong becik; becik saking wong sadarum; Guru Gantangan; putra Prabu Siliwangi; ing Pakuan sar(ta) anyakra buana .

1024. Aja den sapalakena; payu para widadari; tumuli gawa mring karang ; pawidadaren alinggih; nang madeng kancanadi ;

gelar lam pit ge mas murub ; yen sampun tinimba lan ; nemb ah am it; sami mangsul pra widad ari sadaya .

I 1025. Matur dhateng rajaputra ; heh raka mas daweg linggh; ing ka rang pawidadaryan ; sumangga wica nteneki ; rajapu tra lu raris; mongmong katiga tu t pungkur ; widadari sadaya ; anggrebg lumampah neki; guguyonan kang Parw akalih ing marga .

1026 . Widadari amatura; punap a ka ng Parwakali h; gugu yfl samar ga-marga; mangkon o kang widada ri; ala wau /be/ (warti'?) ; kaula darb e kaduhung ; widadari siram ; katun gkl me nen g lenglengena kami tenggeng ening manah .

1027 . Kaduhung ora gawa ; nu lya melempa t den ta ril Kente ngmanik saurira ; lah kang Parw akalih ; den mariki ; denidhoning cangkemipun; jleg dh adi kethek pe tak; ke re l widadari gumuyu sami kasmaran .

XLI 11. A S M A R A N D A N A

1028 . Kente"ngmanik angedhoni; sang peak; jleg kura putih dungkal-dungkel ane'ng ngarsa; Katengmanik ris mojar ; bongan Parwakalih iku; tua-tua samb/. wca.

1029 . Anulya Nyi Kente'ngmanik; untalaken kura p6tak; dhteng taman palongkatE{; dhadi mulih rupanira; sumaur Gelaplan saur Kidang Pananjung ; lukutan sira ka tua.

1030 . Ora weruh widadari; ake'h(ing) kancanira; Parwakih gudhabik hong; sasampunira mangkana; pan sami lajeng lamP1 ; Kent,ngmanik lampah ngayun ; kering widadaryan.

1031. Rade'n mrejaputra mangkin; munggeng tengah lampata; tiga pamongmong; tan adangu nulya prapta; marang 1dhe kencana ; Kentengmanik nulya saur ; raka jeng ika lengp.

1032 . Dhateng kancanadi; mangsuli Guru Gantangan; sumangga ke'mawon ; pan susuguhira; sinungsung

ng dhaharan ; mupung susuguh ayun ; suguhira kakembang1033 . nampan mas adi; rai sumangga dhahar;

1edha susuguh alon ; nunten dipun sesepana; Parwakalih pan anjumput kembang susuguh; den keduk wawadhahira.

1034. Buka krepu tanganeki; saur kang Pananjung enggal; kutan si raka mangke; iku anjumputi kembang; rep denenggo subal; denenggo subali hulu; godhabig hong saurira.

103 5. Saure kang Parwakalih; kapriy en enggon sun pang an ; kudu den sesep kemawon; gumujen g pra widadarya n; mir eng wicantenira ; Guru Gantangan puniku ; langkung bungah manahi ra.

1036. He cahandrawin amangki n; ing enggenipun adhah ar; kalayan enggene sare; boten sugag-sigug manah ; lir pendhah gula dharwa ; marwatasuta ing kalbu; pangandik a sang Bat.hara.

103 7. Dhateng Guru Gantang an aris; dak waspadak ena ika; rupa rasa dodokane; ing karang pawidadaryan; sawusa den \alara; dening ramane puniku; kalakon gumuluntunga.

1038 . Gumuluntung sor waringin ; pran dene tan sambat Iara; dh arma kumawula bae ; ngan sira sang Guruputra ; medek i ingkang putra ; mangkatenna /ki/ri amangku; Guru Gantangan si ram a.

103 9. Karsa taken ing apa mangke karep sira ; ata wa rep male s mangke ; atawa sirep oraha; tingkahing den lalara; dening ramanira iku; humatur sang rajapu tra.

104 0. Nulya sidekung wadana kongjemin g lemah; acadong asta kalihe; inggih nuhun sang Bathara; dening putra sampean ; raga tan pa pola iku; mosik tindak lampahira .

104 1. Muwah kaketeg sademi; bo te n anglangkungi kars a; me ngenglampah andederek ; satimbalan san g Bathara; Guruput ra ngadika; iya becik sapuniku; pyaturJ san g rajaputra .

104 2. Lah age ya Kentengmanik; rajaputra salinana ; busan a kang sae -sae ; Rahade'n Guru Gantangan ; pinisalinan sinjang ; ngan gge lancingan nang alus; winastanan pranak bapang .

1043. Ajamang paremas adi; paningsete cinde' kembang; singel cetep mas tepine; Kentengmanik sumaura; wahu andika rama; punika kaula sampun; wis (sa)lin nulya dhinadar.

I 1044. Guruputra ngandika ris; yen uwis dhandar busana; padha muwuh bisikanEf; iku lah sakecap lah para wdadaryan; lah inggih sumongga nuhun; sandikaning sang Bathara.

1045. Kaula pun Kentlngmanik; angaturakening wasta; RadJn Jakab kaula pun Gegermayang; inggih ngaturi wasta; Puspalaya wastanipun; kaula pun Manikkarang.

1046. Ngaturi nu bagus mangkin; kaula pun Mayalenggang; I muwuh wasta Sena mangke; kaula pun Mayalarang; muwuh wasta Pakuan; pun Ganagini wuhipun; awasta Prabu kentasa.

1047. Kaula sanunggil malih; dhangdhayang Terusnalarang; ngaturi wasta samgnko; Guru Gantangan kJntasa; ngandika Guiuputra; wis ngaturi jujuluk; waranggana siji

1048. Lah ta mara Kente'ngmanik; sira dadeken jenengan; den dadi satunggal haturira; inggih nuhun sumongga; titilar paparabipun; Radtfo Jaka Puspalaya.

1049. Nembe' widadari kalih; nu bagus sing tiganira; Sena iku kaping kaping limane' Pakuan; Prabu kaping nem nika; Guru Gantangan kapitu; paos wasta sapunika.

1050. Lah kono neyasa mangkin; Yang Guruputra pan !rigra; cakuren wulu brengose; iki menyang tampanana; wulu tira; kakalih iku binabut; sakmen wulu salira.

1051. Tigang kuren wis katampi ; de'ning Raden Gru Gantangan; binuntel saputangane'; enggJ mulih mercapada ; yeb wis teke'ng muara ; Cikrence'ng muaranipun; saputangan kebuten a.

1052. Keprokena Parwakalih; Kidang Pananjung Glap Nyawang; de"n kebuta dadi kethek; bur bala Lebak Sapaha; pan kathahing · ge'me'n mangko dadi mungsuh ; rejeg bala kasabrangan.

1053 . Balane' Bramansakti ; sumaur sang rajaputra; nuhun sang Bathara mengko; kaula pilega manah ; inggih nuhun sumongga sang rajaputra mit gupuh ; yJn sampun tutas timbalan .

1054 . Jeng rama kang putra amit; pratigya kalih samaya; dapur pang 'waringin mangko; iya Pa Kiai ika; aja ta kalayatan; age menyanga de'n gupuh; pangandika Guruputra .

1055. Sang Bathara ngandika ris; Kentengmanik age mara; para widadari ag/ pada a(n)terena; iku Guru Gantangan; kongsi ta ka taman iku; tabet sunantun punika.

1056 . Ing watu kumalaseki; kono tatunggangan; bangsal kancana de'n angg:; nanging kembang lokatmala; iku konen angbawa; go ing patinJ sang bagawat.

1057. Humatur Nyi Kentengmanik; Ian widadari sadaya; inaih sumangga ing kang putra gih lumaksana ; anjujug dhateng taman; tail adangu nulya rawuh; sarwiya kakante'n asta.

1058 . Dewi Kentengmanik rawuh; sarencange widadari ; anderek Guru Gantangan; kang Parwakalih angiring; Kidang Pananjung Glap Nya•.vang ; gudhabik hong lah wis prapti .

1059 . Kentengmanik nulya rawuh; marang ingon-ingoneki; mara jampana kancana ; sira marene ya aglis; mangke ana gawe1nira; tan pantara nulya prapti .

1060 . Nyi Kentengmanik sumaur; daweg rai anitihi; punika jempan a emas; ing arsane sigra Raden Guru Gant<ir:gan; anitih jempana aglis.

1061 . Widadari enggal matur; rai ing margi; inggih nuhun rai emas; raka ndika kantun linggih; sang Guruputra ngandika ; tole den angati-ati .

1062. Pa Kiai ja bis turu; rajaputra nuhun aglis; widadari sumaura; dhumatenging Parwakalih; den ati-ati ing marga; Parwakalih amangsuli .

1063. Gudhabik hong wangsulipun; ora bayane samangkin; wuwuh saur Gelap Nyawang; lukutan raka tueki; ra ilok sok sambewara; nang timbalan widadari.

1064. Embuh mangkonnone iku; tunggal wangsulane iki; Kentengmanik saurira; jempana rungunen aglis; anterena gustinira ; Raden Guru Gantangan aglis.

1065. Enggal mega malang jujug; gupuh jampana lumaris; tumurun dhatenging andap ; sakedhap anulya prapti; mabyar sangking mega malang; rajaputra nulya linggih.

1066. Sarta angandika arum; marang jampana sira glis; jampana sira mulia; ing kandhanganira lami; enggal mantuk anggagana; anjog marang pernahneki.

1067. Rajaputra linggih sampun ; pamongmong katiga sami; sang rajaputra tumingal; dhateng andap de'n tingali; wantu sinatria lepas; terus tingalJ patitis .

1068 . Paosing paningalipun; dhaten ging Bramana sakti; wus sat ata linggihira; kalawaning ua Patih ; muwah ua Kean Santang ; seblak nulya aningali .

1069. Lan kang Lembujaya iku; sampun sata ta alinggih ; layan ra ka Rangsangjiwa ; rajaputra ngandika ris; Parwakal ih tingalana ; si ua Bramanasakti .

1070. Wus satata lungguhipun ; kalayaning ua Patih; miwahing kang Lembujaya; sampun tata linggih (ne)ki; lan Pangeran Ran gsangjiwa ; payu kakang turun aglis.

1071. Kang Parwakalih amatur ; du h tanura ng maras mami; ora bisa mabur ingwang; wedh i mangko tiba neki ; kabangeten tibanir a; rajaputra ngandik a glis.

1072. Kakang aja ere wet iku ; payu kakang Parwakalih ; Parwakalih sumaura; Nyawang Nanjun g payu ngiring; padha ngambah awang-awang; yen maras merema disit.

1073 . Tan antara rad'n gupuh; lumun gsur date nging siti ; koc ap sowara kucingan; tarik kaya mimis bedil ; heon g sieng ngawang-awang; jong niba ing desrendari.

1074. Rawuh ing muaranipun; leresan mangkin; pamongmong masih merema; rajaputra ngandika ris; kakang age meleka; apa iki.

1075. Parwakalih melek gupuh; Parwakalih aningali; dhateng talatahing wana; mora yakti; bungah taya sekalintang; Parwakalih matur aris.

1076. Tanurang iku; ngebut saputangan aglis; I / ' I binabaraken den enggal; pitulunge sang Bathari; si cingel den coplok e'nggal; gupuh de'n kebuten aglis.

1077. Sapisan pindho ping telu; kebut-kebut kopat-kapit; tusanget sampun rewondha; Lebak Sapaha ngebeki; saking kathaing rewondha; Parwakalih angeproki .

1078. Ronyet payu padha maju; sisig mungsuhira jurit; lawan bala kasabrangan; balane Bramanasakti; sawiji aja katinggal; arnengsehing balaneki.

I 1079. Gumerbeg sarwi gumuruh; sangking kathah ronyet prapti; ting ting jariplak; rindat renyoh ting jaringking; ting raregoh swaranira ; angener dhateng nagari.

1080. Kandeg jawi kita iku; sarwa korda larnpah nJki; gepadha pahilaran; sakur bala Bramasakti; padha ddn cekot rangsang; ora ana kang ladhosi.

1081. Kathah bala resak sampun; Bramanasakti; gegere habilulungan; wong batur kapriyln iki; monytt tan wedhi ing tumbak; ora kandheg bedhili.

1082. Sayan galake kalangkung ; Mn perangi bakot sikil; den tumba k anyakot tangan; din suduki anginggati; lir usungesang angrayah ; tan kena dJn siwalani.

1083. Heh batur sun jaluk tulung ; bature anyen tak aglis; bala ampar anulunga ; sun lagi dJn kepun g iki; monye't lagi angarangsang; nyakot galakna ngabelis.

1084. wong kaletu k; kaya buta mongsa jalmi; Parwakalih keprokena ; kang dhadi bobotohneki ; ngajokaken monyet ika ; payu denentongi .

1085. Wong lajeng kinepun g wakul; tan kena mijil; wong malempat dipun uda g; wong malayu den beledhing ; sayan lewih galak; baraja tan miatani.

I 1086 . Bala kasabrangan lebur; rewandha kang amateni; wis ora ana kang nyongga ; rawandha iki; tumpes balane' Bramana ; kondur sawiji tan kari.

XLV . D U R M A

1087. Kawarnaha titiang lebetin g kitha; apa ing jawi; kathah kang matura ; warta kathah rawandha; ngamuk bala Bramasakti; wong kasabrangan; kathah mati .

1088. Ujar warta pira-pira prapta; bala putra sang aji; Guru Gantangan ; kang ical ing pasiksan; kang wonten soring waringin; sabaturira ; ical kalaning wengi.

1089. Wong jro kitha padha sumaur sadaya; batur atiati; mengko mrJnl teka; bala saleksa; malah bala Bramasakti ; wis padha telas ; siji tan ana kari.

1090. Guru Gantangan sigra ngandika; marang j>ragosa aglis; sira pragusa ; Lebak Sapaha; wis gawenira semangkin ; nulung maring wang ; mengko pulia aglis.

1091. mulih marang kahianganira; rawandha mundur malih ; ilang tan karuan; sigek ingkang bode'ga; kocapa Kyana Apatih ; myarsa wadyanya ; bala ing jawi.

1092 . Ana apa bocah jaba ; humatur wadya alit; inggih nun bandara; badegang pirang-pirang; ngamuk bala Bramasakti ; wong kasabran gan ; tumpes kab6h wis mati .

1093 . Tapi ingkang ngajokaken ing rawandha; putra dhalem ning mangkin ; Guru Gantangan ; ingkang rumihin ical; gupuh malempat ki Patih ; sing palinggian ; amburu konten puri.

1094. Pan mawarah ming ki Geleng pangancingan; kunci kukuhi; pan malih malempat ; buru papadhon kitha; sadaya wus dJn uari ; mring gulang-gulang ; jaganen ati-ati.

1095 . Lah ing kono mengko nulya katingalan ; Rajamantri ; iki anang apa ; ge"ge'r ana ing jaba ; celuk-celuk RadJn Patih; sami ngantosan; malebet dhalem puri.

I 1096. Inggih wonten pinten (-pint en) kang rewandha ; ing jawi kitha prapti; gede'n6 sajalma; ngamuk wong kasabran gan ; Bramanasakti ; telas sadaya; siji tan ana hurip .

1097. Ingkang ngajokaken dhate nging rawandh a; inggih putra sang aji; Guru Gantangan; tan kantenan enggonya ; sri ngandika ris; dhatenging rai Rajamantr i.

109 8. Ingsun wedhi temen kaparime'n aka l; supaya ja mariki ; malebu ing pura; lah iku si wanara; bok amangsa marang mami; kudu warah; iku de'ning Kyan Patih.

1099 . Supayane' aja malebet jro pura; kona sadya kemiti ; jaganen ing lawang; ugal papadhon kitha ; Rajamantr i amangsuli; ajeng kenta sa; badhog monyJt aglis.

1100 . Jeng bongane" priangganira sang nata; mongsa boten kap anggih; ing purwa daksina; ratu kengin sopana; mongka matur patih; ing jawi kitha ; inggih sampun a gusti.

1101. Gih kaula mapan sampun e' siaga; koten ageng kinunci; papadh oning pura; gih sampuna den jaga ; gulang-gulan g angiberi; Kyan Parih e'nggal; gupuh malajeng malih.

1102 . Jog tumedhak Kyan Pati h dhateng kang putra; Pang/- ran hlh angger pan gehn; dhateng rai ndika ; Guru Gantangan ning mangkin ; amb akta bala ; rawandha kathah lewih.

1103. Dika sampun tumut amungsuha ika; kedah pitembuh mangkin; lah inggih sumongga; wicanten Rangsangjiwa; najan salebeting ati; kaula ua; harah makaten mangkin .

1104. Lah ing kono iku Lembujaya; mireng wicantennJki; Raden Patih ika; punika Lembujaya; lesu lupa ajrih kalintang; Lembujaya awedhi.

1105. Wis mangkana Patih mriksakena; iku kontening jawi; ta gulang-gulang; sawisa ingsun medhal; ming jero kunci; denap(r)a/p/yitna ; iku lawang kukuhi.

1106. Nun sandika pihatura gulang-gulang; inggih sampun kinunci; lawang dJn kukuha; inggih sampun siaga; tan adangu nulya prapti; Guru Gantangan ; mongmong katiga ngiring.

1107. Nunten jebul ing lun-alun praptanira; nunten jog pancak saji; Guru Gantangan ; ningal dhateng pasowan; katingal Bramanasakti; lagi linggia; wontening korsi gadhing.

1108. Pan dening Guru Gantangan; ua Bramasakati; ua; kangen temen kaula; tabet sasarengan mami; kala lalampah ; sareng samargi-margi.

1109. kaula e'mut pangemaning ua; Parwakalih nauri; loh iki bagawat; lah iki bramana ; loh iki Bramanasakti; pakiret dika ; Bramasakti ma(ng)suli.

1110. Amangsuli bagawat gingsiring manah; andeIEfk rondha isin; samar ing pangrasa; wonten cacandranira; wong nylih amulih maning; wong ngutang utang; kudu bayar maning .

1111. Kebat-kebut kaketegl ki bagawat ; gnucap kaya wong ngimpi; hJh Guru Gantangan; angunghak temen sira ; de'nt! anguwuh-uwuhi; dhateng maring wang; drememel

1112 . Wis babathang angundanga marang ingwang; apa sejamu mangkin; mengko sun atura; dhaten g sri naranata ; sang rajaputra ma-ngsuli; sumongga ua; unjukaken sang aji.

I 1113. Sumaura bagawat dhateng Kyan Patya; dhateng Kean Santang ling; raka kalihnyah; aja amitenggengan ; daweg atagen ponggawi; cekelan uga; si Guru Gantangan aglis.

1114 . Sumaura Kyan Patih dhaten g bagawat; pr/ntah dika samangkin ; miarsa sadaya; tapi boten tumuta ; sakarsa dika pribadi; bagawat karsa; garem tarasineki .

1115. Angandika bagawat dhaten g pulunan ; Lembuj aya mariki ; payu bareng kitha ; tumuruna aperang; bareng Ian adi sireki; si Guru Gantangan; Lembujaya mangsuli.

1116. Gih andika nimbali dhat eng kaula ; nanging tan k{ nging mijil; kacegat ing lawang; d6ning pun gulang-gulang; gulanggulang jaga kunci; sigra bramana; kang lawang den purugi.

111 7. Kawarnaha ing datulay a; nulya ngandika aglis; dhateng garwanira; wasta Baliklayaran ; sira metua ing jawi; nang papanggungan; to(n)tonenakire'ki .

1118. Lembujaya bareng lawan uanira; kakang Bramanasakti; mengko padha prangan; Ian si Guru Gantangan; gih sumongga kula gusti; kinen nontona; mungkur medhaling jawi.

1119. Baliklayaran wis prapta; ming panggungan munggah sarya alinggih; pawonganipun; anulya angandika; dhateng raka kakang sampuna mungsuh; Guru Gantangan digjaya; kudu acawis solasih .

1120. kurang bujangganira; lamon tipis-tipis parajineki; tan ana dukunipun; pilih ingkang anyongga; dhateng Raden Guru Gantangan langkung luhung; kang bramana aja lawan; anggur malajenga tebih.

1121. Bramana asru ngandika; pan anyentak dhateng kang raneki; sira angisini ingsun; watek wong wadon sira; ora weruh ing wong agung; aja kayani bagawat; malayu di bocah cilik.

1122. Sumaur Baliklayaran; ajengipun yen tan angsal pinenging; kakang kaprimen karepmu ; kula mung ngemutana; pan mangkana mung arep anonton ingsun; ing duhuring papanggungan; sebet ki Bramanasakti.

1123. Gupuh tumurun ing latar; ingkang putra Lembujaya sakalih; kakanten sami anggupuh; sarwi ngunus curiga; sakalihe " sarya assumbar asru ; upama sira cantuka; sun upas mahulaneki.

1124 . Nguwuh ing latar wus angunus duhung sakaGuru Gantangan dulu; siung bathara Kala; lah sing endi tibaneki keris ingsun; mangsuli Guru Gantangan; sumongga ua dawuhi.

1125. Y wis katiban curiga; du hung kalih tan wande' keris; jajantungira pan le bur; pan jajanira bencah; dopi dipun unggulaken kerisipun; RahadE!n Guru Gantangan; gancang anampani keris.

1126 . Nulya kembang ; sampun saras tatu ingkang kakalih ; Bramasakti malih jujuk; tansah lan Lembujaya ; tinung kuIan kembang Iebur dhadi banyu; Bramana Ian Lembujaya; dh ados le mah sangar mangkin.

11 27. Ratu Mas Baiikiayaran; aningaii dhateng kang rakakaiih ingkang putranipun ; wus Iebur dhadi toya ; Ian Nyi Baiikiayaran anjrit kaiangkung; murca sangking aiam du nya ; sangdyahkan

I / . I I . 1128. Geger duhurmg panggungan ; saren cange kocapa sam1 nangis ; ting jarerit swaranipun; sang nata amiarsa; anang apa ing jaba gumuruh; saduhuring papanggungan ; Rajamantri matur aglis.

112 9. Tan antara babu inya; nuiy a prapta matur awor Ian tangis ; bandara-bandara mampus; Rajamantri ngandika; bocah wadon pan aja ambarung catur; bandara-b andara tiwas ; Rajamantr i ngandika ris.

1130 . Mara bocah wadon enggal; matura marang mami ; inggih Rajamantri ratu ; /nun/ tiwas raka sampe'an ; ki bagawat Bramanasakti alampus; muwah Rade'n Lembujaya; sareng samia ngemasi.

1131. Haturira babu inya; inggih putra sampd/yan kang lahinguni ; nalika paprangan iku; dopi Kyan(a) Bagawat; muwah Lembujaya sami ngunus duhung; dopi dipun ungulana ; dha teng Guru Gantangan mangkin .

1132. Duhungipun tamengana; dening kembang langkung kang warni; nunten lumer kalihipun; Bramana Lembujaya; kados toya bagawat sariranipun; Lembujaya kados toya; sumerep dhateng pratiwi.

1133. Wondlnten rai sampe'an; Nyai Baliklayaran anibani; kongsi kantaka puniku; ningali rakanira; kalih putra Lembujaya sami lampus; wong agung kakalih murca; haturena sri buphathi.

1134. Bocah wadon mangko sira; haturena yin ora gelem Jling; si Baliklayaran iku; banget kalenggerira; slre'dena sangking saluhuring panggung; buang pinggiring nagara; babu inya nulya gipih.

1135. Amit medhal dhateng jaba; babu inya jog dhateng panggung mangkin; sarta pedekan sadarum; sadaya samya garap; marang jisim Baliklayaran puniku; ingkang kapidhara ika; kaula din tinggal masih.

1136. sawang wadananira; masih e'mut pµnangkaketeg masih; nunten kang garwa sadarum; samya nyandak kang manah; ingkang teke'ng kapidhara mangke' iku; pan .fnggal pineteg; punika sariran6ki.

1137. Masih mawon kapidhara; pan pineteg manahira bel mijil; weweka sing manahipun; g/g'r habilulungan; bocah wadon pitung puluh kathahipun; parekan sawidak lima; heh raka-iaka heh rai.

1138. Kados pundi ing bandara; akalira wis kaya mangkonlki; wis metu wawekanipun; lah ia sayan dawa; ing waweka wis ana elunge'iku; lah aja katungkulira; ae: buangen tumuli ·

1139. Tan dangu nulya binuan g; pan pinayang de"ning wong d:nag elis; Nyi Baliklayaran iku ; layon lemah ; pan waweka dawa dhados oyong gadhung; kunarpa Baliklayaran ; murca wus awor lan bumi.

114 0. Kang kocapa Kyana Paty a; Kean Santang karsa malebeng puri; matur dhateng sang ahu lun ; nun inggih sri mila kula asowan dhateng sang prabu ; awon yen boten uninga; putra dhalem sampun prapti.

XLVll. DANG DANG GULA

1141. Raden Guru Gantangan pan aris; mila kula awon tan uninga; prakawis ponggawa mangko; Bramana yudhanipun; sampun kawon miwah putra paduka; Lembujaya lampus; kawon putra Rad6n Guru Gantangan kalangkung sakti; bagawat tan anyongga .

1142. Purwanipun pun Bramanasakti; anyambadani abitotaa; kalayan putra sang katong; Tanurang iku; boten wonten ingkang bandhingi; dopi ing ki bagawat; Lembujaya iku; bareng angunus curiga ; bareng nuduk bagawat Bramanasakti; kalawan Lembujaya .

1143. Dopi tinibanan dening keris; nulya Guru Gantagan ika; angusapaken jimate; dhateng sariranipun; ki bagawat Bramanasakti; dipun ungkuli kembang; ewor badhanipun; kados malih Lembujaya; dhados toya sumerep dhateng pratiwi; layone sampun kenas.

1144. Sri angandika agli; wau dhateng sira Kyana Patya; aja dawa wini raos; ajana brisik iku; yen bagawat Bramanasekti; kalawan Lembujaya ; y6n uwis kasambut; dening si Guru Gantangan; bok manawa emboke Ian sangking ing Herenbarang.

1145. Kentringmanik Murugul ambantoni Guru Gantangan ika; ngamuk nagari ing mangko; sampun jandika iku; emenga disit; kudu kendel dede'ngina iku; wawanen para ponggawa ; ing Pakuan sadaya tan wande wani; nyepeng tiang sajuga.

1146 . Manawana dawa crewetne ki; samangkana da weg raka emas ; mantuk ing palinggihane; sasaka dhomas agung ; amang - suli Kyana Patih; inggih nun pangandika; pun kakang mit mant uk ; nedha medhal dhateng jaha; tan antara Raden Patih mantuk aglis; sowan sasaka dhomas .

1147 . Ya ta Raden Patih anulya ling; dhateng Raden Guru Gantangan ika; inggih rai tebeng jengek; duh raden putranings un ; heh sang putra sang bagus sakti ; lawas tan panggih radya(n) ; kangen ua iku; la was orang apanggia; sok ing pangkon ua linggih jer lawadi ; (Ian ua) Kean Santang.

1148 . Adi emas sampun dika mangkin; krana bok kasiku de sang nata ; Raden Patih kendel age ; boten malih sumaur ; Raden Guru Gantangan malih ; jog alun-alun enggal ; Ian mongmong katilu; rawuh sandaping wandira; Raden Guru Gantan gan ngandika aris; marang mongmong katig a.

1149 . Ia mayo kakang Parwakalih ; sangking ngriki kesah ati njoa ; si ibu Ian ua gene; Herenbaran g genipun ; mangsulane kang Parwakalih ; Raden Guru Gantangan; sebet mangkat payu; ing dhina iki tumindak; tan antara nindak medhal dhaten g jawi; sakedap nulya prapta.

1150 . Nulya jebul alun-alun aris; nunten ngau b sasoring mandira ; miarsaken umyangipun gumuruh; topeng ro ngg6ng muni; kalawan babaron gan ; reog calung angklu ng; ririgigan og6iira; kendang pencabadidang Ian cara Bali; um yang tanpa rurungyan.

11 51. Rad6n Guru Gantangan nauri; kakakng Parwaka lih

ru nguk ena; uning gamelan ing pakuwon gumuruh ; sawar49 gamelan muni; duganingsun si ua; kalawan si ibu; ua Murugul punika; ora ana sedhih priatine mangkin; ing wong anak.

1152. Embuh mati iku embuh hurip; pan katungkul iku sukan-sukan; apa kaprie emoh kakang ta ingsun; wong atua dipun temoni; si ibu lan si ua; pijer temen ingsun; karepira; ora ana talangsara atumolih; mrang anak lalara.

1153. Nulya wonten waringin; mung salembar dhawuh pangkonira; ing Guru Gantangan mangko; sigra cinandhak gupuh; tan pantara nulya tinulis; wondening unggelira; surat sunu; putrandika Guru Gantangan; katur dhateng kang ibu Nyi Kentringmanik; lan ua Mrugul ika.

1154. Wiosing srat ingkang putra amit; angumbara dhateng tatar jajahan tapi tangan lan suku; kang pinendem pinggiring kori; lawang saketh6ng pura; ilarana iku; aja ora kapanggih ta; lamun ora kapanggih tangan kuieki; dening kang rama ua.

1155. Wa Murugul raosana mangkin; tan teka; dopi sampun gene anulis iku; nyerat wonten godhong waringin; gupuh den dhamokena; jog pakuwon rawuh; h6h sira patra mandira; sira tiba marang pangkon ibu mami; (sa)- sampune mangkana.

1156. Guru Gantangan nauri; dhateng kakang Parwakalih enggal; payu kakang nuli padha amburu laku; sun kapengin lumampah gelis; marang talatan wetan; Parwakalih matur; h6h tanurang rumuhuna; amampira sadela bae rumihin; ing kuwon Herenbarang.

1157 . Pan kapengin temen apapanggih; Ian kang ibu tanorang wis lawas;Nyi Kentringmanik wastane'; miwah ua Murugul; sampun lawas ora apanggih; payu padha umpetan; bok ana kang weruh; sang rajaputra ngandika; ora 6sa tan wand6 ge'ger nagari; sang satria nonoman.

1158. Mara aja kalayatan; padha miangana maning; nulya Efnggal alalampah; kang Parwakalih angiring; lumaris; kasigeg ingkang lalaku; kocapa ibunira; kang nama Mas Kentringmanik; ana lawang ingkang lagi akaruna .

1159 . Tan alian kang sambat; mung Rade'n Tanorang mangkin; orana lali sakedhap ; karana rahina wengi; tan adangu ing mangkin ; nulya jog tuleang rawuh; niba ing pangkon pisan ; pangNyi Kentringmanik ; liningalan wonten seseratanira.

1160 . Anulya seral winaca ; kantenan iki; nulya anjrit tangisira ; dhateng kang raka merpeki; sang Murugul nulyangling; rai sing endhi anakku; Guru Gantangan; ing ngendhi baya g6neki; anak ingsun amung ana suratira.

l 16 l. Sera ti pun haturena; dhateng sang Murugul aglis; nulya sang Murugul mulat; sarta angandika hihih; si adi Kentringmanik; arep apa pan malayu; angungsi marang ingwang ; ana apa iki ; inggih raka Kentringmanik saurira.

1162. Kula kadhatengan serat; god hong waringin tinulis; wond.{ning unggeling serat; serat putra mami; tebeng soring waringin; Guru Gantangan ngaub; dhateng ibu kaula; wasta dewi Kentringmanik; miwah ua Murugul ing Sindhangbarang.

1163. ingkang serat; ing kaula amit; ajeng ngumbara; lintanging banuang Keling; Barebes kang kap6ring; loronging Cirebon langkung; jajahan tatar wetan; Nusa Cina kang d6nungsi; mung punika sikil lawan tangan kula.

1164 . Kang pinendem pinggir lawang; lawang ing puri ; muga dipun ilarana ; aja tan ora kapanggih; lamon bote n kapanggih; raosena mangk6 iku; ua Murugul ika; tan wande man ggih balai ; angandika ing mangke Sang Surabima.

1165 . H6h kadhar iya mangkana; rai payu nakk u Surasobat; Surakandaga nak mami ; tabuha gelis; satengahing alun-alun; kon kumpul wadya bala; wong Erenbara ng pepe ki; konang gawa prabot wadung lawan tatah.

1166 . Golok bedhog Mn samakta; werku Ian petel ragaji; linggis congkang d6n samakta; Surasobat amngsuli; Surakandha ga sami; inggih sumongga anuhun; tan dangu Surasubat ; nyand ak den pukuli; tinabuan tinitir mong-mo(ng)-mong-mong - prang.

116 7. cilik amirenga ; kang parek miwah kang teb ih ; wong cilik padha rarasan; batur apa iku ; saweneh anauri ; bend6 gangsa wastanipun; iku ucap owng sasar; wonten wong bener naur i; tegesena gustiku amepek bala .

1168. Sarta anggawa dangdanan ; saprabot kang perang candhi ; candhi putih Pajajaran ; parabot tatah ragaji; wadung wareku linggis; enggoning candhi puniku; udiking Pajajaran; Surasubat matur aglis; inggih rama timbalan sampun samakta .

1169. Kathahing titiang dhomas ; pada nyepeng prabot sami; kang rama nulya ngandika; dhuma teng kang putra aglis; Surasubat saiki; mianga bareng sadulur ; lawan Surakandaga; giring wadya bala alit; mring nagara Pajajaran gemen prapta.

1170. Tegor candhi kabuyutan; wis olih mriki; aja sambat amatura; sumongga yen wis kartosi; Surakandaga sami; matur nembah amit gupuh; anggiringaken bala; tan adangu nulya prapti; enggonira ing udik nulya kape(n)dhak.

1171. Surasubat angandika; lah iki sang candhi putih; mara dhi Surakandaga; ketakena wadya alit; kon negor candhi putih; Surakandaga agupuh; mara batur jokena; prabot marang candhi putih; gih sumongga wadungipun tujahena.

1172. Jog kaceb/a/ peredhahira; d6n cabut maluya maning; sapisan pindho ping tiga; sesig kang ganti gumanti; candhi genti kapakti; den cabut malih wus liput; ingkang negor punika; telas tenaga nireld; tan adangu Surasobat jeng matura.

1173. Humatur dhateng kang raka; Surakandaga turneki; kakang daweg amatura; dhumateng (jeng) rama gipih; lampah anulya prapti; kang putra nulia rawuh; anembah amatura; sangking cungcatar kul,ki; pan anegor candhi datan wonten angsal.

1174. Kula Ian Surakandaka; sumawona bala alit; datan won ten sumanggema; angerbahaken kang candhi; boten kuat ta mangkin; wus genting pan antukipun; walujenga k6ntasa; kang rama ngandika mangkin; yen mangkono mangko domban amarana.

1175. Sang Murugul angandika; sira marang Kentringmanik; adhi kakang arep lunga; amurugi · candhi putih; Kentringmanik nauri; inggih kakang kula milu; barenga lawan kakang; bareng Surasubat sami; lah dawega wongtitiga alumampah.

1176. Sang murugul lampahira; sakedhap anulya prapti; tanpantara candhi putih; anulya dipun rangkuli; nulya binedhol aglis; tinarik sapisan jumbul; candhi kabakta pisan; binakt6ng nagari; punang candhi dipun ceblokaken sigra.

1177. Tengahing lun-alun pisan; pan lampahing candhi putih ; kinarya wuluku pisan; alun-alun denideri; kocapa Kyana Patih; ing sasaka dhomas kumpul; miwah mantri ponggawa; tan ( a)na sumaur mangkin; pan malengek para ponggawa sadaya.

1178. Kyan Patih nulya ngandika ; batur aja ke"ndelana (ing) kEfntasa; bok ramba t mangkin ; dhateng mami; ap6n-ap6n ora weruh ; iku kudu Mnraksa ; rarasan pating calemik; pan Murugul mundur kang maluku lemah .

XLIX. D U R M A

1179. Guguneman para ponggawa sadaya; sami padha ningali; lah kados punapa; kang Murugul prabotya; waluku putih; boten jugala; kiniwatake'n aglis.

1180. Pan cinicin lamajang sang Surabima; sinjang nang kalananganira; Mn beneraken pisan; dige maluku ing siti; gangsur-gangsuran; peli landep ngabelis.

1181. Gagangsuran angener dhatenging lawang; lawang kamuning gadhing; rempag pupuk papal; gulang-gulang suminggah; lajeng jog kanten pisan; jambrong nyingkir.

1182. Pan male bet sang Murugul ning jro pisan; siti sampun maradin; nanging tan kape(n)dhak ; sikil kalawan tangan; sakalih; Ian dhalamakan; ya kang boten pinanggih.

1183. Angandika ing mangke sang Surabima; Kentringmanik; mangko tan kape(n)dhak; sikil kawalan tangan; ma(ng)sulana Kentringmanik; ing kakangira ; ajenga tan kapanggih.

1184. Payu kakang mulih dhateng Erenbarang; lah iya payu adhi ; -"'"""llih sadaya; nang kono Erenbarang; kocapa ki Parwakalih; mongmong katiga; lajeng ngambah wanadri.

1185. Jurang renjeng wanawasa dipun ambah; angener tan dangu jog prapta; dhateng tepi samudra; mangu tepining jaladri; ningali palwa; lagi labuh ing pinggir.

1186. Angandika Rahade'n Guru Gantangan; Mh kakang Parwakalih ; ika prahu apa; mara kakang ta gona ; matura inggih sumawi ; lah kaki palwa; paman mampera mriki.

118 7. Lah kirane rep ming kita ika ; sabandar ngucap aglis; marang ki nangkodha ; kakang abaning apa ; kaya suwaraning belis; pinggir sagara; RaMn Tanurang angling.

118 8. Jing si kakang tua-tua bangka l warah ; sok sun ananakoni ; rahadyan ngandika; kyan sulaksana; nika tiang sangki- (ng) pundi ; panedha kula; mugi sakedhap mampir .

1189. Loh tanurang lok wau nyaur priyongga; karsa/sa/ kadya punapi ; matur ki sabandar ; kalaya n ki nangkodha ; pun ika titiang pundi; becik ababnyah; payua padh a minggir.

1190. Dopi sampun anyambeng kai tanura(ng) ; sang rajaputra angling; gih kayi kula; yen wonten lega manah ; kula ajeng andhatengi minggahing palwa; kula mangkin.

1191. Cih sumongga saura punang sabandar ; sang rajapu tra angli(ng); dhateng ki sahbandar; palama rta jandika ; kula ragi pitambuhi ; dhateng andika; dika jeng dhate ng pundi.

119 2. Lan ing pundi kang dipun sedya; Ian sapa kang wawangin ; lah inggih ki sanak; lampah kaula ; labet kaula agrami; ajeng mantuka; Nungsa Cina denung si.

119 3. pitakon wasta kaula; kula wasta priba di; punika sabandar; kaula ki nangkodha ; balik kula tan udhani ; ing jeng andika ; teja

1194. Angandika sing pundi ingkang pinongka; lajenga dhateng pundi; sinten ingkang wasta; rajaputra ngandika; aniisaling dika rumiyin; sing pasabenan; sangking sawah tunggilis. . ·

1195. Seja kula ajeng ing ngam6n kamasan; y6n wasta winangun kawasta; wasta Kamasan; Margalaya nyilih kenging; inggih kaula ; ajeng numpang

1196. Sumaura ki sabandar nangkodha; inggih dhaweg samangkin ; iku k6 nangkodha; sami kang bibisikan; adhi sabandar mangkin; ingsun duga; wong numpang sun wad6ni.

1197. Sun dudu uwong samb6warang; sun dulu waring pasemonira; dedeg pangedegneki; tanwandea tiang becik; bagus priyongga; sadawa ingsun hurip.

1198 . Pan cinatur iku kabecikanira; wadana sajuring; tenggak lunging jangga; roning imba; babathuk nyela candhani; bahu lar wijang; pundak naraju pasti.

1199. Grana lungid manggis arengat; gulu ngolanolani; tur papak; srenteg pangawakira; wates pundhak sinumapngi ; tangan gondhe'wa; putung ma(ng)kin.

1200. Y tn sinawang kaya putraning narEfodra; dadi payu gawani; nunggang prabu kapal; iku parenahena; mamajang salimar gadhing; lah k6 sabandar; nangkodha sami angling.

1201. Gih sumongga Kamasan anglenggah; ngalih salimar gadhing; inggih lah dawega; wangsul Radin Kamasan; nulya ram but ambabar layar; lumaris

1202. barat laut kang sumruwug kapaltan kawarneng marga; lalampah ; kocap ka6ksi; ing Nungsa Cina; katon sakepel alit .

1203 . Rahaden Kamasan; lah ki sabandar iki; miwah ki nangkodha; punika sangking w6tan; katon tanjunga - iki; Cina; kang sabandar mangsuli.

1204. Ki sauandar sumawona ki nangkodha; pan samya amangsuli; lah ingglh punika; kang wasta Nungsa Cina ; logawa ing ingkang agadhah; punika kang nagari.

1205. lngkang wastanira ratu Cina; darbi putra satung - gil; wanoja tur 6ndah; wasta gih Ratu .Kembang; misan satunggil ; jaler sambada; Mundhing Cina

1206 . adhi pawe'stri ayu satunggal ; wond:ning wasta - neki; Nyi Rindu Wangsa, nanging wonten punggawa; kang tutung - gon mung satunggil; jujulukira; Gajah Kayapu mangkin .

120 7. Ageng inggil dedeg Gajah Kayapuka ; darbe adhi pawestri ; mung satunggal; wastanira; Nyi Payung Agung kang nami; Raden Kamasan; kula jeng takln malih .

1208. Gih kaula masih tambuh Ian Ki Gajah; ayu -ayu saiki; papacanganira; sapa sinten punika; ki nangkodha amangsuli; inggih punika; Nyi Randu

1209. Awond6ning pernah6 Nyi Ratu Kembang ; kutha Gandok micanten mangkana ; Rade'n Kamasan ; lah kaula kadi pundhi; sapami minggah ; dhateng daratan mangkin .

1210. Dopi kula ajeng angemasan; boten wonten nawisi; nanging krempagan; ajeng mariku uga; kutha Gadog denjujugi; daweg ke'ntasa; kakant'n

L. KINANTI

1211. Ki nangkodha sauripun; kula nuduhaken margi; tan adangu nulya prapta ; lah Raden Kamasa n iki; sumau r dha teng nangkoda; kyai sakalihneki.

1212. Kaula boten adangu; kula angriribedi; dha te ng sarira sampun dumugi ; prapta dhatengi muar; palamar ta dika mangkin.

1213. Nedha pitandang kang nuduh ; anudhuhakening margi; dhateng kutha Gadog iki; nanging panedh a sampun ngambah dhalan gungan; kathah simpangning m angkin.

1214 . Yun marga satunggil tinut ; samangke andika kari; kaula amita mentas; dhateng darat kula mangkin; daweg saur ki nangkodha; kalih ki sabandar sami.

1215. Ki sabandar karsanipun ; jeng nganteraken pribadi ; Raden Kamasan; Ian Parwa kalih ; kaping tiga Gelap Nyawang; Kidang Pananjung patneki.

121 6. juragan prahu ; dop i sampun joging margi; mung marga sampun satunggal ; boten wonten nimpang malih ; daweg jeng dika kentasa; margi leser mung satunggil.

121 7. Kaula ngantos puniku; Rade'n Kamasan nauri; !ah inggih nuhun kaula; tatakon kang Parwakalih ; tanurang prim6n aka!; lah mon sampuna dumugi .

1218. Joging pamajikan rawuh; nulya mangkJ dJnkengk 6ni; sabab wontening kamasan ; bok mangkono ora bangkit ; pasti dadi (le)leburan ; kitha bok den jamalani .

1219. Radtfo Kamasan awangsul; embuh bisa huh tan bangkit; arep ginahu kakang bok manawa bangkit; kang Parwakalih angucap; langkara iki.

1220. kamasaning wau; kang pan durung bangkit; tan adangu nulya prapta; pamongmong katiga ngiring; re nulya tumingal; dhateng tatami.

1221. tatami tiang bagus; dika ajeng dhateng pundi; · mangsula Kamasan; jeng ngamasan mangkin; manawi bandaranira; ngarsakaken ambeciki.

1222. rkngs6r gancang munjuk matur; ngaturakening tatami; mindik-mindhika tetian; kulanun bandara gusti; kaula hatur uninga; wonten tiang bagus prapti.

1223. Jeng dhayoan sejanipun; angam6n ngamasan mangkin; bilih gusti ngarsakena; anglebur jen6 kang adi; Ratu Kembang angandika; mara undhangen mariki.

1224. Tan dangu denundhang rawuh; Kamasan medheki; wontening latar; Ratu Kembang ngandika ris; sampun dika jagongrika; daweg linggiha mariki.

1225. Linggih dhateng mad6 luhur; satata lan kula iki; Rad6n Kamasa"n mangsula; inggih ngariki; nunten pinaksa Rade"n Kamasan nembah ris.

1226. Nqnten minggah made agung; Ratu Kembang taken aris; Mh bagus kula tatanya; kula tambuh samangkin; tiang pundi jeng andika; sarta sinten kang wawangi.

1227 . Dhateng pundi dipun jujug; gih nuhun kaula iki; kula boten darb6 kul6ang simbaring mangkin ; medhal sangking pasabinan; katelah sawah tunggilis.

1228. Wasta kaula puniku; wulangun kang ngawastani; winasten Raden Kamasan; Margalaya kula iki; ajeng ngam6n angemasan ; seja kaula samangkin .

1229 . Mas Ratu Kembang sumaur ; kenangkall pundi iki; titiang utama ; bagus anom tur respati ; teru s Ian wicanten ika ; warni pekik anjalantir .

1230 . temen tiang bagus; teka angamasan iki; humatur Kamasan; gih lumayan kula mangkin ; seteng suwang ; enggo balanja ing mangkin.

123 1. Sandang pangan sapuniku ; hina kas6si; sangking panggonan kaula; Ratu Kembang coping galih; tan dangu Nyi Ratu Kem bang ; medhal gelis.

1232 . Kang lumintu; pucan g sedhah woh rumiy in; de'ning wowohan kalian; rambutan duku lan manggis; palias barang tatangan ; saking kathah warnanlki.

1233 . Ratu Kembang ngandika rum; he' Rad:n Kamasan iki; sing kakang sengkang; langkung p6lag warnaneki ; pinten-pintening kamasan; si kakang kine'n dhandani.

1234 . Kamasan wel'h sadarum; bote n purun malih; manawi sang adhi coba ; waged andangdhosi; sengkang sigra tinampenan; Kamasan nembah ris.

1235. Dipun iling-iling iku; sengkang langkung k6ntasa; dopi tingaln6ki; punika Nyi Ratu Kembang; Rad6n Kamasan gnuculi.

1236. .r'unang pajimatan kruhun; wasiat bathara iki; sang b h N • . / d I . k 1· . d I at ara agara1a; mg mas ure enusap1; a 1am uworena; sengkang kasmarane mangkin.

LI. AS M A R A N DA N A

123 7. Sengkang sampun d6nusapi ; walujeng warnaning sengkang; langkung sangking rumihin: ; kabina-bina ; barkat Raden Kamasan; sengkang sampuna kaha tur ; dhumateng Mas Ra tu Kem ban g.

1238 . Sumangga raka mas tampi; Ratu Kem bang nampa ; sampun tiningalan ag'; walujeng ilir sangkingkina ; kados sinepuh anyar ; Ratu Kembang atur nuhun ; kados pundi ku la nrim a.

123 9. Nyi Ratu Kembang ing mangki n; dadi manahira ; ngandika ming bagus adhi si kakang ; langku ng nedha pitandhang ; adhi bagus; dopi mangk6 y/n ken ginga.

124 0. Sampun dika malih; ngungsi sanesi nagara ; kandheg Nungsa Cina mawon; mangsuli Kamasan; inggih raka mas; boten lenggana danguninga paguneman .

124 1. Ratu Kembang ngandika ris; dh ateng para inya kaparime n bocah wadon; teka isin temen ingwang ; yen dhate ng daday ohan ; teka ora diw6h suguh; dening lon gka temen sega.

124 2. Longka beras longka pari; paila n kagila-gila; Den Kamasan ngandika Ion; dhum ateng kang raka emas; sampun a dad os manah ; andika y'n won ten iku ; kaula nedha pa tum bas.

1243. Waos kinten pitung wiji; mangsu li Nyi Ratu Kemban g; sasat hurip tiang nyimpeni ewo s punika ; mara mianga ; sira manjinga ming lumbung ; bok pit ung wiji mang giha .

1244. Adat sari-sari ; sakecap kalian luncat; sampun Iebet lumbung mangko; gagendhir de'ngubugi ping tiga; jedhak gebrag-gebrag-gebrug; pantun pitung wiji ana.

1245. Pantun nulya de'naturi; dhumateng Kamasan; nanedha sing inggil mangko; mugi pantun tumengaha; waunipun binakla; pinggir kikisik tinandur ; kuku male la.

1246 . dhateng inggil; katura ing sang bathara; Bathara Guru Guruputra tegesika; Hiang Bayu Wekasan; purwanipun sang rumuhun; dados d6wa sastranira.

124 7. Tumurun tumiba dhateng pratala; katur bathara ing sang nurgaha purwanira; Bathara Nagaraja; ;<1sampunipun anedhuh; Raden Kamasan mangsula .

1248. Minggah made' sampun linggih; mtndung ributing bunLa la ; gupuh tumiba ririsa; dhumateng puna taneman; cukul dacumampaka punang pantun ; pantun cukup nulya med ha!.

1249. Tumuku mijil; tan dangu de'naturena; raka mas wis sedheng/ ; mugut sumongga; Ratu Kembang ngandika; h:h bocah wadon sadarum; padha ge'm«fn

1250 . Krana sampunditimbali; Rahadtn Kamasan; boten sayaning kedhika ; punang pantun saya wria; sayan ke'°ntasa; sampuningsal rugenipun; pinten-pinten

1251. Sarni mendhak kang Kamasan ngandi- / ka ; dhateng Ratu Kembang mangko ; heh raka mas durung pragat; kang d6niyani ika; malih puniku ; gumujeng Mas Ra tu Kembang .

1252. Tegane' kathah kang kari ; sapuningsal piran g-piran g; kathah bocah wadon agt mara ; ani-aninen padh a; wong kutha Gandok kon kumpul ; lanang wadon kumpula na.

1253 . Kang kon ngunjal i; sawen6h me'r/s amija ng; sampun lebet lumbung mangko; ing(kang) sasining tand ara ; kon gawa a(m)bukti sapun a tu(m)puk ; wong kut ha Gandok sadaya.

1254. Sigeg kang sugihing pari; koc ap ing pak uwonik a; Nungsa Cina lagi sangeting paila ; lah Nyi Rindu Wangsana; dha teng papacanganipun ; mangkan a matura mondh ah.

125 5. H:h ki bakal daweg andika mian ga ; ngilarana pan tu n age ; ing ngariki boten yen samp un sami resak; dening kalu:n wong iku ; Gajah Kayapu tumindhak.

1256. Gajah Kayapu amanggih ; wong ngarembat pan tunik a; sadugil sisik nuly a dtn rebu t ke'ntasa ; kabak ta lajeng katu r papacanganipun ; dhateng Mas Rindu Wangsan a.

1257. Pantun sampun dentampan i; sarta kringete d{nusa p ; Nyi Rind u Wangsana agt ; sumaur dhaten g ka ng rak a; iku Ra tu Cina; Mundhing Cina kalihipun ; nun raka mas Ratu Cina .

1258. Raka mas kul amit ajen g sasanjan ; kula jeng nilik i mangkt; awasta Nyi Ratu Kembang; punika raka kula ; kawartos; gadhah tatamu ; prajaka tura kamasan.

/ 1259. Ing kutha Gand ok samangk in ; sae dadamel anira; papajar malia age ; dhaten g papacang an enggal; raka baka l ika , kau la ami t amantuk; sasanjan dhateng kan g raka.

, h" 1260. Ratu Kembang den jujugi; kutha Gandok perna ira; , , , . Ratu Cina boten aweh; Mundhing Cina tan awea; heh babu nya1 ika; aja sok sasanjan iku; ora :sah temahira.

1261. Milli ora ogak iki; sabab due' papacangan; Rindu Wangsana saure'; boten kakang rayindika; lagi pisan; kang Ratu Kembang kapethuk; mijil kakalih wanodya .

1262 . Pan kasigeg wis mijil; kang kawarna mangko ; Ratu Kembang wonten kutha Gandok; karsa mantuk ing paku - Nungsa Cina mangkin; lami boten mantuk.

1263 . Ratu Kembang angandika aris; Rade'n samangko; pan si kakang kangen ing saderek; ingkang masih wonten ing nagarai; Ratu Cina iki; gih punika dulur .

1264. Wonten malih dulur misan siji; Mundhing Cina mangko ; adhi Rindu Wangsana haturEf; lagi dueni pacangan iki; wastanl puniki ; Ki Gajah Kayapu.

1265 . Ratu Kembang angandika malih; De'n Ka1.1asan mangko; lah ye'n waged kesah manawin:; arsa ndEfrek nagari; gih sumongga ngiring ; Ratu Kem bang matu r.

1266. Mara dhangdhanana joli; ingsun lunga age'; ming nagara jujuga pakuwon; paning kuda palanana aglis; Kamasan mangkin ; kang anitih iku .

,/ , • .I , 126 7. Sampur, tutas Lengser nulya am1t; mapaken selane ; pana mubyar paremas sebrakt; apangangge kang sarwa mas adi; k dh . " . L' ,, u ampun pers1; pun engser amatur .

1268. Gih bandara sumongga turanggi; palana pun sa:; Nyi Mas Ra tu Kembang ngandika lon; adh i Kemasan nitih ; , . Den Kamasan anglmg; kudhu raka kruhun .

1269 . Ratu Kembang nunten nitih joli; Parwakalih mangKo; pana matur suka gudhabig hong; lagi suka ing samargi-margi; bocah wad on pan sarwi gumuyu.

1270. Parwakalih sami; asuka sisiwo; dhangu ning dhangu kang bocah wadon; tebeng lampah Ratu Kembang mangkin; kasrandu ing margi; Ian sadtrEfkipun.

1271. Kamayangan kapanggih ing margi; gepyah sadayane'; putra tiga kang bage" binag/; Ratu Kembang iku kang satu(ng)gil; Rindu Wangsanekih; miwah Payung Agung.

1272. Rangku-rinangkul awali-wali; kang takon-tinakon; Nyi Mas Rindu Wangsana saure'; dhateng raka Ratu Kembang mangkin; sengkang katingali; langkung sae"nipun.

1273. H:h raka mas Ratu Kembang iki; sengkang kula tinon; sakalangkung-langkung ing gih kaula ajeng aningali; Ra tu Kem bang angling; sumangga dicabut .

; 1274. Kakang sinten ingkang andadhosi; kamasane mangke; gih punika rai kamasan6; ingkang nunggang kudha saking wingking; ampuh temen iki; kamasan: luhung .

1275. Payu rai bangsula nagari; ngiring raka mawon; pana I k . ;k .k. al ki gunem samarga-margane; pra aw1se amasun pum 1; angs sa ng pundi; mila langkung ampuh.

/ I 1276. Yen kang rai takon angsalneko; punika sanggeme; tiang pasabainan sabin tunggilis ingkang karihin; pawe'stri kakalih; punika kang saur .

1277. Sapa sinten wastant puniki; raka matur alon; inggih Radin Kamasan k6'mawon; sejanipun ajeng ngame'n ngriki; Rindu Wangsana ogling; kalih Payung Agung.

1278 . Bagus temen nulya abibisik ; samarga de'n tin jo; dad os jali t itiga nulya Kamasan ing wingking ; tan cinatur margi; tan antara rawuh .

1279. Gumarebeg ingkang lagy a prap ti ; ing alun -alun jog; puanng uwuh Ratu Kembang mangke' ; sin g katebian upuh-upu hi; raka kul a prapti; isin kula iku .

128 0. boten wonten kang bage'ki; langkung tampi raos; dop i mire'ng Ratu Cina babu adhi uwis tek a man ing; Ratu Kembang mriki; legi budinipun.

Liii. DANG DANG GULA

1281. Mara adhi Ratu Kembang linggih; lawan adhi Nyi Rindu Wangsana; Payung Agung katigant; Mundhing Cina puniku; Gajah Kayuapu ngariki; mara adhi panggia; Ratu Kembang rawuh; kasarandu nulya prapta; pan jinumlah cawisan aglis; bagifa tiganira.

1282. lnggih nuhun wangsulan: Nyi Mas Ratu Kembang; Gajah Kayapu saurl; gih ambag6 kahatur; Ratu Kembang sumaur aris; dhateng raka sadaya; kaula jeng atur; kaula prajaka; wastanira Radin Kamasan puniki; kedah jeng dika sambat.

1283. Utawi aglis; k:n linggia ing pasowan jaba; Gajah Kayapu ken bag/; tiang anyar puniku; lamon ho ten sinangbrameki; dadi alit manahnya; Ratu Cina matur; Mundhing Cina samya nabda; nulya Gajah Kayapu miang agipih; dhateng pasowan jaba.

1284. lnggih adhi sumangga alinggih; sarta layan pun kakang katuran; pangbage ing linggih rad/n; gih raka kula nuhun; panangkrama jeng raka mangkin; Rad:n Kamasan nembah; wis tata alungguh; katarimbang linggihira; sanyang Gajah Kayapu sareng alinggih: sampuning samangkana.

1285. Nulya Rindu Wangsana tuturi; dhateng raka emas Mundhing Cina; h6h raka kaula tinon; sengkang6 raka iku; Ratu Kembang kula tingali; sa: kalintang-lintang; langkung sing karuhun; sengkang kang rumuhun bangga; sakathahing kamasankang andadosi; tan wonten kang tiasa.

1286 . Dopi mangke wis waluya jati; angsal Rade'n Kamasan punika ; sakalangkung ing sa6n6; Mundhing Cina sumaur ; Nyi Rindu Wangsana iki; baya ta du6nira; pan wawadhah sangku ; apa uwis rosok pisan; apa ora kena den. dandani; kamasan pirangpraing.

1287 . Ingkang padha iku angdangdan i; padha ora olihakenika ; ora kaduga ajana sayan alus; anggur dadi iki; mara lah juputana ; bocah wadon gupu h; sangku punang katur dhateng raka Ratu Cina matur aris; kang emas Ratu Cina.

1288. Gih punika gadhah6 pun adhi ; padha ora olihakeni ka ; sangku rorosokan mangko ; wingi (ya) · pranti adus; kedhah raka mangk{ nim bali; dhateng Raden Kamasan; dangdosi puni ku ; adhiku Ra den Kamasan; ya si kakang ajeng kongkoni ; dhangdhani sangku ika .

1289 . Sangku kancana Si Nyai ; Rindu Wangsana /den/bisa mulya; maluyakaken den sae; atawa ora sanggup; ag6 mara tampana gelis; gupuh Raden Kemasa n; nampenipun sangku; tingalana; warnanira Raden Kemasa n liniling; denelus-e lus enggal.

1290 . Dopi meleng Ratu Cina iki; Mundhing Cina muwah kancanira ; Kamasan ing mangke ; jimat cinabut gupu h; emas angsal aleleboni ; dahira ; tanpantara sangku ; sampun walujeng kalintang ; warninira langkung sangking warni krihin ; sigra

1291. Dahteng Ratu Cina denatu ri; dyan cinandhak enggal tiningalan ; punang sangku ing malengek manahipu n; sangku luwih ; Ratu Cina anabda ; ming pun; adhi mara tingalana ; warnanira sangku uw1s luwih becik; lintang warni sing kina .

1292. Kamasan nyata luwih; dudu uwong samika; dudu wong bandrakan mangke; sabab sakti kalangkung ; iku Raden Kamasan luwih; sakti amondraguna; Rindu Wangsaneku; langkung bungah manahira ; kagungan iku sangku luwih becik; nulya sigra.

1293. Nyai Rindu Wangsana nauri ; kang raka Ratu Kembang ika; miwah Payung Agung mangko; suman gga k6sah adhus; tiang tiga sareng ming kali; Ratu Cina ngandika ; Mundhing Cina iku; adhi Rindu Wangsana; aja miang krana lagi ged6 kali; bok mangko eling sira.

1294 . Nyai Rindu Wangsana samangkin; pana maksa pinenging tan kena; Rindu Wangsana bok apa ngriki adhus ; boten kakang ajeng ming kali; kapingin ciciblonan; anglangi silu?up ; kedhung jero kula ambah ; !ah ing kono bocah tan nolih pinenging ; tan dangu nulya budhal.

1295 . Para putri sadaya lumaris; pan pawongan sedaya; gumrebeg pinggiring nulya samya anggebyur ; asisiblon ana anglangi; langkunging raktahire; kang siram gumuruh; akokosok tangan ; kang asiram sadaya katisan sami ; pan Ratu Kembang mojar .

1296. Payu adhi Rindu Payung Agung Padha amentasa ; sigeg kang mentas samangko; wonten kocapa iku; D6n Kamasan tebeng alinggih; wonten pasowan jaba; nunten apitekur; amedhalaken kasaktyan; pana nyipta warnaning kapiting putih; tuten saujaring yyang.

1297 . Sang kapiting supitina gelis; sangkunira Nyi Rindu Wangsana; tanpantara sang kapiting tan dan gu ; pana gupuh nulya sinumpit; sangku nulya binukta ; dhateng tengah kedhung; kocapa kang lagi siram; Ratu Kembang Payung Agung samya tapih; miwah Rindu Wangsana.

1298. Saurira Rindu Wangsaneki ; bocah wadon mara sangkunira ; sira gawanen inggih bandara nuhun; sangku wau won ten ngariki ; sangku ing ical; embuh paranipun; Nyi Rind u Wangsana mulat; ing lor kidul lawan kulon gipih ; boten katingal.

1299. Nyai Rindu Wangsana ningali ; dhateng toya nulya katingalan ; kambang-kambang ing anulya kalem timb ul; Nyai Rindu Wangsana anjrit; bok sa(ng)ku ni(ng)sun tiwas ; prim6n akalipun ; kaya ana kang agawa; mara bocah wadon aglis; sira yudhaklnaka .

LIV. P A N G K U R

1300. Bocah wadon gt juputa; pada glmen sira buruna (a)glis; mupung sakun6 kadulu; bocah wadon anembah; gih bandara kaula wedos kalangkung; karana kathah durbiksa; Nyi Rindu Wangsana nangis.

1301. Gumuling ana ing lemah; pan gumuruh sare"ncangn6ki; kapireng rakanipun; Ratu Cina Ndhing Cina; apa ing kali sami gumuruh; Ratu Cina angadika; k6n Mundhing Cina dombani.

1302. si adhi tilika; lagi adhus karengeng ting jalerit; Mundhing Cina rawuh; dhateng tumingal; rayinira Rindu Wangsana ngis asru; gumuluntung ane'ng lemah; Mundhing Cina atakeni.

1303. adhi Rindu Wangsana; keneng apa nangis gumuling·siti; Nyi Ratu Kembang amatur; inggih si adhi ika; katiwasan puniku gadhah6 sangku; ical wis wontening toya; kumambang tengahing kali.

1304. Mundhing Cina nulya nabda; kang rai lah uwis aja nangis; kagila-gila kalangkung; de'ning sangku punika; mangsa wurung maning ingsun juput; gupuh gebyur Mundhing Cina; anjuputa sangku gipih.

1305. Ngalangi tengahing toya; pan cinandhak punang sangku d'ntarik; tapi sangku luwih kukuh; ana kang agawa; pan tinarik sing andhap muwah sing luhur; samya; sinupit kapiting putih.

1306. Mundhing Cina sampun medha l; punang sangku gupuh dipun uculi; wis ora kaduga ingsun; tumandheng Ratu China; si adhi Mundhing Cina bangsul; balik ning pinggiran ; Ratu Cina gebyur gipih.

1307. Coba ingsun dak tumandhang; tan wande'a sangku pan gelis olih; tan wurung kagawa iku ; sasampun anggebyura; pan cinangking tinarik sayan akukuh ; tinarik dhateng ming andh ap; sang kapitinl! putih.

1308. Ratu Cina kawalahan; sampun telas wis sisip; sangku dipun ucul gupuh; balik dha teng pinggiran; alot pisan sayan kukuh; sasambat tobatto bata ; munggah burial buncelik .

1309. Iku sangku kenang apa; lah ing kono Rindu Wangsc nulyangling ; dhateng Gajah Kayuapu ; amonde-monde ika; he! kang bakal pangantenanedha tulung; daweg jang andik a tand ha, juputen sangku

I 1340 . Lah yen supama kacandhak ; kasrahaken dhateng kaula mangkin ; mengko kawin gupuh; kawin kalawan dika ; sumaura mangk6° Gajah Kayuapu; hih Nyi Mas Rindu Wangsana; sapira bangganl iki.

134 1. Mangsa wurunga kagawa ming dharatan aja sumelang ati; Rindu Wangsana puniku ; kang alangi si kakang; nulya gebyur dhateng satengahing kedhung; dopi dhaten g tengahira ; cinandh ak sangku tina rik.

1342 . Tinarik malih sing andhap ; pana rosa kapiting putih luwih; kalah Gajah Kayuapu; telas tanaganira ; gupuh balik ing pinggir Gajah Kayapu; totobatan tan kaduga; tan sanggup si kakang batin.

1343. Ratu Cina angandika; marang sira lunga agelis; ingsun kon angundhang gupuh; dhateng Rade'n Kamasan; gih sandika si malempat rawuh; maturing RaMn Kamasan; dika undhang de'n agipih.

, , 1344. Enggal Rahaden Kamasan; tan adangu prapta pinggiring kali; Ratu Cina ngandika rum; rai De'n Kamasan; mulanira pun kakang angundhang gupuh; pun kakang aminangsraya; juputen sangku si adhi.

1345 . Lamon kangsia kabakta; kasrahaken sangku marang si adhi; embuh panarimaningsun; matura Din Kamasan; inggih nuhun raka mas sapuniku; ye'n sumangga boten kula; mung amit nyoba ngalangi.

1346. Ye"n wonten barkat raka mas; manawi wonten d:wa nulungi; tan dangu nulya tumurun; lumampah inggil toya; pan kadhewek karewek anyandhak sangku; kapiting uwis . / .. sira; agawea pasanggm.

1347 . Sun jaluk sangku dEfn :nggal; nunten menga supire sang kapiting; kapiting bisa calathu; inggih gusti sumangga; pan cinandhak Rad6n Kamasan puniku ; sadaya samia cingak; h6meng samyani ningali.

1348. Nun ten Kamasan ; punang sangku /nggal dipun aturi; dhateng Ra tu Cina gupuh ; raka mas gih sumongga; pana nembah Raja Cina hatur nuhun ; nulya Mnsungaken maranging kang

1349 . Nyi Rindu Wangsana nembah ; anampe'ni ing sang kunira gipih ; bungah kalangkung ; lah biang adhi para n ; sangkunipun cinandhak sasampuning samangk an a ; bubar aglis.

13 50. Tanpantara nulya prapta ; ing pakuwon Ra tu Cina sirangling ; dhateng Gajah Kayuapu; h6h si kakang; ad hi bakal kaprime'n iku; lamun wis kay a mangkan a; man gko pakayun an adhi.

1351. Si kakang ayun uninga; pan awangsul Gajah Kay apu aglis; inggih raka emas nuhun; karsa amariksa; salebe ting manah kaul a puniku ; tan wonten sawios kula ; seja angaula mangk in .

13 52. Dhateng kang linggih rai mas ; dhateng Rade'n Margalay a puniki ; Ratu Cina ngandika rum; lah adhi samangka na; y{n si kakang sami sukur ; Ra tu Cina angundhan ga ; dhateng Ratu Kembang aglis.

13 53. Ratu Kembang suk urena gigir si kaka ng aglis; Ra tu Kembang sigra gupuh; medhe k dhateng kang ra ka; Ra tu Cin a nulya angandika arum ; dhumat enga rai em as; ing RaKam asa n mangkin .

1354. Pun kakang jeng ngaturena ; gih pun adhi Ratu Kembang lah luputipun ; tan k6nging dipun warah; lah sademen dhateng suruh apu; dhum ateng sabran g Pul/mbang; wangenen garem tarasi .

135 5. Si kakang tatorogira ; nulya Rad : n Margalaya nemb ah ns; inggih raka kula nuhun ; tan wonte n cacadir a; pan wantuni ng putra bo pati satuhu; kabina-bina ; ay u an om tu r alind ri.

LV. SI N 0 M

1356. KEfn Mundhing Cina ngandika; dhumateng kang rai aris; heh Rahadtfo Margalaya; pun kakang sadya ngaturi; ngaturaken pun adhi; Rindu Wangsana puniku; lumayana kentasa; supama kathah utawia jabrag-jabrug jabra olah.

1357. Matengi jantung pinindhang; ngawajik ngangge tarasi; daging gula; atis tangan angekepi; ye'n anunduti; tur kaduwul tarang kapuk; wadenana dtfn lnggal; boten ingkang numbasi; gih si kakang panorogira.

1358. Inggih nuhun raka emas; tan wonten wantuning putra patutan sangking nagari; tan wonten aming sakalintang nuhun; Lembu Kayapu ika; lajeng ngaturaken adhi; katurena dhateng Radtfo Margalaya.

1359. Inggih Rad6n Margalaya; pun kakang ngaturi adhi; Payung Agung namanira; y{n kathah awoning mangkin; sademen dinagelis; yEfn boten wonten kang tungku; kados pundi rai mas; pun kakang boten kakang tan wonten awona pisan.

1360. tambak nagara; putra wong agung mangkin; kaula nuhun raka mas; pasian jeng raka iki; y{n sampuning samangkin; Ratu Cina ngandika rum; dhumateng rai emas; Margalaya lah sumongga rai mas pinarek lenggah.

1361. Kursi gadhing lingghihena; ginendhe'ng iki; tengen Ratu Cina; Mundhing Cina mungge'ng kang eneraken Kina Lem bu Kayuapu; sigra lininggihena; aminggah ing korsi gadhing; sakatiga wanodya dadi satunggal.

1362 . Satria bae' satunggal; wanod ya titiga sami; karana wong lian ; ag6 lelenga susuri ; sami ; karana arawu h ; Rahadtn Margalaya ; bengi tan wandt aguling ; ana ng gria ana d6nt ing si kakang .

1363 . Tan wande' medhaling jaba; kalih Mundhing Cina sami; Gajah Kayapu katiga; sami medhal dhateng jawi; tunggu mangkin ; sakatiga amit mantuk; Ratu Cina (a)nembah ; dhaten g Margalaya aglis; pan sumongga rayidika lebet gria.

1364 . Parwakalih sumaura ; ki Ratu Cina iki; kanap a bandara kita ; bandara kang manjing; kon manjingana gelis; ari kitha endi turu; sumaur Ratu Cina; bapa tua iki ; aman gkana turu manjing pawonika.

1365 . Kidang Pananjung pan mojar; kulukuten arika si raka tua; pantesa pan milu manjin g; arep milu aguling; gud habik hong sauripun ; saurl Gelap Nyawang; bage'n aja de"nouwong tua ba6 sambiwara .

1366 . Radln Margalaya mojar ; h6h ya kakang Parwakalih ; teka gerah temen kakang; kakang payo a ming kali; matur kan g Parwakalih ; sumangga piaturipun ; Rahade'n Margalaya ; lungsu r sangking korsi gadhing; tan antara nulya medhal dhateng jaba .

1367 . De'niring pamongmongira; dopi rawuh kaline'ki; nulya aningali ulam; kang ulam ta(m)bra kakalih; nunten ngandika aris; d{n Margalaya iku; he'h Parwakalih kakang; tingalana tam bra iki; sakem bar an sisik kancana gumilang.

1368. Mara kakang nyilih jala; sing ngariku Parwakalih ; bangsul pakuwon matura; beluk sangJring Mas Ratu Kembang mangkin; kinongkon anambut rukup; sumaur Ratu Kembang; apa rukup rupan6ki; lah manira ora hidhep rukup ika.

1369. Manawa araning jala; loh jala sabenern,ki; ujar Parwakalih ia; Parwakalih nampa gipih; nulya dipun aturi; Rade'n Margalaya muwus; tambra pan tiningalan; sampun ical mangu lampah Rahadyana Margalaya .

1370. Alenggah inggiling jala inggil s6Ia kari; Rade'n Margalaya mojar; kakang Parwakalih ngriki; de'n parek marang mami; Gelap Nyawang Kidang Nanjung; Rahade'n Margalaya; nulya angandika aris; ye'n mangkana mengko kakang karep ingwang.

1371. Kakang payo padha minggat; tetapi kakang samangk)n; bok ana kang atambua; marang laku kita iki; ngakoni aran mami; kakang papajara ingsun; Gambuh Margalaya; ngam'n seja mami; wangsulana Parwakalih !oh ingapa .

1372. Wong dadi anyar; teka rep minggat sing ngriki; kaprie'n ika; me'ndah temen ingkang kari; Nyi Ratu Kembang mangkin; Rindu Wangsana Payung Agung; wong mencokana; mangu sakatigantki; tenggakira kadi tumingal.

1373. Teka akatonen padha; olah-olah ana uwis; tan pada mayua; padha payu mangkin; beli Radtn Gambuh ngandika rum; ingsun kakang; karep minggat sapuniki; bok angrika ora weruh sababira.

1374. Sl,ln bali arep kagarap; wong wadon samangkin; yJn durung sapagepokan; Ian Retna Inten rumiyin; sun singgahi; supaya aja katemu ; pagepok wadon lian ; makaten jar Parwakalih ; ye'n supama inggih makaten dawega.

1375. Samya lumaris alampah; lah ing kono Parwakalih; Gambuh Margalaya ; bubar aglis; sigeg rumiyin ; kocap Nungsa Bali mutung ; langkunging jembar ika; jembar aradhin ; amuktia wibawa kang adarb6a .

1376. Kang adarblning nagari; Gajah witn6ki; Gumeter wekasanira ; k/a/l oka jana prieki; marang tanggant tut waru ; tatangga nungsa lian; lan sasami ming nagari; ayunira lir kanti lawan

1377. Wanodya jujulukipun; Nyi Girang Wayang Haras Kembang tengahira; Panatabumi; miwah misan; tunggal sapakuwon sami.

1378 .. Jujuluk Kidang Andaru; ya Panji Walungansari; wanodya ; Mayang Karuna sigeg Nusa Bali ika ; kocapa para ponggawi .

1379. Ponggawi kang lagya kumpul ; anggegana tebeng wonten me'ga malang; kang d6nkarepi; padha karsa dhateng putri Nungsa Bali.

1380. Sang putri langkung kasuhur; anungsa soring wiati; kaloka ka jana pria ; dadi ginggang pra bupati; wasta dewi Giwang Wayang ; Haras Kembang

1381. Wonten malih wastanipun; Panatabumi; iku kang de'narsakena; sami ajeng langkung kathah ngarsakena; para ponggawi kang luwih .

1382. Sampun ta kempel sadarum; ing malang mrepeki; wonde'ning kang ngarepena; ing siji-siji; jujuluk ingkang ponggawa ; Elang Ngambang kang karihin.

1383. Jalak Mamprang kalihipun; Banyak malih; Kuntul Wulung ping sakawan; Gagak Wulung Dhipati Mraja Honengan; pi tu Andur Manggaleki.

1384. Tejalarang kaping wolu ; Tejamentrang sangan6ki; sadasa; sawlas T:jabumbang mangkin; Gajah Maluwuh rowelas; Ian Panji Walungansari.

1385. Gajah Mangkurat puniku ; Demang Kahiangan sami; langkung lir kunjana papa ; para ponggawi; Elang Ngambang sumaura; babu adhiku mariki .

1386. Girang Wayang mara ayu; si kakang pondhon g ras pipi; I 1 k / d 1 b . k th h . I • epe tangane enem an; ponggaw1 a a nyaun; yen uw1s nyaur satunggal ; hur sadaya Girang mami .

1387. Padha sumaur gumuruh; adhi si kakang ngariki ; Girang Wayang aja tebah ; si kakang kalangk ung branti ; sigeg punggawa kumpulan ; wonten malang mangkin.

1388. Nungsa Siem kang cinatur ; tur radhin pasitene ki; I sakalangkung jembarira; kang darbe nagari; jujuluk Ken Badhak Cina ; adarbe 6stri.

1389. Wondening ing wastanipu n; Nyi Kastorila rang lewih ; muwah misan; tunggal sapakuwoneki ; wastane Mundhing Tandegan; lan darbe sadherek estri.

1390 . Tur ayu ing warnanipun ; wast a Nyi Kasto riwangi; sami paguneman ; sajroning pakuwon iki; K:n Badhak Cina ngandik a ; dhateng ingkang rai aris.

1391. adh i si kakang bagus; Mundh ing ing mangkin; sedhenging gemah nagara; tinandur kang sarwa dadi ; sarya murah kang tinumbas ; suka wong cilik.

1392. Gelar cacah somahipun; wus ana salaksa iki; nanging kakang durung r:na ; tan :nak rasanin g ati; malih gedhe ing panedya ; adh i payu mangun teki.

1393. Andon tapa aneng duhur; wonten saduhuring langit; sompoking sr/nge'ngt ika; Mundhing Tandegan mangsuli; seja raka mangun tapa; punapa kang de'n karsani.

1394. adhi takon puniku; ayun si kakang sing dhingin; si kakang jeng kacundukan; raja sinatria sakti; ajeng ulun kumawula; manjing ngambdi tan de'nbeli.

1395 . . Darnel paku d/n akukuh; karya uger-uger wesi; damel jangka alalayat; tali dhom ing karsaneki; y/n sida rawuh satria; putraning nale'ndra luwih.

1396. (Rep) si kakang sapuniku; Mundhing Tandegan mangsuli; inggih ngiring kula raka; Badhak Cina ngandika ris; heh adhi Kastorilarang; miwah Nyi Kastoriwangi.

1397. Din becik kari sireku; si kakang rep mangun teki; sompoking sre'nge'ng( pisan; ana sapethiting langit; Kastori (larang) matura; kalih Nyi Kastoriwangi.

1398. Gih raka mas kula nuhun; nanging kula jeng ngudani; apa kang d/n karsakena; ye'n kang raka brangtlng widi; krana pangraos kaula; ing mangke' mami nagari.

1399. Kados Siem gemahipun; iku samining bopati; mukia wibawanira; tur agung kelar pribadi; raka Badhak Cina mojar; masalah makatlnneki .

1400. Wis karuan sapuniku; amung saprakara maning; durung kalakon si kakang; due' panedya sing dhingin; due" ip/ sinatria; satria putra narpati.

1401. Sapuniku karep ingsun; ye'n kalakon sapuniki; wis sajroning manah; Badhak Cina mu wus malih; Ltf sir a tunggonana; palinggian korsi gadhing.

1402. Palinggian kalihipun; de'n abecik; bok ana kang tunggang taya; bujangga kang anggirisi; jumrojog tanpa larapan; ja dtn tata

1403. Takepena din tambalung; nuli belok agelis; Le'ngnuhun satimbalan; Badhak Cina ngandika ris; marang Nyi Kastorilarang; muwah Nyi Kastoriwang i.

1404. Babu nyai ja bis turu ; si kakang miang saiki; kalawan Mundhing Tandegan; Kastorilarang sauri ; Kastoriwangi tur nembah; kondur si kakang lumaris.

LVll. D U R M A

1405. Badhak Cina e'nggal wau lampahira; nulya dedel pretiwi; anggayuh akasa; mesat madya modhara; sieng ngambah sing wiati; pan anggagana; patapan kang de'n jugi.

1406. Jog tumedhak ing sompoking diwangkara; tan dangu nulya prapti; pan sampuna lenggah; sami aneja tapa; kasigeg kang mangun teki; wonten kocapa; nagara Nungsa

1407. Wonten irstri kaloka ka jana pria; ayuning liliwati; langkung sing wong kathah; m/h langkung sing d/wata; mustikaning Nungsa Bali; ayu kalintang; Girang Wayang

1408. Wooten malih e'stri misan; wondening wasttantki; Mas Mayang Karuna; ke'nging prabawanira , kathah durat maka mangkin ; para ponggawa ; kathah ingkang ngarepi.

1409. Malah mangke' sampun pepek ing gagar.a; ponggawa jeng ngarsani; dhateng Girang Wayang; punggawa kawan welas; kocap Girang Wayang mangkin ; nenun karyanya; ing bal/kancanadi.

1410. Sumaura Nyi Mas Girang Wayang e"nggal; maranging he'h Mayang Karuna; gerah temen si kakang; kape'ngin kesah ming kali; iki sadhela; Mayang Kruna mangsuli.

1411. Mangkin raka kula jeng matur sampe'an; Gajah Gumeter krihin; muwah dhateng raka ; Kidang Andaru samya; karana sangking ngariki; lah kudu ana; uwong kang anunggoni.

1412. Bocah wadon iku kang badh{ tunggua ; Nyi Mayang Karuna glis; maleku ing pura; tan dangu Girang Wayang; medhal sangking lawang iki; sigra lumampah; nuly a rawuh ing kali.

1413. Nulya e'nggal tingal sangking gagana; Sang Elang Ngambang gipih; nubruk Girang Wayang; gupuh mengsat gagana; lamajang wuwungkusn6ki; para ponggawa ; gita kapati-pati .

1414. Tan pantara ponggawa kathah nerajang; padha anub - ruk wani; ponggawa ngakathah; angrebut Elang Ngambang; tinulya karebut aglis; Nyi Girang Wayang; lemes

1415. Kadi wardukahasatan toya ; nun ten rinebut malih; Jalak Mamprang ; Jalak Mamprang kasendhal; Banyak Pate'gang nyrendhali; kinandut sigra ; nulya kasendhal malih.

1416. Kuntul Wulung angrebut Banyak Pate'gang; kinandut dodot nira; Gagak Wulung ika ; narajang angebruka; Gajah Manglawu rebuting; kinandut sigra; kandut jajaritn 6ki.

1417. Pan rinebut malih rebut-rinebutan ; Panji Walungan Sari; pan nulya narajang ; Gajah Manglawu dupak; Gajah Mangkurat anarik; Ke'n Bu(ng)bang; sinaren g ngre but malih.

1418. Te]alarang Te)amentran g pana nyendha l; sendhal sinendhal wani ; inggil paparanya ; dumu gi antariksa ; geblasa kalangkun g inggil; nulya naraiang; kang lagi man gun teki.

1419. Badhak Cina iku ingkang lagi tapa ; kalawan raineki ; Ke'n Mundhing Tandegan; katarajang paprangan ; kang d/n rebut iku putri; Mas Girang Wayang; Badhak Cina sira ngling.

I 1420. Heh ta ngapa tan ta(ta) sira kaparat; narajang ingsun iki; sun lagi tatapa; kalawan adhi ingwang; lah padha tan katingali; bloloken padha; matamu tan ningali.

1421. Andon gulet maring patapaan ingwang; Gajah Mangkurat angling; /a/ na wong baya; jing ora kaweruhan; K6n Badhak Cina ningali; waspadakena; apa dJn nggo rebuti.

1422. Wis waspada kang enggo rerebutan; iku titiang Efstri; kejepa; payu Mundhing Tandegan; aja padha tingali; nulya narajang; wong agung kalihn6ki.

1423. Pan karebut sangking Ke'n Gajah Mangkurat; gupuh den palayoni; Mundhing Tandegan; sumruwuk lampahira; jog rawuh siti; sakalihira; Kastorilarang ngriki.

1424. Badhak Cina Mundhing Tandegan ngandika; Kastorolarang iki; Kastoriwangika; samya atatakona; kang raka kon gelar lampit; amangsulana; raka sakalihneki.

1425. Lah punapa kula dik6°n anggegelar; pan wonten kursi gadhing; palinggian raka; korsi kakalih ika; age gelarana lampit; lampit kang 6ndah; saure' raka kalih.

I I I 1426. Enggal nuta lante dipun gelarena; wonten pasowan puri; sinosok kandutan; raka Mundhing Tandegan; pedhalaken tumuli; putri kang Girang Wayang medhali.

1427. Pan ngujiwat kang rai sakalihira; medhal putri satunggil; Nyi Kastorilarang; Kastoriwangi samya; malengek ing manahmelok warnanya; kadi purnama sidi.

1428 . Kados pundi wau kakang ajeng tapa ; baya boten nyektosi ; seja telak brongta ; sompok sr/nge'nge' ika ; mucat wirangrong wiati; lah malah mandar; karawuh' kang becik.

1429. Karawuhan satria putra nulya nduratmaka; putri sing endi warna ; asru karunane' iki; asambat raka ; Gajah Gumeter gusti.

1430. Lawan Kidang Andaru ag/ nusula ; kula ane'ng wiati ; ana ing gagana; baya kakang tan welas.; pawestri; lagi dhinusta; sing gagana wiati.

1431. Tan anusul raka ing sakalihir a; Mundhing Tandegan angling; muwah Badhak Cina; yayi mangk' menenga; uwis adhi aja nangis; adhi si kakang Girang Wayang dhi mami.

143 2. YEfn si kakang rebut Girang Wayang; dudu enggo pribadi; si kakang tatapa; kap/ngin karawuhan ; satira putra sang aji; go kumawula ; ajeng ngaturi bekti.

1433 . Y'n kalakon paneja kakang ming de'wa; ora na pangebekti; mung iki nagara ; malah samangko raka; asrah pun iki nagari; ming Girang Wayang; lah iku cendhtfkn6ki .

1434 . Srah nagara miwah saisinl pisan ; salaksa h.:h adhi si kakang; rai Kastorilarang ; kalawan Kastor iwangi; ag/ mr I I . k ka h" enea ; s1 a ng wawara 1.

1435. Ag: bakta kakangira Girang Wayang ; malebu ing jro puri; marang padaleman ; asrahna pagulingan; sumangga raka angiring; timbalan raka ; manis

LVlll. DANG DANG GU LA

1436. Nyi Mas Girang Wayang pan lumaris; pan wus k:ring Nyi Kastorilarang; Kastoriwangi wingkingff; tan dangu nulya rawuh; .padaleman kasrahing mangkin; pagulinganJ pisan; Girang Wayang lungguh; sareng Nyi Kastorilarang; katiganl Kastoriwangi tan tebih; wong Siem sukan-sukan .

1437. Pan kasigek kang asuka linggih; kang kocapa Radin Margalaya; Parwakalih kalunta lampahipun; sangking Nungsa Cina nagari; tan dangu nulya prapta; ing pinggiranipun; ing kikisik aningali prahu kumambang aminggir; Gambuh ngandika.

1438. Kakang Parwakalih lah puniki; coba kakang iku tatakJna; prahu sing endi dhatenge'; manawa olih tinut; payu numpang padha tumuli; pan juragan iku; kira kitha arep numpang; ming bahita punang juragan nauri; maranging

1439 . wong konca soara punapi; tan karuan ika ; samangkono karungunEt; setang angibur-ibur; Raden Gambuh sumaur aris; adat si kakang ika; ngucap jampalng-jemplung; sad{ / , , . , dewa sambewara; coba kula tatakon sabenernek1; Rahaden Margalaya .

1440. Nulya RadEtn Gambuh mareptki; sangking pinggir bahita punika; kyai kula tatakon; dhateng linggi sang bagus; ika prahu lah sangkin pundi; labuhana ing kana; sabandar sumaur; titiang Bali kaula; yen samangke' mampir Nungsa Cina krihin; sakedhap ajeng

1441. Ajeng mangkat dhateng Nusa Bali; awondlning takon wasta kula; Ki Nangkoda cariose ; Sabandar kalihipun; balik-balik kula jeng uning; ing linggih jeng andika ; sing pundi rumuh un ; la ye'n sinten kang sinambat; la yen karsa jeng dhateng nagari pundi ; apa

144 2. RaMn Gambuh pan sumaur aris; awonde'ning sarira kaula ; sabin tunggilis purwane'; wasta kaula iku ; wulangune' kang amastani ; Rahad{n Margalaya; ajeng ngame'n gambuh ; Nusa Bali kang deh sedya; mangke' medhal Nusa Cina wauneki ; wicanten kula.

1443. Lamon lega manah dika iki; kula ajeng numpang dhateng palwa ; Nusa Bali ajeng le'ngse'r; ki nangkoda sumaur ; inggih daweg karsa lumaris; wah saur ki sabandar ; daweg sauripun ; gupuh Margalaya ; minggah prahu sa.reng kakang Parwaka lih ; Pananjung Gelap Nyawang.

1444 . Ki nangkoda ki sabandar iki; alelenga dhateng sira radyan ; Margalaya ing ke' saband ar amatur ; dhumate nga nangkoda aris; ye'n titinggal kaula; iku Raden Gambuh; uwong sowebara; coba kakang nangkoda dika tingali; satria mijang wulan.

1445 . Rad:n Gambuh linggih; ing salimar gadhing bok agepok de'n bat ur ktiha iku ; wong batur payu lumaris; gupuh sabaturira ; awak-awak prahu; aglis binedhol kang jangkar; kelatira sampun padha dipun tarik; gupuh layar binabar .

1446 . Tan adangu bedile wus muni ; kalantaka ki nangkoda ika ; teleng rep pamitanane; buled sapisan sampun; nulya lepas palwa niup ming tengah; gunung tan kadulu ; tanjungan Bali katingal ; lamat-lamat sakepal katingalneki ; sampun silep dara tan.

144 7. Rad6'n Gambuh nulya takon aris; dhateng (ki) nangkoda nulya e'nggal; tanjungan pundi wis katon; sakepel kang kadulu; ki nangkoda sumaur aris; Nungsa Bali punika; jembar sitinipun; gelaring cacah salaksa; awonde"ning wasta kang nagari; Gajah Gumeter ika.

1448. Kalih Kidang Andaru nanging daweg darbt k h / · · 1 dh' 1 k 1 d / asusa an; estn ica sa ere e; won emng · wastampun; · a· irang Wayang kang ical nami; ayuna lir dhinusta wong agung; ponggawa sing awang-awang; tan kantenan durjana ingkang amaling; Rade'n Gambuh ngandika.

1449. Kados pundi nagri Nusa Bali; lah puniku pan botena kathah; punika tan awisane; ke' nangkoda sumaur; inggih kathah ye'n supama rahadyan; Margalaya iku; jeng lebet pakuwonira; kadah nganggo larapan raden mangsuli; inggih kantenanira.

1450. Babing mekaten mangkono mangkin; pundi-pundi nagara kang lian; gih makaten lah yeh wus rawuh; ing daratan kaula nedhi; pitandang ing jeng dika; larapana iku; anjukana ing nagara; dhumatenga mangkin ing pasowan jawi; inggih radyan sumangga.

1451. Tan antara bahita jog prapti; ing muara Nusa Bali sigra; Rade'n (Gambuh) ngandika Ion; ki nangkoda yu mantuk; kalayatan Iire'ning mangkin; daweg mentasing darat; nangkoda sumaur; rahadyan inggih sumongga ; nangkoda tan dangu rumiyin; Ian Rad/n Margalaya.

1452. lngkang ngiring kakang Parwakalih; Gelap Nyawang Kidang Nanjung ika; sampun budhal sabaturl; tur bari ambarikut;

prabot gambuh babaktane'ki; gong kenong gende"r kendhang; sa94 ron lawan kethuk; tan dangu anulya prapta; ing Kidang Andaru ningali; nangkoda linggih nembah .

1453 . Sarni gita tiang Nungsa Bali; aningali tatami pun ika ; tiang sing pundi purwane'; dening bagus kalangkung; sami sumreg wong sanagari; sami non ton sadaya wong anom wong sepuh ; lanang wad on pan tumingal; dhateng Rade'n Margalaya ingkang prapti ; kalawan nangkoda.

1454 . Kyana Kidang Andaru ningali; sarya tako n dhat eng kl nangkoda; sira rep apa mare'ne'; ki nangkoda amatur ; gih kaula jeng anglarapi; warna gambet punika; karsa ngam/n gambuh ; jeng sampean; ngarsakena ananggap gambit puniki ; Kidang Daru punika.

1455 . karuan ananggap saman gkin ; krana (adhi) kula Girang Wayang; sari saban kadhemene' ; samngko lagi suwung ; lah coabah a ingsun ningali; warna gambuh punika; Kin Kidang Andaru; mapan nulya tiningalan; ika gambuh sakalangkung sae'neki; kasmaran kang tumingal.

LIX. ASMAR AND AN A

1456 . Kyan Gambuh warnane' luwih; kabina-bina; pantes luwih kabinsane'; lah coba dhangdhana; dhangdhan sampun samakta; nuJya matur punang gambuh; b,mdara sampun samakta.

1457. Kidang Daru ngandika ris; lah iya age' joge'da; Rade'n Gambuh pana age'; cinicing ning dodotira; den engkleh duhungira; kandilanipun mas sepuh; tinaburan inten mubyar.

1458 . Sarira benyoh akuning; dureri sajuring wadana; nyela cemphani bathuke; alise' angroning dimba; hidep tumengg/ grana, lungid uwang nyangkal putung; bahune' iku lar wijang.

1459. Pundake naraju pasti; wentis pudak sinumpetan; ganputung astane'; lebet sadhaya wirasat ; wirasat kang utama; r6ma panjang ngembang bakung; ngaleter panjoge'dira.

1460 . Kadosing ringgit ing kelir; yen sarya ngujiwat; kadosing madu tume'ufs timibeng gula; wong kang niningal ; gambuh bisa temen iku ; bagus pisan rupanira.

1461. Ulewa tan aboseni; Kidang Andaru ngandika; marena ya bocah wadon; si bayi Mayang Kamna; age marlne' undhang ; manawa rep nanggap gambuh ; kocap Mas Mayang Karuna.

1462. Langkung resak sriran6ki; weteng rabet gigirira; tan adadahar tan asare; sasira tan dahar toya; ingkang lagya kedanan; kelinganing rakanipun; dening ratu Girang Wayang.

1463 . Tan dangu potusan prapti ; ran! wadon hatu rira; kula nun de'n utus mangko; de'ning jeng raka paduka ; yen dika ing ngaturan; bilih jeng ningali gambuh; gambuh an yar ing

1464. Y e'n bandara jeng ningali; sa kala ngkung saged pindha h; bagus ing warnane ; sumaur Mayan g Karuna ; bocah age bangusla ; hature'na sembah ingsun; dhateng raka kalihira .

146 5. Gajah Gumeter den aglis; Kid ang Andaru kalihn ya ; ye'n semang maring sun mangko; iku to peng dhate ng ing pedaleman ; sun tanggapa iku gambuh; matur potusan sumong - ga.

1466. Bocah wadon nulya amit; sigra medhal dhat eng jab a ; nun ten nembah matur alon; Kidang Anda ru ngandika; endi Mayyang Karun a; kang inya umatur nuhun ; nun inggih rai sampe'a n.

146 7. Wontening mana wi ke'nging sake dh ap ; praka wis warnining tope'ng; sarta semange' kang rak a ; marang rai sampe'an ; ke"n male bet iku gam buh ; kaul a ajeng uninga.

1468. Punika hatur kang rai ; Gaj ah Gumeter ngandika ; Jan Kidang Andaru mangko ; ingsun lagi bu ta repan ; krana gamb uh puni ka ; warnanipun langkung bagus ; si bayi ay u sembadha .

1469. Bocah wadon prandene'ki; pajare'na ujar ingwang; marang si bayi d/n age'; sun weh jangjia sadh6la ; ytn si bayi rep nan ggap ; palakara iku gemnuh; aja liwat tengah dina.

14 70. liwat bed hug titir; aja sambat kaniaya ; gawa min g jero; gambuh padha mianga ; bocah wadon dre'n a; tapi aja kongsi bedbug ; pajar ning Mayan g Karuna .

1471. Bocah wadon nuhun inggih; sarta e'nggala lumampah; nulya dhateng matur alon; dhatenging bandaranira; timbalan raka; prakawis puniku gambuh; sampun langkung tengah din a.

14 72. Gambuh nulya amit; anulya enggal lumampah; sami bubar sabaturl; Parwakalih Gelap Nyawang; Kidang Pananjung samya; sadaya sami malebu; Mayang Karuna tumingal.

14 73. Sasampunira ningali; kaglt jroning manahira; De"n Gambuh bagus warnanl; lamona menggahing wayang; iku nyata Arjuna; bagus kalangkung-langkung; sumreg nonton sanagara.

1474. Mas Mayang Kruna nakoni; hEf Mas Gambuh palamarta; kaula ajeng waspaos; prakawis ijeng andika; pundi ingkang nagara; sarta sinten kang jujuluk; nagara pundi sadya.

14 75. Lan apa kang ulari; apa babarang kentasa; mila dhumateng inggih nuhun kula Nyi Mas; reh wontening pariksa; kaula umatur prakawis lampah kaula.

1476. Kula gambuh waune'ki; gambet sangking Nungsa Cina; ngarah lumayan kemawon; prih saduit seteng suwang; lumayan enggl jajan; Mayang Karuna sumaur; kaula boten pracaya.

1477. Lagi soben-sbeniki; iku botening bebarang; boten waten tiang matur Rad'n Margalaya; y/n meksa amariksa; I . d /. k } yen satemen-temempun won emng wasta au a.

14 78. Wulanguning kang mastani; Rade"n Gambuh Margalaya; medhal pasabinan mangko; sabin tunggilis kang wasta; mangsul Mayang Karuna; sabin tunggilis puniku; sabin nagara punapa.

I . . I I 1479. Raden Gambuh anaun; kaula boten w1kana; prande ne kedah kemawon; takena kang raka tua; Mayang Karuna mojar; bapa tua pundhi sawah tunggilis punika .

1480 . Ora hidep sawah iki; Parwakalih sumaura ; makala tunggilis mangko; t/spong gumaronglong nge"pang; ki sapih mrilitika ; kajar-kajar lasuh wuhu ; iku pakis godhongira .

1481. Mayang Karuna ling aris; lah iya bapa Pakua n; si bapa I I K . ' · 1 k yen den pracados; Mayang aruna amo1ar; yens1 amun pare a; ing Pajajaran ta iku ; arep takon bi bi kula .

1482. Arep takon bibi mami ; Kentring Manik wastanira ; dhateng sang prabu kramane'; Prabu Siliwangi ika ; kang mengku Pajajaran ; inggih nunten sunu ; putra jaler mung sajuga.

1483. Wondente'n punika Guru Gantangan; weruh bapa tua mangke'; inggih kaula weruha; bay a wis gedhe' ika; prime'n sami Rade'n Garn huh ; matur Parwaka lih /nggal .

1484. Inggih sami punika sampu n diwasa; sami kemawon ; boyane' be'dane' pisan; boten kirang sari ma; apan sami bagusipun ; padha sami ngunda ng sata .

LX. P A N G K U R

1485. Mayang Karuna amojar; bapa iki Gambuh pan amatur ; kula boya wikana; manawia inggih pantes sapuniku; gupuh Nyi Mayang Karuna; nulya marepeki.

1486. Mayang Karuna karuna; asasambat puniki adhi mami; haya wis dhi ningsun; Guru Gantangan; gih katuran ra1 s 1 kakang puniku; bocah wadon mara; dangdana susuguh-

/ I 1487. Dadaharan den akathah; sekul ulam sarta kudu den hecik ; sira tan idep iku; iku sadulur ingwang; puniku Rahade'n Gambuh; medhal sangking Pajajaran; putra Prabu Siliwangi.

1488. Jro pakuwon paguneman; tan antara kasusul bedhug titir; tatabuan tan kadangu; tope'ng gamelanira; nulya abang salira Kidang Andaru ; tan atilar adatira; sabad sabawang kulit.

1489. Kidang Andaru brangasan; pan kumejot padoninglathi; pinulir babrengosipun; soca andik ngantirah; angandika dhumateng kang ra(ka) asruh ; kang Gajah Gumeter kula; amit ajeng amejahi.

1490. Mejahi gambuh punika ; angandika Gajah Gumeter aglis; dhi aja kaburu napsu; bok kaduhunga ika; yin amarah nyata sasar akiripun ; nyatane' nemahi rara; adhi sabarana dhingin .

1491. Mangk' adhi tlingana; krana mangko lagi ameng si bayi ; Girang Wayang sapuniku; buh pejah embuh gesang; durung kruan lagi kewuhaning laku; supamane kawuwuhan ; si Mayang Karuna mangkin.

I 1492. Kaprimen rasaning kitha; kongsi nangis Gajah Gume - ter menging; tan kena ingampah iku ; Kidang Andaru meksa ; nyandak tumbak ing asta kiwa dEfn unus; asta tengen nyandhak pedhang ; gupuh malebu jro puri.

1493 . Kidang Andaru susumbar; wong gambuh sira bosena hurip; boya ngrungu ujaringsun; sira kaparat; umah ingsun enggo bojoan iku; Mayang Karuna turira; raka mangko uga dhingin .

1494. Kaula ajeng tutura; iki gambuh dawe'g tutur-tutun ; kaula iku; matur dhateng kaula ; boten kampeh Kidang Ndaru numbak asru; Gambuh nulya pejah ; pralaya sabatu rne 'k· 1.

1495. Gupuh nulya tinalenan; uwong papat rinangkepa ken aglis; kosara cacakanipun; iku punang kunarpa mapan gupuh binuang ing kali agung; kabucal tiang sakawan ; Kidang Andaru aglis.

1496 . Gupuh anyandhak wangkinga n; pan Nyi Mayang Karuna dipun cangking; denuntalana ddn gupuh; roaring jero panjara; pan kasigeg lampahipun Radin Gambuh ; wonten malih kang kcicapa; Nungsa Siem kang kawarti.

1497 . kang nagara ; Badhak Cina punika kang wawangi; kalayaning rainipun; wasta Mundhing Tandegan ; gunem wacana Ian rainipun; heh adhi Mundhing Tandegan; mangk ' • I k . e a1a ena ati.

1498. Aja katungkuling suka; tan paraos dosa iki; I embuh sore embuh esuk; para ponggawa kathah; tan wandea gupuh tekane' anglurug; nusul Nyi Mas Girang Wayang; kudu prayatna samangkin.

1499. Aja kasusu ing lampah; githake"na sapraboting ngajurit; wadya bala kon akumpul; age'a petingana; pra santana lulurah sumawon umbul; judipati gulang-gulang; panumping mantri.

1500. Kang pantes nyikep gegaman; ngurusaken d6'nwatake'na bedhil; aja awor pernahipun; tumbak pan sami tumbak; muwah pedhang kalayaning kepengipun; bandrangan padha bandrangan; pestul panewek suligi.

1501. Cis tohok ta lempeg pisan; muwah tumparing kalawan(a) bandhring; brangkolong panah Ian tulup; lawan kang tatabuhan; gong badingdang suling beri kendhang tambur; saruni munya; Mundhing Tandegan tur aris.

1502. Prakawis para prawira; sampun kumpul wonten pasowan jawi; Badhak Cina ngandika rum; adhi Mundhing Tandegan; timbalana marang Le'ngsE{r den agupuh; tabua bende' Si Bicak; tengah lun-alun de'n aglis.

1503. Pun Le'ngse'r nuhun sendika; tan antara bende" tinabuh nitir; satengahin alun-alun; jegur awong-awongan; pana ngungkung lepas sing sawaranipun; ngon( dang) dhateng wadya · b bala; sumawon sarat nagari.

1504. Sadhaya pan sampun prapta; pana sesek alun-alun nagari; wong cilik muwah wong agung; angling Mundhing Tandegan; heh ' prawira atawa para para wong agung; sun dawuhaken timbalan; timbalan gusti nire'ki.

1505. Dhateng mantri lan punggawa; tatakena gagaman pacak baris; sadhaya humatur nuhun; sami nuhun sumongga; aprakawis gagaman sampuna kumpul; wis kantenan se'wang4wa ng; tan selang-surupa mangkin.

1506. Tumbak sami sareng tumbak ; muwah bedhil asareng ,_ sami bedhil; bedhil agung samya agung; kalantaka lan lela; bedhil tinggar tarobos lan bataliun; wis kokorogi sadhaya; padha d6n baresih.

1507. Tumbak pedhang kedaperia ; keris abang kokoloh waranganing; wus pepek saprakoti/nu/pu n; aja pegat macalang; ganti baganti satambur; iderena jaba kutha; jro kutha jaganen aglis.

1508. Ytn ana wong tambuh lampah; sumawona gagamaning tatami ; kaya rupa rep anglurug; aja tata wicara; lamon adhoh gemen bedhilana jegur; la parek tumbakana; dre'len lawan bedhil cilik.

1509. Prajurit matur sadhaya ; gih sumongga sandika saur paksi; sumaur sareng gumuruh; soara wad ya bala; Radtn Mundhing Tandegan ngandika gupuh; dhateng raka Badhak Cina; prajurit padha nomne'ki.

1510. raka sampun siaga; prakawis gagaman jurit; ing jero muwah ing jaba; palasta sadina iki; Badhak Cina pan angling; heh Mundhing Tandegan iku; lah adhi sam:1ngkana; sawadine' palakara ye'n si adhi Girang Wayang.

1511. Iku umpetana; maring udiking nagari; wonten kebon gedhang simpar; pemunggas adhohing margi; wonten kang anunggoni; somahan tapi wus sepuh; andue garahita; aki-aki nininini; kang nunggoni ku si bayi Girang Wayang.

1512. Si bayi Kastorilarang; si bayi Kastoriwangi; kon padha sangking padhaleman iki; Badhak Cina angling; dhateng Girang Wayang gupuh; bayi Girang Wayang; aja gedhe'° cilik ati; anangkono ngong umpeti kebon gedhang.

1513. Matur Nyi . Mas Girang Wayang; sumongga sakarsa mangkin; kaula boten lenggana; Badhak Cina ngandika /a/ris; Kastorilarang iki; age' anterena gupuh; Kastoriwangi samya; Girang Wayang dangdan aglis; rewangana bocah wadon mung satunggal.

1514. Le'ngse'r sira marang kebon gedhang agJis; bocah wadon kang satunggal; enggo ngemiti si bayi; Girang Wayang kirang kadaranipun; bocah wadon angkona; angalap dhateng nagari ; angambilakenang lawan kang daharan.

I 1515. Tan pantara nulya budhal; enggal medhal dhateng jawi; nulya lepas lampahira; Si iku kang ngiring; tan dangu nulya prapti; sadhaya sampuna lungguh; putri katiganira; Nyi Kastorilarang angling; rainira Kastoriwangi amojar.

1516. Lah raka ndika kantuna; kaula ngaturi lampit; iku ja bisa inggih dunga rai-rai; enggon singidan nini; boten wonten kang kayeku; boten wonten kang layak ; ameng-amenga mariki; angandika kang raka Mas Girang Wayang.

1517. Rai Mas Kastorilarang; Ian rai Kastoriwangi ; iki adoh ming tatongga; atawa parek ng(ar)iki ; wantu wong mangkin ; bok kang tutur-tutur ; marang tatamu ika; sumawona mungsuh prapti; wangsulana iku Nyi Kastorilarang.

1518. Raka lah tangled kaula; tan wonten puruk mariki; raka sampuna salempang; sadiweg simpar ngariki ; ngandika mangk/ iki; Nyi Kastorilarang arum; Kastorilarang mojar; ka ki pangebonan mangkin; titipana iki lah sadhe're'k kula.

1519 . Mas Girang Wayang wastanyah ; bok ana kurangandk ih; bocah wadon kon matura ; malayu /dhi/(dhateng) nagari ; inggih sandika mangkin; kaula tan wande' matur ; sarta kula wawarah; marang bocah wadon iki; tan antara Kastorilarang lumampah.

1520. Sigeg lampah Girang Wayang; kocapa kunarpan6 ki; I I . I I Raden Gambuh Margalaya; kumambang sakawanek1; tebeng wontening kali; tatale'n pan masih kukuh; kalembak dining toya; sing tengah pernahe 1 reki; pan kalembak dhumate'nging pangason an.

1521. Pangasonan kebon gedhang ; kunarpa nyalad ing pinggir; tatapi ika kunarpa ; masih waluya kang warni; bolong-bas ok tan keni ; utuh masih warni bagus; laler singga tan karsa ; wantu wangk.f wong linuwih; panayungan iang paksi kuntul anglayan g.

1522 . Wantu wangk{ wijil tapa ; kathah ikang anulungi;

terusing madu punika; rembes kusuma kang luwih; dhadhang ang105 rubung mangkin; agor umyung; gagak pan bisa ngucap; he"h batur payu tulungi; payungana punika warni kunarpa.

1523. Sigeg kange'ning kunarpa; kocap Girang Wayang iki; kesah dhateng aningali dhateng kali; surud kapatipati; ing uwit pan wonten manuk; lagi arurubungan; gagak kuntul angungkuli; Girang Wayang amurugi manuk kathah.

1524. Manuk nulya dipun gusah; padha bubara tumuli; katingal wangke' kang papat; rinangkep dipun tale°ni; tatale'n kusaNyi Girang Wayang sumaur; h6meng sajroning manah; iki wangk6 saking pundhi; mulanira nyalad wonten pangasonan.

1525. Ora kaya wangke' ika; ingkang satunggil; masih warnaning jajaka; bagus mancur cuba ingsun uculi; kang tali byar burak sampun; nulya tatu katingal; ting tal/.. wak dhadhan6ki; tatunira agengl sakilan-kilan.

1526. Girang Wayang ngresing manah; medhal krana Allahsangking emaning bandusan; maca doa sanget luwih; sidakep suku siji; Girang Wayang aneneduh; dhateng Yang Guruputra; tan pantara nulya prapti; bayunira gremet-gremet jempolira.

1527. Girang Wayang asingidan; tinilar iki; bandusan lunggah; pamongmong samia tangi; Radin Gambuh ningali; mulat lor w«ftan lan kidul; sapa gesangi kitha; ing mangk: tan katingali; angandika Gambuh Margalaya.

1528. Kakang Parwakalih ika; sapa baya wong: iki; ingkang anguripi kitha; ing mangk: tan katingali; y/n wong lanang tua mangkin; sun angken bapa iki; wong anom sun aku dulur; atawa wadon tua; sun angken embok sayekti ; ye"n wanodya anom angken duluring yyang.

1529 . Krana gedb/ trimaning wang; Girang Wayang alon mijil; mrep:ki sing pungkurira; warnanira ayu lewib; sarta atat akeni; sulaksaneku; kados pundi andika; pejab sasarengan iki; wong sakawan rinangkep dados satunggal.

1530 . Kaula ajeng uninga; darunanipun rumiy in ; Rade'n Gambub Margalaya; nulya e'nggal amangsuli; ye'n kula sumangga kaula tutur; kula sing Nungsa Cina ; ngam/n dbat eng Nungsa Bali; pan tinanggap kaula wonten pase'ban.

fl

153 1. Nunten kula tinimbalan; punika de'ning pawe'stri; salebet pakuwonira; wayang-wuyungan kapanggib ; diweg agring ing ati; kecalan saduluripun; wasta Nyi Girang Wayang; wastan/ putri punika; Nyi Mas Mayang Karuna bisikanira .

1532 . Lagi taken mring kaula; lagi tatakon nagari ; kula lagi amangsula; tembe' ujar kula mangkin ; wasta kula ing mangkin; winastanan Gambub; kula sing Nungsa Cina; sasampune' sapuniki ; rakanira jangji ming kaula.

1533 . Miwab dbateng rainira; aja kongsi bedbug titir ; enggon nanggap top/ng ika; kasusu deng bedbug titir; tabuan durung muni; boten takon malib iku ; rawub gupub anumbak; tan ngangge' . I , pariksa malih; dbateng kula muwab sarencang kaula .

1534 . Kula binuang ming toya; putri pinajara wesi; Nyi Girang Wayang karuna; miarsa tuture iki; Rade'n Gambub samangkin ; Girang Wayang nangis asru ; biang si adbi ika ; Ma yang Karuna samangkin ; rakanira adat mucung barangasan.

LXI I. P U C U N G

1535 . Lah si adhi Mayang Karuna puniku; mandah d{n/e/ den jamalani kakange ; iku Kidang Andaru kabinabina .

1536. Ia iku kang wasta Kidang Andaru; dulur kula misan; barangasan ing adate; gih punika kang mejahi jeng andika.

1537 . Nanging liwat due' sadulur; dhinusta ponggawa; sing gagana ku dhatenge' ; boten saged nusula ing ke'm{ iya.

1538. Sampun tiba ing nagara Siem mutung; boten de'n susula; bangga de're'ng uning mangke'; gih si kakang kang a(wa)sta Girang Wayang.

1539. Gih si (ka)kang putri Nungsa Bali iku; denusta ponggawa; dinggo rerebutan mangko; langkung lemes sarira si kakang ika.

1540. Langkung inggil sompok srangerige' anrawuh; wonten kang atapa; Badhak Cina ku arinira ·jujuluk Mundhing I Tandegan .

1541. Katerajang de'ning ponggawa tatelu; kang ngagem si kakang; Gajah Mangkurat pan rinebut malih Badhak Cina.

1542. Kalih Mundhing Tandegan rinebutipun; pan nulya binakta ; mudun dhateng malah anjaga nagara.

I 1543. Reh ponggawa ing gagana sampun muntuk ; ming naga - ranira; jeng anglurug Siem mangko; Ian si kakang ing ngriki singide'na.

1544 . Anang kebon gedhang simpar panggenipun; Gambuh mojar; gih raka sampuna ngartos; makaten raka sumangga wangsula.

1545. Dhateng kebon gedhang mangkat sapuniku; raka Girang Wayang; Haris Kambang Raden Gambuh lumampahing wurinira.

I 1546. Pan lumampah deniring pamongmongipun ; tan an tara prapta; ing kebon gedhang sakabe'h; pagin eman sadhaya ing kebon gedhan g.

154 7. Pan kasigeg ingkang lagi ginem iku ; kocap ing nagara; ing Siem pagunemane; Badhak Cina kalawan Mundhing Tande - gan.

1548 . Animbali dhateng ingkang ra1mpun; he'h Kastor ilarang ; Kastoriwangi antera rakanira Giran g Wayang.

1549 . Kadaharan muwah suruh pucang iku ; langkap panganana; ing kebon gedhang samangko ; pana matur Kasto rilar ang sumong ga.

1550. Bocah wadon dangdana tebok Ian sumbul ; pik ulan got ongan ; dlniringaken Si adat sakedhap anulya budhal.

1551. Nyi Kastorilarang lampahe"rumuhun; Kastoriwangika; bocah wadon ing wingkinge'; pan Si iku ing mandhor gotongan.

1552. Tan antara sakedhap anulya rawuh; raka Girang Wayang; kapanggih wonten re'ncang6; tiang anyar kathahe' tiang sakawan.

1553. Apitakon Kastorilarang agupuh; tamu pundi kakang; bagus temen ing kula raka ingutus ming Badhak Cina.

1554. Ing ngaturi kadaharan lawan sekul; Girang Wayang mojar; gih tarima ing samangke'; Nyi Kastorilarang ngaturi wawekas.

1555. Badhak Cina sapunika; Ian Mundhing Tandegan; aung peling sadhayane; ' dhumatenga dhateng raka Girang Wayang.

1556. Lagi dipun atos-atos sapuniku; krana wonten crios; para ponggawa ingkang wau rerebutan ing gagana.

1557. Ing carita sadina rong dina iku; enggom!'pun miang; anglurugi Siem mangke'; Girang Wayang angling dhateng rainira.

1558. He'h Kastorilarang Kastoriwangiku; ye"n uwis karuan; ujaring samono ; ye'n samangke' si kakang sedih ing manah.

1559. Ye'n umpetan umpetan ming pundi iku; ora na kang I I bela; Raden Gambuh nyaur alon ; heh raka mas sampun kendel jeng andika .

1560 . Lah y'n kedhah ke'ndalaken ing ngariku ; krana ye'n singidan ; ngungsi dhateng pundhi mangke'; Girang Wayang pap ajar ming rainira.

1561 . Adhiningsun Kastorilarang puniku ; Kastoriwang ika ; kakang atur ujar mangko ; dhumatenga raka emas Badhak Cina .

1562. Kalih Mundhing Tandegan gih sapuniku ; lalako n si kakang ; darbe bujang samangke"; wastanira Garn bub Margalaya.

/ 1563 . Saking Nungsa Cina ajeng ngamen gambuh ; dhat eng Nusa Balya ; gambuh ku re'ncangira iku titiang titiga.

1564 . Ngaran re"ncang Parwakalih ingkang sepu h; pind ho Gelap Nyawang; Kidang Pananjung kang enom; kpi dha teng Nusa Bali pinejahan.

1565 . Pinejahan sarencange" kab'h lampus; nulya dipun buang ; ming kali iku wong ke'm(; nyalad pangangsonan kebon gedhang .

1566. Nyi Kastorilarang sumangg a amatur; dhumate ng raka mas; Badhak Cina kula mangko ; muwah dhateng raka mas Mundhing Tandegan.

1567 . Sampun tutas raka Girang Wayang kantun ; kaula matura ; mit medhal kula ing gih sumangga tan anta ra nulya budhal.

1568 . Tan adangu sakedhap anulya rawuh ; nulya atur sem111 bah; dhateng Badhak Cina alon; muwah dhateng kang raka Mundhing Tandegan.

1569. Gih raka mas Girang Wayang haturipun; awon tan uninga; Girang Wayang pituture'; darbe bujang prajakah titiang anyar.

1570. Rade'n Gambuh Margalaya wastanipun; rewange' titiga; sing Nusa Cina wedale'; ngameit nopehg dhateng Nusa Bali ika.

1571. De'n pejahi iku ing sakawanipun; panulya kabucal; I I kentar bandusane mangke; nyalad wonten pengangsonan kebon gedhang.

1572. Nunten taken Badhak Cina kalihipun; Ian Mundhing Tandegan; kaprimen lagi dedege'; pangadheg/ iku wong punapa.

1573. Ing wong becik atawa wong ala iku; Nyi Kastorilarang: Kastoriwangi hature'; mungguh kula ingkang makaten punika.

1574. Warnanipun inggih kalintanga bagus; de'd/ sode' ara; ningku tiang awon; warnanira satira amajang wulan.

1575. Badhak Cina pangandikanipun sukur; bagja kamanyangan; manawa sun ta pa mangke'; ia iku dinuluran de'ning

1576. Arep karya uger wesi agupuh; ing tali dom; tali karta bok mundur akukuha.

LXlll. D U R M A

1577. Pan kasigeg Siem ing nagara nira; kocap para ponggawi; ing satedhakira; ponggawi ing gagana; sami gunem wacan1k" . I I I 'k· e 1; sarencangrra; yen u on-u one 1.

1578. Nusa Lampung Kidul ulon-ul onira ; Gajah Manglawu mangkin ; ku jujulukira; maksih wont en kang nama; Mas Panji Walungan Sari; gagah prakosa ; teguh bujana kulit .

1579 . Dhedhegipun baberengo s simbar dhadha ; ulatip un ajrihi; godlg woka panjang ; tutuhu matanira ; ngucap tan awawadi ; kadi wong sasar; Girang Wayang dhi mami .

1580 . Girang Wayang babu adhine' si kakang; ambung en p1p1 kalih; mangko dhi si kakang ; mangk o dadi ke'danan ; rahina wengi ngatoni; tingal si kakang; melok lir kadi sasih.

158 1. Ye'n angucap lir p/ndah kunjana papa; matur adine' /stri; Panembung wastanya ; raka aja mangkana ; tan sae asedih kingkin ; brongta wuyungan; sampun

I . I 1582. Akaruna kados pawestn man gkana ; eluh ja tibe ng siti ; pan as ing prabawa; Gajah Manglawu mulat ; sarya anggebreging siti; jiy olah dalah; komala aji.

1583 . Ji mas inten d'wa ji pangarsa manah; bener ujar si bayi ; kaya dudu lanang; dadine' samangka na; bok adingin nang ponggawi; punggawa kathah ; payu adhi dangdani.

1584 . Dangdanana kakendhangan ingkang lndah ; warna cindhe' calari; istop Ian ale]a; jamlang lawan budhidhar ; antela s lawan ermresir; muwah sosoca; nila reta widur.

1585. Lan pakaja mirah inten Ian Iantakan; enggo patukon rabi; dhateng Girang Wayang; rara Panembang mojar; sumongga raka jeng rabi; sampun siaga; apa kang d:nuiari.

1586. Sampun pepak sagaia dunya berana; Gajah Mangiawu mangkin; medhaI pangandika; marang Si heb ya aki; sun ana karya; tatapi karya gati.

1587. Adat gancanging wawangsuiira; inggih nun kuia gusti; kula medek tapa; angantos satimbalan; Gajah Manglawu nuiya ngling; ko gentak; kumpulana prajurit.

1588. Pilihana prajurit kang gagasingan; santana wadya alit; sagaia kang bisa; asikeping gegaman; tinggar bedhil baris; Ian kaiantaka; mariem kacangking.

1589. Kostapaiekudu padha Mn siaga; kang bade anyumedi; tohok Iawan tumbak; taiempik Ian bandrangan; panah tulup kaIawan cis; tumbak kang cagak; pedhang badi.

I 1590. Pacuana gagaman tan ana wongan; pocok guiune mangkin; mangko kareping wang; pan arep angruruga; nangara Siem dak ungsi; Ltngse'r matura; inggih sandika gusti.

1591. Punang Le'ngJr gupuh anabuh tangara; bendt tinitirtitir; nungnung ingkang swara; baia kathah miarsa; jro kitha miwah ing jawi; sadhaya kumrab; batur bende' punapi.

1592. Kang sawene'h ana ngucap bende' gangsa; karuan gangsanJki; payua kumpula; yun weruh kang prate'la; wis kumpuI kang ageng alit; sarat nagara; de'ning

1593. Punang andawuhaken timbalan; sarat ing nagari; padha e'stokena; timbalan gustinir a ; Gajah Manglawu sama.ngking; aja ngalamar ; Siem kang luru gi.

1594. Wus anyikep prajurit saprabot ing prang ; kabeh sampun kacangking; prajurit sadhaya ; muwa h para santana ; sawiji tan ana kari ; kapan amangkat ; wangsuling pra prajurit.

I I 159 5. Punang Lengser gupuh amatu r anembah ; dhate ng Gajah Manglawika ; satimbalan bandara ; prakawis para prajurit ; pan sampun sadya; ing alun-alun baris.

1596 . Sru ngandika sang Gajah Manglawu ika; sira gelis; uwarana ; awak-awak bahita;jr u bat u lan juru mud hi; agJ sadia ; sun gupuh miang mangkin .

159 7. Adat singer pangwulanira ; dteia ngrungu- ' I I I neki; sakecap parentah; tan talangke malempat ; parentah mring jurumudh i; heh wong bahita ; mangko dhangdhani.

1598 . Awak-awak perahu matur anembah ; inggih suman gga gusti; sampun cumawisa; layar kantun binabar ; kelatipun wis tinarik; jangkar cin(andak); (nulya balayar aglis).

1599 . (Kocap malih Elang ngamban g wus sadia ; mariksa rain,ki; Nyi Sekar Kambangan); badht kangg/ ngalamar ; satimbaan raka mangkin; sampun samakta; gru bakal guru dadi.

1600 . Amung kantun and/de'rtk satimbalan ; ngantos sarinten wengi; mangke' Elang Ngambang; nulya aris ngandika ; h' h LlngS:r uwis waradin ; angunjal dunya; barana sosotyadi.

1601. Muwah mucat gagaman sapraboting prang; pun matur aglis; gih nuwun bandara; sadhaya wis siaga; alunalun baris; bahita ; sadhaya wis jumagi.

1602. Nulya gipih Sang Elang Ngambang ngandika; maranging heh Sekar Kambangan; payu ja kalayatan; padha miang dina iki; iku gamelan; sakabJh ja na kari.

1603. Degung banten pelog sakati Ian monggang; badidang wijayJki ; tarompJtya; suling lawan bangsingnya; Sekar Kamban gan nauri ; dhateng kang raka; sadhaya wus cumawis.

1604 . Pan kasigeg Sang Elang Ngambang; lagi budhal samangkin; wonten malih kocap; iku ponggawi lian; punika Andur Manggala ; dening

t I I 1605. Winastanan nagara Nusa Tanggala; darbe saderek 1 estri; iku wastanira; Mas Ayu Andurlarang; sampun pepek padha nitih; wonten bahita; muwah para prajurit .

1606. Pan kumetab awak-awaking bahita; sampun kacangking; kantun babar layar; gumuruh tan rurungyan; mung kantun anyumet bedhil; pan kapiarsa; marang koca ponggawi.

1607. Binarangan bedhil lawan bedhil kathah; pating jalegur muni; bedhil pirang-pirang; langkung ewon aleksan; rasa kumureb jaladri; lir rempag jagat; langkung peteng ngabelis.

1608. Lir wiwara peteng kukusing sondawa; tigang dina watawis; petenging buana; obor kinarya padang; damar malam damar lilin; wuh damar sela; damar padhang de'n kanti.

160 9. Bedhil lan surak gumuruh ; tambur badingdang saru ni; bahita sadhaya budhal ; sampun tan kari satunggil; sadh aya sami balayar ; nagari Siem dtn jogi.

1610. Sampun nengah layaripun ; lir susurung mijil; pan kadya sekar sarawa ; layar lawan kecil; iber-iber lalayaran ; joselup lan gendawari .

1611. Nyi Andurlarang amatur ; tengahin g jaladri; kakang Andur Manggala ; punika siran ing bedhil ; sora bedhil pirang-pirang; agenge' angliliwati.

1612. Bedhil tiang pundhi iku ; Ke'n Andur Manggala angling; bok sira ta ora wigan; iku bedhil pra ponggawi; sakabeh arep anglamar; sami Siem de"n purugi .

1613 . Mas Andurlarang amuwus ; dhumateng kang raka aris; kath ah temen unggelira; soaranlbedhil muni; p«:{stol tinggar kalantaka ; lantakon tarebin .

1614. Mariem gantang lan masbun; tiga cara ilis; kathaing sanjata warna ; kakang bedhil tiang pundhi ; sumaur kang raka lng gal; dtning wedalin g punggawi .

161 5. sadarum ; sadhaya para ponggawi; langkun g salawe nagara ; kang ngarep i putri Bali; marang I Girang Wayang; reh ayu angliliwa ti.

1 161 6 . Nanging iku ; gagah prakosa tur lu wih; saktine kabin a-bina ; kathah mantri burak-barik ; lamon kuran g bujanggana ; tip is

1617. Kathah ponggawa ajujur; demang sisirih; enomenom tapanira; saupami ing tatami; aningali Girang Wayang; wong liwat gramena mampir.

1618. mampir nginEJ> wong iku; sababaktan de'naturi; nulya amerjakah pisan; bobabe kang aw6'h warti; aprakosa; Gajah Gumeter wastlki.

1619. Mas Andurlarang humatur; dhateng ingkang raka aris; kaula ajeng uninga; iku se'weining ponggawi; kang raka sumaur e'nggal wedall sawiji-wiji.

1 siji-siji; karuan 1620. Kasabrangan kumpul; nagarane Nusa Kambangan; bethal Tulangbawang sami; Johor Minangkabo Badan; Banggala jugi Patani.

1621. Slang Kutur Butun Salangur; Ambon Makasar Ian Bugis; Siak TernaM Ian Kampar; Rio Banjar iku sami; Nusa Lampung Balambangan; kang kersa padha nglurugi.

1622. Mangkana kumpul ing laut; kebak tengahing jaladri; sagara pan kadi asat; pan penuh de'ning sakoci; lawan petenging sondawa; datan pegat bedhil muni.

1623. Pitung dina pitung dalu; peteng sarya angimputi; kalumudan ampak-ampak; nurut gagana wiati; sigeg lampah pra ponggawa; kang alayaring jaladri.

1624. Nusa Siem kang cinatur; pan ingkang darbe' nagari; wong agung langkung prakosa; prawira prajurit sekti; anjujuluk Badhak Mundhing Tandegan kakalih.

I 162 5. Kang lagi agunem catur; kaget ngrungu sora bedhil; alangkunging kathaira ; kadi galagah kabesmi ; gumuru h ten gah samodr a; udan awu peteng prapti.

1626. Kadi guludhu g kapitu; lir gelap wulan kanem gumerira ; tanpa rurungoning mangkin; tojo ujarin g wanuba ; saur Badhak Cina mangkin .

1627. Tan wand/a mungsuh rawuh ; wis karasa jron ing ati; sat engah sinedya ; sbab kala ing wiati ; wonten ponggawa cucungah ; nerajang wong mangun teki.

1628. Para ponggawa sadarum ; sing gagawa rebu t putri; paparak Mas Cirang Wayang; muhung putri Nusa Bali; sapa sinten salah t ampa ; sapa terang manah becik .

1629. Boten wedi boten ujub ; ponggawi katha h nglurugi; kados pundi ingkang mulya ; Badhak Cina ngandika ris; dhateng ingkang rainira; Mundhing Tandegan wasteki.

1630. Rai prime'n akalipun ; De'wi Girang Wayang mangkin ; masih anang kebon gedhang; kapari me'n becikneki ; apa anteri gagaman ; rt h due' prajakah becik .

I I 1631. Apa ta age den pethuk; marang kebon gedhang mangkin; mangsuli Mundhing Tandegan ; babing makaten puniki; baing pangraos kaula ; pened path uki.

1632. Karana kantenanipun ; becik wonte ning nagari; supantena angan tosa; ing enggon kathah anjagi; ngandika Badhak Cina ; dhangdana de"n aglis.

1633. Joli jolang muwah tandhu; kuda palana de'n becik; enggo mapag Girang Wayang; dhateng kebon gedhang gipih; palana kuda kang e'ndah; enggo becik .

1634. Pun gancang amatur; nun inggih sandika gusti; dangdosan sampun siaga; satimbalan kang prayogi; Sang Badhak Cina ngandika; marang ingkang rai

1635. rai dhangdana gupuh; Kastorilarang sir6ki; mangko gemen adhangdana; kalawan Kastoriwangi; lunga kebon gedhang; papag kakangira aglis.

1636. Mas Girang Wayang gi{ mantuk; dhateng ing nagari; sarta praja(ka)he J>isan; karana soara bedhil; kumrutug tengah samodra; tan wandea mungsuh prapti.

1637. Nyi Kastorilarang matur; miwah Nyi Kastoriwangi; 1 k I dt I . ki L au a a an enggana; sumangga m1anga mang n; payu engser ' gitakena; kuda tandhu miwah joli.

I I / . 1638. Tan dangu abudhal gupuh; Lengser tatakena gehs; gulang-gulang ngagem pedhang; sakawan ke'sah rumiyin; sadhaya ngangge' rasukan; kuthang abang ngagem bedhil.

1639 . Tumbak sulam mas amancur; sami rumiyin; pepak saparabotira; kamantrln ageng karihin; sigeg kang lagi lalampah; tan adangu nulya prapti.

1640. mas kula rawuh; Mas Girang Wayang ningali; sarta nulya takon tnggal; apa rai mila prapti; apa pinotus kang raka ; punapa karsa pribadi.

164 1. Gih raka kula pinotus; Badhak Cina ing mangkin ; methuk raka Girang Wayang; sarta prajak an' sami; mila e'nggal; mungsuh kasabrangan prapti.

1642. Mengsah kala lagi rebut; sangking gagana wiati; I mangke wis wonten tengara soaraning bedhil muni; sagara goyang golongan ; peteng kukus anglimputi .

1643. Nyi Girang Wayang ama tur ; raka angundh ang gipih; tan dangu anulya dhangdan; gelungipun singseti ; wingkis kampuhe e'nggal; kekemben sasamp ur aglis.

1644 . Mas Girang Wayang sumaur; marang rai kalihn e'ki; daweg rai e'nggal budhal; nun raka suman gga ngiring ; tan ant ara nulya bubar ; kang raka ke'sah rumiyin.

164 5. Girang Wayang wonten pu ngkur; anolih dha teng kang rai; Gambuh Margalaya ; daweg rai nitih ; turangga sampun sama kta ; Rade'n Gambuh nulya niti h.

1646 . Gambuh nitih sampun; tan kantenan niba aglis; anulya tek ang antaka ; Girang Wayang aningali ; gupu h bangsul marang wuntat ; takon sarwi perpek i.

164 7. Putri tiga takon gupuh; dhumatenging Parwakalih; kaparime n bapa tua ; Gambuh sarire ki; angluh apa aranira ; kantenan kalengger wingkin g.

164 8. Parwakalih nulya matur ; tan wikan kaula iki; pangangluhe' sapunika; lagi soban sabaniki; emur sakitipun lawas; pu tri tiga

1649. Wooten ingkang ananembur; saweneh kang amateki; maksih anglilira; Rade'n Gambuh anglayang ngunjuk samodra; kocap ing jaladri.

1650. Dewan sagara puniku; layar lagi ning wastaning de'wa; wikan ingkang amastani; winastan De"wa Sagara; Aki Tua

1651. Buta Sagara kang sepuh; puniku mamangsan nuruhi.ng toya; Sagara kasreti; tan k/nging de'nulu ika; anguwuh kakang6 aglis.

1652. Kan7 Buta Sagara ingsun; kula kalelegan iki; sumaur Buta Sagara; lepehena agelis; Gambuh sukmanira; ing elak-elakan angling.

1653. Mongsa mutah iku; sun reja sinatriE!ld; mangko I ingsun metu jaba; lamun sira den sanggupi; merangi (para) ponggawa; mungsuh sami anom sakti.

LXV. S I N 0 M

1654 . Penggawa in1 kasabrangan; mengko lagi anglurigu; nagara Siem Dewa Sagara nuly a ngling; dha teng kang raka aglis; kang Buta Sagara iku; tegane" sinatria; nang elak-elakan mami; ora karsa medhal raja sinatria .

1655. Nanging karsanipun medhal; kudu amung ananggupi ; aprang Ian para ponggawa ; kasabrangan kathah sakti; ing nagari; wikan kirang langkungipun; angling Buta Sagara; adhi sanggup bae' gelis; lah ydn kita ing ngambah sagara.

1656. raja sinatria; ngambah awang-awang mangkin; tur sembah Sagara; gih sumangga kula gusti; sanggup kula pamalih ; jayad gusti Ian Yang Agung ; kula kalih pun Kakang; sabit kulit lakoni ; pecah dhadha golontong sirah ing lemah.

1657. Mila kula sapunika; paneja kula sing dhin gin; ajeng ulun kang ngawula; dhateng satria kang lewih ; mangkin leksana gelis; tura putraning sang ratu; kaleseran kaula ; Ian pun kakang sami ngiring ; bantu aprang kalawan para ponggawa.

1658. Wondening wasta kaula; pun Sagara iki; pun kakang Butha Sagara; punang sukma ngandika ris; Sagara mangkin ; Buta Sagara tutena ujaring wang ; sira nututi ing buri ; lakunira nuli ming

1659. Sira anunggoni ingwang ; ing pas/ban ingsun anti; ingsun ta arep mampira; marang kebon gedhang dhingin; bae' dhingin ; age' mara sun rep metu; gupuh DEfwa Sagara; mutahaken sukma aglis; ngungong medal pieng watara sakunang.

1660. Melik awang-awang; De'wa Sagara agipih; kalih kang Buta Sagara; lampahira atut wingking; punang sukma amampir; kebon gedhang kang unung; De'wa Sagara ika; Buta Sagara anuti; marga dharat jog dhateng latar pa5'ban.

1661. Nanging dhatan katingalan; tiang kathah tan udani; sigeg Sang Sagara; kocap RadEfn Gambuh iki; tebeng lagi tan ing kebon gedhang sing wau; Den Gambuh Margalaya; ing karsa anglilir; tinakonan Nyi Mas Girang Wayang.

1662. Kados pundi rai emas; raos dika mulane' tekang antaka; tan kantenan maras pisan ing ati; hoking kadadawan ngangluh; dika ngangluh punapa; Raden Gambuh amangsuli; inggih raka lagi ing panyakit kula.

1663. Sakit kula saban-saban; Iara asur sarireki; sumaur Mas Girang Wayang; boten karaosingmangkin; boten wicanten malih; yJn wis walujeng De'n Gambuh; daweg sami lumampah; saur Girang Wayang mangkin; sigra budhal banjur sangking kebon gedhang.

1664. Mas Girang Wayang lumampah; Kastorilarang ing wuri; Kastoriwangi lumampah; upacarane' rumihin; Gambuh ing wingking; putri titiga ayun; banjur sabaturira; kang Parwakalih ing wingking; Gelap Nyawang Kidang Pananjung ne'ng wuntat.

1665. Pun ing wuri pisan; bocah wadon kang d6°niring; tan antara nulya prapta; dhateng lawang kutha gelis; jog alun-alun aris; nulya njog padban bandung; gupuh K6°n Badhak Cina; Mundhing Tandegan ningali; ing pasowan methuk dhateng la tar.

I 1666 . Bage adhi Girang Wayang; gih nuhun kaula prapti; punika raka prajakah ; Rade'n Gambuh a won tan uningani; dhateng raka mas puniku; ja ndika bage'kena; Badhak Cina anauri ; adhi mas Gambuh Margalaya .

166 7. Ajeng ngandika katuran ; Mundhing Tand egan nulya ogling; sami daweg ngaturena ; rai pun kakang ngat uri; Rade'n Gambu h mangsuli ; inggih raka emas nuh un ; pana krama kang raka; kalangkung kasuhun mangkin; astanira sinambu t dJ Badhak Cina.

I 1668 . Nunten dipun linggihena ; linggih aneng korsi gadhing; Ken Badhak Cina ming andap ; Mundhi ng Tandegan pan sami; / I I I Badhak Cina tur aris; enggal dhaten g Raden Gambuh ; heh Den Gambu h ja ndika ; sampun walang galih; lenggahana korsi gadhin g gih punika.

1669 . Pun kakang darma ngadua; panedya pun kakang dhingin ; sampun kawedal sadhaya; ming Girang Wayang rumihin ; RadJn Gambuh mangsuli ; inggih raka kula nuhun ; krama raka mas; sigeg tebeng linggih korsi; korsi gadhing Rade'n Gambuh Margalaya.

1670. Kocapa para ponggawa ; kasabrangan sampun prapti ; sampu n wontening muara ; Nungsa; Siem kang de'n ungsi; sadurungl aranji; lami babar layar labuh ; sapinggiring muara ; seseg jejel kapal keci; babarengan anumed bedhi l sadhaya .

1671. Jegur ugur-ugur mubyar ; soaraning bedhil muni; kadya gumurebing lemah ; ing Siem peteng limputi ; tan pegat bedhil muni ; pitung dina pitung dalu ; peteng kagila-gila; ing dharatan ing jaladri; datan kena lalampah datan damar .

1672. Sasampun/ sapunika; gupuh aranjing ing kali; batur aja kasue'an; kadinginan ing ponggawi; bok prahu dingin; para ponggawa gumuruh; padha nimbalan bala; galah dayung Ian sakait; seronana santolo sambongge gawa.

1673. Tan pantara sami prapta; labuhaning kang miranti; nyambong waneh nancang; ingkang layar wis giniling; ngandika pra ponggawi; batur padha tumurun; awak-awak bahita; lawan wadya bala alit; ketab budhal gumuruhngur wadya bala.

1674. kumetab ing dharat; suaraning jalmi; lir manyar paturon prapta; tunggang cala mungguh pinggir pasisir; kalal/n marlin genipun; udiking pamidhangan; margi dhateng padeg mangkin; pan ibarat upama ing Pamanukan.

1675. Para ponggawa ngadika; ming sawadya aja ce'woh tan karuan; bok kaburua ing wengi; agl bral ngalap epring; I /, kang sawanen ngalap kayu; kang ngalap alang-alang; sawaneh ngalap tatali; adhangdhana ngurus tata pasanggrahan.

1676. Aja salah enggonira; sakanca penggawa sewang-sewangan; mangko wis dadi sawiji; ketabena wong cilik; kang merang pring merang kayu; kocap soara merang; kadi galagah kabasmi; ting galeprak gumuruh dadi satunggal.

1677. Tan pantara sampun rupa; pasanggrahan katut papanggungan pisan; ngandika para ponggawi; marang nyangan,ki; bocah mara gJme'n nabuh; k!.bJh gamelanira; badingdang lawan saruni; gitakena tabuh bendhe kabuyutan.

1678. Sasampun nabuh tangara; breng sakabe'h padba muni;

tambur tarompet barengan; degung banten Ian sakathi; gong re'n126 te'ng padha muni ; sakubenging aiun-aiun ; Iun-aiun pasanggrahan; wau kang para ponggawi; pra ponggawa kasabrangan suka bungah.

1679. Samia bungah sadhaya; rahin a kaiawan wengi; datan pegat sukan-sukan ; pitung dina pitung wengi; rongge'ng Ian ringgit ; badhaya Ian pencanipun ; wayang wong wayang cina; goiek titil Ian kalitik ; babarongan nayub Ian arak-arakan.

1680 . Sasampun arak-arakan; ngandika para ponggawi; padha nyukani par6ntah; sawadya baiane' gipih ; kabayan ngriki; ngucap kuwu dusun; wadana pra Iuiurah ; sant ana arep Ian buri; tatakena iku saparaboting prang.

1681. Pun kabayan nemb ah; padha sami matur . . 1h t ngmng 1 h t . ; sawene ma ur sumongga ; sawene ma ur suwawi ; punapa terap krihin ; mandhor sumaur ; bari angilo sura t; pernahe sawiji-wiji; ujar surat dingenan terap

1682. De'n kukuh kelad bande'ra ; sing duhur petiting epring; pambrih teges ing kadohan ; cicire'n tiang nagari; kawruhan sijisiji; wedaI6 para wong agung; band,ra warna-warna; ana ireng ana kuning ; supayan' aja saliru ponggawa.

1683. Wuh trap tungguI pajimatan; umbuI-umbuI jajar kalih ; lawan tumb ak pangawikan ; Iaw6 ronte'k6 binaris; bandrangan tohok Iembing; kaiantaka bedhil agung ; pistol tinggara ganta ng; bedhil k'la lan tarebin; pernahira aja adoh Ian

1684 . Pan maning de'n pernahira ; tambur taromp't saruni; ing pungkur din pernahena; gagaman ruke t sapalih; padha ngurus pribadi ; bandring tumpas Ia(wa)n busur; gegendhir Ian pranggolong; tam6ng pedhang lawan tamsir; Ian garanggang jamparing suligi panah .

1685. Gagaman kang sapunika; kang parek mariem tinggar; kalantaka guthuk api; garnat gurnada mangkin; pare king bande'ranipun; do pi sampuna tata; gagaman para ponggawi; angandika para ponggawa sadhaya.

1686. Marang rai-rainira; ingkang sumaur karihin; K.:n Gajah Manglawu sigra; Mas Panji Walungan Sari; marang kang rai aris; rai Rara Panembung; ag6' adhi minggaha; marang papanggungan aglis; atinjoa si kakang maju pangprangan.

1687. Sumaur Sang Elang Ngambang; marang paadhi Sekar Kambangan; age' munggahana gelis; ing papanggungan inggil; tinjoa si kakang tarung; maju ayudabrata; rebut putri Nusa Bali; pra ponggawa agung anembang kasmaran.

LXVI. A S M A R A N D A N A

168 8. Sumaur para ponggawi; sadhay a ujar satindak ; dat an ana ing bedane; sami pad ha amingga h; dhatenging papan ggungan; sumaur pareng gumuruh; gumering tanpa rurungon .

168 9. Jalak Mangprang ngandika ris; wah saur Banyak Pat{ gang ; Kun tul Wulung Dipati Mraja Honengan ; Gaga k Wulung punika; Andur Manggala kawolu ; T:jalarang Tljamen - trang.

1690 . Gajah Buana ku malih; lapaniku Tejabumbang; Gaja h Mangkurat samine; padha bareng animbalan ; jebrod pan kadi gelap; bareng saur pra wong agung; gumuruh wor bala kathah .

1691 . Padha kon munggahing inggil ; kon munggahing paRara Panembungan wah Rara Seka r Kam - banga n; mara Nyi Andurlarang; Nyi Campakalarang pay u; Cam - paka wangi munggaha.

1692 . Honenglarang anang inggil; Angsanalarang munggaha ; Asoka wangi marena; Tanjunglarang Tanjungrancang; Gegelang Sir N(ya)i Girang Panji payu; padha munggah papanggun gan.

1693 . Saliring kang para putri; kebat minggah papang - gungan; sampune ningal sumaur para ponggawa ; para putri sadhaya ; mula kon minggah ing luhur ; tontonen si kakang apra ng.

1694 . Wis minggah kang para putri; para ponggawa ngandika ; padha anguwuh sakabeh; marang Nyi Mas Girang Wayang ; mara adhi si kakang; ngur sumaur kadya gugur; marang ra1 Girang Wayang.

1695. Sigeg saur pra ponggawi; kocap salebeting kitha; lebet kitha Siem mangke; RadEfn Gambuh Margalaya; anulya angandika; raka Badhak Cina iku; lan raka Mundhing Tandegan.

1696. Hth raka-raka dipati; mangke sumangga ja ndika; nimbali minggah dtn age'; dhateng raka Girang Wayang; muwah Kastorilarang; Kastoriwangi puniku; bareng minggah papanggungan.

1697. Pra nyai bok jeng ningali; pengkering tiang paprangan; KEfn Badhak Cina saure; kalayan Mundhing Tandegan; inggih radtn sumangga; tan nulya saur; kang rai Girang Wayang .

1698. Kastorilarang samangkin; Kastoriwangi de'n /nggal; medal padaleman mangko; padha minggah papanggungan; raka inggih sumangga; karana wong sabrang iku; barisl sampun tinata.

1699 . Mas Girang Wayang wis prapti; miwah Nyi Kastorilarang; Kastoriwangi samine'; sumaur Mas Girang Wayang; sumangga raka emas; munggah rumuhun ing luhur; Kefi Badhak Cina aminggah.

1700. Sadhaya sampuning inggil, e'nggal pra nyai ngatona; saduhuring panggung kakang gaw: sae"mbara; sadhaya sampun minggah; Badhak Cina pana lungguh; kalawan Mundhing Tandegan.

1701. Dopi sampuna linggih; Badhak Cina ngandika; dhateng pra ponggawa anguwuh punggawa sabrang;

par a ponggawa ; manawi ana kang tam buh ; iki apa Girang Wayang.

I 1702. Waspadhakena karihin; iku aja katambuha n; pra telakena warna ne; saduhuring papanggungan ; nanging para pon ggawa ; aja pondong pangku; ye'n kuth a Siem drung gubra k.

1703. Maranging para ponggawi; ngur gumuruh wangsulir a; inggih sampun prayogi ingkang de'n te dha ; inggih daweg sumangga; sawawi wawangsu l; dh umateng Ken Badha k Cina.

1704. Para ponggawa anggipih; pad ha anguari bala ; I / / / I / . Lengser Len gser sakabeh; kabeh mgkang wad ya bala ; padh a nabuh tangara; bendhe' kabuyutan Lampung; iku tatenggering apran g.

1 705. Pun gupuh mangsu li; inggih nuhun satimba lan; sampun samakta saparaboting kang aprang ; sampun wengkang; sadhaya mung kantun jegur ; tumbak denu - nus sadha ya .

1706. Tumbak kantun anumbaki ; sampun pinen - tan g; mung kantun pinesat brangkolang wis cinekelan ; nyre kel garanggang; bandring wis denisi batu ; kantun d{n gut hu k kentasa .

1 707. C6woh ngurus bedhil cilik; p6stol tare bin lan tinggal; mimis oba t Ian patrume; iku wis padha siaga ; sar6aning wawarah ; terwit ja patrum; mares metot lengsidapla n.

1708. Rantaka denurus gipih; gantang lela kalantaka ; mariem den urusake ; mimise' sampuna kathan ; garna lawan gurnada ; bolang - baling kembang anggur; sami jolongan kalapa .

1709. Wonde'ning warnaning mimis; ana wasi ana waja; timbrong timah kuningan kalawan gangsa; kathah kagilagila ; tamaga lawan parunggu; salaka suwasa emas.

1710. Bok ana ingkang abecik; mimis awarna; mangkono pilia bae; istabel padha prayatna; murong wis cinekelan; bedhil tinggar ayun; anang pungkur kalantaka.

L XV 11. P A N G K U R

17 11. Gagaman sampuna pasang ; bedhil tinggar kinarsa campuh dhingin; para ponggawa sumaur ; Gajah Manglawu mojar; sampun sed heng dhawuhipun mupung esuk ; Elang Ngambang suma ura; ka lawan para ponggawi .

1 712. Heh tabuhen enggal; Lampung kabuyuta n sing dhingin; barungena marang tambur ; saruni Ian badi ngdang; tabuh penca cara Bali Bugis Butu n; barengan (ka)law an sura k; kasabrangan nandingini.

171 3. Ambedhil la(wa)n brangkola ng; ana ban dring !-:alawan guthuk api ; bedhil barisan gumuruh ; dhat an saselanira ; pan gumeter bedhil surak beri tambur; barung unggeling tangara; bendhe ti nabuh tinitir .

1714. Prajurit Siem barungan ; pan kumrutug bedhil-bened hil sami; binarung kalawan tambur ; gumuru h jroning kit ha; jaban kit ha gumaredeg sami campuh; kende l sami long-linon gan ; Siem Ian won g sabrang sami .

1 715. Umyang sawareng gamelan; Ian tan pega t swaran ing bedhil muni; pitung dina pitun g dalu; tina bu h bran g sinan gan; angandika para ponggawa sadarum ; heh Lurah Kabayan; Id I 1· ngucap gawe en age is.

1716. Bedhil baris lirenana; kon amundur hage n ana ing wuri; pajo kena bedhil agung; mariem kalant aka ; gantan g rantaka kalawa n masbun ; padha pelor ana ; gilig bolangbaling.

1717. Obang-abing barengena; sakathahing m1m1s kang becik-becik; gurnad gurnada bang anggur; krana wong kasabrangan; sampun mulat kitha Siem maksih wutuh; tapak tan katingal; tan ana kang rigrig gempil.

1718. Pun gupuh matura; gih bandara sayaga ki; cacahing istabelipun; batur padha pasang; cekelan aja kaliru; tukang nyumed cepetena; karuan tukang

1719. Tukang korok cepetana; aja kerana tan tan nyuled jegur; barung mariem kathah; unggelira jegur jegur ngur gumuruh; mriem Siem abarungan; lir gunung gugur ngurebi.

1720. Nungsa Siem goyang; rasanira lir kadi dtn in· teri; peteng kukus bedhil agung; ing dalem pitung dina wong I lalampah kudu gawa obor murub; yen ora anggawa damar; peteng dhedet tan ninggalL

1721. Sowara mriem tan pegat; gumalugur gumleger nE1ng wiati; sakeh kayu Siem gempur; p6lor narajang; marang kayu tataneman padha lebur; amung kutha ora kena; wutuh ayam ora gempil.

1722. Bala kasabrangan rusak; winatara kang kari; telung prapatan kang lampus; ingkang kabranan; maksih kathah ingkang mundur nyandak tatu; gilig tipis pra ponggawa; yen balane uwis sisip.

1723. Para ponggawa guneman; kados pundi re'h bala sampun sisip; daweg ngamuk rampak gupuh; gemen alebur kutha; sami matur sadhaya pan padha purun; padha malebu jro pura; aja wong bedhili.

I 1724. Mas Girang Wayang koc apa ; anen g duhur papan ggungan ningali; rada giris manahipun ; midangeting sanjata ; tan sasela rahina wengi gumuruh ; heh rak a mas Badhak Cina; Mundhing Tandegan mariki .

1725 . Badhak Cina glis prap ta; la wan Mundhing Tan degan aglis prapti; nulya sami matu r; lah adhi ana paran; mu lanir a si kakang de'nundang gupuh ; ma ngsuli Mas Gira ng Wayang; kaula jeng

1726 . Lampah bala Siem katha h ; kado s pundi kakang salaKen Badhak Cina ama tur; kalih Mundhing Tande gan; inggih duka sama(ng)ke durung denuru s; reh si kakang wiri wara; Girang Wayang nyaur aris.

1727. Kakang ja wus wiri-wara; m ugi kakang prate lakena gelis; ing ajen gan Raden Gambuh ; kerana tingal kula; balanira kasabra ngan kathah lam pus; kathah peja h den sanjata; sakua te' tiang alit .

1728. Tiang pamajon tan liwat ; pana mun dur ganti-guma ntineki; wis bote n wonten kang maju; kantun para pon ggawa ; Ian prawira sapalih kang maksih kan tun ; Ke'n Badh ak Cina ngand ika; dhateng Girang Wayang aglis.

1729 . Muwah Nyi Kastorilarang; sarta dhaten g Nyi Mas Kastoriw angi; kokar i si kakang mau tr ; marang san g rajapu tra; dop i rawuh Sang Badhak Cina agupuh ; rai a( ng)ger si kak ang; munjuk mat ur(a) agelis.

1730. Dhumatenging jang andik a; bab ing lampahing wadya bala a lit; bala tiang bu mi iku; langku nging pran g; tiang bumi amengsah tiang tatamu; kinten bala kasabrangan; kantun

1731. Kang kantun meng pra ponggawa; Ian santana muwah para prajurit; pakajenganipun; pan ajeng ngamuk rampak; karsa manjing maring jro pura sadarum; angamuk sajroning kitha; jro kutha Siem

1732. Hature Badhak Cina; kados pundi rad/n supama yakti; para ponggawi malebu; rehing ponggawa kathah; tan nyanggimengsah puniku; la upama anyongga; kantenan pun kakang mangkin.

1733. Sang rajaputra ngandika; gih raka mas wonde'ning sung apeksi; pra ponggawa yun malebu; ngamuk rampak; pan malebet jro kitha Siem angamuk; inggih dipunapakena; lolos ngungsi ing pundhi.

1734. Kerana uwis prayatna; saidering kutha wis jagani; kados pundi kados pundi Radfo Gambuh; wania sapunika; wonten ingkang dipun andelaken iku; Bathari muwah Bathara; punika ingkang mayungi.

1735. Mayungi sariranira; muwah iku kang wadya bala alit; malebeting kutha iku; boten kathah kang pejah; mung satunggal kalih atawa tatelu; tan dangu Mas Girang Wayang; sing papanggungan mrepeki.

1736. Anjrit Nyi Mas Girang Wayang; dhateng raka Badhak Cina nulya srih; kakang daweg dika ndulu; ponggawa kasabrangan; lebet dhateng jro kitha Siem sadarum; sang rajaputra pan ningal

1737. Sagara namanyah; muwah Butha Sagara iku malih; iya mangko mangsanipun; mungsuhir a wus prapt a ; mangsanen sira bareng ngamuk ; Dewa Sagara nga(n) tina ; pinggiring pasowan jawi.

1738. lnggih nuhun satimbalan ; pa n mucicil ma ta lir surya mijil; sakem barana ning ayun; ca(ng)kem e lir muara ; siung is1s sacarak sun guning lembu ; sajara-jara ; pan sami kord ha saka lih .

1739. Susumbar Dewa Sagara ; kalih Bu tha Sagara sami wani; heh para ponggawa ndulu ; aja gemen majua; nunggang taya waspadhakena karuhun; durung lebu r wakingwang; Sang Sagara mami.

1740. Ngandika Ken Badhak Cina; pana kaget ningali ctewa iki; lah Mun dhing Ta ndegan dulu ; marang Dewa Sagara; kaya / / ngko no rupa ne dedewa laut; kang ngaran Dewa Segara; Butha Sagara sakali h.

1741. Badhak Cina pan anjola ; kalih Mundhing Ta nde gan geter sami ; sangking wedine kalangkun g; sumawona wong kath ah; langkung wedi ningali laut ; mundu r wong kath ah sun arep ngamuk ponggawi.

I 1742. Nulya ngucap Dewa Sagara susumbar; Ian Buta Sagara glis; heh para ponggawa; iki D6wa Sagara; Ian Butha Sagara kalih; ingwang; rebutening ajurit.

1743. Angandika para ponggawa sadhaya; lah iku mungsuh prapti; akalira; sapa dhingin majua; payu bareng ambedhili; kalawan tumbak; pedhang tamsir.

1744. Tan adangu ponggawa kthah narajang; bareng numbak ambedhil; binarung badilang; tambur kalawan surak; dur bedhil bruk tambur dug-dag badidang; barung gamelan muni.

I 1745. Pan gumuruh surake para ponggawa; padha ngaloken mati; Sagara; muwah Buta Sagara; apa sira rep ahurip; Sagara; nulya sumaur aglis.

1746. ponggawa sira padha d6n prayatna; sun arep males pulih; tan karuan pasang; para ponggawa kathah; Dewa Sagara anolih; nulya nerajang; anander ngowak-ngawik.

17 4 7. Pra ponggawa sejanipun ngamuk rampak; nulya narajang wani; nanging tan aminga; dhateng D6°wa Sagara; lan Butha Sagara mangin; sami narajang; sing akatrajang mati.

1748. Pra ponggawa sing amara-mara pejah; santana lan prajurit; kasabrangan; datan ana kang nyangga; sawiji tan ana kari; wong kasabrangan; mung kant.un para putri.

1749. Para putri sadhaya sami karuna; gumuruh ingkang nangis; anang papanggungan; anang lemah; kathah lali ting jalerit; lali ing sinjang; gamuling siti.

1750. Kang saweneh lali ing kagunganira ; popoha k namamangan lemah; (sa)wene h mangan sinjang; tinggal ing siti ; nulya wuwuda; ragi kathah tan

1751. Sasambat6 kakang kaparime'n kula; kaula denilari ; kula tumut gesang tumut gesang; sigeg ingkan g teb eng nangis; Dewa Sagara ; Butha Sagara sami.

1752. Nulya Dewa Sagara tumingal; masih anguwakngawik ; jroning pasanggrahan ; Ian jaba pasanggrahan; ngulari ponggawa kari; bok ing upetan ; ingulatan kapanggih.

17 53. Nulya mijah dhatenging parahu kapal; mun g kari juru mudhi ; kang atunggu kapal ; miwah dunya baran; cinandhak dinulang mat i; pating sulayah ; wangke' susun atindih.

1754 . Pana kathah d6ningkes-ing kes denun tal; d'n apiceki ; pan datan jamuga; sepi ingkan g ayuda ; Sagara wis balik; matu ring radyan ; wis nerbase ng jurit .

1755. Inggih gusti kaula sampun ayu da; pra ponggawi; gih sampun pralaya; ponggawa kasabrangan; sadhaya sampun ngemasi; D6wa Sagara ; Dety a Sagara sami.

1756. Amung kantun satimbalan ; rajap utra nulya ngling; Sagara ; lawan Dety a Sagara ; wonde'ning laku ayuda brata ; angerbase'ng ponggawi.

1757. Gawe'nira mangko uwis katarima ; mung mangko pra ponggawi; ingkang padha pejah ; aja sue mat inya ; bok dadi campomangkin ; ing lakunira ; kudu sira huri pi.

1758. Huripaken maning ing Sagara angling; inggih nun sumangga; hatur Sagara; Butha Sagara pan sami; ·nuhun sumangga; gupuh medhaling jawi.

1759. Kang dipun galogok siti; pan pating sulayah; susun atumpang; sasampunira samangkin; Sagara; Butha Sagara malih.

1760. Nulya gupuh asidhakep suku tunggal; nanedah karsadhateng Guruputra; angucap jroning nala; nedha bantu de'wa mangkin; anggesangena; kunarp pra ponggawi.

1761. Tan adangu cunduk bayu bandusan; pan mosik jempol singkil; gumaremet mobah; mobah sarira; jenggele'k alinggih; nulya rumangkang; haroh haroh anangis.

1762. Mentil hiris emba bedhil sambatira; kapok tobat ku nini; aduh biung bapa; duh buyut bao canggah; nyambat rabi; dhuh pamajikan; lah baya ingsun mati.

1763. Aduh embok ingsun anemahi pejah; pating galembor . . /h h d' nang1s; tang1s pra ponggawa; wane awawap mawaw; ra a en putra nauri; dhateng kang raka; raka Badhak

/ dh . Id/ } . 1764. Prakarane para ponggawa sa aya; Ja sue en aram; / / / / l k/ b k" gemen parekana; lan gemen takonana; tau e otene mang m; karuanira; Badhak Cina nauri.

1765. Cih sumangga amit nembah nulya medhal; murugi pra ponggawi; para ponggawa; manira iki prapta; pinutus kang rai; putra; tinjoa ring ponggawi.

1766 . Pan si kakang winastanan Badhak Cina; kang nagari ; Ian adhi si kakang; wasta Mundh ing Tandegan; ingkang ngrebu t putri Bali ; kala tatapa; ing gagana wiati.

176 7. Dopi mangkl si kakang ajeng takona; wis aja padha nangis; kaya dudu lanang ; kadi pundi ing karsa; mang kin ; yen ajeng lawan ; payu padha samangkin .

1768 . Lah y:n teluk sadhaya mang ke' ginanjar; sarta jinunjung linggih ; e'nak lewih kina; Jir kapir manjing Islam ; agung ganjarani ng mangkin; luwih utama; busana muw ah pu tri.

1769. Ganjar harta muwah dun ya Ian berana ; malih ginanjar siti ; Ian isint pisan; sumawon cucuku lan ; ing duk uh Ian ing wanadr i; gebang lang-alang ; kayu pring Ian penjalin .

1770. Wonten dening kang jinu njung jenengira ; ageng jeneng bopa ti ; tumenggung Ian arya ; rangga Ian kanduruan ; demang kalawan Ian alad-alad; pan delegano aji.

1771. Mau rurah mangko jene ng maning lurah ; mung gah dadi pating gi ; atawa wadana; utawa kuwu d6sa ; ngucap gawe Ian ngabeh i; mungguh ngalambang; lan reksabumi .

1772 . Lan pamikul dad i pangremba t ; panandu dadi joli ; iku Kawinira ; mula winastan minggah; amung basan6k i; tatapi tunggal; pakathik dadi arit .

1 773. Badhak Cinas wus tamat carit a ganjar ; wau lagi nakoni; teluk muwah walah ; durung olih wangsulan ; data n pant ara mangsuli ; kang pra ponggawa; sami muringis .

1774. Susur sasar samar rampa samar rasa; ngebruki marang sikil; sikil Badhak Cina; lawan Mundhing Tandegan; para ponggawi nauri; asung pratobat ; srah pati nedha hurip.

1775. Gih kaula sampuna teluk sadhaya; boten damel ping kalih; sadya kang ngawula; sapare"ntah nayosaken putih; manah kaula; lea kalangkung manis.

LXIX . DANG DANG G ULA

1776. Badhak Cina amanis; (sumaura) yayi kadang ingwang; para ponggawa adhi Gajah Manglawu ; Wekas Panji Walungan Sari; Ian adhi Elang Ngambang; miwah sadhay eku ; yen sampun sanggeming manah ; angawula sumangga sami alinggih; ing pasowan sadhaya .

1777. Pan umatur pra ponggawi; saur paksi anglir p/ndah ombak ; sembah pra ponggawa inggih suman gga nuhun ; tan lenggana sapr/ntah nganti; kebat nemba h sadh aya; minggah bale bandung; linggih jajar pan ponggawa ; pitu ng dhasa punjul titiga sigeg kang sami lenggah.

1778. Kocap Sagara samangkin ; kalih Butha Sagara punika ; matur malih ing dhumateng Gamb uh ; tutas timbalan gusti; dhawah dhateng kaula ; wau; sang rajaputra ngandika; prime'n ika wong cilik kang lagi mati; kang anang jaba kutha .

1779. Balanira ika pra ponggawa ; wus huripa atawa sih ora; huripa huripi maning iku ; yffn wis hurip giringa mangkin ; saparabotira prang; gawanln sadarum ; utawi prabot wanodya ; sumawona sadarbene iku putri; kang anang pasanggrahan.

1780 . Amatura Sagareki; muwah Ditya Sagara puni ka ; nembah medhal jawi mangko; Dtwa Sagara iku ; muwah Buta Sagara iki; tumulya angidera bandusan sadarum ; muwah ingkang tu kang tiwas; dopi sampun katikln iku kang mati ; gupuh Dlwa Sagara .

1781. Kalih Buta Sagara agipih; asidhakep lan asuku tunggal; ananedhuhing dhumatenging Yang Guru; Guruputra Yang Bayu mangkin; ngucap sajroning nala; nedhuh tulung; anggesangena bandusan; wadya bala tatu tiwas miwah kanin; tan dangu nulya prapta.

1782. Cunduk bayune' Si Timur aglis; gremet gremet nulya mosik mobah; badanipun sakabehe; tan dangu nulya lungguh; mingsek-mingsek sami anangis; sasambat bujang bapa; bojo ingsun lampus; umyang wong nangis sadhaya; lan angaduh sakit temen ming wong mati; nulya ngadheg sadhaya .

1783. Sang De'wa Sagara nuli angling; kalih Butha Sagara punika; wadya bala angdawuhaken ingsun; satimbalaning kangjeng gusti; ja tam buh laku sir a; sil!ep malih iku ; ing b . / / .k T I / k. sapara otmg aprang; sewang-sewang sas1 epe gemen cang mg; den padha rawatana.

1784. Kang waluya iku cangking maning; ingkang rusak hrunen yen uwis kasigep gagaman ping ngariku; nulya Dewa Sagara angling; muwah Buta Sagara; h6h ta wadya ingsun; ingsun nyukani pare'ntah; payo mangkat ing jero kutha tumuli; ngur gumuruh sumongga.

1785. Gumarebeg budhal wadya alit; sasampunEf Sang D6wa Sagara; Buta Sagara amarepeki gupuh; papanggungan mangko denungsi; sang putri bakta; de'n sadarum; dopi sang puti:i tumingal; warnanira D6wa Sagara ngatoni; ajrit para wanodya.

1786. Para putri aningali; jola sangking wad:- nira; ana setan. belis geger putri sadarum; nulya

Sagara angling ; sareng Buta Sagara; sang pu tri ja gugup ; aja nan gis ting carengak; bok tan wikan ingwang pinotus jeng gusti; para putri ingundang.

1787. Sing panggungan sang putri de'n miwah raja dun ya brana; rawuh iku gamelarn{; sale"ndro dhegun g; sadhayan e aja na kari; sang putri nguwuh e'nggal; ing nayanga nipun ; gamelane' g' dhangdhana; gih sumongga siaga tandu joli ge mara.

1788. Sumawon kang ngagotong mami; iku jolang jampa na I . I I t " h ge mara ; payo m1ang ngamen age; para pu n gumuru ; gagap gugup samya gupuh; rehing Sagara ; rusuh6 kalangkun g; Sagara kang getak; kaya upas payu ja keh Iele'de'ki; kake an nu nggang jolang .

1789 . Nulya miang kagentak sang putri; gumarebeg laku gagancangan ; kagrudug lampah angodo g; mara pinjun g; kang sinjang giniling; wates dadengkulira ; sangkin g gugupipun ; banjur lampah gagancangan; jog tumedhak saday a kang para putri; malebet ing jro kutha .

1790. Nunten dhateng alun-alun aglis; tan antara jog latar tom(o)rojoging jog ing pasowan bandun g; angerbegin g kang para putri ; wantuning putri kathah ; ingkan g kalih pinjung ; sangking gugup lampahir a ; ingkang timpu h men g wonten siji Ian kalih ; kathah kang kalih sinjan g.

1 791. (Sa)wenehing kakalih bade ntin g; kang sawenlh kakemben ka tilar; kakemben den nggo mila wonten daden gkul; kembe n liru Ian jago ng ika ; wane'h ngade g h I I "k • al k . / I / . rawu ; ren cange 1 u tummg ; ancamra samya gemen angopem ; bat ur aja cucungah .

1792. lku apa ana sri bopati; ing jeroning punika; aja angadeg ja gonggong; kudu samya atimpuh; hadhan medhek ing para putri; nulya tatampuh pisan; din urus; de'n kang tapih akalira sasigar nutupi sikil; sasigar /pan/ bayunira.

1973. kang para ponggawi; kasabrangan umreg ing pasowan; wicala/ning/ ponggawa kabeh; pitung puluh gungipun; pan titiga langkungireki; la kadang-kadangira; jumlah sagungipun; pi tung dasa Ian titiga; seseg jejel dhatan atata alinggih; putri" miwah ponggawa.

1794. Badhak Cina nulya ngandika ris; kalih Mundhing I I Tandegan nut sabda; heh para ponggawa kabeh; kadang-kadang sadarum; lab si kakang jeng tatakoni; pakayunan jandika; pra ponggawa saur paksi; inggih nuhun sadhaya kang rai-rai; satimbalan.

1795. Ktna Gajah Manglawu ling aris; pan kaula saja angaula; muwah ponggawa sakab6h; Elang 'Ngambang humatur; hur gumuruh sadhaya sami; Badhak Cina ngandika; pun kakang anuhun; kalayan Mundhing Tandegan; sami nuhun ngutu simbut nguar samping; pun kakang tumarima.

1796. Badhak Cina ngandika mri(ng) putri; Nyi Mas Girang Wayang dipun e'nggal; Nyi Kastorilarang age; Kastoriwangi iku; katigane' mr6ne'a nini; mara pun kakang sung weruh; sang putri mrepeki sigra; Kyana Badhak Cina angandika aris; babo nyai dhangdhan .

1797. Enggal " dangdan de'n abecik-becik; tindakira kudu

timpuh pisan; Mas Girang Wayang tur alon; kakang kula yun we146 ruh; mila kula mrika mariki; ajeng d6napakena; Badhak Cina muwus; aja tutura; mara linggianeng korsi gadhing; ing ngarsa rajaputra.

1798 . Sapengkering Girang Wayang mangkin; Nyi Kastorilarang linggihra; Nyi Kastoriwangi mangko; punika linggihipun; pan sakiwaneki; Nyi Mas Kastorilarang; sami pedekipu n; putri tiga sumaura; isin temen pedek dening sri bopati ; angling rai kasmaran.

1799. Sang putri sampun alinggih; ing sang nata; Ke'n Badhak Cina tur alon; dhumateng sang rajaputra; gih nuhun rai emas; pun kakang nyaosi hatur; nyanggaken Mas Girang Wayang.

1800. Pun Kastorilarang sami; pun Kastoriwangi muwah; gih tur lumayan nanging titiang keludan; lamon karaming kapas; tiang kelud (a)ming kapuk; wadenen sabrang Palembang.

1801. Pun kakang sang raja putra ngandika; gih nuhun rakamas mangke'; tan wonten kuciwanira; wantuning trahing m6nak; gih terus putra wong agung; kang darb6 nagara.

1802. Rajaputra ngandika ris; rai mas Girang Wayang; ag' mareka madne'; d6n caket karo si kakang; lan Nyi Kastorilarang; Nyi Kastoriwangi payu padha din parek si kakang.

1803. Ing sampun pinasti; punika karsaning dlwa; wus titis-tulis dingine'; mapan dadi jatukrama; rai lawan si kakang; tan kenging denowah iku; punika putri titga.

1804. Putri katiga ngebruki; sadhaya katiganira; anyungkemi ing padan6; matur gih nuhum bandara; de'ning pang/sting manah; dhateng sih bandara nuhun; nun inggih kalingga murda.

1805. Garwa katiga sung bakti; kacangcang puncaking re'ma; dhumateng mastaka l6Mr; sasampunira mangkana; nulya para punggawa; warahan sakancanipun; sami nguwuh kadangira.

1806. Gumuruh para ponggawi; rai-rai sadhaya; para putri mara gtf padha dangdana; padha ; sakab'h padha akumpul; dodok d6n timpuh sadhaya.

1807. Padha rampak jajar sami; ing ngarsanira kang raka; para putri sigra majeng dhateng ing ayunan; padha atimpuh pisan; para ponggawa sadarum; gumuruh sami tur sembah .

1808. Kyan Gajah Manglawu mangkin ; bang kiwa Sang Elang Ngambang; sareng nembah matur alon; raka mas Badhak Cina; karsa para ponggawa ; sakethi padha jumurung ; nyaosken sadtr6k ira.

1809. Karya uger-uger wesi; engg'n jangka lalayatan; tatali dom ing upamana; mikukuh wong ngawula; Badhak Cina hatur nuhun; nunten katu r rajaputra .

1810. Gajah Manglawu nulya ogling; tutas hatur kula; kathah ingkang kalale'n; hatur6 para ponggawa ; prakawis nyanggakena; putri sot6h masih dusun; boten saget tata krama.

1811. Boten saged nenun nga(n)tih ; ytn pan malempat ; kabina-bina thipih wates dengkulira; dat_an kena enjet Ian suruh ; pun raka tatorogira .

1812. Rajaputra amangsuli ; gih nuh un raka sadhaya; boten wonten wantu putra pra nayak a; pandha darb6 nagara; sadhaya putra wong agung; kalangkung kula narima.

1813. Sasampunira ing mangkin; sang rajaputra ngandika; I . ka1.....!h . k b I I I heh para putn sa ut: ; wong ayu mg asa rangan ; age marene padha; d6n parek si kakang iku; wis pasti karsaning

1814. Dadi jatukrami mangkin; prabawaning awakira; sajratil (dihin pinasti sinerat; pinanggih6 kang anyar); humatur rara panembung; sarenging putri sadhaya.

1815. Inggih nuhun kula gusti; liber mastaka mring jaga; kaula boten rumaos; sampun dipun angken garwa; para putri sadhaya; iku panarimanipun; sami kumawula.

1816. Datan ladhak kramani; tarima ngabdi k6ntasa; para putri sadhayan6; amung darma kumawula; dhateng paduka nata; putri sami 6stu tuhu ; leser panarimanira.

1817. Suka manah sri dipati; myarsa haturing wanodya; sami sasampuning samangkana; rajaputra ngandika; dahteng raka kalihipun; raka Sang Badhak Cina.

1818. Mundhing Tandegan sakalih; rai ndika darb6 karsa; muga tampanana andawuhaken timbalan; dhateng Badhak Cina; raka mas sakalihipun; kudua kakant:n asta.

1819. Lan Mundhing Tandegan iki; dadia pucuking lampah; dadi wadung raka emas Badhak Cina; dados tambak nagara; wenang angirengi kuntul; wenang amutia gagak.

1820. Ngebat lampit anglampiti; tambak bale bet nagara; nagara Siem samangko; sadhaya para ponggawa; la ana kang banggah; sumpami ora /nga/ miturut; sapare'ntah raka emas.

1821. Tan warna dengdaning mangkin; iku tigas murdanira; K6n Badhak Cina kalayan Mundhing Tandegan; inggih nuhun adhi mas; timbalan kang sapuniku; dhumawuh dhateng pun kakang.

1822. Miwah dawuhi pun adhi; Mundhing Tandegan puni ka; tan lenggana ing karsane'; inggih punapa timbalan; sampun dumungg6ng lara; sanadyan lampu s; pun kakang dhat eng sumangga .

1823. Badhak Cina animbali; dhumateng para ponggawa ; tradi pundi ing timbalan sapunika ; sami padha miarsa; sadhaya hatur sumuhun ; punggawa asaur paksya.

1824 . Gib nuhun timbalan gusti; sami padha ngestok e'na; samangko; sang rajaputra ngandika; mring rai Girang Wayang; sang putri tumedhakipun; rai mas Girang Wayang.

1825. Nyi Kastorilarang sami; Nyi Kastoriwangi samy; payu malebet maring jro; sarta lan putri sadhaya; matur Mas Girang Wayang; putri katiga sumaur; inggih nuhun satimbalan.

1826. Mas Girang Wayang nauri; lfeh para putr i sadhaya; putri kasabrangan kab6h; payu man.iing padhaleman ; para putri tur sembah ; saur paksi pan gumuruh; para putri pitung dhasa .

1827. Gumrebeg sami lumaris; sadhaya pan sampun prapta ; dl)ateng sasampunt linggih tata; mojar Mas Girang Wayang; Kastorilarang iku; tanopen Kastoriwan gya.

1828. Si kakang nytre'ni putri; kang pitung puluh titiga ; bok ana sisip gample'; atawa ora hidepa; mellng ing pagawe'an; si kakang wis marang wong roro ke'ntasa.

1829 . Kaprimln ing kana mangkin ; arep abang kayas 1mgga ; mutia kang ireng mangko; ala becik' mangkana; matur Kastorilarang; Kastoriwangi nut saur; Pucung tinembangin wuntat .

Pupuh XXXVlll

Kentring Manik mengadu kepada Surabima. Ia meminta agar kakaknya membalaskan sakit hati Guru Gantangan. Sang Murugul menjadi murka, hampir saja ia pergi sendirian hendak mengamuk di Pakuan. Akan tetapi Kentring Manik mengingatkannya, bahwa perbuatan itu ceroboh.

Dipanggilnya keempat putera Murugul yang bernama Surasobat, Surakandaka, Kanduruan dan Sedihjaya. Mereka diperintahkan menjaga pintu kuta, kalau-kalau ada suruhan dari Pakuan.

Pupuh XXXIX

Rajamantri bermaksud menghibur Kentring Manik. Lalu dimintanya para selir menyumbangkan seorang dayangnya untuk dikirimkan ke Sindang Barang. Ia sendiri mengirimkan dayangnya bernama Jamang Kararas dan Sepet Madu. Akan tetapi kiriman ini ditolak oleh Kentring Manik, bahkan kedua dayang itu dikerat hidung dan bibirnya, lalu disuruh kembali ke Pakuan .

Karena siang-malam Kentring Manik hanya bersedih, lupa makan-minum dan tidur, sehingga badannya menjadi rusak. Sang Murugul menghibur adiknya agar jangan terlalu bersedih. Lalu diadakanlah keramaian di Sindang Barang siang dan malam.

Pupuh XL - XLI

Tersebutlah Guruputra Yang Bayu yang melihat keadaan Guru Gantangan. Diciptakannya angin topan yang diperintahkan mematahkan dahan beringin tempa t dengan kedua adikny a digantung. Dahan patah dan l'erwakalih jatu h melayang perlahan ke bumi. Tali pengikatnya terlep as.

Karena rasa terima kasihnya kepad a Guru Gantangan yang telah menyelamatkan kerisnya , Perwakalih bersedia membawa Guru Gantangan dalam pelariannya . Guru Gantanga n digotong oleh Gelap Nyawang dan Kidang Pananjung. Pernah di perjalanan dikurb ankan kepada badak putih dan harimau putih. Akan tetapi kedua binatang itu lari ketakutan.

Guru putra menjelmakan diriny a menjadi kera putih yang sangat besar. Ia menghadang perjalana n Perwakalih . Keempat orang itu dibawanya ke kahiangan. Merek a ditempatkan di pinggir taman telaga. Lalu sang Guruputra menciptakan matahari kembar tujuh , sehingga sangat terasa panasnya oleh para bidada ri.

Pupuh XLl l

Para bidadari minta izin kepada Guruputra hendak mandi. Mereka diizinkan dan diperintah memba wa bunga lokatmala sebagai sumping. Mereka lalu mandi, dan tanpa sengaja kain dan baju mereka ditumpukkan dekat Guru Gantangan. Bunga lokatmala ditaruh di atasnya.

Guru Gantangan yang ingin tah u dan tertarik akan bunga yang sangat indah itu mencoba menggosok-gosoknya dengan tangannya yang buntung. Mendadak saja telapak tangannya pulih kembali . Kemudian diusapkan kepada kakinya. Juga telapak kakinya pulih kembali.

Para bidadari yang kemudian mengetahui ada suara laki-laki mengintai, segera berlarian kepada Guruputra. Mereka diberi tahu, bahwa yang datang itu adalah Guru Gantangan, bakal suami mereka .

Pupuh XLlll

Guru Gantangan bertamu di tempat bidadari. Mereka memberi nama kepada Guru Gantangan setiap orang satu nama. Ketujuh bidadari itu memberikan nama Raden Jaka Puspalaya Nu Bagus Sena Pakuan Prabu Guru Gantangan.

Guruputra memberikan bulu badannya untuk kemudian dibungkus dengan saputangan dan menjadi bekal Guru Gantangan.

Pupuh XLIV

Guru Gantangan diantar pulang oleh para bidadari menuju taman telaga. Di sana Kentengmanik, kepala bidadari, memanggil jampana emas yang diperintahkan mengantar bakal suaminya pulang.

Mereka turun di muara Cikrenceng. Saputangan dibuka lalu dikibas-kibaskan tiga kali. Perwakalih bertepuk tangan. Mendadak saja daerah itu dipenuhi kera banyak sekali. Lalu diajaknya menyerbu ke Pakuan. Laskar sebrang tentara Bramanasakti habis ditumpas pasukan kera di luar kota. ·

Pupuh XLV - XLVI

Laskar kera disuruh pulang. Guru Gantangan masuk, lalu menuju alun-alun. Ia menantang Bramanasakti dan Lembuj aya. Prabu Siliwangi menyuruh Baliklayaran, ibu Lembujaya dan adik Bramanasakti menonton perang di atas anjungan .

Bramanasakti dicegah oleh Baliklayaran, karena ia tak akan kuat menghadapi Guru Gantangan. Teta pi ia marah . Akibat nya badan Bramanasakti dan Lembujaya terke na usapan bunga lokatmala, sehingga hancur menjadi air dan meresap ke dalam bumi.

Baliklayaran pingsan , lalu meningg al. Mayatny a dibu ang ke pinggir kota. Akan tetapi mayat itu hilang dan di tempa t kehilangan may at itu tum huh oyong gadung .

Pupuh XLVll

Gur u Gantangan meninggalkan Pakuan menuju ke Sind ang Barang hendak menemui ibunya. Ia berhen ti di alun-alun di bawah beringin . Mendengar keramaian yang demikian riuhnya ia salah duga. Disangkanya ibu dan uanya hanya bersenang-senang, dan sama sekali tidak ingat kepada anak yang hilang.

Ia tidak jadi masuk. Lalu menu lis surat kepada ibuny a di atas daun beringin kering. Dengan kesakt iannya , daun itu melayang menuju ke pangkuan Kentring Manik . Guru Gantangan lalu meninggalkan Sindang hendak mengembara.

Pupuh XLVlll

Kentring Manik dan Murugul ribut membicarakan surat. lsinya merupakan perpisahan dan pesan kepada Murugul, agar kedua telapak tangan dan kaki Guru Gantangan yang dikubur di lawang saketeng Pakuan diambil.

Murugul memerintahkan puteranya membongkar dahulu candi putih di sebelah udik Pakuan. Mereka tak berhasil. Murugul pergi sendirian. Dicabutnya sendiri candi putih yang berupa tonggak batu itu. Lalu dibuatnya menjadi bajak. Dan dibajaknyalah alun-alun Pakuan untuk mencari tangan dan kaki Guru Gantangan.

Pupuh XLIX

Para pembesar Pakuan hanya sanggup memperhatikan kelakuan Murugul berbuat demikian. Mereka berjaga-jaga, tetapi tak berani menegur, karena tahu akan kesaktiannya.

Guru Gantangan menumpang kapal, berlayar ke Nusa Cina. Ia mengaku sebagai kamasan (pandai emas) dan bernama Raden Kamasan.

Pupuh L

Raden Kamasan menjadi tamu. puteri Ratu Kembang di kuta Gadog. Ia berhasil memperbaiki subang milik puteri berkat tepung emas dalam cupu pemberian Nagaraja.

Kemudian ia menolong puteri menyediakan padi, karena

Nusa Cina sedang mengalami paceklik (kekurangan bahan makan156 an pokok ) hebat . Ia menanam tujuh butir padi, lalu dengan menggunakan manteranya padi itu dapat segera tumbuh dan sekali gus dapa t dipanen dengan tidak habis-habisnya.

Pupuh LI - LI I

Guru Gantangan diajak oleh Ratu Kembang mengun1ungi saudaranya di Pakuwon . Mereka adalah Ratu Cina, Munding Cina clan Rindu Wangsana serta tunangannya Gajah Kayapu .

Pupuh Liii

Di Pakuwon Guru Gantangan berhasil memperbak i sangku emas milik puteri Rindu Wangsana. Ketiga puteri, yaitu Ratu Kemban g, Rindu Wangsana dan Payung Agung ingin mand i di sungai. Guru Gantangan menciptakan kepiting putih clan disuruhnya kepiting itu mencuri sangku .

Usaha Ratu Cina, Munding Cina clan Gajah Kayapu mengambil sangku yang terapung di tengah lubuk tidak berhasil. Terpaksa diambil oleh Guru Gantangan .

Pupuh LIV

Guru Gantangan menerima penyerahan tiga orang put eri. Akan tetapi dengan berpura-pura hendak menjala ikan, ia bersama pengasuhnya kabur . Ia berjanji tid ak akan berhubungan dengan wanita, sebelum beristerikan Ratna Inten .

Tersebutlah negara Nusa Bali dengan rajanya Gajah Gumeter .

Pupuh LV - LVI

Ia mempunyai saudara perempuan bernama Girang Wayang Haras Kembang Sakean Panatabumi. Juga seorang saudara sepupu bernama Kidang Andaru dengan adiknya bernama Mayang Karuna.

Kecantikan Girang Wayang menyebabkan banyak raja jatuh cinta atau sekaligus ingin memperisteri dirinya. Pada suatu saat mereka berkumpul di angkasa, berunding hendak menculiknya.

Tersebutlah Nusa Siem yang dirajai oleh Badak Cina. Adiknya bernama Kastorilarang. Mempunyai saudara sepupu bernama Munding Tandegan yang beradik wanita bernama Kastoriwangi.

Badak Cina bermaksud bertapa di dekat matahari. Ia mengharapkan kedatangan seorang ksatria di Siem untuk menggantikan dirinya sebagai raja.

Pupuh LVll

Badak Cina dan Munding Tandegan bertapa di atas langit. Para penggawa mengintai mengintai melihat Girang Wayang pergi ke sungai. Lalu Girang Wayang rlisambar. Terjadilah rebutan di angkasa. Girang Wayang pingsan.

Yang berebutan terbang makin lama makin tinggi dan tanpa sengaja menerjang Badak Cina dan Munding Tandegan yang sedang bertapa. Kedua mereka marah; lalu direbutnya Girang Wayang. Kemudian dibawa pulang ke Siem. Girang Wayang mengerti, bahwa Badak Cina tidak bermaksud jahat, bahkan menyelamatkannya".Ia bersedia tinggal di Siem.

Pupuh LVlll

Raden Gambuh yang kabur dari Nusa Cina menumpang kapal menuju ke Nusa Bali. Ia menjadi pemain gambuh ( topeng ) dan mengadakan pertunjukan di keraton Gajah Gumeter .

Pupuh LIX

Raden Gambuh disuruh menghibur di pedaleman . Mayang Karuna yang kehilangan Girang Wayang menderita sakit , karena tidak mau makan dan tidak mau minum . Raden Gambuh diberi janji oleh Kidang Andaru yang pemarah, bahwa pertunjukan tidak boleh melebihi waktu tabuh berbunyi.

Pupuh LX

Ternyata Mayang Karuna adalah kemenakan Kentring Manik. Jadi ia saudara sepupu Guru Gantangan. Karena asyikn ya mereka bercakap , waktu tabuh berbunyi gamelan gambuh masih belum dibunyikan . Kidang Andaru marah. Raden Gambuh dan ketiga pengasuhnya dibunuh. Mayatnya diikat disatukan lalu dibuang ke sungai. Mayang Karuna dimasukkan pen jara .

Tersebutlah persiapan di Nusa Siem untuk menjaga kalaukalau para penggawa menyusul Girang Wayang.

Pupuh LXI

Girang Wayang diungsikan ke kebun pisang. Waktu ia pergi ke kali ia melihat mayat terdampar. Dengan do'anya keempat mayat itu hidup kembali. Temyata mereka ialah Guru Gantangan dan pengasuhnya.

Pupuh LXll

Guru Gantangan bertemu dengan Kastorilarang dan KastoriwangL Kedua puteri memberi tahu Barlak Cina dengan penuh keyakinan, bahwa ksatria itulah yang sedang dicarinya.

Pupuh LXlll

Para penggawa mempersiapkan diri hendak menyerbu Nusa Siem. Mereka menggunakan kapal dan membawa harta-benda sebagai alat peminang kepada Girang Wayang. Masing-masing membawa saudara perempuannya .

Pupuh LXIV

Badak Cina bersiap-siap menghadapi penyerbuan . Karena merasa khawatir, Girang Wayang dan Raden Gambuh dijemput ke kebun pisang. Mereka harus berada di keraton agar aman .

Guru Gantangan berpura-pura jatuh dari kuda. Ia pingsan . Sukmanya pergi ke laut, lalu masuk dan hinggap dalam anak tekak Dewa Sagara ·yang sedang mencari mangsa di laut. Dewa Sagara dan kakaknya Buta Sagara berjanji akan tunduk dan membantu Guru Gantangan melawan para penggawa .

Pupuh LXV

Badak Cina menyerahkan tahta kepada Guru Gantangan . Mereka bersiap-siap menghadapi musuh. Dewa Sagara clan Buta Sagara menanti di pinggir peseban, tanpa ada yang meliha t.

Para penggawa tiba di pelabuhan Siem. Mereka membu at pesanggrahan clan menyusun barisan.

Pupuh LXVI - LXVI I

Kuta Siem dikepung, akan tetapi laskar seberang bany ak yang tewas. Kemudian para penggawa menyerbu ke dalam kuta. Guru Gantangan menyuruh kedua dewa lau t menghadapi merek a.

Pupuh LXVlll

Para penggawa semua tewas oleh Dewa Sagara clan Buta Sagara. Kemudian atas perintah Guru Gantang an mereka dihidupka n lagi. Semua takluk clan menghadap di paseba n.

Pupuh LXIX

Setelah laskar sebrang dihidupkan kembali, para ·pute ri yang mengiringi mereka digiring oleh kedua dewa laut masuk ke dalam peseban . Mereka menghadap Guru Gantangan . Semua penggawa berjanji akan tunduk atas segala perintah .

Pupuh LXX

Badak Cina menyerahkan Girang Wayang, Kastorilarang dan Kastoriwangi kepada Guru Gantangan . Juga para penggawa menyerahkan adik-adik mereka sambil berjanji akan mengabdi .

Guru Gantangan tinggal di Nusa Siem. Para puteri herkumpul di pedaleman. Kastorilarang dan Kastoriwangi diminta oleh GiWayang menjadi kepala dari puteri-puteri selir Guru Gantang- ,m.

XXXVlll

91 3 . Hai adikku kanda bertany a ; te rangkan baik -baik ; clan men gapa engkau; bicara sambil menan gis; rambut kus ut tak keruan; Kentringmanik menjawab .

914 . Wahai kanda alangkah sakitny a aku ; tidak ingat rasa; aku lupa dara tan; barangkali kanda belum me ndengar ; aku men gejar; kepada sang prabu .

91 5. Tak tahukah kanda tentang an ak kita; telah dibun uh sekar ang ; dibunuh oleh sang raja; karena fitnah Bram an asak ti; bahk an akan menyerbu; kepada Murugul.

916 . Setelah jelas mendengar; merahlah mukan ya; serta gelap penglihatannya; dunia tidak terlihat ; berteriak kare na gemas; seperti banteng marah .

917 . Kalau begitu kanda akan kelua r, akan beran gkat hari ini; akan kugempur semua orang Pakuan ; ap a lagi yang mel em,par fit nah; akan ku gilas dengan telapak tangan ku ; biar han cur bagai lempung .

918 . Kalau hendak pergi hari ini ; ka ta Kentringmanik sabar; sambil menyembah kepada kakaknya ; aku akan mencega h dahulu; kakang bersabar sebentar; jangan cepat menyerbu .

919 . Akan bertindak sang Murugul sekarang; diceg ah (agar tidak ) sekarang; Kentringmanik tenang bicaranya ; karena oran g yang hendak melawan ; kepada sang raja; tak bersiap-siap sepert.i itu.

920. Gelagat kata orang jaman dulu; mustahil kata orang sekarang; Kentringmanik memohon dengan sangat; sang Murugul reda marahnya; terpikir olehnya; adiknya itu benar.

921. Telah faham akan perkataan adiknya; sang Murugul sekarang; segera memanggil puteranya; yang berjumlah empat orang; pengiringku; yang bernama Iud.

922. Iud engkau pergi segera; berangkat hari ini; undanglah semua anakku; Surasobat yang pertama; Surakendaga; dan Kanduruan.

923. Juga yang keempat Sedihjaya; baiklah hamba mengerti; segera ia pun berangkat; datang kepada semua puteranya; para putera pergi; kepada ayahnya .

924. Terlihat oleh ayahnya; dan ibunya lalu berkata; berkata sang Murugul; hai Surasobat dan Surakandaga; Kanduruan juga; dan Sedihjaya .

925. Ayah mengundang kalian segera; keempat-empatnya sekarang; ayah mengabarkan kepada kalian; bahwa saudaramu Guru Gantangan mati; mati karena dibunuh; oleh ayahnya.

926. Surasobat kaget lalu berkata; kepada ayahnya; bagaimana ayah adikku si buyung; Guru Gantangan mengapa dibunuh; oleh ayahnya; hamba ingin tahu .

927. Dan apa kesalahannya ; Guru Gantangan itu; berkata Murugul kepada anaknya; entah ayah tidak tahu; apa permulaannya ; tanyalah bibimu .

928. Berkatalah Kentringmanik ; anakku semua ; bibi juga tidak tahu awalnya ; yang memberi tahu kepad a bibi ; tidak tah u pangkal nya ; juga ujungnya .

929. Sekonyong-kon yong ia tela h berada di belakang bibi; lalu berb icara ; Kentringmanik tidak tahu kah engkau ; bahwa si Guru Gan tangan telah mati; aku yan g membunuhny a; bibi lihat tern ya ta sang pr a bu .

93 0. Bibi katakan keterlaluan ; bila yang membu nuh itu ayahn ya; terdengar oleh sang rama; ia menjatu hkan keris; pu tuslah ten unku; tertimpa keris.

93 1. Sang raja menantang bibi ; ayuh engkau ngamuk saja ; jangan mengkhianati anak ; anak mati masa tidak ikut mati; wanita durhak a ; karena itulah aku marah .

932. Pertama karena tenunan putus; yang kedua nya; kabarnya si buy ung mati ; aku h.unus keris itu; lalu aku kejar ; larilah sang prabu .

933. Jangan bertan ya-tanya ; ingin tahu bena r; sebab aku ditanya i terus ; lalu ada yang bertanya lagi; laut ta k bertepi; gunu ng tak ber kaki.

934 . Kemudian sampai di dalam puri; sang raja masuk ke dalam ; aku dikepung oleh para selir; aku tertan gkap ; data ng Rajamantri m£:mburu.

93 5. Memegang rambutku den gan kuatn ya ; aku minta ampun ; bar u aku dilepaskan ; aku meras a sangat malu ; lalu aku pu - lang ; pulang ke sini buyung .

936 . Karena kalian aku undang; kalian berempat; Surasobat berdua Surakandaga ; jagalah di pintu ; mungkin ada utusan dari negara ; datang ke sini.

937. Bila datang utusan negara; bawalah segera; Kanduruan berdua Sedihjaya; sembunyikanlah bibi kemari ; tunda Kentringmanik; Rajamantri kecut.

XXXIX

938. Rajamantri berk ata ; hai sem ua para isteri ; para padm i dan selir; say a undan g (jawabn ya) ya baiklah .

939 . Saya memberi perin tah; isi perint ah saya m1; semua memberika n da yangn ya ; tiap orang sat u pe lay an .

940 . Untuk menghibur kesedih an Ke ntr ingman ik ; lumayan saja ; sekedar penumbuk padi ; baiklah jawab semuany a.

941. Rajamantr i ber kata ramah ; hai Jamang Kar aras; berd ua Sepet Madu ; terima kasih ham ba di de pan tuank u.

942 . Emban sekaran g aku men gutus eng kau pe rgi; membawa ora ng; untuk menen cumbu-cu mbu ; agar Kentrin gmani k tidak terlalu lama sedihnya .

943 . Baiklah ia menyembah lalu berang kat ; ta k diseb u t di jalann ya; disebut sudah datangnya ; Lelah sampai semu a di Sindangb ara ng.

944. Kelihatan oleh yang menj aga pin tu ; perond a yan g dua orang ; yang bernama ; Sura sobat dan Sura kanda ka.

945 . Ditanya wanit a dari man a; lalu mereka masuk ; sem ua masuk ke dalam ; diiringkan Kandurua n dan Sedihjaya .

946. Segera ditanya oleh Kent ringma nik ; digap ai semu a; semua mari ke sini ; lalu menghadapl ah Sepet Madu dan Jama ng Karar as.

947. Ya tuanku hamba diutus oleh ratu; perintahnya; yang diberikan kepada hamba ; ialah menyerahkan orang-orang ini.

948. Para wanita barangkali untuk penumbuk padi; untuk penanak nasi; atau untuk penyapu; mudah-mudahan katanya tuanku tidak terlalu lama mengandung duka.

949 . Kata Kentringmanik; memang lebih enak; kanda Rajamantri bicara; mentang-mentang menjadi padmi merasa lebih pandai.

950. Kemudian pisau Kentringmanik; segera diambil; pengiring coba ke sini; cepat sekali mulutnya lalu diiris.

951. Hidung dan kupingnya telah dipotong; lalu dimarahi; disuruh pulang semua; sampaikan kepada Rajamantri hal ini.

952. Lalu para dayang memohon diri dan segera keluar; lancar perjalanannya; hidung kedua utusan putus; telah datang lalu dayang masuk keraton .

953 . Hai engkau Jamang Kararas dan Sepet Madu; kata Rajamantri; coba mendekat kemari; kata-kata para dayang tidak jelas kedengarannya.

954. Mereka bicara bindeng karena hidungnya putus; memang keterlaluan; kelakuan Kentringmanik; tidak mau ia diajak berbaikan.

955. Ya sudah harus dibiarkan saja; jangan dibujuk -bujuk; terser ah maunya saja; tundalah para isteri di dalam puri.

956 . Tersebutlah Kentringmanik yang tinggalnya ; di Sindangbarang; amatlah sedih hatinya; sedih clan rindu siang-malam tidak tidur .

957. Tidak pula makan hanya mena ngis meratap i putera nya ; Guru Gantangan; lihatlah kepada ibu bawa mati ibu ini.

958. Dapat dibayangkan keadaan Kentringmanik; sudah sangat rusak; badan Kentringmanik; dari samping tampak hanya tinggal t ulang.

959. Kemudian sang puteri memint a air; sangatlah dukanya ; puteri hendak cuci muka; lalu sang Murugu l membawa air.

960. Kemudian berkata sang Murugul; hati-hatila h; ten tang badanm u Kentringmanik; engkau nanti sakit keras.

96 1. Lebih baik lapangkan saja hatimu ; mari kita ada kan keramaian ; barong ledekan clan ronggeng ; golek ogel reog angklung riringkigan.

96 2. Biar banyak bila malam mengundang pan tu n ; atau tarawangsa ; kecapi dan karinding; mengu ndang gemblung biola clan salawatan .

96 3. Itu pun kalau sudah ada lebain ya ; ini hany a umpa ma; bila ada Jawanya; kita mengundang wayan g tanjidor dan mam aca.

964 . Sang Murugul berkumpul siang dan malam ; semua gamelan; gong degung renteng salendro; lebih baik pelog sakati clan mongga .

965. Sang Murugul ini sangat gagah; menyenangkan hati; menghibur adiknya; yang diharapkan menjadi hilang sedihnya.

966. Ia mengharap hilanglah sakit hatinya; terhibur hatinya; tidak selalu ingat kepada puteranya; tundalah Kentringmanik yang disenangkan.

XL

967 . Kita sebut dahulu sang Gurup utra; yan g berad a di surganya ; di puncak langit tempatnya ; sudut matahari yang tinggi; sedang melihat ke alam dunia; tertutup kabut ; berkata dalam hat i; apakah gara-garanya ; alam dunia sangat gelap kalau aku lihat ; lalu dip erhatikannya .

968 . Di bawah tampak olehn ya; Raden Guru Ganta ngan terliha t ; bergelimpang di tanah ; di bawah beringin kuru ng; di tempat pemoto ngan ; Perwakalih clan Gelap Nyawang ; clan Kidang Pananjung ; diikat ketigan ya disatuka n; digantung den gan ku kuhnya di pu ncak beringin ; sangatlah sengsara nya.

96 9. Berkatalah sang Guruput ra Hyang Bayu ; anakk u si Guru Ganta ngan ; mengharukan sekali ; melihat orang sepert i itu ; disakit i keempat ora ng itu; dianiay a sangat ; oleh sang prabu ; Prabu Siliwa ngi; sampai hati menyiks a puteranya; apa kesalahannya.

970. Guruputra lalu mendatangkan angin ; bad ai topan diembu skannya ; ke arah pohon beringin ; sebenta r sampailah; gemuruh suaranya; menghembus pohon berin gin; patalah dahan nya ; pengasuh ya ng tiga jatuh ; tiba di tana h lepaslah tali pengikat nya ; Perwakalih melompat .

971. Meloncat-lonca t berjungkir balik; ha aku suda h lepas; berk at perto longan angin besar ; sambil terus kentut; Kidang Pananjung berkata; hai kakang ulukuta n; aku tidak sakit ; guda bik hong jawabnya ; kata Perwakalih sekaran g engkau belum sakit; tula ngmu patah.

972. Kata Gelap Nyawang; jangan ribut; nanti ketahuan Ki Ponggang; berembuk dengan kawannya; mari kita kabur saja; mungpung belum ada orang yang tahu; berkata Guru Gantangan; kakang. aku ikut; ikut kabur bersama kakang; tanpa menoleh Perwakalih menjawab; bangkai ikut bicara.

973. Aku ini hendak kabur diam-diam; kalau sambil menggotong bangkai; jadi ribut nantinya; benar-benar kakang aku ikut; coba lihatlah kakang; ini kerismu; terimalah segera; Perwakalih segera menerimanya; lah ini kerisku ketemu lagi; si Cendo kerisku.

974. Masih ada pengaruhnya; tidak berani ditinggal lari; memang inilah aku tuahnya; si tanurang itu; masih ada pintarnya; dasar orang rupawan; dan putera raja; hanya gagalnya; kutung tangan dan kakinya; la terserah Tuhan.

975. Hai tanurang bagaimana mulanya; kerisku tuan miliki; menjawab Guru Gantangan; aku pinjam; kepada ua Ponggang; akan aku jadikan jimat; di sini kataku; takut akan iblis dan setan; berkatalah Perwakalih; si tanurang ini memang setia.

976. Buyung hams ikut kabur; itu saja Nanjung dan Gelap Nyawang; buanglah ranting-rantingnya; cabang beringin ini gunduli; cepat bawa kemari; dengan dahannya; untuk menggotong; menggotong si raden; Kidang Pananjung dan Ge lap Nyawang; menggotong si tanurang .

977. Perwakalih selesai mempersiapkan (gotongan); lalu pergi diam-diam; berangkat setelah orang-orang semua tidur; Perwakalih di belakang; menjadi mandor sambil membawa keris; mengiringkan gotongan; Perwakalih berkata; kawan berabe benar perjalanan ini; orang kabur sambil membawa ban gkai orang; berikan saja kepada harimau.

978. Kemudian datanglah harimau putih; sedang lewat dan berpapasan; pikulan dibantingkan saja ; Perwakalih berkata ; hai harimau aku memberi ini; untuk makan anmu ; sang harimau lari ; lari sangat cepat; seperti kijang dan me nyembur kotoran nya ; mengaum sambil melonca t.

979. Perwakalih berkata ; ada apa kalau aku lihat ; ia kabur sanga t cepat ; harimau macam apa itu ; tidak beran i mem akan mangsa ; ditelan dimakan ; amat keta kuta n dia rupany a; Nan jung Nyawang bawa lagi; gotongannya barang kali badt11< putih; nanti kita berikan .

980. Barang kali badak putih mau memakannya ; tidak lama kemudi an datanglah badak putih ; nah itu Nyawang bada kny a ; disodorkannya segera ; gotongan itu kepada badak putih ; Perwa kalih berkata ; nih badak putih ; makanan sangat enak ; lalu badak men - dengar dan melirik; mendengus lalu kabur .

98 1. La mengapa itu badak putih ; me lun cur kab ur ke da lam hutan ; sangat ketakutan ; la mengapa ini ; harimau clan badak sangat ketak utan ; buyung diam saja; merasakan itu ; Nanjung clan Nyawang mengambilnya lagi; goton gan nya lalu berja lan ; tunda yang sedan g berjalan .

982. Tersebutlah Guruputra ; berada di angkasa; di langit tepatn ya : melihat ke bawah ; terlihatlah sang putera ; Rad en Guru Gantan gan ; kecewa keadaannya ; oleh ketiga pengasuhnya; suruh dite lan kepada harimau putih ; suruh dite lan oleh badak putih.

983. Sang Guruputra Hyang Bayu; segera menggerakkan badannya; menjelmalah ia menjadi kera besar; sebesar anak kerbau; namanya sang Buyut Duging; hendak turun ke bumi; dari awang-awang; berkelebat tibalah di bawah; hendak mengadang perjalanan Perwakalih; tercegat jalannya.

XLI

984. Buyut Duging lalu berkata rama h ; hai sekarang Perwakalih; kesinikan si buyung; suruh deka t ke sini; Perwakalih lalu meliha t.

985 . Perwakalih kaget ketika melihat; ada kera putih ; sebesar anak kerbau; Nanjung Nyawan g ada kera putih ; barang kali dia ini.

986. Barangkali ia mau memakann ya; bangkai lalu dija tuh - kan; kepada kera putih; berkatalah Buyu t Duging; hai Perwakalih sekaran g.

987. Ketahuilah aku ini olehmu ; bahwa aku ini; Buy ut Duging yang akan menolong ; Guru Gantangan; menghar ukan benar ia.

988. Orang dianiay a ayahnya; Perwakalih berkata ; apa kata - nya tadi ; kata kera putih; kepada Nanjung clan Nyawang .

989 . Lepaskanlah tali-talinya; pikul an dibongkar ; Guru Gantangan telah lepas; berkata sang Buyut Duging; kepada Perwakalih.

990 . Guru Gantangan segera dipan gku ; oleh Kidang Pananjung; Nyawang yang memegangi ; Perwak alih di belakang; Perwakalih yang memangku .

991. Perwakalih berada di belakan g sang dewa ; Buyut Duging berkata; mari aku gendong ; orang berempat di pinggir ; Perwakalih memegangi .

992. Memegangi ekorku; Perwakalih menjawab; la enak benar diriku; tapi awas jangan buang kotoran; Guru Gantangan berkata.

993. Kakang janganlah cerewet tak tahu adat; jangan mainmain; kemudian Buyut Duging; menggendong orang berempat; mari terbang sekarang.

994. Buyut Duging segera menghentak tanah; cepat mengarung angkasa; melewati awang-awang; sekelebat sudah datang; tiba di sawargaloka.

995. Sudah sampai kata sang buyut; datang lalu diturunkan; di jamban larangan yang gemilang; pancurannya tembaga biru; siwurnya perak hijau.

996. Penampungnya bejana emas mengkilap; alasnya gong Jawa; lalu berkata sang buyut; mari buyung cepat turun; turutlah di sini duduk.

997 . Di atas batu kemala duduknya; aku hendak pulang; ke tempat tinggalku; Guru Gantangan berkata; silahkanlah ayahku.

998. Buyut Duging lalu terbang; tiba di angkasa; kembali ke kayangannya; menciptakan matahari; tujuh jumlahnya bersinar.

999. Sangatlah panas pengaruhnya; ke tempat bidadaritersiebutlah bidadari; sedang berhias berbenah; di tern pat tinggal mereka.

1000 . Sedang kumpul membuat kumparan kapas; ada yang sedang membuang biji kapas; ada yang membuat benang ada yang menenun ; ada yang mencelup merah kuni ng; bungur jingga clan hijau.

100 1. Mereka kepanasan merasa san gat gerah; pemuka bidadari; lalu berkata; namanya Nyi Kentengm anik ; Mayang Ringgi t.

100 2. Masih ada lanjutan namanya ; Sake an Seka r Saru ni; hai semua adik-adik; panas nian menuru t perasaanku ; sangat gera h haw a sekarang.

1003 . Apakah gara-garanya ; ada baiknya dilihat ; rupan ya ada di ata s; bagai mana matahari ini ; ibu tak tahan panasn ya.

1004 . Widadari geger gemuruh ; nama ny a satu per sat u; Da ngdayang permulaannya; lanjutnya Layang Kirana ; Gegerm ayang yan g kedua.

100 5. Yang ketiga Manikrarang ; ya ng keempat Mayan glenggang ; yang kelima Mayanglarang ; yang keenam Ganagini; lalu Salang Sagiti .

1006 . Itu yang ketujuh yang kedela pa n Ro baning Angi n ; kesembilan Wirumananggay ; semua kakakadik; sang adik juga berkata; berbincanglah para remaja.

XLll

1007. Rasaku terlalu panas; kata Nyi Kentengmanik; seperti begini rasanya; ayuh mari adik-adik; berkabar kepada rama; kepada .Batara Guru; minta izin akan mandi di telaga; bidadari sama jawabnya; baiklah kakanda memberi tahu.

1008. Kentengmanik menyembah; Hyang Guru kami permisi; akan mandi di telaga; tempat main bidadari; sang batara berkata; baiklah Kenteng kau mandi; tetapi kembang ini; lokatmala kau pakai sumping; olehmu lalu Kentengmanik menyembah.

1009. Mengapakah wahai rama; hamba harus pakai sumping; lalu harus pakai bunga; jawab Yang Pramesti; ah tidak Kentengmanik; engkau pakai saja; lalu Kentengmanik; segera menerima bunga; segera diselipkan pada sanggulnya.

1010. Sudah dipakai oleh Kentrengmanik; kembang sudah disubalkan; Batara Guru melihat; rajaputera yang diamati; bagus nian rupa anakku; bagus tak terkira-kira; sang Guru bersabda; kepada Nyi Kentengmanik; berangkatlah Kentengmanik ke taman .

1011. Bersama kawan-kawanmu; jangan ada yang tertinggal; bidadari menyembah; semua tiba di telaga; kainnya lalu ditumpuk; jatuh di pangkuan; haribaan Guru Gantangan; di pinggir taman tempatnya; lalu mandi dengan nikmatnya.

1012. Kelakuan yang sedang mandi; ad_a yang menggosok kaki; ada yang menggosok tangan; tepuk air sambil silanglang; lalu Perwakalih; dan rajaputra mendengar; suara orang mandi; Perwakalih terkejut; juga keempat-€mpatnya tetapi tak kelihatan.

1013. Bidadari tidak tahu; ada orang di pinggir kali; bidadari enak-enak ; berkata Kentengmanik; gosoklah aku adik -adik; lalu digosok diruru; sebab aku mendengar kabar; akan kawin aku ini; katanya orang rupawan dari alam dunia .

1013a . Namanya Raden Guru Gantan gan ; adik-adiknya menjawab; tetapi harus bersama-sama; serempa k dengan kami ; adinda semua ini; Guru Gantangan mendengar; heran hatinya ; apa kata Kentengmanik;sampai berkata begitu .

1014. Seperti yang sudah tahu ; sampai berkata begitu ; sebab ingin tahu ia; rupa bidadari; baru tahu di sini ; lalu Guru Gantangan; melihat kain; kain para bidadar i; ada kembang terletak di atas kain .

101 5. Bung a yang indah warnanya ; lalu diusap -usapk an; kepada tangannya; tumbuhlah telapak tangannya ; telapak tangan kanan lebih dahulu ; dilihat lengkap semua ; juga jari-jarinya ; rajaputra berkata; mengapa aku mengusapkan kembang.

1016 . Coba ini tangan kiri; diusapka n iagi; tumbuh telapak tagannya ; sudah ada dua-duanya ; jari-jarin ya semua pulih; lalu diucap kakinya; langsung kedua-duanya ; kiri-kanan lalu tumbu h; sudah sembuh kedua telapak kaki .

101 7. Astaga karena bunga; ada khasiatnya; aku tak kan malu lagi; bertemu dengan bidadari; bidada ri mendengar ; gumam suara laki-laki; di buat kumala; bidadari jadi takut; berlari hany a bertutupkan jari.

1018 . Menemui sang batara; meratap menjerit-jerit ; ramand a

tolonglah kami; semua bidadari; datang menemui; meminta to179 long; karena ada suara; gumamnya seperti sedang mengintip; suara laki-laki tapi tidak kelihatan.

1019. Sang Guruputra menyingkap; mantera penutup pandangan; sekali tampaklah sudah; Raden Guru Gantangan; clan Perwakalih; Gelap Nyawang serta Kidang Pananjung; bidadari berkata pantasan ada orang bagus; melebihi orang banyak.

1020. Bidadari kembali; hendak mengambil kainnya; lalu semua berkata; minta maaf kepada tetamu; kami meminta kain; lalu kain digulung; alangkah malu kami; hanya bertutupkan jari; rajaputra lalu mengembalikan kain.

1021. Silahkan ambil segera; walau pun bagi diriku; tidak menjadi maslahat; kain ini mengerikan; lalu Kentengmanik; meraup kain itu; dari pangkuan Guru Gantangan; menghadap lagi Kentengmanik; semuanya kepada sang Guruputra.

1022. Sang Guruputra bersabda; ada apa Kentengmanik; ya sang batara; kami menghadap lagi; ada satria elok; cantik tiada taranya; bila dibiarkan wayang; persis Arjuna rupanya; bahkan lebih sedikit tidak mengapa.

1023. Sang Guruputra bersabda; bila engkau tidak tahu; pria itu ialah; orang dari alam dunia; yang termashur orang baik; lebih baik dari semua orang; Raden Guru Gantangan; putera Prabu Siliwangi; di Pakuan serta penguasa dunia.

1024. Jangan disepelekan; ayuh para bidadari; bawalah dia; ke tempat bidadari; di balai kencana; hamparkan tikar bersulam emas gemilang; setelah diperintah; Kentengmanik mohon diri; semua bidadari kembali.

1025. Berkata kepada rajaputra ; kakanda marilah singgah ; di tempa t bidadari ; baiklah sahutnya ; rajaputra berangkat; ketiga pengasuh turut di belakang ; semua bidada ri; berbondon g-bond ong jalannya ; Perwakalih berguyon sepanjang jalan .

1026 . Bidadari berkata ; mengapa kang Perwakalih ; berguyon sepanjang jalan ; begini hai bidadari; teringat kejadian tadi ; saya jadi menyesal; banyak bidadari mandi ; saya hanya asik termen ung; dihanyu tkan lamunan hati .

102 7. Menyesal tidak dibawa; lalu cepat dilarikan ; Kent engmanik berkata; kemari kang Perwakalih ; deka t-dekatlah ke sini; diulasi ludah mulutnya; menjelmalah Perwakalih menjadi kera putih ; berkereh di hadapannya; bidadari tersenyum mengar.dung rindu .

XLlll

1028. Kentengmanik meludahi lagi; mulut kera putih; jadilah kura-kura putih; beringsut-ingsut di depannya; Kentengmanik berkata; salahnya sendiri; tua-tua senang berguyon.

1029. Lalu Kentengmanik; melontarkan kura-kura putih; ke taman penglokatan (pemulihan); kembali ke rupa semula; berkata Gelap Nyawang; dan Kidang Pananjung; ulukutan engkau ka tua.

1030. Tidak tahu bidadari itu; banyak kawannya; kata Perwakalih gudabik hong; setelah demikian; semua meneruskan perjalanan; Kentengmanik di depan; diiringkan bidadari.

1031. Raden rajaputera; berada di tengah; diiringkan ketiga pengasuhnya; kemudian mereka tiba; ke balai kencana; Kentengmanik lalu berkata; silahkan duduk kakanda.

1032 . Di balai kencana; menjawab Guru Gantangan; baiklah; segerakan suguhannya; diusunglah makanan; bertumpuklah makanan di hadapan mereka; suguhannya bunga-bungaan.

1033. Tempatnya nampan emas; hai adik marilah makan; dimakanlah suguhannya; lalu diisap-isap; Perwakalih segera; mengambil bunga suguhan; diraup seisinya.

1034. Dibuka kedua tangannya; kata Pananjung; lukutan engkau; mengambil kembang; untuk dijadikan subal; menyubali kepalamu; gudabik hong jawabnya.

1035. Kata Perwakalih; bagaimana memakannya; harus di· isap melulu ; para bidadari tertawa ; mendengar perkataannya; Guru Gantangan; sangat gembira hatinya.

1036 . Hai perhatikan sekarang; dalam hal makan ; dan dalam hal tidur ; jangan sulit-sulit pikir; ibarat gula jawa; terimalah dengan gembira; begitu sabda batara.

1037. Kepada Guru Gantangan; perhatikanlah; rupa rasa dan keadaan ; di tempat bidadari; setelah disiksa ; oleh ayahnya ; tak bertangan tak berkaki.

1038. Tergeletak di bawah pohon beringin ; walaupun begitu tidak mengeluh; setia dalam berbakti ; hanyalah sang Gurupu tra; medekat i sang putera; oleh karena itulah ; Guru Gantangan rama ini.

1039. Hendak bertanya kepadamu ; apa nanti rencanamu ; akan memalas; ataukah tidak; perkara engkau disiksa ; oleh ayahmu; rajaputra menjawab.

1040. Lalu duduk dengan tazim nya; muka menatap ke · bawah ; kedua tangan menyembah; wahai sang batara ; ada pun puterartm ini; diri tidak berkuasa; gerak tindak dan kelakuan.

1041. Bahkan nafas sekalipun ; tak mendahului karsa; sepenuhnya akan tunduk ; kepada titah sang Batara; Guruputra bersabda; ya baik begitu ; seperti katamu tadi.

1042 . Cepatlah hai Kentengmanik; rajaputera diberi pesalin ; pakaian yang indah-indah ; Rahaden Guru Gantangan ; diberi ganti kain; memakai celana halus; yang disebut pranak bapang .

1043. Baju bersulam benang mas; peneguhnya cinde kembang; lipatan emas pinggirnya; Kentingmanik berkata; lalu bagaimana rama; sudah hamba lakukan; sudah berganti pakaian.

1044. Guruputra bersabda; sesudah ganti pakaian; semua harus menambah namanya ; satu kata tiap orang; kata pra bidadari; baiklah; menurut titah sang Batara .

1045. Saya Kentengmanik; mempersembahkan nama; Raden Jaka yang pertama; saya Gegermayang; hendak menghattJrkan nama; Puspalaya namanya ; saya Manikrarang.

1046. Mempersembahkan Nu Bagus; saya Mayalenggang; menambahkan nama sena; saya Mayalarang; menambah nama Pakuan; Gunagini hanya menambah ; nama Prabu saja.

104 7. Say a seorang lagi; dangdayang Terusnalarang; akan memberikan nama; Guru Gantangan saja; bersabda Guruputra; setelah mempersembahkan nama ; setiap orang satu .

1048. Ayuhlah Kentengmanik; engkau jadikan nama; disatukan saja; berkata Kentengmanik ; baiklah; yang diberikan paling dulu; Raden Jaka Puspalaya.

1049. Dari dua bidadari; yang ketiga memberikan Nu Bagus; yang keempat Sena; yang kelima Pakuan; yang keenam Prabu; yang ketujuh Guru Gantangan; itulah seluruh namanya.

1050. Kemudian sekarang; Yang Guruputra segera; mencabut bulu kmisnya; ini buyung kauterima; lalu bulu jenggotnya; dicabutnya dua; sepasang bulu badannya.

1051. Telah diterimanya tiga pasan g; oleh Raden Guru Gan - tangan ; dibungkus dengan sapu tangannya; bekal pula ng ke alam dunia ; bila telah sampai di muara ; yaitu muara Cikrenceng; saputagan itu harus dikebutkan .

1052 . Perwakalih harus bertepuk ta ngan; juga Kidang Pananjun g clan Gelap Nyawang; setelah dike butkan akan men jadi kera ; tentara Lebak Sapaha ; kera sangat banyak ; segera akan menjadi musuh ; menyerang tentara seberan g.

1053 . Yaitu tentara Bramanasa kti ; berkata sang rajapu tra ; terima kasih sang Batara ; hamba berlega hati ; baiklah terima kasih ; sang rajaputra memohon diri; selesai menerima titah.

1054 . Ramanda putera permisi ; (h endak) memenuhi janji clan perset ujuan; di pohon beringin; iya baiklah ; jangan terlan jur ; segeralah pulang; demikian sabda Guruputr a.

1055. Sang Batara bersabda; Ken te ngmanik cepat pergi; juga semua bidadari ; harus mengan tark an ; Guru Gantang an; sampai di taman; bekas bun ga itu .

1056 . Di batu kumala; di sana berik an kendaraan ; pakai lah bangsal kencana; tapi bunga lokatmala; suruh agar dibawan ya ; untuk menghabiskan nyawa ; nyawa si Bram anasakti.

105 7. Menjawab Nyi Kentengm anik ; clan semu a bidada ri; baiklah sekarang; akan hamba laksanakan ; menuju ke tam an ; kemudian mereka datang ; sambil bergandenga n tangan .

XLIV

1058 . Dewi Kentengmanik tiba; dengan kawan-kawannya; mengantar Guru Gantangan; Perwakalih mengiringkan; Kidang Pananjung dan Gelap Nyawang; gudabik hong sudah datang.

1059. Kentengmanik telah datang; marl tandu kencana; segera engkau ke sini; sekarang ada kerjamu; sebentar datanglah sudah.

1060. Nyi Kentengmanik berkata; silahkan segera naiki; tandu emas ini; di hadapan Kentengmanik; segera Guru Gantangan ; menaiki tandu.

1061. Widadari berkata; hati-hatilah di jalan; terima kasih; dan selamat tinggal; sang Guruputra bersabda; buyung berhatihatilah.

1062. Pak kiai jangan tidur; rajaputra telima kasih; widadari berkata; kepada Perwakalih; hati-hatilah di jalan; Perwakalih menjawab.

1063. Jawabnya gudabik hong; tak akan ada bahaya ; uh kata Gelap Nyawang; ulukutan kakang tua; jangan berguyon; kepada titah bidadari.

1064. Entah kalau demikian; hanya sekian jawabnya ; kata Kentengmanik; wahai tandu dengarkanlah; antarkan tuanmu ini; Raden Guru Gantangan.

1065. Pergilah ke awang-awang; segera tandu itu berangkat; melayang ke bawah; sebentar telah tiba; gemilang di awang-awang; rajaputra lalu turun.

1066 . Seraya berkata ramah; kepada tandu ; hai tandu pulanglah engkau ; ke kandangmu; segera tandu itu melayang ke angkasa; tiba kembali di tempatnya.

1067. Rajaputra sudah duduk (di atas mega); juga pengasuh yang tiga ; rajaputra melihat; melihat ke bawah ; dasar satria pilihan ; pandangannya tern bus jauh .

1068 . Menurut penglihatannya; kepada Bramanasakti; telah duduk sejajar; dengan ua patih; dan ua Kean Santang ; tertegun ia melihat.

1069 . Juga Lembujaya; sudah duduk sejajar; dengan Rangsangjiwa; rajaputra berkata; Perwakalih lihatlah ; si ua Bramanasakti.

1070. Telah se1a1ar duduknya ; dengan ua patih ; dan juga Lembujay a; telah sejajar duduknya; dengan Pangeran Rangsangjiwa ; mari kakang segera turun.

1071. Perwakalih berkata; oh tanurang aku takut; aku tida k dapat terbang ; takut nanti jatuhnya ; terlampau keras; rajaputr a berkata .

1072. Kakang janganlah cerewet; mari kakang Perwakalih ; Perwakalih berkata; Nyawang Nanjung mari ikut ; mengarun gi awang-awang; kalau takut pejamkan mata sedikit.

1073 . Kemudian sang -raden ; turun menuju ke bumi; mengiang bagaikan suara kucing; cepat bagaikan peluru; berdesing terbang menurun ; tibalah di ·pinggir sungai.

1074. Tiba di muaranya; muara Cikrenceng; pengasuhnya masih meram; rajaputra berkata; hai kakang bukalah mata; Cikerencengkah ini.

1075. Perwakalih segera membuka mata; ia melihat; daerah hutan itu; yakin muara Cikerenceng; alangkah senang hatinya; Perwakalih berkata senang .

1076. Tanurang tiba waktunya; mengebutkan sapu tangan; beberkanlah segera; dengan pertolongan Batara; simpulnya diuraikan; segera dikebutkannya .

1077. Sekali dua kali tiga kali; dikebutkan bolak-balik; berdatanganlah kera; memenuhi Lebak Sapaha; karena banyaknya kera; Perwakalih bertepuk tangan .

1078. Monyet ayuh kita maju; banyak lawanmu berperang; dengan tentara seberang ; tentara Bramanasakti; jangan ada yang disisakan; menghancurkan tentara ini.

1079. Gemuruh berbondong-bondong; karena banyaknya kera; berkertak gigi mengecap-ngecap; berkernyit alis dan mulut sambil bertingkah; berkerokoh suaranya ; berangkat menuju negara .

1080 . Berhenti di luar kuta; garang dan ganas kelakuannya; segera mereka mencari; semua laskar Bramanasakti; lalu diterkam dicakar; tak ada yang dapat lepas.

1081. Banyak tentara yang rusak; laskar Bramanasakti; geger mereka semua; kawan bagai mana ini; kera tidak takut tumbak; tidak berhenti ditembak .

108 2. Makin ganaslah mereka ; dilawan mencengkeram kaki; ditombak mencengkeram tangan; ditik am menggigit; seper ti ante kantek serigala menjarah; tak dapat ditakut-t akut i.

108 3. Hai kawan tolonglah aku; kawannya membent ak ; jangan ak u menolong ; aku pun sedang dik epun g; sedan g dicak ari mo nyet ; mencengkeram sangat garangn ya.

1084 . Banyak orang yang diganyang; seperti raksasa memakan ora ng; perwakalih bertepuk tangan ; ia menjadi penger ah ; menghasut kera itu ; ayuh kera dihabisk an.

108 5. Lalu orang-orang itu dik epu ng; dikeliling i tak ada yang dapat keluar ; yang lari dikejar; yang kabur diuber ; mon yetmo nyet makin garang ; senjata tiada mempa n.

1086 . Tentara seberang hancur ; dibunu hi kera ; tidak ada yang tahan ; memerangi monyet-monyet; tumpas te ntar a Bramana; mu ndur tak ada yang tinggal.

XLV

1087. Tersebutlah orang-orang dalam kuta; ada apa geger di luar; banyak yang berkata; kabarnya banyak kera; menyerang tentara Braman¥akti; orang seberang; tentaranya banyak yang mati.

1088. Menurut kabar datang kera amat banyak; tentara putera sang raja; Raden Guru Gantangan; yang hilang dari tempat siksaan; yang ada di bawah beringin; dengan kawan-kawannya; hilang waktu malam.

1089. Orang dalam kuta semua berkata; kawan hati·hatilah; nan ti datang kemari; tentara kera sepuluh ribu; bahkan tentara Bramanasakti; sudah mati semua; tak tertinggal seorang pun.

1090. Raden Guru Gantangan segera berkata; kepada kera; hai engkau kera; kera Lebak Sapaha; sudahlah sekian pekerjaanmu; membantu aku; sekarang pulanglah segera.

1091. Cepat pulang ke kayanganmu; kera kemudian mundur; hilang tak karuan; tunda tentang kera-kera itu; tersebutlah kyan patih; mendengar tentaranya; tentara ribut di luar.

1092. Ada apa anak-anak ribut di luar; menjawab para perajurit; ya tuanku; ada kera sangat banyak; menyerang tentara Bramanasakti; orang seberang tumpas semua sudah mati.

1093. Tapi yang mengerahkan kera itu; ialah putera sri baginda; Raden Guru Gantangan; yang dahulu hilang; patih segera melompat; dari tempat duduknya; menuju ke puri.

1094 . Memerintahkan kepada penjaga pintu ; cepat teguhkan kunci ; lalu lari lagi segera memberi perintah ; semua sudah dikabari ; perintah kepada gulang-gulang; jagalah hati-hati.

1095 . Lalu di sana kelihatan; oleh Raden Rajamantri ; ada apa ini; ribut-ribut di luar; Raden Patih berteriak-teriak; semua menunggu ; masuk ke dalam puri.

1096 . Ya ada kera banyak sekali ; datang di luar kuta; sebesar manusia ; menyerang orang-orang seberan g; ten tara Bramanasa kti; mati semua ; satu pun tak ada yang tinggal hidup .

1097 . Yang mengerahkan kera ini; ya putera sang raja; Raden Guru Gantangan ; tak diketahu i tempatnya; sang raja bersabda ; kepada isterinya; hai Rajamantr i.

1098 . Aku ngeri bagaimana akal ; supaya kera-ker a itu tidak ke sini; masuk ke dalam puri; monyet-mon yet itu ; nant i memakanku ; harus dihajar; oleh Raden Patih.

1099 . Supaya tidak masuk ke dalam puri ; perin tahkan semua menjaga ; jagalah di pintu; sampaikan perintah ini; Rajama ntri menjawab; sudah telanjur; dicuri kera .

1100. Telanjur salah paduka sendiri; masa tidak terpikirk an; sejak semula ; raja menginginkan impian; maka menjawab Raden Patih; di luar kuta; sudah dipersiapkan tuan ku.

1101. Telah hamba persiapkan; pintu besar dikunci; mengabarkan ke pura; ya sudah dijaga; gulang-gulang disuruh memberi kabar; segera kyan patih; berlalu lagi.

1102. Datanglah kyan patih kepada para putera; Pangeran Rangsangjiwa; hai pangeran; sudah datang adik tuan; Guru Gantangan; membawa tentara; kera amat banyaknya.

1103 . Tuan telah ikut memusuhinya; harus bertanggung jawab sekarang; ya baiklah; kata Rangsangjiwa; walau dalam hatinya; ia berkata baiklah ua; masa bodoh.

1104. Di sana Ranen Lembujaya; mendengar perkataannya; ucapan Raden Patih; Lembujaya ini; lemaslah badannya; Lembujaya sangat takut.

1105 . Setelah dari sana Raden Patih lalu memeriksa; pintu Juar; hai gulang-gulang; setelah aku keluar; cepat kunci dari dalam; hati-hatilah; pin tu itu perteguh .

1106. Hamba siap jawab gulang-gulang; sudah dikunci; pintu itu dengan kukuh; ya sudah siap ; kemudian tibalah; Guru Gantagan; pengasuh yang tiga mengiringkannya.

1107. Datanglah ia di alun-alun; sampai di pancak saji; Raden Guru Gantangan; melihat ke paseban; tampak Bramanasakti; sedang duduk; di atas kursi gading .

1108. Digapailah oleh Raden Guru Gantangan; hai ua Bramanasakti; cepat kemari ua; sangat rindu saya; bekas kita bersamasaa; waktu kita pergi; bersama-sama sepanjang jalan.

1109. Saya ingat akan kasih sayang ua; Perwakalih berseru; lo ini bagawan; lo ini Bramana; lo ini Bramanasakti; betul-betul tuanku itu, Bramanasakti menjawab.

1110. Menjawab bagawan sambi l gemetar hatin ya; melirik I anda mal u ; te rgambar dal am ha tin ya ; bu ny i pepatah ; yang meminjam harus mengembalikan ; yang ber hu tang harus memba yar.

11 11 . Berdebar-debar jantung ki bagawan; berka ta sepe rti orang mimpi; hai Guru Gantangan ; ta k tahu adat ben ar engka u; menga da-ada benar engkau ; te rhadap ak u; Janc an g mulut mu.

111 2. Telah menjadi bangkai malah mema nggil aku; apa keing inanmu sekarang ; nanti aku aduk an; kepad a sang raja; sang rajap utra menjawab; silahk an ua ; adu kan lah kepada sang raja.

11 13. Berkatalah bagawan kepad a ky an pa tih; juga berka ta ke pada Kean Santang; hai kakanda berdua ; jangan terpeson a; cepat siapkan penggawa ; tangkaplah; si Guru Gantangan seger a.

111 4 . Berkata kyan patih kepad a bagawan; perin tah tua n barusa n ; te rde ngar oleh semua; tetapi tidak diturut; terserah keinginan tu an; bagawan harus merasakan; gara m clan terasinya .

11 15. Berkata bagawan kepad a ana kn ya; Lembujay a · Lemb ujaya mari; ayuh kita bersama-sama ; maju berperang; melawan adi kmu; si Guru Gantangan; Lembujay a men jawab .

1 11 6 . Ya bapak menyuruh hamb a ; te tapi kita tida k bole h keluar; dicegat nan ti di pin tu ; oleh gulanggulang ; gulang -gulan g pemeg an g ku nci; segeralah Bramana ; menuju ke pin tu.

111 7. Tersebutlah sang raja di datulay a; baginda bersabda ; kepada isterinya; bernama Baliklayaran ; engkau pergilah keluar ; ke pa panggungan ; tontonlah.

1118. Lembujaya bersama uanya; kakang Bramana sakti; sekarang hendak berperang ; melawan si Guru Gantangan; baiklah tuC1nku; disuruh nonton ; mengundurkan diri lalu keluar.

1119. Baliklayaran telah tiba; di anjungan naik lalu duduk ; diiringkan oleh pelayannya; lalu berkata ; kepada kakaknya hai kakang musuhmu itu ; Guru Gantangan yang gagah; harus sedia solasih (tumbal) .

1120. Bila kurang ilmunya ; kalau tipis bakat kelahirannya ; k;tlau tak ada gurun ya; jarang yang dapat melawan; terhadap Guru Gantangan karena keluhuran ilmunya ; kang bramana lebih baik jan gan melawan; lebih baik kabur jauh.

1121. Bramana berkata sengit ; membentak kepada adiknya; engkau memalukan daku; watak perempuan engkau; tidak tahu watak orang besar ; seperti aku ini bukan bagawan ; lari oleh anak kecil.

1122 . Berka ta Baliklayaran ; tuan tak dapat dicegah; terserah maumu kakang; aku hanya mengingatkan; sekarang aku hanya i:!kan menonton; di atas anjungan ; cekatan Bramanasakti.

1123. Segera turun ke la tar; berdua; berdua anaknya; Lembujaya; bersama-sama; menghunus senjata; keduanya sambil menantang sengit; bila engkau menghina ; aku racuni kelancanganmu .

1124. Berkata di latar paseban; sudah menghunus keris kedua-duanya; hai Guru Gantangan lihat; taring Batara Kala; ke mana kujatuhkan kerisku ini; Guru Gantangan menjawab ; silahkan --ua lakukan .

11 25 . Kalau engkau tertimpa senja ta ; oleh kedua ke ris ten lulah ha ti mu teriris ; jantungmu hancur ; pecah dadamu ; tela h diayu nkan keris it u ; Raden Guru Gantangan; ce pa t men yambu t keris itu .

11 26 . Lalu diusapi bunga ; Lelah sembuh kedua lukan ya; Hram ana sa kti maju lagi; selalu dengan Lem bujaya ; lalu diungk uli kemban g han cur menjadi air ; Bramanasakti dan Lembuja ya ; me njadi tana h ter kutuk.

112 7. Ratu Mas Baliklayaran ; melihat kepada ka kakny a; dan put era nya ; sudah hancur menjadi air ; Baliklayaran me njer it keras; hilang ingatannya ; ia tak sadarkan diri.

1128. Ribut di atas anjungan ; pelayan nya semua menangis; me njerit suaranya; sang raja mendengar ; ada apa di luar ribut gemuru h ; di at as anjungan ; Rajamantri men jawab.

1129 . Datanglah dayangnya ; lalu berka bar sambil menangis; para bendara telah mati; Rajamantri berka ta; bicara jan gan dicam pur (dengan tangis); bendara-bendara hamba telah mati; Raj amantr i berkata.

1130 . Cepatlah dayang kemari; engk au bicara yan g jelas kepadaku ; ya tuanku Rajamantri; celaka kakak tuanku ; bagawan Bramanasakti mati; juga Raden Lembujaya ; kedua-duanya tewas .

1131. Berka ta dayang itu ; ya putera tu anku yang tid ak bersenj ata ; ketika mereka berperang; ada pun kyan bagawan ; clan Lem bujaya sama-sama menghunus keris ; ketika ditusukk an ; kepada Guru Gantangan.

1132. Keris itu ditangkisnya; dengan bunga yang warnanya sangat indah; lalu keduanya lebur; Bramana clan Lembujaya; badan bagawan menjadi seperti air; Lembujaya juga seperti air; meresap ke dalam tanah.

1133. Ada pun adik tuanku; Baliklayaran terjatuh; ia pingsan; melihat kakaknya; clan puteranya Lembujaya tewas; kedua orang besar itu wafat; beri kaharlah sri bupati.

1134. Begini upik sekarang; sampaikan bila tidak ingat terus; Baliklayaran itu; parah pingsannya; seretlah dari atas anjungan; buanglah di pinggir negara; si dayang lalu bergegas.

1135 . Minta diri lalu keluar; dayang tiba di anjungan; clan semua parekan; sedang mengurus; jasad Baliklayaran; yang sedang pingsan; jasadnya masih ditinggal.

1136. Ditatap mukanya; masih sadar clan masih berdenyut (jantungnya); lalu semua isteri; memegang hatinya; yang sedang pingsan itu; segera diuru t-urut; badannya .

1137. Masi juga pingsan; maka diurut jantungnya lalu keluarlah; akal dari hatinya; ribut semuanya; dayang yang tujuh puluh jumlahnya; parekan yang enam puluh lima banyaknya; hai kakak hai adik.

1138. Bagai mana bendara ini; akalnya sudah seperti ini; telah keluar akalnya; la makin panjang; dalam akal itu telah ada elungnya; jangan keasikan; cepat-cepatlah buang.

1139. Kemudian dibuang; maka segera digotong; Baliklayaran itu; mayatnya jatuh di tanah; maka akal panjang itu menjadi oyong gadung; mayat Baliklayaran; musnah berbaur dengan tan ah.

1140 . Tersebutlah kyan patih ; dan Kean Santa ng hendak masuk ke puri; menghadap kepada sang prabu ; ya tuanku ; hamba datang menghadap sang prabu ini; tak baik bila tuanku tidak maklum; putera baginda telah datang.

XLVll

1141. Ya Raden Guru Gantangan; hamba mesti memberitakan; tentang punggawa itu; bahwa Bramana dalam perangnya; telah kalah kedua-duanya; serta putera paduka; Lembujaya tewas; kalah oleh ptera tuanku; Raden Guru Gantangan yang luar biasa saktinya; bagawan tidak mampu melawan.

1142. Sebermula Bramanasakti; terjun dalam perang; dengan putera sang raja; Raden Tanurang; tidak ada yang menandingi; adapun bagawan; dan Lembujaya; bersama-sama menghunus senjata; ketika Bramanasakti menikam ; bersama Lembujaya.

1143 . Ketika tikaman keris tiba; lalu Raden Guru Gantangan ; mengusapkan jimatnya ; kepada badannya; bagawan Bramanasakti; diungguli kembang ; hancur badannya; demikian pula Lembujaya ; menjad"i air meresap ke dalam tanah ; mayatnya telah hilang.

1144 . Sri raja bersabda; kepada kyan patih; jang£lnlah panjag dipikiri; jangan ribut; bahwa bagawan Bramanasakti; clan Lembujaya; sudah gugur; oleh si Guru Gantangan; jangan sampai ibu dan ua-nya; dari Sindangbarang .

1145. Kentringmanik dan ua-nya Murugul; membantu Guru Gantangan; menyerang negara sekarang; keributan tenangkan dahulu; harus bungkam saja; dengar-dengar saja; keberanian para penggawa; semua di Pakuan tentulah berani ; menangkap seorang saja.

1146. Jangan direwelkan; oleh karena itu cepatlah kakanda; kembali ke tempat; ke sasaka domas agung; menjawab kyan patih;

ya baiklah tuanku; kakanda permisi per gi ; mohon diri hen dak keluar ; sege ra Raden Patih kembali; menuj u paseban sasaka domas.

114 7. Raden Patih lalu berkata ; kepada Raden Gu ru Ga ntangan ; ya sudah lama sekali; hai raden puteraku ; hai sang pu te ra sang bagus sakti ; lama tak berjump a rade n ; rindu ua ini ; Jama tida k bertemu; mari ua pangku dalam la watan ini; dan ua Kean San tan g.

1148. Adina sudahlah; nan ti durha ka dari sang raja; Raden Pa teh sege ra diam; tidak berkata lagi; Ra de n Guru Ga nta ngan juga; menuju ke alun-alun ; dan keti ga pengasuh; tiba di ba wah ber ingi n ; Raden Guru Gantangan berkata ; kepada pen gasuh ya ng tiga.

1149 . Marilah kakang Parwa kalih ; dari sini kita pergi me - ninja u ; si ibu dan si ua ; di Sindangb ara ng tempatnya ; menja wab Per wakalih ; Raden G uru Gantangan ; ma ri cepat ber angkat ; kit a pergi hari ini; kemudian mereka perg i ke lua r; seb enta r te lah sampa1.

1150 . Tiba di alun-alun ; lalu be rteduh di baw ah beringin : mendengark an gamelan; ramai gemuruh ; to pen g ronggeng {e)edek bersuar a ; dan barongan ; reog calung ang klu ng ; ririgig an oge ; gen - d ang penca badidang dan Balian; ramai tak ten tu kedenaran nya.

1151. Raden G uru Gantangan ber ka ta ; ka kan g Perwakalih den gar kan ; tahu gamelan namanya; gem uruh di pak uwon; bermacam -macam gamelan berbunyi; si ua ini menuru t dugaa nku; dengan si ibu; ua Murugul itu; tak ad a kese dihannya sama sekali : sebagai ora ng yang kehilangan anak .

1152. Entah mati entah hidup; enak-enak bersuka-sukaan; apa sebabnya; aku tidak mau kakang; menemui orang tua; si ibu clan si ua; sakit hati benar aku; ramai-ramailah keinginannya; tidak ada kesusahannya; terhadap anak yang disiksa.

1153. Lalu ada daun beringin kering; hanya selembar jatuh ke pangkuannya; pangkuan Guru Gantangan; segera diambilnya; lalu ditulisinya; ada pun bunyinya; surat dari ananda; puteranda Guru Gantangan; untuk ibunda Nyi Kentringmanik; clan ua Murugul.

1154. Dengan surat ini ananda permisi; mengembara ke daerah timur; menjelajah mencari kesenangan; tetapi tangan clan kaki; yang dipendam di pinggir pin tu; pura lawang saketeng; tolong carilah; jangan sampai luput; bila tangan clan kaki tidak ditemukan; oleh rama ua.

1155. Ua Murugul harus merasakannya nanti; tenta akan datang bencana; setelah selesai; menulis surat itu; menulis di atas daun beringin; segera dilepaskannya; disuruh datang di pakuwon; hai engkau daun beringin; datanglah di pangkuan ibuku; setelah demikian.

1156. Raden Guru Gantangan berkata; kepada Perwakalih; , mari kakang terus saja; melanjutkan perjalanan; aku ingin segera pergi; ke daerah timur; Perwakalih menjawab; hai tanurang nanti dulu; singgah sajalah barang sebentar; di pakuwon $indangbarang.

1157 "' . Aku sangat rindu ingin bertemu; dengan ibumu tanurang telah lama; dengan Nyi Kentringmanik; clan aua Murugul; telah lama tidak bertemu; mari kita sembunyi; nanti ada orang yang tahu; rajaputra berkata; jangan tentu nanti seluruh negeri ribut; sang satria remaja.

XLVlll

1158 . Mari jangan keenakan; kita pergi lagi; lalu segera be - rangka t; Perwakalih mengikuti ; dengan kawan-kawannya pergi; tunda ya ng sedang berjalan; tersebutlah ibunya; yang bern ama Nyi Kentringmanik; ada di pin tu sedang bers edih .

1159. Tidak lain yang diratapi; ha nya Raden Tanurang ; tak perna h lupa sekejap pun ; sedih ma lam clan siang; sebe nta r kemud ian; datanglah daun kering ; ja tuh di pangkuann ya ; pangkua n !'\ yi Kentringmanik; ketika diliha t ad a tulisannya .

11 60. Lalu surat dibaca; sesudah jel as bunyinya ; ia men 1erit lalu menangis ; datanglah kakaknya mend ek ati ; sang Murugul la lu be rkat a; jadi di mana anakku; Raden Guru Gan ta ngan ; di man a seka rang dia berada; anakku hanya ada surat ny a.

1161. Surat diserahkan; kepada san g Murugul; lalu san g Murug ul melihat; lalu berkata hihih ; si ad i Ken trin gmanik ; untuk apa lari; mengungsi kepadaku ; ada pekerja an apa in i; ya kaka nda kata Ke ntrin gmanik.

1162 . Saya kedatangan surat ; da un bering in bertulis ; ada pun isi suratnya; surat dari anakku; yang ada di bawah berin gin; Raden Guru Gantangan sedang berteduh ; kepada ibunda ; De wi Ken - tringmanik ; dan ua Murugul di Sindngbaran g.

1163. Setibanya surat ini; sekaran g hamba permis i; akan pergi mengembara; melewati negeri Keling; menuju ke Bere bes; lewat lorong-lorong Cirebon ; daerah sebela h timur; Nus a Cina yang dituju; hanya tentang kaki dan tangan .

1164. Yang dipendam di pinggir pintu; di puri lawang saketang; mohon dicari; jangan sampai tidak berhasil; bila tidak ditemukan; rasakanlah akibatnya; oleh ua Murugul; tentu mendapat bencana; berkatalah sekarang sang Surabima.

1165. Tak seberapa hanya sekian; sekaranglah adinda; mari anakku Surasobat; Surakandaga anakku; pukullah bende; di tengah alun-alun; suruh berkumpul para perajurit; orang Sindangbarang kumpulkan; suruh membawa perkakas golok clan tatah.

1166. Golok-golok disiapkan; bajak beliung gergaji; linggis clan congkrang siapkan; Surasobat menjawab; demikian pula Surakandaga; baiklah; taklama kemudian Surasubat; mengambil bende lalu ditabuh; ditabuh berulang-ulang suaranya mong-mong rnong mong prang .

1167 . Besar kecil mendengarnya; yang dekat clan yang jauh; rakyat kecil saling bertanya; kawan bende apa itu; sebagian menjawab; bende perunggu namanya; itu perkataan orang linglung; orang yang waras menjawab; itu tanda gusti kita sedang mengumpulkan perajurit.

1168. Sambil membawa perkakas; perkakas perang candi; candi putih Pajajaran; perkakas tatah gergaji; kapak bajak linggis; tempat candi tersebut; di sebelah hulu Pajajaran; Surasubat berkata; wahai ayahanda perintah sudah siap .

1169. Jumlahnya delapan ratus orang; semua membawa perkakas; sang ayah lalu berkata; kepada anaknya; Surasubat sekarang; pergilah bersama saudaramu; dengan Surakandaga; kerahkan semua perajurit; ke negara Pajajaran segera tiba.

1170 . Bongkar candi kebuyutan ; setelah dapat bawa kemari; lalu menjawab; baiklah hamba sudah faham ; Surakandaga juga sama ; meminta diri lalu pergi ; memba wa perajuri t ; kemu dian tibalah ; tempat can di di udik diketem ukan.

1171 . Surasubat berkata ; nah inilah candi putih ; mari adik Surakandaga : kerahkanlah pasukan kita; suruh membon gkar candi putih ini; Surakandaga segera; berk ata mari kawan han tamkan perkakas kepada candi putih ; baikJah lalu kapaknya dihun - jamka n.

11 72. Menancaplah perkakasny a; ketika dicabu t pulih kembali; sekali dua kali tiga kali; dilakuk an berganti-ganti ; candi bergantian dikapak; ketika dicabut pulih kembali ; yang sedang membongk ar ; habislah tenaganya ; kemudia n Su rasubat berk ata.

1173 . Berkata kepada kaka kny a; Surakanda ga; kan da lekasla h memberi kabar; kepada ayahanda ; mereka pergi kemu dian tiba ; para putera datang ; menyembah sam bil berkata ; hamba berkabar ; bahwa membongkar candi tida k berh asil.

1174 . Hamba dan Surandaka; apa lagi perajurit ; tidak sanggup ; mero bohkan candi; tidak kuat ; kalau sudah hampir putus akhirn ya ; pulih kembali; ayahnya ber kata ; bila demikian seka rang akulah yang akan pergi.

117 5. Sang Murugul berkata ; hai Kentringmanik ; adik kaRda akan pergi ; menuju ke candi puti h; Kentringmani k berk ata ; kanda aku akan ikut ; bersama-sama kakanda ; juga de ngan Surasubat; segeralah mereka berangkat bert iga.

1176. Perjalanan sang Murugul; sebentar saja telah datang kemudian can di putih itu; dirangkulnya; lalu ditariknya; sekal tarik lepaslah; candi itu tercabut; akan dibawa ke negara; di sana candi itu ditanamkan.

1177. Di tengah alun-alun; kemudian candi putih itu; dibuatnya menjadi bajak; mengitari alun-alun; tersebutlah kyan patih; berkumpul di sasaka domas; dengan penggawa dan menteri; tak ada yang bicara; tertegunlah semua penggawa.

1178. Kyan patih lalu berkata; hai kawan jangan diganggu; biarkan saja; nantinya akan merembet; lihatlah kepadaku; purapura tak tahu saja; perhatikanlah; bertanya saling berbisik; Murugul mundur hendak membajak tanah.

XLIX

1179 . Bercakap-cakaplah semua penggawa; semua melihat ; ya seperti apa; perkakas sang Murugul ; bajak yang berwarna pu tih ; tidak kuat (bajak itu); lalu disingkirkannya .

1180 . Lalu berdandanlah sang Surabima; kainnya diililit kan di pinggang; alat kejantanannya; dipasan gkannya; dip akai membajak tanah; merangkak-rangkak ; sangatlah tajam kemaluan nya .

1181. Merangkak sampai di dekat pin tu ; pin tu kamun ing gading , berguguran semua; gulang-gulang menyingkir ; lalu membajak terus ; sampai dekat sekali; gulang-gulang menyingk ir.

1182 . Masuklah sang Murugul ke dalam sekali; tanah sudah rata; tetapi tidak dijumpainya; kaki dan tangan itu ;kedua tela pak tangann ya; dan kedua telapak kakinya ; ya tidak ditemukan .

1183 . Berkatalah sekarang sang Surabima ; bagaimana Kentringmanik ; sekarang tidak kita temukan ; kaki dan tangan; menjawab Kentringmanik ; kepada kakakn ya ; memang tak kita temukan.

1184 . Mari kakang pulang ke Sindangbarang; ya baiklah adik; kita pulang semua; ke sana ke Sindangbarang; tersebut lah Perwakalih ; pengasuh yang tiga; berjalan menempuh hutan .

1185 . Jurang dalam hutan lebat dimasuki ; lurus perjalan annya; kemudian mereka datang; ke tepi samudera ; tertegun di tepi pantai; melihat kapal; sedang berlabuh di pinggir.

1186 . Berkatalah Raden Guru Gantangan ; hai kakang Perwakalih ; itu perahu atau apa; mari kita menuju tempatnya ; jawab205 nya baiklah; hai tukang kapal; kemarilah paman.

1187. kira-kira hendak ke manakah anda; sabandar berkata; kepada nakhoda; kakang suara apa itu; seperti suara iblis; di tepi laut; Raden Tanurang berkata.

1188. Kakang ini tua-tua tetapi kurang ajar; biar aku yang bertanya; rahaden berkata; orang bagus; anda asal dari mana; permohonanku; singgahlah sebentar .

1189. Lo tanurang mengapa bicara sendiri; mau apa; berkata sabandar; dan nakhoda; ini orang dari mana; baik mulutnya; mari kita menepi.

1190. Setelah tiba di hadapan ki tanurang; sang rajaputra berkata; ya kiai aku ini; merasa lega; aku hendak berkunjung; naik ke kapal; dengan kawan-kawanku.

1191. Ya silahkan kata sahbandar itu; rajaputra berkata; kepada sahbandar; maafkan tuan; saya belum kenal; kepada tuan; tuan datang dari mana.

1192. Dan juga ke manakah tuan menuju; dan siapa nama tuan; baiklah saudara; bertanya tentang diri saya; jauh negara saya itu; hendak menuju ke Nusa Cina.

1193. Tuan menanyakan nama saya; maka saya ini; sahbandar; saya ini nakhoda; sebaliknya saya tidak mengetahui; terhadap tuan; orang bagus ini.

1194. Tuan ini berasal dari negara mana; akan pergi ke mana; siapakah nama tuan; rajaputra berkata; negeri tempat asal saya; di pesawahan; dari Sawah Tunggilis.

1195 . Tujuan saya hendak pergi berkamasan; ada pu n nama saya ; diberi nama ; Raden Kamasan ; Margalaya aliasnya; itulah saya; ingin ikut menumpang kapal ini.

1196 . Berkatalah sahbandar dengan nakhoda ; silahkan segera (naik); nakhoda itu ; berbisik-bisik; hai adik sahb andar ; menurut dugaa nku; aku kira penumpang itu.

1197 . Aku kira bukan orang sembaran gan; akulihat rupa - nya; juga roman mukanya ; perawakanny a; tentulah ora ng baik; yang paling tampan; (yang pernah kulihat) selama aku hidup .

1198 . Dikatakan tentang ketamp anannya; mu ka sebagai duren seulas; berleher jenjang; alisnya seperti daun im ha ; alisnya bagaikan daun muda ; kepalanya bagaikan batu cendana; bahu bagai sayap membuka ; pundak rata bak tim bangan .

1199 . Hidungnya mancung bibir bagaikan manggis merengat ; lehernya jenjang; sikapnya tegak ; perawakannya tegap ; batas pundak ke bawahnya ; tangan bagai busur ; busur yang sedang ditarik .

1200. Bila dilihat seperti putera raja ; jadi mari kita bawa; naik perahu kita; di situ tempatkan; pada salimar (tempat dud uk di kapal) gading; maka ki sahbandar ; dan nakhoda berka ta .

1201. Marilah Raden Kamasan dudu k; pindah ke salimar gading; ya baiklah; jawab Raden Kamasa n; lalu sauh diangkat ; layar dibuka ; bertolaklah mereka .

1202 . Angin berembus ke arah barat laut; membelah air kapal itu; tak disebutkan di jalan; ketika berlayar ; tersebutlah tan207 jung telah kelihatan; di Nusa Cina; tampak sebesar kepalan kecil.

1203. Bertanyalah sekarang Raden Kamasan; hai ki sahbandar; dan ki nakhoda; dari timur ini ; tampaklah teluknya ; daratan Cina; jawab sahbandar.

1204 . Sahbandar dan nakhoda; sama-sama menjawab; ya itulah; yang disebut Nusa Cina; sangat luas menurut kabar; yang mempunyai; negara itu.

1205. Yang memilikinya bernama Ratu Cina; mempunyai anak seorang; wanita dan cantik; bernama Ratu Kem bang; saudara misan seorang; laki-laki kekar; bernama Munding Cina.

1206. Mempunyai adi wanita cantik seorang; ada pun namanya; Nyi Rindu Wangsana; tetapi ada seorang penggawa; yang menanti (sebagai tunangan) seorang; namanya; Gajah Kayapu.

1207. Tinggi besar perawakan Gajah Kayapu itu; mempunyai adik wanita; hanya seorang; ada pun namanya; Nyi Payung Agung; (kata) Raden Kamasan; saya hendak bertanya lagi.

1208. Saya masih belum kenal dengan Ki Gajah itu; si cantik-cantik ini; (yang menjadi) tunangannya; yang mana; nakhoda menjawab; ya dia; Nyi Rindu Wangsana.

1209. Ada pun tempat Nyi Ratu Kembang; di Kuta Gadog tempatnya; berkata sekarang; Raden Kamasan; bagaimana say a ini; bila naik; ke darat nanti.

1210. Saya akan menjadi kamasan; tidak ada tandanya; tetapi bila diseflujui; akan ke sana juga; menuju Kuta Gadog; baiklah; mereka bergandengan tangan.

L

121 1. Kata nakhoda; saya menunjukkan jalan ; seben tar kemudian sampailah mereka; Raden Kamasan ini; berkata kepada nakhoda ; hai kiai berdua.

1212 . Saya tidak lama; bahwa saya merepotkan ; kepada tuan; karena sudah sampai ; tiba di muara ; memohon maaf dari tu an.

1213 . Mohon kerelaan tuan; menunjukkan jalan ; ke Kuta Gadog; tetapi permintaan saya ini; telah menempuh jalan besar; tentu banyak simpangannya .

1214 . Ingin mengikuti jalan yang satu ; nan ti tuan saya tin ggalkan; saya permisi menyeberang; ke darata n; mari kata ankhod a ; dan sahbandar.

1215 . Maksud sahbandar; akan mengantarkannya peribad i; menyertai Raden Kamasan; kedua Perwakalih; ketiga Gelap Nyawang; keempatnya Kidang Pananjung.

1216. Diantar oleh juragan perahu ; setelah tiba di jalan ; tinggal jalan tunggal; tak ada simpangan lagi; silahkan tua n pergi (sendiri); karena jalannya hanya (tinggal) satu .

1217 . Saya menanti di situ; Raden Kamasan berkata ; terima kasih ; Perwakalih bertanya; hai tanurang bagaimana akal; bila' kita sudah sampai .

1218. Tiba di pemondokan; lalu nan ti ada yang, memesan ; sebab ada kamasan; bila nanti tidak mampu ; tentu menjadi hancuran; nanti kita disalahkan.

1219. Raden Kamasan menjawab; entah bisa entah tidak; akan mencoba saja; barangkali kakang bisa; Perwakalih berkata; itulah sebabnya.

1220. Belum pernah menjadi kamasan; belum bisa tetapi sudah membuka usaha; kemudian mereka tiba; diiringkan ketiga pengasuh; terlihat oleh Lengser; lalu bertanya kepada tetamu.

1221. Hai tetamu orang bagus; tuan hendak ke mana; Raden Kamasan menjawab; hendak berjaja kamasan; barangkali bendara tuan; bermaksud memperbaiki (perhiasan emas).

1222. Lengser segera memberi tahu; memberitakan tetamu; membungkuk-bungkuk jalannya; ya tuanku bendara; hamba memberi kabar; ada orang bagus datang.

1223. Menuju kota maksudnya; hendak menjadi kamasan; barang kali tuanku ada hasrat; melebur mas indah; Ratu Kem bang berkata; mari undanglah ke sini.

1224. Segera diundang datang; Raden Kamasan menghadap; bersila di latar; Ratu Kembang berkata manis; jangan di sana duduknya; marl duduknya di sini.

1225. Duduklah di made atas; sejajar dengan saya; Raden Kamasan menjawab; lebih baik di sini; kemudian ia dipaksa; Raden Kamasan menyembah .

1226. Lalu naik ke made (balai) agung; Ratu Kembang bertanya; hai bagus saya bertanya; karena saya tidak tahu; dari mana anda ini; dan siapa nama anda.

1227 . Hendak pergi ke mana; ya saya ini ; tidak mempuny ai negara; mengembara ke mana-mana; lahir di pesawahan ; bernam a Sawah Tunggilis .

1228 . Adapun nama saya; kata yang memberi nama ; disebu t Raden Kamasan; Margalaya saya ini; hendak usaha kamasa n; itula h tu juan saya .

1229 . Ratu Kembang berkata; bagaiman a mungk in ini; orang bai k dan utama ; bagus muda dan ru pawan; bagus juga bicaranya ; rupa elok dan semampai .

123 0. Sayang sekali orang sebagus ini ; sampai usaha kamasan ; menjawab Raden Kamasan ; saya hanya sekeda r men cari; agar mendapa t seteng (tiga setengah sen) dan seuang (seperdua belas rup iah), untuk belanja .

123 1. Keperluan sandang dan pangan ; untuk mencuku pi seisi; rumah tinggal saya; Ratu Kembang te rtarik hatiny a ; kemudian Nyi Ratu Kem bang ; segera mengeluarka n jamuan.

1232 . Makanannya sangat menarik ; pinang sirih buah-buahan; adapun buah-buahannya ; rambutan du ku dan manggis; tak mungkin diperinci; karena terlalu banyak macamn ya.

1233 . Ra tu Kem bang berkata ; hai Raden Kamasa n; kand a mempunya i subang; amatlah indah warnan ya; su bang beberap a kamasan; kanda minta memperbakinya .

1234 . Semua kamasan kehabisan akal; tidak dapa t memperbaikinya; barangkali adik mau men co banya; memperbakiny a sekarang ; subang segera diterima ; Raden Kamasan men yembah .

1235. Ditaksir dan ditatapnya ; subang itu sangat inda h ; lalu diusap-usapnya; ketika lengah penglihatan; Nyi Rat u Kembang ; Raden Kamasan membuka.

1236. Tempat jimatnya; pember ian sang batara ; sang Batara Nagaraja; diusapi tepung em as; lalu dipadukannya; su bang tampak sangat menarik.

LI

1237. Subang telah diusapi; pulih kembali rupanya ; melebihi asalnya ; amat sangatlah bagusnya. berkat Raden Kamasan ; subang telah diserahkan; kepada mas Ratu Kemban g.

1238. Terimalah ini kakanda; Ratu Kembang segera menerimanya; cepat-cepat dilihatnya; pulih seperti asalnya ; seperti disepuh baru; Ratu Kembang mengucapkan terima kasih; bagaimana kanda harus menerimanya.

1239 . Nyi Ratu Kem bang sekarang; menjadi bingung perasaannya; berkata kepada tetamunya; hai bagus adikku; kanda minta kerelaannya ; pertolongan dik bagus; kalau berkenan di hati.

1240 . Jika telah pergi lagi; pergi ke negara lalin; singgahlah di Nusa Cina; Raden Kamasan menjawab ; baiklah dinda ikuti kakanda ; tak berkeberatan rasanya; lalu berbincang-bincanglah mereka .

124 1. Ratu Kembang berkata; kepada para dayang; bagaimana hai upik; amat malu aku ini; kedatangan tetamu ; tidak diberi jamuan ; dengan suguhan lemang .

1242 . Lemang beras lemang padi; karena peceklik hebat ; Raden Kamasan berkata; kepada sang kaka k; jangan merepotk an; keadaan kakanda demikian; saya memin ta upah .

1243 . Butir padi tujuh biji; men jawab Nyi Ratu Kemba ng; sulit hiudp orang sini; menyimpan butir an itu. Lengser ayuh pergilah ; engkau masuk ke lumbung ; barangk ali dapat menemuk an tujuh butir.

1244. Sifat Lengser biasanya; sepatah kata kedua loncat; ;udah masuk ia di lumbung; memegang penggada; dipukulkan tiga kali; jedak gebrab gebrag gebrug; didapatlah butir padi tujuh biji.

1245. Padi lalu diserahkan; kepada Raden Kamasan; memohonlah dia ke atas; semoga padi dapat tumbuh; kemudian dibawa; ditanam di pinggir pantai ; dikeruk dengan kuku (setajam) melela (baja).

1246. Memohonlah ia ke atas; kepada sang batara; Batara Guru namanya; yaitu Guruputra; Hiang Bayu akhir namanya; cakal segala leluhur; menjadi dewa tulisannya.

1247. Turunlah permohonannya; datang di dasar bumi; dipersembahkan kepada sang batara; Sang Nurgaha asalnya; Batara Nagaraja; selesai ia bermohon; Raden Kamasan berkata.

1248. Naik ke balai lalu duduk; mendung menyelimuti bumi; turunlah hujan gerimis; jatuh menyiram tanaman; tumbuhlah seketika; padi seperti cempaka ; padi tumbuh lalu keluarlah .

1249. Bulir padinya keluar; kemudian dipersembahkan; hai kakanda sudah waktunya; silahkan segera tuai; Ratu Kembang berkata; hai semua dayang-dayang; segeralah kalian menuai padi.

1250. Karena sudah disuruh; oleh Raden Kamasan; tidak menjadi susut; padi itu makin banyak; makin bagus pula; telah diambil hasilnya : berikat-ikat banyaknya.

1251. Semua ikut menuai; Raden Kamasan berkata; kepada Ratu Kembang; hai kakanda belum selesai; yang dituai itu; tuai lagilah semua; Mas Ratu Kembang tertawa.

1252 . Ternyata msih banyak yang tinggal; telah diambil banyak sekali; masih saja banyak sisanya ; hai upik ayuh cepat ; tuailah beramai-ramai; suruh kumpullah orang Kuta Gadog; lakilaki dan wanita.

1253. Yang sebagian suruh mengangkut; sebagian membe reskan; telah dimasukkan ke lumbung; orang seisi negara; disuruh membawanya masing-masing ternyata sudah bertumpuk-tumpuk ; semua orang Kuta Gadog.

1254. Tundalah yang kaya akan padi; terseb1..1tlah di pakuwon; pakuwon Nusa Cina ; sedang ditimpa peceklik; Nyi Rindu Wangsuna; kepada tunangannya; sekarang ia berkata.

1255 . Wahai calon suamiku; segeralah kanda pergi; cepat mencari padi; di sini tidak terdapat; semuanya sudah rusak; oleh karena kesusahan semua orang; Gajah Kayapu pergi.

1256 . Gajah Kayapu menjumpai ; orang membawa padi; sepikulan bawaannya; lalu direbutnya ; segera dibawa ; diserahkan kepada tunangannya; kepada Rindu Wangsana.

1257 . Padi sudah diterima ; keringatn ya diusapi; Rindu Wangsana segera; berkata kepada kakaknya ; yaitu ken Ratu Cina; Munding Cina yang kedua; wahai kakanda Ratu Cina.

1258 . Kanda berdua; saya permisi akan bertandang; saya hendak melawat; kepada Nyi Ratu Kembang ; dia kakak saya ; kabarnya mempunyai tetamu; jejaka lagi kamasan.

1259 . Ia di Kuta Gadog sekarang; sangat bagus pekerjaannya; berkata lagi ia; kepada tunangannya; hai bakal suamiku; saya permisi pergi; bertandang kepada kakanda (Ratu Kembang) .

1260. Akan menemui Ratu Kembang; di Kuta Gadog tempatnya; Ratu Cina tidak mengijinkan; Munding Cina juga tidak; hai upik; janganlah bertandang-tandang; tidak baik akibatnya.

1261. Adapun tidak baiknya; engkau kan punya tunangan; Rindu Wangsana berkata; tidak kanda adik tuan ini; ingin sekali; menjemput kanda Ratu Kembang; keluarlah wanita itu.

Lii

1262 . Tundalah Rindu Wangsana yang keluar; tersebutlah sekarang; Ratu Kembang di Kuta Gadog; hendak pergi ke pakuwonnya; ke Nusa Cina; sudah lama tidak pergi (ke sana).

1263. Ratu Kembang berkata ; hai raden sekarang; kanda rindu kepada saudara; yang masih berada di negara; yaitu Ratu Cina; mereka saudaraku .

1264. Ada lagi seorang saudara sepupu ; yaitu Munding Cina; dan Rindu Wangsana; sudah punya tunangan; ada pun namanya ; Ki Gajah Kayapu.

1265. Ratu Kembang berkata lagi; Raden Kamasan sekarang ; barangkali mau ikut pergi; bersama-sama pergi ke negara; baiklah saya ikut; Ratu Kem bang berkata .

1266 . Ayuh Lengser siapkan joli; aku hendak segera pergi; ke negara mengunjungi pakuwon; pelanai juga kuda; Raden Kamasan ini; biar naik kuda.

1267 . Kemudian Lengser minta diri; menyiapkan pelana; sebraknya gemerlapan bersulam emas; pakaian kuda semua bersulam emas; kudanya pun kuda Persi; Lengser berkabar .

1268 . Ya bendara inilah kuda; pelananya indah; Ratu Kembang berkata; hai adik Kamasan cepatlah naik kuda; Raden Kamasan berkata; harus kakanda dahulu.

1269 . Ratu Kembang lalu naik joli; Perwakalih sekarang; merasa senang dan berkata gudabik hong; ia senang sepanjang jalan; mengiringkan para dayang; semua tertawa .

1270. Perwakalih dengan kawan-kawannya; senang bergurau; mendengar-dengarkan bicara para dayang; lepaslah perjalanan Ratu Kembang; berjumpalah di perjalanan; dengan saudaranya.

1271. Sungguh menyenangkan bersua di jalan; ramai bercakap-cakap; puteri yang tiga orang saling menghaturkan selamat; Ratu Kembang yang kesatu; lalu Rindu Wangsana; dan Payung Agung.

1272. Mereka saling merangkul; saling bertanya; Rindu Wangsana berkata; kepada Ratu Kembang; terlihatlah subangnya; alangkah indahnya.

1273. Hai kandaku Ratu Kem bang; subang itu saya lihat; amat sangatlah indahnya ; cobalah saya melihat; Ratu Kembang berkata; ayuh cabut saja.

1274. Kanda siapakah yang memperbaikinya; siapa pandai emasnya; itulah pandai emasnya; yang menunggang kuda di belakang; mahir benar dia; kamasannya jempolan.

1275. Marilah kita kembali ke negara; ikut kanda saja; ramai bercakap sepanjang jalan; tentang pandai emas itu; berasal dari mana; demikian mahirnya .

1276. Bila dinda bertanya asalnya; menurut perkataannya; ia orang dari pesawahan; Sabin Tunggilis tempatnya; kedua wanita; sama-sama berkata.

1277. Siapakah namanya; kakaknya menjawab; ya hanya Raden Kamasan; maksudnya hendak usaha di sini; Rindu Wangsana berkata; juga Payung Agung.

1278 . Tampan benar lalu berb isik-bisik; sepanjan g jalan diperhatikan ; dalam joli bertiga bersama-sama; Ra den Kamasan di belakan g; ta k disebutkan di jalan ; sudah tib alah mereka .

1279. Ramailah orang yang lagi datang ; tiba di alun-alun ; berserulah Ratu Kembang ; dari jauh ia berteriak; kanda aku datang; malu aku ini.

1280 . Karena belum disongsong ; jadi ma lu sendiri ; terden garlah oleh Ratu Cina; upik engkau telah datang kembali ; Rat u Kembang kemari; manis budiny a.

Liii

1281. Mari dinda Ratu Kembang; dan dinda Rindu Wangsana; ketiga Payung Agung; wahai Munding Cina; Gajah Kayapu kemari; mari kita temui si adik; Ratu Kembang tiba; bertemulah mereka; semua dieluk-elukkan; selamat datang kalian bertiga.

1282. Ketiganya menjawab terima kasih; berkata Ratu Kembang; Gajah Kayapu berkata; selamat datang; Ratu Kembang berkata; kepada semua kakaknya; saya hendak memberi kabar; saya punya jejaka; bernama Raden Kamasan; harus kakanda ajak.

1283. Atau segera disongsong; diundang duduk di paseban luar; Gajah Kayapu suruh menyongsong; orang baru itu; kalau belum dipersilahkan; mungkin ia kecewa; Ratu Cina berkata; juga Munding Cina berkata; lalu Gajah Kayapu pergi; menuju paseban luar.

1284. Wahai adik silahkan duduk; sekali gus kanda memenyampaikan selamat datang; selamat dan duduklah; baiklah kanda terima kasih; terhadap penerimaan kakanda; Raden Kamasan menyembah; ia sudah duduk; setata duduknya; bersama-sama Gajah Kayapu; sesudah demikian .

1285. Lalu Rindu Wangsana berceritera; kepada kakaknya Munding Cina; hai kanda saya melihat; subang kakanda itu; kepunyaan Ratu Kembang; sangat bagus; lebih bagus dari asalnya; subang yang dahulu sangat sulit; sejumlah pandai emas telah mencoba memperbaikinya; tidak ada yang mampu.

1286 . Tetapi sekarang telah pulih kemebali; berkat Raden Kamasan itu; amat sangatlah indahnya; Munding Cina berkata;

hai Rindu Wangsana ; mana kepunya anmu; sangku itu ; sudah sangat rusakkah; benarkah tidak dapa t diperba iki lagi; oleh para panda i emas.

1287 . Semua yang mencoba memperbaikinya ; semua tid ak mamp u ; tak ada yang sanggup ; jan gankan makin bagus; malah jadi rusak sama sekali ; ayuh ambillah ; dayang pun segera ; menyerahkan sangku itu ; kepada Ratu Cina lalu berkata; Ra tu Cina itu .

1288. lni kepunyaan adikku; ta k ada ya ng sanggup memperbaiki ; sangku ini telah rusak; bila malam digunakan un tuk mandi ; nanti kakanda minta ; kepada Rade n Kama san; memperbaikinya; adikku Raden Kamasan ; kemari kanda hendak memesan ; memperbaiki sangku ini.

1289 . Sangku ema s kepunyaa n si upik ; Rindu Wangsana dapat baik lagi; dipulihkan benar-be nar; atau tidak sanggup ; ini terimalah segera; segera Raden Kama san ; menerima sangku ; lalu ditelitin ya ; rupanya diteliti Raden Kamasan ; lalu diusap-usap.

1290 . Ketika Ratu Cina lenga h; Munding Cina dan yang lain-lainnya ; Raden Kamasan segera ; mencabu t jimatn ya; mengambil tepung emas ; dicampur dengan ludahn ya; sebentar saja sangku itu ; telah pulih sama sekali ; ru pany a lebih indah dari warna asalnya ; segera diserahkannya .

1291. Diserahk an kepada Ratu Cina ; diambil lalu diperh atikan ; rupa sangku itu ; kagetlah hatin ya ; karena rupa sangku itu lebi h indah ; Ra tu Cina berkata ; kepada saud aranya ; adik mari liha t ; rupa sangku ini sudah lebih bagus; lebih indah dari asalnya.

1292. Raden Kamasan benar-be nar luar biasa ; bukan orang semba rangan; bukan orang biasa ; karena ia sangat sakti; Raden

Kamasan itu luar biasa; sakti dan tinggi ilmunya; adapun Rindu Wangsana; sangatlah senang hatinya; karena sangku miliknya menjadi lebih indah; lalu (ingin) segera dipakainya.

1293. Rindu Wangsana berkata; hai kakanda Ratu Kembang; dan kanda Payung Agung; mari kita pergi mandi; kita bertiga pergi ke sungai; Ratu Cina berkata; juga Munding Cina; hai dinda Rindu Wangsana; jangan pergi sebab sungai sedang banjir; ingat-ingatlah.

1294. Tetapi Rindu Wangsana; memaksa pergi tak dapat dicegah; Rindu Wangsana berkata; hanya sekedar mandi; bukan kanda yang pergi ke sungai; ingin . berkecibung; berenang dan menyelam; menempuh lubuk yang dalam; ya bocah-bocah itu tak dapat dicegah; kemudian mereka pergi.

1295. Para putri semua pergi; diiringkan dayang-dayangnya; berbondong di tepi sungai; lalu semua mencebur; berkecimpung dan berenang; sangatlah gembiranya; ramailah yang mandi se-; bagian menggosok tangan ; yang mandi merasa kedinginan; Ratu Kembang berkata.

1296. Mari adik Rindu Wangsana; hai Payung Agung kita menyeberang; tunda yang menyeberang; tersebutlah; Raden Kamasan duduk; ada di paseban luar; lalu bertepekur; mengeluarkan kesaktiannya; menciptakan kepiting putih; (lalu berkata): turutlah seperintahku.

1297. Hai kepiting capitlah segera; sangku milik Rindu Wangsana; kemudian keluarlah; kepiting itu; segera menyapit; sangku lalu dibawa; ke tengah lubuk; tersebutlah yang sedang mandi; Ratu Kembang dan Payung Agung berpakaian ; demikian juga Rindu Wangsana.

1298 . Berkata Rindu Wangsana ; upik mana sangku; bawalah segera ; ya bendara; tadi sangku ada di sini; sangku itu sekar ang hilang ; entah ke mana ; Rindu Wangsana melihat ; ke utara timur selatan dan barat; tetap tidak terlihat.

1299 . Rindu Wangsana melihat ; ke arah air lalu tampak lah; terapung -apung di tengah; lalu timbultenggelam ; Rindu Wangsana menjer it; celaka sangku milikku ; bagaima na akalnya ; seperti ada yang membawa; setan air ayoh upik cep at; engkau yuda ken aka (= pangkur).

LIV

1300. l.Jpik ayuh cepat ambil; harus cepat kalin mengejarnya; mungpung masih kelihatan; dayang-dayang menyembah; ya bendara kami sangat takut; sebab banyak setaq air; Rindu Wangsana menangis.

1301. Berguling-guling di tanah; gegerlah para pembantunya; kedengaran oleh kakaknya; Ratu Cina dan Munding Cina; ada apa ribut di sungai; Ratu Cina berkata; menyuruh Munding Cina melihat .

1302 . Cepat lihat adik kita ; sedang mandi terdengar menjerit; Munding Cina segera datang; tiba di sungai melihat; adiknya Rindu Wangsana menangis keras; bergelimpangan di tanah; Munding Cina bertanya.

1303. Hai adik Rindu Wangsana; mengapa menangis bergulingan di tanah; Ratu Kembang menjawab; ya si adik ini; celaka karena sangku kepunyaannya; hilang masuk ke dalam air; terapung tengah sungai .

1304 . Munding Cina lalu berkata; jangan menangis; sekeras itu; tentang sangku itu; tak kan urung dapat ku ambil kembali; lalu Munding Cina mencebur; segera mengamil sangku.

1305 . Mengambang di tengah air; lalu dipegang sangku itu ditariknya; tetapi sangku itu kokoh ; karena ada yang membawa; saling menarik dari atas clan dari bawah; tarik-menarik; die a pit kepiting putih.

1306. Munding Cina keluar ; sangku itu dilepask an nya ; sudah tida k kuat aku ; bersiaplah Ratu Cina ; hai adik Mun ding Cina cepat kembali; kembali ke tepian ; Ratu Cina lalu menceb ur.

1307. Coba aku yang bertindak ; ten tu sangku akan segera didapat ; tentu akan terbawa ; setelah menc eb ur; dipegan gnya lalu dita rik semakin kokoh ; ditarik dari bawah; oleh kepiting put ih.

1308 . Ratu Cina tidak tahan ; tela h kehabisan tena ga ; sangku segera dilepaskannya; kembali ke tepia n ; ditarikn ya sun gguh sulit dan mak in kokoh ; menyebu t tobat -toba t; sambil terbelal ak .

1309 . Sangku itu entah mengapa ; sekarang Rindu Wangsana berkata ; kepada gajah Kay apu ; memb ujuk -buju k dia ; hai bakal suamiku tolonglah saya; sediakah tuan memberi tanda ; ambilkan sangku saya itu.

134 0. Kalau sampai te rbawa ; diser ahkan kep ada din da nan ti; nanti sore kita kawin ; kawin dengan kanda; berkatal ah Gajah Kayapu ; hai Nyi Rindu Wangsana ; tak sebera pa sukarny a.

1341. Te ntu akan dap at kubaw a ; ke dara t jangan berke cil hat i; Rin du Wangsana itu; yang mengh alangi kakanda ; lalu mencebur ke tengah lubuk ; ketika tiba di tengah ; dipegangla h san gu itu da n ditariknya.

134 2. Ditarik lagi dari bawah ; tern yata kep iting pu tih lebih kuat ; kalah Gajah Kayapu ; habis tenagan ya ; segera Gajah Kayap u pulang ke tepi ; mohon maaf tidak sanggup; sungguh kakand a tida k sanggup .

l 34 3. Ratu Cina berk ata ; kepada Lengser engka u segera pergi; aku suruh engkau mengundang kepada Raden Kamasan ;

ya baiklah si Lengser lompat dan tiba; berkata kepada Raden Kamasan; tuan diundang segera .

1344. Segera Raden Kemasan; sampai di pinggir sungai; Ratu Cina berkata; hai adikku Raden Kamasan; kanda mengundang segera; kanda hendak meminta tolong; ambilkan sangku si adik.

1345. Bila berhasil dibawa; diserahkan kepada si adik; entah bagaimana rasa terima kasihku; menjawab Raden Kamasan; terima kasih kakanda bila demikian; baiklah ta pi sekali-kali tidak saya berjanji; hanya minta diri hendak mencobanya.

1346. Barangkali ada berkat kakanda; barangkali ada pertolongan dewata; kemudian lalu turun; berjalan di atas air; lalu dipeganglah sangku itu; hai kepiting sudahlah engkau; mengadakan sayembara.

134 7. Aku min ta sangku ini segera; lalu capit kepiting itu terbuka; kepi ting dapat bicara; ya baiklah tuanku; lalu dibawa oleh Raden Kamasan sangkH semua tercengang; bingung semua melihatnya.

1348. Lalu Raden Kamasan; menyerahkan sangku itu; kepada Ratu Cina; kakanda inilah; menyembahlah Ratu Cina menyampaikan terima kasih; lalu diberikannya; kepada adiknya.

1349. Rindu Wangsana menyembah; menerima sangkunya; sangat senanglah hatinya; wahai emak adik kemana; sangkunya diambil diusap-usap; sesudahnya demikian; pulanglah semua mereka itu .

1350. Kemudian mereka tiba; di pakuwon dan Rat u Cina berkata ; kepada Gajah Kayapu ; hai kawanku; adik baka l iparku bagaimana ; kalau sudah seperti ini; seka rang keinginan adik.

1351. Kanda ingin tahu; menjawabla h segera Gajah Kayapu ; ya kakanda terima kasih; hendak menanya kan ; isi ha ti adinda i ni; tidak menjad i apa bagi adinda; berniat mengabdi sekarang .

1352. Kepada si adik ; Raden Margalaya itu ; Ratu Cina berkata ; nah adik sekarang ; kanda menjad i saksi dan menyampaik an teirma kasih ; Ratu Cina mengundang; kepad a Rat u Kem bang.

1353 . Hai Ratu Kembang kemar i; du duklah di sisi kakanda cepat; Ratu Kembang segera; mengha dap kakaknya; Ratu Cina lalu berkata ; kepada sang adik ; Raden Guru Gantangan .

135 4. Kanda akan menyerahkan; adik kand a yang bernam a Ra tu Kembang ; memang banyak kekura ngann ya ; tak dap at diaja r; sesuka sirih pinang kapur; dari seber ang; bata sny a garam dan ter asi.

135 5. Kandalah jadi tambahny a ; lalu Raden Margalaya menyemb a'1; ya terima kasih kakanda ; ta k ada cacat -celany a , maklumlah putera bupati tulen; cantik nya buka n main ; mole k muda dan semampai .

LV

1356. Munding Cina berkata; kepada sang adik; hai Raden Margalaya; kanda hendak menyerahkan; menghaturkan adik; Rindu Wangsana ini; hanya lumayan; untuk pembantu bila banyak pekerjaan; atau untuk jadi tukang masak.

1357. Masak jantung dipindang; bikin wajit pakai terasi; memepes daging pakai gula; dingin tangannya untuk mendekap; baikin benang sambil mengantuk; badan dipenuhi kapuk; terimalah segera; bila masih belum cukup; diri kandalah tambahnya.

1358. Terima kasih kakanda; ticlak ada cacatnya; karena puteri raja; rupa orang negeri; tak ada kekurangannya; bahkan terima kasih tidak terhingga; lalu Lem bu Kayapu; menyerahkan adiknya diserahkan kepada Raden Margalaya .

1359. Wahai Raden Margalaya; kanda menyerahkan adik; yang bernama Payung Agung; banyak sekali kekurangannya; senangilah segera; bila belum memenuhi; kanda inilah tambahnya; tidak kanda sama sekali tak ada celanya.

1360. Maklumlah tanggul negara; karena puteri pembesar; terima kasih kakanda; pemberian kakanda ini; setelah demikian; Ratu Cina berkata; kepada sang adik; Raden Margalaya; silahkan adinda duduk dekat-dekat.

1361. Dudukilah kursi gading; diapit kiri-kanannya; sebelah kanan Ratu Cina; Munding Cina di sebelah kiri; yang di hadapan kursi; ken Lembu Kayapu; segera didudukinya; naik di kursi gading; wanita yang tiga jadi bersatu.

1362 . Satrianya hanya seorang ; wanitanya ada tiga; karena bukan yang lain; segera bereskan tempa t; ketiga-tiganya sama; karena nanti datang; Raden Margalaya ; malam nanti tentu tidu r; di dalam rumah ada pun kakanda ini.

1363 . Tentu akan keluar ; bersama Munding Cina; ketiga Gajah Kayapu ; semua akan keluar; menja ga paseban; bertiga permisi perig; Ratu Cina menyembah; kepada Margala; silahkan adinda masuk ke rumah .

1364 . Perwakalih berkata ; hai sang Ratu Cina ; mengapa bendera kami; hanya beliau yang masuk ; disuruh cepat masuk; kami ini tidur di mana; berkata Ratu Cina; ada pun Pak Tua ini; sekarang tidur saja di dapurnya .

1365. Kidang Pananjung berkata ; ulu kutan katanya ; kak t ua m1; pantasnya memang ikut tidur; ingin tidur bersama ; gu_dabik hong jawabnya; Gelap Nyawang berka ta; biarlah jangan diden gar; orang tu a senang main-main saja.

1366 . Raden Margalaya berka ta; hai kakang Perwaka lih ; gerah amat rasanya; mari kita ke sungai ; menjawab Perwaka lih ; baiklah katanya; Raden Margalaya; turun dari kursi gading; kemudian pergilah keluar .

1367. Diiringkan pengasuhnya ; ketika tiba di sungai; lalu melihat ikan; dua ekor ikan tambra; lalu berkata; Raden Margalaya; hai kakang Perwakalih; lihatlah ikan tambra itu; ikan kembar bersisik emas gemi!ang.

1368. Ayuh kakang pinjam jala; dari situ Perwakalih ; pulang ke pakuwon lalu berkata; berseru dari latar; Mas Ratu Kemb ang sekarang; disuruh memm1am rungkup; berkata Ratu Kembang; bagaimana rupa rungkup itu; di sini tidak ada rungkup .

1369. Barangkali semacam jala; la memang jala maksudnya; kata Perwakalih; Perwakalih segera menerimanya; lalu diserahkan; kepada Raden Margalaya; dicarinya tambra itu; sudah hilang kedu-duanya; termanggulah Raden Margalaya.

1370. Duduk di atas batu; jala juga di atas jala; Raden Margalaya berkata; kakang Perwakalih kemari; dekat-dekatlah kepadaku; juga Gelap Nyawang dan Kidang Pananjung; Raden Margalaya; lalu berkata; beginilah kakang maksud saya sekarang.

1371. Kakang mari kita kabur; tetapi nanti; barang kali ada yang memergoki; kelakuan kita ini; menanyakan nama saya; katakanlah saya ini; Raden Gambuh Margalaya; main topeng tujuanku; menjawab Perwakalih lo mengapa.

1372. Sedang menjadi pengantin baru; ingin kabur dari sini; apa sebabnya ini; kasihan amat yang ditinggalkan; Nyi Ratu Kembang; Rindu Wangsana dan Payung Agung; orang cantik mencarinya; tertegun-tegun ketiganya; lehernya akan sakit bekas melihat mencari.

1373. Datang melihat kemari; mereka sedang memasak; kita makan seperti yang baru sembuh; kita makan banyak-banyak; tidak karuan jadinya; Raden Gambuh berkata; mengapa aku ini kakang; ingin kabur dari sini; kalau anda belum tahu alasannya.

1374. Aku tak mau terjamah; oleh wanita sekarang ini; bila belum berjodoh; dengan Ratnan Inten dulu; mengapa aku jauhi; supaya tidak bertemu; berjodoh wanita lain; oh begitu ujar Perwakalih; bila demikian saya setuju.

1375 . Semua berjalan pergi; dari sana Perwakalih; Raden Gambuh Margalaya; berangkat dengan kawan-kawannya; tu nda dulu tentang raden; tersebutlah Nusa Bali; negaranya besar; kemakmurannya merata ; mukti wibawa dan kaya .

1376 . Yang mempunyai negara; ialah Pangeran Gajah; Gumeter lanjutannya; mempunyai saudara wanita; termashur ke manamana; kepada negara tetangganya; te tangga negeri lain ; juga di dalam negara; kecantikannya sebanding dengan dewata.

LVI

1377. Adapun nama wanita itu; Girang Wayang awalnya; Haras Kembang nama tengahnya; Sakean Panatabumi nama akhirnya; punya saudara sepupu; tinggal dalam satn pakuwon.

1378. Namanya Kidang Andaru; Panji Walungan Sari; mempunyai saudara wanita ; Mayang Karuna namanya; tunda Nusa Bali itu; tersebutlah para penggawa.

1379. Penggawa sedang berkumpul; mereka semua terbang; berdiam di atas mega ; ada pun tujuannya; hendak mengikuti sayembara; kepada puteri Nusa Bali.

1380. Sang puteri sangat termashur; di seluruh kolong langit; terkenal di dun ia laki-laki ; menjadi bunga mimpi para bupati; namanya Girang Wayang; Haras Kembang nama tengahnya.

1381. Ada lagi namany a; Saken Panatabumi; itulah yang diharapkannya; semua ingin memperisterinya; sangat banyak yang menginginkannya; para penggawa yang gagah-gagah.

1382. Telah kumpul semuanya; berkerumun di atas mega; adapun yang mengharapkann ya ; tersebutlah satu-satu; nama para penggawa; Holang ngambang paling dulu.

1383. Jalak Mamprang yan g kedua; kemudian Banyak Pategang; Kuntul Wulung yang keempat; Gagak Wulung yang kelima; kemudian Dipati Mraja Honengan; ketujuh Andur Manggala.

1384. Tejalarang yang kedelapan; Tejamentrang kesembilan; kesepuluh Teja Buana; kesebela s Teja Bumbang; kedua belas Gajah Maluwuh; dan Panji Walungan Sari.

1385. Kemudian Gajah Mangkurat; lalu Demang Kahiangan; lebih dari sekelompok gajah ; kelakuan para penggawa; IIolang Ngambang berkata; upik adikk u kemari.

1386. Girang Wayang marilah manis; kanda pangku sambil diusap pipimu; ia memangku telapak tangannya sendiri; penggawa lain berkata; sudah berkat a seoran g; semua memanggil Girang Wayangku.

1387. Gemuruh per kataa nny a; adikku cepat kemari; Girang Wayang jangan jauh; kanda amatlah rindu; tunda penggawa yang kumpul; berada di atas mega.

1388. Tersebutlah Nusa Siem; tanahnya rata; sangat makmur ; adapun yang punya negara; namanya Ken Badak Cina; mempunyai saudara wanita .

1389. Adapun namanya ; Nyi Kastorilarang; dengan saudara sepupu; tinggal sepakuw on; bernama Munding Tandegan; ia bersaudara wanita.

1390. Sangat cantik rupa nya ; bernama Kastoriwangi; sedang asik bercakap-cakap; di dalam pakuwonnya; Badak Cina berkata ; kepada adiknya.

1391. Hai adikku bagus; Munding Tandegan sekarang; negara sedang sangat makmurny a; serba jadi yang ditanam; serba murah yang dibeli; rakyat kecil bersuka hati.

1392. Banyak jumlah pend uduknya; sudah ada sepuluh. ribu; tapi kanda belum puas tidak rasa hati; bahkan besar harapan; marilah dinda kita bertapa .

1393. Kita bertapa di atas; di atas langit; di sudut matahari; Munding Tandegan menjawab; kanda hendak bertapa; apa yang diinginkan.

1394. Dinda bertanya begitu; keinginan kanda; hendaknya kedatangan; seorang satria sakti; hendak mengabdi kepadanya; mengabdi tanpa dibeli.

1395. Untuk paku peneguh negara; dijadikan tonggakbesi; untuk penyangga selamanya; berwenang kehendaknya (tali dom = benang, wenang); setelah satria tiba; puter raja yang luar biasa.

1396. Keinginan kanda hanya sekian; Munding Tandegan menjawab; dinda mengikuti kanda; Badak Cina berkata; hai dinda Kastorilarang; dan Kastoriwangi.

1397. Baik-baiklah kalian tinggal; kanda hendak bertapa; di sudut matahari; berada di puncak langit; Kastorilarang menjawab; dan Kastoriwangi.

1398. Baiklah kakanda; tetapi saya ingin tahu; apakah yang diinginkan; apakah kanda merindukan ilmu; karena menurut hematku; negara ini sekarang.

1399. Seperti Siem makmumya; itu sesama bupati; mukti dan berwibawa; dan paling besar paling luas; Badak Cina berkata; tentang hal itu.

1400. Memang suda jelas; tinggal satu hal lagi; belum terlaksana kanda; punya kehendak dahulu; punya ipar yang satria; satria putera raja.

1401. Hanya itu keinginanku; kalau sudah terlaksana; baru tenteramlah hatiku; Badak Cina berkat a lagi; Lengser engkau tunggui; tempat duduk kursi gading.

1402 . Kedua tempat duduk ini; tungguilah baik-baik ; bila ada yang mengancam ; ada yang menakut-nakuti; datang tanp a minta izin; jangan ditanggap cakapnya .

1403 . Tangkap dan ringkus sajalah ; lalu beloklah kakinya ; Lengser menerima titah; Badak Cina berkata ; kepada Kasto rilarang; dan Kastoriwangi.

1404 . Upik pergilah kau tidur; kanda akan berangkat sekarang; dan Munding Tandegan; Kastorilarang berkata; Kastoriwangi menyembah; mundurlah kakanda pergi.

LVll

1405. Badak Cina segera berangkat; mengentak tanah; megarungi angkasa; melaju ke udara; menempuh awang-awang; terbanglah dia; menuju pertapaan.

1406 . Tibalah di pojok matahari; sudah tiba di sana; lalu duduklah; keduanya bertapa; tunda yang sedang bertapa; kita sebut lagi; negara Nusa Bali.

1407. Ada wanita yang termashur sebuana;sangatlah cantiknya; lebih dari orang lain; hampir melebihi dewata; mustika Nusa Bali; sangat rupawan; Girang Wayang namanya.

1408. Ada lagi wanita sepupunya; ada pun namanya; Mas Mayang Karuna; baik tabiatnya; banyaklah yang jahat; para penggawa; banyak yang mengharapkan .

1409. Bahkan sekarang telah lengkap di angkasa; mereka meghendaki; Girang Wayang; penggawa empat belas; tersebutlah Girang Wayang; sedang menenun; di balai kencana indah.

1410 . Berkatalah Girang Wayang; kepada adiknya ; hai Mayang Karuna; aku merasa sangat gerah; ingin pergi ke sungai; sebentar saja; Mayang Karuna menjawab .

1411. Nanti kanda saya memberitahu dahulu; kepada kanda Gajah Gumeter; juga kepada kakanda ; Kidang Andaru; sebab di sini; harus ada ; yang menjaga.

1412. Para dayang yang harus menunggu; Mayang Karuna segera; masuk ke dalam pura; kemudian Girang Wayang; keluar dari pintu ; segera berangkat; lalu tiba di sungai.

1413 . Segera terlihat dari angkas a; Cepat sekali Holang Ngambang; menyambar Girang Wayang ; segera terbang lagi; ia membungkus bawaannya; para penggawa ; sangatlah irinya.

1414 . Kemudian para penggawa menyerang; semu a meny ambar berani ; penggawa semua; menerjang Holang Ngambang; dapat direbutnya ; Girang Wayang; lemaslah bada nnya .

1415. Seperti kain terkena air ; lalu direbut lagi; oleh Jalak Mamprang; Jalak Mamprang terebut ; Banyak Pategang mere but ; direnggu t segera; lalu terebut lagi.

1416 . Kuntul Wulung merebut Banyak Pategang ; diren ggut kainnya; lalu Gagak Wulung; menerjang menubruk; Gajah Manglawu merebut; dirampas segera; terenggut rampasannya.

141 7. Maka direbut lagi lalu saling re butan; Panji Walungan sari; lalu menerjang; Gajah Manglawu dit abrak ; Gajah Mangkurat menarik ; Ken Teja Bumbang; bersamaan merebu t lagi.

1418 . Tejalarang dan Teja Mentran g merebut; saling rebut dengan berani; makin tinggi mereka; sampai di antariksa; men erobos makin tinggi; lalu menerjang; yang sedang bertapa .

1419 . Badak Cina yang sedan g bert apa; dengan adiknya ; Ken Munding Tandegan; terkena orang yang perang; direbu tnya put eri itu; Mas Girang Wayang; Badak Cina berkata.

1420. Hai mengapa tidak tahu aturan engkau kepa rat ; menerjang aku ini; aku sedang bertapa ; den gan adikku; masa tidak terliha t; buta semua; matamu tidak me lihat.

1421. Berkelahi di tempat aku bertapa; Gajah Mangkurat berkata; mana ada orang di sini; dan tidak kelihatan; Barlak Cina melihat; diperhatikannya; apa yang dijadikan rebutan .

1422. Telah maklum apa yang diperebutkan; ternyata wanita; raden memberi kerdipan; mari Munding Tandegan; jangan dilihatkan saja; lalu menerjang; kedua pembesar itu.

1423. Direbutlah dari Gajah Mangkurat; lalu dilarikan; Munding Tandegan; meluncur di angkasa; tibalah di tanah; keduanya; Kastorilarang kemari.

1424. Barlak Cina Munding Tandegan berkata; Kastorilarang; dan Kastoriwangi; keduanya bertanya; kakaknya menyuruh menggelar tikar ; mereka menjawab; wahai kanda berdua.

1425. Mengapa saya disuruh menggelar tikar; kan ada kursi gading; tempat duduk kakanda; kedua kursi itu; cepat hamparkanlah tikar; tikar yang indah; kata kedua kakaknya.

1426 . Segera diturutnya lantai dihampari ; di paseban puri; bungkus rampasan; oleh Munding Tandegan; lalu dikeluarkan; puteri rupawan; Girang Wayang keluar .

1427 . Maka terkejutlah kedua puteri itu; keluar seorang puteri; Kastorilarang ; dan Kastoriwangi; tertegun hatinya; molek rupanya; seperti bulan purnama .

1428. Bagaimana tadi kanda pergi bertapa; temyata tidak sungguh-sungguh; apakah kena rindu; di sudut matahari; naik ke angkasa; mengharap-harap ; kedatangan orang baik.

1429. Kedatangan satria putera raja ; kelak di belakang hari; tetapi lalu mencuri; puteri dari mana ; keras ia meratap ; memanggil kakaknya; Gajah Gumeter tuanku.

1430. Dan kanda Kidang Andaru cepatlah susul; aku ada di angkasa ; ada di awang-awang; masa kanda sampai hati; punya saudar a wanita; sedang dinista ; di tengah angkasa.

1431. Mengapa kanda berdua tidak menyusul; Munding Tandegan berkata; dan Barlak Cina; diamlah adik ; sudah adik jangan menangis; adikku Girang Wayang.

1432. Kanda ini merebutmu Girang Wayang; bukan untuk peribadi ; kanda sedang bertapa; -ingin kedatangan; satria putera raja; untuk mengabdi; lalu menyampaikan bakt i.

1433 . Kalau dikabul permohon an kanda oleh dewa ; tak ada yang dapat dibaktikan; kecuali negara ini; bahkan sekar ang; kanda serahka n negara ini; kepada Girang Wayang; itulah singkatnya ,

1434 . Menyerahkan negara beserta isinya ; sepuluh ribu rakyat nya; hai adikku; dinda Kastorilarang ; dan Kastoriwangi; lekas kemari; kanda akan menyuruh.

1435. Cepat bawa kandamu Girang Wayang; masuk ke dalam puri; ke pedaleman; berilah tempt tidur ; baiklah kanda saya terima; perintah kanda ; sangat manis jawabn ya,

LVlll

1436. Nyi Mas Girang Wayang pergi; diiringkan oleh Kastorilawang; Kastoriwangi di belakangnya; kemudian mereka tiba; pedaleman telah diserahkan; tempat tidurnya; Girang Wayang duduk; dengan Kastorilarang; bertiga dengan Kastoriwangi berdekatan; orang Siem bersuka-suka .

1437. Tersebutlah yang bersuka-ria; tersebutlah Raden Margalaya; Perwakalih dan kawan-kawannya; telah jauh perjalanannya; dari Nusa Cina; kemudian mereka tiba; ke pinggir pantainya; berhenti di pantai; melihat perahu terapung sedang menepi; Raden Garn buh berkata.

1438. Kang Perwakalih ke sini; coba kakang tanyakan; perahu itu datang dari mana; barang kali kita boleh turut; mari kita menumpang; karena juragan perahu itu; mengira kita akan menumpang; dalam kapal juragan itu berkata; kepada kawankawannya.

1439. Hai kawan itu suara apa; tidak karuan ucapannya; demikian juga yang berkatanya; mungkin setan bercampur-baur; Raden Gambuh berkata; karena tabiat kakang; berkata asal bunyi; selamanya bergurau; coba akan kutanya sebenarnya; lalu Raden Margalaya .

1440. Raden Gambuh lalu menghampiri; ke pinggir perahu itu ; hai kiai ak1:1 bertanya; kepada orang bagus; perahu ini dari mana; pelabuhannya di sana; sahbandar berkata; saya orang Bali; sekarang singgah dahulu di Nusa Cina; sebentar saja lalu segera berangkat .

1441. Akan menuju Nusa Bali ; ad a pun nama say a ; saya Nakhod a katanya; yang kedua ini sab an da r; sebaliknya saya ju ga ingin tahu ; terhadap anda; dari mana asaln ya; dan siapakah nama anda; da n hendak pergi ke negara mana ; apakah yang dica ri.

14 42 . Raden Gambuh berkata ; ad a pu n saya ini; berasal dari Sawa h Tu nggilis ; nama saya ; kata yan g memberi nam a ; Rad e n Margala ya ; keliling main topeng ; hend ak ke Nu sa Bali; sekara ng hendak meninggalkan Nusa Cina; saya akan berbi cara.

144 3. Kalau kebetulan anda berle ga ha ti; saya ingin me nu mpang kap al ini; hendak pergi ke Nusa Bali; na kho da berk ata; ba iklah kalau hen dak pergi ; wah kata sahbandar ; silahka n naik; seger a Rade n Margalaya; naik ke perahu bersama Perwa ka lih ; Pananjun g da n Ge la p Nya wang .

1444 . Nakhoda dengan sahbandar; me na ta p kep ada san g raden; Margalaya perawakannya ; sabandar ber kat a ; kepad a nakh oda: menurut penglihatanku ; Raden Gam buh itu ; buk an oran g semba ran gan ; coba kak nakhoda lihatl ah dia ; satr ia bagai rembu lan .

l 44 5. Tern pa t duduk Raden Gambu h; di salima r gadin g: su paya tidak tersentuh atau tersenggol ; oleh ka wan-kawan kit a : hai kawan marilah berangkat ; segera bersama kawa n-kawa nny a , awa k per ahu ; membongkar sauh ; kelatnya sudah ditarik ; seger a laya r dibuk a.

1446 . Kemudian bedil dibunyika n; kalant aka kep unyaa n nak ho da ; he ndak pam itan ; bu lat benar suaran ya; lalu berla ya rlah : per ahu ter tiup ke tengah ; gunung sudah tida k tampak ; tanjung di Bali te rlih at; samar -samar sekepal kelih atann ya; telah hilang dara tan (Nusa Cina ).

144 7. Raden Gambuh bertanya; kepada nakhoda; tanjungan mana yang kelihatan; tampak sebesar kepalan; nakhoda berkata; itu Nusa Bali; luas tanahnya; penduduknya sepuluh ribu; adapun nama yang mempunyai negara ; Gajah Gumeter.

1448 . Dan adiknya Kidang Andaru; tetapi sedang kesusahan; saudara wanitanya hilang; adapun namanya; yang hilang itu Girang Wayang; cantik seperti seorang dewi; dicuri orang besar; penggawa dari awang-awang; tidak diketahui pencurinya; Raden Gambuh berkata .

1449. Bagaimana Nus<'. Bali itu; di situ kan tidak hanyak; <1turan-aturannya; nakhoda berkata; banyak peraturannya; bila nan ti raden; Margalaya; ingin masuk ke pakuwonnya; harus menggunakan tata krama lalu raden menjawab; ya sudah barang tentu.

1450. ha! itu; banyak sekali negara lain; begitu juga adatnya ; bila nanti telah tiba; di daratan saya mengharap; kerelaan tu an; cara-caranya itu; menghadap ke negara; sampai ke paseban luar ; baiklah raden .

1451. Kemudian kapal itu datang; ke muara Nusa Bali; Raden Gambuh berkata ; mari ki nakhoda pergi; keenakan berhenti nanti ; segera menyeberang ke darat; nakhoda berkata; baiklah rad en; nakhoda kemudian berangkat dahulu; bersama Raden Marga lay a.

1452. Yang mengiring Perwakalih; Gelap Nyawang clan Kidang Pananjung; sudah berangkat dengan kawan-kawannya; sambil kerepotan; membawa perkakas gambuh; gong kenong gender gendang; saron clan ketuk; kemudian mereka tiba; di paseban terlihat oleh Kidang Andaru ; nakhoda duduk menyembah.

1453 . Orang Nusa Bali semua terta rik; melihat tet amu itu ; orang dari mana asalnya; rupanya sangat bagus; merasa senang orang senegara ; semua menonton mu da clan tu a ; laki clan wanita melihat ; kepada Raden Margalaya yang tiba ; bersam a nakh oda.

1454. Kyan Kidang Andaru melih at; bertan ya kep ada nakho - da ; mau apa engkau kemari ; nakhoda berkata ; saya ingin menghadapk an ; gambuh ini; hendak main topen g; barangkali saja tuanku ; berkenan menanggap gambuh ini; Kidan g Andaru berkata.

1455. Belum tentu menanggap; karena adikku Gir ang Wayang; yang sangat menyukainya ; sekar ang sedan g tidak ada ; coba aku ingin melihat ; rupa gambuh itu ; Kidan g Andaru ; lalu melih at; gambuh ini rupawan benar; rindu yang melihatny a.

LIX

1456 . Gambuh itu sangat tampan; cantiknya luar biasa; tentu luar biasa kemahirannya ; cobalah siapkan; persiapan telah selesai; maka berkatalah gambuh itu ; bendera kami sudah siap.

1457 . Kidang Andaru berkata; ayuh cepatlah menari; segera Raden Gambuh; mengetatkan dodotnya ; menyandang keris; kndilannya emas tua ; bert abur intan .

1458 . Perawakannya kuning; muka seperti ulasan durian;

1459. Pundak sedatar imbangan; betis bagai pudak kuncup; Langan seperti busur patah; terisi semua sifat; sifat keutamaan ; iari panjang bagai bunga bakung; menggeletar tariannya .

1460. Seperti wayang pada kelir; tersenyum sambil melirik; :;eperti madu menetes; menetes jatuh di gula; geger semua penonlon ; mahir henar gambuh ini; rupanya pun sangat tampan.

1461. Sikapnya tak membosankan; Kidang Andaru berkata; kemari hai upik; coba si upik Mayang Karuna ; cepat undang kemari ; harangkali ingin melihat gambuh ; tersebutlah Mayang Karuna .

1462 . Sangat rusak badannya; perut rapat ke sampingnya ; tidak makan tidak tidur ; juga tidak mau min um; ia sedang tergilagila kehilangan kak aknya ; oleh ratu Girang Wayang .

1463. Kemudian ulusan tiba ; dayang berkata ; hamba diutus sekarang ; oleh kanda paduka ; tuanku diundang ; barangkali akan rnenonton gambuh ; gambuh baru di peseban.

1464 . Bila bendara ingin menonton ; tentu bersedia pin dah ; topeng sangat rupawan; berkata Mayang Karuna; upik pulan glah segera ; sampaikanlah sembahku ; kepada kedua kakakku .

1465 . Gajah Gumeter segera; berdu a Kidang An daru ; bila khawa tir akan keadaanku sekarang; suru hlah topeng itu; datang di pedaleman ; akan kutonton gambuh itu ; jawab suruha n baik lah .

1466 . Dayang itu segera perm isi; segera ia kelu ar; lalu menyemb ah ; Kidang Andaru berkata ; mana Mayang Karu na ; dayang menja wab; ya adik tuanku .

146 7. Ada permoh onannya ; sekirany a boleh bara ng sebentar; te n tang topeng itu ; serta ada kekhawatiran tuank u; terh adap adik tu anku ; suruh masuk gambuh itu ; hamba disuruh ber kab ar.

1468 . Itulah kata adik tuanku; Gajah Gume te r ber kata ; clan Kidang Andaru ; aku sedang pu tus asa ; karena gambu h mi; rupan ya sangat tampan; dan si upik juga can tik .

1469 . Tetapi walaupun begitu ; sampaika nlah perkata an ku ; kepad a si upik; aku beri janji sebent ar; kalau si upik hendak menonto n; gambuh itu ; janganlah lewat te ngah hari.

14 70 . Bila lewat waktu tabuh dibu nyika n; jangan men ye bu t aku te ga; Jekas bawa ke dalam ; hai gambuh pergilah ; diant arkan dayan g ini; tetapi jangan sampai lewat waktu tabuh ; kataka n kepada Mayang Karuna .

14 71. Dayang menjawab baikla h ; segera ia pergi ; ketika sampai ia berkata; kepada bendaranya ; titah dari kakak tu anku ; tenta ng gambuh itu ; jangan lewat tengah hari.

1472. Raden Gambuh lalu minta diri; segera mereka pergi; berangkat bersama kawan-kawannya; Perwakalih Gelap Nyawang; juga Kidang Pananjung; semua masuk ke pedaleman; Mayang Karuna melihat.

1473. Setelah ia melihat; terkejutlah ia; Raden Gambuh sangat rupawan; bila diibaratkan wayang; ia jelas Arjuna; karena luar biasa tampannya; orang seluruh negara merasa senang menontonnya.

1474. Mayang Karuna bertanya; maafkan saya Mas Gambuh; saya ingin tahu; tentang diri anda; dari negara mana; dan siapakah nama anda; negara mana yang dituju .

1475. Dan apa yang anda cari; hanya mengamen sajakah; maka anda datang ke sini; ya terima kasih Nyi Mas; karena ditanya; saya jelaskan sekarang; tentang keadaan saya.

1476. Saya ini memang gambuh; gambuh dari Nusa Cina; mencari apa adanya; mengharap sedikit uang; sekedar pembeli pangan; Mayang Karuna berkata; saya tidak percaya.

1477. Dalam musim susah begini; seharusnya tidak mengamen; biasanya tidak ada yang main topeng; Raden Margalaya berkata; bila dipaksa ditanya; keadaan sesungguhnya; adapun nama saya ini.

14 78. Kata yang memberi nama; Raden Gambuh Margalaya; orang pesawahan; Sawah Tunggilis namanya; Mayaqg Karuna menjawab; Sawah Tunggilis itu; sawah di negara mana .

14 79 . Raden Gambuh berkata ; saya tida k tahu ; tetapi bila harus diterangkan; tanya saja kakan g tua; Mayang Karuna berkata; bapak tua di mana adanya; Sawah Tu nggilis itu .

1480 . Tidak tahu sawah itu ; Perwakalih berk ata ; letak tunggilis itu; tespong bergulung berk epang (berjalin) ; selapih nya melilit-lilit ; berjajar-jajar pohonnya ; yaitu da un paku (pakis).

148 1. Mayang Karuna berkata ; kalau begitu bapak tentu Pakuan ; bapak dipercaya perkataann ya ; Mayan g Karun a berk ata ; kalau memang dekat ; ke Pajajaran; saya akan menanya kan bibiku.

148 2. Menanyakan bibi saya ; yang bernama Kentrin g Manik ; ia menikah dengan sang prabu; Prabu Siliwangi ; yang memerin tah Pajajaran ; ia mempunyai putera ; laki-laki hanya seoran g.

1483 . Adapun namanya ; ia itu Guru Gantangan ; tahu kah bapak tua ; ya memang saya tahu ; tentu sudah besar dia ; bagaimana besarnya dengan Raden Gambuh ; Perwakalih menjawab .

1484 . Memang sama besarny a ; sekarang sud ah dewasa; kuningnya juga sama ; tidak ada bedanya ; t ak ada selisih seujung jari ; sama juga bagusnya; bahkan sama menarikn ya.

LX

1485. Mayang Kamna berkata; bapak tentu inilah orangnya; Raden Gambuh menjawab; saya tidak tahu; barangkali benar bila dianggap pantas; segera Mayang Kamna; maju mendekati.

1486. Mayang Kamna terham; maka ratapnya ini ternyata adikku; sudah besar adikku ini; Raden Guru Gantangan; selamat datang adikku; wahai dayang segeralah; siapkan jamuan.

1487. Sediakan makanan yang banyak; nasi dan ikan yang baik; bila kalian tidak tahu; dia saudaraku; namanya Raden Gambuh; asal dari Pajajaran; putera Prabu Siliwangi.

1488. Di dalam pakuwon bercakap-cakap; kemudian terdengarlah tabuh bertalu-talu; gamelan tidak terdengar; gamelan topeng; merahlah wajah Kidang Andaru; tak ketinggalan adatnya; sabarnya hanya sekulit bawang.

1489. Kidang Andaru penaik darah; meluaplah marahnya; dipilinlah kumisnya; mata merah seperti berdarah; berkata kepada kakaknya; kanda Gajah Gumeter aku sekarang; permisi hendak membunuh .

1490. Membunuh gambuh itu; berkatalah Gajah Gumeter segera; adik jangan terburu napsu; nanti menyesal; amarah itu menyesatkan pada akhirnya; akibatnya akan mendapat susah; adik sabarlah dahulu.

1491. Sadarlah adinda; karena sekarang si upik sedang bersenang-senang; Girang Wayang; entah mati entah hidup; tak terbayangkan lagi kesusahan kita; kalau harus ditambah; dengan Mayang Karuna.

1492. Bagaimana perasaan kita; Gajah Gumete r men cegah sampai-sampai menangis ; tak dapat dicegah ; Kidang Andaru memaksa ; menggenggam tombak di tangan kiri; tangan kanan menghunu s pedang; segera masuk ke dalam puri.

1493 . Kidang Andaru menantang; hai gambuh engkau sudah bosan hid up; tak mendengar perka taan ku; engkau gila keparat rumahku kau gunakan tempat tinggal ; Mayang Karuna berkata kepad anya; kanda tunggulah sebenta r.

1494 . Saya akan bertutur; gamb uh m1 1angan dimarahi; ia saudara saya ; berkata kepada saya ; tak tertahan Kidang Andaru menumbak bengis; Raden Gambuh lalu mati; tewas den gan kawankawan nya .

1495 . Kemudian cepat diikat; keempat orang itu disatu kan ; tamban g besar pengikatnya ; mayat itu ; lalu segera dibuan g ke sungai besar; hanyutlah orang berempat ; segera Kidang Andaru .

1496. Segera menghunus keris; Mayang Karuna dipegan gnya ; dilemparkannya segera ; ke dalam penjar a ; tundalah keadaan Raden Gambuh ; tersebutlah Nusa Siem.

1497. Adapun yang mempuny ai negara ; Barlak Cina namanya; clan adiknya; bernama Munding Tandegan ; sedan g berca kapcakap dengan adiknya; hai adik Mund ing Tandegan ; seka rang jangan enak-enak hati.

1498. Jangan terlena kesenangan; tak terasa karena pu nya kesalah an; entah sore entah pagi; penggawa yang banyak; ten tu akan datang menyerang; menyusul Girang Wayang; harus waspada sekaran g.

1499. Tak perlu terburu-buru; siapkanlah perkakas perang; suruh . kumpul semua laskar; cepatlah pilih; santana lurah dan umbul; judipati gulang-gulang; panumping dan mantri.

1500. Yang cakap memegang senjata; mengurus dan mengatur bedil; jangan dicampur letaknya; tombak dengan tombak; dan pedang sertai perisai; bandrangan dengan bandrangan (tombak kebesaran); pistol penusuk dan seligi.

1501. Cis tohok (lembing bertali) dan lempag (lembing); serta tumparing dan bandring; brangkolong (jerat leher) panah dan sumpit; juga bunyi-bunyian; gong badingdang suling beri gendang tambur; saruni dan terompet bunyikan; Munding Tandegan berkata.

1502. Tentang para perwira; telah kumpul di peseban luar; Badak Cina berkata; adinda Munding Tandegan; suruhlah si Lengser cepat; bunyikan bende si Bicak; di tengah alun-alun.

1503. menerima titah; lalu bende dipukul bertalutalu; di tengah alun-alun; bergegar berkumandang; berdengung suaranya lepas; mengundang laskar; demikian pula petugas (alat) negara.

1504. Semuanya sudah datang; penuh alun-alun negara; rakyat kecil dan pembesar; Munding Tandegan berkata; hai perwira dan pembesar; aku menyampaikan titah; titah raja kita.

1505. Kepada menteri dan penggawa; siapkanlah senjata dalam barisan; semua berkata iya; semua menyanggupi; tentang senjata semua sudah kumpul; sudah siap masing-masing; tidak bercampur baur.

1506 . Tombak dengan tombak ; -bedil dengan bedil; bedil besar dengan bedil besar; kalantaka dengan lela; bedil tinggar tarobos dan bataliun; sudah dikuras; semua dibersihkan .

1507 . Tombak dan pedang sudah diasah ; Keris telah diberi bisa; telah lengkap semua senjata; jangan berhenti meronda ; berkeliling ganti berganti ; rondalah di luar kuta ; jagalah di dalam kuta.

1508. Bila ada orang yang men.curigakan; apa lagi tamu yang bersenjata; yang tampaknya akan melakukan penyerbu an; tak usah ditanya; bila jauh tembak saja ; bila dekat tombakl ah; dengan drel atau bedil kecil.

1509 . Perajurit menjawab; baiklah sahutnya bersama an; menjawab bergemuruh; suara laskar; Raden Munding Tande gan berkata ; kepada kakaknya Badak Cina; perajurit semua mudamuda.

LXI

1510. Kakanda semua siap; peralatan perang; di dalam dan di luar; selesai sehari ini; Badak Cina berkata; hai dinda Munding Tandegan; begini dinda sekarang; seharusnya kita waspada; mengenai adik kita Girang Wayang.

1511. Cepat dia sembunyikan; ke sebelah udik; di kebun pisang yang tersembunyi; tempatnya jauh dar jalan ; ada yang menunggunya; rakyat yang sudah tua; dipunya rumah; kakek-kakek dan nenek-nenek; yang menjaga si upik Girang Wayang.

1512. Si upik Kastorilarang; dan Kastoriwangi; suruhlah mengantarkannya; dari pedaleman; Badak Cina berkata; Girang Wayang; hai upik Girang Wayang; jangan terlalu berkecil hati; sekarang kanda sembunyikan dinda di kebun pisang.

1513. Berkata Girang Wayang; adinda menurut kehendak kanda; saya tidak berkeberatan; Badak Cina berkata ; wahai Kastorilarang; antarkanlah segera; bersama-sama Kastoriwangi; Girang Wayang segera berdandan ; pengiringnya hanyalah seorang dayang.

1514 . Hai Lengser engkau antarkan; ke kebun pisang; dengan dayang seorang; untuk teman si upik; adinda Girang Wayang; bila kekurangan pangan; suruhlah dayang ini; mengambilnya ke negara ; mengambil keperluan dan makanan .

1515. Kemudian berangkatlah; segera keluar: perjalanan dilanjutkan; Si Lengser yang mengiringkan; kemudian mereka tiba; semua telah duduk; ketiga puteri ; Kastorilarang berkata; adiknya pun Kastoriwangi berkata .

1516 . Kakanda dinda tinggalkan ; saya menghaturkan tikar ; tak dapat direka-reka; adinda do'akan ; tempat persembun yian nenek ini; tak ada yang seperti ini; tak ada yang pantas ; bersenang -senang kemari; Girang Wayang berk ata.

1517. Adinda Kastorilarang; da n dind a Kastoriwangi; jauhkah ini dengan tetangga; atau adakah yan g dekat ; maklum orang banyak jaman sekarang; takut nanti merek a banyak bicara ; kep ada tamunya ; apalagi kepada musuh yang dat ang; Kastorilarang menjawab .

1518. Kakanda saya menjamin ; tak ada tetangg a dekat ke sm1; kakanda jangan khawatir; di seluru h pengungisa n ini; berkat alah seka rang; Kastorilarang ; juga Kast oriwangi; kep ada kakek pen gebun ; aku ti tip ini saudaraku .

1519. Mas Girang Wayang namanya ; jangan samp ai ada kekurangan ; dayang ini suruh mengab arkann ya ; pergi ke negara ; baiklah tuanku; hamba tentu akan menya mp aikannya ; da n hamba akan mengabarkannya; kepada dayan g ini; kemudian Kastor ilarang pe rgi.

1520. Tunda keadaan Girang Way ang; tersebutlah mayat ; Rade n Gambuh Margalay a; terapun g keempa tnya ; hany ut di sunga i; ikata nn ya masih kokoh ; terempa s oleh air; dari ten gah lalu menepi ; terempaskan ke peris tirah atan .

1521. Peristiraha ta n kebun pisang; maya t te rseret ke tep i; te ta pi mayat itu; masih utuh rupany a ; tak te rkena pembus ukan ; utuh masih bagus; lalat pun tak mau hinggap ; maklu m mayat orang luar biasa; dipa yungi burun g kun tu l yang melayang .

1522. Maklum mayat orang raji tapa; banyak yang menolong; keturunan ningrat; berdarah bangsawan luar biasa; burung berkelompok; ramai suaranya riuh; gagak dapat berkata; hai kawan mari kita tolong; kita payungi mayat ini.

1523. Tunda tempat mayat; tersebutlah Girang Wayang; ia pergi ke sungai; melihat kali itu; sangat surut airnya; pada pohon ada burung; sedang berkumpul; gagak clan kuntul memayungi di atasnya; Girang Wayang menuju ke tempat burung berkumpul.

1524. Burung lalu dihardiknya; semua beterbangan; terlihatlah mayat yang empat; disatukan dengan tali; tali tambang besar; Girang Wayang berkata; bingung di dalam hatinya; ini mayat dari mana; mengapa tersangkut di peristirahatan ini.

1525. Tetapi mayat itu; kasian yang satu itu; rupanya masih jejaka; tampan berseri rupanya; coba aku lepskan; lepaslah sudah talinya; lalu terlihat lukanya; berlubang dadanya; besar Iuka sepanjang jempol.

1526. Girang Wayang sedih hatinya; terbitlah kerelaannya; merasa kasihan terhadap mayat; membaca do'a yang sangat manjur; berdekap tangan merapatkan kaki; Girang Wayang memohon; kepada Yang Guruputra; kemudian datanglahlah; bayu mengusap ibu jarinya.

1527. Girang Wayang bersembunyi; ditinggalkannya sebentar; mayat itu hidup kembali; pengasuh semua terbangun; Raden Gambuh melihat; meneliti ke utara timur dan selatan; siapa yang menghidupkan kita; sekarang tak kelihatan; berkatalah Raden Gambuh Margalaya.

1528 . Kakang Perwakalih; siapa gerangan oran gnya; yang menghidupkan kita ; sekarang tak kelihatan; bila ia pria tua; akan aku jadikan bapak; orang muda aku jadikan saudara; atau wanit a tua; akan kujadikan ibu ; wanita muda akan kujadikan saudara .

1529. Besar sungguh rasa terima kasihku ; Girang Wayang perlahan keluar; mendekati dari arah belakangnya; rupanya cantik luar biasa ; lalu bertanya; hai orang bagus; bagaimana anda ; mati bersama-sama; orang em pat digabungk an menjadi satu .

1530 . Saya ingin tahu; anda ini dari mana ; Rade n Gam buh Margalaya ; segera menjawab; saya ini ; baiklah akan bertutur; saya dari Nusa Cina; ngamen gambuh ke Nusa Bali; saya diminta main di peseban .

1531. Lalu saya diperintah; oleh seorang wanita ; yang ada di pakuwonnya; ia sedang murung benar ; sedang saki t hati; kehilangan saudaranya; bernama Nyi Girang Way ang ; nama puteri itu ; katanya Mayang Karuna.

1532. Bertanya kepada saya; bertan ya negara asal; saya sedang menjawab; baru saja saya kataka n; bahwa nama saya; Raden Gambuh ; say a dari Nusa Cina ; setel ah itu; kakakny a mem beri janji kepada saya.

1533. Dan kepada adiknya ; jan gan lewat bunyi ta buh ; menon ton tope ng itu ; ta pi tab uh sudah berb uny i; game Ian belu m berbun yi ; tidak tanya-tanya lagi; datang langsung menomb ak; tan pa memeriksa dahulu; kepada saya dan kawan-kawan .

1534. Saya dibuang ke sungai; puteri di penjara besi ; Nyi Girang Wayang terharu ; mendengar penutu ran nya ; Raden Gamb uh sekarang; Girang Wayang menangis keras; emak nasib adikku; Mayang Karuna sekarang; kakakmu beradat kecut penaik darah .

1535 . Wahai adikku Mayang Karuna; sungguh kasihan ; disengsarakan kakaknya ; Keterlaluan Kidang Andanru.

1536 . Ya itu yang bernama Kidang Andaru; saudara sepupuku ; adatnya penaik darah ; ya dialah yang membunuh anda.

1537. Tapi sangat sabar kalau punya saudara; diculik penggawa; yang datang dari angkasa; tidak mampu menyusul sampai sekarang .

1538. Telah tiba ia di negara Siem; tidak disusulnya; bila anda belum tahu; kanda inilah yang bernama Girang Wayang.

1539. Ya kandalah putri Nusa Bali itu; dicuri penggawa; dipakai rebutan; sangat lemas badan kanda ini.

1540 . Diterbangkan sangat tinggi ke sudut matahari; ada yang sedang bertapa; Badak Cina namanya; dan adiknya bernama Munding Tandegan;

1541. Mereka terserang oleh tiga orang penggawa; yang membawa kakanda; Gajah Mangkurat namanya; maka direbutlah kanda ole1'. Badak Cina .

1542 . Dengan Munding Tandegan ia merebutnya; lalu dibawa; turun ke negaran ya ; bahkan sekarang sedang menjaga negara.

1543. Karena penggawa dari angkas a telah tiba ; ke nega ranya; hendak menyerbu Siem sekarang; clan kakanda kemari diungsikannya .

1544. Di kebun pisang tempatny a; Raden Gambuh berka ta; ya kand a say a mengerti sudah; bila demik ian marilah saya ant arka n pulan g.

1545 . Berangkatlah mereka ke kebun pisang ; Girang Wayan g; Haris Kambang di depan; Raden Gambuh berjalan men giringka nnya.

1546 . Berjalan diiringkan peng asuhnya ; kemudian tib a; semuany a di kebon pisang; bercakap-c akap lah mereka di keb on pisang.

154 7. Tundalah mereka yang sedang bercakap-cakap ; te rse butlah di negara; di Siem sedang berundin g; Badak Cina denga n Munding Ta ndegan .

1548. Memerintah kepada adikny a; hai Kastorilar ang; clan Kastoriwangi kemari; kirimilah kakakmu Gira ng Wayang .

1549 . Makanan clan sirih pinang; lengk ap dengan makanan : di kebun pisang sekarang; Kastorilarang menja wa b ba iklah .

1550 . Dayang-dayang siapkanlah bakul cl an sumbul ; pikulan clan gotongan; diiringkan si Lengser; adat Lengser seben tar saja sud ah berangkat.

1551. Kastorilarang berjalan di de pan ; clan Kastori wangi : para dayan g di belakangnya; ada pun Leng ser menjadi mandor goto ngan.

1552. Tidak lama mereka sudah tiba; Girang Wayang; ternyata ada kawannya; orang baru berjumlah empat orang.

1553. Bertanyalah segera Kastorilarang; kanda tamu dari mana; bagus benar parasnya; saya ini diutus oleh kanda Badak Cina.

1554. Mengantarkan makanan dan nasi; Girang Wayang berkata; terima kasih; Kastorilarang menyampaikan amanat.

1555. Amanat dari Badak Cina; dan Munding Tandegan; semua memberi ingat; kepada Girang Wayang.

1556. Sekarang hendaknya berhati-hati; karena menurut kabar; semua penggawa; yang telah berebutan di angkasa.

1557. Menurut kabar dalam satu dua hari ini; akan berangkat; menyerbu Siem; Girang Wayang berkata kepada adiknya.

1558. Hai adik Kastorilarang dan Kastoriwangi; kalau sudah terbukti; kata berita terse but; jadi sedihlah ha ti kakanda sekarang.

1559. Bahwa kanda bersembunyi di sini; tak ada yang membela; Raden Gambuh berkata; hai kakanda janganlah anda khawatir.

1560. Bila harus khawatir di sini; sebab disembunyikan; mengungsi ke mana lagi sekarang; Girang Wayang berkabar kepada adiknya.

1561. Adikku Kastorilarang; dan Kastiriwangi; kanda memberitahu sekarang; kepada kakanda Badak Cina.

1562. Juga kepada Munding Tande gan; keadaan kakanda ; karena mempunyai jejaka sekarang; bernama Raden Gambuh Margalaya .

1563 . Dari Nusa Cina hendak mengamen gambuh ; ke Nusa Bali ; ngamen gambuh menurut keinginann ya; kawannya itu yang tiga oran g.

1564 . Namanya yang tua Perwakalih; yang kedua Gelap Nyawang ; yangmuda Gelap Nyawang; ketika datang di Nusa Bali mereka dibunuh.

156 5. Dibunuh bersama kawan-k awann ya ; lalu dib uang; ke sungai yang mengalir kemari; lalu terdam par di perist irahat an kebun pisang.

1566 . Kastorilarang sampaikanlah berita ini ; kepad a kaka nda; Badak Cina; dan kepada kakanda Mundin g Tandegan .

1567 . Sekian kanda Girang Wayang saya tinggal ; saya aka n menyampaikannya; mohon diri dinda seka rang ; baiklah kemu - dian mere ka berangkat.

1568. Segera mereka tiba; lalu berda ta ng sembah ; kepad a Badak Cina ; dan kepada kakaknya Munding Tandegan .

1569 . Kanda Girang Wayang men itipk an kabar ; sebaikny a kanda tahu ; kata kanda Girang Wayang; ia mempunya i teman jejaka oran g baru .

1570 . Raden Gambuh Margalaya naman ya ; kawann ya tiga orng ; berasal dari Nusa Cina ; mengame n topeng ke Nusa Bali.

1571. Di sana dibunuh keempat-empatnya; lalu dibuang; hanyut mayatnya; terdampar di peristirahatan kebun pisang.

1572. Lalu bertanyalah Badak Cina berdua; dengan Munding Tandegan; bagaimana perawakannya; perawakan orang yang mengabdi itu.

1573. Orang baik atau orang jahat; Nyi Kastorilarang; clan Kastoriwangi menjawab; menurut pendapat adinda beginilah.

1574. Rupanya tampan luar biasa ; bukan orang sembarangan ; bukan orang jelek rupa; rupanya satrian berseri bulan .

1575. Kata Badak Cina sukurlah; berbahagialah kita ; barang kali tapa kanda; akan dikabulkan dewata .

1576. Akan menjadi pagar besi peneguh negara; mengukuhkan kekuasaan; kemakmuran tak akan mundur clan makin senLosa.

LXlll

1577 . Tundalah negara Siem; tersebu t para penggawa; dalam harapann ya; penggawa di angkasa; mereka berundin g; dengan kawan-kawannya; yang menjadi pemimpin nya.

1578. Pemimpinnya dari Nusa ·Lampung Kidul ; yaitu Gajah Manglawu ; itulah namanya ; masih ada lagi namanya ; Mas Panji Walungan Sari ; gagah perkasa; tangguh i<ebal kulitnya .

1579. Perawakannya berkumi s berbulu dada ; romannya menaku tkan; cambang dan brewoknya panjang; berkila t matan ya; bicara tanpa aturan; seperti orang mabuk ; Girang Wayang adik ku.

1580 . Girang Wayang upik adiiku ; ciumlah kedu a pipi ; sekarang adikku ; sekarang tergila-gila; siang malam mencari; menu rut penglihatan kakanda; adinda elok seperti rembulan .

158 1. Ia berkata seperti gajah yang kesakitan ; berkat alah adik perempuannya ; yang bernama Panembung ; kanda janganlah begitu; tak baik orang bersedih; menanggu ng rindu ; jangan kentara begitu .

158 2. Bersedih seperti wanita saja ; jangan sampai air mata jatuh ke bumi ; panas wataknya ; Gajah Manglawu melihat; sambil menggentak tanah ; sungguh beruntung ; permata dewa raja.

1583. Ya mas inten dewa yang kehendak hati ; benar ujar si upik ; seperti bukan laki-laki aku ini; jadin ya sekarang ; katakanlah kepada penggawa; semua penggawa; ayuh adik siapkan .

1584 . Siapkan bahan sandang serba indah; cinde calari; istop dan aleja; jamlang dan budidar; antelas dan emresir; dan permata; biru ratna dan biduri.

1585 . Dan pakaja mirah intan dan lantakan; untuk tukaran jodoh; kepada Girang Wayang; rara Panembang berkata; silakan kanda beristeri; sudah siap ; apa yang dicari.

1586. Sudah lengkap segala harta benda; maka Gajah Manglawu; memerintahkan; kepada lengsernya; hai Lengser kemari kakek; aku ada kerja; tetapi pekerjaan sulit.

1587. Adat Lengser selalu segera menjawab; ya baiklah tuanku; hamba ada di hadapan; menanti perintah; Gajah Manglawu berkata; Lengser cepatlah; kumpulkan bala tentara.

1588. Pilih perajurit yang berani-berani; santana dan laskar; yang serba bisa; menggunakan senjata; pistol tinggar dan bedil baris; dan kalantaka; juga meriam.

1589. Kostapalnya harus semua siap; yang akan menyulutnya; tohok dan tombak; talempik dan tombak besar; panah sumpit dan cis; tombak cabang; pedang kelewang dan badik.

1590. Jangan ada senjata tanpa orang; potong leher nanti; keinginanku; hendak menyerbu; menuju negara Siem; Lengser menjawab; baiklah tuanku.

1591. Lengser lalu membunyikan tanda; bende bertalu-talu; berdengung suaranya; orang banyak mendengar; yang di dalam kota dan di luar; semua ribut; kawan bende apa itu.

1592 . Sebagian menjawab bende perunggu; memang perunggu ; mari kita kumpul; ingin tahu yang pasti; sudah kumpul besar-kecil; petugas negara; ingin memastikan.

1593 . Lalu Lengser menyampaika n perintah; hai petuga s negara ; junjunglah; perintah raja kita; Gajah Manglawu ; hendak melamar ; menyerbu Siem.

1594 . Semua perajurit sudah menyiapkan senjata; semua sudah disiapkan; semua laskar; dan para santana; seorang pun tak ketinggalan; kapan kita berangkat; jawab para perajurit.

1595 . Lengser segera menghadap; kepada benderanya; Gajah Manglawu ; seperintah bendera; tentang perajurit; sudah siaga; di alun-alun berbaris.

1596 . Gajah Manglawu berkata keras; hai Lengser engkau cepat; umumkan kepada awak kapal ; juru batu dan juru mudi; cepat siap; aku segera berangkat.

1597 . Adt Lengser pandai menghamba; jelas pendeng arannya; sepatah perintah; segera berlari ; memerintah juru mudi ; hai orang kapal; bersiaplah cepat .

1598 . Awak kapal menyembah ; baiklah tuanku ; sudah siaga; layar tinggal membuka; kelatnya sudah ditarik ; sauh diangkat ; lalu berlayar .

1599 . Tersebut pula Holang Ngambang sudah s?.dia ; tanya kepada adiknya; Nyi Sekar Kambangan; keperluan meminang ; seperintah kanda; telah sedia ; apa yang diharap telah ada .

1600. Hanya tinggal menanti perintah; menanti siang malam; lalu Holang Ngambang; berkata lirih; hai Lengser sudah semua; mengangkut harta; benda dan permata .

1601. Dan menyiapkan senjata perang; Lengser segera menjawab; ya tuanku; semua sudah siap; di alun-alun berbaris; sebagian di kapal; semua sudah berjaga-jaga.

1602. Lalu sang Holang Ngambang bicara; kepada adiknya; hai Sekar Kambangan; mari jangan keenakan; kita pergi hari ini; bawa gamefan; jangan ada yang tertinggal.

1603. Degung banten pelog sakati dan monggang; badingdang wijaya; renteng dan terompet; suling dan bangsing; Sekar Kambangan menjawab; kepada Kakaknya; semua sudah siap.

1604. Tundalah keadaan sang Holang Ngambang; sedang berangkat; tersebut lagi; keadaan penggawa yang lain; nama mereka; Andur manggala; adapun negaranya.

1605. Disebut negara Nusa Tanggala; punya saudara wanita; yang bernama; Mas Ayu Andurlarang; sudah lengkap naik; di atas kapal; dan para perajurit .

1606. Bergiatlah awak kapal; banyak yang sudah siap; tinggal membuka layar; gemuruh memekakkan; hanya tinggal menyulut bedil; maka terdengar; kepada para penggawa.

1607. Bersamaan bedil dengan bedil; bergelegar bunyinya; bedil amat banyaknya; lebih seribu selaksa; rasanya laut akan tumpah; dunia serasa a kan runtuh; keadaan menjadi sangat gelap.

1608 . Seperti malam gelap karena asap sendaw a; tiga hari lamanya ; gelap dunia ; dibuat obor penera ng; damar clan lilin; dan lampu sela; lampu terang disertakan.

LXIV

1609. Bedil dan sorak bergemuruh; tambur badingdang serunai; semua kapal bertolak; tak ada satu pun yang ketinggalan; semua berlayar; menuju negara Siem.

1610. Sudah berlayar ke tengah; bagai didorong keluar; seperti bunga di rawa; layar joka dan keci; tanda-tanda pelayaran; kapal selup dan gendawari.

1611. Andurlarang berkata; di tengah laut; hai kanda Andur Manggala; suara bedil ini; bunyi bedil sangat banyak ; amat sangatlah kerasnya.

1612 . Bedil dari mana itu ; Ken Andur Manggala menjawab; bila engkau tidak tahu; itu bedil para penggawa; semua hendak meminang ; semua menuju Siem.

1613. Andurlarang berkata; kepada kakaknya; banyak benar suaranya; suara bedil berbunyi ; pistol tinggar kalantaka; lela lantaan tarebin.

1614. Meriam gantang dan masbun; bersambung tiga; senjata banyak jenisnya; kanda bedil dari mana ; menjawab kakaknya; kepunyaan para penggawa.

1615 . Entah tepatnya berapa ; semua para penggawa; lebih dua puluh lima negara; yang mengharap puteri Bali; kepada Dewi Girang Wayang; karena cantiknya luar biasa.

1616. Tetapi saudaranya ; gagah perkasa dan luar biasa; ia sangat sakti; banyak menteri kocar-kacir; bila kurang ilmunya; atau kurang keberaniannya .

1617 . Banyak penggawa lupa darat an; demang dan ngabehi yang nekat; muda-muda tapanya; kalau seorang tetamu ; melihat Girang Wayang; lewat di rumahnya singgah.

1618 . Setelah singgah lalu mengina p; semua bawaannya diserahkan ; lalu meminangnya sekali; tetapi banyak yang memberi kabar; saudaranya perkasa ; Gajah Gumeter namanya.

1619 . Mas Andurlarang berkata ; kepada akaknya ; saya ingin tahu; tempat tinggal para penggawa ; kakaknya berkata ; tempa t asal masing-masing.

1620 . Orang seberang semua kumpul; negaranya masingmasing; yaitu Nusa Kambangan; Betal dan Tulang Bawang; Jo hor Minangkabau Bada; Benggala dan Patan i.

1621. Salang Kutur Butun Salangor; Ambon Makasar dan Bugis; Siak Ternate dan Kampar; Riau dan Banjar; Nusa Lampung dan Balambangan; yang akan menyerbu .

1622. Semua kumpul di laut; penu h di tengah samud era ; lautan bagaikan kering; karena penuh dengan sekoci ; dan gelap asap sendawa; tak putusnya suara bedil.

1623. Tujuh hari tujuh malam ; kegelapan meliputi; membubung berarak-arak; mengepul ke angkasa; tunda keadaan para penggawa ; yang sedang mengarung laut .

1624 . Tersebutlah Nusa Siem ; yan g memerinta h negara; orang besar sangat perkasa; perwira perajur it sakti; bernama Badak Cina; kedua Munding Tandegan.

1625. Sedang berunding mereka; terkejut mendengar suara bedil; banyaknya tidak terkira; seperti gelagah (kaso) terbakar; gemuruh di tengah laut; hujan debu langit gelap.

1626. Seperti guntur mangsa kapitu; bagai petir mangsa kalima; gemuruh mangsa kanem; tak karuan kedengarannya; bergalau kata orang; kata Badak Cina.

1627 . Tentulah musuh datang; telah terasa dalam hati; karena telah diduga; sebab aku di angkasa ; ada penggawa kurang ajar; menerjang orang bertapa .

1628. Semua penggawa; yang berebut puteri; mengharap Mas Girang Wayang; ingin puteri Nusa Bali; siapa yang salah mengerti; siapa tahu hati mulia .

1629. Tidaklah takut tapi tidak pula meremehkan; penggawa yang banyak itu menyerbu ; bagaimana pun mulia hatinya; Badak Cina berkata ; kepada adiknya; Munding Tandegan namanya .

1630 . Adik bagaimana akalnya; Dewi Girang Wayang itu; masih berada di kebun pisang; bagaimana baiknya; kirim senjata saja; karena punya pemuda yang baik.

1631. Ataukah segera kita jemput; ke kebun pisang; Munding Tandegan menjawab ; tentang hal itu; menurut hemat adinda; lebih baik jemput saja.

1632. Sebab tentulah; lebih baik ia berada di negara; supaya dapat menunggu; tempatnya dapat dijaga orang banyak; berkata Ken Badak Cina ; Lengser segera bersiap .

1633 . Joli jolang dan tandu; kuda beri pelana yan g bagus; untuk menjemput Girang Wayang; ke ke bun pisang; pelana kuda yang indah ; untuk jejaka rupawan .

1634. Lengser segera menjawab; baiklah ya tuanku; perlengkapan sudah siap; perintah apa yang perlu ; Badak Cina berkata; kepada adik wanitan ya.

1635 . Hai adik cepat bersiap- ; Kastorilarang engkau; seka - rang cepat bersiap ; dan Kastoriwangi ; pergilah ke kebun pisang; jemputlah kakakmu.

1636. Jemputlah Girang Wayang ; agar segera datan g di negara ; juga dengan jejakanya sekali ; seb ab suara bed il; berdentuman di tengah laut ; tentulah musuh sud ah da tang.

1637. Kastorilarang menjawab ; da n Kasto riwan gi; adi nda ta k kebe ratan ; baiklah adinda pergi ; mari Lengser cepa t-cepat : kuda tandu dan joli .

1638. Kemudian berangkatlah ; Len gser segera meny iap kan ; gulang-gulang pembawa pedang ; em pat orang berjalan di dep an ; sem ua mengena kan baju; kutan g merah meny anda ng bed ii.

1639. Tombak bersepuh mas gemila ng; juga berjala n di depan ; lengkap persenjataannya ; pasu kan cu kup besar; tu nda yang sedangdi jalan ; kemudian mereka tiba .

1640. Hai kakanda aku datan g; Gir ang Wayan g melih at; segera ia bertanya ; mengapa adinda data ng; diutuskah oleh kakanda : ata u kehendak sendiri .

1641. Ya kanda aku diutus; oleh kanda Badak Cina; menjemput kakanda; juga dengan jejakanya; kanda dipanggil segera; musuh dari seberang sudah tiba.

1642. Musuh ketika berebutan; diangkasa; sekarang sudah ada tandanya; yaitu suara bedil; lautan bergulung-gulung; gelap diliputi asap.

1643. Girang Wayang menjawab; bahwa kakanda mengundang segera; kemudian bersiap; sanggulnya diringkaskan; dibungkus dengan selimut; pakai selendang dan sempur.

1644. Girang Wayang berkata; kepada kedua adiknya; mari adik cepat berangkat; sang kakak berjalan di depan.

1645. Girang Wayang di belakang; menoleh kepada sang adik; Raden Gambuh Margalaya; ayuh cepat adik naik; kuda sudah siap; Raden Gambuh lalu naik.

1646. Raden Gambuh sudah naik kuda; tak karuan segera jatuh; lalu pingsan; Girang Wayang melihat; ia kembali ke belakang; bertanya sambil mendekat.

164 7. Ketiga puteri bertanya; kepada Perwakalih; bagaimana bapak tua; Raden Gambuh ini; sakitkah dia; sekonyong-konyong pingsan di belakang.

1648. Perwakalih menjawab; aku tidak tahu; apa penyakitnya; tetapi tiap-tiap kali; kalau sakit mesti lama; ketiga puteri membatek.

1949. Ada pula yang menyembur; sebagian membateknya; • masih belum siuman ; lalu sukma Raden Gambuh; melayang menuju samudera; tersebutlah dewa laut .

1650 . Dewa laut itu; sedang berlayar mencari mangsa ; ada pun namanya; menurut yang member i nama ; disebut Dewa Sagara ; Aki Tua namanya.

1651. Yang tua bernama Buta Sagara; itu saudar anya ; mencari makan di air; Dewa Sagara terseda k; ia tidak melihat nya ; memanggil kakaknya segera.

16 52. Wahai kanda Buta Sagara; aku ini tersed ak ; berkata Buta Sagara; muntakan saja cepat; maka sukma Raden Gambuh ; berkata dalam anak tekaknya.

1653 . Tak usah engkau muntahkan ; aku raja sinatria ; nanti aku keluar; bila engkau menyanggupi ; memerangi penggawa ; musuhku yang muda dan sakti.

LXV

1654. Penggawa dari seberang; sekarang sedang menyerbu; menuju negara Siem; Dewa Sagara lalu berkata; kepada kakaknya; kang Bu ta Sagara; ternyata ada satria; dalam anak tekakku; dia tak mau keluar.

1655. Dia baru mau keluar; bila kita menyanggupi; perang dengan para penggawa; dari seberang yang banyak dan sakti; dua puluh lima nega'"a; entah kurang dan lebihnya; berkata Buta Sagara; adik sangupi saja; kita dari sini mengarungi laut.

1656. Dan satria itu; suruh mengarungi angkasa; berkata Dewa Sagara; baiklah tuanku; kami sanggup dan mengharap; restu tuanku dan Yang Agung; aku dan kakakku; sobek kulit akan ditempuh; pecah dada menggelinding kepala jatuh di tanah.

1657. Kami ini sekarang; permohonan kami sejak dahulu; hendak mengabdi; kepada satria luar biasa ; sekarang terkabulkan; dan kepada putera raja ; kebetulan kami ini; dan kakakku akan ikut; membantu memerangi para penggawa.

1658. Adapun nama saya; Dewa Sagara; kakakku Buta Sagara; lalu sukma itu berkata; Dewa Sagara sekarang; dan Buta Sagara; turutkanlah apa kataku; kalian mengikuti dari belakang; kemudian terus saja ke peseban.

1659. Kalian menunggu daku ; tunggulah aKu r:li paseuan; aku ehdandak singgah dulu; ke kebun pisang; sebentar saja; ayuh pergi aku akan keluar; segera Dewa Sagara; memuntahkan sukma itu ; keluar berkelebat seperti kunang-kunang.

1660. Bercelak di awang-awang ; Dewa Sagara segera; bersama Buta Sagara; mengikuti dari belaka ng; sukma itu singgah; menuju kebun pisang ; adapun Dewa Sagara ; dan Buta Sagara mengikuti ; jalan darat tiba di peseban.

166 1. Tetapi tidak terlihat; orang banyak tidak tahu ; tun da Dewa Sagara; tersebut Raden Gambuh ; sed ang pingsan ; di keb un pisang; Raden Gambuh Margalaya ; sekarang siuman; ditan ya oleh Ny i Mas Girang Wayang .

1662 . Bagaimana adikku; perasaan an da tadi; meng apa sampai pingsan; tidak keruan sebabnya; sangat cemas hat i kand a; mungkin penyakit terpendam; adinda sakit apa; Raden Gambu h menjawab ; memang kanda penyakitku itu.

1663 . Tiap kali dinda sakit; sekujur tubuh terasa sakit; berkata Girang Wayang; tidak terasa lagi sekara ng; mereka tidak bercakap lagi; setelah sembuh Raden Gambuh; mari semua berangka t; berkat Girang Wayang ; segera kita berangkat dari kebun pisang ini.

1664. Girang Wayang berangkat; Kast orilarang di belakan gnya; juga Kastoriwangi; upacaranya di depan; Raden Gambu h di belakang; puteri yang tiga di depan ; lalu kawan-ka wanny a ; Perwakalih di belakang ; Gelap Nyawan g dan Kidang Pananjun g pada ekor barisan.

1665 . Lengser di belakang sekali; meng iringkan para dayang ; kemudian mereka datang; tiba di gerbang kuta; sampai di alun - alun; lalu ke peseban bandung; cepat Ken Badak Cina ; clan Mun - ding Tandegan melihat; di paseban segera menjemput ke lat ar.

1666 . Selamat adinda Girang Wayang ; terima kasih kanda aku datang ; inilah kakanda jejaka itu; Raden Gambuh namanya ;

sebaiknya dinda kenalkan; kepada kakanda; agar diterima baik; Badak Cina berkata; hai adikku Raden Gambuh Margalaya.

1667. Selamat datang; Munding Tandegan berkata; juga menghaturkan selama; adik kanda menyampaikan selamat; Raden Gambuh menjawab; terima kasih kakanda; atas penerimaan ka kanda ; sangatlah dinda terima; tangannya disambut oleh Badak Cina.

1668. Lalu diajaknya duduk; di atas kursi gading; Ken Badak Cina di bawah .; juga Munding Tandegan; Badak Cina berkata; kepada Raden Gambuh ; hai adinda Raden Gambuh; janganlah ragu-ragu; dudukilah kursi gading itu.

1669. Kanda ini hanya sekedar berdo'a; permohonan kakanda dahulu; sudah kanda beri tahukan semua; kepada Girang Wayang; Raden Gambuh menjawab; terima kasih dinda sampaikan; atas penerimaan kakanda; tunda yang duduk di kursi; kursi gading Raden Gambuh Margalaya.

1670 . Tersebutlah para penggawa; dari seberang telah tiba ; sudah berada di muara ; menuju Nusa Siem; sebelum mendarat; lama memasang layar sambil berlabuh; di tepi muara; penuh sesak kapal dan keci; bersamaan menyulut bedil.

1671. Berdentum menggelegar di udara; suara bedil berbunyi; bumi serasa ambruk; gelap meliputi Siem; tak hentinya bed ii berbunyi; tujuh hari tujuh malam; gelap luar biasa; di darat clan di laut; tidak dapat berjalan tanpa lampu.

1672. Setelah demikian; segera memudik sungai; kawan jangan kelamaan; takut terdahului penggawa; terdahului perahu lain; para penggawa bergemuruh; memerintah laskarnya; galah dayung dan pengait; seronan santolo dan sambong segera bawa.

1673. Kemudian mereka tiba; di tempat kapal berlabuh ; sebagian menyambung sebagian mengika tkan ; layar sudah digulung; berkata para penggawa; ayuh kawan semua turun; awak kapal; dan perajurit; ramai benar gemuruh suara laskar.

1674. Ramai menuju ke darat; ribut suara manusia ; seperti burung many ar akan tidur; sudah saat tunggang gunung ; di pinggir pesisir; lupa mempersiapkan tempat; di sebelah hulu penamba tan perahu; jalan ke pesanggrahan nanti; seperti di Pamanuka n.

1675 . Para penggawa berkata; kepada para laskarnya ; jangan ribut tak menentu ; sebentar malamt iba ; cepatlah menc ari barn bu; sebagian mencari kayu ; juga mencari alang-alang ; sebagian mencari tali ; siapkan pesanggrahan .

1676 . Yang salah tempat; masing-masing dengan kawann ya; penggawa masing-masing; kalau sudah menjadi satu; kerahkanlah perajurit ; menebang bambu dan kayu; tersebutlah suara tebanga n; bagai gelagah terbakar; gemertak gemuruh menjadi satu .

1677 . Selesailah sudah; semua pesanggrahan; dengan anjungannya seklai; berkata para penggawa ; kepada para nayagany a; anak-anak ayuh tabuh gamelan; semua gamelan ; badingdang dengan serunai ; suruh tabuh bende kebuyutan .

1678 . SeJesai membunyikan tanda; semuanya dibunyikan ; tam bur terompet bersamaan; degung banten dan sakati; gong renteng ditabuh; sekitar alun-alun; alun-alun pesanggrahan; para penggawa; mereka bersenang-senang.

1679. Semua merasa senang; siang dan malam; tak putusputusnya bergembira; tujuh hari tujuh malam; ronggeng topeng dan wayang; badaya dan penca; wayang orang wayang cina; golek tilil dan kelitik; babarongan nayub dan arak-arakan.

1680. Setelah arak-arakan; berkata para penggawa; memberikan perintah; kepada laskarnya; Lengser kabayan kemari; perintahkan kuwu desa; wadana dan lurah; santana depan dan belakang; siapkanlah semua peralatan perang.

1681. Lengser kabayan menyembah; semua menjawab siap; sebagian mengatakan ya; sebagian mengatakan baiklah; apa yang harus dipasang lebih dahulu; penjabat mandor berkata; sambil membaca surat; urutannya; menurut; surat dahulukan memansang bendera.

1682. Pasang bendera kuat-kuat; harus tinggi pada puncak bambu; agar terlihat dari jauh; tanda negara pemiliknya; ketahuan masing-masing; asal negara para orang besar; bendera aneka warna; ada yang hitam ada yang kuning; agar para penggawa tidak keliru.

1683. Pancangkan tunggul pusaka; umbul-umbul dua baris; dan tombak pengawikan; lawe-rontek jejerkan; bandrangan tohok dan lembing; kalantaka dan bedil besar; pistol tinggar dan gantang; bedil kela dan tarebin; letaknya jangan jauh dari bendera.

1684. Lalu tempatkan; tambur terompet dan serunai; di bagian belakang; senja ta ga bungkan se bagian; bereskan masingmasing; bandring tumpas dan busur; penggada dan jerat; perisai pedang dan tamsir; barn bu runcing seligi dan panah .

1685. Semua senjata itu; siapkan dekat bendera; ada pun

meriam tinggar; kalantaka dan gutuk api; geranat gurnada tempat276 nya ; lebih dekat ke bendera ; setelah diatur ; senjata semua ; berkatalah para penggawa .

1686 . Kepada adik-adiknya; yang berb icara lebih dahulu ; Ken Gajah Manglawu ; Mas Panji Walunga n Sari ; kepad a sang adik ; hai din da Rara Panembang ; cepatlah adik naik ; ke atas anju ngan; saksikanlah kakanda maju perperang .

1687 . Berkata sang Holang Ngambang; kepada adik perem - puann ya; hai dinda Sekar Kambanga n; cepatla h naik ; ke anju ngan tinggi; saksikan kakanda perang ; maju bertanding; merebut puteri Nusa Bali; para punggawa menyanyi kerinduan .

LXVI

1688 . Berkata para penggawa; semua berkata sama; tidak ada bedanya; semua menyuruh naik; ke atas anjungan; suaranya bergemuruh; bergalau kedengarannya.

1689. Jalak Mangprang berkata ; wah kata Banyak Pategang; kelima Kuntul Wulung; Dipati Mraja Hanegan; Gagak Wulung juga; yang kedelapan Andur Manggala; Tejalarang dan Tejamentrang.

1690. Kemudian Gajah Buana ; lalu Tejabumbang; Gajah Mangkurat juga; semua memberi perintah; bergelegar bagai guntur; orang besar berkata bersama-sama ; bergemuruh bercampur suara laskar.

1691. Semua menyuruh naik; menyuruh naik anjungan; Rara Panembangan apling dulu ; dan Rara Sekar Kambangan; lalu Nyi Andurlarang; Nyi Campak alarang mari; kita naik ke anjungan.

1692 . Honenglarang ada di atas; Angsanalarang naik; Asokawangi kemari; Tanjunglarang dan Tanjungrancang ; Gegelang Sri Dewata; Nyi Girang Panji mari ; kita naik ke anjungan .

1693 . Semua para puteri; telah naik ke anjungan; setelah semua naik; berkata para penggawa ; makanya disuruh naik; saksikanlah kakanda berperang .

1694 . Sudah naik para puteri; para penggawa berkata; semuanya memanggil; kepada Girang Wayang; mari adikku; berkata bagaikan guntur ; memanggil Mas Girang Wayang.

1695. Tundalah kata-kata para penggawa; tersebutlah di dalam kuta; dalam kuta Siem sekarang; Raden Gambuh Margalaya;

lalu berkata; kanda Badak Cina ; clan kanda Munding Tande gan.

1696 . Wahai kakanda dipati; sekarang baiklah kanda; menyuruh segera naik; kepada kakanda Girang Wayang; dan Kasto - rilarang ; juga Kastoriwangi ; semua naik anj ungan .

1697. Para dayang barang kali ingin menyaksikan , di belak ang yang berperang; Ken Badak Cina berkata; clan Mun ding Tandegan; baiklah raden; segera ia memanggil; hai adi nda Gir ang Wayan g.

1698 . Kastorilarang ; Kast oriwangi ce pat ; keluar dari padalem an ; naiklah ke anjungan ; baiklah kakan da ; sebab ora ng sebe - rang itu; telah selesai menata barisan.

1699. Girang Wayang sudah iib a ; clan Kastorilarang; juga Kastori wang i; berkata Mas Girang Way ang; silahkan kaka nda ; naik dahu lu ke atas ; Ken Badak Cina naik .

1700. Semua sudah berada di atas ; segera para :tP .. i me · lihat; dari atas anjungan ; kanda me ngad akan sayemb ara; semu a sudah naik; Badak Cina duduk; dan Munding Tandegan .

1701. Setelah ia duduk; Ken Badak Cina berka ta· kep ada semua puenggawa ; berka ta hai pen ggawa sabrang; haha para pengga wa; barang kali ada yang tid ak tah u ; nah inilah Girang Wayang .

1702. Perhatikan bak-baik; jangan ke liru ; sidikkila h rupa nya : di atas anjungan; tetapi wahai pengga wa; jan gan mengh ara p dapat memondongnya; selama kuta Siem berum am bruk.

1703. Lalu para penggawa; bergemuruh jawabannya; ya suclah jelas; kami harap bersiaplah; ya baiklah; sebagian menjawab sanggup; kepacla Baclak Cina.

1704. Segera para penggawa; memerintahkan laskarnya; hai semua Lengser; semua laskar ; suruh membunyikan tancla; bencle kabuyutan Lampung; itulah tancla berperang.

1705. Lengser segera menjawab; patik junjung semua titah; telah siap semuanya; seluruh senjata perang; beclil suclah clipasang; hanya tinggal menembakkan; tombak suclah clihunus.

1706. Tombak hanya tinggal menikamkan; panah suclah clipasang; hanya tinggal melepaskan; jerat suclah clisiapkan; sebagian memegang bambu runcing ; banclring telah cliisi batu; tinggal melemparkan saja.

1707. Ribut menyiapkan beclil kecil; pistol tare bin clan tinggar; mesiu clan selongsongnya ; semua suclah siaga; menurut perintah; katanya mesiu clan selongsong; penclorong clan penariknya clisiapkan.

1708. Penariknya cliperiksa ; gantang lela clan kalantaka; meriam cliperiksa; mesiunya suclah banyak geranat clan gurnacla; bolang-baling clan kembang anggur ; sebesar butiran kelapa.

1709. Aclapun jenis-jenis mesiu ; acla besi acla baja; tembaga clan timah; kuningan clan perunggu ; luar biasa banyaknya; tembaga clan perunggu; salaka suasa clan emas .

1710. Mana saja yang lebih baik; mesiu bermacam-macam; sekarang pilih sajalah; istabel semua waspacla; suclah siap clipegang; bedil tinggar di depan; kalantaka di belakang.

LXVll

1711. Senjata sudah disiapkan; bedil tinggar hendaknya ditembakkan Jebih dahulu ; para penggawa berkata; Gajah MangJawu bicara; sudah tiba waktunya; mumpung masih pagi; Holang Ngambang berkata; dan juga para penggawa.

1712. Hai Lengser cepat buny ikan ; bende Lampung kabu - yu tan Jebih <lulu; serempak dengan tambur; serunai dan badin gdang; bunyikan gendang penca cara Bali Bugis dan Buton; sertai dengan sorak; laskar seberang mendahului .

1713. Menembak dengan berangkolang ; bandring dan pelempar api; bedil baris bergemuruh ; tak ada antaranya; menggelegar bedil sorak beri dan tambur ; bersama-sama dengan bunyi tanda ; bende dipukul bertalu-talu .

1714. Perajurit Siem menyambutnya; berdentuman tembak-menembak; ditingkahi suara tambur ; gemuruh di dalam kuta ; di luar kuta pun memberondong campur-baur; saling melepa s panah api; orang Siem dengan orang seberang.

1715 . Gemuruh suara gamelan; dan suara bedil tiada pu tusputusnya ; tujuh hari tujuh malam; ditabuh terus-terusan ; berkata semua penggawa; hai Lengser lurah kabayan ; berikan perintah segera.

1716. Hentikan bedil baris; suruh mundur beri giliran yang di belakang; pajukan bedil besar; meriam dan kalantaka; gantang lela rantaka dan masbun; segera isi peluru; juga rantai bolangbaling.

1717. Serempakkan obang-abing; semua peluru yang baikbaik; granat gurnada dan kembang anggur; karena orang seberang; telah inelihat kuta Siem masih utuh; bekas peluru tidak tampak; tak ada yang rusak.

1718. Lengser segera berkata; ya bendara telah siap semua; sejumlah istabel; hai kawan segera pasang; masing-masing pegangan jangan keliru; juru sulut segera ; apa lagi tukang mengisikan peluru.

1719. Juru korok segera siap; jangan lengah karena tembakan tak boleh berhenti; kemudian disulut dan menggelegar; bersamaan meriam yang banyak; suaranya berdentuman bergemuruh; meriam Siem menyambut; bagaikan gunung ambruk.

1720 . Nusa Siem bagai goyang; rasanya seperti diliputi; asap gelap bedil besar; dalam waktu tujuh hari; orang berjalan haus pakai obor; bila tidak membawa lampu; gelap gulita tak dapat melihat apa-apa .

1721. Suara meriam tidak berkeputusan; mengguntur menggelegar di angkasa ; semua kayu-kayu di Siem roboh; peluru rantai menerjang; kena kayu dan tanaman menjadi hancur; tetapi kuta tidak terkena; utuh tak ada cacatnya .

1722 . Laskar seberang rusak ; antaranya hanya seperempat yang tinggal; tiga perempatnya mati; sebagian terbakar; masih banyak yang mundur membawa luka; ciut hati para penggawa; karena laskarnya sudah sangat berkurang .

1723 . Para penggawa berunding; bagaimana sebab laskar sudah berkurang; mari mengamuk bersama; cepat kita gempur kuta · semua berkata mau; menerjang ke dalam pura; jangan taku t ditebaki .

1724 . Tersebutlah Girang Wayang; dari atas anjungan melihat; agak gentar hatinya ; mendengar suara senjata ; tak hen tinya siang malam gemuruh ; hati kanda Badak Cina ; Mundin g Tandeg an kemari .

1725. Segera Badak Cina tib a; dan Munding Tande gan ; keduan ya berkata ; apa adikku ; mengapa mengund ang kanda; Girang Wayang menjawab; dinda hendak bertan ya.

1726. Keadaan laskar Siem ; bagaimana selamatkah mereka : Ken Barlak Cina menjawab; dan Mundi ng Tandegan ; enta hlah belum kanda perhatikan; karena kand a selalu bolak-balik; Girang Wayang berkata.

1727. Kanda jangan bolak-bali k lagi; jelaskan lah segera ; kepada Raden Gambuh; karena menuru t pengamat an adin da ; laskar seberang banyak yang mati; tewas terke na senja ta; betapa pun kua tnya mereka hanya laskar kecil .

1 728. Yang maju tak dapat terus ; lalu mundur ganti-berganti; sudah tak ada yang maju ; tinggallah para penggawa ; dan sebagian perwiranya yang tnggal; Barlak Cina berkat a; kepada Girang Wayang.

1729. Dan kepada Kastorilaran g; juga Kastoriwa ngi; sekarang kanda akan berkabar ; kepada sang rajaputra ; ketik a tiba segeralah Badak Cina ; hai adinda tuanku ; kanda segera berkab ar.

1730. Kepada adinda; tentang keadaan laskar kecil; laskar peribumi ini; sangat ramai mereka berperang; orang Siem mendesal ?aslar ?awam; kira-kira laskar seberang; hanya tinggal seperempatnya.

1731. Yang tinggal hanyalah para penggawa; dan sentana serta perajurit; adapun maksud mereka; akan mengamuk bersamasama; hendak masuk ke dalam pura; mengamuk di dalam kuta; mereka menuju dalam kuta Siem ini.

1732. Berkata Ken Badak Cina; bagaimana raden bila memang benar; para penggawa masuk; maklum jumlahnya banyak; bila kita tidak mampu menahannya; dan kalau harus dihadapi; tentulah kakanda maju sekarang.

1733. Sang rajaputra berkata ; ya kakanda tentang apa yang kanda sampaikan; para penggawa hendak masuk; hendak mengamuk bersama; masuk ke dalam kuta Siem dan mengamuk; ya mau diapakan; kita akan lolos ke mana.

1734. Sebab mereka telah sedia; sekitar kuta telah dikepung; bagaimana Raden Gambuh; berani demikian; ada pun yang diandalkan; Batari dan Batara; yang selalu melindungi.

1735. Melindungi dirinya; dan semua laskar kecil; di dalam kuta; tidak banyak yang mati; hanya seorang dua atau tiga orang; kemudian Girang Wayang; turun dari anjungan.

1736. Girang Wayang menjerit; kepada sang kakak Badak Cina; kanda cepat kanda lihat; penggawa seberang; masuk semua ke dalam kuta Siem; sang rajaputra segera; melihat piaraannya.

1737 . Dewa Sagara namanya; berdua dengan Buta Sagara ; sekaranglah waktunya; musuhmu telah tiba ; cepat binasakan clan cepat berdua mengamuk; Dewa Sagara menunggu ; di pinggir peseban iuar.

1738. Hamba menerima titah; membelalaklah matanya bagai matahari terbit; matahari kembar di mukanya ; mulutnya bagai muara; taringnya tajam sebesar tanduk lembu; bulunya bagaikan jara; keduanya sangat marah .

1739. Dewa Sagara menantang ; berd ua Buta Sagara yang sama-sama berani; hai penggawa lihatlah ; jangan cepat maju; perhatikanlah dahulu ; belum hancur badanku ini ; akulah Dewa Sagara.

1740 . Badak Cina berkata ; ia kaget melihat dewa ini ; hai Munding Tandegan lihat; kepada Dewa Sagara; seperti itulah rupa dewa laut ; yang bernama Dewa Sagara ; clan Buta Sagara.

174 1. Badak Cina melonjak; juga Munding Tandegan; karena sangat tak utnya; apalagi orang banyak; lebih takut melihat dewa laut; mundur kalian sebentar; aku akan mengamuk penggawa.

LXVlll

1742. Lalu berkata Dewa Sagara menantang ; clan Buta Sagara ; hai penggawa semua ; inilah Dewa Sagara; berclua Buta Sagara ; sauclaraku; mari kita berperan g.

1743 . Berkatalah para penggawa semua; nah itu musuh clatang; bagaimana akalnya ; siapa maju lebih clulu; mari sama-sama menembaki ; kita tombak ; pergunakan kelewang peclang clan tamsir .

1744. Kemuclian penggawa yang banyak itu menerjang; bersamaan menombak clan menembak; clisertai baclingclang; tambur clan sorak ; clur beclil bruk tambur beri : clugclag baclingclang; bersamaan clengan suara gamelan.

1745. Bergemuruh sorak sorai para penggawa; semua meneriakkan mati; hai Dewa Sagara ; dan Buta Sagara ; masih ingin hiclupkah engkau ; lalu Dewa Sagara ; segera berkata .

1746. Hai penggawa waspadalah kalian ; aku akan membalas ; ticlak tentu barisannya; penggawa yang banyak; Dewa Sagara menoleh; lalu menerjang ; mengamuk kiri-kanan.

174 7. Para penggawa bertekacl mengamuk bersama; lalu menerjang berani; tetapi tak berclaya; terhadap Dewa Sagara; dan Buta Sagara; yang keduanya menerjang ; yang terserang matilah.

1748. Penggawa yang maju mesti mati; sentana dan perajurit; orang seberang; tak ada yang tahan ; seorang pun tak tertinggal; orang seberang itu ; hanya tinggal para puteri.

1749. Para puteri semua sedih; gemuruh tangis merek a; di atas anjungan; sebagian lagi di tanah; banyak yang lupa darata n menjerit-jerit; lupa akan kainnya; berguling-guling di tanah.

1750. Sebagian sampai lupa kepad a kepunyaaannya ; popohak namanya; sebagian makan tanah ; sebagian makan kain ; kainnya ditinggalkan di tanah; lalu telanjang; banyak yang tidak bena r.

1751. Ratapannya kakanda bagaimana nasibku ; dind a ditinggalkan; aku turut mati; kanda hidup aku turut hidup; tunda yang terus menangis; tersebutlah Dewa Sagara; dan Buta Sagara.

1752. Kemudian Dewa Sagara menjenguk ke kiri-kanan ; masih dia mengamuk; di dalam pesanggrahan; dan di luar pesanggrahan ; mencari penggawa yang tinggal; mungkin ada yang sembu - nyi; dicari akan ketemu.

1753. Lalu menuju ke perahu dan kapal; hanya tinggal juru mudi ; yang menjaga kapal; dan harta benda; diambil da n dibu nuh ; bergeletak ; mayat bersusun-tindih.

1 754 . Banyaklah yang dipatahkan dan dilempar kan; diterkam dan dipijit; maka tidak lama ; sepila h medan pera ng; Dewa Sagar a tel ah pulang; berkata kepada sang rad en; bahwa sudah menyelesaikan perang .

1755. Ya tuanku hamba telah selesai berperang; membereskan para penggawa; semua sudah mati ; penggawa seberang ; semuanya telah tewas; kata Dewa Sagara; dan Dety a Sagara.

1756. Hamba hanya tinggal menanti perintah ; rajapu tra berkata ; hai Dewa Sagara; dan Detya Sagara; adapun keadaanmu ; melakukan perang; membereskan para penggawa.

1757. Pekerjaanmu telah ku terima baik; hanya sekarang para penggawa itu; yang telah mati; jangan dibiarkan lama matinya; agar tidak lengah nanti; dalam sepak-terjang kalian; harus kalian hidupkan kembali.

1758. Hidupkanlah kembali semuanya; Dewa Sagara berkata; ya baiklah; jawab Dewa Sagara ; juga Buta Sagara; menjawab ya baiklah; lalu mereka keluar .

1759. Yang ditelan dimuntahkannya kembali; gelegak jatuh di tanah; mayatnya bergelimpangan ; bersusun-tindih ; setelahnya demikian; Dewa Sagara; dan Bu ta Sagara.

1760. Lalu berdekap tangan merapatkan kaki; berdo'a maksudnya; kepada Guruputra; berkata dalam hati; meminta pertolongan dewa ; menghidupkan ; mayat para penggawa.

1761. Kemudian datang angin mengembus mayat; bergerak empu jari kakinya; bergerak bergetar-getar; lalu badannya bergerak; bangun kemudian duduk; lalu merangkak; menggerunggerung menangis.

1762. Aku kapok jera tangisnya; kapok tobat nenek; ya emak ya bapak; ya buyut bao canggah; penutupnya menyebut isteri ; wahai biniku; celaka aku ma ti.

1763. Wahai emak aku mengalami mati; bergerung-gerung menangis; tangis para penggawa; sebagian mawap mawaw; raden putera berkata; kepada sang kakak; kanda Badak Cina.

1764. Tentang para penggawa itu; jangan lama-lama tersiksa; segera dan segera tanyai; takluk a tau tidaknya; agar jelas; Badak Cina menjawab .

1 765. Baiklah lalu menyembah dan keluar ; menda tan gi para penggawa; hai semua penggawa ; aku datang diutus oleh adikku; raden putera; meninjau kalian.

1766 . Nama kanda ialah Badak Cina; yang memiliki negeri m1; dan adik kakanda; yang bernama Munding Tandegan ; yang merebut puteri Bali ; waktu bertapa; di an gkasa.

1767 . Sekarang kakanda ingin berta nya; sudah jangan nangis terus ; seperti bukan laki-laki; bagaimana kehendak dinda sekaran g; sudah takluk atau belum ; bila ingin teru s melawan; marilah maju sekaran g.

1 768 . Bila semua takluk aka n kanda beri anu gerah ; da n akan diangkat; lebih enak dari dahulu ; seper ti yang kapir men - jadi Islam ; besar ganjarannya nan ti; lebih utama ; busana dan puteri.

1769 . Akan diganjar harta benda dan kekayaan ; bah kan diganja r tanah; dengan isinya sekali ; apa lagi penghasilanny a ; di desa dan di hutan; gebang alang-ala ng; kayu bambu dan ro tan .

1770. Adapun nanti akan diangkat ; yang besar menjadi bupati; tumenggung dan aria; rangga dan kanduruan; demang dan ngabei ; dan alad-alad ; jadi kepercayaan raja.

1771. Kalau lurah akan jadi lura h lagi; naik pangk at men jadi patingg i; atau wedana; atau kuwu desa ; ucap gawe dan ngabei ; mungguh ngalambang; lengser dan reksabu mi.

1 77 2. Pamikul naik menjadi pangre mbat ; penandu menj adi

joli ; itu kata bahasa Kawi ; dikatakan naik pangkat; hanya ber289 beda bahasa saja; tetapi itu-itu juga ; pakatik menjadi penyakit.

1773. Badak Cina selesai bicara tentang ganjaran; lalu bertanya lagi; takluk clan menyerah ; belum mendapat jawaban; kemudian menjawab; para penggawa itu; semua merasa gentar.

1774. Tidak keruan kelakuan clan perasaan mereka; lalu merangkul kaki; kaki Badak Cina; clan Munding Tandegan; para penggawa menjawab; minta diampuni; menyerahkan mati-hidup.

1775 . Adinda semua takluk; tak akan berani dua kali; akan mengabdi; menurut perintah anda ; mempersembahkan benang putih ; hati kami; enak sangat manisn ya.

LXIX

1776. Badak Cina berkata manis ; adinda temanku; semu a para penggawa ; dinda Gajah Manglawu ; Wekas Panji Walungun Sari : da n dinda Holang Ngambang; dan semuanya; sudah bersedia : meng abdi marilah kita kumpul ; di semua d i peseban.

1777. Maka berkata semua penggawa; seperti burung gemu - ruh ba gai ombak; sembah semua peng gawa ; baiklah dan te rim a kasih : sedia menerima perintah ; semua menyembah; naik ke ba la i bandung ; mereka duduk berjajar; tujuh puluh lebih tiga jumlah - nya; t unda yang sedang duduk .

1778. Tersebutlah Dewa Sagara : clan Buta Sagara; mere ka hend ak berkabar; kepada Raden Gam buh ; belum selesai tit ah tuank u : kepada kami ; menunggu tit ah ; rajaputra berkata; bagaimana laskar kecil yang mati: yang ad a di luar kuta.

I 779. Laskar para penggawa ; sud ah hid up lagi a tau be I um ; bila be lum segeralah ; hidupkan kembal i mereka ; bila telah hid u p iringk an : dengan persenjaLaan perangny a; bawa semua ; ata u perkaka s wanita; apa lagi milik para pu te ri : yang ada di pesanggrah an

1780. Dewa Sagara menjawa b; dan Ditya Saga ra; menye mbah lalu keluar: maka Dewa Sagara ; dan Bula Sagara ; lalu men giLari semua may at ; dan juga mereka yan g Lew as; setelah ket ahu an merek a yang mati; segeralah Dewa Sagar a .

1781. Bersama Bula Sagara; men dekap Langan merap a tk an kaki; maksudnya berdo 'a; kepada Yan g Guru; Guruputra Yan g Bayu ; berkata dalam hati; dewa berilah pertolongan ; menghidup - kan kembali mayat; laskar yang Iuk a Lewas dan gugur; kem udian tibala h.

1782. Tiba angin si Timur; bergetar-getar lalu bergerak; badannya semua; kemudian duduk; terisak-isak menangis; menyebut aduh bapak; biniku aku mati; ramailah orang menangis; clan mengaduh sakit benar mati itu; lalu berdiri semua.

1783. Dewa Sagara lalu berkata; clan Buta Sagara; hai semua laskar; aku perintahkan; menurut titah rajaku; jangan berbuat percuma kalian; pegang lagi semua ; perkakas perang; masingmasing menyiapkan senjatanya; clan uruslah.

1784. Yang masih utuh pegangkembali; yang rusak bakar saa; bila telah siap semua ; senjata itu; lalu Dewa Sagara berkata'; clan Buta Sagara; hai semua laskar; aku memberi perintah; ayuh masuk ke dalam kuta; gemuruhlah mereka menyambut perintah.

1 785. Berdesakan laskar itu berangkat; setibanya Dewa Sagara; clan juga Buta Sagara; segera menghampiri; menuju ke anjungan; pu teri disuruh di ba wa; d igiring sem ua ; ketika para pu teri meliha t; rupa Dewa Sagara; menjeritlah mereka .

1786. Para puteri ketakutan melihatnya; sebagian meloncat dari tempatnya; ada setan iblis kemari; ribut semua puteri; lalu Dewa Sagara berkata; clan Buta Sagara; sang puteri jangan gugup; jangan menangis; kalau tidak tahu aku diutus rajaku; mengundang para puteri.

1787 . Dari anjungan ini para puteri harus digiringkan; dengan semua harta-bendanya ; dengan gamelannya; salendro pelog degung; semuanya jangan ada yang tertinggal; sang puteri segera berkata; kepada penabuhnya; siapkan segera gamelannya; baiklah semua siap; tandu clan joli ayuh marilah.

1 788. Apa lagi yang menggotongku ; jolang jampana marilah segera ; mari pergi mengamen; para puteri ramai; mereka te rgesagesa; karena Dewa Sagara ; sanga t ter gesa-gesa; ia menggertak ; seperti opas katanya ayuh jangan malas-malas; cepatlah naik jolan g.

1789. Lalu berangkat terdesak sang puteri; berisik berjalan cepa t; terburu-buru berjalan rusuh ; sebagian berjalan jingkat ; sebagian menggulung kain; sebatas dengkulnya ; karena gugupn ya ; teru s berjalan cepat-cepat; tibalah semu a puteri; masuk ke dalam kuta .

1790. Lalu tiba di alun-alun ; kemudian datang di pelataran peseban ; mereka langsung jalannya ; tiba di peseban bandun g; para puteri berisik; maklum jumlahnya banyak; sebagian jingkat; karena gugupnya ; yang bersimpuh hanyalah seorang dua; banyak yang hanya mengenakan kain .

1791. Sebagian hanya mengenak an badenting ; sebagian selendangnya tertinggal; sebagian berk ainkan selendang; hanya sampai lutut; selendang tertukar dengan kain; sebagian dudu k; seba gian berdiri ; kawannya melih at; kawannya memberi ingat ; jangan tak tahu adat.

1792. Itu kan ada sri bupati ; di dalam peseba n; jangan berdiri jangan berjongkok ; harus bersimpu h; lalu menghadap kepada para puteri ; lalu bersimpuh ; memberes kan kainnya ; yang ditu tup kesempitan ; akal mereka sepotong me nutup kaki ; sepoto ng menutup dada .

1793. Semuanya para penggawa ; dari seberang kumpu l di peseban ; jumlah semua penggawa ; tujuh puluh banyakn ya ; tiga lebihnya; adapun saudara-saudara (perempuan) mereka; tujuh puluh tmbah tiga; penuh sesak tidak teratur duduknya; puteri clan penggawa.

1794. Badak Cina lalu berkata; clan juga MundingTandegan; hai semua para penggawa; saudara-saudaraku semua; kakanda akan bertanya; keinginan anda; semuanya sekarang; penggawa menjawab serempak; terima kasih tentang adinda semua; akan mengikuti segala perintah.

1795. Gajah Manglawu berkata; saya hendak mengabdi; clan semua penggawa; Holang Ngambang berkata; gemuruh semua berkata; Badak Cina berkata; kanda menyampaikan terima kasih; demikian pula Munding Tandegan; mengucapkan sukur seperti kutu selimut dan kutu kain; semua diterima (kutu selimut = tu ma).

1796. Badak Cina berkata kepada puteri; Girang Wayang segera; Kastorilarang cepat; juga Kastoriwangi; kemari ketiganya; sebentar saja; kanda memberi tahu; sang puteri segera menghampiri; Kyan Badak Cina berkata; hai upik segera dandan.

1797. Berdandanlah baik-baik; laku kalian •arus terpuji benar; Girang Wayang berkata; kanda say a in gin tahu; mengapa saya dipanggil-panggil; akan diapakan; Badak Cina berkata; jangan banyak bicara; segeralah duduk di kursi gading; di depan rajaputra.

1798. Di belakang Girang Wayang nanti; tempat duduk Kastorilarang; nanti Kastoriwangi; tempat duduknya; dekat di sebelah kirinya; dekat Kastorilarang; sama dekatnya; ketiga puteri berkata; malu amat dekat dengan sri bupati; kata adiknya rnenahan rindu.

LXX

1799 . Sang puteri sudah duduk ; di hadapan sang raja; Ken Badak Cina berkata; kepada rajapu tra ; wahai adinda ; kand a membaktikan hadiah; menyerahkan Girang Wayan g.

1800. Juga Kastorilarang; dan Kastoriwangi; hanya lumayan saja ; tetapi mereka malas; dibandingkan dengan kapas ; mereka han yalah kapuk; keluaran seberang Palemban g.

1801. Kandalah yang menjad i penambahnya ; rajapu tra berkata ; terima kasih kakanda; tak ada cac atnya sama sekali; maklum keturunan menak ; keturunan oran g besar ; putera pemilik negara .

1302. Raiapu tra berkata ; ha i ad inda Girang Wayan g; cepat deka tlah kemari; dekat ke kursi ka kan da; ju ga Nyi Kastori larang; clan Kastoriwangi; mari semua deka t kak anda .

1803. Sekarang sudah pasti; kar ena kehendak dewa ; sudah surat an nasib ; kita menjadi jodoh; adin da clan kakan da ; tak da pa t diubah lagi; untuk puteri yang tiga.

1804. Ketiga puteri bersujud ; ke tiga-tiganya ; menyu ngkem kain ya ; berkata terima kasih ben dara ; ata s kerela an hat i; atas karun ia bendara; adinda junjung di atas ke pala dinda .

1805. Ketiga isteri menghaturkan bakti ; terikat di uju ng jari; samp ai kepala clan leher ; sesudah demikian; lalu para pen ggawa ; berka ta bersama ka wan-kawannya ; kepada saudara perempu an - nya .

1806 . Gemuruh suara penggawa; hai adikku semua; para puteri; ay uhlah kalian berdandan ; cepa t kemari ; semua kumpu l; duduk bersimpuh semua.

1807. Mereka duduk berjajar; di hadapan kakaknya; para puteri . segera; maju ke hadapan; semua bersimpuh; para penggawa semua; menghaturkan sembah .

1808. Kemudian Gajah Manglawu; sebelah kirinya sang Holang Ngambang; bersama-sama menyembah; hai kakanda Badak Cina; keinginan para penggawa; sudah bulat tekadnya; menghaturkan saudaranya.

1809. Menjadikan pasak besi; untuk peneguh layatan; menjahitkan kesentosaan; dapat diumpamakan; peneguh orang mengabdi; Badak Cina menyampaikan terima kasih; lalu dihaturkan kepada rajaputra.

1810. Gakah Manglawu berkata; belum selesai perkataan dinda; hampir terlupakan; kata para penggawa; tentang tanda bakti itu; walaupun puteri mereka dusun; tidak tahu sopan-santun.

1811. Belum dapat menenun membuat benang; kalau berjalan ia melompat; sangat kampungan mereka; berkain sebatas dengkul; belum mendapat pelajaran; untuk imbangannya; kakandalah sebagai penambahnya.

1812. Rajaputra menjawab; terima kasih kakanda semuanya; tidak ada celanya; maklum puteri orang bijaksana; semua memiliki negara; semua puteri orang besar; sangatlah besar terima kasih adinda.

1813. Setelahnya demikian; sang rajaputra berkata; hai semua para puteri semua; orang cantik dari seberang; mari semua ke sini; dekat dengan kakanda; telah tetap kehendak dewa.

1814. Kita menjadi jodoh; nasib kalian ; dari sajratil mu ntaa; (telah lebih dahulu ditulis; terlaksananya sekarang) ; berkata Rara Panembang; bersama semua pu teri.

1815. Terima kasih tuanku ; memenuhi kepala clan le her; hamba tidak merasa; diaku isteri; para puteri semuanya; merasakan dirinya; hanyalah mengabdi .

l 816. Tidak berani diperister i; hanya merasa mengabdi; semua para puteri; hanyalah ingin mengh arnba ; kepada paduka raja; semua puteri setia; sangat sukalah hatiny a.

1817. Gembiralah sri bupati ; mendengar kata-kata para wanita ; oahwa semua bersungguh-sungguh; setelahnya demikia n; rajapu tra berkata; kepada kedua kakaknya; hai kakanda Badak Cina .

1818 . Kedua Munding Tandegan ; adinda pun ya kein ginan ; harap kakanda terima; akan memberika n titah; kepada Ken Badak Cina ; kakanda be rd ua; harus selalu bergandeng tangan .

1819 . Bersama dengan Munding Ta nde gan; menjadi punca k barisan ; menjadi senjata paling depan ; kakanda Badak Cina ; men - jadi benteng negara; berwenang menghi tamkan kuntul; atau memutihkan gagak.

1820. Menjadi sendi hamparan ; benteng seluruh negara ; negara Siem sekarang; semua para penggawa ; bila ada yang mem - bantah ; kalau tidak menuruti; perint ah kakanda.

1821. Tak ada hukuman lain; kecuali poton g le her; Ken Badak Cina menjawab; bersama Mundin g Tandegan; terima kasih adinda; tentang perintah itu; kepada kakanda .

1822. Dan kepada adik kakanda; Munding Tandegan ini; tidaklah berkeberatan; apa pun titah adinda; jangankan menanggung sakit; walaupun meminta nyawa; tentu kakanda terima.

1823. Badak Cina memberikan perintah; kepada para penggawa; beginilah sekarang; karena perintah tadi; sudah didengar oleh semua; semua menjawab iya; jawab penggawa serempak.

1824. Terima kasih titah tuanku; akan kam1 junjung tinggi; setelahnya demikian; sang rajaputra berkata; kepada Girang Wayang ; sang puteri di dekatnya ; hai adinda Girang Wayang.

1825. Juga N yi Kastorilarang; clan Kastoriwangi; mari kita masuk; berserta; semua putri; menjawab Girang Wayang; ketiga puteri berkata; ya, baiklah!

1826. Mas Girang Wayang berkata; hai semua para puteri ; puteri seberang seluruhnya ; mari masuk ke pedaleman; para puteri berdatang sembah; serempak menjawab gemuruh; puteri yang berjumlah tujuh puluh.

1827. Berisik mereka berjalan; semua sudah datang; tiba di pedaleman semuanya; setelah mereka duduk ; berkatalah Girang Wayang; hai Kastorilarang; dan juga Kastoriwangi.

1828. Kakanda serahkan puteri-puteri ini semua; yang berjumlah tujuh puluh tiga; bila ada kekuranganya; atau tidak menurut; lalai dalam pekerjaan ; kakanda percayakan; kepada adinda berdua .

1829. Terserah dinda berdua ; akan merah kesumba jingga ; memutihkan yang hitam; buruk-baiknya semua; Kastorilaran g menjawab; juga Kastoriwangi; kecut hat i dinyanyikan pada akhir - nya.

Naskah asli aleh;

Drs. Saleh Danasasmita Drs. At j a Drs. Nana Darmana

Disain buku:

Babin AB Husna Ramelan MS

Dewan Redaksi :

Babin AB

Acep Djamaludin

Saetrisna Kaetaja