SERAT TRI LAKSITO
DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN
' >"[ ..... c::Nll'·t=>-• -·-- " I Milik Depd&b d -
SERAT TRI LAKSITO
TIM PENULIS :
Drs. Slamet Ds.
Drs. Abdurrahman.
Ny. Endang Susilastuti.
Prof. Dr. S. Budhi Santeso.
Drs. Suloso
Dra. Endang Tri Winami.
DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN DIREKTORAT JENDERAL KEBUDAYAAt-1 DI REKTORAT SEJARAH DAN NI LAI TRADISIONAL PROYEK PENELITIAN DAN PENGKAJIAN KEBUDAYAAN NUSANTARA T AHUN 1991/1992
SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN DEPARTEMEN PENDIDJKAN DAN KEBUDA Y AAN
Usaha untuk mengetahui dan memahami kebudayaan daerah lain selain kebudayaan daerahnya sendiri lewat karya-karya sastra lama (naskah kuno) merupakan sikap yang terpuji dalam rangka pengembangan kebudayaan bangsa. Keterbukaan sedemikian itu .akan membantu anggota masyarakat untuk memperluas cakrawala budaya dan menghilangkan sikap etnosentris yang dilandasi oleh pandangan stereotip . Dengan mengetahui dan memahami kebudayaan-kebudayaan yang ada dan berkem bang di daerah-daerah di seluruh Indonesia secara benar, maka akan sangat besar sumbangannya dengan pembinaan persatuan dan kesatuan bangsa.
Untuk membantu mempermudah pembinaan saling pengertian dan memperluas cakrawala budaya dalam masyarakat majemuk itulah pemerintah telah melaksanakan berbagai program, antara lain dengan menerbitkan buku-buku yang bersumber dari naskah-naskah lama seperti apa yang diusahakan oleh Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara. Mengingat arti pentingnya usaha tersebut, saya dengan senang hati menyambut terbitnya buku yang berjudul Serat T.ri Laksito.
·.j '
·- ......... - ......... ...,,,, I ! ! ! t I : I r f
Saya mengharapkan dengan terbitnya buku ini, maka penggalian nilai budaya yang terkandung dalam naskah lama yang ada di daerah-daerah di seluruh Indonesia dapat lebih ditingkatkan sehingga tujuan pembinaan dan pengembangan kebudayaan nasional yang sedang kita laksanakan dapat segera tercapai.
Namun demikian perlu disadari bahwa buku-buku hasil penerbitan Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara ini baru merupakan langkah awal, dan ada kemungkinan masih terdapat kelemahan dan kekurangan. Diharapkan hal ini dapat disempurnakan di masa yang akan datang terutama yang berkaitan dengan teknik pengkajian dan pengungkapannya.
· Akhirnya saya mengucapkan terima kasih kepada semua pihak yang telah membantu penerbitan buku ini.
Jakarta, Nopember 1991
Direktur Jenderal Kebudayaan
Drs. GBPH. Poeger NIP. 130 204 562
KATA PENGANTAR
Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara , Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Direktorat Jenderal Kebudayaan telah mengkaji dan menganalisis naskah-naskah lama di antaranya naskah kuno Jawa Tengah yang berjudul Serat Tri Laksito isinya tentang ajaran budi pekerti dan tata krama yang ditujukan kepada kaum muda.
l l l 1 l i ! 1 I l I l l v
Nilai-nilai yang terkandung di dalam naskah ini adalah nilai yang dapat menunjang pembangunan , baik fisik maupun spirituil.
Kami menyadari bahwa buku ini masih mempunyai kelemahan-kelemahan dan kekurangan-kekurangan. Oleh karena _itu, semua saran untuk perbaikan yang disampaikan akan kami terima dengan senang hati.
Harapan kami , semoga buku ini dapat merupakan sumbangan yang -berarti dan bermanfaat serta dapat menambah wawasan budaya bagi para pembaca.
Kami mengucapkan terima kasih yang sebesar-besarnya kepada para peneliti dan semua pihak atas jerih payah mereka yang telah membantu terwujudnya buku ini.
Jakarta, Nopember 1991
Sri Mintosih B.A. NIP. 130 358 048
DAFTAR ISi
Halaman SAMBUT AN DIREKTUR JENDERAL KEBUDA Y AAN . iii KATAPENGANTAR ..... : .................... . v DAFTAR ISi ... ... .... .. ........ .............. . vii BAB I I ·A, Latar Belakang Dan Masalah ........... . I ll Maksud Dan Tl.tjuan ................. . 4 c Rliang lingkup .......... .. ......... . 6 Q Pertanggung Jawaban Ilrniah Penulisan . . . . 7 BAB II TRANSLITERASl l Anyariosaken lelarnpahanipun Raden Hardoko ............................. . 12 U Anyariosaken lelampahanipun Raden Madyana ................. . ... ..... . . . 15 Ill Anyariosaken lelarnpahanipun Raden Mulyono ......... . . . .... ... ..... ..... . 60
IV Anyariosaken lelampahanipun Raden Mas Herdaka, Raden Mas Madyana Ian Raden Mas Mulyana ................. . · · · · · ·. 111 BAB III TERJEMAHAN 128 l Pengalaman hidup Raden Hardaka . . . . . . . 129 U Menceritakan kehidupan Raden Madyana. . 133 IU Menceritakan kehidupan Raden Mulyana . . 181 IV Menceritakan kehidupan Raden Mas Hardaka, Raden Mas Madyana dan Raden Mas Mulyana, ...... . ... · .. .. · · .. · . · · · 241 BAB IV, TINJAUAN ISi DAN LATAR BELAKANG PENULISAN .NASKAH · .... . ........ . ... 260 A, Uraian Naskah ..... .......... : . . . . . . . 260 a Ajaran Orang Jawa mengenai sikap dan . T.•· o; J; yang baik ......... . .... · · · · · · · 263 C. Ilmu Katuranggan ............. : .. : . . 268 D. Beberapa pelajaran hikmah yang dapat dipetik dari Naskah Kuno Serat Tri Laksita 270 BAB V KESIMPULAN DAN SARAN . . . . . . . . . . . . . . 27 4 DAFTAR PUSTAKA ., .......... . ....... 276
BAB I PEND ABU LU AN
A. LATAR BELAK.ANG DAN MASALAH'
Kebudayaan nasional seperti yang tercantum dalam pasal 32 UUD 1945 yang berbunyi : "Pemerintah memajukp Kebudayaan ·Nasional Indonesra,. yang di dalatn penjelaSamtya mengungkapkan bahwa Kebudayaan Nasional Indonesia ialah: "Kebudayaan lama dan asli yang terdapat sebagai puncakpuncak kebudayaan di daerah-daerah di seluruh Indonesia terhitung sebagai kebudayaan bangsa' .
Negara Indonesia yang terdiri dari ribuan pulau , di daiatnnya hidup berbagai suku bangsa dengan basil budaya dan bahasanya. Hampir setiap suku dan bangsa mempunyai basil budaya daerah dengan ciri dan bentuk yang berlainan satu sama lain. Kekayaan budaya daerah tersebut merupakan modal dan unsur penunjang terwujudnya kebudayaan Nasional. ·
Hasil budaya daerah tenebut sebagian masih ada yang hidup dan berkembang g,ibur, namun banyak yang dikhawatirkan punah. Karena banyaknya basil budaya tersebut , kadang-kadang suku bangsa yang satu dengan lainya masih belum saling mengenal dan mengetahui hasil budayanya masing-masing. Hal ini menyebabkan masih asingnya ·akan basil budaya suku bangsa dari daerab tertentu dan akbirnya tidak merasa memiliki basil budaya daerab tersebut sehingga banya dimiliki dan diketabui oleb masyarakat pendukungnya, padahal pm;icak-puncak kebudayaan itu merupakan penunjang dan saka guru dari kebudayaan nasional.
Sesuai dengan yang diamanatkan oleb pasal 32 UndangUndang Dasar 1945, pemerintab telah dituntut untuk menangani basil budaya daerah agar nantinya akan memperkuat kebudayaan nasional. Usaba-usaha penanganan di bidang kebudayaan daerah harus menuju ke arah kemajuan adab, budaya persatuan, dengan tidak menolak baban-baban baru dari kebudayaan asing yang dapat memperkembangkan atau memperkaya kebudayaan bangsa sendiri, serta mempertinggi derajat kemanusiaan bangsa Indonesia.
Sehubungan dengan pelaksanaan tugas-tugas tersebut di atas usaba-usaha inventarisasi, pendokumentasian, penelitian, pengkajian, pelestarian dan pengembangan basil budaya dari berbagai daerab yang ada di seluruh pelosok Indonesia perlu dilakukan. Usaha-usaba penanganan tersebut meliputi basil kebudayaan pbisik maupun non pbisik. Salah satu bentuk usaha penanganan'nya ialab penggarapan karya sastra yang berbentuk naskah kuno (naskab lama)
Penggarapan naskah lama dapat dilakukan dengan melalui penelitian, inventarisasi, alih aksara, penterjemahan ; dan penerbitan ulang.
Karya sastra lama perlu diteliti, dikaji, diterjemahkan dan diungkap latar belakang serta isinya sebab naskah lama tersebut merupakan salah satu unsur kebudayaan daerab yang penting dalam kaitannya dengan kebidupan warga masyarakat di mana basil karya sastra tersebut didukung. Arti pentingnya usaba penelitian , pengkajian, penterjemahan dan pengungkapan isi dan latar belakang karya-karya sastra daerah yang berupa naskah-naskah lama tidak banya untuk mengungkapkan perasaan bati atau rasa keindahan serta tradisi masyarakat serta kehidupan sosialnya saja, akan tetapi _yang lebih mendalam lagi_ karena karya sastra tadi berisikan . berbagai pesan-pesan budaya yang luhur dari zaman di mana karya sastra itu berada. Sejumlah pengetahuan yang berhubungan dengan alam semesta, keagamaan, kenegaraan, budi pekerti serta pesan.;pesan dari orang-orang zaman dulu yang masih sangat berguna bagi niasa kini dan yang akan datang.
Isi dan makna yang terkandung dalam naskah banyak yang bermanfaat dan mengandung nilai-nilai luhur namun karena tidak diketahui oleh masyarakat dan generasi sekarang maka seolah-olah tidak ada artinya. Karena kondisi itu, usaha penanganan dari perherintah untuk mengadakan inventarisasi, penggalian, penterjemahan ke dalam bahasa nasional kita yaitu bahasa Indonesia, pengungkapan isi dan latar belakang penulisan naskah serta penyebar luasan hasil agar dapat saling diketahui oleh satu daerah atau bangsa dengan bangsa lainnya sangatlah diperlukan.
Dengan adanya usaha itu diharapkan akan saling rnengenal, · saling rnerasa rnerniliki dan rnenghormati dan akhirnya diharapkan pula akan dapat rnenimbulkan rasa kebanggaan nasional serta mewujudkan rasa kesatuan dan persatuan nasional.
Di sarnping hal-hal tersebut di atas masih banyak masalah yang berhubungan dengan hasil budaya bangsa yang berupa naskah lama tersebut, antara lain :
i Dewasa ini masih banyak naskah kuno yang disimpan di rurnah-rurnah penduduk, bukan untuk dibaca melainkan untuk disimpan sebagai pusaka warisan orang-orang tua yang harus dirawat secara turun-temurun. Padahal naskahtersebut terbuat dari bahan yang mudah rusak karena pengaruh suhu udara ataupun cuaca. Hal ini dikhawatirkan akan mudah rusak dan hancur sehingga tidak dapat dibaca dan isinya yang berharga tidak dapat dimanfaatkan.
4 Jumlah orang yang bisa menulis dan mernbaca naskah lama semakin · berkurang dan pada saatnya akan habis. Hal ini akan mengakibatkan kerugian bagi bangsa kita sebab pada akhirnya nanti warisan budaya yang begitu berguna dari _buku naskah kuno tadi tidak bisa dilestarikan.
r I .J
3. Jumlah ahli sastra yang dapat menggarap naskah lama jumlahnya masih sedikit dan dapat dikatakan langka. Hal ini menyebabkan hasil penggarapan naskah lama sangat sedikit sehingga isi dan pesan dari naskah lama tidak segera dapat diketahui oleh masyarakat luas. Bahkan dalam kenyataan angkatan muda yang menerjunkan diri dalam masalah penggarapan naskah lama ini sangat jarang sehingga kaderkader penerus dikhawatirkan akan musnah.
4. Dewasa ini masih banyak naskah-naskah lama yang lepas dari pemiliknya karena dijual kepada orang-orang· asing dan dibawa ke luar negeri diperdagangkan sebagai barang antik atau dijual ke perpustakaan-perpustakaan dengan harga yang mahal. Hal ini disebabkan kurang sadarnya para pemilik naskah akan arti pentingnya naskah lama sebagai cagar budaya dan warisan budaya yang bernilai tinggi bagi ba!lgsa. Mereka lebih mementingkan kepentingan pribadi serta mementingkan uang.
Di berbagai daerah isi dan pesan naskah telah diresapi dan dihayati sehingga arti, makna clan pesan dari naskah telah dijadikan suatu pedoman hidup, tatanan nilai maupun upacara tradisi. Di sisi lain generasi mudanya karena belum dapat membaca dan menulis, belum bisa memahamj nilai-nilainya secara mendalam walaupun sudah mengikuti dan menerima jejak para leluhur dan orang tua yang ada di daerah itu dikarenakan kurangnya pemahaman serta rasa memiliki budaya daerah.
B. MAKSUD DAN TUJUAN.
Penggarapan dan penanganan hasil karya sastra yang berupa naskah lama yang tersebar di berbagai daerah di Indonesia . dilakukan dengan jalan mengadakan inventarisasi, penelitian, pengkajian, tranliterasi, penterjemahan, pengungkapan isi· dan latar belakang penulisan naskah lama serta penyebar luasan hasilnya dimaksudkan agar memperoleh beberapa manfaat antara lain :
1 . Terinventarisasikannya naskah-naskah lama dan hflsil karya sastra yang ada di berbag_ai pelosok daerah di negara Indonesia sehingga dapat diketahui jumlah, jenis dan bentukbentuk yang ada.
i I l
2. Terdokumentasikannya naskah-naskah yang ada dengan baik dan lengkap sehingga kemungkinan hilang akan kecil.
3. Tersimpan dan terawatnya dengan baik naskah-naskah yang ada sehingga bahaya kenisakan akan dapat diatasi.
4. Tersusunnya penggolongan naskah ditinjau dari segi umur, bahasa, tulisan, bahan, isi dan latar belakang penulisannya.
5. Mempennudah penggarapan selanjutnya dalam bentuk transliterasi, penterjemahan dan peninjauan isi serta latar . belakang penulisan naskah secara mendalam.
6. menterjemahkan naskah lama serta peninjauan isi \ serta latar belakang penulisan naskah ke dalam bahasa nasional kita Indonesia, diharapkan akan lebih memudahkan pemahaman serta peninjauan isi, pesan, ide, maksud, tujuan serta ilmu-ilmu yang terkandung di dalamnya.
7. Dengan mengetahui isi, latar belakang, pesan, ide, ilmu, maksud dan tujuan penulisan naskah tersebut diharapkan pula akan menjadi dorongan dan minat baca serta peningkatan ilmu serta penambahan wawasan dan caicrawala baru bagi para pem bacanya serta generasi sekai:ang dan generasi penerus di masa yang akan datang agar nantinya dapat dijadikan motivasi dalam melaksanakan pembangunan nasional yang sedang berjalan di negara kita.
8. Setelah selesai penggarapan naskah lama dari berbagai daerah yang berada di pelosok tanah air ini, diharapkan agar dapat disebarkan ke berbagai daerah ·sehingga satu sarna lain akan sating mengenal basil budaya bangsanya yang terdiri dari berbagai bentuk dan ragam. Hal ini diharapkan akan sating dapat menimbulkan rasa rasa tanggung jawab untuk melestarikan dan mengembangkan, rasa . persatuan dan kesatuan, rasa kebanggaan dan I akhirnya dapat memperkuat kepribadian bangsa dan ketahanan nasional.
C. RUANG LINGKUP.
Ruang lingkup dari penggarapan naskah kuno yang meliputi penelitian, pengkajian dan pengungkapan nilai-nilai budaya serta penterjemahan naskah lama ini adalah :
l . Menginventarisasi dan mendokumentasikan berbagai naskah lama sebagai usaha menyelamatkan dari kemusnahan, baik secara fisik maupun isinya.
2. Naskah kuno yang dianggap penting dan perlu, ditransliterasikan dari huruf asli ke huruf latin, kemudian ditedemahkan ke dalam bahasa Indonesia dan diungkapkan latar belakang dan isi naskahnya serta diinformasikan dan dis,bar luaskan hasilnya ke segenap anggota masyarakat. "
3: Melalui kegiatan tersebut diusahakan perlu untuk melihat dan mengamati berbagai kegiatan sosial budaya dari warga masyarakat pendukung naskah tersebut seperti misalnya dalam kaitannya dengan berbagai upacara keagamaan, tradidan kehidupan seharj.:hari ·. _ bersumberkan dari naskah tersebut. Hal ini dimaksudkan pula untuk mengungkap dan mengkaji peranan dan fungsi naskah kuno tersebut dalam kehidupan sehari-hari. ·
4. Dalam penggarapan naskah lama ini diprioritaskan naskah yang penting. Tolok ukur yang digunakan untuk menentukan arti dan pentingnya naskah yang akan digarap meliputi antara lain :
Naskah tersebut belum pernal\ diteliti dan digarap secara tuntas.
Isinya dianggap bermanfaat untuk diketahui oleh syarakat lain dan yang akan datang.
Apabila ada beberapa naskah lama yang sama, maka perlu ada pengkajian dan pembandingan satu sama lain. Selanjutnya naskah yang dipilih untuk digarap adalah naslcah lama yang paling tua, yang masih lengkap dan huruf-hurufnya masih jelas.
D. PERTANGGUNG JAWABAN ILMIAH PENUUSAN ..
Oleh karena begitu penting akan arti, malma dan pesan yang terkandung dalam • naskah lama, agar naskah yang semakin langka tersebut tidak musnah begitu saja atau hanya didiamkan tidak pemah disentuh atau bahkan akan rusak karena dimakan umur serta dapat dimanfaatkan oleh seluruh bangsa Indonesia yang sedang giat membangun maka pemerintah telah berusaha mengadakan usaha-usaha penggarapan naskah kuno dengan jalan :
Inventarisasi dan dokumentas i.
Penyimpanan, perawatan dan pelestarian.
Pembuatan foto copy, pencetakan ulang.
Alih aksara, alih bahasa serta peniitjauan isi dan latar belakang· penulisan naskah.
Penyebar luasan hasil dengan pencetakan, penerbitan untuk disebarkan kepada masyarakat luas agar dapat dibaca dan dipelajari isi, makna dan pesan yang terkandung di dalamnya.
Dalam rangka membantu usaha tersebut, pada kesempatan 1m digarap hasil karya sastra yang berupa naskah kuno dari daerah Jawa Tengah yang berjudul "Serat Tri Laksita' '.
Sebelum Tim memulai mengerjakan pemilihan naskah, tim l:erlebih dahulu mengadakan penelitian naskah baik yang ada pada perorangan maupun instansi dan perpustakaan yang ada di Jawa Tengah. Tim telah berhasil mendapatkan bukubuku naskah kuno . Sebagian telah banyak yang digarap namuri sebagian lagi belum pemah digarap: Naskah-naskah yang sudah
· banyak digarap antara lain terdapat di perpustakaan wilayah Jawa Tengah dan Mangkunegaran sedang yang belum digarap banyak terdapat di Museum Negeri Propinsi Jawa Tengah (Daftar Naskah terlampir}
Dengan berpedoman pada TOR yang ada, telah disebutkan agar naskah yang akan digarap merupakan naskah yang belum pemah digarap dan diteliti secara tuntas, isinya bermanfaat bagi masyarakat kini, maka Tim telah memberanikan untuk menggarap "Serat Tri /Aksita ". ini isinya sangat menar!k karena menceriterakan perjalanan hidup tiga orang pemuda yang mula-mula mempunyai dasar dan sikap yang sama namun akhirnya setelah dewasa mengalami nasib yang berbeda-beda. Ada yang hanya menjadi orang biasa, orang tengahan dan ada yang menjadi orang yang berpangkat tinggi. Kesemuanya itu di samping tidak terlepas dari takdir dan qodar Tuhan Yang Maha Kuasa juga oleh karena pengaruh pergaulan, sikap watak serta kemauan dari pemuda tadi.
Naskah tersebut sangat baik sebagai cermin kehidupan pemuda masa kini serta pendidikan bagi kaum remaja agar mau mawas diri, mencontoh dan menauladani perbuatan dan sikap mereka yang berhasil serta menjauhi watak dari mereka yang sengsara dan nista. · Di samping itu telah dibahas pula berbagai jenis ilmu pengetahuan ·dari tata krama, . pertanian, petemakan dan ilmu-ilmu pemerintahan.
Penggarapan naskah meliputi :
a) Transliterasi yaitu pemindahan dari tulisan atau huruf naskah aslinya yaitu huruf .Jawa 'diganti dengan huruf a tau tulisan latin. Hal ini dimaksudkan ·agar dengan tulisan latin tersebut .dapat dibaca oleh mereka yang tidak bisa membaca Jawa. Sebab dewasa ini 'masih banyak orangorang Jawa yang sudah sulit bahkan tidak bisa membaca tulisan jawa, apalagi orang-orang di luar jawa atau bangsa · Indonesia pada umumitya. batam transliterasi ini telah digunakan pedoman penulisan latin yang ada dengan ejaan yang disempumakan. Untuk . penggai"apan transliterasi ini tirn tidak mengalami kesulitan sebab naska.h kuno tersebut berupa ceritera · kehidupan susunan tulisan dan hurufnya mudah dipahami.
j i j I l i '
b) Terjemahan Naskah.
Sesudah selesai mengerjakan transliterasi terus diadakan kegiatan penterjemahan naskah dari bahasa asli (Jawa) ke dalam hahasa nasional (Indonesia).
Karena naskah tersehut herhentuk prosa dan berisikan ceritera, di dalam mengerjakan penterjemahan, tim tidak mengalami kesulitan. Hanya saja dalam pengerjaan penterjemahan kata demi kata secara urut, akan tetapi kadangkadang satu kalimat baru diterjemahkan hahkan kalau berujud tembang setelah satu pupuh haru diterjemahkan. ·
Hal ini dimaksudkan agar lebih mudah dirnengerti maksudnya dan urutan ceritanya akan lehih mudah dipahami, namun isi dan maksud kata-kata dan pesan yang terkandung di dalamnya tidak berubah.
Agar para pemhaca nanti apahila mencocokkan dengan lnktt asli tidak bingung dan penggarapan ini dapat diuji kebenarannya pada setiap nomor halaman naskah kuno akan tetap dicantumkan pada sehelah kanan dari naskah terjemahan atau transliterasi. Dalam penggarapan penterjemahan naskah kuno ini kadang-kadang tirn mengalami kesulitan untuk mencari kata-kata yang tepat dan pas karena kata-kata itu merupakan suatu istilah yang sulit diterjemahkan. Untuk mengatasi · hal itu pada terjemahan tirn terpaksa memasukkan istilah aslinya di samping kata-kata terjemahan yang dianggap paling tepat.
Sehagai contoh antara lain :
A Wanita Jawa yang baik dalam naskah disehutkan antara lain harus mempunyai watak :
Taheri, Gemi Ian ngati-ati
Sifat-sifat itu sulit diterjemahkan sehab ·. dari masingmasing watak itu harus diuraikan.
Taheri Selalu berusaha mencari kecakapan agar jangan sarnpai kekuntngan.
Gemi Semua hak milik harus dirawat d'engan baik walaupun hanya sedikit.
Ngati-ati: Barus pandai mengatur kebutuhan dan belanja.
Kalau kata-kata itu kita terjemahkan apa adanya :
Taheri Usaha
Ge mi Bernat
Ngati-ati Bati-hari, rasanya kurang tepat.
.Q Wanita harus Mugen, Rigen dan Togen
Mu_gen Tidak suka bepergian kalau tidak perlu.
Rigen Bisa mengatur rumah agar baik.
Togen Kokoh, kuat budinya tidak suka bergurau.
Di sarnping itu masih banyak lagi istilah seperti :
Tapa ngeli, Tapa obong, Tapa pendem dan Ian-lain. ·
Tapa ngeli Kalau kita terjemahkan bertapa di air, padahal yang dimaksudkan sebagai sanepan yang artinya supaya bisa mengikuti kehendan kemauan umum dan masyarakat sekitar.
Juga adanya beberapa ciri atau watak binatang yang apabila kita terjemahkan secara apa adanya akan tidak cocok sehingga oleh tim kata itu tetap ditulis seperti istilah aslinya. Misalnya apabila ada kuda yang pusarnya berada di. lutut kaki depan, dia punya watak buas, sering menjatuhkan, mau menginjak yang naik dan apabila dipakai perang akan kalah. Kuda seperti ·itu diberi nama "Dudho Mustoko ". Padahal kalau kita terjemahkan Dudho itu orang laki-laki yang sudah tidak punya istri karena cerai, Mustoko berarti kepala. Terjemahan ini akhirnya akan menjadi tidak tepat sehingga istilah itu tetap dicantumkan apa adanya dalam naskah terjemahan. Juga adanya · paham orang jawa terhadap "Gugon Tuhon" hal ini kalau dicari · terjemahannya yang tepat ke dalam bahasa Indonesia sulit. Ada yang. menterjemahkan takhayul namun agar dapat tepat penulis tetap menuliskan kata Gugon Tuhon dalam terjemahan.
c) Analisa isi naskah.
Sesudah transliterasi dan penterjemahan naskah selesai, kemudian diadakan pengkajian isi dan latar belakang penulisan naskah kuno. Dalam pengkajian isi dan latar belakang penulisan naskah tersebut diharapkan akan dapat diungkapkan isi, pesan, ide, maksud, tujuan, latar belakang serta hikmah yang didapat dari naskah tersebut. ·
Di samping itu. akan dapat kita tarik suatu kesimpulan akan arti dan makna, ilmu serta pesan naskah yang patut kita catat dan dicantumkan sebagai modal dalam pengembangan ilmu dan kondisi di masa sekarang. Tim juga berusaha untuk mengambil dan menonjolkan perbanclingan-perbandingan dari yang dibahas dalatn naskah tersebut dengan diKaitkan masalah yang ada dewasa ini, sehingga kajian tersebut akan bermanfaat pula bagi kehidupan masa kini dan yang akan datang.
d · Penggarapan naskah kuno ini tidak terlepas dari bantuan dari berbagai pihak baik instansi maupun perorangan yang tidak dapat kami sebutkan satu persatu . Dalam kesempatan ini perkenankanlah tim menyampaikan terima kasih atas segala bantuan yang telah diberikan guna kelancaran penggarapan naskah kuno ini. Tim penyusun menyadari bahwa penggarapan naskah kuno ini masih banyak kekurangannya, untuk ipi perkenankanlah tim mohon maaf atas segala kekurangannya . Harapan tim penyusun semoga penggarapan naskah kuno ini ada manfaatnya.
Semarang , IO Nopember 1989 TIM PENYUSUN.
BAB II
TRANSLITERASI NASKAB KUNO
SERAT TRILAKSITA
Serat Trilaksita punika hanyariosaken lalarnpahanipun tare tetiga,, ........ .. .. .. . . ............ ... ... · ......... 3 satunggal narna Raden Hardaka . satunggalipun narna Jaka Madyana, satunggalipun malih narna Jaka Mulyana.
Lare tetiga wahu sami nunggil pasuwitan ing wusana lelarnpahanipun wonten ingk.ang dbawah nistha, wonten ingk.ang dhawah madya, wonten ingkang dhawah utarna, mila lajeng . kahanggit kadhapur dedongengan kanamekaken Serat Tri /aksita, tegisipun : lelampahan tig_ang prakawis inggih punika : nistha, madya, hutama, ing pangangkah sageda dados tepa tuladha, tumrap dhateng lare anem ingk.ang sami anggayuh dhateng kautarnan slimerepa witing lalampahan ingkang wusananipun dhumawah ing nistha, madya, utatna.
I
Anyariyosaken lelampahanipun Raden Hardaka.
Raden Hardaka punika putra tetilaranipun Raden gung Setya '. Nagara, Bupati ing nagari Madyapura. Sasedanipun
Raden Tumenggung Setya Nagara, kalenggahanipun sumeren dhateng putra parnbajeng nama Raden Tumenggung .. . .. .. .. 4 Niti Praja, inggih punika ingkang raka Raden Hardaka, dados Raden Hardaka wau kaemong ingkang raka. Raden Hardaka sampun umur 18 tahun , pambekanipun gungan kumaluhur , nalika taksih sugeng ingkang rama, amargi kala rumiyin ragi dipun hugung, boten patos dipun pardi dhateng kasagedan inggih dipun sekolahaken, ananging dhasaripun malincur, ingkang rama boten patos marsudi, mila sekolahipun boten dados, boten kados ingkang raka, sekolahipun inggil pambeganipun alus, nalika sedanipun ingkang rama, Raden Tumenggung Niti Praja, saweg mentas medal saking sekolahan Opleidhe Sekul saking karsanipun Kanjeng Guprenemen lajeng kajunjung · kagentosaken ingkang rama, mila sadangunipun momong ingkang , rayi Raden . Hardaka, Raden Tumenggung welas sanget amirsani ingkang rayi, dene anggenipun sekolah boten saged majeng, wah manahipun wangkal, manawi kapardi dhateng ingkang raka, saking' judheging galih, mila sasolah tingkahipun lajeng dipun kendelaken kemawon .
1 '
Dangu-dangu Raden Hardaka rumaos bilih dipun ken dateng ingkang raka, wekasan_ tuwuh ciptanipun badhe suwita dhateng ingkang rama . . . . . .... . .. ..... . . . ... .. . . 5 paman Raden Tumenggung Karti Praja, bupati ing nagari Madyapura, lajeng nyuwun pamit dhateng ingkang raka.
Kepareng, malah inggalih semu bingah, amargi rumaos sampun wegah mulang dhaterig ingkang rayi, dening · wangkalipun wahu. Raden Hardaka lajeng matur malih dkateng ingkang raka, badhe tumunten bidhal ingkang raka lajeng paring piwulang, pangandikanipun :
"Hiya dhi, aku jumurung kang dadi sedyamu, ora liwat wekasku marang kowe. Wong suwito mono aja pisan-pisan rumasa putrane wong gedhe, sanadyan rama Raden Tumenggung Karti Praja iku iya wong tuwane dhewe, nanging wus ana arane Bapa paman, dadi westhi beda karo wong tuwane kang ngukir, mulane tandukmu -iya aja rnutra, kudu kang kumawula, yen mungguh ing jaman kuna sarigune wong ngawula iku : lirnang prakara; siji guna, loro sarana, telu sakti, papat wani, lirna nurutan.
Tegese,_guna : sugih kapinteran nanging mungguh ingjarnan kuna kang diarani pinter iku; siji: andhap asor, loro : weruh ing sarnbang tiring, telu : tanggap ing sasmita, papat : bisa nuju karsa. Ing zarnan saiki iya isih rada kanggo, nanging yen dudu weton sekolahan kang wus oleh tandha kursus utawa diploma, durung diarani pinter, mung jeneng wong graita, Ian weruh tata krarna bae, durung pati migunanani .. 6 ing jarnan saiki, nanging sarehning kowe wus kebac.ut ora duwe kepinteran kang oleh tandha saka guru-guru, yen kowe bisa nganggo wewarah kuna mau iya luwung, bok menawa yen manteb iya uga bisa narik tibaning darajat.
Tegese sarana : apa barang kang dadi duwekmu, manawa <;tipundhut marang Iurahmu, utawa bendaramu kudu aturna Ian rumangsa motangake, dieklas, nanging ing jaman saiki bokmenawa wus ora pati tumindak, awit Kanjeng Guprenemen wus adhawuhake, kabeh priyayi gedhe cilik ora kena narnpani reruba saka Kaiarehane.
Tegese sakti : sugih kadigdayan kanuragan babasan otot kawat baiung wesi, ora tedhas tapak paluning pandhe, wisaning gurinda, nanging tumraping ing jaman saiki kang mangkono mau wus ora kanggo babar pisan, kang diarani mau iya wong pinter kang dhuwur sekolahe.
Tegese wani : kang diarani wani iku ing jaman kuna, wong kendeI iya iku diadu karo macan ora wedi, karo banteng ngamuk wani. Ing jaman saiki ora mengkono, kang diarani wani iku wong kang nindakake apa benere . ... ......... 7
Tegese nurutan : iya iku yen diutus ing bendru.-aane aja pisan ngersula, sanadyan sayah dipeksa, sanadyan bengi tengah wengi, udan deres tur petengan iya mangkat bebasane sanadyan dikon malebu ing geni murub meksa dileboni, nanging ing jaman saiki ora mengkono kudu nganggo naiar, Ian apa murwate. -
Cekake pituturku kabeh mau pikiren kang isih bisa tuinrap j.ng jaman saiki, iya dienggo, dene kang luwih perlu wong suwita iku jaman saiki, angger taberi satiti, Ian sregep sarta nglakoni . apa kang dadi wajibe kanthi tern en lan tumemen wus . mesthi kanggo lan kinasihan ing bendll;· rane."
Aturipun Raden Hardaka,
"lnggih mugi-mugi angsala pangestunipun Kang Mas kula sageda nglampahi kados dhawuhipun Kang Mas sadaya".
"Mangkata sesuk esuk wa:e, karo dak gawani layang aturna ·. rama Tumenggung".
Injingipun Raden Hardaka, sasampunipun mirantos lajeng sowan ingkang raka ngabekti sarta dipun paringi serat tuwin sangu, lajeng bidhal.
Boten kacarios ing margi, enggalipun Raden Hardaka sampun dumugi ing nagari Madyapura, lajeng sowan ingkang rama Raden . . . .... . ... . ......... ... .. . .... . . . .. . .. .. . . . 8 Tumenggung Karti Praja, panyuwunipun suwita dipun tampeni kalayan suka pirenaning galih; sigeg.
Raden Tumenggung Karti Praja punika satunggilirtg priyagung ingkang ambek berbudi legawa para marta , misuwur ing liyan praja, remen mitulungi dhateng para kasangsaran temahan dados pangungsenipun para kulawarga ingkang sami rekaos panggesanganipun sami sowan suwita pasrah jiwa raga, wekasan kathah ingkang manggih kabingahan dados priyantun saking pitulunganipun Raden Tumenggung Karta Praja.
II
Anyariosaken lelampahanipun Jaka Madyana.
Jaka Madyana punika anakipun tiyang mardika nama Kyai Mardawa, griya ing dhusun Langen Sana, kareinenanipun among tani, ing ngajeng inggih dharah ing sujana, nanging katalarak lajeng gegriya ing dhusun dados tiyang tani, ewadene sanadyan ing dhusun inggih kalebet moncol piyambak, dipun sepuh-sepuh dhateng tangga tepalihipun, dening sugih piwulang ingkang andadosaken pamareming tetiyang sadhusun ngriku.
Kacariyos Kyai Mardawa wau anakipun enem taksih alitalit ............................................... 9 pambajengipun jaler nama Jaka Madyana umur 12 tahun dereng saged punapa-punapa, saweg saged angen maesa k-;idos limrahipun lare dhusun, mila Kyai Mardawa taksih prihatos angraos bilih turunipun badhe kalajeng dados sikep dhusun tansah anenuwun dhateng ing Gusti Allah, mugi anakipun sampun ngantos kalajeng kados badanipun sageda anapak tilasing leluhuripun sami dados sarjana narapraja.
Ing satunggaling dinten Kyai Mardawa kapondhokan tiyang ambarang taledhek angklung, wiyaganipun gangsal, taledhekipun satunggal ing rilm dipun purih tilem wonten ing pandhapa, serta dipun rimati kalayan sae.
Sareng wanci jam 09.00 dalu Kyai Mardawa medal dateng pandhapa aninggali wiyaganipun ingkang satunggal katinggal radi manjila kaliyan sanes-sanesipun sarto katinggal radi dipun ahosi piyambak malah sareng dipun emper kados sampun nate sumerep mila Kyai Mardawa lajeng anyelaki tumut lenggahan sarta apitaken, tembungipun :
"Salirane pundi sadherek sajak dede kanca ngriki''.
Wiyaga ingkang manjila mangsuli :
"Kula saking Sida Mulya, tumut Kabupaten ing Argapura" ........... · .............................. 10
"Salirane Sidamulya"
"lnggih"
"Sinambat sinten sampeyan, dhi .... "
"Kula karan anak Pak Sandi"
"Sarni disekecakaken mawon gene sami lenggahan, ampun pekewed"
la sampeyan punika ing ngajeng saking P'1Ddi
Mas . . . "
Kyai Mardawa lajeng amrasajakaken aslinipun ing ngajeng, Pak Sandi - Kraos manahipufi bokmenawi taksih wonten tarikanaipun akrab, mila pitakenipun saya neseg, dangu-dangu Kyai Mardawa lajeng waleh namanipun alit sarta dunungipun ingkang nurunaken (sajarah). Ing ngriku Pak Sandi semu bingah lajeng gumujeng sarta wicanten :
"Dhuh , Mardawa, tunggak kaliyan rone, kalingana kowe iku sadulurku dhewe, adhiku, aku iki si Mursid".
Kyai Mardawa kaget sarta dangu-dangu kengetan bilih Pak Sandi punika· sadherekipun nak sanak kaleres sepuh Pak Sandi, wusana bingah semungungun lajeng anggagas ma- . katen : Jebul sedulurku nak sanak Karlg Mas Mursid biyen kepriye jebul nempuh byat dadi wiyaga barengan, sak mengkono aku iki sanadyan ora lumaku gawe isih kale bu ..... . .. I I oleh kamurahaning Allah, dene ora kongsi nistha dadi wiyaga barangan sasampunipun anggagas maicaten lajeng wicanten semu meµiiringi :
I i l I I I t J
KM, "Kang Mas kula boten nginten pisan-pisan bilih saged pinanggih sampeyan manawi mirit anggenipun pisah wiwit alit ngantos sapriki, rak sampun wonten salangkung tahun"'
PS "lya wis ana, iya dilalah karsaning Allah rehning kulit daging suwe suwe bisa ketemu" .
KM "lnggih, nanging kula gumun sanget Kang Mas dene sampeyan sapunika maletik saged ulali karawitan ngantos saged dados wiyaga, kula punika kalajeng bodho, boten saged punapa-punapa, kajawi ngudang doran" .
Pak Sandi mangsuli kalayan gumujeng, sarta tampi bilih dipun semoni, tembungipun :
PS "Mardawa, barese aku sakanca iki laku l\yalamur, nanging sarehning saiki satengah wis kajodheran apa dene • karo kowe dhewe, dadi uparna aim prasaja kaya-kaya ora dadi apa, prasajane mangkene, saka pangestuning para sepuh, Ian saka parnujirnu, ................. 12 aku _ saiki wis· dadi asisten Wedana ana ing Dwonder Distrik Sidarnylya, melu ing Kabupaten Argapura, jenengku Mas Guna Saraya, kancaku iki kang siji upasku, kang siji kepala desa, sijine kabayan, sijine maneh wiyaga temenan, taledheke iya taledhek temenan, tekaku ing kene iki nyalarnur, perlune ngudi katrangan prakara raja pati. Sakitan sing ndak tahan ana ing padhapa lagi sawengi banjur minggat_ aku diancam nagara, yen sajrone sesasi aku ora bisa nyekel durjana kang minggat mau bakal diundur saka kalungguhanku, saking susahing hatiku mikir kapriye reka dayane gonku ngupaya kecekele pasakitan mau, tinemune parnikirku, becike gonku anggoleki katrangan · sarana nyalarnur ambarang taledhek angklung bae, banjur dak lakoni mangkat ambarang anjajah desa milangkori, kelunta-lunta kongsi tekan ing kene iki, lawase wus sepuluh dina meksa durung bisa oleh sisik melik mulane banget prlhatinku".
Kyai Mardawa sadangunipun amirengaken ginemipun Mas Guna Saraya, ngantos anjombelong, sarta sanget getun ngenguning manahipun wekasan bingah angemu welas, getunipun dene dereng-dereng kala wau sampung kesesa nyemoni bah nistha ning sadherekipun, ngungunipun dene piyantun pulisi punika ngantos dipun lampahi kados makateri, . . .. ... . . . .. .. .. . 13 bingahipun dene gadhah sedherek pisah wiwit alit sareng kepanggih sampun dados priyantun, welasipun saiba sayahipun ingkang dados perlu dereng saged angsal ular-ular, wusana Kyai Mardawa lajeng mingser lenggahippun sarta hormat nyuwun ngapunten Mas Guna Saraya dipun purih lenggah ler (griyanipun majeng ngidul) lajeng wicanten anuraga, tembungipun:
KM "Kangmas nyuwun ngapunten ing panjenengan dene kula kami purun matur ,deksura ing panjenenganipun Kangmas".
"Hiya ora dadi apa-apa, malah aim kang luput, dene ing ngarep aku ora 'prasaja, nangina kabeh mau wis ora dak pilcir, saiki mungkari bungah dene bisa ketemu kowe, Ian padha kaslametan prasasat wis mati urip maneh, amarga pisahku karo kowe kira-kira wis ana salawe tahun".
i l ! I 1 sampun kagelaraken sadaya, Nyai Mardawa malengak wusana sanget bingahipun .manah ....................... .14
KM "Kados inggih sampun wonten salangkung tahun kula inggih samanten ugi bingah kula tanpa upami, kados manggih saredi"
Kyai Mardawa lajeng malebet ing griya cariyos dhateng semahipun bab wonten ing tamunipun wiwitan wekasan
dene katarnuan priyantun tur sadherek piyarnbak lajeng tatatata badhe nyegah nedha, sarta . nata patileman wonten ing griya.
Sasampunipun kasegah nedha, Kyai Mardawa lajeng ngajak malebet ing griya, tembungipun :
KM ''Kang Mas panjenengan sare griya kemawon sampun dipun tata"
MG , "Hiya".
Lajeng sami malebet ing griya , dene upas Sakancanipun sami tilem ing· pandhapa.
Mas Guna Saraya tuwin Kyai Mardawa lajeng lenggahan wonten ing griya. Mas Guna Saraya lajeng pitaken dhateng Kyai Mardawa, tembungipun:
MG "Mardawa anakmu kabeh pira".
KM "Bilih putra sampeyan dalem sadaya enem, jaler kalih, estri sekawan, nanging taksih semekul sadaya, parnbajengipun jaler nama pun Mardyana, saweg umur 12 tahun, lajeng estri nama pun Mardani saweg umur 10 tahun, · lajeng jaler malih, lajeng estri sadaya dados tumruntun kemawon, ingkang alit piyarnbak umur 2 tahun, biyungipun sampun ngandheg malih kawan wulan".
MG "Wah sugih anak kowe bakyumu mung patutan siji lanang, lagi umur rong tahun banjur ora gelem diemong".
r
KM "lnggih manun_gsa sademi Kang Mas, kula punika ·pangestunipun .......... · .... . .... . . . .. . . . ... 15 Kang Mas inggih sugih anak, nanging sarehning wonten ing dusun sami kalajeng bodho sadaya".
MG "Mardawa, yen andadekake leganing atimu sakarone , anakmu si Madyana lan si Mardani dak jaluk, si Madyana arep dak selrolahke, becik ben dadi priyayi , aja kebanjur ana ing desa kaya kowe , s* Mardani becik ben dwulang ibune".
KM "lnggih nyumanggakaken Kang Mas dhasar pangesthining manah kula inggih makaten putra sampeyan dalem sadaya saged malampah damel ·sampun kalajenglajeng dados tiyang tani nistha kados kula" .
MG "Yen satemene pagawean tetanen iku dudu jeneng nistha, malah pagawean kang absah sarta ambrekati, awit wetuning napkah sarana meres keringet pangareparepe mung sumendhe karsaning Allah, bareng wus tuwa mangsane panen saben wong melu ngrasakake , pikuwating praja iya saka dayane wong tani, mulane yen aku ngrasakcµce ananing wong tani, atiku ngeres banget, wus kangelan ngethiyu dilakoni panas perih, yen udan kudanan yen panas kepanasen tur kanthi nyangga pajeg bareng metu dipangan wong akeh . ... . . .. . ... 16 awake dhewe mung mangan sathithik ora lali isih nyonggo pagawean rupa rupa, yen luput sathithik diprakara · tanpa patrapan mulane ana bebasane wong cilik ongkak-angkik gawene iplik pangane sathithik yen luput digigit, kang p3dh3 dadf priyayf: oleh balanja akeh tur sabenere kang aweh · balanja
_ iku iya wong cilik kang gaweyane iplik mau, dudu ratu, · ratu iku mung paring wewenang mating wong cilik suprandene akeh kang banjur sawenang-wenang, ora kena luput sathithik disrengeni, diukumake, ora welas marang wong cilik iku kaliru, benere panganggepe mangkene, sumungkeme iya marang ratu , nanging kudu tepafan welas asih marang wong cilik".
KM " Leresipun para pangageng punika inggih kados dhasuhipun Kang Mas wau, nanging kathah ingkang lajeng kesupen riamung kasesa ngraosaken kawibawanipun kemawon" .
MG " Iya".
Lajeng mapan dhateng patileman nanging Mas Guna Saraya boten saged-saged tilem namung tansah kalisikan kernaw9n dening ngraosaken karibedanipun anggening dereng saged angsal culikan katrangan katrangan dumunungipun paSakitan sura culika. Kyai Mardawa ugi dereng tilem sarta Kyai Mardawa sumerep bilih tamunipun dereng saged ... . ... . . .. ... . . . I 7 tilem dening angemu sedhih, mila Kyai Mardawa ugf tumut ngenam-enam sagedipun turnunten angsal katrangan salebetipun anglafwrlaras Kyai Mardawa enget bilih tangganipun narna Gita sarnpun sawatawis dinten ketarnuan tiyang, wangunipun nyalawados katandha awis medal nanging Kyai Mardawa sampun surnerep sesipatanipun mila Kyai Mardawa lajeng tangi nyebki Mas Guna Sataya sarwi pitaken, tembungipun ·:
KM "Kang Mas durjananipun ingkang miruda punika namanipun sinten saha sesipatanipun kados pundi?"
Mas Guna Saraya mangsuli :
"Jenenge Sura Culika, karan anak Pak Angkara kulitane ireng, rambute brindhil, pawakane dhepah.,. matane semu ngeleng, sarta abang, irunge njeplak. . dhongos, yen lurnaku egah-egoh''.
Ing ngrik:u Kyai Mardawa gadhah panginten bilih tiyang ingkang kasebut ing nginggil wau durjananipun arnargi sesipatariipun angepleki, lajeng bisik-bisik dhateng Mas .Guna Saraya, anyariyosaken seserepanipun wau. Garegah, Mas Guna Saraya lajeng tangi anerangaken. Sasarnpunipun terang, lajeng angrembag kados pundi rekanipun saged ngatingal, pinanggihipun inggih narnung ambeberaken anggenipun arnbarang, supados lajeng medal aningali, sanalika .......... ............... .
upas tuwin bekel ingkang tumut lajeng dipun undang malebet ing griya, sarta lajeng . dipun cariyosi kados cariosipun Kyai Mardawa wau, upas sarta bekel semu bingah.
Sareng enjang taledhek kapurih dandos sarta upas inggih lajeng · dandos cara oadhut, wanci jam 09.00 enjing, lajeng kagebyakaken wonten ing palataranipun Kyai Mardawa, boten dangu lajeng brol kathah ningali, badhutipuq cucut sanget mila tansah garger sarni anggegujeng, dhasar taledheke swaraniptiil sae, arum, renyah, waminipun cekapan pancen sampun dipun pilih, ingkangngendhangMas GunaSaraya piyambak, sakawit tamunipun Gita inggih boten medal-medal, sareng tansah mireng gujengipun tiyang dening leluconing badhut ingkang tansah anggunjengaken tamunipun Kyai Gita lajeng medal. ningali, wah lajeng nyelak ngegla wonten ngajeng. Mas Guna Saraya sakancanippun_ waspada anggenipun ningali, boten samar bilih ingkang ngegla wonten ngajeng wau : Sura Culika ingkang dipun padosi, lajeng kejep-kinejepan badhut irigkang tansah lelucon boten saranta anjangkah dhateng Sura Culika, sarwi anjarnbak rambutipun dipun ukel, Mas Guna Saraya ... ... .......... . .. .--........................ 19
lajeng malumpat nyepeng tanganipun, bekel kekalih inggih lajeng tumut ngrubut anyikep, Sura Culika budi sarosanipun nanging boten saged uwal awit dipun seka:wani, · Iajeng dipun banda sarta dipun user kaliyan saka.
Kocapa tetiyang ningali, sareng sumerep tandangipun para wiyaga anyepeng Sura Culika, lajeng sami bibar pating balesar, sarta sami gumun dening boten sumerep darunanipun wusana sami jinatenan dening Kyai Mardaw}l, lajeng sarni sareh, saweneh sami wangsul ningali sarta sami gumun ing kawasisanipun Guna Saraya.
Ing nalika punika Mas Guna Saraya lajeng gandos ngangge rasukanipun sikepan cekak cemeng sarta . mawi benik Jeter W, Upas h\jeng mangangge sarta h\jeng prasaja dhateng Sura Culika, bilih piyambakipun asisten wedana ing Sidamulya, Sura Culika boten mangsuli, namung andhekukul pindha ketek tinalikung. Mas Guna Saraya sakancanipun h\jeng mirantos kados nipun angirit pasakitan ingkang mutowatosi, sasampunipun rampunl pangrakitipun lajeng pamitan dhateng Kyai Mardawa, sarta medharaken pnget suka panarimanipun dhateng Kyai Mardawa sasemahipun rumaos sampun dipun pitulungi kasu- .sabanipun dados rumaos kapotangan . ..•................ 20 dhateng Kyai Mardawa.
Kyai Mardawa mangsuli :
"Bilih sampun leresipun, tiyang sepuh karibetan anak turnut biyantu; makaten ugi kosok wangsulipun manawi anak manggih susah dhateng pundi purug ipun sampun. saestu nenangis dhateng tiyang sepuh, bebasanipun wonten anak polah bapa kepradah, punapa malih punika anggen kula ambiyantu boten kalayan rekaos bebasan ketuju ngunu, dados dumunung wonten kabegjanipun Kang Mas piyambak" .
MG " lya bener, nanging kabegjanku mau turnibane nganggo lantaran saka pitulunganmu, wajibe ngaurip kudu ngelingi lantarane, dene wujude lantaran iku lilhang prakara; siji lantaraning turnitah, liya iku bapa biyung, Ioro Iantaraning kanikiOatan, kaillkrtiabin kang iiuwuhake wiji, wiji kang andadekake kasenengan tegese iya iku mara tua, telu lantaran kang madhangake ati, kang minterake , iya iku guru. Papat lantaran kang aweh kamulyan kadrajadan iya iku ratu utama lelurah kang wenang marentah . Lima lantaran kang bisa ngudhari apa kang dadi karibedane , iku tumibane saka sanak sadulur asih.
Mungguh_ lantaran limang prakara mau wewalesa1te dhewe-dhewe . . ... . . . ................... .. .. 21 etrape. Kayata : wewalesane marang wong tua, kang luwih perlu iya iku bekti, wedi Ian ngajeni.
Wewalesane marang mara tua meh padha marang wong tuane dhewe, kaceke malah tuwuh ngati-ati, catur basa sakecap laku satindak kudu ngarah-arah, aja nganti gawe sok serik. Amarga yen nganti gawe · sok serik angel pulihe.
Wewalesane marang guru : iya meh kaya marang bapa biyung Ian marang mara tua, kaceke kudu tansah ngelingi Ian ngetokake piwulange.
Wewalesane marang ratu : iya iku setya Ian rumeksa.
Wewalesane marang kang asih bisa ngudhari karibedane, sabisa-bisa aweh bungah atine ·ngetokake katresnane:
Kyai Mardawa rumaos kaluhuran sabda, mila namung angle- · resaken.
MG "Wis Mardawa, amburu· cukup aku lilanana mangkat saiki, mumpung esuk mung anakmu si Madyana Ian Mardani bae tumuli tema , iba bungahe bakyumu".
KM "lnggih, lajeng badhe kula sowanaken".
Mas Guna Saraya sakancanipun lajeng ambekta ·· pasakitan Sura Culika .. . ... . ... .. ... . ......... . . ... ....... . . .. 22
Kacarios Mas Guna Saraya sakancanipun dumugi ing griyanipun Sidamulya, pasakitan lajeng ing kabupaten kanthi tuwin proses perbal daiah tanda cihnanipun jangkep.
Sapengkeripun Mas Guna Sara ya, Kyai Mardawcr. lajeng tata-tata bad.he ngeteraken anakipun dhateng Sidamulya tuwin mirantos angsal-angsal pamedhahipun ing dhusun, wos, jadah , jenang, wajik tuwin karowodan warno-warni ngantos 'kalih pikul, sasairipunipun mirantos lajeng bidhal, boten kacarios ing margi, Kyai Mardawa saha anakipun kalih sampun dumugi ing Sidamuiya. Kapang_gih kaiian. Mas Guna Saraya, dipun tampeni kaliyan suka bingahing manah, sasampunipun binagekaken Iajeng dipun sugata wedang panganan tuwin nedha kaiayan sae. Mas Guna Saraya lajeng wicanten dhateng Jaka Madyana, tembungipun:
"Madyana, besuk Senin kowe dak lebokake sekoiah, 1 ) nanging wong sekolah iku kang resikan ............ 23 sregep Ian kang taberi, yen tangi kang esuk jam lima wus tangi, banjur adus sabunan untune disikat kang resik digosok nganggo areng, gripe dilancipi banjur sarapan, yen sarapan sega . bae karo dhendheng, nanging yen mangan aja akeh-akeh mundhak wetenge cegeh? jam 07 .00 mangkat kang kepara esuk aja nganti kawanan yen keri mundhak di res, wus ngerti dieres Ma4yana ?" Dereng.
Dieres mono dikon ngadeg ana ngarep bor, Ian disunggeni sabak nganti sepuluh, ditumpuk ora kena noleh noleh, nganti sabubare sekolah, dene kang dires mangkono mau iya iku bocah kang nakal, nakaI mono : sij.i: dhemen gojeg, loro dhemen kerengan, teiu kesed dhemen doian, papat kurangajar, muiane kowe wus sekolah aja sok gojeg, aja dhemen kerengan, aja dhemen dolan, sing ngalahan sing Iembah manah, lembah manah mono ngajeni ma.rang gurune, ngajeni marang wong tua, kajaba iku aja sole mangan kekecut, pepedhesan amis-amis kerep Iara · wetenge, yen kerep Iara ora bisa malebu sekolah, banjur bodho yen bodho ora bisa.dadi priyayi, Ian aja dhemen dolan ana ing lurung gedhe mundhak katunjang kareta utawa grobag ..................................... 24 aja sok dhemen dolan ing pinggir kali .mundhak kecemplung".
Kyai Mardawa nyambuti :
"Madyana, didhawuhi siwa, dirungakake Ian diestokake. Siwa iku kereng, yen kowe ora ngestokake dirangket. Wis turua, Madyana, wis wengi, sesuk tukua sabak karo grip".
Mardayana fajeng mapan tilem.
KM "Kang Mas kula namung nyumanggakaken putra sampeyan, pang,esthu kula ing tembe namung sageda·utami kados panjenenganipun Kang Mas".
MG "Mardawa, mungguh utamaning wong urip iku kapriye?'
KM "Menggah saking pamanggih kula ingkang winastanan utami punika, inggih tiyang sugih, singgih".
MG "Hiya bener, kaya panemumu · iku, tegese : wong kang kadrajatan sugih dhuwit".
KM " lnggih"
MG "Kautaman kang karepmu mau genepe malah limang prakara; siji : kawiryan, tegese kadrajatan, loro : kahartan tegese kesugihan, telu : kagunan tegese kapinteran, papat : kabrayan tegese dreman anak, lima : kayuswan tegese dawa umure. Limang prakara iku yen panemuku ...................................... 25 dudu kautamaning wong urip iya iku. kang diarani oleh swarga donya utawa swarga lahir, dene kautaman iku yen panemuku pambekan, ambek utama iku panemuku mangkene sijf : ambek welasan marani - sapadhaning tumitah, loro : nariman, telu : rahayu. · Tegese welasan, iku dhemen tetulung marang wong kang lagi nandhang papa sangsara. Tegese nariman, iya iku ora duwe pangarah marang apa kang dudu benere.
Tegese rahayu, iku wong kang suci atine, lumuh marang panggawe ala. Yen parnbekan · telung prakara · ngalumpuk dadi kena sinebut utama, nanging kang mengkono mau angel pangaose,, dadi wong kang nemu swarga limang prakara mau durung kena sinebut utarna marga isih akeh sambekalane, bareng wong kang wis bisa nglakoni telung prakara : welasan, nariman, rahayu mesthi adoh sambikalane . Alru iki bisa. kandha, nanging durung bisa nglakoni."
KM "Wah inggih kasinggihan dhawuhipun Kang Mas, gangsal bab ing nginggil wau, malah saya kathah rencananipun sisip .. . · ..... . ..... .. .. .. ... . . . . . .. .... · .. . .. 26 sembiripun .saged dhawah sangsara, wangsul manawi saged nglarnpahi ingkang kados pangandikanipun Kang Mas tigang bab wau, sanipun saestu tentrem gesangipuh•'.
MG· "Utarna iya iku kang diarani oleh swarga batin , dadi mungguh wong kang kaya aku ini durung apa-apa, sarga lahir ora , swarga batin ora , rak iya mangkono ta Mardawa".
KM "lnggih, nanging katimbang kula Mas, taksih swarga Kang Mas wangsul kula, boten sugih, wonten pamanggih, narnung saweg sugih anak, raosipun dhateng manah kados kiyarnat sabendinten, wangsul tiyang boten gadhah anak dhateng pamanahan entheng" .
MG "Mardawa, yen dipikir temenan aku karo kowe rak seneng kowe, iya bener aku iki wus singgih, nanging ora . sugih, wah kagawa saka enggonku singgih, sabendina pikiranku tikel satus tinimbang karo kowe, tansah kum itir tarataban bae, apa dene yen tak gagas enggonku ora duwe anak atiku saya kekes awit pagaweanku iki ya ketrima , besuk tuwane oleh pensiun yen ora katrima dipecat dhasar wus tua , dipecat ora duwe anak banjur kepriye polahe , rak dadi geguyon temenan ha.rang kowe sanadyan ora duwe nanging sugih anak . ... . . . . . . . . 27 parnburine isih duwe ·pangarep-arep ;
Kowe dak dongengi Marclawa, aku pamitran loro, . kang siji dadi a_sisten Wa4,ana, sijine dadi mantri gudhang kopi, kang dadi asisten Wadana mau anake sepuluh, kang lanang pitu, kang wadon telu, wah malarat banget, kang dadi mantri gudhang mau sugih banget nanging ora duwe anak, dene Asisten Wedana mau sanadyan malarat maning anak mardi banget, lanang wadon kabeh padha disekolahake, bareng wus tua Asisten mau dipensiun, nanging anak-anake wus padha dadi priyayi kabeh, ana kang dadi Kolektur ana kang dadi Wadana, ana kang dadi Asisten Wadana, cilik-cilike dadi mantri Kabupaten Ian kabeh padha amblanja marang wong tuane, wusana Asisten mau tuane nemu kamulyan saiki isih slamet iku wujude wong sugih anak dhek isih iya dadi ati dadi pikiran dhasar wong ora duwe, kaya apa ribede, nanging bareng wus padha tua nyuwargakake wong tua, janji diperdi marang kepinteran, kosok baline yenora diperdi, anak akeh bodho-bodho, ora bisa nyuwargakake malah nerakakake sajege.
Ambaleni mantri gudhang kang sugih, ora duwe anak mau, dhek nalika isih dadi. ..................... 28 mantri, wah sasat dalem pangeran karetane loro, rakitane papat siji rega 3000; jarene tunggangan papat siji rega 1000, kang sathitik dewe · rega 500, selire papat, diomahake miranti kabeh, gamelane rong rancak pelok salendro regeng bae ana ing pandhapa, sabendina. kalenengan, yen ngahat tayuban royal minum nyeret, nyeret sadina saringgit, wusana dipecat, awit kaluputan nanging royale saya mempeng, awit ngelingi ora duwe anak, antara limang taun karo enggone dipecat rnau, wis katon · rnelarat rnung 'kari omah bae, bareng antara rong taun meneh omahe wus entek diedoli, cekake dadi melarat banget babasan mangan bae ora bisa, wah wus tua, . pangungsenane marang panggonane asisten pensiun mau, awit .dhak nalika sugih kerep dij3Iiiki tulung marang asisten mau, saiki mantri gudhang mau uga isih urip, lalakone priyayi loro mau, kenaginawe pangilon; bah wong kang sugih anak Ian kang ora duwe anak, mulane yen aku . ngelingi. ...................................... 29
enggonku ora duwe tuwuh kekes banget.
Dene kowe Mardawa, aja sumelang pikirmu sanadyan malarat sugih anak anggere slamet Ian padha kokperdi marang kepinteran ing tembe mesthi bisa ambungahake atimu, kaya asisten wedana mau, saiki janji wong kepengin.
KM "lnggih kasinggihan dhawuhipun Kang Mas .namung nyuwun pangestu kemawon mangsuli bah anggenipuri f\ang Mas dereng nuwuhaken, saupami · dipun budi kados pundi, amargi bak ayu teksih en em".
MG "Pambudine kepriye, upama dhukun sajatine dhukundhukun iku aku ora ngandel ewadene aku uga wus kerep , madhukun saka enggonku nuruti panjalUke rilbak ayumu nanging iya tanpa wusana".
KM "Sayektosipun dhukun jaman sapunika kathah ingkang anggedebus namung saking kesedipun nyambut damel lajeng reka-reka awas, reka-reka saged nyukani
sarat sarana, malah wanten ingkang dados palawangan ngumukake kasagedanipun, watakipun bangsa jawi dhateng gugon tuhon taksih kandel sanget dhasar ingkang dados palawangan saged gelaripun kemawon lajeng kumebul sami dhateng nedha sarana, sarehning tiyang kathah, ...................... .30 saestunipun inggih wonten ingkang kaleresan kadumungan kajengipun, ingkang kadumugen kajengipuri wau inggih saya pitados lajeng akan dhateng sanak sadherek tangga tepalih.
MG "lya wong pethekan, mesthine mung lya karo ora, upama wong meteng, nganti wong lima nenem . padha methekake, mesthine ana kang kepethek, kang kepethek mau kagawa saka bodhone banjur ngarani awas".
KM "lnggih makaten dene ingkang kula aturaken dipun bud_i : boten saking andhukunaken, manawi bab dhukun kula sampun andherek kados dhawuhipun Kang. Mas pancen boten pitados, namung wonten pamanggih dhukun ingkang ragi gathuk kalian nalaripun utawi sampun asring wonten katatalanipun ingkang kula aturaken gathuk kaliyan nalaripun wau makaten. Kang Mas kodrating Pangeran punika makaten tiyange,. kewana, utawi wit witana, tentu sami nuwuhaken anggenipun boten saged nuwuhaken temtu saking won• ten sababipun upami kekajengan anggenipun boten saged tuwuh punika inggih kabekta saking kirang kopen utawi kenging ama, manawi dipun openi punapa dene kabucalan amanipun sampun saestu . . . ... . .. .31 saged tuwuh, sanadyan tiyang kados inggihmakaten.
MG "Ayake iya mangkono bener panemumu iku pasaksene mangkene, tanduraning para tuwan kayata : tebu,tomat, bako utawa Iiya-liyane yen tanduraning para tuwan kabudidayan kajaba lemu-lemu sarta wohe andadi rasane iya luwih enak awit kopen banget, bareng tandurane wong jawa, bareng ceblok wus ora dipikir, pengopene mung sakenane bae, mulane wetune iya ora sapiraha.
Kang mangkono mau tumrap tanduran, bareng manungsa pangopene kapriye? Mardawa.".
KM "Menawi pamanggih dhukun sababipun tiyang ingkang boten gadhah tuwuh, punika siti inggih siti cengkar boten eloh, dene pangopenipun, kakalihipun jaler estri sasaged-saged kedah ngupakara badanipun saha nata tedhanipun awit pangupakaraning badan punika pinangka siramipun . tetedhan punika minangka lemipun dene pangupakaraning badan makaten upami Kang Mas tuwin mbak ayu saben dinten panggalihipun
........ .. - l I I l l i i i
kedah dipun yem-yem inggih punika nyenyuda · ha'Wa napsu, kedah sarwa sareh sampun ng&J\tos kagetan, boten kenging ngangsa-angsa, saben enjing kedah ·siram grujug .... . . . . ............. . .. . . . . . .... . .. . 32 Dene panatanipun dhahar makaten : boten kenging dhahar ingkang . sarwa benter , kedah dipun asrepaken rumiyin, boten kenging dhahar sarwa pedhes, sarwa kecut , sarwa amis, langkung malih menawi dipun carub inggih punika mentas dhahar amis-amis upami balur, ulam lob sasampunipun lajeng dhahar jeram, blimbing, manggis sapanunggalanipun, wowohan ingkang kecut boten kenging, amargi woring tetedhan kalih warni wau awonipun saged ngrendhetaken . lampahing erah, utawi asring dados gerah padharan .
Utawi malih saben dinten mbak ayu kedah wewejah, inggih punika ngunjuk jampi ingkang asrep-asrep, oyod-oyodan utawi gegodhongan ingkang· gadhah daya asrep dhukun sampun mangertos supados wejahan. Menawi saged anglampahi makaten adatipun boten ngantos tigang wulan lajeng wonten .
I) .nanging namung aelr.olahan jawi dwanglr.a II. jaman 20 talum sapdki, ·'8K dipun sekolahaken jawi l>waDgka II. sampun lr.alebet peng-penaen bapatipuo sampUD binphA.,.et.
. Mas Guna Saraya gumujeng sarta wicanten :
"Amarga kandhamu mau mungguh ing nalar memper kabeh akeh empere karo wawarah kadhokteran , nanging bareng mbak ayurnu wus tuwa, wong wis ngumur patang puluh , ayake wus mupus ora liwat mung ngempek kowe bae, anak-anakmu dak puji .. . ... . . . 33 keslametan Ian kadrajatan , kena dingengeri wong tuwa" .
Kyai Mardawa setuju manahipun, aturipun
"Nuwun pangandikanipun Kang Mas sageda kabul" .
MG "Wus wengi Mardawa, wus jam 2 turun begog < 1 > kamar pandhapa tatanana paturon ".
KM "lnggih"'
MG "Wis ngasowa Mardawa".
KM "lnggih".
Lajeng sami mapan tilem, dalunipun malih Mas Guna Saraya gineman malih kaliyah Kyai Mardawa .
MG "Mardawa, yen slamet sarta Gusti Allah anembadani, anakmu si Madyana iku yen metu saka sekolah bakal dak suwitakake ing panjenengane Raden Tumenggung Karti Praja, bupati ing Madyapura, amarga Raden Tumenggung Karti Praja iku pamulange marang bocah mardi banget mulane bocah kang suwita marang panjenengane akeh kang padha dadi , awit saka sugih tepa tuladha sebab jumenenge bupati jalaran saka cilik : tur saka · nandhang sangsara, dadi lelakon kang nistha madya hutama wus diuningani kabeh.
KM "lnggih nyumanggakaken punapa sakarsanipun Kang Mas, kula ................................... 34 namung andherek, mangsuli Raden Tumenggung Karti Praja wau; Kang Mas anggenipun jumeneng bupati punika punapa boten kabekta pancen saking kodratipun, amargi kacarios wontening manungsa punika : andhap inggil, ageng alit, sugih miskin, sampun kodratipun piyambak-piyambak manungsa namung sadarmi nglampahi, dipun iradatana kados punapa, tentu boten saged malesed kaliyan kodratipun" .
Mas Guna Sraya gumujeng sarta wicanten :
''Mungguh garbane iya mangkono, dene tembung.garban mau tegese : ringkesan durung diular dawa, yen dipikir sarta digagapi kang salesih, mesthi bisa sumurup delesing kodrat Ian iradat utawa dbasar Ian ajar, kodrat padha dhasar, iradat padha ajar, dadi kodrat iradat mau mungguh panemuku mangkene : loro-lorone kudu tunggal ora bisa pisah, jaba ·-jero lahir bathin, kodrat iku batin, irodat iku lahir, lire batin Ian lahir mengkene, upama kowe duwe cipta, anakku si Madyana iku dak puji besuk bisahi dadi priyayi, ciptamu maqkotio mau dak upamakake kodrat, nanging pamujimu mangkono mau anakmu mung kokkeloni bae, ora banjur kok sekolahake Ian ora kok magangake .. . ... . . ... ... .35 kepriye enggone bisa kalakon dadi priyayi, wong kodrate ciptamu banjur kok nengake bae ora iradati.
. i l _,
Pasaksen kang kaping pindho, kodrating watu iku atos, manungsa weruh yen watu iku atos, wus mesthi duwe daya pengkuh utawa santosa, upama digawe umpak mesthi peng-pengan banget, nanging bisa dadi umpak kudu diirodati dhisik amurih sedhengan gedhe ciHke Ian patute sinawang banjur diwangun dadi dhapur pasegi utawa tajung, yen wus mangkono 1agi kena ginawe umpak nanging mungguh ora diwangun utawa didandani apa kena dienggo, wus mesthi ora. ·
. - P.aseksen kang kaping telu, upama daging iku kodrating iwak nanging banjur koknegake bae, .ora kokolah apa-apa, apa kena ginawe lawuh mangan, wus musthi ora malaJ?. suwe-suwe dadi bosok, angenakenaki ati, sanadyan tempe nanging diolah kang becik mesthi bisa dadi rampadan, nanging kodrating tempe, iya ora bisa dadi daging.
Paseksen kang kaping papat, upama mten nanging ora diembani apa kena dienggo, sanadyan yakut nanging diembani kang becik amesthi kena dienggo, nanging yakut dikapakhena .. ........ .. ..... _ ....... -... 36 iya ora bisa malih dadi barlian. ·
Pasek sen kang·· lima, upama wong ayu banget, nanging ana ing dalan wuda bae, kapriye, malah ora· ana wong kang wani nyedhak amarga 4iatani wong edan.
D.adi mungguh panemuku mangkene Mardawa : kang . .
ingaran kodrat rnau ringkese wujud kang kapisan dfarani gaweyan Gusti Allah, iya kodrat ing Allah. lrodat iku wujud kang kaping pindho, utawa kaping telu kaping papat iya iku saka pakartining manungsa, amarga manungsa · kadunungan budi sarnpurna Ian wenang ngowahi kodrating Pangeran, kodrat ing pangeran sedurunge diowahi manungsa, akeh kang ora kena dianggo madadi kena ingaranan Gusti Allah iku waskitha, rnanungsa iku wicaksana, lire mangkene: Gusti Allah anggone ngodratake kahanan isining jagad iki, iya iku kang gumremet, kang gumrebeg, kang kurnrincing, kang mancorong, kang umancur, kabeh rnau sajeke rnung nyedhiyani rnanungsa, nanging Gusti Allah rnung kendel bae, ora andhawuhake yen wujud kang kaya rnengkono iku jenenge anu, dayane mengkene, kanggone mengkene, rasane legi utawa sepet ora, dadi rnung kaya cangkrirnan bae, ewadene · manungsa weruh kabeh, bisa anjenengake kabeh, mangerti karepe kabeh ... . .3 7 wusana akeh kang maedai marang rnanungsa, rnulane Gusti Alah dak arani waskitha, dene nguningani kang dadi butuhing manungsa. Manungsa dak arani wicaksana, dene apa kang dianakake Gusti Allah sanadyan . ora mawa andhawuhake perlune, kanggone, dayane, rasane, manungsa wus mangerti kabeh, dadi kosok baline kang diarani kodrat iku durnunung ana kawaskithaning Gusti Allah, manungsa .ora bisa nggayuh, kang diarani iku dumunung ana wicaksananing manungsa, Gusti Allah ora nguningani?.
KM " Dados sok makaten Kang Mas, manungsa boten perlu ngrembug kodrat arnargi dede bebahanipun, wajibing manungsa punapa ingkang dipun sedya namung kados turnindak kaliyan iradat utawi ihtiyar, tanpa ihtiar boten durnugi ingkang sinedya".
MG "lya mengkono, cekake manungsa mung kudu budi daya, iya mesu dayaning budi, ora kena sumendhe ing kodrat, anarirna, iku wong bodho, uripe pramat kewan iya kewan iku jenenge kang mu.ng nglakoni kodrat mangane, turune, tanpa ditata, mung sakenane bae .......................... ........ 38 yen turu mung angger kewengen, banjur ambruk saenggon-enggone sarta kcwan iku ora kadumungan budi wicaksana .dadi mung nindhakake apa kodrate bae, mulane kahanane dadi asor tinimbang · manungsa, awit mung nglakoni kodrat ora duwe ikhtiyar, met mmgsa kang diarani bodho. banget tinim bang karo kewan kang pinter isih pinter manungsa, awit isih nglaokake ihtiya£.
KM "La inggih Kang Mas, Gusti Allah punika, sababipun punapa, manungsa kalian kewan teka kadamel beda":
KG "Mardawa, iya bener pitakonmu mau, nanging bah ·kawruh iku pangrem huge ana ing ndalem kawruh khakekat.
Barang kang digunern mau golongan kawruh sarengat iya besuk takana marang kang ngerti kawruh khakekat yen aku durung nggayuh.
Mardawa, wangune iki wus wengi, tandhane wus karasa adhem ngawowa, Mardawa"
KM "lnggih" .
Enjingipun Kyai Mardawa pamitan badhe mantuk, tembungipun :
"Kang Mas sarehnfug sampun dumugi angen kula sowan ing ngarsanipun Kim@ Mas kula nyuwun parnit badhe mantuk, boten langkung kula namung nyumanggakaken putra sampeyan kekalih............ . . 39
MG "lya kang iklas bae, sak kerep tilikana"
KM "lnggih, sarnpun Kang Mas kula kalian nyuwun pangestu".
MG "I ya nyangoni slamet.'.
KM · "lnggih, nuwun".
Kacarios sapengkeripun Kyai Mardawa, boten watawis dangu J3ka Mardayana lajeng kalebetaken sekolah, menawi dalu kawulang ngaji tuwin sambahyang, sawawratipun lare dhusun Jaka Mardyana kalebet lantip sarta majeng, anggenipun ngaji saweg satahun sampun katam Qur'an kaping tiga, dhasar dipun pardi sanget dhateng Mas Guna Sraya, pangrengkuhipun dhateng Jaka Madyana sampun kados anakipun piyambak manawi enjing jam 5 sampun dipun gugah lajeng dipun ajak malampah-malampah , sarta dipun ajak gineman ingkang sae-sae tumrapipun dhateng lare, jam : 6 kapurih adus lajeng dandan lajeng kapurih sarapan : sekul kalian ulam dhen- . dheng, wedang teh secangkir lajeng kapurih mangkat sekolah boten dipun sangoni arta amargi mindhak kadamel jajan tetedhan ingkang boten migunani utawi mindhak kadamel dolanan ingkang mawi toh arta , samantukipun saking sekolah . ... . . . 40 lajeng kapurih nedha, ulamipun namung warni satunggal saupami kalian dhendeng inggih namung dhendeng kemawon manawi kalian ulam terik inggih ulam terik kemawon destun namung kalian jangan duduh-duduhan, ingkang boten pedhes utawi amis, ulam bandeng, balur, urang sapanunggilanipun boten suka.
Nedha woh-wohan pelem, blimbing, manggis, langsep sapanunggilanipun ingkang kecut boten suka, punapa dene semangka, timun, krai, besusu tuwin pala kependhem, pala kesimpar boten suka sadaya, kajawi namung pisapg satunggal menawi sampun bibar nedha. Saya malih pepedhes , sambel, pecel, rujak, lotis, dipun cegah sanget, punapa malih boten kenging mal mil nenedha sapurun purunipun kedah mawi mangsa, inggih punika sasampunipun nedha sing sampun boten kenging nedha punapa-punapa. Boten kenging ngombe toya tawa utawi sampun dipun cawisi wedang jongrahap, wedang jongrahap punika dayanipun sae sanget, dhateng weteng lega, dhateng uyuh bancar, dhateng napas ' landhung, kengengipun nedha P3nganan menawi sampun jam 5 sonten inggih punika menawi sampun jam 5 ten namung · dipun sukani wedang teh sacangkir kalian pa:nganan mari lcalih utawi roti sairis, jam 06.00 . . 4J sonten lajeng ngaji, jam 8 bibar, lajeng kapurih nedha, jam 9 kapurih tilem, jam 5 enjing dipun gugah kados ingkang kasebut nginggil.
Pangajaran ingkang makaten wau dipun ajegagen sanget kadadosanipun Jaka Madyana badanipun kasarasan sarta lema, guwayanipun sae, wah lajeng enggal ageng, engetanipun gathekan, mila para ingkang kagungan putra pamardinipun mirita Mas Guna Saraya wau priyayi sanget.
Kacarios anggenipun sekolah Jaka Madyana sampun kawan tahun lajeng medal kaliyan angsal tandha tamat belajar.
Nalika samanten Jaka Madya sampun ngumur 16 taun lajeng dipun tetakaken pangrengganipun radi ageng, nalika midadareni mawi maos prajanji, dhikir maulud, anggenipun andhatengaken santri ngantos 40, Jaka Madyana dipun anggen-anggeni cara kaji, wanci jam 7 sonten Jaka Madyana dipun arak mawi trebang, dilahipun lilin 40, diubengaken salebeting dhusun sidamulya, jam 8 wangsul ing pandhapa lajeng maos Kur'an (Kataman) sabibaripun maos Kur'an lajeng dhikir maulud, enjingipun bibar gres lajeng tupengan tamunipun priyantun .......... .42 kathah, wadana mangandap, pandhapanipun ngantos kebak, lelangenipun kajawi wayangan mawi kasukan warni-warni, enjingipun bibar wilujeng boten kirang satunggal punapa.
. ·l l i .
Sabibaripun damel waraganipun kapotang telas Rp 400, nangmgwaragad samanten wau anggenipun nyambut sadaya tur mawi anyaremi, gangsal welasan dados petangipun telas Rp. 600,- wakasan andadosaken rekaosipun Mas Guna Saraya, dening gadi{ah sambutan samanten, dados balaiUallipun saben wulan kalong Rp. 40,- kadamel nicil, nalika samanten balanjanipun asisten Wadana pangkat I sawulan Rp. 100,-; dados ing dalem 15 wulan balanjanipun saben wulan kantun tampi Rp. 60,- tujunipun Mas Guna Saraya prayitna salebet.ipun 15 wulan betahipun punapa-punapa kasuda, pikajengipun punapapunapa ingkang badhe mawi ngedalaken waragad dipun ampet kemawon wusana dumuginipun 15 wulan sambutanipun sampun pundhat, balanjanipun sampun wetah Rp. 100,-; tujunipun enget anuwa rak rewel upami boten enget nata kabetahanipun punapa pikajengipun taksih dipun umbar kados ingkartg sampun, saestu sambutanipun saya kathah . Awit saking punika Mas Guna Saraya kados angsal piwulang, saben wulan balanjanipun ingkang dipun .. . ..... ... ..... .43 angge betah namung Rp. 60,- ingkang Rp. lajeng dipun celengi wonten kantor Bank, dados lajeng wiwit gemi wiwit ngatos-atos sareng dumugi 4 tahun dipun petang sampun gadhah celengan Rp. 1520,-. Mas Guna Saraya saweg mangertos dayanipun tiyang ngatos-atos tuwin gemi pancen ageng paedhaipun mila saben kempalan kepala dhusun tansah kawulangaken supados gemi tuwin supados ngatos-atos sampun ngantos remen ambucal arta ingkang ambeborosi, manawi gadhah damel mantu, netakaken sampun ngantos dipun aya-aya, kakamanaho saperlunipun kemawon sampun buru aleman amargi menawi sampun kalajeng rekaosipun kasanggi piyambak ingkang sami ngalember, ambaledeg boten tamat punapa-punapa, malah lajeng nacad punika nyata , malah saangsal-angsal para bekel sakancanipun dipun perdi nyelengi, dipun pratikelaken patl'apipun nyelengi sarta paedahipun dipun gelar sadaya, lelampahanipun piyambak nalika mentas gadhah damel salajengipun dumugi lajeng nyelengi arta ngantos angsal Rp. 1520,-; dipun cariosaken sadaya mila wantos-wantos sanget para kancanipun Kepala sapangandhap supados sami gemi ngatos-atos dhateng wedaling arta, kapetanga ....... ................ .. .. . .44 kalian pamedalipun sampun ngantos nyorok amargi menawi panganggenipun arta ngantos nyorok kalian pamedalipun punika angel pulihipun ingkang temtu lajeng nyambut-nyambut , punika mawi sareman saya dangu saya rekaos wekasan sangsara gesangipun.
Nalika samanten Jaka Madyana dereng kamagangaken lajeng kapurih ngrencangi padamelan ing asisten, satahun Jaka Madyana sampun saged nindakaken padamelan ing asisten kados serat ·papriksan rol, papriksaan landrad, proses perbal sapanunggalanipun sampun manger .. tos sadaya, Mas Guna Saraya kantun teken kemawon, andadosaken kemayaranipun Mas Guna Saraya dhasar kala semanten asisten Wedana dereng angsal carik mila Mas Guna Saraya dhateng Jaka Madyana saya kasok tresnariipun.
Kacarios Jaka Madyana anggenipun nindakaken padamelan ngantos tigang tahun wilujeng boten nguciwani , Mas Guna Sarya lajeng dados Wedana wonten ing dhistrik Sidaharja, taksih tumut Kabupaten Argapura.
Sareng anggenipun dados Wadana, Mas Guna Saraya sampun watawis setengah tahun Jaka Madyana matur dhateng iilgkang rarna nyuwun magang, aturipun :
"Bapak sarehning panjenengan . ..... .. .. . . . .. . ... . ... .45 sampun jumeneng Wadana, sampun angsal Carik dados bab seseratan sampun wonten ingkang majibi, kula nyuwun magang" .
MG "Thole Madyana , sadurunge kowe duwe panjaluk mangkono wus dak pikir , kowe bakal dak suwitakake Raden Tumenggung Karti Praja ing Madyapura, .nanging saka karepku kowe arep dak rabekake dhisik yen kowe wus duwe bojo banjur dak sebakake karo bojomu pisan supayane ben tentrem atimu ora royal" .
Jaka Madyana kendc l kemawon pancenipun Jaka Madyana inggih dereng purun rabi nanging ajlih maoni.
Ing satunggiling dintcn Mas Wadana Guna Saraya rembagan kalian garwanipun : tembungipurt : "lbune, saka karepku si Madyana arep · dak magangake nanging arep dak rabckake dhisik".
R.ng.W. " Ajeng dimagangake teng pundi?"
M.W.G. " Arep dak dherekake Raden Tumenggung Karti Praja" .
R.ng. W. "Madyana niku empun umur pinten?"
N.W.G. "Wus umur 20 tahun"
R.ng.W. "Saweg umur samanten mawon teka empun kesesa
· ajeng dirabekaken, bok inggih dimagangake mawon kriyein, yen empun dados priyayi mangsa kiranga bojo .............. . .................. . ... 46 ana kasepe sathithik wong bocah lanang rak ya ora saru".-
M.W.G. "lya bener saka panemumu iku, nanging mangkene ibune, kodratte manungsa iku angger wis akil balik utawa wus diwasa, yen bocah lanang iya wus kasengsem marang wong wadon yen bocah wadorr iya kasengsem marang wong lanang, upama kembang: yen wus mangsane arep megar mangsa kenaha ditrekah, wus mesthi banjur megare mau aja kongsi wigar, dadi tumrape bocah kang wus akil balig iya kudu tumuli digolekake jodho kang prayoga, aja nganti anggolek dhewe sacandhak-candhake, yen kebanjur ambalunthah royal ora becik dadine pamburine gawe susahe wong tua, amarga wus akeh kalatahhane, iya iku anake Mas Aisten kagelan, anake lanang bagus pinter wus ngumur 20 tahun, sadurunge magang dipundhut Mas Patih ing kacuwan arep didaupake karo putrane wadon rupane ayu lagi ngumur 16 tahun Mas Asisten kagelan ora ngaturake awit duwe panemu kaya panemumu mau, liyane Mas patih iya akeh priyayi kang arep ngepek mantu . ..... . .4 7 nanging Mas Asisten iya ora aweh.
Enggale bocah mau banjur dimagangake marang Batawi, ana ing, ngomahe tepungane, dadi upas Wadana, upas mau duwe anak wadon, lanjar, rupane ora pati ayu, dadi anake Mas Asisten ana irtg kana diladeni anake upas kang lanjar mau, suwe-suwe banjur dhemenan karo mbak lanjar mau nganti meteng, bareng wus meteng banjur diningkah, dene saiki bocah mau wus dadi mantri kabupaten, _ bojone lestari malah anake wus telu.
Kang mangkono mau ibune, saiba gelane wong tuane, liyane iku akeh bae bocah lanang kang rabi sacandhake utawa banjur ambaluntah dhemenan karo wong ala, wekasan kena Iara wadon nganti dadi sengsarane. Dening ora diprenahake sadurunge.
R.ng.W. "Enggih niku pancen lare boten nalar, mung kesesa ngumbar hawane, dene tuwan kontrolir nika empun yuswa 40 tahun dereng krema, anggudhik mawon boten kok inggih boten barang..barang, tiyang jawi kalih landi napa kodrate bedha".
M.W.G. "Kok aneh kowe iku ibune , bangsa tuwan mono beda karo wongjawa ".
R. ng. W. "Bedane napa tiyang sami tiyang" . ... ... ... . . .. 48
M.W.G. "Bedane saka pangajaran , saya para kontrolir sekolahe dhuwur , dadi nalare akeh, bisa nayuti hawa napsune , bareng wong jawa dhuwur dhuwure sekolah bayaran setali, mesthi kawruhe nyamut-nyamut yen kok timbang karo bangsa tuwan".
R.ng.W. "Yen empun dados karsa sampeyan si Madyana dirabekake sahiki kula enggih andherek, napa sampun angsal congcongan ta . . . . . . . . . . ? ..
M.W.G. "Barese wus dak tern bungake anake adhi Asisten Sidaharja jenenge si Supeni, rupane ayu, umure lagi 16 tahun , kowe rak wus wuruh taibune".
R.ng.W. "Enggih empun dhasar ayu yen nika, kula enggih condhong" .
M.W.G. "Yen kowe wus condhong, aku arep kirim layang no dhi, besuk kapan enggone ningkahake?".
R.ng.W. "Bok enggih" .
M.W.G. "Madyana"
M "Kula" .
M.W.G. "Mrenea ".
M "Enggih ".
M.W.G. "Madyana, kowe arep dak suwitakake Raden Tumenggung Karti Praja •.. . ................... 49 nanging arep dak rabekake dhisik, yen wus rabi banjur sebakake karo bojomu, dene bakal bojomu ilm . putrane bapakmu Asisten Wadana Sidaharja, kt>we rak iya wus weruh rupane".
M "Kados inggih sampun kala andherek panjenengan ngurus prakawis kaya punika".
M.W.G. "Rak iya ayu ta".
M "lnggih ayu".
M.W.G. "Cekake kowe saiki gawea layang marang bapakmu Asisten Wadana Sida Harja, tembunge aku nyuwun katrangan bab rebtbugku arep nggonku anjaluk anake kang bakal dak dhaupake karo kowe, panikahe diarah besuk apa, yen · dhangan dak jaluk tumuli, marga kowe kaselak arep dak magangake menyang Madyapura, wis tulisen".
M '.'lnggih".
M.W.G. ''Wus rampung, wacanen".
M. "lnggih".
Salam.
Sasampuning taklim kula tuwin bak ayu jengandika, wiyosipun adhimas Guna Wicara, bab putra sampean estri pun rara Supeni ingkang kula suwun dhaupfpun kaliyan putra sampean ...... 50 pun Madyana, menawi adhi sekalian saestu sampun marengaken ijabipun kaangkah binjing punapa, manawi sepen pakewed kula suwun tumunten amargi kaselak badhe kula sowanaken ing panjenenganipun Kyai Lurah Raden Tumenggung Karti Praja, kados rembag kllla ing ngajeng mila kula nyuwun katrangan, wusana sapengkeripun serat punika, kula sadaya wilujeng.
Kaserat ing sida trusthi kaping ... .
raka
M.W.G. "Iya bener (lajang kateken) wis. bungkusen banjur alarnatana"
Enggalipun serat sampun kalampahaken dhateng Sidaharja, sarta sampun angsal wangsulan, ungeliipun wangsulan kados ing ngan<Jhap P.Unika.
--1 I I
Serat saha ingkang taklirn pun Gunawicara sekalian katur panjenenganipun ingkang raka Mas Ngabei Guna Saraya sakalian mbak ayu.
Sasampunipun kadya punika wiyosipun kula sampun nampeni paringipun serat Kang Mas katiti mangsa tanggal kapq . . . .. . suraosipun kula sampun mangertos trang. Kula nuwun menggah saking keparengipun Kang Mas bab dhaupipun . . . ... . .. . .. 51 putra sampean pun thole, Madyana, sekalian adhinipun gendhuk kapundhut tumunten saderengipun kula nampeni paringipun serat Kang Mas pancen sampun kula angkah, katungka panjenenganipun Kang Mas dados dapur kaleresan, wondene rem bag . kula kaliyan tiyang estri, menawi sami wilujeng ing sadayanipun anggen kula ngrabekaken benjing ing dinten Selasa Paing tanggal kaping 14 wulan ngajeng, punika kalayan riringkesan inggih namung badhe angestokaken dhawuhipun Kang Mas namung ambujeng perlu.
Menggah punika mugi andadosna ing kauningan.
Katur kapilg . ........ . ...... . .. .
rayinipun .
Sasampunipun Mas Wadana Guna Saraya nampeni wangsulan serat saking Mas Asisten Gunawicara lajang rembagan kalian garwanipun, tembungipun :
"lbune besuk pangundhuhe anakmu si Madyana iku arep dak gawe ringkesan bae, mung jagongan sawengi kancane dhewe bae, ora nyuruhi priyay i kutha utawa liya-liyane, ora nganggo apa-apa, mung main karo klenengan bae, esuk baitjur bubaran , arahen cukupe, waragad Rp. 50,- (seket rupiah) bae" .... . . 52
R.ng. W. "Kala rumiyin tetak diagengaken, tur sampeyan taksih dados Asisten Wadima, saniki sampun dados Wadana, mantu ringkes mawon rak enggih digegujeng tiyang, napa bot en lingsem " .
M.W.G. "Iya bener kandharnu iku, nanging mengkene ibune, rasakna kang temenan dhek netakake kae, pon ponane rekasane rak ya nganti suwe, aja ha dak atiati seprene durung pulih amarga dhek biyen durung duwe pikiran dawa mung amburu dialem wong, tetakan wae gedhen pancen .Pikrre ambaledhag nanging sarehning anggonku mengkana kae saka dak · aya-aya dak rewangi utang-utang wekasan rekasane disangga Sakiki upama dak gedhekake nganti ngluwihi dhek biyen iya bisa, nanging perlune apa yen ing buri dadi rekasa, rak iya beeik · disangokake. Kajaba rekasane kudu ngetokake waragad akeh, wong duwe gawe gedhen iku atine iya rekasa banget mikir barang-barang kudu bedik kudu resik, wong duwe gawe gedhen yeng ora sem bada tiwas rekasa ngetokake waragad akeh dadi cacadan, mulane yen dipikir temenan ·· wong ora duwe, duwe gawe dirowakake iku ora bener banget · malah kalebu wong bodho ..................... . .... . .......... 53 awit ora bisa mikir pamburine, wong pancen ora ana, ora bisa, duwe gawe disengka-sengka, diaya-aya, direwangi utang-utang nekuk nikeli, mung amburu bungah, amburu dialem uwong wekasane bareng bubar gawe kang nagih lunga teka; bareng ora bisa nyaur omahe didol digawe nyaur utang banjur krabyakan anggolek pondokan, ora' lali isih digugat cina kaya apa sangsarane. Kajaba mikir rekasane dhewe, aku wus andhawuhake sabawahku kabeh yen duwe gawe dak purih riringkesan bae, yen duwe dhuwit luwung disangokake bocahe bae becik prentahku mau wus akeh kang ngestokake wusana aku dhewe bareng duwe gawe gedhen rak iya ora becik utamane wong mulang iku kudu nglakoni dhewe dadi kang diwulang anggugu malah adhi Asisten Sidaharjo iya wus dak kandhani besuk ijabe dak purih ringkesan bae".
R.ng.W. "Enggih empun yen makaten kuia andherek kersa sampean.
Enggaling carios Jaka Madyana sampun kapanggihaken kalian rara Supeni . ..... . . . . . . ... .... . .. .... .... . .. . 54 wonten Sidaharja sapekenipun kaundhuh dhateng Sidatrustha . Anggenipun jejodhowan atut rukun adameI senenging tiyang sepuh . Sareng antawis tigang wulan kalian anggenipun dados panganten , Jaka Madyana daiah semahipun lajeng badhe kasowanaken ing partjenenganipun Raden Tumenggung Karti Praja, saderengipun bidhal Jaka Madyana sasemahipun dipun pituturi kados ing ngandhap punika .
M.W.G. "Madyana, kowe Ian bojomu sida dak suwitakake Raden Tumenggung Karti Praja, kang nyebakake aku dhewe Ian ibumu , angkate dak arah sajroajng sasi iki, nanging mangkene Madyana, kowe dak tuturi , suwita marang wong gedhe iku angel kudu ngatiati, taberi satitik wedi Ian aja pisanpisan duwe watak nem prakara:
siji ; aja nistha, Ioro :, aja dhustha, teiu aja dara, papat : aja drengki , lima : aja srengkara, enem : aja cendhala.
Tegese nishta iku bui asor, saen para jaiukan, ngunghutuh , yen utang ngemplang yen nyenyilih ora gelem ngulihake .
Tegese dhusta : iku budi culika, dhemen coiong dimut Ian melik duweiking liyan . . . . ..... .. . .. . 55 kang dudu benere .
Tegese dora : dhemen para cidra yen dipracaya ambaienjani, ora kena ingandel.
Drengki iku watak jail epeh dahwen pati open.
Srengkara : iku panasten dhemen ngumbar hawa nepstJ, dhemen gawe sak serik atining wong, karem pitenahan.
Candhala : lanas panas baranan lantap lengus Ian maneh aja kebluk aja lebuh aja blubuh aja kethah aja dhemen baruwah aja dhemen wuru.
kebluk keset ora dhemen nyambut gawe.
Lebuh karem sanggama, karem ulah ambabandrek .
. Blubuh : karem turutan pawatara.
Kethuh : carobo, kemproh ora resikan.
Ambaruweh : karem wewangan tanpa wareg tanpa nganggo mangsa.
Waru : dhemen mendhem dhemen bungah-bungah .
. M' "Ulah ambabandrek punika kados pundi Bapak?"
M.W.G. "Ulah ambabandrek mono karem jina"
M "Manawi jina kula sampun mangertos inggih punika remen tiyang estri ingkang dede samahipun piyambak".
M.W.G. "Iya, jina kowe mangerti, barang bandrek durung mangerti, mangka .......................... 5 6 pancen tembunge jawa lugu baridrek. Jina iku jinah tern bung .Arab.. Dene ulah ambabandrek iku kaperang dadi nenem, yen ora kaliru :
1. ngagak-agak turus ijo
2. ngrusak pager ayu
3. angrong prasanakan
4. anggege mangsa.
5. meksa saresmi
6. anjajamah.
Sanggama nembab mau ora pecik kabeh, dene kang becik iku iya mung karo wajibe dhewe, ewa dene kudu nganggo duga prayoga, yen tanpa duga prayaga iya ora apik".
M. "Ulah bandrek nem bab wau wijangipun kados punti bapak?"
M.W.G. "Wijange mangkene
1. Ngagak-agak turus ijo iku dhemen marang bocah · wadon kang isih. legan, durung ana bojone, bo.cah iku diupamakake turus, diogak-ogak direncana.
2. Ngrusak pager ayu, iku dhen\en wong wadon kang wus ana bojone .. ...... ... . .. · . . . . .. .... .57 karepe mangkene : pager ayu ; pager becik kang pager becik iku kang lanang, kang dipageri iya kang wadon dirusak direncana.
3. Angrong pra sanakan, iku wong dhemen andhemeni bojoning sanak saduh.ir, tangga teparo, tegese angrong : iya angerong, prasanakan : para sanak. sedulur utawa kawanuhan yen diturutake tembunge ngerong para kawanuhan : iya durung mathis karo karepe, nanging sarehning wus dadi ucap-ucapaning wong mengkono, iya wus padha nampani.
4. Anggege mangsa : iku dhemen bocah kang durung akil balig.
5. Meksa saresmi : iku dhemen wong kang ora sarju, diroda peksa.
6. Panjajamah : iku wong karern sanggama kang tanpa dedaya, tanpa ewuh pakewuh, ora mikir sapa-sapa, janji pepencil ditandangi, mulane elingelingen, kabeh mau aja pisan-pisan koklakoni.
Piwulangku ing dhuwur mau yen kok enggo kaya wus cukup kanggo sangu suwita. Kajaba iku kowe saben sasi dak belanja Rp. 15,-, iku cukup cukupna sukur bisa turah , yen turah celengana ... . ... .. . . 58
R. ng. W. kowe semono uga dak tuturi rungokno, saka karsane bapakmu kowe uga dipurih melu suwita ana ing Madyapura, dadi kowe saiki kudu nglakoni suwita rong prakara, kang sapisan suwita marang bojomu kapindhone suwita marang Raden Turnenggung Karti Praja sakalian yen dirasakake iya rekasa banget pamikirmu nanging yen iklas sarta yen kok sedyakake idhep-idhep tapa utawa ngrewangi prihatin marang bojomu, iya ora dadi rekasaning pamikirmu, dene saranane amurih katarima loro-loro mangkene:
Tangi kang esuk, jam 5 wus tangi banjur adus banjur dandan kang singset nanging aja besusbesus banjur nyadiyanana apa perlune Kang Mas mu, apa nata sandhangane Kang Masmu kang dianggo seba, apa nata sarapane, yen wus rampung banjur malebu niarang dalem· reresik, tebah-tebah pasarean, nyaponi kamar, nata gantenan, tata dhahar sarapan kang mesthi iya wus akeh abdi sentana kang padha majibi, nanging kowe kang bisa nyarembahi kabeh, aja katon nganggur, sawise apa dhawuhe Raden Ayu Manggung apa sing dingendikaake ambathik apa olah-olah .............................. 59 ana ing pawon iya banjur diestokake digarap kang satiti kang ngati-ati, aja kongsi dadi duka.
Dene kowe Madyana sarehning ana pangengeran yen ana lupute bojomu kang gedhe pangapuramu. (Rara Supeni manawi bab rerigening griya sampun saged sadaya punapa dene olah-olah cara walandi ingkang warni ulam-ulaman utawi ngolah pepanganan sampun saged sadaya, ambathik, nyulam, nyongket inggih saged amargi ibunipun merdi sanget dhateng anak estri, mila sadangunipun ngenger mara sepuh wonten ing Sida Trustha, mara sepuhe sekalian kasok sihipun ngantos kados putranipun piyambak). ' . .
Dene wajibing wong urip : kudu kang taberi, kang nestiti, kang gemi, kang ngati-atl. Tegese taberi : marsudi marang kacukupan diperdi bisane tulus aja nganti kekurangan sandhangan.
Tegese gemi : barang kang isih sanadyan trasi sadulit kudu dirawati kang becik apa dene barang akeh iya saya diati-ati pa11811!mate.
Tegese ngati-ati : wetuning , butuh saben dina kudu ditata aja brah breh, aja ler weh, kang bakal ambeborosi kudu dicegah ............. 60
kudu nganggo murwat awet aja guru aleman. _
Apa dene .wong wadon iku kudu ka:ng muph, kang rigen, kang togen.
Tegese mugen ; ora dhemen lelungafl, nenonton lan sasanjan kang ora ana perlune, kajaba yen netepi kalumrahan, kayata : jagong, layat S&padhane, kang pancen perlu samono . iku kudu lilahe lakine, yen lakine ora nglilitni aja · maksa. . ·
Tegese rigen : bisa tata-tata mematut sajroning omah, aja ana kang katon saru. .
Tegese · togen : mantep santosa budine, ora pinginan ora lemeran apa dene maneh utamane wong wadon iku kudu duwe atitbek : ririh, rereh, ruruh.
Tegese ririh : nyambute gawe, malakua, catm:ana, angguyua, kudu k.ilng alon. .
Tegese rereh : sabar aja dhemen mrpsu, aja dhemen nyuwara kang saru, kayata . misuh, nosotake iku ora apik .
Tegese ruruh : anteng jatmika, ora dhemen caturan utawa angguyu kang . . ............... 61 talipa perlu.
Wis gendhuk Stipeni kabeh pituturku mau yen kok en@gO kaya-kaya wus cukup ginawe sang\i suwita ing laki utawa bendara, mulane eling-elingen aja . nganti lali.
·s. "Inggih ibu, mugi angsala pangestunipun ibu, sageda enget sarta sageda anglampahi kados dhawuhiPun ibu".
Kacarios sawatawfs · dinten Mas Wadaiia Guna Saraya sekalian lajeng bidhal dhateng Madyapura, rlgeteraken putranipun sarimbit jam 5 sonten dumugi ilig J{awpaten .lfadya- · pura, Raden Tumenggung Karti P'raja lenggah itlg pandhapa, sakalian ingkang garwa sareng uninga wonten
Raden Tumenggung jumeneng salting sarta ngandika :
"Bto anadhayoh, Kang Mas Wadana Sida Trustha sumangga Kang Mas lajeng kemawon"'
M.W.G: · "Nuninggih" (nyembah).
R.T.. "Sumangga mak ayu".
R.ng.W. "Nuninggih" (nyembah) .
R.T. "Lenggah inggil kemawon" .
. ·M.W.G. . "Nuninggih" .
Lajeng lenggah satata wonten ing kursi.
R. T. "Bidhalipun saking dalem jam pinten Kang Mas .. . 62
M.W.G. "Kulanunjam I I siang".
R.T. "Wilujeng tindakipun"
M.W.G. "Kuianun pangestu dalem wilujeng".
R.T. "Punika punapa ingkang putra?".
M.W.G. ''Nuninggih: abdi daiem anak''.
R.T. "Rak panganten ta?".
M.W.G. "Nuninggih panganten saweg tigang wulan".
R.T; "Putra sampean ingkang pundi?, jaleripun punapa estrinipun". . _
N.W.G. "Kulanun ingkang jaler ingkang estri anakipun abdi dalem Asisten Wadana Sidhaharja".
R.T. "Asisten Sidhaharja punika kaiian Kang Mas punapa taksih akrab".
M.W.G. "Nuninggih taksih kaleres misanan" .
R.T. "Dados tare punika kaleres angsaI sadherek ngaping kaiili".
M.W.G. "Nuninggih" .
Raden Ayu manggung nyambeti : "Bak ayu kok baud pados mantu sampean .. wnurane sedhengan rupane meh padha".
R.n8.w. "N'1ni1Jggih pangestu dalem". ,
.R.T. "Jarena yen _rupane memper kuwi sok dacli, inggih ·' mbak ayu . ...... . . .. '. ... .... .. . . .. .. . .... . 63
R.ng.W. · · •• kaluhuran dhaw11h dalem asring dados".
Ra.' T. "Punapa inggih mbak ayu, kados boten temtu" .
R.T. "Tamtu ibune , la a,Jcu karo kowe iki rak memper ta, rak iya dadi".
Ra. T "Sampun mboten, kula memper sampean".
R.T. "Ora kapriye, la wong aku kaya Kumbakarna, kowe kaya Sarang ngono kok ; sing kandha ora memper sapa ? Iajeng gumuyu.
(Raden Tumenggung sakalian punika, sarira sami ageng inggil sarta lema-Iema).
Katungka pangunjukan wedang lumados.
R.T. "Mangga Kang Mas: mbak ayu wedangipun kahunjuk" .
M.W.G. "N umn . ggih" . . Kula nuwun, sowan kawula kajawi sowan tuw j kasugengan dalem sekalian menawi wonten kaparengi . pun panggalih dalem anak kawula ingkang tumut . sowan . punika , kawula suwunaken . suwita ngarsa dalem dalah semahipun"
R.T . "lnggih, prayogi Kang Mas, sekolahipun wonten pundi? . .. .. . . . ... . ... . . ..... . . . .... .. ... 64
M.W.G. "Kulanun wonten ing Ngergapura kemawon" .
R.T. "Sampun angsalkursus".
M.W.G. "Kulanun sampun" .
R.T . "Ibune, m bak ayu diaturi ngaso siram-siram ".
R.T. "lnggih, mbak ayu ngaso rumiyin dhateng gandok" .
R.ng.W. "Nuringgih" .
Mas Wadana sakalian lajeng sami ngaso dhateng gandok , pancen sampun · sediya pondokan tamu .
Sareng sampun wanci jam 9 dalu Mas Wadana sakalian katimbalan dhahar wonten ing dalem , sarampungipun dhahar Raden Tumenggung ngandika :
"Kang Ma-s mangga lenggahan jawi rumiyin".
M.W.G. "Nuninggih '
R.T. ''Cah''(OOcah) .- riungkula.
R:f. · -'.Tunb3larurden berJaksa ·" "Nuninggih sandika ".
R.T. "Mangga Kang Mas celakan ngriki kemawon".
"Nuninggih". · · "Sapa kuwi, Jaksa .. . ... . ... . ... .. .. ·; ... . ... 65 . ...
M!W.G.
R.T.
Dj. ''Nurtinggih ".
R.T. · · "Kene lo linggiha dhuwur kene"
Dj. ''Nuninggih''
R.T . "Takjak nemoni bapakmu Wedana Sida Trustha kok nyedhaka bae" ·: :';:);"''· · · '
"?Nuninggih .,,, Dj.; c•; /I " .
R.T. "Durung wanuh kowe karo bapakmu Wedana iki".
Dj. "Kulunun dereng"
· · R'.t '. ··· · "Punikcl'putrat.rlpul) Kaiig Mas Patih ngrild Kang Mas, · ·wedalan OWapledheog sekfil••: .
kemawon angger"
Dj. "lnggih bapak kalapunapa rawuhipun
.G. "Kala wau jam · ·
DJ. "lnggih tindakipun bapak wiluj eng"
M.W.G. "lnggih wilujeng"
R.T. "Bapcikinu Wadana iki kancaku magang ·dhek biyen wis rada suwe ora tilik akU, saiki takjak kangen•kangenan". ;
DJ. ''Nuninggih".
"Dene ·: perlune · · bapakmu mrene · iki kajaba tilik, ngeterake putrarte panganten sarimbit "diwehake aku, cekake ·ya . dipurih 'andandani mulane jaken ana ing Kantonnu ·bae 11• ; · . ' : i . ......•.. , .66
n: · .. \: "Nun:iriggih" . ..
R.T. "Tur upama dimagangake kana bae iya •0fa beda, nanging perlune kajaba enggon,e pracaya · utawa tresna menyang aku, bocah yen dipisah iku: 'bisaha metu pribatine, yen diemong dhewe ilru·yet1kurang pamerdine, dhasar boCahe eta Jftarsudi dhewe, sok dadi kogung yen ke.bacut ugungan paft\burine kang kapitunan iya wong tua mulane bener bapakmu Wadana iku tur putrane mung siji kowe, supiandene iklas diwenehake aku"
' j " . ' • > / ; l ·j
Dj. "Nuninggih , kaluhuian -dhawuh . Silha kawula inggih condhong kados karsanipun Wadana aritargi late punika 'Qoten di.pun penthes dateng kasagedan utawi dhatetlg i tata krami, kadadosampun utawi kudanganipun · anak lanang bisa airlirnl dhuwur mendhem jero',.
R.T. "Kados pundi Kang Mas Wadana? l;>ebasan mikul · .. dhuwur mendhem jero ', ..
M.W.G. ,,Nuninggih, pikajengipun mikul dhuwur punika , ngurmati saha . .. . .. -. :· .. ...... . .• . ......... 67 nyahem dhateng kuburipun Bapa, mendhem jero : saged anasabi wawadosing Bapa" .
R.T. "Kados inggih makaten dados mendhem jero punika , boten mendhem I q meter lebetipun utawi mikul inggilipun ngantos sirah" .
M "Kqlµnun boten gumujeng), bebasanipun tiaJl$ kina punika . kerasan : utawi tegesipun asring rangkep angsal laltir batos,, ..
R.T. "lngkang kerasan kados pundi Kang
M.W.G. "Nuninggih mikul inggil mendhein lebet punik:a wau kerasan : namanipun panunggilanipun tapa ngeli, · tapa mendhem, tapa abang, ingkang kirang kpas panampanip1:Jn kininten ngeli, merxlhern obong sayactos . · .
Tapa ngeli saged angelani .manahii)un tiyang utawi boten riate nyulayani ginemant>un tiyang .
Tapa mendheni saaed nyimpenwewados.
Tapaobong pkajengipun sabar saupami mireng swara ingkang boten sakeca tumraping dadampun boten kagetan ayem kemawon, saminipun tapa mbi!ll, tapa ambudheg, tapa _micak,_ ewadene jaman kina kacarios Sunan Kalijaga tapa mendhem 100 dinten I 00 dalu .......... . . . . . .. . ......... 68 ingkang dhawuh Sunan Sunan Geseng dipun obong ingkang-ngobong Sunan '·Xalijaga.
Panembahan Senopati tapa ngeli satahun ingkang aken Panembahan · · Juru Martani. Dene ingkang gadhah teges rangkep wonten babasan :
I. Darahing kusuma rembesing madu.
2. Terahing andana warih.
. Tedhalcing amara tapa.
Saupami dharehing kusuma sayektos : inggih wonten rembesing tnadu, boten wonten wujudipun mila pikajengipun babasan wau tedhaking kusuma rembesing madu punika inggih turunipun tiyang ingkang arummanis wicantenipun. Trabing andara warih pikajengipun turunipun tiyang legawa Paramarta. Tedhaking para tapa inggih tedhaking tiyang betah utawi sabar. Wohten malih ingkang tegesipun rangkep inggih pu.nika bebasan curiga, wisma, wanita , turangga, pikajengipun, upaminipun ngagesang punika dhuwungipun sae, majapait tur mrobot.
Aryanipun ageng, sae mirantos.
Semahipun ayu darahing ngawirya ...... .. .. ... 69
Kapalipun margawati tur angsal panegar sae.
Dene rangkepipun makaten n&agesang gadhaha ambek 4 prakawis, ambek ing curiga, ambek ing wisma, ambek ing wanita, ambek ing turangga.
1. Ambeking curiga te_gesipun : landhep, lantip .
2. Ambeking wisma, jember : monot sabar.
3. Ambeking wanita : lemes, alus.
4. Ambeking turangga : rilcat, banter utawi lepas.
R.T.< "Jaksa bapakmu Wadana kok baud, dak pikir-pikir iya bener bapakmu Wadana. Ambaleni bab tapa, saupama : tapa ngeli temenan tapa. mendhem tenienan saya tapa obong temenan apa ana kang bisa amarga tapa telung prakara mau dedalaning pati kabeh.
"Nuninggih kaluhuran dhawuh pancen tiyang kina punika inggih saged-saged, nanging saged dameL pralambang pasemon perlurupun punapa tiyang piwulang dhateng kasaenan mawi pralambang pase-. mon inggih memwi ingkang lepas kados bapak Wadana, saged sumerep pikajen8anipun ingkang lugu, wangsul ingkang boten namung tansah damel seling serap, kados serat Dewa Wrekodara andhungkar redi mejahi Denawa, angger byar seganten mejahi naga . ..... ............ . . . .. : . ... 70 Kabaripun inggih namung praiambang kemawon, lugunipun tiyang ngupados ngelm i kasucian punika lampahipun kedah mejahi hawa nap'si, kedah sabar, kedah tawakal, kedah sentosa. lngkang makaten wau kajengipun tiyang kina punika kados pundi? tiyang damel · teka boten ngeblak, wekasan malah andamel Kodheng damel ngungun, damel gumun dhateng tiyang bodho, mangka leresipun p iwulang makaten dam el padhangipun tiyang bodho, mila bangsa jawi, kalajeng--lajeng anggenipun kerem dhateng gugon tuhon ilfiih salting piwulangipun boten prasaja wau, boten kados bangsa Eropah, menawi damel piwulang blaka suta, mila sinten ingkang angsal piwulang saking. bangsa Eropah, ingkang sampun nama saged inggih saged sayektos.
R.T. "lya bener kandhamu iku Jaksa, wong kuna piwulange ora ngeblak, ora prasaja, kakehan pralambang, kakehan pasemon, nanging saka panemuku mangkene Jaksa, enggone kuna yen gawe pfivulang kanthi pralambang Ian pasemon · mau ora saka enggone kurang prasaja mulane saben gawe wulang sinamar .:Ug pasemon mau sababemangkene; dhek jaman dumng akeh wong ..... 71 kang pinter lagi loro, dadi kapinterane mau durung akeh kang neksepi Ian durung oleh tandha yekti -saka kang)uwih pinter _utawa saka negara, kaya , dene -w:ong pinter ing tanah Eropah, iya iku . kang wis sinebut dhokter, mester, pujangga gedhe (pJX>fesor) _ iku wus padha k;Jsaksep ing bab kapinterane, da4i yen gay.'e pi.Wulang ora tidha-tidha, balik jawa kawruhe durung oleh pasaksen dadi enggone gawe piwulang nganggo kasujanan aja nganti katon ngegla mulane banjur sinamar ing layang kaya dene i..yang Dewa Ruci _sapepadhane, dening kapinterane mung metu kalepasaning pambudine dhewe. Kaya kang muni ing layang wedharaga, anggitane Raden Ngabei Ronggowarsita, kaca 6 : ·i, .
."'J
) .Larnun . wus sarwa simpenen ing pungkur, bodhonira katakna ing ngarsa yekti, _gampang -trape tindak tandUk, amawas pambekaning wong.
· J Karono ing akeh lumuh katana ·balilu, mintonken kawruh pri>adi, amrih dene al.ema punjul, tan wruh bakal kajalomprong.
Lamun pinter satuhu, -.tan mangkana ing reh patrapipun, kudu DgaJJggo. watara duga prayoga, pinter aPgaku .balilu, . del\Ya met kagunaning wong. - ··
= Angarah warah .wuruk, lamun seje murat maksudipun .............................. 72 rasakena jDg ati dipun nastiti, aja pijer umbag mundhak kawiyak yen-bodho.
Mangkono ilcu pujangga kuna yen gawe piwulang, .iku . -anggit:an lagi salaweyan taun saprene, {>iwulange isjh kaya mangkono, n:mging iya ora saben piwulang sinamar pasemon, , kan.thi nganggo sinamar mau bebasan anggutuk lor kena kidul iya iku mung kang pancen gepakan wewadining keraton, wewadining ratu, wewadining wong gedhe utawa wewadining ngelmu, kayata : Jaka Tingkir (Sultan Adiwijaya ing Pajang) kang kasebut ing layang babad nalika arep suwita menyang Demak kanthi mas manca kiwil Ian wuragil ana ing Kedhung Srengenge dikroyok baya, jarana lugune ora mengkono, sayektme nalika Jaka Tingkir leren ana ing gethek kono, weruh prawan ing desa padha ngangsu, kang rupane kalimis dhewe dibeda, wusana prawane keguh, nganti metu ana ing gethek, konangan bapakne : bebekele ing desa kono, jenenge Ki Bau reksa, Jaka Tingkir diuman-uman, suwe-suwe regejegan, - Jaka Tingkir banjur dikarubut wong desa kono. &arehning Jaka -Tingkir sakancane padha . tiyasa, enggone ................................. -. 73 pancakara menang. Awit saka iku banjur ginawe pasemon : Jaka TiRgkir dikerubut baya ana ing Kedhung Srengenge.
Bareng wus kalakon suwita ana ing Demak Jaka Tingkir ditundhung ja,laran kaluputal) nyuduk Dhadhungawuk pingit kalawan sadak nganti mati, jebul lugune jare ambedhang pingitan kraton mulane ditundhung.
Apa dene maneh sinuhun Puger Kartosura (Pakubuwana I) kasebut ing babad bisa nyirep tenung saka sabrang, jeeul lugune jare nyanggemi -prajanjiyane Kanjeng Gupermen mulane jumeneng ratu, kabeh mau mulane ginawe mengkono, awit nyaritakake wewadining karaton apa dene layang ngelmu iya iku suluk-suluk meh kabeh mau pralambang, dadi ora saben gawe piwulang sinamar ing pasemon, • dene piwulang kang ngeblak iya kayata : layang wicara keras anggitana Raden Ngabei Y asadipura II padha puJangga ing Surakarta, layang wulang reh yasene ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan PB IV, layang Centhini yasane ingkang Sinuhun Kanjeng PB V pimulange padha ngeblak kabeh · ora ana kang sinandi.
Jaka kaluhuran sabda lajengandheku, aturipun :
"Kaluhuran dhawuh dalem ........................... 74 nanging kuciwanipun dumuginipun sapunika sampun santun jam para sepuh taksih kathah sanget ingkang ngangge cara· jaman kina, taksih kathah ingkang ngangge tembung : ngarah apa, inangsa ngantia umur satus taun : ora mila bangsa jawi punika kalajeng dhawah ngandhap dening tembung ngarah apa wau, mahanani sarwa sasakecanipun kemawon, mila jaman sapunika bangsa-bangsa jawi dereng majeng-majeng, amargi para sepuh taksih kathah sanget ingkang sami ngangge pambekan kina, boten ngengeti bilih .manungsa punika saben santun jaman santun salega.
Anggen kawula matur jaman santun salaga wau makaten :
' manawi jagadipun inggih boten santun ingkang santun namung ingkang ngasta pangawasa. Kirang langkung 150 tahun sapriki, tanah jawi kahasta Kanjeng Gupremen sampun saestu sadaya
tata cara pangretos tuwin rekadayanipun inggih santun sadaya, nanging santunipun wau pancen prayogi sadaya leresipun inggih kedah dipun lampahi ewa dene para priyantun sepuh taksih kathah ingkang dereng anglampahi, kadasta bab nyekolahaken lare taksih kathah sanget ingkang narimah sekolah jawi kemawon ingkang purun nyakolahaken walandi saweg satunggal kalih ............................................. 75
R.T. "lya, amarga wong kang lahir jaman 50 tahun saprene 1sih akeh dadi isih kanggonan ambeg jaman samana, bok menawa besuk putumu, mesthi wus padha bisa ngrasakake satining jaman, luwih maneh menawa Kanjeng Gupermen wis maringi sekolahan kang pangajarane luwih saka saiki, tembung ngarah ap.a inesthi bisa sirna,. amarga sayektine bangsa jawa iku iya akeh kang lantip sarta
. ··-·---·-- . .. I i I j
akeh kang alus gegayuhane, dene enggone katon bodho mau : saking ora oleh pangajaran, kang wus oleh pangajaran kayata : Raden Mas lsmangun Danuwinata, Raden Kamil, cilike kowe sapanunggalane weton Sekul weton K wik Sekul weton lenbao, kawruhe iya ora beda karo bangsa Eropah. Malah ana kang elok tegese ora sekolah : ana kang pinter, nganti misuwur asmane, kayata :
1. Raden Ngabei Ranggawarsita, putus marang kesusastraan utawa liya-liyane nganti sinebut
2. . Raden Saleh, kabaudane anggambar nganti ngerameramake .
3. Ki Padma Susastra, iya ora sinau ewa dene kCJsuwur pinter, nganti kerep oleh ganjaran saka· .Kanjeng Gupermen, iku tandhane yen wong jawa dudu gegolongane barigsa kang bodho ............................ 76 apa dene dhek jaman purwa, apa madya yasane kang alus bah kasusastran, bab karawitan, tembang gedhe lan gendhing.
Kang bangsa kriya, kanyata : wesi aji, tumbak, keris . lan yasane candhi-candhi, wong saiki · ora andungkap babar pisan apa dene kapinteran jaman kuna kang dak kandhakake mau tumrap jaman saiki, wus ora ana kang anggayuh, amarga kinira wus ora migunani, kang mangkono mau iya bener, awit kawruh kang dak kandhakake mau, bangsane kawruh kawibawan, ing jaman saiki wus ora kanggo, malah suwe-suwe bok menawa bisa sirna nanging mungguh panemuku : yen nganti sirna babar pisan owel, amarga patang bah mau telesing kawruh jawa':
Jaksa tuwin Mas Wadana sami angluhuraken dhawuhipun Raden Tumengung.
R.T. "Jang Mas .Wadana, kados sampun dalu, sare Kang Mas".
M.W. "Nuninggih" .
R.T. "Bubaran Jaksa wis wengi, sesuk yen Kang Mas Wadana durung kondur guneman maneh" .
Dj. "Nunu.nggih,bapak Wadana kunduripun benjing punapa?"
· M.W . . "Benjing - enjing". ·
. Dj. "Punapa boten pinarak ing pondhok · kula rumiyin Bapak" ..... . ; : ........... : . .. -. ... . ...... . .. 77
M.W. "Boten saged, engger, amargi pamit kula sampun telas, benjing malih kemawon kula sowan" .
Dj. "lnggih, manawi kondur andherekaken wilujeng" .
M.W. "lnggih".
Lajeng bibaran Mas Wadana ngaso dhateng pondhokan, ertjingipun Mas Madana sekalian pamit mantuk kalilan, J aka Madyana sabojonipun kantun. Sigeg.
m
Anyariosaken lelampahanipun Jaka Mulyana. · ......... . . 78. Wonten tiyang nama Ki Saguna bekel ing dhusun Karangsana, Dhistrik Sidokarya Kabupaten Madyapura ptjah, tilar anak jaler satunggal nama Jaka Mulyana saweg ngumur 8 tahun, Sarehning Ki Saguna _ wau malarat sanget dados boten gadhah tilaran, ingkang wonten ipun, tilaranipqn namung griya atap satunggal sampun riuk . Mila sa.:.ajalipun Ki Saguna, Nyai Saguna saha aiiakipun Jaka Mulyana panggesanganipun saya sanget, ingkang dipun tedha saben dinten namung anggenipun reripik dhat eng wana kalian anakipun. Mendhet Gpdhong, kajeng lajeng kasade, pajeng kalih tengah uwang ; ka angge nedha. Watawis satengah tahun Nyai Saguna lajeng 0 sakit panas dados ajalipun, dados Jaka "Mulyana lajeng Iola boten gadhah tiyang sepuh, boten gadhah sadherek , saajale biyungipun dados welasan.
Bekelipun ing dhumn griku , anggentosi bapaicipun · Jaka Mulyana llama Ki Sardana, sanget·welasipun aningali dhateng Jata Mulyana, mila Jaka Mulyana lajeng dipun kukup dipwi pendhet . ien,cang, kapurih angen maesa. Jaka M ulyana u,p purun sarta nimaos ' bingah awit badhe boten kapinten · sareng watawis sataun ..... . 79
Ki Sardana remen sanget· dhateng Jaka Mulyana awit warninipun radi resik sarta wanthon tuwin wekel ·punapa dene gumatos dhateng maesanipun sadangunipun dipun ngen Jaka Mulyana, maesanipun sami lema-lema, kalimis-kalimis dhasar Jaka Mulyana boten remen nganggur, menawi wonten pangenan, yen maesanipun aring lajeng ngarit menawi wanci anggiring sampun . mapanaken maesanipun lajeng kalepat kesah sade rumputipun dhateng nagari pajeng Suwang utawi sekethip lajeng katumbasaken panganan, enjingipun kadamel sangu angen sarta -kadum-dumaken . dhateng kancanipun angen mila kancanipun sami remen dhateng Jaka Mulyana. Menawi karemenanipun dolan dhateng Carikan nedha wulang Carakan dhateng Carikipun inggih dipun wulang, dangu-dangu Jaka Mulyana lajeng sage.cl maosjawi .
l
Ing satunggiling dinten Jaka Mulyana ngungkabi tilarane tiyang sepuhipun , pethi sampun risak boten wonten isinipun punapa-punapa, kajawi namung isi rosok-rosokan, wonten kudhi garang, wonten timang wesi sampun risak, wonten karah tuwin sanes-sanesipun ingkang boten mbejaji sarta parimbon jawi sampun kuluh-kuluh sanget, parimbon wau lajeng kawaos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 isi petangan warni-warni, kadosta : bincilan raja muka, pasatowan tuwin sanes-sanesipun sarta bah petangan among tani pungkasanipun isi sala silah, sadaya wau kawaos ngantos tamat, ing nalika punika Jaka Mulyana Sumerep jebul bapakipun taksih darahing bupati kaleres buyut dados piyambakipun taksih leres canggahing bupati.
Jaka Mulyana sareng rumaos taksih turuning ngawirya, lajeng rumaos boten kraos wonten ing dhusun. Santun cipta remen priyantun nanging kados pundhi jalaranipun amargi rumaos taksih bodho sanget sarta sampun kapejahan obor , boten sumerep sanak sadherekipun ingkang taksih dados priyantun dados manahipun lajeng gidhuh sanget nanging boten. carios dhateng sinten-sinten saya dangu sangsaya boten gurnan tumut Ki Sardana, amargi tamtu badhe kalajeng-lajeng dados kuli sade rumput. ·
Ing satunggaling dinten wontert asisten Madana· dbateng papriksa ing dhusun ngriku, dipun iringaken upas ngangge sarempang, sarta Kapala Dhusun tuwin Kabayan punapa dene, kami sepuh sakiwa tengenipun dhusun ngriku lajeng kampir ing griyanipun Ki Sardana. Ki Sardana gugup tuwin bikut sanggenipun nata palenggahanipun lajeng dandan iket-iketan 'bebedan ......... : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 mawi kelambi sikepan cemeng tuwin dhuwungan lajeng andhodhok ngacarani tembungipl.in : "Sumangga ndoro seten lenggah ing griya, kula nyuwun pangapunten dalem amargi kulo boten sumerep bilih panjenengan dalem rawuh mriki mula rewe-rewa kemawon."
Ass. W. "Ora dadi ngapa, wong pancen aku ora andhawuhake, iki mau mentas mriksa tegalan kalinongko, kang disuwun arep digawe padhukhuhan marang lurah Kalinongko, ngiras mriksa pager-pager desa, pagermu desa akeh kang rusak".
"O, inggih ndara, kula nyuwun pangapunten dalem amargi saweg sami anggelak anggarap sabin".
Mas Asisten Wadana lenggah kursi ijen Kepala Dhusun, Carik, bekel tuwin kabayan sami ngadhep wonten ing ngandhap. Andher , kinten-kinten wonten tiyang gangsal welas, Asisten Wadana lajeng andhawuhaken : bab reresik dhusun sarta pagerpager sasaminipun.
Ing nalika punika Jaka M ulyana pinuju anggiring maesanipun, sasampunipun kakandhangaken Jaka Mulyana kalajeng melebet ing pandhopo badhe nyinggahaken aritipun, lebetipun dhateng pandhapa tanpa riringa, lajeng mak beleng lanyaklanyak kemawon. Ki Sardhana sareng sumerep dhateng ... . 82 Jaka Mulyana, Jaka Mulyana lajeng dipun getak sarta dicanten Sora : "ana priyayi ndara seten lenggah, jebul gendadapan mrono. Jaka Mulyana kaget lajeng medal jarandhalan, wonten ing jawi lajeng linggih wonten ing lesung, nyarehaken napas sarta anguda raosmakaten : "Kyaine Sardana kebangeten men .. - . olehe anggetak-getak nganti tratahan atiku, dene
I ' 1
meneng bae ora apa-apa,'. Sareng napasipun sampun atibg lajcmg dhateng Jatar sarta ningali dhateng Mas Asisten lenggah wonten ing nginggil piyambak ingkang ngadhep wonten ing . ngandhap andher, Jaka Mulyana Jajeng anggagas : priyayi iki kok samono kajen kerfu@ane, awake rigadhangkrang linggih kursi dhewe karo udud srutu tumpang dhengkul kancane ngadhep ana ngisor padha andhekukul, wong padha wong kok samono .kacdce pancen kepenak banget wong dadi priyayi iku awake kapenak kajen keringan balanjane akeh. .
· E . ..•. Gusti Allah kula nyuwtin dados priyantun .
.Boten antawis dangu, asisten Wadana mantuk sadaya sami ngiringaken, sareng· dumugi kikis dhusun Ki Sardana kalilan wangsul .... . .. . . . .. ..... . ... .. . .. . . .. .. .... . ... 83.
Ing satunggiling dinten Jaka Mulyana sade rumput kalian kancanipun dhateng nagari, Sadumuginipun nagari Jaka Mulyana sakancanipun lajeng sami kendel wonten ing pinggir margi ageng andhasaraken rumputipun , boten dipun oyak mantri polisi kapurih kesah, amargi badhe _yvonten rawuhan Jendral , pinggir margi boten kening dipun enggeni tiyang sesadean, dereng ngantos ngangkat rumputipun jendralipun sampun rawuh, nitih kareta kapal wolu, ingkang ngiring priyantun kakapalan ·gumredeg Jaka Mulyana sakancanipun gugup wah dipun getak-getak dhateng mantri pulisi scingsaya kerepotan, sareng kedangon Jaka Mulyana dipun cemetheni serta dipun jongkong-;jongkoaken ngantos dhawah karungkep, dhodho tuwin dhengkulipun babak bunyak , rumputipun ambyar lajeng katilar manthuk kalayan nangis anggriyeng, sareng dumugi ing griya Jajeng wadul dhateng lurahipun Ki Sardana, nanging malah dipun srengeni kathah-kathah serta dipun tetah anggenipun calola-calolo boten sumerep ing dedugi.
Jaka Mulyana manahipun saya karonta-ronta. Ing nalika punika andadosaken kencenging ciptanipun anggenipun kapingin dados priyantun amargi rumaos manawi tiyang alit punika prasasat kewan, saumpami piyambakipun anaking priyantun saestu boJJten .. .. . .. . ...... . . . .... ... .. .. . .. . .. .. . . ... 84.
kalampahan dipun gebugi wonten ing margi kadosmaesa:
Kacarios anggenipun Jaka Mulyana dhateng Ki Sardana ngantos .dipun tetakaken. Kala samanten sampun umur 16 tahun, sangsaya kenceng anggenipun kapengin dados priyantun, sedyanipun badhe medal saking Ki Sardana, badhe pados pasuwitan dhateng nagari. Ing Satunggiling dinten wanci sonten Ki Sardana saweg linggih wonten ing pandhapa ijen, Jaka Mulyana nyelak lajeng linggih wonten ing ngandhap sila, pamitan, tembungipun : "Kyai, kapareng boten kaparenga kula nyuwun medal badhe ngupados pasuwitan andherek priyantun dhateng nagari.
Ki Sardana kaget sarwi wicanten : "Elo ... ! kepriye ta le ... ? jebul kowe mengkooo, mangka wiwit cilik kowe dak itik-itik, dak kukup dak raup, nganti tak tetakake barang, saking aku wis dhemen menyang kowe, jebul bareng wis gedhe arep megat tresna, mangka yen karepku kowe dak pek anak dak rabekkake barang, dak gawekake omah sarta bakal dak gawani kebo sarakit kena agawe ular-ular tetanen apa dene saka pikarepku sarehning
................................ ' ...... . ....... 85.
wakne sakerti (Kabayan) wistuwa, arep dak kon enggone dadi kabayan kowe arep dak gentekake jebul kowe arep ngoncati mengkooo, kepriye Mulyana .... ? pikiren rembugku iki mau yen kena dak gondeli ajalungo".
DJ. M. "O .... ! Inggih Kyai sakalangkung bingah panuwun kula, dene sampeyan karsa anggalih kadadosanipun badan kula, punapa dene anggen sampeyan karsa ngukup ngrahup, wiwit kula alitdipun tilar bapa biyung, ngantos ageng kula samanten, paiigraos kula sampun boten kekirangan inggih sakalangkung panuwun kula, kula enget-enget salaminipun gesang sarta. pangestunipun manah kula mugi sagedo males dhateng sampeyan nanging kauningana kula sapunika boten karaos wonten ing dhusun, inggih meksa nyuwun pamit badhe suwita priyantun".
K.S. · "Ora .... ! Mulyana, enggonmu karaya-raya arep ngenger priyayi iicu kowe arep _ngarah dadi ·apa ..
DJ. M. ''Menawi saking pikajeng kula sarta angsal pandonga . sampeyan kula kepingin dados priyantun".
Ki Sardana anjqklak gwnujeng sarta wicanten makaten "Trembelanmu kowe kepingin dadi priyayi .... ?".
DJ. M. "Inggih" ................. 86.
K.S. "Wong dadi priyayi mono angel b.anget, apa pangrasamu gampang mono, sapisan kudu trahing priyayi, kaping pindho kudu sugih kapinteran Ian kagunan, bareng kowe wong kulinamu ana ing desa mung angon Ian adol suket jebul anggayuh dadi priyayi mong!K> bisaha, aja maneh priyayi, wong suwita priyayi bae kudu sangu kawruh . Cekake mupusa, trimaha melu aku bae, kandhamu mau aheng, elok, langka, dudu gegayuhanmu aja kok tutugake ger, anggugua aku".
DJ. M. "Tiyang suwita priyantun kedah sangu kawruh punika, kawruh punapa kyai ?".
K.S. "Priyayi mono beda karo wong tani kaya aku ini, yen wong tani esuk macul awan mulih mangan banjur macul maneh, sore mulih mangan banjur' turu wis ora nganggo pikiran apa-apa, ora pganggo kasenengan apa-apa, bareng priyayi, dhasar priyayi gedhe, kudu sugih panggalihan sugih kasenengan, sugih prabot Ian piranti. Tegese sugih panggalihan amarga sugih kawajiban, Tegese sugih nengan dene kerep kekumpulan kerep pasamuwan terkadhang nayuban apese kalenengan ............ ; 87. ana kang remen adu-adu jago, gemak, kecik, kemiri, ana kang remen manuk berkutut, branjangan Ian liyaliyane, tegese sugih prabot, kudu kagungan kareta, bendi, jaran titian Ian rakitan, wangkingan tumbak, bedhil sapanunggalane. Mulane yen arep .suwita priyayi gedhe sangune kudu sarwa mangerti, kayata : ngerti marang kawruh jaran iya iku kudu bisa nunggangjaran, sumurup marang katurangan, kudu .ngerti mara11g gendhing, iya iku bisa nabuh bisa anjoged. Cekake kudu ngerti apa-apa kang kasebut ing dhuwur mau, mangka iku isih kawruh remeh-remeh kabeh amarga lagi kawruhing punakawan . bae durung kena dianggo dadi priyayi kang i:iyekel papentrahan, kang luwih perlu banget kudu mangerti kasusastra Jawa, malayu, utamane cara walanda.
Yen wis mangerti kabeh lagi katampan suwitan prqiayi gedhe".
Anggenipun Ki Sardana carios makaten wau namung supados Jaka Mulyana wegah lajeng kandheg sedyanipun am.argi menawi Jaka Mulyana saestu kesah, rumaos badhe kecalan bau ingkang kenging pinitados nanging Jaka Mulyana malah adreng pikajengipun malah bade ngudi kawruh ingkang kacariosaken sadaya wau lajeng mangsuli dhateng Ki Sardhana, tembungipun ... 88.
Dj.M. "Kyai manawi makaten kula nyuwun pangestu badhe sinau sajaya kawruh kados carios sampean wau, supados lajeng katampen pasuwitan kula".
Ki Sardana ngungun kekajenganipun Jaka Mulyana, teka boten kadheg dipun ajrih-ajrihi, tajeng wicanten :
K:S. "Kowe sida kenceng enggonmu kapingin dari priyayi.
Dj .M. ''lnggih".
K.S. "Yen kowe wis ora kena dak handheg, aku iya mung aitjurugake bae, muga-muga Gusti Allah anyembadanana kang dadi karepmu".
Dj.M. "lnggih sampun Kyai kula nyuwun pangestu, badhe mangkat benjing-enjing wanci sawung kaluruk, boten . . " ngento s1 wungu sam pean .
K.S. "Iya, la sing arep kok jujug sap a".
Dj.M. "Inggih dereng kantenan, ngupados seserepan rumiyin".
K.S: "Iya, sesuk nyangoni slamet bae, enya gilo dak sangoni mung saringgit".
Dj .M. ''N uwun".
K.S. "Nanging ya kerepa tilik Mulyana".
Dj.M. "Inggih" ............... -.................. 89.
K.S. "Wis turua" .
Dj.M. "lnggih"
Enjingipun wanci sawung kaluruk Djaka Mulyana tangi lajeng rnangkat, boten kantenan ingkang dipun jujug, lepas lampahipun ngantos sadinten muput boten kendel, kajawi namung kendel jajan wonten ing bango-bango, sakedhap lajeng lumampah malih weng . dumugi sacelaking dhusUn KecQiung Sri sampun wanci jam 5 sonten Jaka Mulyana badhe kendel ngupados pasipengan, kaleresan kasarengan bas tukang batu mantuk nyambut damel saking pabrik. nama Ki Sela Rekta. Jaka Mulyana lajeng pitaken : "Bapak dhusun ngajeng punika dhusun pundi .. . ?"
K.S.R. "Kuwi jenenge desa Kedhung Sri, le . . . , kowe bocah ngendi . . . . ?
Dj.M. "Kula lare tebih , griya kula ing ngajeng dhusun Karangsana, saking ngriki lampahan sadinten" .
KS R "J - ?" . . . enengmu sapa . . . . ·
DJ.M. "Narna kula Mulyana"
K.S.R. "Arep menyang ngendi .. . ?
DJ .M. "Badhe ngupados pangengeran amargi bapa biyung kula ' sampun pejah sadaya".
Ki Sela Rekta welas ningali dhateng Jaka Mulyana, lajeng matur : "apa kowe gelem melu aku" . .. . ... . .. · ..... .. .. 90 Dj.M. "Sampeyan priyantun punapa bapak .... ? nama sampeyan sinten" .
Ki Sela Rekta lajeng mrasajakaken nama sarta · inggih ing dhusun Kedhung Sri wau, sarta awicanten : "Yen kowe gelem melu aku besuk dak wulang, pagaweyan tukang batu , yen kowe bisa pagaweyan tukang batu sanadyan ngenek bae sadino bayarane ora mati nem kethip luwih maneh yen wis bisa dadi bas, kaya aku iki sadina balanjaku karo tengah rupiah, wis luwung kanggo sangu urip .
Jaka Mulyana angengeti cariyosipun Ki Sardana, menawi tiyang badhe suwita priyantun ageng punika kedah sugih kasagedan, mila inggih badhe purun tumut Ki Sela Rekta , sinau padamelan tukang batu, benjing menawi sampung saged gampil, lajeng wicanten : "Bapak kula inggih purun andherek sampeyan angger sampeyan karsa mulang sayektos".
K.S.R. "Iya dak wulang temenan" .
Jaka Mulyana lajeng tumut ,, Kacarios Jaka Muly<qia anggenipun tumut Ki Sela Rekta laminipun sampun nem wulan , ajar padamelan tukang batu ngiras malebet dados kuli glidh@an dhateng paorik .... .. ..... · . . ... . ... .... . . .. . . . . .. .. . . .... 91 .
Sampun saget . angsal bayaran kawan kethip sadinten , sareng andungkap pitung wulan Jaka Mulyana sampun saged dhateng pandamelan tukang batu , malah sampung keconggah dados bas.
Jaka Mulyana lajeng kapingin dhateng padamelan tukang kajeng (undhagi). Mila lajeng carios dhateng Ki Sela Rekta ,
Tembungipun : "Bapak , angsal berkah sampeyan kula sainpUll dhateng padamelan tukang batu saking piwulang sampeyan, sapunika kula pingin dhateng pandamelan undhagi mila kula nyuwun wulang".
K.S.R. "Alm iya bisa undhagi, ilanging kawruhku bah undhagi durung sapiraha , dene yen kowe kapingin bisa marang kawruh undhagi gampang, aku bisa masrahake . marang kancaku bas undhagi supaya mulang marang kowe , nanging mungguh panemuku kawruh iku yen diwayuh mesthi salah sawijine kurang sampurna sarta mungguh bab kawruh kriya, sa1ah siji bae kang diantepi, anggere sampurna mesthi wis nguripi; mulaite yen kowe anggugu aku kawruh tukang · batu iku bae ·kang kowe wis rada Jtyandhak sampurnakna, kaya-kaya wis kena ginawe sangu urip" .
DJ.M. "Kasinggihan cariyos sampeyan punika bapak, . nanging saking pikajeng kula sasaged-saged sadaya kawruh kriya .. ... : ._." . .. . .. . . . . .. . .. . .... . . . .. 92. punika kula kepmgin ngambah sadaya, menawi sampun r0merep culikanipWi sadaya, pundi ingkang kula badhe kula sampurnakaken".
K.S.R. "Yen mangkono karepmu iya becik dak pasrahake · kakang Guna Wreksa, bas undhagi, melua nyambut gawe kana, patrape iya ngladeni dhisik, kaya naJika kowe ajar tukang batu".
DJ.M . . "Inggih, kula andherek karsane sampeyan bapak, dados benjing injing kula anjujug ngelus kidul punika".
K.S.R. "lya".
Enggalipun Jaka Mulyana sampun kapasrahaken dhateng Ki Guna Wreksa, lajeng nyambut dam el dados kuli undhagi, antawis sawulan laminipun Jaka Mulyana anggenipun angladosi Ki Guna Wreksa sampun saged ngukir-ukir, ngelis, tuwin ngancangaken kajeng ingkang kalebet garapan alus, sampun saged sadaya, Jaka Mulyana lajeng medal tumut Ki Sela Rekta malih.
Kacarios Ki Sela Rekta Punika wontenipun ing dhusutl Kedhung . Sri kalebet sinepufrsepuh dhateng tiyang sadhusun ngriku, amargi kalebet sugih seserepan piyambak, ........ 93. dene seserepanipun bangsa petang-petangan, pasatowan, pawukan, bincilan raja muka, panca suda Ian sapanunggilanipun mila saben tangganipun badhe gadhah perlu mantu, netakaken. I tuwin badhe alifralihan, badhe ngedegaken griya sami nedha mlungan mriku, kapurih madosaken dinten ingkang sae, dalasan badhe namaaken lare kemawon, kathah ingkang nedha nama dhateng Ki Sela Rekta. Sarehningjaman samantengugori Tuhonipun tetiyang dhusun taksih kandel saDget: mila punapa sacariosipun Ki Sela Rekta inggih dipun anggep kemawon.
Jaka Mulyana salebetipun wonten ing ngriku sumerep dhateng kagunanipun Ki Sela Rekta, awit kathah tiyang ingkang pitaken petangan kados ingkang kasebut ing nginggil wau. Jaka Mulyana enget bilih gadhah parimbon tilarane sepuhipun isi petang-petangan ingkang piyambakipun derelg pe.-etos pikajeftgipun milo parimbon wau lajeng dipun sUkakaken Ki Sela kula punika gadhah parimhon tilaranipun bapak, isi petang-petangan, kula aturi mriksmi punapa cocog kalian petangan sampeyan".
Ki Sela Rekta nampeni parimbon lajeng kabikak kawahos sakedhik lajeng wicanten: "Wangune akeh cocoge, coba ko bengi dak delenge ....................... .. ..... . 94. Sareng dalu lajeng kawaos ngaritos dumugi salasilah ingkang: rimn,maken.Jaka Mulyana. Ing Nalika punika Ki Sela Rekta ngandika : "Yen mengkono Si Mulyana iku isih turuning priyayi gedhe, bupati gadhah cipta badhe dipun pen- . dhet mantu.
Enjingpun Jaka Mulyana dipun un:lang, dipun cariosi yen parimbonipun dipun angge, malah pepak isining parimbon punika tinimbang kalian seserepanipun mila Ki Sela Rekta inggih remen sanget dhateng parimbon wau. Sareng Jaka Mulyana dipun cariosi makaten lajeng nedha wulang lampahlampahing petangan wau, _amargi piyambakipun dereng mangre.- tos babar pisan, enggalipun inggih enggal kawulang, boten dangu Jaka Mulyana sampun mangretos sadaya.
Jaka Mulyana lajeng carios dhateng Ki Sela Rekta , Bapak : "Sak maket.era tiyang gesang puilika boten keqµng, sembrono manawj boten sumerep dateng petangan tamtu kerep manggm sangsara".
K.S.R. "Yen mirit anane petungan iya mengkono, nanging sumurupa kabeh pitungan mau jenenge ujar panggorohan dadi iya durung kena diugemi, dadi ora perlu anggilut kang luwih perlu iku ............. . ...... . 95. anggoleka kapinteran bab panggaotan kaya kang wis kok lakoni, tukang kayu , tukang batu sapanu utawa kawruh dagang ikut becik, dene yen · turuning priyayi iya kudu ngudi kawruh kapriyayen amarga panggayuhe kudu dadi priyayi".
Anggenipun Ki Sela Rekta carios. manawi darahing priyantun inggih kedah anggayuh kawruh ing priyantun punika boten nedya ngosikaken manahing Jaka Mulyana anggeni.pun kapingin dados priyantu n amargi dereng sumerep sedyanipun Jaka Mulyana ingkang paningit nanging nalika punika manahipun Jaka Muly.ana ka.do.s dipun tantang, carios Ki Sela
tembungipun: -,,BaQak· saluguni.pun kula punika kapillPn dados priyantun mila ing mangke kula nyuwun pamit badhe ngupados pasuwitan priyantun agerg dene sakathahing pitulu ng tu win piwulang sampean ingkang sampun kula tampeni, inggih sakalangkung bingah panuwu n kula, saestu nipu n kula salami kula gesang boten badhe kasupen."
Ki Sela Rekta kaget dene Jaka Mulyana gadhah gegayuhan makaten dangu-dangu enget anggening sampun maos salawilahipun lajeng ngunindika, enggone Jaka Mulyana duwe panggayuh dadi priyayi ................................ 96.
iku, bok menawa ngelingi yen isi.h turuning bupati kaya kang kasebut ing salasilahe, Leieng. wicanten : "Mulyana, enggomu
duwe· Panggayuh bisaha dadi priyayi iku aku ora mahoni, awit mirit salasilahmu kowe isih terahing nanging wong dadi priyayi iku angel kudu sugih kapinteran, kudu mangerti marang kasusastran lan kudu magang, sanadyan pintera yen ora nganggo labet magang iya ora dadi mangka kowe durung paja-paja sumurup marang kawruhing priyayi, saka panemuku tangeh katakana. Yen saka rembugku kowe anaha ing kene bae, temenana enggonmu nyambut gawe dadi tukang batu, kok manawa ora suwe kowe dadi bas oleh balanja karo tengah sadina, dadi sasasi patang puluh lima rupiah, wis urup".
Ki Sela Rekta makaten 'punika dening badhe kapendhet mantu wau kalih dene malih sareng sumerep pancen dede Jare sabarangan, anggenipun badhe mendhet mantu saya mempeng.
DJ.M. "Bapak inggih sanget panuwun kula, pangandika sampean wau nanging pikajeng kula ken::eng, badhe ngupados ma_rgi satedipun kadumugen sedya kula, mila kula saistu nyuwun pamit badhe mangkat sacuriika ngupadhos pasuwitan".
K.S.R. "Ki Sela Rekta judheg wekasan mupus bokmenawi pancen dede jodhone anakipun, lajeng wicanten: "Mulyana yen pikarepmu kelreng ora kem dak andheg, ora liwat aku mung anjururpke bae, muga Gusti Allah anginabahi, katekana apa kang dadi sedyamu."
Jaka Mulyana pamit lajeng mangkat wanci jam 8 eJ1jing, Jaka Mulyana lajeng lumampah mangilen, boten kantemn ingkang dipun jujug. Sareng wanci jam 10 wetengipun kerahos luwe. Lajeng malebet dhateng bango badhe jajan, selebetipun wonten ing bango Jaka Mulyana !ilmerep wonten taledliek barangan saweg dandan, wiyaganipun saweg wedangan, wonten ingkang saweg nyeret, Jaka Mulyana anggagas. Ayake taledhek iki bengine nginep ana ing kene saiki arep mangkat ambarang. Jaka Mulyana enget cariosipun Ki Sardana, manawi tiyang badhe suwita priyantun ageng punika kedah mangretos dhateng gendhing, Jaka Mulyana lajeng gadhah cipta badhe tumut taledhek wau, supados saged ·nabuh. Jaka Mulyana sasampunipun sarapan tuwin ngombe wedang ·Iajeng nyelaki Ki Yaga ingkang saweg saretan . .......... . . . ......... . ........... 98. sarta apitaken ..
: "Bapak sampeyan punika pundi sarta nama sampeyan sin ten".
lngkang dipun pitakeni mang!i!li : "Omahku Giri raya, jenengku benere Suba Kastawa naJ\ging karan anak pak Teplek dene masajenge kuwi jenenge sing tememn amarga lantap dhemen naiDtake dadi tegese saruni : mau : unine saru, nanging karan anak biyung godril".
Ger Sadaya sami gumujeng, pak teplek lajeng dipun gablogi dhateng pun saruni, kalayan wicanten : "Kula boten lantap dhing . . . dhi . • . inggih bener jeneng kula Sruni, nanging boten dhemen Ian boten nganggo karan anak barang, kaya
·-···· - --1 . ,.... _ ... j
kambane pan genjelong niku, awit kula dereng duwe anak "
P. T. "O . . . iya durung manak dhing le . . . . isih prawan su nthi" (ger ingkaflg mireng gumujeng sadaya).
DJ.M. "Bidhalipun saking Giri Raya sampun pinten dinten pak .... ?.
P. T. "Wis lima dina".
· DJ.M. "Adatipun manawi ambarang punika ngantos pinten · dinten .... ?".
P. T. "lya _ saolehe dhuwit, terkadhang · sapuluh dina mulih, terk.adbang iya ............................. 99. nganti limabelas dina, la kowe ngendi le ...... ?".
DJ.M. "Kula lare Karangsana, panggenipun bekel Karangnangka, bapa biyung kula sampun sami ajal, boten gadhah sadherek ingkang tu iual bapa biyu ng".
P.T. "Dadfkowe kuwi wis Iola lali".
DJ.M. "I nggih".
P.T. "Saiki kowe arep menyang ngendi ... ,?".
DJ.M. "Badhe ngupados pangengeran, amargi kula sampun medal boten keraos wonten Karangsana".
Ningali Jaka Mulyaaa radi resep semu welas amargi warninipun sai wicantenipun pratitis, lajeng wicanten : "Apa kowe gelem melu aku yen wis tekan ngomah dak ngengerake lurahku, amarga lurahku kuwi yen ana bocah kaya kowe kuwi dhemen banget".
DJ.M. "Lurah sampeyan punika sinten, priyantun punapa ... ?".
P. T. "Lurahku iku dudu priyayi, mung lurah taledhek bae jenenge Ki Tarulata, nanging sugih, duwe gamelan, duwe wayang lulang, duwe wayang uwong, taledheke akeh, besuk yen kowe melu kana didadekake wayang uwong, kapenak gaweyane mung dandan karo anjoged ........................................ 100.
plesir menyang ngendi-endi, menyang Semarang, Surabaya, Bandung wah seneng le .... ".
Jaka Mulyana sadangunipun dipun cariosi Pak Teplek dipun gagas ngengeti cariosipun Ki Sardana manawi tiyang badhe suwita priyantun ageng kedah saged gendhing, dattos tu·wuhing cipta badhe purun dipun ngengeraken Ki Taruta1a, sedyanipun inggih sum'erep-!llmerep sinau gendhing kalian joged, wusana inggih lajeiw purun kahajak niyaga wau, 1ajeng wican.- ten, : "Bapak inggih purun kula tumut
yan, Ia.Jeng ngenger Ki Tarutala. Mantuk sampeyan benjing punapa .... ?.
P.T. "Ulihku durung karuwan awit durung oleh dhuwit, yen kowe pancen gelem wiwit saiki banjur melua aku pisan".
DJ.M. : · "lnggih, sunpun kula tumut sapunika pak".
P.T. -· "lya".
Sesampunipun taledhek rampung anggenipun dandan lajeng ambayari anggenipun sami jajan sarta lajeng bidhal ambarang _ sadaya dados tiyang pitu, kalebet Jaka Mulyana. Jaka Mulyana kapurih nyangking buntelan kaliyan payung montha, salebetipun lumampclh menawi tiyang ingkang mikul ongl<:ek senggani sayah Jaka Mulyana nggih kapurih anggentosi mikul ongkek, Jaka Mulyana boten suwala nglampahi mikul ongkek ..... IOI manawi kininten Jaka Mulyana sampun sayah inggih lajeng kadentosan malih, makaten sadangunipun lelampah ambarang. Sareng Pak Teplek sakancanipun anggening ambarang laminipun sampun angsal satengah wulan, lajeng mantuk dhateng ing Giriraya. Sadhatengipun ing griya, angsal angsalaning arta nipun ambarang. Sat.irahipun ingkang dipun tedlia lajeng katampekaken dhateng lurahipun Nyai Tarulata. Sasampunipun tampeni pak teplek lajeng carios bilih piyambakipun dipun tumuti lare jaler nama Mulyana, sumediya badhe ngenger Nyai Tarulata. Nyai Tarulata sareng ningali wujudipun Jaka Mulyana remen dene warninipun sae tuka tingal wanthen lajeng wicaoten: ''Majuwa mrene le, dak takoni kowe anake sapa .... ?
DJ. M. "Kula anakipun bekel Karangsana, nanging bapa biyung kula sampun ?.ial sadaya". .
Ny. T. '1ya, becik kowe melua aku ajara nabuh, besuk dak ajar dadi wayang uwong. BOcah nilm besuk dadi Baladewa pantes inggih pak" (dhateng semahipun 1q Tarulata).
-.----, I
Ki T. "lya bener kowe, pawakane gagah sembadha".
Pak Teplek nyambeti: "napa malih yen empun onten ngritu setengah tahun mawon mesthi pecah pamore saya bregas .. ; . . ... · . . . .. . .. . .. .... .. .. ... . .... . .... 102
Ny. T. "lya bener kowe plek, wis ta le Mulyana ngasowa kana, sesuk-segik ajar nabuh, angger dhemen Ian niteni suwesuwe rak bisa dhewe."
Jaka Mulyana lajeng ngaso kempal lare-lare sami ajar wayang tiyang. •
Kacarios Jaka Mulyana salebetipun wonten ing ngriku rillten dalu boten kendhat anggenipun ajar nabuh sarta ajar ar\joged wayang tiyang, sareng sampun angsal satahun Jaka Mulyana sampun saged sadaya , Kare menanipun manawi nabuh ana.ender tuwin nyalempung, menawi dados wayang dados Baladewa. Wayangipun Ki Tarulata rad i kondhang mila kerep dipun ta1J1Bap dhateng manca nagari, Jaka Mulyana b<>ten kantun, Jaka Mulyana wujudipun dhasar bregas kasembuh dados Wayang Tiyang, saya wewah prigel, wewah bagus mila sadangunipun dados wayang tiyang , kerep dipun bedani ing tiyang estri, nanging Jaka Mulyana budinipun sentosa boten keguh ing rencana . Sareng watawis satahun Jaka Mulyana enget sedyanipun angenipun badhe ngupados margi sagedipun suwita priyantun ageJ18, kalayan sampun sangu kawruh . . . . . . . . . . . I 03
Jaka Mulyana lajeng pamitan Ki Taru Lata, sangadi badhe tuwi pamitranipun dhateng dhusun namuJ18 saked.hap lajeng .wangsul. Ki Taru lata anglilani lajeng mangkat , sedyanipun badhe dateng nagari Madyapura, bok manawi saged pasuwitan wonten ing ngriku . Boten kacarios lampahipun amargi duf!lugi madyapura wanci jam 6 sonten pinuju grimis lajeng ngeyup wonten ing regol, boten dangu ingka·ng gadhah griya dhate:og, numpak kapal saking dumugi J1Weng regol mandheg lajeng pitaken dhateng Jaka Mulyana tembungipun:
"Kowe bocah ngendi le . .. . . ............... . ... - . . . . ?
Jaka Mulyana mangsuli: "Kula lare tebih, badhe ngupados pasipengan'', lngkang pitaken lajeng malebet ing palataran kalayan wicanten : "Coba malebuwa mrene dak takoni. Jaka Mulyana inggih lajeng malebet ing palataran , lajeng lenggah sila ngajengaken pandhapa, amargi saking pangintenipun Jaka Mulyana ingkang gadhah griya punika priyantun amargi wujudipun inggih mriyantun , kapalipun ageng, griyanipun sae. lngkang gadhah griya lajeng nglebetaken kapalipun ing gedhogan , sasampunipun lajeng . malebet ing pandhapa sarta ngundhang dateng Jaka Mulyana, tembungipun: "Mrenea le, malebua dhapa kene".
Dj. M. "lnggih" .... . ... ... . ........ . ... . ........ . 104
"Aja andadak mundhuk-mundhuk kaya enggon
Djaka Mulyana lajeng linggih sila, lajeng dipun pitakeni "Kowe bocah ngendi .. . . . ?
Djaka Mulyana lajeng mrasajakaken nama tuwin pinangkanipun kalayan patrap dekung anoraga.
lngkang gadhah griya sumerep ·tandang tandukipun Jaka Mulyana remen amargi Sarwa ngresepaken sarwa parigel tuwin pratitis lajeng wicanten:
"Aja banget-banget enggonmu matrapake tatakrama , aku dudu priyayi, aku iki mung panegar bae, janengku Lebda Turangga, enggonmu teka kene dhek kapan . . . . . ? Ian arep menyang eng gone sapa . .. . . ?
Dj . M.: "Anggen kula dhateng ing Madyapura ngriki inggih saweg sonten punika wau sarta boten kantenan ingkang kula jujug aten punika wau· sarta boten kantenan ingkang kula jujug amargi sedya kula badhe ngupados pasuwitan" .
L.T.: "Yen kowe gelem meluwa· aku bae, dak wulang nunggang jaran, wandamu bagus yen bisa nunggang jaran saya bregas; besuk yen wis dad i p;megar kaya aku iki · rak mayar, saben dina nunggangjaran tur oleh dhuwit" .
--· .. ---... I l i I I l l I i
Jaka Muiyana enget cariosipun Ki Sardana, menawi tiyang badhe suwita priyantun ageng punika utaminipun kedah mang- , ertos dhateng kawruh k_apaI, numpak utawi katurangganipun . . . ..... . . . . . . . . . . ..... . . .... . . ... . .......... . 105
Mila Jaka Mulyana inggih lajeng purun ngenger Mas Lebda Turangga, sumerep-sumerep sinau bab kawruh kapal, enggalipun Jaka Muiyana lajeng ngenger Mas Lebda Turangga.
Kacarios sadangunipun Jaka Muiyana tumut Mas Lebda Turangga, saben dinten kahajak tegar, kawulang patrap tuwin pangrehipun , watawis nem wuian Iaminipun , Jaka Mulyana sampun ragi saged numpak kapaI sarta kendel. Ing Wanci daiu mas Lebda Turangga Ienggahan kaliyan Jaka Mulyana, rahosan bab kapaI utawi bab sanesipun lajeng wangsuI maiih bab numpak kapal , Lebda Turangga wicanten : ''Mulyana pacakmu nunggang jaran wis becik nanging durung weruh empaning talenan iya besuk tak wulang kabeh , saiki perlu ngapaina katuranggan Ian jamu-jamune , yen wis radi niteni dak wulang ngelmuning panegar".
Dj. M. "Katuranggan punika punapa . . ... . ?
LT. "Katuranggan mono candraning jaran Ian ciri-cirining, kabeh mau ingaranan Raja nari, yen wis apal candraning jaran baitjur bisa milih kang ala Ian kang becik Ian kabeh mau wis . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 dipathok ana ing layang, iyajeneng layang katuranggan, iki layange apalna".
Jaka Mulyana nampeni serat Iajeng kawaos.
LT. "Wis kuwi apalna dhisik".
Dj.M. "lnggih " .
Sanes dinten Jaka Mulyana dipun pitakeni Lebda Turangga, tembungipun "Mulyana , wis ana kang apal enggonmu ngunekake katuranggan".
Dj.M. "lnggih sakedhik-sakedhik" .
LT. "Ciri ondho mustaka iku kepriye ... . . ?
Dj.M. "Ciri Ondho Mustaka punika menawi woilten kapal: unyeng-unyeng ipun wonten suku ngajeng sanginggiling dhengkul, watekipun awon asring andhawahaken ngidak sirahipun ingkang numpaki, menawi kabekta prarlg manggih tiwas".
L.T. "lya bener, ciri amangkurat iku kepriye .. . .. ?
Dj.M. "Ciri Amangkurat punika kapal unyeng-unyenganipun wonten ing uwang terns ing purus, punika sae sanget, ingkang ngingah kedah Senapati".
L.T. "lya bener, ciri Arcuturang iku kepriye ..... ?
Dj.M. "Ciri Arcuturang punika menawi kapal ules dhawuk, ciri mungser tengahing weteng watekipun awon, ingkang ngingah wiwitanipun luhur, wekasan ashor sarta nandhang kamlaratan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
LT. "lya bener , apalan kowe Mulyana".
Dj.M. "Dereng apal sadaya".
L.T. "Apalna kabeh".
Dj.M. "lnggih".
"Nanging pamilihing jaran iku, yen candrane wis ketemu becik, mung patang prakara, iya iku: lambe, tracak, dhadha, bokong,
I. Lambe kang entheng.
2. Tracak kang nanjung kuwung , ambathok mangkurep.
3. Dhadha kangjembar, kang manyul.
4. Bokong kang nangka satugel, menawa wis kecekel patang prakara iku adat kuwat sarta trampil sikile, nurutan, pangrehe gampang".
Dj.M. "lnggih, kados inggih sampun kasebut wonteit katuranggan".
L. T. "Dene patrape wong nunggang jaran amurih ora gawe aboting lambe iku mangkene: pupu mipit, dhengkul lekuk, d.alamakan_ sumeleh, pacekele apus kang kapara .
kendho bae, sarta kudu kerep ngimpu, ctja dhernen nyeneng, pakalihe jaran bisa nglepeh, . . . . . . . . . . . I 08 apa dene kudu nganggo ambek telung prakara, iya iku: Sura, rekasa, sambeguna".
--, I ;
tegese wani, atine kang teteg; kang ayem. Sura
Rekasa tegese kangelan iya iku yen digawa lakuning jaran kang lagi wayahe kurang kap enak amarga kudu dietutake bae.
Sambegana : tegese, elingan, iya iku kudu eling Ian tanggap marang kareping jaran, kayata: yen kudu angimpu iya bartjur kaimpua , didhedhet sarta dihingsad-ingsed.
Dene lungguhing wong nunggang jaran iku: ana limang warna, Siji ingaran: lenggah kaprabon, loro: Kasatriyan, telu : Wadana, papat: Kaliwon, lima: Pangonten, iku patrape beda-beda. Dene katrangane tatali utawa pangreh iku ana pitung warria.
I. Obahing kendhali ·kang saka a pus.
2. Andhedhet ngiwa utawa nengen.
3. Anggebrag Ian andhedhet barang.
4. Bokong angised ngised.
5. Angempit .. . .......... .. .. . .. . ... ... .. 109
6. Angawet.
7. Anggitik.
Dene katrangan wijanging tatali iku ana rolas warna:
1. lngaran : tali ngarep iku pangosike mung saka apus.
2. lngaran : tali tengah iku pangosike saka bokong kahingsad-ingsed. ·
3. lngaran: tali pada iku pangosike andhedhet utawa anggebrag.
4. lngaran : tali buri iku pangosike cemethi katempelake utawa katutulake.
5. lngaran : tali siji kang nyekel apus mung tangan s1ji.
6. lngaran: tali loro iku tangan kiwa iku nyekel apus kiwa, tangan tengen nyekel apus tengen.
7. lngaran : tali nenem iku tangan kiwa nyekel apus kiwa, tangan tengen nyekel apus tengen, andhedhet kiwa tengen kapepedake, bokong kahingsad-ingsed, cemethi katempelake.
8. lngaran : tali Puspa iku tangan tengen nyekel apus tengen katumpangake pupu tengen, tangan kiwa nyekel apus kiwa digantung.
9. lngaran : tali Manyura kang nyekel apus tangan kiwa .. . ... . .. . . .. .. . ...... .. . 110 digantung sipat dhadha, tangan tengen nyekel apus tumumpang cethik semu malang kerik.
IO. lngaran: tali partjen apuse mung dibundhelake bae, tangan kiwa tumumpang pupu kiwa, tangan tengen tumumpang pupu tengen, bokong diingsad-ingsedake.
11. lngaran : tali Gatra kang nyekel apus mung tangan kiwa, patrape enggone nunggang angemplak.
12. lngaran: tali tambang tangan kiwa nyekel apus kiwa, tangan tengen nyekel apus tengen, patrape yen ana pakewuhe lambe kiwa kaimpu manengen yen ana pakewuhe lambe tengen kaimpu mangiwa.
Mungguh tatali kabeh mau tumanouk Ian patrape tariktinarik karo lambe atining jaran mulane kudu eling Ian niteni obah osiking jaran. Dene wiwite angereh jaran, wiwit belo ngati dadine iku dawa banget nanging kabeh mau wis dipacak ana ing layang, ingaran layang raja nari, iki layange apalna".
Serat lajeng dipun tampeni dhateng Jaka Mulyana badhe kahapalaken. Sareng watawis sampun sadasa dinten Jaka Mulyana dipun pitakeni Lebda Turangga, tembungipun "Raja nari wis apal Mulyana kowe ..... ? ......................... 111
Dj.M. "Sampun".
L.T. "Apa iya ta".
Dj.M. "lnggih sampun apal sayektos, dalah ingkang dipun sekaraken inggih sampun apal nanging boten mangretos tegesipun amargi tembungipun meh kawi 8adaya" .
L.T. "Apa iya ta ..... kang ditembangake kowe wis apal?"
Dj.M. "lnggih, sampun apal sayektos" .
L.T. "Hara Coba munia". (ura-ura).
Dj.M. "lnggih,
Turangga musna ratuning bumi (= 1607), sang kala anurat katuranggan paksi srengkara tembange, myang sing sapa sedya yun, kawisayan ing aswa tali, kang rumiyin daduga, wataraning samu, prayqga anrus grahita, trah sang cipta duking tyas tanajeng . ririh, tan wit prayembek santa.
Myang ing anitih aswa wit lungit, dipun minangka dhasar, inggih salah ayun tate, snening smeta geng kajum, dena riring anjaring weri, ayun tata padaya, daya dina yeng smu, smitar jalu mreng wardaya, wedharing pudya metu ing ing soleh ragi, raga mati tip karsa.
Weneh wehing amedhar aswalir, amurwaka gya yun tan ngupaya linali-lali ing smune, salah raga den ntmjuh, linuting wacana . . . . . . . . . 112 nrang gendhis, lale beg manu bawa, pariring den arum, yen wis matra atreh smita, parenging trap laksana den amatitis, linagalangeng.
Lawan ta ayun wruhing patitis, lair angungkih rasa wadi pindha sekar wali madyaning we, ganda makswa kuncup, Si manging sad padandan rasmi, lali aran jajah smara, ning la wan marnrih rum, w dharing sari mrik suman, pareng panggyat ning kapti ngingsep marengih, jenak kangus weng layam.
Sampun pegat pangulahing gati lumreng smita amrih lam-lam marsa Saham nengrane smuname mapan na lungiting hru Kadya nawung pamucuking ri dining nga candhuk tiksna Tasa kang sampun wruh Yan ngagem kagem kang astra biseng rasa sinreng gelem esmu wingit masang lega kena tyas.
Solenga swa yun kajuming ngati dipun mawa sampun beborongan aruntut pepatutane lir gamelan yan saru wus sarnawat munia rasmi pindha patut kunthara sreng tinabuh kidung pan yakti mangsa kenaha yen nyugas ngatuting tembang ra swa pati uninya nut wi sraya.
Inga mrih prana dipun na ramping den kadya metmi neng patunjungan amrih kenane ninane tunjung den maksih alun weden lananing mala hening yen malih tan tulusa mangka natan antuk mulus pa matehing guna karaning ngaswa keh karasa rinihin . . . . . . . . . . 113 wis tegar cipta puma .
Lawan cHpun wruha wataraning haswa ngalawayah tumaruna lwir wowohan samepane mentah nyadham tandalu was kithanen haywa kasilip yen mentah sinreng gina akedah ingimbu nadyan matenga karingga tuna rasa sura sadalu pribadi atra:h gonda sung ringang
Upamane ngahulah aswati pan kadyangganing acacang kriman Ian bisuyum mrih karempe ing smumpun Yan kacupan tan walang ngati dadi kaji wandana tanpa trebe kayun Si sakarsa sidanyana hingan yan kirang tanggap kang aningali lamun tuna sasmita.
Ingama wang swadipuna titih nora beda Ian ama wang baia dhendha kramanen polahe yan anggepak tan kahyan papaiana den sonta budi tumpanga nambek radya wruhena ing semu yan smu wruhing nayeng gita yogya pinali krama dinaning sih rinengen-rengeng rena.
Dipun was kitha ring trip ning tali wah hya kawarnaha tri prakara kajog mung suda prayane Ian agya na manda wruh Kajag tali haptya medhesi Kang suda prayeng tambang pangamering semu wredi tan Iya gya na mandha siningsip ta misesa. nuke smang geseng ming haswa temah satmata. · Kinerta basaning kawi tali pancakara .wasta papandhawan Sung sri darma wong sagene bi maryuna ing semu myang neng kula lawan sang ari yogya yan waskithaha prakaraning wuwus manna marteng sileng nala wrekodara cemethyarjuna kandhali sangari karweng tatab. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Ian dipun wruhing dyat mikeng tali pun dahat asungan jaring watang arung sitan kena pinet den waspa deng smunipun haywa kemper kang ngaran tali . apus lawe kadhalya wesi ingkang ampuh anging si malih tanika kang angenjuhaken kang ngaran matali sasmitaning grahita. Lamuna rasa sampun kapusthi ing werdaya tanan dri ganca satmata nunggal prayane
pet samya yun mrih renyepe malih tegese sasmita kang amawa srengkeng den Ian sasmitane datan nantar nempuh sasmitane winaweng rasmi pindha ngongotyar sama mrih samyembatipun dadya tanana ngawara yaktingaran tatali adi karati kadha lyengku werdaya.
tiningalana pathut Ian solah kang amurweng rasmi tegese nganut bisa wisayaranipun tegese tektining basa sing turangga nyanyenyeh tur nora wanci tan sawala nut karsa. Paman kecaping wisa sayeng nguni tingkahing ngamawa haswa siksa madhep apadhang karsane tiningalana patut myang sasolah kang anitihi dening sampun waskitha babaksengkanipun yen tan wruh ing babak sengkan yakti tan wruh ing raga ecaning 'tati tur nora biseng haywa ................... : 115 Y adyan bisa awerding wangsit yen tan wruha raganing prayoga ing lelcas Ian wekasane ning dan panegaripun sampun kathah praya ngri wengi pangolah ayun tunggal panunggaling kayun yen wus rapih sarwa bisa anuting karsa nyatan sayeng saka yun tareh kena . Lawan ta ayun uninga ing wit karaning haswa kathah kawasa dene wus rapih anggane yen tan wruh ing trapipun yakti tan wruh ecaning tali mangsan taraha risak tatambange saru awuwuh ilang kang tegar yen wus enjuh gampil tumpangen neng ngarsi tutufe data·n owah.
Dene nganggene sampun angrapih tat;imbang matya datan kaningan buwang tali sadawane datan nana pakewuh myang sawancining aswa ugi Kena uga jinampyan akathah kang mantun pamantananan ing warah tana neng tambang tuwin tananeng tali punika yan grahita Pirantiraning amurwa talwir pan sasat reke ya tumpaiig nala kasilep wresah den penek kalinggihan nora wruh wus den agem teka ngulati kapapag tan den sapa smune tan wrintuduh mapan rasa kang karasa ing sarira saweneh kang wong .ywan tan wrin rasa pan tana ngrasa Haywa dhepan sawerdining kawi mapan ewah traping haswayuda lepit-lepit sasmitane agampang yen winuwus ing laksana kawran tansipi . . . . . . . . . . . . . . . . 116 tansah asasali ban tan sambadeng kayun anging ajeng landheping tyas Winateking smu smita tansaya dadi satata tatengulat. Suka senggenen apak sakawi dene atutur sabda lengkara kang anurat bisikane waladana ing utus anuruta denira sang sri prabu amangku jagad telasing ambangun sapta langit obah janma ing sangkala sasi rajah dina kemis tangga nawa tahundal.
L.T. "We ...... iya wis apal temenan kowe, pancen lantip".
Dj.M. "lnggih, makatena tiyang boten mangretos kajengipun" .
L.T. "lya yen wong saiki arang kang mangerti tembung kawi, mulane yen' karangan tembung saiki iya arang kang ganggo tembung kawi, dene katuranggan kang ko waca iku karangan jaman Kartasura , titi mangsane kasebut ing pada lingsa purwaka Ian kang kasebut ing pada wekasa.n, iya iku kang muni : Turangga musna reptuning bumi, Ian kang muni: Sapta langit obah janma, ingaran Candra sengkala utawa sangkalan mirit wateking sijisijining kahanan iya iku:
watak 7 Turangga Japan musna hilang watak 0 retu ob ah bumi watak 1 dadi tahun 1607
watak 6 .. .. . ......... 117
Dene kang muni : Sapta langit obah janma, katrangane mangkene:
Sapta pitu iya = 7 langit suwung iya = 0 obah watak iya = 6 janma · iya = 1
iya uga tahun 1607, mangka saiki tahun 1820, dadi lawase enggone nganggit ing saprene wis 213 ( 1) mulane iya arang kang mangerti, kajaba para propesor bangsa Eropah ewadene yan mung karepe bae aku sathithik iya rada nyandhak yen anjarwani satembung-satembung aku ora bisa. Dene karepe mengkene:
Wong ngerah belo iku kudu kang tlaten, kang sareh, kang sabar, kang taberi. nganti diupamakake kaya wong manah pucu_king eri kaya kom bang nginesep sari, kaya wong apek iwak ing kedhung, kaya sunya anjaring watang, sapanunggalane upama . . . . . . . . . . . . . . . 118 upama mau, karepe mung kudu talaten Ian dhadhasar kendel. Sarta teteg yen dilakoni mengkono suwe-suwe nganti weruh watekmg jaran, jarane uga weruh wateke kang nunggang yen wis padha weruh wineruhan sanandyan panunggange yan pa apus wis bisa ngereh, sarana obahing sikil Ian ingsat ingseting bokong bae, jarane wis mangerti, banjur nyirig utawa mandhapan.
Dumuginipun tahun 1843 punika, umuripun serat punika sampun 236 tahun.
Dj.M. "Kapalipun teka inggih lajeng amangretos.''
LT "lya kabeh mau saka pengajaran, sarehning sing diajar kewan dadi pangajare iya kudu talaten, sareh, sarta sabar.
Jaka Mulyana sampun tampi sadaya piwulangipun Lebda Turangga, Jaka Mulyana lajeng pitaken bab sangkalan, tembungipun: "Bapak, dados kahanan punika wonten watekipun sadaya".
L.T. "lya, dene watek mau kapirid saka wujude, dayane, rasane, gawene, kaya upamane jagad, srengenge, rembulan, manungsa padha watak: siji, bok manawa saka kahanane, nanging aku ora apal kabeh. Dene wateke siji-sijining kahanan mau wis kasebut ing layang Candra sangkala, iya sankuna_, nganggo tembang . . . . . . . . 119 gedhe, kusuma wicitra, iki layange, yen kowe dhemen apalna".
Serat lajeng dipun tampani dhateng Jaka Mulyana, sumedya badhe d:ipun apalaken.
Kacarios sadangunipun Jaka Mulyana tumut panggar, Mas Lebda Turonggo dipun tresnani sanget amargi saking lantip, akas dhangan , boten wegahan , boten wonten padamelan ingkang dipun tampik , kasar alus dipun sangkul, sadaya, sarta manahipun temen, mungkul patrap kendel, mila Mas Lebda Turangga kasok sihipun kados dhateng anakipun piyambak, saben dinten tansah dipun wulang patrap pangrehing numpak kapal tuwin punapa kawruhing panegar , sampun kawulangaken sadaya. Dumugi satahun anggenipun Jaka Mulyana tumut Mas Lebda Turangga , Jaka Mulyana sampun saged dados panegar punapa dene · sadangunipun tumut Lebda Turangga , saben dinten sinau seratan walandi sarta tembung malayu tuwin petang sawatawis , ingkang mulang guru bantu tangganipun Lebda Turangga. Dangu-dangu Jaka Mulyana sampun saged ngungelaken seratan walandi , tembung malayu tuwin petang sawatawis . Dhasar Lebda Turangga inggih mardi sa-nget dhateng Jaka Mulyana , piwulangipun dhateng patrap , dhateng tata krama sampun kados priyantun amargi Lebda Turangga . . 120 Wau inggih taksih darahing priyantun , . mila sanadyan da4os tiyang mardika , nanging tata cara tuwin anggenipun gigriya taksih kados priyantun , wah ragi celcap amargi kajawi anggenipun dados panegar laris saged ngupados arta , nyambi dados anemer banon, gamping sapanunggalanipun, wah ingkang istri inggih anggahota nglorod mila Jaka Mulyana kawruhipun sangsaya mindhak kathah , sumerep pratikelipun tiyang ngupados tedha punapa dene pratikelipun nyambut damel niyogo, nglorod , Jaka Mulyana sampun mangretos sadaya. -
. -.., l
Ing satunggaling dinten Jaka Mulyana enget dhateng gegayuhanipun anggening kapingin dados priyantun sangsaya sanget, ananging kaweten kados puncii jalarane sagedipun tumempel dhateng priyantun ageng, wusana pepuntanipun kedah badhe prasaja dhateng Lebda Turangga , bok menawi saged ngupados aken margi . Sareng wanci jam 7 sonten Lebda Turangga pinuju lenggah ijen wonten ing pandhapa, Jaka Mulyana lajeng nyelak tumut linggjh nanging ragi keparing tebih. Jaka Mlllyana lajeng dipun pitakeni: "Mtllyana, jarane lurah gendhon · kae kepri}re apa isih kena didandani".
Dj.M. "Kados taksih amargi taksih enem namung .mrayangipun sanget . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
L.T. "lya wong ya .wong desa,jaran belo durung mangsane baniur dirangali mung dikendaleni bae, dadi lambene rusak sesuk yen diterake mrene tunggangana , nanging kendhaline blebedan lulup dhisik erine ketakna sathithik anggere · wis: radii· kefrsathithilc ctiku}>, sarirana iku aja kerep kokpathet leganana bae, lambene ben pulih .dhis.ik. Sanggupe lur.ah genthan , anggere wis mari mrayang sarta ora anjengat arep aweh limalas rupiah" .
:· Dj.M. "lnggih mantun punapa malih kados sadasa. dinten kemawon sampun saget pulih".
Jaka Mulyana lajeng nyelak sarta wicanten , tembungipun: "Bapak kula bade matur : sampun dados galih sampean".
L.T. "Arep kandha apa le ..... ?"
Dj.M. "lnggih punapa bapak , sayektosipun kula punika gadhah pangancas kapingin suwita priyantun amargi esthining manah inggih kapingin dados ·priyantun Mas Lebda Turangga kaget sarta wicanton , e . .. . kowe kapingin dadi priyayi Mulyana" .
Dj. M. "lnggih" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
L,T. "Wong dadi priyayi kudu mangerti kasusastran Jawa melayu , tulisane kudu becik sarta kudu magang mangka kowe lagi mangerti aksara Jawa, wah tulisanmu Jawa walanda durung becik, kapriye".
Dj.M. "Mila inggih badhe suwita priyantun kemawon rumiyin , sadangunipun suwita kalayan sinau nyerat jawi walandi , dangu-dangu rak inggih saged anggeripun sampun saged suwita priyantun".
L.T. "lya enggene suwita mengkono gampang, aku iya bisa nempel-nempelake priyayi, amarga aku sugih sanakan pan'litran priyayi, mung aku gumun tekadmu , kok dadi kowe duwe kapingin marang kapriyayen apa kowe isih duwe aluran darah priyayi".
Dj.M. ''Tebih-tebih inggih taksih gadhah".
L.T. "Alurane kepriye mara caritakna"
Dj.M. "lnggih, bapak prayogi mriksani salasilah kemawon punika bukunipun, salasilah tilaranipun tiyang sepuh kula". Jaka Mulyana taksih kaleres canggah bupati, dados dede lare sembarangan layak gadhah apanggayuh cipta makaten, ·mila sanalikaLebda Turangga gadhah cipta gegayuhanipun Jaka Mulyana badhe dipun biyantu. Jaka Mulyana badhe dipun pasrahaken dhateng sedherekipun ipe nak sanak ingkang dados mantri kabupaten ing kitha kabupaten ngriku nama Mascipta; Buku lajeng dipun tampakaken dhateng Mas Lebda Turangga sarta lajeng kawaos, sarampungipun pamaosing batos Ragi gawok, jebul ......... . . . .... .. .................. 123
. Legawa, sasampunipun ngrarantam lajeng wicanten, tcmbungipun:
"Mulyana aku ora ngira pisan-pisan yen kowe isih turune wong gedhe dadi enggonmu duwe pangancas mau ora elak, aku iya bungah banget sarta karepmu mau bakal dak biyantu mung yen galap gangsullcu sasuwemu melu aku aja dadi atimu sarta wiwit dina iki kowe tetepa dadi anakku lanang, dhasar aku iya ora duwe anak lanang, adhimu telu wadon kabeh dadi kowe tetep dadia sadulur tua".
Dj.M. "Kula pundhi sanget pangandikanipun bapak dhateng kula, kula semanten ugi, bapak sakalian pun embok tetepa dados tiyang asepuh kula, pitulung tuwin piwulangipun bapak ingkang sampun kula tampeni, kula badhe boten kasupen, kula enget-enget ing salaminipun gesang. Ing mangke sampun katanggelan panyandikanipun bapak kapareng badhe nempel-nempelaken priyantun wau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 kula aturi anggalih tumunten ing pundi pitedalripun bapak badhe kula lampahi tumemen .
LT. "Yen wis kenceng kang dadi karepmu, aja sumelang mesthi dak pikir kalawan weningi panemu, saiki -sarehna dhisik liya dina dirembug sedheng dak golek sawangan kang sakira kena kokayomi, lan kang bisa mitulungi kaya kang dadi sedyamu".
Dj.M. "lnggih slimonggo".
Kacarios satunggiling dinten watawis let sadasa dinten Jaka notole manahipun lajeng nerangaken dhateng Mas Lebda Turangga, tembungipun: Bapak kados pundi dhawuh sampeyan punika, menapa sampun angsal sawangan priyantun ingkang kinging kula suwitani, menawi dereng angsal kula nyuwun pamit badhe ngupados pasuwitan piyambak".
LT. "Mengko ta dhisik aja kesusu, kang sabar sabarang sedya iku yen kesusu ora becik satemene iya wis oleh sawangan malah sanakku dhewe iya iku priyayi mantri kabupaten Madyapura kene, jenenge Mas Cipta Legawa iku bojone bak ayuku nak sanak dadi Mas Cipta Legawa mau kapernah ipeku nak sanakkan. Kang wis dak sumuru pi pambekane becik banget sabar serta . . . . . . 125 welasan sapadha-padha, dadi pangaleman nanging lagi dak pikir kepriye tembunge enggonku baka1 masrahake kowe supaya bisane katampan kang kalawan banjur gelem mikir temenan aja dicara panakawan, Wiwit dhek wingi wis ketemu pamikirku, karepku besuk · Senen sore kowe dak sebakake .• Nanging sumurupa, wong ngenger priyayi mengkono patrape seJe karo melu wong pangindhungan kaya aku iki, kudu weruh marang tata krania, kang taberi, satiti, ngati-ati, aja lancang aja calak, menawa diutus apa-apa aja salewengan, yen diutus anggarap apa-apa aja sembrana, aja pati-pati leren yen durung rampung. Kajaba iku priyayi iku akeh santanane, akeh bature, lanang .:wadoO: iku kang b .&l r momong karo konco kang ngalah ujar sakecap Iaku .. satindhak, aja meren aja dhahwen, aja open lan aja dhemen madulake alaning kanca kang rukun , anggepen sadulurmu tunggal bapa biyung, luwih maneh marang kancamu wadon, aja pisan-pisan dhemen nyembranani, ngajak guyon prenesan iku ora becik yen dhemen nyembranani marang para nyai suwe-suwe dhemen nyembranani marang sentanane , unggahe marang putrane ... .. .. . ... ' ... .. . . . .. .... . .. . . .. ....... 126
. ora becik banget , bakal murungake lelakon murungake kang dadi sedyamu.
Piwulange Ajar Sara basata marang anake Jaka Sasana , nalika arep mangkat ngawula kasebut ing layang aji pamasa jilid III kaca 5 iku becik banget , apalna lakonana , nanging aja seling surup pan kaya Jaka Sasana , yen arep suwita dipun rih suwita wong kang luwih kang agung luhur, jebul suwita gandarwo, dumeh gedhe dhuwur Ian maripate telu, tujune malah kebeneran dadi jalarane oleh kamulyan . (lajeng sami gumajeng) .. Jaka Mulyana manggili : "tiyang dongeng, bapak sapunika kados inggih boten wonten lare kados Jaka Sasana" . yen arep suwita dipun rih suwita wong kang luwih kang agung luhur, jebul suwita gandarwo, dumeh gedhe dhuwur Ian maripate telu , tujune malah kabeneran dadi jalarane oleh kamulyan . (lajeng sami gumujeng) . Jaka Mulyana mangsuli: "tiyang dongeng, bapak sapunika kados inggih boten wonten lare kados Jaka Sasana" .
L.T. "Ayake iya, nanging uga kena dianggo pepiridan, wis cekake thole Mulyana, sesuk jam 4 sore dandana , daksebakake Kang Mas Cipta Legawa".
Dj.M. "Inggih".
Injingipun Mas Lebda Turangga gadhah gagasan anggenipun badhe pinanggih Mas Cipta Legawa supados katampen kalayan dhangan, kedah angsal-angsal ingkang andadosaken . senenging manahipun nanging taksih pakewed . punapa ingkang badhe dipun bekta, dangu-dangu enget bilih piyambakipun gadhah badhe warangka kajeng timaha palet, kados punika pantes kangge angsal-angsal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
. Sareng sonten wanci jam 430 Jaka Mulyana lajeng kahajak mangkat sarta kapurih nyangking badhe warangka timaha wau. Sadumugining Cipta Legawan Mas Mantri Cipta Legawa peninju ngoml;>e wedang wonten ing pandhapa. Sumenep Lebda Turangga lajeng dipun ancarani (Tembungipun ngoko kemawon, amargi pancen boten 1 basan awit kajawi ipe nak-sanak pancen kulina alit mila)
Tembungipun: "Kene dhi linggih kursi kene" .
L.T. "lya", (mawi tembung ngoko andhap)" ba&a antya.
M.Tj.L. "Saka ngomah bae apa".
L.T. "lya saking griya" .
. M.Tj.L. "Kaya anggawa sarungan apa arep didandakake".
L.T. "Ora kang Mas, pancen arep dak aturake panjenenganmu amarga panjenenganmu dek anu kae ngadika ngupados sarungan".
M.Tj.L. "lya dhi, andelok le: Weti mahadhi".
L.T. "lya" .
. M.Tj.L. "Lo becik, weton ngendhi dhi".
·' LT. "Wedalan Pacitan, dhek panjenenganmu mentas tindak mrana kae let kalih dinten aku menyang Pacitan . . 128 nontoni belo, nanging belone ora kadadosan amarga kathah cirine kang kirang prayogi. Aku nyambi pitaken badhe sarungan, kok kaleresan gadhah lajeng dak rebati, angsal, saiki dak aturi ngagem ".
M.Tj.L. "lya dhi banget panarimaku, dhasar anggolek timaha aku, iki kebeneran" .
LT. "Kang mas, sowanku. Kajawi ngaturake angsal-angsal sarungan iya ana perlune sakedhik, aku gadhah anak angkat nama Mulyana, medal saking papadhane piyambak menyang aku, aku dipurih nyuwitakake priyayi , amarga sayektose piyambake gadhah gegayuhan kapingin dados priyayi, sarehning panggubele menyang aku sangat dados dak piturutf dene tancebing ·manahku mung dak suwitakake · partjenengarunu, salajenge Sageda kalebet magang aku nyumanggakake panjenenganmu, amarga lare iku wis dak anggep anakku piyambak, mila sanget-sanget enggonku nyuwunake kawelasan marang panjenenganmu , dene wujude lare iku yaiki kang tumut sowan mrene".
M.Tj.L. "lya becik, dhi apa biyen sekolah" .
L.T. "Ora wong lare Iola kapiran dados ora ana kang mikir, ananging aksarajawi walandi wis saged ... . . . .. . . 129. mung seratane durung sae.
M.Tj.L. "Sukur yeh wis bisa ngunakake Jawa Malayu, beciking tulisan gampang kena dikulinakke sarana nurun layang, yen bocah lantip sarta talaten ora nganti satahun rak wis bagus" .
L.T. "lya, iya leres panjenenganmu kang mas yen larene golongan lantip" .
M.Tj.L. "Apa isih duwe teturutan darah priyayi, kok duwe panggayuh marang kapriyayen" .
L.T. "Yen nitik salasilahe, piyambake isih grad 4 saka bupati" .
M. Tj.L. "Bupati ngendi".
L. T. " Bupati • ngargopuro , le Mulyana bukune . salasilah ko gawa" .
M.Tj.L. "lnggih kula bekta ".
L.T. "Gawanen mrene , iki kang Mas dak aturi mriksani".
Serat lajeng dipun tampeni dhateng Mas Cipta Legawa sarta lajeng kawahos, wusana lajeng carios: "Dhi Lebda Turangga bocah iku jebul kabener kopanakanku misan amarga canggabe Si Mulyana iku embahku buyut. Teturutane mangkene: embah buyut Raden Tumenggung . . . . 130 Mangun Nagara iku peputra embah kolektur Ngargapura. banjur peputra aku , Embah buyut mau nalika seda makaten.
M.Tj.L. "La dadine melu kowe iku kapriye".
Lebda Turangga lajeng angganjaraken mula bukanipun Jaka Mulyana wiwit dipun tilar ajal bapak biyungipun ngantos dumuginipun dados wayang tiyang, sarta ngantos ngenger piyambakipun sampun dipun ganjaraken sadaya.
Mas Cipta Legawa sanget pangungunipun sarta welas dhateng Jaka Mulyana, wekasan wicanten: "iya-iya ben ana kene dak wulange, bok manawa bisa katekan kaya kang dadi sedyane, yen wangune bocahe kaya maju".
L.T. "lya, kang wis kalampahan kapinterane pancen majeng, Kang Mas Sarehning wis cekap kang dados aturku, aku kalilanana mundur, Si Mulyana dak tilar . . . . . . . . 131 ora liwat mung nyumanggakake kang mas".
M.Tj.L. "lya, dak pikir banget, wong pancen aku kewajiban mikir bocah iku".
L.T. "lya, wis kang mas kalilan".
·: M.Tj.L. "lya" . .
L.T. "Thole Mulyana, wis kowe keria, dherek bapakmu kene, kang ngati-ati".
Dj.M. "lnggih".
Mas Lebda Turangga lajeng mantuk. Kacarios sapengkeripun Mas Lebda Turangga, Jaka Mulyana wonten ing Cipta legawan, lajeng griya kemawon, saben dinten nyambut damel padamelan salabeting griya, pundi ingkang katingal kether lajeng dipun garap boten mawi dipun atag sanadjan ingkang kasar-kasar. :kadosta: nyaponi gedhogan, latar, ngiseni kulah, nyirami seka- . ran, nyumedi dilah, punapa kemawon dipun tandangi boten mawi ngiri dhateng kancanqmn, boten ngengeti menawi kahaken sentana dhateng Mas Cipta Legawa, anggenipun nyambut damel malah ngungkuli punakawan ngantos damel rikuhe para punakawan tuwin rencangipun sadaya, menawi injing jam 4 Jaka Mulyana sampun tangi lajeng nyambut damel kados. ing-
- ----------- ------ ----.----------·-··-· --- - 1 :
kagungan selir, pinuju ngandheg 8 sasi, banjur diajakbapakne iya iku Kepala Desa Karangsa'Ilc1 bareng lahir metu lanang dadi bocah mau embahku paman, cekake bocah mau tuwane banjur dadi Kepala Desa Karangsana, nurunake Mulyana Kowe dadi saiki ora kaliru".
Lebda Turangga ngungun semu bingah, boten nyana bilih kang kasebut nginggil . .... . . . . ...... .. .... .. ...... 132 Kanca-kancanipun jam 6 saweg sami tangi, nanging sampun manggih resik sadaya, wokasan lajeng sami tumut ertjing sarta lajeng sami sregep-sregep boten iren-irenan dhateng kancanipun, saking sami risi ningali dhateng kasregepanipun Jaka Mulyana. Mas Cipta Legawa sekalian remen sanget dhateng patrapipun Jaka Mulyana, malah ngantos semu welas ningali anggenipun tanpa wigih dhateng sadhengah padamelan ngantos kerep dipun cariosi kapurih ngaso. Lajeng dipun perdi dhateng padamelan ingkang alus-alus, bdten suka nyambut dame] kasar, tuwin Jajeng kapurih nyahekaken seratanipun Jawi Walandi. Saben dinten dipun sukani turunan kapurih nurun. Watawis satengah taun seratanipun Jaka Mulyana sampun katingal sae. Sareng seratanipun sampun sae sayektos lajeng dipun lebetaken magang dhateng Kabupaten lajeng nyambut damel tunggil sameja kalian Raden Hardaka, tuwin Jaka Madyana kasebut bab: I, II.
Jaka Mulyana lajeng dipun cepengi sorog Kantor Kabupaten , saben ittjing kapurih malebet rumiyin, ambikak kantoranipun , sadaya garapan serat-serat angger sampun dipun wulang, patrap tuwin lampahipuri Jaka Mulyana lajeng saged nindakaken sarta boten nate lepat, watawis saweg satengah tahun anggeni pun nyambut damel wonten ing kantor . . . . . . . . . . . . . . . 133 Kabupaten serat arsip kabupaten sampun mangretos sadaya, sarehning saya katingal majeng dhateng padamelan tuwin dhateng kasagedan lajeng dipun lebetaken sekolah Walandi partikelir, malebetipun jam 3, bibar jam 5 sonten bayaranipun 250 sawulan, wonten ing griya dipun perdi ngapalaken buku-buku, kadosta: angger hukum , regelmen pulisi, undhang-undhang, kandhungan sapanunggalanipun dipun purih · ngapaiaken sadaya, dhasar Jaka Mulyana manahipun lantip sarta majeng Blila inggih lajeng kathah apalanipun dhateng pasal-pasal tuwin - dhateng serat seblad, Mas qpta Legawa saya kasok tresnanipun mila wutah piwulangipun dhateng Jaka Mulyana pangrengkuhipun kados dhateng anakipun piyambak, kuciwanipu ·n Mas Cipta Legawa bote_n ·saged tembung Walandi, nanging kalebet sugih ..... , 'r. kasagedan dening sugih serat-serat yasanipun para Jawi ingjaman kina, punapa dene remen ulah karawitan kadasta . dhateng gendhing, dhateng sekar macapat tuwin sekar ageng, dalah kasusastranipun pisan Mas Cipta legana mangretos,. _kathah pikaranganipun piwulang-piwulang ingkang mawrkasekaraken inacapat.
Ing satunggiling dinten wanci sonten J aka Mulyana dipun cariosi dhateng Mas Cipta Legawa bah anggenipun sekolah walandi, tembungipun:
"Mulyana gonmu ................ .. ........ · 134 sekolah walanda iku parsudinen kang nganti mangerti, sanadjan lowong tinimbang ora mangerti babar pisan karo dene Mestermu tuwan Pandherkah iku wong tilas juru basa, yen koktalateni enggonmu sinau mesthi akeh piwulange. Jaman saiki kang akeh regane wong kang mangerti tembung Walanda, Kasusastran Jawa wis meh ora pati kanggo, apa dene layang wacan kang nganggo tembang, bok manawa suwe-suwe ora kanggo babar pisan amarga nitik bocah saiki kang padha · metu saka sekolah Walanda nonton layang-layang Jawa apa dene kang djtembangake wis emoh andeleng babar pisan, nanging mungguh aku senadyan pintera marang tembung Walanda, layang-layang Jawa kok iya isih dhemen, apa maneh kanjeng Gupremen enggone ngimpun layanglayang Jawa kongsi saprene iyo durung kendhat, iku tandhane yen isih kanggo malah paring -sirkuler, sapa kang ngaturake karangan bah kawruh Jawa, yen akeh paedahe tumrap jaman saiki diparingi ganjaran kang kalayan murwat".
Dj.M: "lnggih, menawi kula andherek kados kapareng panjenengan bah serat-serat Jawi inggih taksih remen amargi piwulangipun inggih taksih kathah ingkang .. . .. . ·I 35 kangge, kadosta: Serat paniti sastera, paniti sruti, wulang reh, sa113-sunu, wedharaga, piwulangipun inggih taksih kathah ingkang kangge tumrap jaman : apunika punapa dene kula inggih remen sanget menawi sagedda ngarang-ngarang serat ingkang kasekaraken kados panjenengan punika " . ·
M.Tj.L. " lya bener kowe, amarga satemene bangsa Jawa kang ora sakolah · Walanda , yen maca layang-layang kang ora ditembangake iku gelis kemba Ian ora tumuli apal, bareng kang nganggo tembang sak gelis apal amarga enggone kanthi lagu kanthi laras iku anafik marang seneng dadi surasane gelis cumithak karo depe maneh enggone para nata para pujangga ingjaman kuba apa-apa ditembangake , iku perlune apa sasurasane aja nganti owah gingsir amarga wis kapathok dining watoning pada-pada dadi ora ana kang gelem ngowahi, kayata layang kidungan anggitane Sunan Kalijaga,
Wonten kidung rumeksa ing wengi teguh ayu luputa ing Iara luputa bilahi kabeh .
Baya nganti bujading jagad unine ora bisa owah dening wis kapathok ing pada mau . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
Dj.M. "lngkang nganggit sekar-sekar punika ing ngajeng sinten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ?"
M.Tj.L. "Yen tembang gedhe iku caritane kang nganggit para Jawata , dene kang akeh dhewe anggitane iku Bathara Panyarikan , iya sang Hyang Sitra amarga Sang Hyang Sitra mau Pujangganing jaman kadewatan ban,jur para nata utawa para empu ing jaman kuila padha nganggit cacahe tembang gedhe iku luwih telung atus tembang . Bareng jamane prabu Brawijaya ing Majapahit kang wekasan ambarengi thukule agama Islam ana ing tanah Jawa, para wall banjur padha nganggit ; tombang macapat , kanggo n8anti saprene iki, dadi uih'lfre tembang macapat ik.u saprane lagi liinang atusan tahun. Dene caritane kang padha kagungan anggitan iya iku:
tembang: 1. Asmaradana
- 2. Sinom
3. Megatruh.
Kang nganggit Kanjeng Sunan Giri Tembang Durma: Kanjeng Sunan Bonang, pucung: Sunan Gunung Jati, Mijil: Sunan Geseng, Kinanthi I: Kanjeng Sultan Pajang, Pangkur: Sunan Murya pada, Dhandang gula: Sunan Kalijaga, Mas kumam bang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 7 aku ora terang kang nganggit, tembang gambuh iku kalebu tern bang gedhe ( l ).
Dj.M. "Tiyang nyekaraken punika punapa wonten pathokanipun".
M.Tj.L. "lya ana, nanging pathokane tembang macapat dhek biyen durung dikumpulake, saiki wis diimpun marang sadulurku nak sanak: Kang bei Mangun Wijaya, dijenengake layang purwakanthi, dalah pathokane tembang gedhe utawa pathokane masang sandhi asma iya wis kasebut ana ing layang purwakanthi kabeh, dadi yen arep nembangake andeleng layang purwakanthi wis ora
(I) Saweneh ing tiyang cacarios menawi sekar gambuh punika bukanipun saking gandarwo , gancaripun makaten:
Anuju satunggiling dinten kanjeng Sultan Agung, nata Mataram tindak basiyar, wonten ing margi uninga gandarwa pinuju ngeneng-enengi anakipun ingkang saweg nangis, sarwi karengeng-rengengaken makaten: Le la le la le le gung, cep menenga anakku si kuncung, kuncung balung biyungmu lunga mring kali, ngumbah popok nyangking beruk , cep menenga ana uwong.
Kanjeng Sultan andangu: Gandarwa kuwi tembang apa . . ? Gandarwa mangsuli: embuh.
Wiwit kala samanten kaparenging karsa dalem kaqjeng Sultan wau, cacahing sekar macapat kawewahan satunggil malih inggih punika sekar gam buh.
kaweken, malah dhek samana kandhane kang Bei Mangun Wijaya arep dicetakake, upama sida dicethakake prayoga banget aw it kawruh karawitan Jawa kang\vis meh sirna .... . .................... 138 khodholane diwenehake aku, sesuk dak golekane: delengen".
Dj.M. "lnggih sandika, Bapak menawi kapareng kula badhe main silat" .
M.Tj.L. "Sing mulang sapa ...... ?"
Dj.M. "lngkang mulang tiang Surabaya, naminipun pak Amat, wiwitipun jam 8 sonten dumugi jam 11 dalu, bayaranipun sawulan 250" .
M.Tj.L. "lya, iya becik silat iku, amarga kajaba gawe teteging ati, kanggo rumeksa ing pakewuh, tandange prigel sarta iya gawe kawarasan Ian kuwat, ora beda karo gemnastik utawa main bal" .
Dj.M. "lnggih makaten kasinggihan dhawuhipun bapak, mila inggih remen ajar main".
M.Tj.L. "Nanging kuciwane bocah nom-nomin iku yen bisa main silat banjur akeh kang kurangajar, ngandelake enggone bisa main, ora kena-kena kacenthek basa sathithik banjur ngajak kerengan, iku aku ora mathuk".
Dj.M. "Kasinggihan dhawuhipun bapak, nanging saupami kula sampun saged main, inggih badhe kula atos-atos boten badhe ngangge angsaripun ingkang awon punika namung saged den angge dayanipun ingkang sae . . . . . . . . . 139
M.Tj.L. "lya to, yen kowe bisa nglakoni mengkono iya becik, ajara" .
Dj.M. "lnggih. Bapak menawi kapareng bertjing malem jumu'ah ngajeng punika kula nyuwun pamit badhe tirakat . dhateng pasarean bayat".
M.Tj.L. "Arep anjaluk apa tirakat menyang bayat".
Dj.M. "lnggih badhe nyuwun berkahipun Kyai pandhanaran ingkang sumare ing bayat, supados sageda tumunten dados priyantun".
M.Tj.L. "Yen aku tirakat-tirakat iku kok ora mathuk , amarga panemuku mangkene: nyenyuwun marang priyayi kang wis mahatus-atus tahun, apa ora luwih utama nyuwun kawelasan marang priyayi luhur kang isih sugeng, iya iku ngantepana enggonmu magang aku , janji sregep Ian temen temen mesthi katekan apa kang dadi sedyamu, pnluh kowe dhemen tirakat menyang pasareanpasarean nanging kowe ora magang utama kesed , malincur pemagangmu layak ora bisa dadi priyay i, karo dene maneh wong dheman tirakat iku amesthi gawe kapitunan, amarga kang sapisan nalika mangkat tirakat mesthi nganggo sangu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 apes-apese loro utama telung rupiah.
Kaping pindho: sasuwene lelungan iku kepeksa ngedhakake marang kawajibane.
Kang kaping telu: awake kesel, mripate karipan.
Kang kaping papat atine banjur j ibria kibir, ngandelake bakal oleh brekahe kang sumare, wekasan wega marang kawajibane.
Mulane yen aku ora cocog karo dene kang mengkono iku kalebu gugen tuhon mungguh nalare ora oleh , wong urip anjaluk pitulung marang wong mati , kapriye margane bisa mitulungi.
Padhane wong dhemen madhukun Ian wong mangeran ipen iku wong gugon Tuhon kang ora ketemu nalare, ora becik nandhakake wong bodho , durung lepas budine , yen wong kang ahli budi ora mengkono , sabarang kang ora oleh karo nalare mesthi ora gelem anglakoni awit ora ngandel kang dilakoni kang diandel iya kang oleh karo nalare, kayata: yen wong arep a'nggayuh darajad iya kudu ngudi kapii:iteran dhisik , yen wis pinter banjur magang, dilakoni sungkem Ian tumemen kaya kandhamu mau amesthi enggal lawas iya bisa dadi
Yen anggayuh kasugihan iya kudu nyambut g.awe apa, ............................... ..... .... 141
among dagang, apa kriya, apa tatanen .dilakoni taberi, gemi nastiti Ian ngati-ati, amesthi iya bisa cukup samono iku iya kudu nganggo kapinteran amarga yen dilakoni kalawan bodho . lya ora kadedeyan, yen wong arep nedya kuwarasan iya kudu ngelingi enggone memangan aja rusuh Ian kang resikan tuwin kang akas dhangan mesthi adoh lelarane.
Jaka Mulyana sadangunipun mirengaken piwulangipun Mas Cipta Legawa dipun rahosaken sanget wusana pinanggih.wun ing manah angleresaken dhateng piwulang wau, lajeng matur: Bapak Kasinggihan sanget dhawuh panjeneilgan wau, kula tepang-tepangaken sadaya leres bot en wont en ingkang nalisir".
M.Tj.L. "lya sukur yen kowe wis tampa kaya kandhaku mau, wis wengi Mulyana, wisjam siji turua" .
Dj.M. "lnggih".
Mas Cipta Legawa lajeng menyat malebet ing griya badhe tilem kalayan pitaken: "E ..... , Mulyana".
Dj.M. "Kula".
M.Tj.L. "Alm wang sekrip kang ketlisut dhek wingi apa wis ketemu?"
Dj.M. "Sampun".
M.Tj.L. "Sesuk sorogen menyang kantor landrad kaya adate kae kanthi dhuwit sapuluh rupiah, wis dihenggalake kana .... .... ... .......... . .. . ............... 142
Dj.M. "lnggih sandika".
Kacarios sareng Jaka Mulyana anggenipun tumut Mas Cipta Legawa sampun andungkap satahun kasagedanipun Jaka Mulyana saya wewah-wewah, pancen lare majeng, kasembuh dipun pardi dipun weleg ing piwulang. Dados sadaya ingkang kawulangaken inggih lajeng inggal saged, dhateng tembung Walandi ing sanadyan boten sampurna nanging sampun saged maos buku basa Walanda sarta mangretos surahosipun .
Anuju satunggaling dinten wanci sonten Mas Cipta Legawa sowan ing Kabupaten amargi pinuju malem tingalan, sadaya yantun saiebeting kitha inggih kathah ingkang - sowan bekti a wit sampun . dados padatanipun, manawi pinuju malem tingalan lelenggahan mawi lelangen kelenengan tuwin dipun sindheni ing ringgit taledhek, Jaka Mulyana . inggih andherek sowan angladosi
Wanci jam 9 Raden Tumenggung Katipraja sampun lenggah ing pandhapa, lesehan dipun adhep para priyantun, gamelan lajeng kaungelaken gendhing gambir sawit wusana calempungipun boten mungel.
Raden Tumenggung andangu sababipun boten mawi calempung ·; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
wonten ingkang matur bilih abdi panylempung nyuwun pamit boten sowan amargi saweg sakit panas . Mas Cipta Legawa lajeng ngejepi Jaka Mulyana · kapurihnylempung, Jaka Mulyana tanggap lajeng nyalempung.
Raden Tumenggung mireng bilih calempungipun mungel, lajeng andangu : "lo sapa sing nylempung ..... ? Jare wignya mlaya Iara."
Mas Cipta Legawa matur : "Kulanun ingkang nylempung abdi dalem pamagang pun Mulyana".
R.T. "Mulyana sapa, timbalana mrene".
Jaka Mulyana lajen& ngadhep . .
R. T. "E ......•. jKowe, bocah iki cak kaponak:anmu ta, Legawa".
. "Nun inggih"
R. T. "Kok bahud nyalempung, malah becik calempung ane Mulyana karo Wignya Mlaya, rak iya ta Jaksa"
D.J. "Nuninggih, kaluhuran dhawuh dalem , sae abdi dalem pun Mulyana."
R.T. ..'Wis baiia Mulyana, tutugna nylempunga maneh. "
D.J.M. "N uninggih"
R.T. "Alm kok dhemen kaponakanmu iku, Legawa, bocah kok ethes prjgel, ben ana Kabupaten bae, Legawa
i :j j ! I '---
M. Tj.L... "Nuninggih" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
R. T. ''W iwit sesuk konen male bu"
M.Tj._L. "Nuninggih sendika" .
Boten kacarios rerengganing among langen, sareng wanci jam 4 enjing Jajeng bibaran, Mas Cipta Legawa mantuk Jaka Mulyana inggih tumut mantuk , sareng dumugi ing griya Jaka Mulyana dipun dhawuhi Mas Cipta Legawa, tembungipun : Mulyana, kowedipun pundhut Dara- Menggung di Dhawuhi andherek ana ing Ka bu pa ten, wiwit sesuk sebaha".
Dj.M." "I nggih".
M.Tj:L. "Nanging andherek ana ing Kabupaten sing ati, kumpulan sentana utawa panakawan akeh sing rukun, sing kepara ngalah dene panggalihe dara Menggung iku : legawa banget ora tau duka, yen ora dadi penggalihe baqjur sok kendel bae, yen ana sentana utawa abdi kaluputan ora karsa andukani dadi malah angel, Iu:wung banjur ciuka bisa weruh keluputani mulane sing prayitna, aja sembrana karo dene yen wis seba matura, · kaparenga isih nutugake sakolahmu Walanda partikelir.
Dj.M. " lnggih sendika" ..... .. . . ... . . .......... 145
Sareng eqjing, Jaka Mulyana lajeng sowan ing kabupaten, sarehning kaliyan para sentana tuwin panakawan sampun kulim sadaya mila inggih lajeng manggen kemawon, sangsaya kaliyan Raden Hardaka tuwin kaliyan Jaka Madyana dhasar kancanipun riyambut. darn el sameja, iJUih sangsaya boten suba sita. Dados cekakipun lampahanipun lare titiga, Ra6en Hardaka, kasebut bab I, lampahanipun Jaka MadyanaJcasebut bab II, ' lajeng gathuk kalian lelampahanipun Jaka. dados
.tµnggil pasuwitan, sami andherek Raden TumenggungKartipraja bupati .ing Madyapura scirfu dhatengipun inggih tunggil . taun kemawon, namung cariosipun kadamel gentos.
Dara lare ketiga wau sadangunipun sami suwita, kulinanipun sampun kados sadherek, namung Raden · Hardaka sanadyan kalian lare kakalih wau tanpa suba sita, nanging taksih ngegungaken yen putraning dhasar p11tra kaponakanipun Raden Tumenggung Kartipraja, dados padamelan kasar alus nanniilg prentah sarta ngebuhaken dhateng Jaka Madyana · tuwin Jaka Mulyana kemawon, sanadyan padamelan seratserat ing kantor, inggih makaten wekasanipun lajeng bodho piyambak.
Sadangunipun lare tetiga wau kempal wonten ing .. ... .. 146 pasuwitan, inggih dereng nate pasulayan sanadyan tandukipun Raden Hardaka dhateng Jaka Madyana, tuwin dateng Jaka Mulyana . rumaketipun taksih semu angegung-ngegungaken, ewadene Jaka · Mulyana tuwin Jaka Madyana inggih sami ngemong kemawon, namung sedhihipun lare kekalih wau manawi sumerep anggenipun Raden Hardaka asring gadhah pratingkah ingkang mokal-m9kal, kadosta : asring dhateng mawi dora sembada kautus ingkang rama Den Tumenggung mundhut arta: 50 utawi 40, lajeng kadamel royal, plesir utawi ngestri punapa dene asring dhateng toko ngebon barang punapa ingkang dipun senengi mawi tekenipun ingkang rama, inggih kerep dipun pam bengi dipun engetaken Raden Hardaka boten keguh, meksa taksih makaten kemawon.
Ing satunggiling dinten penuju mentas balanjan Raden Tumenggung saweg lenggah wonten ing pandhapa, ingkang ngadhep Jaka Madyana kalian Jaka Mulyana, namung lare kekalih punika, wonten Cina sowan ngaturaken rekaning ngantos 5 lembar isi angka arta 75, Raden Tumenggung kaget lajeng andangu sisten ingkang dhateng toko ambekta bon punika, Cina matur bilih ingkang dhateng Raden Hardaka,
Serehning priyagung berbudi marta, .... : .... , .... 14 7. inggih lajeng dipun paringi kemaworr 75, namung Cina kaweling, manawi Raden Hardaka . dhateng ing toko ambekta bon malih sampun ngantos dipun sukani
Cina nyandikani sarta sampun tampi sasmitanipun Raden Tumenggvng wau, Cina lajeng pamit mantuk.
Sapengkeripun Cina wau Raden Hardaka dipun timblai sowan lajeng dipun dhawuhi : Hardoko iki hon didah rekening saka toko Cina simpenana, wis dak bayar besuk maneh aja kaya mengkono mundhak ora becik dadine tumrap awakmu dhewe. Raden Hardaka kendel tumungkul rumaos ·ing kalepatanipun lajeng nyuwun ngapunten kathah-kathah, inggih dipun ngapunten sarta dipun dhawuhi paweling, sampun ngantos ngambali malih. Raden Hardaka nyandikani, Raden Tumel18" gung lajeng malebet ing dalem.
Ewodene Raden Hardaka boten kendhak malah katingal bingah rumaos menawi dipun tresnani
Ing satunggiling dinten Raden Tumenggung Kartipraja lelang kapal belo sandel kalayan regi 300, inggilipun 4 kaki 3 dim sampun ngumur 3 tahun dados sampun wanci dipun tinegaraken J aka Mulyana kadhawuhan nim bali panegar, aturipun manawi kapareng badhe ...... . ................ 148. dipun tegari piyambak, Raden Tumenggung kaget lajeng ai:ictangu apa kowe bisa ngajari jaran, a turipun : saged amargi Bapak angkatip.un panegar sarta sampun dipun wulang kawruhipun panegar.
Raden tumenggung marengaken mila saben sonten Jaka Mulyana tansah numpaki kapal wau, watawis tigang wulan sampun . tutut lamahipun sampun kenging, Raden Tumengung lajeng nyoba nitihi, lampahipun sampun sac ·' sarta condhong kalian kaparengipun, Mila Raden Tumenggung saya asih diiateng ' Jaka Mulyana.
Sadangupipun Raden Tumenggung dipun lare tetiga, Raden Hardaka, Jaka Madyana, Jaka Mulyana, Raden Tnmenggung botan kakilapan dhateng bebudenipun lare tetjga wau.
Raden Hardaka labuhanipun awon, nanging sarta dipun emong kemawon, dening ngengeti: swargi ingkang rama tumut maragadi dhateng saliranipun dados tansah dipun legawani, ananging ing galih semu emar, ,J!lfiksani · lekasipun Raden Hardaka ingkang boten prayogi wau, ewa dene inggih ·kagalih sagedipun cumenthel dados priyantun sarta badhe dipun wulang bok menawi saged mantuni watekipun ingkang kirang prayogi wau, amargi , Raden Tumenggung boten kagunganputra ...................................... 149.
Jaka Madyana kirang kasagedan nanging seratanipun sae, dhateng padamelan satiti sarta tumemen ajrih dhateng kalepatan mila Raden Tumenggung inggih asih semu welas sarta ngengeti .. ka-sileruiriipun Mas Wadana Gunasaraya. Namung dlUtteng . Jaka · Muiyana :sanadyan boten wonten tarikanipun punapa- • . punapa nanging Raden Tumenggung sanget tresnanipun.
Dening · Jaka Mtilyana sugih kasagedan sarta tansah adamel pirenaning galihipun.
Sareng lare tetiga wau pasuwitanipun sampun tigang taun Iami.niPqn, wonten lowongan carik wadana kalih panggenan, inggih punika :Carik wadana kitha Madyapura, tuwin <;arik Wadana ing Giri Purna, sami menggah dados asisten Wadana, Raden Hardaka dipun purstel dados carik Wadana ing Giri Purna, Jaka Madyana dipun purstel Carik Wadana kihta, kalih pisan sami dados, lajeng sami dipun ngandikani, kadhawuhan satiti ngati-ati anggenipun sami nindakaken kawajibanipun sarta _iDgkang suci manahipun. Sadaya sami nyandikani, sarta sami ngabekti nyuwun pangestu lajeng sami nyuwun pamit namp.eni kawajibanipun kalilan.
' watawis tigang · wulan Carik Kabupaten Madyapura inggih minggah dados asisten Wadana, Jaka Mulyana dipun purstel l'nggentosidados .................... ·. . . . . . . . . . . . 150 Caiilc Kabupaten dados lajeng nindakaken boten wonten pakewedipun amargi sampuil.garapanipun saben dinteii.
Kacarios malih Raden Hardaka sadangunipun dados.Carik Wadana Raden Wadana ifi8 Gifi Purna tansah se.dhih manahipun dening ; Raden Hardaka boten saged IDnda.lcaken padamelan wajibipun dados tansah dados darn el amargi namung tansah main royal kemawori _ ewadene inggih runnung dipun emeng kemawon, dening sentananipun Bupati, sareng anggenipun dados Carik Wadana sampun setahun laminipun keleresan wonten lowongan asisten Wadana, tur ded bawah dhistrik Giripurna , inggih punika asisten Wadana ing Dwandher dhistrik Cintakarda.
Raden Wadana ing Giri Purna gadhah Cipta, Raden Hardaka dipun suwunaken minggah dados asisten Wadana ing Cintakarda mawi dipun alembana , saged sarta tumemeri tuwin nyekapi dhateng kewajibanipun, kathah-kathah pangalembananipun, kahangkah sampun angantos boten kaparengaken anggenipun makaten wau mung supados tum"untena angsal lintu Carilc ingkang mangetos sarta tumemen dhateng kawajibanipun,
Dilalah namung wata\Vis satengah wuian kalian . ....... . 151. lampahipun serat panuwunan Raden Hardaka sampun tampi beslit dados asisten Waqana ing Cintakarda , sanalika lajeng mangkat . nampeni padamelan asisten Wadana ing Cintakarda , Raden Wadana ing Giri Puma sanget binghaipun, boten antawis dangu gantosipun Carik Wadana dha teng, magangan kantor Asisten wedana apleidheng sekul, dhasar dede sentananipun ingkang Bupati, Raden Wadana sangsaya bingah sanget rumahos bot en tansah dados momongan kados Raden Hardaka.
sareng sawatawis wulan asisten Wadana ing Ngantaraja pejah, Jaka Madyana Carik Wedana kitha Madyapura dipun purstel, dados sanalika lajeng nampeni damelan asisten Wadana wonten ing ngataraja."
Anuju mg satungguing dmten wonteii wand. sonteil malam ngaha_d Mas Cipta Legawa mantri ;.-Kabupaten tuwin Jaka Mulyana Carik Kabupaten sami sowan ing kawadanan namung nglangke boten nindakaken padamelan dhines kinten wanci jam 11 dalu, nedhengipun sami ngandikan aiuong seneng, nlireng swaraning titir tengara ambujeng durjana pandung, Raden Wadana sarta Mas Cipta Legawa tuwin Jaka Mulyana punapa dene upa9-upas dhistrik sami gugup lajeng bidhal tarr dang, Raden Wadana tu win up as . kalih :sami · ........... 15 2.
saged mirantos dedamel, namung Mas Cipta Legawa sarta Jaka Mulyana boten miranthos amargi kesihipun namung sumedya ngenggar-ngenggar manah, sarehne malem ngahad, sadaya ·Wau lampahipun angener pakampungan penggenaning tengara, Raden Wadana wonten ngajeng, sareng dumugi ing margi pakampungan kepethuk durjananipun ambekta buntelan lajeng kahandheg sarta dipun soroti eting, durjana inggih mandheg nanging sareng sumerep pulisi kathah durjana medal kanopsunipun lajeng medhet pangotipun, upas ingkang nyandhak buntelanipun katojoh ing pangot kenging dhadhanipun lajeng Dhawah, sareng badhe ngancari Raden Wadana, saweg kumlawe, boten talompen Jaka Mulyana lajeng anjangkah nyarengi nyepeng ugel-ugeling durjana, ingkang kadamel nyepengi pangot lajeng dipun tekuk tanganipun tugel bet durjana lajeng andheprok lajeng dipun rut dening upas ingkang boten kataton, boten dangu tiyang tandang saking kilen, alorralon ambujung durjana satunggalupun, Jaka Mulyana lajeng tumut ambujung , Jaka Mulyana wonten ing ngajeng sareng sampun celak kalian pandungipun watawis salandhean Jaka Mulyana lajeng malumpat dumugi ngiringaning durjana, durjananipun dipun kawil sukun!pun dhawah karungkep lajeng diJ:>un tubruk dipun tumpaki gegeripun ..... . ... . .... . ................ 153. Durjana boten saged obah, lajeng dipun cepeng ing tiyang kathah, sadaya lajeng kabekta dhateng Kawadanan kaurusaken papriksananipun dados pandung kakalih wau dining Jaka sadaya, awit saking keprigelanipun anggening saged main silat, wiwit kala samanten Jaka Mnlyana lajeng misuwur kawanteranipun (Makaten pikantukipun tiyang saged main).
Ing satunggaling dinten Mas Cipta Legawa ing wanci sonten dipun timbali dhateng kabupaten sareng sowan dipun pangarr dikani dhateng Raden Tumenggung Kartipraja, bilih Jaka Mulyana badhe kapundnut mantu kahangsalaken putranipun kaponakan ingkang sampun Iola, mila supados kadhawuhilen d1lateng Jaka Mulyana.
Aturipun Mas Cipta Legawa sandika, saya amrayogakaken dhawuhipun Raden Tumenggung wau, Mas Cipta Legawa lajeng kalilan mantuk, sanes dinten Jaka Mutyana kaundhang dhateng griyanipun Mas Cipta Legawa dipun cariosi kados dhawuhipun Raden Tumenggung wau, wangsulanipun Jaka MulYana mopo, amargi sampun kalajeng nembung anakipun Mas Lebda Turangga; sedyanipun minongko kesaenan, ngengeti aJl@Benipun rurnaos sampun dipun openi, ngantos dipun titipaken dhate-ng Mas Cipta Legawa, Jcalampahan ngantos saged dados priyantlln, Mas Cipta Legawa boten sanget nginggahi, dados iiaih namung ........ . .......................... J • •• 154. badhe matur ing Raden Tumenggung, punapa atur wangsulanipun Jaka Mulyana.
Sanes dinten Mas Cipta Legawa inggih lajeng matur clllateng Raden Tumenggung, kados aturipun Jaka Mulyana wau.
Raden Tumenggung boten runtik galihipun malah ngalem menawi enget dhateng pembekanipun Jaka Mulnyana, nelakaken menawi enget dhateng kasahenan sarta anandakaken setyanipun · netepi wirahosipun ingkang sampun kawedal punika anggenipun sampun gadhah panembung dhateng Lebda Turangga mila malah badhe dipun kendengaken sarta daupipun badhe dipun pundhut wonten ing Kabupaten.
Kacarios kaparengipun Raden Tumenggung Kartipraja badhe andhaupaken Jaka Mulyana kalian anakipun istri Mas Lebda Turangga wau sampun kalampahan sarta mawi sawatawisandadosaken bingahipun Mas Lebda Turangga. .. 155. ''Sigeg" ..
1) begog punika punabwan .
IV
Anyariosaken lalampahanipun Raden Hardaka, inggih Raden Mangun Hardaka kalih Jaka Madyana inggih Mas Mangun
Madyana, tiga Jaka Mulyana, inggih Mas Mangun Mulyana sadangunipun sami dados Asisten Wadana gancaripun kados ing ngandhap punika.
Kacarios Ra_den Mangun Hardaka sareng dados Asisten Wedana : royalipun saya andados, minum, main kertu, tuwin madon (maling, madat, dereng), dereng purun rabi, namung seliripun sekawan ayu-ayu, remenanipun teledhek nagari kalih, menawi dalu kerep dhateng nagari nyipong ing tledhekan kalian sangu konyak terkadhang plesir numpak kareta mubeng mg pacinan kalian remenanipun taledhek, panakwanipun ngampil rangsel isi harta, srutu, lisah ingkang satunggal ngampil botol konyak utawi beteran, menawi wonten ing griya ngundang botoh dipun ajak kasukan cina utawi setoter, terkadhang inggih kalian unjuk-unjukan, remen ngebon barang-barang ing teko," inggih punika mendhet betahipun, kedosto : uwos, lisah, gendhis . . . . . . . . . . . . . . . 15 6 teh, martega, panganan, srutu, minuman, lisah wangi tuwin badhe-badhe rasukan nanging kerep cidra boten dipun bayar, remen lelang, bebakas griya meja, kursi sapanunggalanipun, mila griyanipun inggih lajeng bregas kebak bekakas siyosipun · komplit dalah rakitanipun sandel regi 400 mil.a wujudipun inggih · bregas sanget, nanging sambutan sadaya, punapa dene . remen nyambut 3.rta dhateng cina tu win dhateng Kepala ing bawahipun menawi dipun suruhi haJtjagong ing griyaning Kepala dhusun ing bawahipun seliripun sekawan dipun ajak sadaya, panggenipun mirantos para nyainipun sekawan inggih ayu-ayu, panakawanipun sakawan mirantos ngampil · sabet seJtjata, songsong, rangsel, slimut tuwin mantol, asisten Wadana saresidhen si Madyapura boten wonten ingkang ngungkuli bregasipun lcados Raden Mangun Hardaka, namung)wmningana dhateng kuwajibanipun sampun boten mana babar pisan . namung pasrah dhateng Carikipun tuwin dhateng upasjpun kemawon, tujunipun Carik tuwin upasipun sami mangertos sarta sami rumeksa, inggih saking sasat putranipun ingkang pupati wau punika, ewadene sadaya me.ksa sami sumelang, amitgi ngrahosaken tindak ing lurahipun ........ · .. · 157 ingkang kados makaten wau.
Wadananipun inggih taksih sanakipun kaleres misanan ananging tansah pegel manahipun ningali tingkahing Raden Mangun Hardaka ingkang ngaji : mumpung punika, ngantos asring matur dhateng ingkang bupati kalayan ijeman patrapipun Rad.en Mangun Harclaka, dhawuhipun Raden Tumenggung, paqjenenganipun sampun mangertos sadaya menggah lalampahanipun Raden Mangun Hardaka sarta sampun kerep dipun dukani ngantos dipun dhawuhi menawi boten purun mantuni anggenipun royal, umpak-umpakan badhe dipun suwunaken pocot, mila Raden Wadana dipun dhawuhi supados nyarantosna sawatawis sarta kadhawuhan mimiringi, menawi · salebetipun tigang wulan dereng wonten antawisipun enget dhateng kawajibanipun utawi royalipun dereng mantuni, inggih saestu dipun suwunaken pocot.
Kacarios Raden Mangun Hardaka anggerupun c1ados Asisten Wadana laminipun saweg satahun sambutanipun sampun langkung 2.000 sarta sampun dipun gugat ing Cina, dening sambutanipun boten nicil, menawi blanjan ribut kadamel nyaur bon, nyaur lelanggan, mila menawi blaqjan tambahipun boten kirang 40 dereng manah betahipun griya, · mil.a manahipun sampun karaos susah, dhateng padarnel .............. 158 saya boten dipqn manah babar pisan, saya boten mangertos d ening manahipun saya bingung saya rusak.
Anuju satunggiling dinten tampi palapuran salting bawah-' ipun bilih tiyang nama sura Nangkoda, sodhagar sugih ing dhuslin Kedung Kencana, kapandungan kenging barangipun ringkes warni : sengkang kalih pasang, timang, susupe, dhuwung mawi selut sami mripat barlian sadaya regi : 3.000 sanalika Raden Ma1*Un Hardaka dhateng mriksa piyambak kanthi Cai:ik tuwin upas upas, sasampunipun kapriksa lajeng andhawuhaken ngudi katrangan dhateng kapalanipun sarampunging perlu lajeng mantuk, boten marsudi pados katrangan piyambak. Sawatawis dinten Sepiyun sowan wonten ing Asistenan telakaken yen tiyang nama Cakra 4lg dhusnn kangg enan barang kadurjapan warni sengkang tuwin dhuwung selut sami mripat barlean, sanalika upas kalih kadhawuhan anggaledhah ing griyanipun boten dangu wangsul ambekta barang warni sengkang sarta dhuwung selut sami mripat barlean, kinten 1.000. Cocok kados aturipun Sepiyun sarta wujudipun ' memper kalian barangipun Sura Nangkada, mila dalah ingkang gadhah barang kabekta pisan, sanalika sura Nangkada dipun tiinbali, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 lajeng dipun timbali malebet ing kamar piyambakan. Kadhawuhan nitik barang kalih warni kasebut inginggil, punapa temen gadhahanipun ingkang ical kabekta durjana. Aturipun Sura Nangkada dede gadhahanipun. Sura Nangkada lajeng kadhawuhan mantuk.
Raden Mangun Hardaka medal saking kamar, lajeng andhawuhaken dhateng Cakra Kartaka, bilih Sura Nangkada anggenipun nitik barangipun wau gojeg-gajeg kados inggih kados sanes, amargi barang punika panganggening anakipun dados Sura Nangkada boten patos angnyatosi, sawatawis dinten badhe nyowanaken anakipun mila Cakra Kartaka kadhawuhan mantuk rumiyin, Cakra Kartaka sareng tampi dhawuh makaten inggih lajeng mantuk.
Sahantukipun Cakra Kartaka, Carik sakancanipun upas kadhawuhan bibaran.
Sareng wonten ing margi upas rerahosan kalian Carik.
Op. "Mas Carik, punika wau kados pundi, Sura Nangkada kalian Cakra Kartaka wau kok lajeng dipun dhawuhi mantuk kemawon barangipun wau kahaken punapa boten kalian kaca boten andhawuhi ngugeri barang, sarta kula boten dipun dhawuhi macak proses perbal';.
Tjr. "Duka sampean mas upas kula inggih boten mang retos .. . ... . ... . ... . .... . .... . ....... .. . 160 karsanipun sampean dipun dhawuhi macak proses perbal punika rak yen · barangipun kahaken ingkang kapandungan yen boten kahaken rak inggih boten susah dam el proses perbal." -
Op. . "La, inggih, katranganipun dipun aken punapa
Tj. · '1nggih duka sampona tiyang anggenipun a1l4angu wonten karnar makaten, ingk.ang mangretos sinten, sareng Sura Nangkada medal 0 inggih lajeng terus mantuk kemawon'' .
. Op. "lnggih la · kok kadhang kula, karsanipun dara satan punika kados pundi, nindakaken padarneJan perlu kok kados makaten"
Tjr. "Mongso boronga· mas upas kula sarnpean rnakaten tiyang ngandhap, narnung sadremi".
Op. "Anu mas Carik kula mireng kabar nalika dara seten katarik dhateng Yustisi, bab gugatipun Cina, Tyo wong keh ingkang prajaitjian notaris, punika narnung dipun wangeni salebetipun sawulan menawi bot en saged bayar kropyok badhe dipun suwun km\jaranipun".
Tjr. "Kabaripun inggih makaten . . . . . . . ...... . . . ; . 161
Op. "Mongki pint en punika" .
:rjr. "Kabaripun 500".
Op. "Wah rekahos dara seten punika inggih mas Carik, mangka nalika sowan Yustisi punika sapriki rak sarnpur, meh sawulan".
Tjr. "lnggih sampun, tiyang sampun dipun jarag piyarnbak mas Upas, mongso borongo" .
Lajeng simpangan mantuk dhateng griyanipun piyambak , sapengkeripun Carik kaliyan Upas, Raden Mangun Hardaka lajeng dandos numpak siyos badhe dhateng Madyapura kalayan m bekta sengkang tu win dhuwung gantunaan gadhahanipun Cakra Kartaka, perlunipun badhe kagentosaken, sadurnuginipun ing Madyapura, barang inggil lajeng kagentosaken pajeng 600, . wonten ing Madyapura nyipeng sadalu, injingipun mantuk dhateng Cinta · Karda, boten antawis dinten wonten dhurwardher dhateng ing Cinta Kania, kapanggih Raden Mangun Hardaka, carios bilih kahutus Kaitjeng Tuwan Presidhen, Raden
_ j . ........ ___
Mangun Hardaka katimbalan dhateng Kantor Landrad, sarehning Raden Mangun Hardaka sampun mangertos inggih lajeng tumut _ sarta sampun mirantos. Sadumuginipun ing Kantor Land.rad Raden Mangun Hardaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 dipun dhawuhi ing Kanjeng Tuwan Presidhen bilih piyambakipun nampeni ponis saking Yustisi bab gugatipun Cina Tya Wongkeh menawi piyambakipun boten bayar sambutanipun gunggung kalebet waragad 575 badhe kalebetaken kunjara. Sarehning Raden Mangun Ha!daka sampun ambekta arta· sanalika lajeng kabayar 575, Raden Mangun Har_daka kalilan mantuk wilujeng boten saestu kalebetakan kunjara.
Sanes dinten kadahtengan dhurwardher malih, nyiwer barang ga<thahinpun bab gugatipun Cina ingkang karampuangan ing pengadilan Landrad ngantos dumugi kalampahan barangipun telas, namung griya boten kalelang amargi griya sewan
Kacapa Cakra Kartaka, ingkang barangipun sengkang tuwon dhuwung kagantung wonteri kaonderan, sarehning sampun meh kalih wulan boten wonten katranganipun Jajeng sowan nyuwun katrangan nanging dipun dhawuhi bilih saweg ka1,1IUsaken mena:wi sampun resik terang dede barang peteng mggm lajeng mantuk, saben let 8 utawi 10 dinten nyadhong malih, nanging inggih tansah dipun dhawuhi kados ingkang kaseba t ing ngiliggjl wau. ... -............ .. -. . . . . . . . . . i 63 Sarehning sampun tita anggening nyarantosaken tansah dipun ubeng-ubeng kemawon, mongko mireng terang yen barangipun boten kahaken dhateng tiyang ingkang kapandungan, dhasar inggih barang sae, Cakra Kartaka rumaos yen badhe dipun pakewed, Cakra . Kartaka lajeng gadhah - atur rekes dhateng Karesidhenan, rekes lajeng kaparingaken Kartjeng Tuwan Asisten Residhenkadhawuhan nyurusaken, sanalika Kaqjeng Tu.wan Asisten Jajeng utusan Mantri Pulisi nimbali Raden Mangun Hardaka boten kalilan pamit ingandikakaken ngajak aqjujug ing Kantor Asistenan, Raden Mangun Hardaka gugµp semu kuwatos lajeng sowan -kairit Mantri Pulisi ·Sadangunipun ing Kantor Asistenan dereng kadangu Kaj\jeng Tuwan lajeng nimbali Jaksa, rekes kapari11Jaken Jaksa ingandikakaken mriksa, Jaksa_ lajeng maos rekes wau katawekaken dhateng Raden Mangun Hardaka, sanalika Raden Mangun Hardaka boten saged jawab, guwayanipun pucet boten gadhah bayu, Kanjeng Tuwan Asisten lajeng andangu piyambak kaJayan dipun teter-teter , dangu-dangu lajeng matur prasaja, inggih temen anggantung barangipun Cakra Kartaka warni sengkang tuwin dhuwung kados ingkang kasebat ing rekes nanging lajeng ka!!_ambut kagentosaken pajeng 600, arta lajeng kadamel nyaur sambutanipun dhateng erna Tyo Wong Keh ............ 164 ingkang sampun karempungan Yustisi, manawi, kapareng nyuwun pamit badhe nyuwun arta dhateng ingkang rama Den Karti Praja kadamel nebus, Kanjeng Tuwan boten marengaken panyuwunipun pamit wau, malah lajeng kadhawuhan anglebetaken ing kunjaran, sampun kalampahan Raden Mangun Hardaka katahan ing Kunjara.
Dumugi sapriki dereng wonten karampunganipun
Telas lelampahanipun Raden Hardaka , makaten punika lelempahan ingkang dhawah nistha.
Ing mangke anyariosaken lelampahanipun Jaka Madyana, · inggih Mas Menggung Madyana , sadangunipun dados Asisten Wadana panindhakipun dhateng kawajiban; Madya tegeseipun boten kenceng, manahipun ayem boten kagetan manawi wont en dhawuh ingkang kasesa kadasta : dipun timbali pangageng ingkang sanalika kedah sowan, inggih lajeng sowan nanging boten kasesa, menawi wonten bencana kadasta: mireng tengara wonten griya kabesmen, wonten durjana, koyak, pandung kacepeng tuwin sanes-sanesipun inggih lajeng tandang nanging kalayan sareh, boten gugup, menawi wonten tiyang ingkang . kalepatan, prakawis palanggaran, boten nate dipun sereg ing ......... . ......... ..... ...... . ............ 165 prakawis, namung dipun serep-serepaken kalayan sareh, dipun dunung-dunungaken sampun ngantos purun . nerak papacuh tuwin awisaning nagari, lajeng kawaos aken regelmen pulisi, dipun serepaken badhe patrapipun.
Cekakipun sadaya padamelan narnung dipun lampahi kalayan sa-bar, ewadene bawahipun tentrem wilujeng, boten nate wont en prakawis ageng. Mangka leresipun padamelan Pulisi makaten boten kengfilg katindakaken kalayan sabat, dene anggenipun Mas Mangun . Madyana makat en wau, saking katarik remen dhateng agama, dados kathah pasrahipun dhateng Gusti Allah . ...
Saben malem Jumu'ah ngundang para santri sarta tetiyang ingkang celak-celak ing Asistenan lajeng ka"1ahosaken Kadis, para santri kapurih nyerep-nyerepaken surahosipun Kadis wau, supados tiyang-tiyang wau sami mangretos lajeng wilujengan Rasulan
Saben kempalan Kepala dhusun, sa5ampunipun andhawuhaken dhawuhan nagari tuwin padamelan ingkang perlu lajeng andongeng lelampahamipun para miturut dalil Qur'an wusananipun lajeng mardi sadaya kanca kapala saka rerehanipun sami nglampahana ngibadah (sembahyang) . . ..................... . · ........... . ..... 166 Sabem wulan siyam ngadegaken darusan wonten ing pandhapa, ing secelakipun griya Asistenan ngriku wonten masjid kina sampun risak lajeng dipun mulyakaken kangge sembahyang ti.Yang ingkang sampun sembahyang saben sonten kapurih sembahyang wonten ing masjid ngr"iku, terkadhang dipun imami piyambak.
Kacarios Saya dangu Mas Mangun Madyana sangsaya remen dhateng tindak ing agama Islam, sembahyangipun kenceng sanget, sanadyan saweg perlu punapa kemawon menawi sampun dumugi wekdalipun sembahyang inggih kendel sembahyang. Ing satunggiling dinten pinuju Konperensi wonten ing Kabupaten ngantos dumugi luhur dereng bibaran Mas Mangun Madyana inggih lajeng pamitan sembahyang luhur, sawangsulipun sembahyang dipun dukani dhateng ingkang bilih anggenipun nindakaken agama kenceng sanget makaten, temtu angendhakaken tumindaking Kapulisian ingkang sayogi, sarehning taksih remen dados priyantun.
B.B. "Sanadyan remena dhateng agama, kaclamela wis kemawon, kadhangkaJa sami pikantukipun; Raden Tumenggung inggih boten mahoni tiyang remen agama, dhasar sampun dados wajibipun tiyang agama Islam 167 inggih kedah ang1ampahi rukuning Isiam, nanging sarehning taksih remen dados Pulisi, temtu boten saged ·cancut dhateng tindaking Pulisi" .............. 167
Mas Mangun Madyana namung tumungkul boten mangsuli sareng wancijam 3 lajeng bibaran
Kacarios sareng Mas Mangun Madyana sampun dumugi ing griya lajeng anggagas dukanipun ingkang Bupati pinanggih ing nalar inggih leres dukanipun ingkang Bupati wau, ananging kados pundi sarehning sami wajibipun, pemanggihipun Mas Mangun Madyana : memwi karangkep amesthi badhe cewet salah satunggal utawi bibrah kalih · pisan. kekencenganing cipta padamelahipun ingkang badhe keselehaken, sarehning pupuntonipun sampun mantep mila lajeng damel serat paturan nyuwun kendel saking padamelanipun Asisten Wadana.
Watawis sawulan Mas Mangun Madyana tampi beslit kendel kalayan hurmat saking penyuwunipun piyambak.
Sasampunipun kendel Mas Mangun Madyana saya neinen enggenipun anglampahi ngibadah sarta lajeng dados guru mulang ngaos Kitab Qur' an ngantos dumugi sapunika wilujeng ing gesangipun bot en kirang : satunggal punapa malah menawi sampun samekta lajeng badhe minggah kaji
Telas lampahanipun Jaka Madyana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
I nggih punika ingkang dipun wastani lelampahan dha wah madya.
Dene lelampahinpun Mas Mangun Mulyana sareng dados Asisten Wedana, anggenipun nindakaken kuwajiban sangsaya majeng, saya kenceng saya sregep meh boten wonten kendelipun boten ngetang sayah boten ngetang arip tuwin luwe, anggenipun nedha namung saengetipun kemawon, boten tilem menawi boten arip sanget, penindakipun pedamelan tuwin sanes-sanesip.un menawi . boten wonten sebab ingkang perlu kadamel ajeg Kadasta: : menawi tangi jam 4.30 enjing, lajeng mlampah-mlampah, mila kerep nyepeng palanggaran, kadasta: tiyang ambekta kajeng jati peteng, ambekta ambekta erya terkadhang nyepeng durjana. Jam 7 mantuk lajeng dandan, jam 8 papriksa ing ,dhu&111Hlhusun numpak kapal utawi malampah, jam - 12 mantuk, ningali serat-serat garapanipun Carik lajeng kacocogaken kopi seratanipun piyambak menawi sampun coc(>g lajeng dipun kupi lajeng kapurih nginggahaken buku rogester kalayah plek ttrlhak sungging : lajeng .malih, menawi sampun buku regester inggih lajeng dipun teken lajeng kapurih . . . . . . . . 169 nginggahaken buku katur Kawadanan tuwin ingkang kadhawuhaken dhateng Kepala dhusun ugi kecocogaken piyambak, menawi sampun coeog saweg kaparingaken Upas utawi pafayangan iangkang laleres anglampahaken serat-serat wau, mila inggih bot en wonten serat ingkang cewet sadaya resik, rajin, jam 2 saweg bibaran, sabibaring kantoran, boten temtu lajeng nedha nanging maos serat-serat ingkang sampun kasadhiyakaken kadasta : buku angger hukum, penuntuh kandhungan sapanunggilanipun punapa dene Wurdhentuk tuwin serat-serat kabar, menawi siang boten nate tilem bot en nate cucul ngantos duinugi jam . 4.30, anggenipun .maos serat-:serat saweng kendel lajeng adus dandan, jam 7 sonten lenggah ing kantoran ningali serat-serat dhines ingkang mentas kaparingaken saking kawedanan, ingkang sanalika kengq dipun wangsuli inggih dipun ngengreng pisan, ingkang kedah taksih aQjangkep-jangkepaken namung dipun cireni punapa saperlunipun, lajeng katampekaken ing Carik, jam 11 utawi jam 12 dalu saweg mapan tilem, jam 5 sampun samanten ........ : . .......... '. . 170 punika manawi boten rondho, awit peiyambakipun kerep sanget rodho, bidhal saking griya jam 10 utawi jam 11, mantuk jam 2 - c utawijam 3 dalu.
Menawi wonten kepala lapor kadurjanan agenga alita, sawanciwanci lajeng dipun priksa peiyambak bleyan salesih sarta lajeng mangkat ngupados katrangan ngantos kalih utawi tingang dinten saweg mantuk, kerep kemawon mantuk samp\U'.l. ambekta sakitan da1am cihnanipun sarta lajeng dipun priksa piyambak, dipun ngengreng piyambak, Carik kantun ngenet macak ing dhaptar utawi papriksan landrad kemawon sadaya padamelan boten ngebuhaken Carik kemawon ingkang sakinten angel dipun tandangi piyambak. Wonten malih lampah ipun ingkang megahaken ing tiyang sanes, inggih punika menawi pinuju petengan jam 11 dalu : nata t:iyang rondha, wonten ingkang kapurih mubeng, nganglang, wonten ingkang kaprenahaken panggenan ingkang gawat-gawat, tindhihipun kepala utawi Upas, sasampunipun mangkat Mas Mangun Mulayana lajeng cucul mangangge cara nanging ambekta repolper, lajeng kesah ijen, nyangking walesan pancing, lajeng mancing wonten · ing leperrlepen, manggen ing panggenan ingkang gawat-gawat ingkang sakinten kangge langkung durjana . . . . . . . . . . . . 171 Terkadhang asring tilem wonten ing gardhu, mil.a inggih kerep nyepeng durjana sacihnanipun kalayan ijen kemawon, amargi kerep kepethuk durjana ambekta barang, kerep tarung kalian durjana, nanging temtu menang, awit saking sapisan baud main silat tuwin parigel, kaping kalih boten pisan repolper dados durjana ajrih wekasan nu tut. .
l
Ing satunggiling dinten nuju wanci jam 10 dalu Mas Mangun Mulaya sasampunipun nata rondha kados adat lajeng nglugas mancing wonten ing kreteg alit watawis tebihipun sapal saking griya Asistenan, boten dangu katingal wonten tiyang kalih saking kidul, satuiiggai ambekta kenthes satunggalipun ambekta sabet , Mas Mangun Mulayana lajeng andhelik mepet ing ngandhap kreteg, tiang kakalih wau sareng dumugi ing kreteg lajeng kendel wonten ing ngriku sami rerahosan, ingkang satunggal wicanten,
"Kepriye kang Setika? wakne ira Drana kok durung teka."
,,Teka pisan, apa edan ora teka, kuwi rak mampir menyang kedhung maling, ngampiri kang Tadongsa".
Boten dangu wonten tiyang kalih dhateng, lajeng dipun sapa dhateng Satika , . .. . . ... . . . ·. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
"Sapa kang Tadongsa" .
' . .... .. "He eh . : ... " .
. . . "Karo sapa".
"Karo kang_ iradana, kowe karo sapa" .
. ;;·karo Tamita, . thik nganti yahmene". ·
;'lya, la wong mampir menyang karang bajing, ngampii'i si Begog, dhek wingenane ora ketemu."
"La priye : gelem ora".
"IY,a gelem nanging arep mampir menyang tegal ngampiri wakne Tonggala, amarga awake gela yen bra karo wakne Tonggala, banjur arep anjujug ana ing kuburan bae, karo arep anggolek kanca maneh loro."
"Dadi kanca pira"
'1ki papat karo loro dadi enem, nanging Begog saguh anggolek kanca loro maneh dadi wolu_. "
"Yen kanca wolu, apa wani ngroda peksa."
"Ora wani genea, wong bekele blorong saiki wis ora duwe bed.hi!".
·nµ. dhek biyen kae."
''Wis rusak didandakake durung dadi-dadi''.
"Yen sirku, mengk°' y_en kancane ora pitaya utawa kurang arep dak-malingi bae amarga akq.janji .... . ... . ....... .. .. 173
"Kaya dhek menyang Kedhung wuni kae."
"Ora, yen sing wis mesthi nenem, solur bisa wolu orane nenem ini wae rak iya wani ngroda peksa, merga wong.blorong kuwi jirih-jirih, saya sing duwe omah, padhane wong wedok, jirihe ngether, mengko aku sing melbu karo wakne Tonggala tak senggorone macan, mangiio duweo bayu; ora wis ayo mangkat "
Lajeng sami mangkat, sareng durjana sampun boten katingal, sarehning ginemipun durjana wau sampun dipun m.irengaken Mas Mangun Mulayan kalayan terang, tetala ingkang bad.he katempuh griyanipun bekel ing nglorong, Mas Mangun Mulayana lajeng medal saking ngandhap kreteg lajeng minggah dhateng margi terus mantuk kaliyan nggagas, kados pundi sekecanipun lampah, punapa lajeng nungka dhateng lorong andhedhep lajeng narungi durjana, menawi sampun nempuh : punapa nyegat ing margi, badhe ngabari bekel ing blorong sampun kaslepegen amargi griyanipun tebih, dereng ngantos dumugi ing griya . kepethuk kancanipun Upas nganglang sakancanipun rondha tiyang wolu, lajeng dipun ajak mantuk. Sadumuginipun griya, Upas lajeng dipun dhawuhi punapa saserepa nipun kasebu t ing nginggil. ......... . . . . . . . . . . 17 4 Kalian bisik-bisik sarta dipun tedhani kados pemanggihipun wau, ipggih lajeng karembag kalian kapala ingkang tumut rondha, kendheling rembag sarehning ginemipun durjana wau dereng temtu melebet ngecu utawi mamdung, dados prayogi kasrantosaken kemawon, menawi sampun wonten tengara : tengara kecu punapa pandung, menawi kecu boten perlu anjujug ing lorong, amargi temtu sampun kepengker, prayogi lajeng nyegat ing margi ingkang sekinten dipun langkungi menawi boten kepethuk inggih bujeng terusan dhateng griyaning durjana, ing dhusun-dhusuri kados ingkang kadhawuhaken wau. Mila inggih lajeng angentosi kalian anglempakaken kanca tuwin nata badhe panyegatipun. Salajengipun menawi boten kepethuk inggih anggeledhah dhateng griyanipun.
Sareng wanci jam 1 dalu mireng titir tengara kecu, lajeng breng mangkat andum damel kados ingkang sampun karembag namung Carik kadhawuhan kumisi ing griyanipun bekel balorong kanthi Mantri Puslisi tuwin Upas.
Sareng jam 12 siang Mas Mangun Mulayan sakancanipun sampun mantuk kalian ambakta pasakitan dalah Cihnanipun barang mas inten pangaos 3.000, jangkep boten wonten ingkang cicir sata dipun aken sadaya dhateng bekel ing blorong .... 175 Dene penyepengipun pasakitan wau sarana kacegat ing griyantpun piyambak-piyambak amargi boten saged kepethuk ing margi, gung-gung pasakitan wolu sampun kacepeng sadaya lajeng katindakaken punapa meshinipun inggaling pasakitan sampun kapriksa ing ngarsa pangadilan Landrad, karampunga& ipun sadaya namung kaukum bucal agangsal taun amargi melebetipun boten sarana ngrisak, namung kalayan nedha kenten kernawoJl tuw·in boten natoni punapa dena papriksanipun gampil amargi sami gumledheg ngaken sadaya.
Watawis satahun bawahipun Mas Mangun Mulayana tentrem boten wonten durjana sami ajrih tintrim dhateng kekendelan tuwin kaprigelanipun Mas Mangun Mulyana, boten antawis dangu kalian anggenipun nyepeng kecu, Mas Mangun Mulyana lajeng kahangkat dados Wadana kitha Madyapura, sanadyan sampun dados Wadana, ' ewodene kesergepanipun dhateng kawajiban kasac alus boten suda, sarta boten ngegungaken salira kados Wadana sane!rsanesipun patrapipun dhateng kanca sangandhapipun malah sangsaya taklim, nanging dhateng padamelan kenceng, menawi wonten kalerehnipun ingkang kesed ......................................... 176 kendho anggenipun nindakaken kawajiban gething sanget, tansah dipun srengeni tansah dipun ancam badhe kelapuraken ing parentah menawi sampun dipun srengeni ngantos kaping tiga meksa boten inggih dipun lapuraken sayektos dipun suwunaken patrapan, res utawi kalorod, kosok wangsulipun menawi lerehanipun wonten ingkang sregep taberi dhateng padameJan inggih lajeng kasuwunaken minggah pangkat, boten sampuirsampun menawi dereng kalampahan minggah. Dhasar sareng dados Wadana pambekanipun saya sentosa, saya kendel, teteg, suci mila bawahipun ajrih asih, penginggilanipun inggih sami trisna, sernu ering d ening leres sarta kendelipun wau.
Sareng anggenipun dados Wadana sampun tigang tahun patih kitha pensiunan jalaran sampun sepuh, Mas Mangun Mulyana lajeng jinuajung dados Patih kitha ngrangkep dados Wadana, amargi pranatan enggal, Wadana kitha kasuwak lajeng kasampir aken dhateng Patih, dados Mas MaJ1$Un • Mulyana dados Patih Wadana. Sareng Mas Mangun Mulyana dados Patih Wadana, pambekanipun ingkang boten telatosan . . . . . . . . . . . . . . . I 77 tegesipun : sadaya padamelan kasar alus ingkang kedah dipun tandangi piyambak, punika sampun sucla, amargi . ngengeti mamwi pangkatipun hihur, manawi brubat saru, dados kedah santun salaga, inggih punika solah ba wanipun Iajeng sareh; pelatanipun tajem; jebjem nanging boten kumaluhur, dhateng kalerehanipun inggih · taklim inggih ngajeni, namung paprentahanipun taksih kenceng.
Kacarios salebetipun Mas Mangun .Mulyana dados Patih Wadana salebetipun kitha resik rajin, jalaran saking .sregep sarta pager-paga-ing pemahan katata racak sae sadaya, tuwin pakebonan resik gumrining, kelen-kalen sapinggiring margi ageng . tuwin salebeting pekampungan boten wonten ingkang mambeg, mili sadaya. Gerdhu-gerdhu pajagan inggih sae, saben dalu isi tiyang jagi sadaya, ting-ting ing margi ageng tuwin ing pakampungan sae, menawi dalu boten wonten ingkang pejah.
Salebeting kitha kathah tetingalan ingkang mewah sae kadasta: peken-peken, griya-griya kengsen, gudhanggudhang kagunganipun nagari sadaya resik angresepaken.
Sanadyan . ing dhusun-dhusun inggih makaten. Sadaya katingal resik, rajin, tata tentrem , lepen-lepen alit ing dhusun-dhusun ingkang sakinten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178
kirang paedahipun kathah .ingkang dipun pindhah dipun ilekaken ing pasabinan ingkang kekirangan toya ing wusana sami saged panen tikel angsal-angsalanipu.n kalian nalika dereng angsal toya, andadosaken bingahipun tetiyang alit, sanadyan paosipun lajeng mindhak ewadene tetiyang alit malah seneng ayem-ayem jalaran boten kirang nedha.
Kathah karanganipun dhedhawuhan ingkang ngajengaken dhateng kasregepan tuwin kataberinipun tiyang alit, supados samiya nyambut damel tetanen, dedagangan kriya sesaminipuil sampun ngantos sami kekirangan sandhang pangan tuwin kathah piwulangipun dhateng para priyantun sekalerehanipun, ingkang leregipun anununtun dhateng ketentreman, kasarasan. Supados wilujeng segenga ing gesangipun, punapa dene sreteh sanget dhateng para priyantun ingkang sami gadhah anak alit, jaler estri sampun ngantos kasep tumunten sarni kalebetna sekoJah, supados ing tembe sampun . ngantos manggih sangsara dening kacupetan budi saking cubluk balilunipun, sami sageda angsal panggesangan :· ingkang nyekapi, amargi sadaya darajad sugih, singgih menawi boten kanthi pinter temtu kuciwa, sisip sembiripun kasugihan tuwin kasinggihanipun saged sirna . . . . . . 179 tanpa tilas, · punapa dene kerep anggelaraken lelampahanipun nalika ·timur. lngkang saru ingkang nistha tuw in rekaosipun kawedharaken sadya boten mawi lingsem amargi saking karsanipun namung supados dadosa tetuladhan dhateng para anem ingkang sami anggayuh kapriyantunan, sampun ngantos wegah dhateng rekaos tuwin kangelaning badan. Supados dumug.ia ingkang si.nedya kados sariranipun.
Kacarios salebetipun Mas Mangun Mulayana dados .Patih Wadana ing Madyapura tansah dados pangaleman dados tumuladan, Kanjeng Tuwan Residen Kanjeng Tuwan Asisten Residen · asih sanget, para salebeting kitha tuwin para tuwan Dwandernemeng inggih sami asih sadaya punapa dene Raden Tumenggung Karti Praja saya kasok treswmipun, sal& betipun Mas Mangun Mulyana dados Patih Wadana, padamelan kabupaten tuwin pipikiraning bupati sampun kasrah dhateng Mas Mangun Mulyana sadaya, serat-serat ingkang kaleres dipun tandhani ingkang Bupati Raden Tumenggung namurtg kantun teken kemawon dening pitados sanget dhateng Mas Patih Mangun Mulyana. Mila inggih dipun bang-bang malah inggih sampun nyanthel atur dhateng Kanjeng Tuwan Residhen ing tembe kasuwunaken sageda dados Bupati ing Madyapura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 amargi. Raden Tumenggung Karti Praja boten kagungan putra, mila sadaya karerehanipun priyantun sami suyut ajrih asih dhateng Patih Mangun Mulyana, panganggepipun boten beda kalian dhateng ingkang Bupati
Sareng Mas Mangun Mulyana anggenipun dados Patih Wadana wonten ing Madyapura sampun gangsal tahun lami.ni-: pun, Raden Tumenggung Karti Praja gerah sepuh kalajeng secta, Mas Patih Mangun :Mulyana . kawakilaken, dados ing nalika punika Mas Mangun Mulyana 11gfangkep padamelan tiga, inggih punika kuwajibaning Bupati, kuwajibaning Patih tuwln kuwajibaning Wadana, ewadene boten kaweken sad,aya pada- . melan rampung kalayan sae.
1 1 j .i '
Dene anggenipun makili pedamelan Bupati Jaminipun ngantos tigang wulan wilujeng boten kirang satunggal punapa lajeng tampi beslit tetep dados Bupati ing Madyapura saha santun nama Raden Tumenggung Mulya Nagara.
Boten kacarios pasamuanipun nalika tetap dados Bupati, enggalipun, sareng Raden Tumenggnng Mulya Nagara sampun ngasta panguwasaning Bupati ing Kabupaten Madyapura saya wawaharja, dening. Bupatinipun wicaksana ambek adil para marta ......................................... 181
lestantun dados pandem pangayomanipun tiyang sanagari
Makaten punika lalampahan ingkang dhawah utama, dados eliding dongeng : budi angkara ingkang kados lelampahanipun Raden Hardaka kasebut bah I punika ing wekasanipun manggih sangsara: ''Nistha".
Watak ingkang boten awon kados lelampahanipun Jaka Madyana kasebut bah II, punika ing wekasanipun manggih wilujeng : ''Madya".
Ambek sae sentosa, kados lelampahanipun Jaka Mulyana. kasebut bah III, punika ing wekasanipun manggih mulya : ''Utama".
Ananging lelampahan nistha, madya, utama kados ingkang kasebut ing nginggil punika namung nistha, madya, utamaning tiyang anggyuh kadrajatan.
Dene nistha, madya, utamaning tiyang gayuh kesugihan utawi kapinteran bok menawi empanipun wonten piyambak.
Ing wusana kula sumangga.
Tamat
BAB ID TERJEMAHAN NASKAH KUNO
SERAT TRILAKSITA
Trilaksita . menceritakan pengalaman hidup Raden Hardaka, Jaka Madyana serta .Jaka Mulyana ketika anak tersebut menuntut · ilmu bersama-sama dalam satu perguruan, namun setelah dewasa nasib hidup mereka berbed3-beda, ada yang menjadi jahat, ada yang cukup saja (sederhana) serta ada yang. mulia dalam hidu pnya.
Oleh sang Pangarang disusunlah dalam bentuk cerita yang dinamakan "Serat Trialaksita" artinya tiga pengalaman hidup yakni jahat , sederhana (sedang) serta mulia. Adapun tujuan sang Pengarang menyusun ceritera tersebut agar dapat digunakan . 8ebagai bekal hidup bagi generasi muda yang akan mencari kebaikan . serta mengetahui liku-liku hidup maupun pengalaman hidup · di dunia.
I.
Penplaman Hidup Raden llanlaka.
Raden Hardaka adalah anak seorang Bupati di negeri Madyapura bernama Raden Tumenggung Setya Nagara. mati Tumenggung Setya Nagara jabatan Bupati dilimp_ahkan anaknya yang bernama Raden Tumeigu ng Niti Praja yaitu kakak Raden Hardaka dan Raden Haradkala lalu diasuh kakaknya ............................. ....... · ......... _ 4
Setelah menginjak umur 18 tahun Radeh Hardaka semakin manja serta kesombongannya masih seperti sewaktu orang tuanya masih hidup, sebab sejak kecil ia selalu dimanjakan, dikan kurang diperhatikan sehingga meljadi bodoh dan nakal, tidak seperti kakaknya sekolahnya suks€5, berbudi pekerti halus, tekun dan cerdas. Sewaktu ayahnya meninggal dunia;· Raden Tumenggung Niti Praja baru tamat sekolah Opliedheng Skul, maka atas permintaan Gupe:rmen ia disuruh mengpntikan jabatan bupati di Madyapura. Selama mengasuh Raden Hardaka beliau merasa kasihan sekali sebab sekolahnya tidak berhasil, nakal, kalau diberi nasehat tidak pernah diperhatikan.
Raden Tumengguilg Nitipraja semakin jengkel menasehati adik:. nya, karena sudah tidak ada cara Jagi yang dipakai untuk menyadarkan maka semua tingkah laku yang diperbuat hanya didiamkan . saja, lama kelamaan Raden Hardaka inerasa kalau dirinya tidak pernah diperhatikan akhirnya timbul pikiran akan · menghan}ba kepada Paman Tumenggung · Kartipraja bu pa ti di Negeri Madyapura ..... · .......................... 5 Kemudian ia mohon ijin kepada kakaknya dan diijinkan bahkan dalam ·.hati merasa senang sebab dia memang anak bandei sulit diarahkan dan sudah tidak sanggup mendidik. Sebelum berangkat menghamba ke Madyapura banyak nasehat yang dipesankan kepada Raden Hardaka. : Sabda Sang Bupati : "Hardaka ... ! saya merestui niat baikmu itu, hanya aku berpesan kepadamu, jika mengabdi jangan sekalt-sekali merasa kalau d.irimu itu anak berpangkat, walaupun Raden Tumenggu ng Kartipraja itu orang tua kita sendiri Beliau itu hanyalah bapa paman kita, berbeda dengan orang tua kandung · sendiri maka sikapmu jangan seperti anak kandung, kamu harus betul-betul menghamba. Kalau zaman <lulu bekalnya orang menghamba itu ada lima macam : Satu : guna atau faedah, dua : ihtiar, tiga : sakti, empat : berani, lima : menurut atau taat.
Guna artinya banyak kepandaiannya, pada zaman <lulu yang dirtamakan pandai itu ialah satu : ramah-tamah atau sopan satun, dua : cekatan serta berpandangan luas, tiga mengerti semuaisyarat, empat : dapat mencapai semua yang dituju atau dapat mencapai cita-citanya. T eta pi di zaman sekarang kalau tlcfak. lulus dari sekofah dan mendapatkan ijazah atau diploma belum dapat dikatakan orang pandai, hanya mengetahui sopan santun saja. Sehingga untuk zaman sekarang kelima bekal tersebut di atas belum dapat digunakan untuk mencari pekerjaan. Tetapi berhubung kamu sudah terlanjur tidak memiliki ijazah dari para guru jika kamu dapat melaksanakan ajaran orang dulu tersebut di atas sudah baik, lebih-lebih kalau kamu bersungguhsungguh pasti dapat mengangkat derajadmu . .. ...... .. .... 6
ihtiar. artinya : Semua barang yang menjadi milikmu jika waktu-waktu diminta gurumu atau majikanmu harus diberikan dengan ihlas dan jangan sekali-sekali merasa menghutangkan, tetapi zaman sekarang perbuatan sei:nacam itu mungkin Sl.ldah jarang sekali terjadi bahkan Kanjeng Gupremen pernah mengair jurkan kepada seluruh pejabat serta pegawai tinggi maupun pepwai rendah tidak boleh menerima suap dari anak buah atau bawahan.
l
artinya memiliki kekebalan badan atau kesaktian. Akan tetapi zaman sekarang kesaktian semacam itu sudah tidak dipakai sama sekali' bahkan yang dinamakan sakti ialah orang yang tinggi sekolahnya.
Berani artinya orang yang tidak takut menghadapi musuh dan benar-benar berani jika diadu dengan singa dan banteng. Namun pada zaman sekarapg yang dinamakan berani itu orang yang mengerjakan pekerjaan apa adanya, tanpa mengenal putus asa serta tidak melanggar hukum. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Taat artinya jika disuruh majikannya selalu siap sedia walaupun badan sudah terasa lelah, tengah malam, hujan lebat, gelap gulita tetap berangkat bahkan seumpama disuruh masuk ke dalatn api menyalapun tetap dilaksanakan tetapi di zaman sekarang tidak demikian harus dipikir dengan rasio terlebih dahulu serta harus sepadan atau semampunya. Pendeknya semua nasehatku ini hendaknya engkau perhatikan, yang masih bisa dipakai atau diterapkan zaman sekarang pakailah. Yang lebih penting lagi bahwa mengabdi itu asalkan tekun, berhatihati, rajin serta melaksanakan kewajiban dan bersurlgguh-sungguh pasti bermanfaat serta disegani gurunya. Jawab Raden Hardaka : "Dengan Restu Kakanda , mudah-mudahan saya dapat melaksanakan semua pesan tersebut".
Jawab Raden Tumenggung Niti Praja "berangkatlah besuk pagi saja karena akan titip surat. Nanti kalau sudah sampai di negeri Madyapura berikanlah paman Tumenggung. Setelah semua bekal dipersiapkan secara lengkap maka pagi harinya berangkatlah Hardaka dengan membawa surat serta uang saku pemb erian dari kakakn ya.
Selama dalam perjalanan tidak diceritakan. Setelah sampai di negeri Madyapura Raden Hardaka menghadap kepada paman · Tumenggung Kartipraja serta pern;tohonannya .. : . . . . . . . . . 8 diterima dengan senang hati Raden Tumenggung Kartipraja adalah seorang Bupati yang memiliki bu-di pekerti baik, dikenal oleh negeri-negeri lain, senang menolong orang yang sedang menderita kesusahan, sehingga banyak orang yang pasrah jiwa raga mengabdi kepadanya, dengan pertolongan Raden Tumenggung Karti Praja banyak orang yang mendapatkan kebahagiaan serta menjadi orang terhormat.
II
Menceritakan Kehidupan Jaka Madyana.
Jaka Madyana adalah anak seorang petani bernama Kyai Mardawa bertempat tinggal di desa Jangen sana, kesengangannya bertani Sebetulnya ia masih kewau1an karena terlantar hidupnya sehingga bertempat tinggal di desa menjadi petani Walaupun hidup di desa namun ia cukup kalangan masyarakat sebab sangat bijaksana.dan memiliki pengetahuan sehingga disegani tetangga-tetangganya ............................................. 9
Diceritakan pula bahwa Kyai Mardawa mempunyai anak enam masih kecil.-kecil anak yang sulung bernama Jaka Madyana baru berumur 12 tahun belum bisa bekerja membantu orang tua, barn bisa menggembala . sapi seperti Jayaknya anak-anak desa, maka ia sedih sekali memikirkan keturunannya yang sudah terlanjur menjadi anak desa, setiap malam selalu mohon kepada Tuhan semoga anak-anaknya dapat mencontoh serta dapat mewarisi nenek moyangnya yang telah menjadi penguasa negeri tidak seperti ayahnya yang terlaqjur menjadi petani hidup di desa.
Pada suatu hari ada tandak serta Hrna orang pemain gamelan akan menumpang ticlur di rumah Kyai Mardawa, permohonan tersebut diterima dengan senang ha ti serta diperlakukan dengan baik. Tandak maupun rombongan pemain gamelan disuruh istirahat di balai rµmah. Kefnudian jam 21.000 WIB Kyai Mardawa keluar dibalai rumah, setelah memperhatikan rombongan tadi ada seorang kelihatan agak berbeda dengan teman yang iain, mungkin ia sebagai pimpinan rombongan sebab kelihatan paling berwibawa sendiri bahkan setelah diperhatikan dengan seksama merasa pernah melihat dan bertemu tetapi sudah agak lupa. Maka Kyai Mardawa mendekat dan duduk di sampingnya seraya bertanya :
Kyai Mardawa "Saudaraku _ .... ! maaf dari mana asal saudara, kelihatannya saudara bukan rombongan tandak ini
Wiyaga (Mursid) Jawab orang tersebut : "saya berasal dari sidamulya kabupaten Argapura". . ..... . ..... ... ... .. 10
Kyai Mardawa "Anda dari s:idomulya".
Wiyoga (Mursid) "Benar Tuan".
Kyai Mardawa "Siapa namamu .... ?"
Wiyaga (Mursid) ''Nama saya Pak Sandi" _
Kyai Mardawa "Silahkan duduk dengan anak danjangan malu" . Pak Sandi "Termima kasih Tuan, kalau tuan berasal dari mana .... ? .
Maka Kyai Mardawa menceritakan asal-usulnya, Pak Sair dika semakin curigl, jangairjangan masih ada hubungan famili maka pertanyannya semakin mendesak, lama kelamaan Kyai Mardawa memberitahukan nama kecilnya serta keturunan keluarganya.
Setelah mendengarkan penjelasan dari Kyai Mardawa hati Pak Sandi menjadi senang sekali, seraya berkata : "Wahai Mardawa .... ! ketahuilah bahwa kami itu masih saudara sendiri saya ini Mursis kakakmu !.
Kyai Mardawa terkejut serta mengingat-ingat, lania kelamaan teringat bahwa Pak Sandi itu memang saudara nya, akhirnya berpelukan mesra dan merasa bahagia sekali karena bisa bertemu dengan kakaknya.
Kemudian berguman dalam hati : tidak percaya sama sekali kalau kakanda Mursid hanyalah seorang pemain gamelan dan menjadi tandak, beruntunglah, walaupun saya· ditakdirkan menjadi orang yang berguna namun masih·menda_patkan kemurahan dari Tuhan karena tidak sampai hidup hina menjadi pemain tandak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Setelah berguman keinudian berkata sambil memberi nasehat "Kakanda .... ! · saya tidak mengira sama sekali kalau bisa bertemu dengan kanda, sejak kecil kita sudah berpisah, kemungkinan sampai sekarang sudah ada 25 tahun".
Pak Sandi "Memang sudah ada, kita bisa bertemu ini karena kehendak Allah semata". Kyai Mardawa" Memang benar kakanda, saya heran bahwa sekarang kanda sudah pandai bermain gamelan Berhubung saya tidak mempunyai pengalaman apa-apa dan sudah terlanjut bodoh, hidup di pedesaan maka hanya bertani yang saya kerjakan Pak Sandi menjawab sambil tertawa : '.'Berhubung sekarang sudah terbongkar semua rahasiaku maka saya akan berterus terang kepadamu. S ebenarnya saya bersama temarrteman ini sedang menyamar merr cari tahanan yang telah melarikan diri dan berkat doa restu orang tua serta berkat do'amu, saya menjadi wakil ........ 12 Kepala Wedana di Dwender Distrik Sidamulya Kabupaten Argapura dengan gelar Mas Guna Saraya.
Adapun teman-temanku ini pegawai Kantor, Kepala Desa, Kebayan dan tandak. Kedatangan kami ke sini akan mencari keterangan tentang pembunuhan yang baru saja terjadi di daerahku. Sebetulnya pembuhuh tersebut sudah kami tahan di kantor namun baru satu malam sudah melarikan sehingga kami diancam negara.
Jika selama satu bulan saya tidak bisa menemukan pembunuh tersebut saya akan dipecat dari jabatan Maka hatiku bingung sekali apa yang harus saya lakukan untuk melacak pembunuh tadi Akhirnya saya menemukan jalan dengan cara menyamar menjadi tandak pergi ke daerah-daerah mencari keterangan . hingga tersesat kesini Sedih sekali hatiku karena sudah sepuluh hari lamanya belum mendapatkan keterangan apapun.
Kyai Mardawa ternganga keheranan mendengarkan keterangan dari Mas Guna Saraya sebab tadi belum dijelaskan maksud dan tujiiannya. Ia sudah mempunyai rasa curiga yang tidak baik, akan tetapi setelah mengetahui secara keseluruhan · tentang penderitaan kakaknya akhirnya menaruh rasa belas kasihan ............................... ...... . . . .. 13
... Adapun rasa kegembiraannya karena dapat bertemu dengan saudara kandungnya yang sejak kecil berpisah dan setelah bert emu sudah metliadi pejabat, di samping itu ia juga rasa kasihan karena sampai sekarang belum mendapatkan keterangan tentang pembunuh yang telah melarik.an diri tersebut. Maka ia segera . pindah dari tempat duduknya mendekati Mas Guna Saraya dan berkata dengan penuh kesopanan :
"Kakanda . . . . ! saya mohon maaf yang sebesar-besarnya atas ucapanku'yang kurang sopan tadi".
Jawab Mas Guna Saraya: "Tidak apa-apa bahkan sayalah yang salah sebab sejak pertama t:idak mau berterus terang dan semua tadi t:idak saya pik.irkan sebab sekarang saya sudah menemukan kebahagiaan; bisa bertemu dengan kamu, seakan-akan saya tidak mempunyai harapan lagi bisa bertemu karena perpisahan kita ini sudah sekitar 25 tahun lamanya.''
Kyai Mardawa" Begitu juga saya, seakan-akan mendapatkan emas sebesar gunung".
Kemudian Kyai Mardawa masuk ke rumah bercerita kepada 'istrinya mengenai tamu yang bermalam tersebut, sejak dari awal sampai akhir diberitakan semua. Betapa senang hati Nyonya Mardawa karena kedatangan tamu yang masih saudara sepupu sendiri, ia segera menyiapkan hidangan . . . . . . . . . . 14 makanan serta tempat tidur di dalam ruin.ah. Selesai bersantap malam Kyai Mardawa masuk ke rumah seraya berkata: "Kakanda , ... ! istirahatlah di rumah saja, kemudian ia segera masuk. Adapun kepala Desa bersama teman-temannya tidur di Balai. .
Mas Guna Saraya dan Kyai Mardawa istirahat. di dalam rumah sam bil berbincang-bincang, seraya bertanya :
Mas Guna ''Mardawa .... ! anakmu sekarang berapa .. ? Kyai Mardawa. Anak saya - enam, lililaki dua, perempuan empat masih kecil-kecil semua. sulung laki-laki Jaka Madyana berumur 13 tahu'n, yang nomor dl1a perempuan bernama Mardini berumur I 0 tahun, yang nomor tip lakilaki, yang .nomor empat dan lima perempuan Adapun yang bungsu baru berumur 2 tahun, dan saat ini ibunya sudah hamil lagi 4 bulan
Mas Guna Saraya :' "sungguh banyak anakrnu. Kalau kakakrnu hanya mempunyai seorang putra tetapi baru berumur 2 tahun sudah dipanggil pulang kehadira Tuhan".
Kyai Mardawa : ''semua manusia itu hanya sekedar menerima tidak kuasa berbuat dan berkat do'a kanda saya dikaruniai anak banyak. Namun berhubung sudah .. . .......... . .. 35 terlaqjur hidup di pedesaan, maka mertjadi bodoh tidak mempunyai pengalaman sehingga hanya bertani yang dapat saya lakukan".
Mas Guna Saraya : "Mardawa .. .. ! kalau kamu tidak keberatan anakrnu si Madyana dan Mardini biar ikut saya saja,_ si Madyana akan saya sekolahkan agar pandai sehi.ngga bisa menjadi pegawai negeri da"ii si Mardini biar dididik ibunya dirumah.
Kyai Mardawa, "jika kakak menghendaki demikian saya sangat berterima kasih sebab dalam hati saya berniat agar anak-anakku kelak menjadi orang yang berguna bagi negara dan jangan 8ampai mertjadipetani seperti orang tuanya.
Mas Guna Saraya, "sebetulnya pekerjaan bertani itu bukan pekerjaan hina bahkan pekerjaan yang terpuji serta memberkahi sebab hasil yang diperoleh itu dikerjakan dengan memeras keringat dan semata-mata mengharap ridho Allah. Kemudian setelah saat panen sernua orang ikut merasakan bahkan kekuatan negara itu sebagian dari basil jerih payah para petani maka kalau terlngatjerih payah para petani sangat pilu hatiku. Mereka bekerja memikirkan terik matahari, jika hujan kehujanan, dan masih harus mengeluarkan pajak bahkan masih banyak pekerjaan-pekerjaan yang dilakukan, setelah djpanen semua orang ikut menikmati hasil jerih payahnya, yang ·.menanant'. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 sedikit hasil yang maka ada ungkapan : , . "Orang kecil disuruh bekerja keras, gaji sedikit, makan sedik.it; jika salah terkena marah, tetapi orang-orang yang mertjadi pejabat tinggi gajinya besar padahal gaji tersebut sebenarnya berasal dari orang-orang kecil yang selalu diperas tenaganya, bukan dari raja, raja itu hanyalah orang yang berkuasa memberi perintah terhadap orang-orang kecil tetapi kadang-kadang berbuat sewenang-wenang, jika ada kesalahan sedikit saja terkena marah terkadang dimasukkan penjara, sama sekali tidak mempunyai rasa belas kasihan terhadap orang-orang bawahan, menganggap dirinya yang paling b.enar. Sik.ap seperti itu sangat keliru, Jika sudah berkuasa hendaklah memikirkan orangorang kecil.
Kyai Mardawa, "Ucapanmu tadi memang benar semua kakanda ... !, tetapi biasanya kalau sudah menjadi penguasa banyak yang melupakan kewajiban hanya untuk mencari rasa kewiba waan saja.
Mas Guna Saraya, "Kemudian Mas Guna Saraya masuk kamar tidur tetapi tidak bisa tidur karena . memikirkan pembunuh ·.yang telah melarikan diri dan belum juga mendapatkan kete=- rangan."
Kyai Mardawa melihat tamunya kelihatan gelisah dan belum tidur maka beliau ikut berprihatin mencarikan upaya keterangan agar pembunuh segera tertangkap . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Tiba-tiba ia teringat tetangganya yang bernama Gita, beberapa har.i.. ini menerima tamu kelihatannya mencurigakan sekali kMem jarang keluar rumah. Berhubung Kyai Mardawa sudah mengetahui sifat-sifat pak Gita maka ia segera memanggil Mas Guna Saraya, Saraya bertanya : "Kakanda . ; . ! pembunuh: yang . telah melarikan diri itu namanya siapa dan bagaimana sifat-sifatnya ... . ?"
Jawab Mas Guna Saraya :
"Pembunuh tersebut namanya Suraculika, adapun nama samarannya Pak Angkara, berkulit hitam, berambut keriting, perawakannya pendek kuat, matanya hitam agak kemerahmerahan, hidungnya besar, jika berjaJan bermalas-malasan .
Setelah mendengarkan keterangan dari Mas Guna Saraya, .. mempunyai praduga bahwa yang dijeJaskan tadi seperti acta benarnya sebab orang tersebut mempunyai ciri-ciri yang hampir sama. Kemudian ia berbisik-bisik kepada Mas Guna Saraya memberitahukan orang yang telah. dicurigai tadi, maka Mas Guna Saraya cepat-cepat bangun dan berunding bersama temantemannya untuk mencari jalan bagaimana orang tersebut dapat keluar rumah. Akhirnya menemukan . cara dengan jaJan memperturtjukkan permainan Komedi di hadapan masyarakat , semua itu dimaksudkan agar orang-orang kampung dapat melihat ... . ... . . : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Pagi harinya Kepala Desa bersama-sama teman yang lain disuruh berhias seperti pelawak. Tepat pukul 09.00 Wib pertunjukan Komedi dipertontonkan di haJaman rumah Kyai Mard£'wa, seketika itu banyak orang yang melihat karena pelawaknya sangat lucu; dasar tandaknya cantik serta yang manabuh gendang trampil sehingga sangat menarik para penonton Semua itu memang sudah dipersiapkan sebelumnya maka tidak aneh kalau para penonton terpin8kal pingkal. Semula tamu Mas · Gita tadi keluar ikut melihat dan mendekat di depan. .
Mas Saraya bersama teman-temannya memp.erhatikan dengan sek1ama. dan tidak salah lihat Jagi bahwa orang yang men_onton di depan itu "Sura Culika" yang selama ini menjadi buronan, kemudian para pelawak tersebut . . . . . . . . . . . . . . 19 saling memberi isyarat untuk menangkap Sura Culika. Tidak lama Sura Culika bisa ditangkap , pelawak memegang rambut , Mas Guna Saraya memegang kedua tangan dibantu teman yang lain.
Sura Culika berusaha meJarikan diri tetapi tidak dapat sebab badannya sudah diikat pada tiang. Melihat perbuatan rombong - an komedi tersebut orang-orang kampung banyak yang heran karena tidak mengetahui sebab-sebabnya tahu-tahu ditangkap , ·serta heran sekali terhadap kelincahan Mas Guna Saraya . Setelah pembunuh tertangkap maka Mas Guna Saraya bersama tt:mau yang iam segera berkemas-kemas ganti pakaian. Mas Guna Saraya · mengenakan -Jas hitam lengan pendek kanc.ing . baju bertuliskan W, kemudian berkata terns terang kqfada Sura Culika dirinya adalah seorang wakil Kepala Wadana di Sidomulya. Sura Culika hanya menundukkan kepala, tidak menjawab, ia diam saja.
Selesai membereskan perlengkapan, Mas Guna Saraya bersama teman-temannya segera mohon pamit serta mengucair kan rasa terima kasih yang tiada terhingga kepada keluarga Kyai Mardawa yang telah membantu meringankan kesusahannya, ia merasa berhutang budi .. . .. . .. .. .. . . . . . ... . . . 20 kepadanya.
Kyai Mardawa mertjawab :
Memang sudah menjadi kewajiban sesama manusia, jika orang tua sedang menderita kesusahan anak harus ikut membantu , begitu juga kalau anak menderita kesedihan pasti mengeluh kepada orang tua, seperti dalam pepatah : "Anak berbuat orang tua ikut bertanggung jawab". Itu hanya inasalah kecil dan semua itu dapat saya lakukan karena hanya secara kebe.tulan saja. Jadi ini semua memang karena keberuntungan Kakanda sendiri
Mas Guna Saraya. Memang benar ... , tetapi kebahagiaanku tadi karena lantaran pertolonganmu, maka · kewajibalfl ·sesama hidup itu harus selalu ingat kepada yang mertjadi perantara. Adapun wujud lantaran tersebut ada lima macam yaitu:
Satu Lantaran yang melahirkan kita yaitu ayah danibu.
Dua Yang menjadi lantaran kenikmatan, kenikmat3n yang bisa membuahkan biji yang BiSa membuat kesenangan yaitu anak.
Tiga Lantaran yang dapat menentramkan hati s& hingga menjadi pandai yaitu guru ..
Empat : Lantaran yang memberi kemuliaan jabatan yaitu raja atau penguasa yang berhak memerintah.
Lima Lantaran - yang bisa membantu memecahkan kesulitan yaitu Saudara atau Sahabat yang baik.
Kelima macam lantaran tersebut balasannya berbeda . . . 21 beda, seperti balasan terhadap orang tua yaitu harus takut, taat dan adapun balasan terhadap mertua hampir sama seperti membalas orang tua hanya sedikit berbeda yaitu harus lebih berhati-hati baik ucapan maupun tingkah laku jangan sekali-kali menyakiti hati mertua, sebab kalau sudah terlanjur berbuat kesalahan . sulit obatnya.
BaJasan terhadap guru juga hampir sama seperti membalas orang tua maupun mertua, hanya saja kalau terhadap guru harus seJalu diingat darma baktinya karena ada1ah' orang yang memberi ilmu, baJasan terhadap raja harus setia-dan meqjaga kewibawaannya.
terhadap orang tebh . membantu meringankan beban kesedihan, setidak-tidaknya dapat menyenangkan hati serta menaruh rasa setia terhadap orang yang telah membantu tersebut.
Kyai Mardawa semakin senang hatinya karena mendapatkan petuah-petuah dari kakak sepupunya sehingga hatinya · menjadi tenang.
Mas .Guna Saraya, "Sudahlah Mardawa;berhubung masih pagi maka ijinkanlah saya pulang keburu siang, hanya pesanku segera antarkanlah anakmu siMadyana dan Mardini agar kakak putrimu senang.".
Mas Guna &araya berserta rombongannya segera -berangkat dengan mengawal tahanan yang telah melarikan diri ... 22 setelah sampai di Sidomuiya pembunuh diserajlkan ke Kabupaten untuk diadakan pemeriksaan proses perbal serta dimintai keterangan secara -lengkap. Sepeninggal
Mas Guna Saraya, Kyaj,}darclawa bersiap.:.siap kedua anaknya ke Sidomulya dengan membawa · beras, jadah, wajik serta membawa sanyur-sayuran hasil dari desa. Selama dalam perjalanan ticlak diceritakan. Setelah sampai di desa Sidomulya, Kyai Mardawa bersama kedua anaknya menemui Mas 9una Saraya dan disambut dengan senang hati karena permintaannya telah terpenuhi Selesai maka_n clan minum kemudian Mas Guna Saraya berkata kepacla Jaka Madyana :
"Jaka Madyana ... ! besuk Senin kamu akan saya daftarkan sekolah, kalau suclah mulai masuk sekolah kamu harus rajm · dan tekuii belajar, jam 05.00 WIB harus sudah bangun segera mandi clan bersikat gigi dengan arang agar bersih, alat tulis dan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 buku-buku . pelajaran djpersiapkan, sebelum berangkat sekolah harus makan dulu tetapi jangan terlalu banyak agar perutnya tidak sakit, kalau berangkat sekolah jangan terlalu siang dan jangan. sampai terlambat sebab kalau - terlambat akan terkena hukuman, hukumannya _ yaitu di- -Su.ruh -berdiri di depan papan tulis dengan membawa asbak (alaf tulis) bersusun sepuluh di atas kepala, tidak boleh menoleh ke kanan dan kekiri sebelum jam pelaran sekolah berakhir. Adapun yang terkena hukuman itu hanyalah a.nakanak yang nakal, diantaranya :
l. Senang bertengkar
2. S enang bersenclau gurau
3. Sering tidak masuk sekolah tanpa ijin atau membolos
4. Tidak tahu adat atau sopan santun.
Maka jika kamu sudah bersekolah jangan sampai bersendau gurau, jangan senang bertengkar, harus raj in masuk sekolah, terhadap orang tua harus menghormati
Di samping itu jangan sekali-sekali kamu makan buah yang masih masam, pedas, atau makanan yang basi agar perutmu tidak sakit sebab kalau sakit tidak bisa masuk sekolah, akhirnya bodoh tidak bisa meiijadi pejabat dan jangan bennain-main di pinggir sungai bisa tercebllf' · .... -..... 24
Kyai Mardawa menyambung bicara :
Madyana . . . ! nasehat dari ayah angkatmu itu sekali, maka perhatikanlah dengan sungguh-sungguh ayah angkatmu itu disiplin, maka kalau kamu tidak tunduk semua perintahnya akan selalu dimarahi, dan berhubung sudah malam segeralah tidur, besuk pagi kamu bisa membeli alat-alat tulis keperluan sekolah.
Kyai Mardawa, "Kakanda . . . ! kedua anak ini saya serahkan kepada Kanda dan saya berharap kelak menjadi orang yang utama seperti
Mas Guna Saraya. "Mardawa yang dinamakan hidup utama itu seperti apa . .. ?"
Kyai Mardawa. "Menurut pendapat saya yang dinamakan hidup utama itu ialah orang kaya clan berpangkat."
Mas Guna Saraya. " Apakah benar bahwa orang utama itu orang yang banyak harta dan mempunyai · . keduduk.an .. tinggi . .. !"
Kyai Mardawa. Benar kakanda ... !
Mas Guna Saraya. "Keutamaan seperti pendapatmu tadi memang benar namun kurang lengkap, harus ada lima syarat yang dapat menunjang yaitu :
1. Kemuliaan art inya kepangkatan a tau jabatan
2. Kebendaan .artinya kekayaan
3. Kegunaan artinya kepandaian
4. Jantung ha ti artinya anak
5. Umur artinya panjang umurnya.
Menurut pendapatku, kelima macam tersebut di atas bukan . . . . . . . ..... . ...... .. ........ . .. .. .... . 25
merupakan keutamaan yang sejati itu hanyalah surga dunia a tau kebahagiaan lahiriah sebab masih banyak rintangannya .
Adapun yang dimaksud keutamaan sejati.itu:
1. Mempunyai rasa belas kasihan kepada sesama manusia -
2. Menerima dengan syukur dan ikhlas hati semua yani ada
3. Selamat sejahtera.
Mempunyai kasiban maksudnya senang menolollg kepada orang yang sedang menderita kesusahan.
Bersyukur atau ikhlas hati maksudnya tida.k rakus seria tidak mempunyai maksud memiliki barang yang bukan miliknya.
Selamat sejahtera maksudnya 0rang yang suci hatinya serta benci terhadap perbuatanjahat.
Jika ketiga macam tersebut di atas menjadi satu baru bisa dinamakan utama, akan tetapi perbuatan semacam itu sulit dicapai karena memerlukan keikhlasan serta kesabaran sehingga akan dijauhkan dari malapetaka. Saya bisa berkata.seperti itu tetapi belum bisa mengerjakan.
Kyai Mardawa. "Memang benar begitu kakanda, . sebab kelima macam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 tersebut di atas masih banyak godaannya bahkan kalau tidak berhati-hati bisa sengsara, akan tetapi kalau bisa melaksanakan seperti yang kakanda katakan tadi sudah pasti selamat sejahtera hidupnya.''
Mas Guna Saraya. " Orang yang sudah bisa melaksanakan ketiga macam tersebut dinarnakan mendapatkan kebahagiaan batin, namun seperti saya ini belum bisa mendapatkan apa-apa, baik kebahagiaan batin maupun kebahagiaan lahir."
Kyai Mardawa. "Memang benar demikian tetapi bila dibandingkan sengan saya lebih bahagia .kakanda sebab seperti saya ini harta tidak punya, ilmupun juga tidak punya, anak terlalu banyak, kalau saya rasakan seaka&. akan duniaku ini sudah kiamat, orang hidup yang palirg enak itu orang yang tidak mempunyai anak, pikiran ringan sebab tidak pernah memikirkan kebutuhan anak."
Mas Guna Saraya. Kalau dipikir, saya dengan kamu itu sebenarnya lebih bahagia kamu, walaupun saya sudah mernpunyai jabatan tetapi tidak mempunyai kekayaan apaapa, Justru dengan jabatanku ini membuat pikiran bertumpuk-tumpuk selalu merasa ketakutan lebih-lebih blau memikirkan anak, pikiran bertambah bi.ngul181 tua . tidak mempunyai keturunan maka lebih tentram kamu dari pada aku.
Jika nasib beruntung besuk dihari tua saya akan mendapat pensiun tetapi kalau nasib sial mungkin saya akan dikeluarkan karena sudah tua padahal saya mempunyai anak, bagaimana nanti apakah tidak ditei-tawakan orang tetap kalau kamu walaupun tidak mempunyai kekay:aan namun mempunyai anak maka dikemudian hari kalu kamu sudah tua masih mempunyai harapan
Kemudian Kyai Guna Saraya bercerita kepada Mardawa :
" Saya mempunyai dua orang teman . ........... . . . 27 seorang mer\jadi pembantu wedana yang _satunya mettjadi pengawas gudang kopi. Peinbantu _W3dana tadi anaknya sepuluh, laki-laki tujuh, perempuan tiga, hidupnya menderita sekali tetapi terhadap pendidikan anak-anakiiya sangat memperhatilcan dan disekolahkan semua, setelah tua pem bantu wedana tadi dipensiun tetapi anak-anakn}ra sudah meqjadi pejabat semua, ada yang menjadi pegawai pajak, ada yang menjadi kepala kawedanan, ada yang menjadi pembantu wedana dan yang paling rendah meqjadi pegawai Kabupaten, sehingga pembantu wedana tadi benarbenar dapat menikmati hidup di hari tuanya karena setiap bUfan mendapatkan kiriman uang dari anak-anatnya. Orang tersebut sampai sekarang masih hidup dan itulah hasilnya orang yang mempunyai anak banyak. Sewaktu masih kecil-kecil memang meqjadi pilci:-an, dasar keluarp miskin tetapi setelah tua dapa t memulyakan orang tuanya asalkan dididilc dengan bailc, sebaliknya jilca anak-anak tersebut tidak dididilc dengan bailc akhirnya meqjadi bodoti tidak bisa membahagiakan melainkan menyengsaraUll orang tua. Adapun pengawas Gudang kopi 'tadi sewaktu masih bekerja sangat kaya raya tetapi tidak anak, seakall"akan rumahnya sei)erti rumah pangeran,
Kereta kudanya dua, sepasang harganya . . . . . . . . . . . . . 28 Rp 3.000,- kudanya empat ekor, seekor harganya Rp.1.000,- yang paling murah harganya Rp. 500,- selirnya empat diberi rumah sendiri-sendiri serta dilengkapi · dengan · pera bot, gam elan dua pasang pelok slendro berada .. di balai rumah, setiap hari bermain karawitan, jika malam minggu bersenang-senang bersama tandak, minum madat, kalau minum madat sehari habis satu ringgit, akhirnya dikeluarkan dari pekerjaan karena berbuat kesalahan . tetapi judinya semakin meraja lela. Setelah berjalan be- . berapa tahun kekayaan habis dipakai judi sehingga meitjadi miskin seakan-akan untuk makan setiap hari saja tidak ada, karena sudah tua dan tidak mempunyai anak maka berlindung di rumah seorang pensiunan wedana, sebab masih kaya raya sering dimintai bolong dan orang tersequt samp.ai sekarang masih hidup. · ·
Kehidupan kedua orang tersebut dapat digunakan sebagai
gambaran bagaimana nasib orang yang mempunyai anak dan ··ruisib orang yang· tidak mempunyai ketwuiian maka-kaiau saya teringat nasibku yang tidak mempunyai keturunan benar-benar merasa ketakukan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Oleh sebab itu hatimu jangan khawatir, walaupun miskin asalkan anak-anak dididik dengan baik pasti besuk dapat menyenangkan hatimu seperti ceritanya pernbantu wedana tadi setiap orang melihat pasti senang a tau tertarik.
Kyai Mardawa. "Terima kasih atas nasehat-nasehat kakanda mudah-mudahan niat baik ku dapat terkabulkan. Adapun masalah kakanda yang sampai saat ini belum mempunyai anak bagaimana kalau diikhtiarkan sebab kakanda putri itu masih muda."
Mas Guna Saraya. "Kemana lagi saya harus berikhtiar, seumpama dukun, sebab seperti kakak putrimu itu sudah percaya kepada dukun karena sudah berulang kali mencari dukun ternyata tidak ada apa-apa."
Kyai Marclawa. "Memang di jaman sekarang lni banyak hanya omong kosong, malas tidak mau bekerja sehingga bisa memberi sarat bahkan acla yang meitjadi penjaga pintu menyombongkan kepanclaian, berbuat tipu claya sehinga banyak orang minta sarana sebagai ikhtiar. Berhubung banyak orang yang cla tang maka ada yang terkabuJ clan acla yang tidak. Bagi yang terkabul niatnya semakin meqadi lebih percaya clan menyebar luaskan kepacla tetanga-tetanaa maupun keluarga 30
Dan .sudah mertjadi watak orang jawa bahwa kepercayaan terhadap takhayul itu masih kuat sekali"
Mas Guna Saraya. "N amanya saja ramalan, maka hanya ada jawaban benar clan ticlak contoh: ada otang hamil sebanyak liina atau semua minta diramal sudah barang tentu ramalan tadi ada yang benar. Karena kurangnya pengalaman sehingga bahwa dukun tadi orang yangpandai"
Kyai Mardawa. "Memang benar t.egitu kakanda .... ! akan tetapi yang saya katakan bukan masalah perdukunan sebab kalau masalah dukun saya juga kurang percaya, namun yang saya ceritakan tadi orang yang benar-benar pandai dan pendapatnya itu bisa diterima akal sebab sudah banyak orang yang meminta nasehat temyata juga berhasil."
"Kakanda .... ! Adapun yang saya maksudkan cocok dengan pikiran tadi begini, sudah mertjadi takdir Tuhan bahwa semua makhluk yang ada di dunia ini pasti menghasilkan baik . itu manusia, binatang maupun tumbuh-tumbuhan kalau tidak dapat menghasilkan karena kurang perawatan atau terserang hama, jika dirawat dengan baik. serta dibasmi hama penyakitnya pasti akai:i tumbuh subur dan menghasilkan begitu juga manusia ....... ·. . . . . . . . . . . . . . 31
Mas Guna Sara ya. ''Kalau saya · pikir pendapatmu itu inemang ada benarnya, terbukti bahwa seperti tanaman tebu, toma t, tern bakau clan sebagainya jika dirawat dengan baik pas ti . akan tumbuh subur hasilnya banyak serta rasanya lezat. Tetapi berhubung tanamannya orang jawa, begitu ditanam langsung dithaal tidlk dirawat, tidak periiah dipupuk mana mungkin dapat tumbuh subur dan menghasilkan ... ! Semtia itu untuk tumbuh-tumbuhan, sekarang kalau manusia bagaimana cara pemeliharaannya ... !"
Kyai Mardawa. "Kakanda, adapun cara perawatan untuk manusia seperti pernah saya ketahui pendapa t orang-orang desa bahwa orang yang tidak bisa mempunyai keturunan itu diibaratkan tanah yaitu tanah tandus tidak 51!lbur, maka cara pemdiharaannya kedua-duanya baik suami maupun istri hams dapat merawat badan sebaik mengkin/ dengan hati-hati serta mengatur makanan, sebab perawatan badan itu diibaratkan sebagai pengairan dan makanan diibaratkan sebagai tanah."
Adapun cara perawatan badan adalah sebagai berikut :
"Setiap hari pilei-an kakanda berdua hlJrus dihibur, harus dapat merigurangi hawa nafsu, sabar, pikiran tenang jangan mudah terkrjut, tidak boleh lupa dan setiap pagi harus mandi bersiram/keramas. ................. : ....... 32
Makan harus diatur, _jangan makan makanan yang masih · panas, harus didinginkan terlebih dahulu, tidak boleh makan yang serba pedas, masam, lebih-lebih makanan yang dicampur yaitu sdtabis makan ikan asin, ikan lau t kemudian makan blimbin& jeruk, manggis sert.a buah-buahan yang masam .
. Semua itu membahayakan kesehatan tubuh sebab bercampurnya kedua makanan tadi dapat menghambat perjalanan darah atau menyebabkan sakit perut. Setiap hari kakanda putri hams dibiasakan mimun (obat rebus untuk orang yang habis bersalin) atau obat tradisional yaitu minum obat yang serba dingin, abr-akaran atau dedaunan yang mempunyai khasiat dingin · ·
Saya kira dukun lebih mengerti mengenai obaH)bat tradisi<r nal ini Kalau bisa menjalankan secara rutin biasanya tidak sampai tigl bulan sudah hamil.
Mas Guna Saraya. "Mas Guna Saraya tertawa mendengarkan keterangan dari Mardawa (adiknya) seraya berkata : seperti ada benarnya seba b keteranganmu tadi kalau saya pikir juga masuk akal dan banyak · kesamaannya dengan ilmu kedokteran tetapi berhubung kakak putrimu sudah tua. Umurpya 40 tahun mungkin sudah pasrah menerima k& nyataan yang ada. Hanya berharap mydah-mudahan anakanakmu mendapatkan kesdamatan serta mendapatkan derajat yang tirggi sehingga bisa membahagiakan orang tua." ... .. .. ....... . .... .. .. ..... . .. . ... .. ... 33
Mas Guna Saraya. Sudah jam 02.00, tidurlah Mardawa ... ! Kemudian Mas Gum Saraya menyuruh Begok (abdinya) menyiapkan tempat tidur di kamar balai rumah. Tidurlah di kamar balai rumah, di sana sudah dipersiapkan oleh Begok (abdiku).
"Teritna kasih kakanda" Maka Kyai Mardawa segera tidur . Malam berikutnya Mas Guna Saraya berbicang-bincang lagi bersama Kyai Mardawa. ·
- - .Mas Guna Saraya. "Mardawa ... ! kalau tidak ada halangan dan Tuhan mengabulkan saya mempunyai rencana anakmu si Madyana besuk setelah lulus sekolah akan saya sUruh mengabdi kepada Raden Tumenggung Karti Praja. Bupati - di Madyapura sebab beliau seorang yang sangat memperhatikan terhadap pendidikan, penuh kasih sayang serta dapat dipakai sebagai suri tauladan maka anak yang mengabdi kepada beliau banyak yang berhasil _.
Beliau meqadi Bupati sebab sejak kecil sudah menderita sengsara sehingga pengalaman hidup yang rendah, sedang, dan utama sudah diketahui semua."
Kyai Mardawa "Semua daerah kehendak kakanda dan saya menyetujui niat baik kakanda tersebut .... ... .. . . . : .. .34 kepada masalah Raden Tumenggung K.arti Praja tadi.
?:Kakanda . . . ! beliau menjadi Bupati itu ap3.kah bukan karena sudah takdir Tuhan . . . ? Sebab adanya manusia, besar kecil, kaya miskin sebelumnya sudah d.igaris, manusia sekedar melaksanakan ketentuan Tuhan Walaupun diihtiarkan kemana-mana kalau memang sudah · takdirnya sudah pasti tidak menyimpang darikodratnya."
Mas Guria Saraya. "Mas Guna Saraya berucap sambil tertawa : "Memang intinya demikan, tetapi semua itu masih dalam bentuk gJobal dan belum diuraikan, jika dipikir dengan sunguh-sungguh pasti akan melihat kebenaran k<r drat dan irada:t atau dasar dan ajar. Kodrat bisa diistilahkan dasar dan irodat adalah ajar. Maka saya berpendapat · bahwa : antata kodrat dan irodat itu mempunyai hubungan yang sangat erat, keduanya tidak dapat dipisah-pisahkan, maka dapat diistilahkan bahwa kodrat adalah batiniah -dan irodat adalah lahiriah.
Di sini dapat saya contohkan : Seumpama kamu mempunyai mat anakffiu si Madyana dikelak hari menjadi pejabat maka cita-citamu itu saya umpamakan kodrat tetapi anakmu hanya didiamkan saja, tidak diperhatikan pendidikannya, tidak disekolahkan serta tidak diabdikan kepada pemerintah mustahil anakmu menjadi pejabat sebab tidak kamu irodati atau tidak mau berusaha. .............. 35 Bukti yang kedua : Sudah menjadi kodratnya kalau batu itu keras dan semua orang mengerti kalau batu itu keras maka digunakan untuk batu sendi atau bangunan rumah ._pasti kuat sekali tetapi bisa menjadi batu sendi atau bangunan rumah kalau batu tersebut diikhtiarkan agar menjadi bentuk bangunan batu sendi, besar kecilnya, pahatannya, potongannya dibuat sedemikian rupa sehingga menjadi bentuk batu sendi yang sedap dipandang mata. Akan tetapi kalau tidak diikhtiarkan, tidak dibentuk serta tidak diperintah terlebih dahulu, apakah mungkin batu tersebut mempunyai daya kekuatan seita tidak terlebih dahulu, apakah rnuiigkm batu tersebut mernpuhyai . daya kekuatan serta clapat digunakan sebagai batu sendi, sudah pasti tidak clapat berubah bentuk menjadi batu sendi
Bukti yang ketiga: sudah menjadi kodratnya bahwa daging sampi itu terrnasuk claging yang lezat rasanya tetapi hanya dibirakan saja tidak dirnasak, apakah bisa digunakan lauk rnakan, pasti tidak · bisa bahkan lama kelamaan daging sapi , tersebut mettjadi busuk menjijikk.an Walaupun tempe jika dimasak dengan baik pasti bisa digunakan untuk hidangan tetapi berhubung sudah menjadi · nasibnya tempe maka .tempe tidak berubah mettjadi daging .
• Bukti yang keempat : Intan itu perhiasan yang sangat baik tetapi kalau tidak diberi emban apakah bisa digunakan. Walaupun batujika diberi em ban yang baik pasti bisa diguna- . kan tetapi batu tersebut walaupun dihias dengan baik tidak mungkin berubah m enjadi berlian . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Bukti kelirna : Seumpama ada orang cantik sekali tetapi di jalan telanjang bulat, pasti tidak ada yang berani mendekat clan merayu bahkan disangka orang tersebut gilii. Maka saya berpendapat bahwa yang dirnaksud Kodrat adala.h semua ketetentuan yang sudah digariskan oleh Tuhan, tetapi manusia diwajibkan berusaha karena manusia diciptakan di dunia ini menjadi makluk yang paling sempurna dan berkewajiban merubah nasibnya sendiri Bahkan Tuhan tiiak akan merubah nasib semua jika manusianya sendiri tidak mau merubah sebab manusia dilengkapi akal pikiran. Adapun yang dirnaksud Tuhan bersifat Waskitho clan manusia bersifat bijaksana adala.h : bahwa Tuhan mengetahui sega1a gerak gerik manusia clan semua isi dunia yang tela.h diciptakan yaitu turnbuh-turnbuhan, binatang, gununggunung dan sebainya semua itu hanyalah untuk manusia. Tuhan hanya berdiarn diri tidak memberitahukan kepacla manusia tentang ciri-ciriyang ada di dunia, apa manfaatnya, fungsinya, bagaimana rasanya serta bahaya-bahayanya seakan-akan seperti teka-teki saja. Akan tetapi manusia b.isa mengeti semua isi yang terkandung di dalamnya serta ngetahui maksudnya, sehingga banyak memberi manfaat bagi keltidupan manusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 7
Maka Tuhan Maha Kuasa mengetahui segaJa kebutuhan manusia. Ma1D1Sia dapat kami katakan mahluk bijaksana sebab semua ciptaan Tuhan yang ada di dunia ini walaupun tidak diberitirukan sebelumnya tentang manfaatnya, rasanya, kekuatannya tetapi manusia dapat mengetahui Maka kodrat itu hanya berada di sisi Tuhan, mariusia tidak dapat memilik.inya dan irodat berada pada diri manusia yang bijaksana.
Kyai Mardawa. "Jika demikian kakanda : berarti manl.Mlia tidak perlu memikirkan kodrat dan hanya berkewajiban melaksanakan segaJa sesuatu yang telah ditentukan dengan sabar dan iklas, tanpa· adanya ikhtiar tidak mungkin tercapai apa yang dik.ehendaki"
Mas Guna Saraya. "Memang begitu, pokoknya manusia harus berusaha dengan sekuat tenaga serta tidak boleh pasrah-; kepada kodrat sebab manusia yang hanya pasrah kepada takdir hanyalah orang-orang bodoh, seakan-akan hidupnya sq>erti binatang yang hanya melaksanakan kodratnya sebagai binatang, makan minum tidak diatur, tidak mempunyai rasa malu, tidur di sembarang tempat, makan asal saja, sebab tidak mempunyai akal pikiran" . . . . . . 38 Maka keadaannya sangat hina bila dibanding manusia. Tetapi juga banyak mamsia yang hidupnya lebih hina yaitu manusia yang rusak moralnya.
.!.. Kyai Mardawa. "Kakanda ... ! mengapa Tuhan membedakan antara Diamsia dengan binatang ... ? padahal semua itujuga mahluk ciptaanNya."
Mas Guna Saraya. "Mardawa ... ! pertailyaanmu ti memarig benar, tetapi ketahuilah bahwa masalah ilmu hakekat itu pemcecahannya harus dengan ilmu hakekat. Maka berhu- .btlng yang kamu pertanyakan itu masalah sari'at (hukum agarna Islam) tanyakanlah kepada_ orang yang ahli ilrnu hakekat sebab saya tidak mengerti : Rupa-rupanya sudah malam karena udara.terasa dingin, maka iStirahatlah.' 1
Kyai Mardawa. "Baiklah kakanda."
Pa-gi harinya ¥ardawa mohon pamit akan pulang, katanya: "Kakanda ... ! berhubung sudah. cukup lama di sini maka saya mohon pamit dan titip anakku si Madyana dengan baik agar kelak menjadi orang yang berguna. ,, ........ 39
Mas Guna Saraya. lkhlaskanlah, hanya pesanku seri.Igseringlah menengok anak-anakmu.
Kyai Mardawa. Terima kasih kakanda dan ijinkanlah saya pulang mohon·do'a restu.
Mas Guna Saraya. Do'aku, mudah-mudahan tc.amu selamat. S eperginya Kyai Marda wa diceri1akan keadaan Jaka Madyana Ia didaftarkan sekolah, kalau malam diberi pelajaran mem: · baca Al-Qru'an serta pelajaran sholat, walaupun anak desa termasuk cerdas serta tekun belajar sebab baru satu tahun sudah bisa mengkhatamkan alq'ur'an tiga kali.
Mas Guna Saraya sangat memperhatikan terhadap pendidikannya, seakan-akan diperlukan seperti anak kandungnya sendiri, setiap jam 05.00 pagi sudah dibangunkan. di- .ajak berjalan-jalan sambil diberi msehat
Jam 06.00 disuruh mandi berhias diri serta makan pagi dengan latilc ikan dendeng, minum segelas teh kemudian berangkat sekolah. Selama sekolah ia tidak pernah diberi uang saku sebab Mas Guna Saraya khawatir, kalau diberi uang saku jangan-jangan hanya dipakai untuk senang-senang,
membeli makanan yang tidak bermanfaat atau untuk bermain-main dengan taruhan uang .................. 40
sepulang dari-.sekolah disuruh makan, lauknya hanya satu macam, seumpama lauk ikan dendeng atau ikan terik sudah" tidak ada tambahan lauk yang lain serta sayur sop yang tidak pedas, atau ikan bandeng, udang serta ikan begitu juga buah-bualu!n yang11\llsih seperti mangga, blimbing, manggis apa · buah semanglta, mentimun, kerahi. bengkuang, ubi ser_ta . buah-btiahan · melara, semua itu tidak ada yang disukai. lebih-lebih makan makanan yang serba pedas seperti sambal kacang, rujak lotis, betul-betul_ dihindari Makan harus mengerti waktu tidak boleh ·sesuka hati yaitu setelah makan siang tidak diperbolehkan makan apa-apa, tidak boleh minum air tawar sebab sudah disediakan minuman air putih yang mempunyai khasiat besar sekali untuk kesehatan badan yaitu terhindar dari sakit perut, kalau kencing bisa lancar, pernapasan menjadi baik.
Diperbolehkan makan lagi kalau sudah jam 17.00 dan hanya disediakan satu cangkir teh serta sepotong jam 18.00 . disuruh membaca Alqur'an sampai jam 20.00 WIB baru diperbolehkan makan malam,jam: 21.00 disuruh tidur, dan jam pagi dibangunkan serta diajak berjalan-jalan.
Pekerjaan seperti itu berjalan secara ru tine. . · .......... 4 f Pendidikan kedisiplinan semacam itu sudah dibiasakan terhadap keluarga Mas Guna Saraya dan ternyata Jaka Madyana kelihatan gemuk, tidak pernah sakit, roman muka kelihatan bersih, pikiran cerdas maka sumpama ada orang yang mempunyai anak dididik seperti cara pendidikan kedularga Mas Guna Saraya pasti akan berhasil dengan baik.
Diceritakan pula bahwa selam 4 tahun Jaka Madyana telah lulus dari sekolah dengan mendapatkan Ijazah, Pada saat itu Jaka Madyana sudah berumur 16 tahun, maka akan dikhitankan secara besar-besaran. Pada malam sebelum di Khitan, Mas Guna Saraya mendatangkan para Kyai sebanyak 40 orang untuk membacakan Sholawat Jaka Madyana dihiasi pakain seperti haji dan jam 19.00 diarak desa Sidomulya diiringi, deJ18an rabana serta menggunakan lampu lilin sebanyak 40 buah.
Kemudian jam 20.00 kembali ke rumah dilanjutkan acara khataman alqur'an diteruskan membaca dzikii '· sholawat sesudah khitanan, pagi harinya diadakan acata selamatan dengan berbagai hiburan. Adapun yang hadir pada acara selamatan tersebut para Pejabat serta Kepafa Kawe- , danan sehingga penuh . . .................... 42 Selesai selamatan biaya yang dikeluarkan kurang dari Rp. 400,- tetap semua biaya tersebut uang pinjaman dengan menggunakan buanga akhirnya keluarga Mas Guna Saiaya sedih sekali memikirkan hutang yang harus segera dikembalikan. . Satu-satunya jalan untuk melunasi hutang tersebut gaji setiap bulan dipotong Rp sebagai angsuran sehingga setiap bulan beliau hnya menerima gaji Rp. 60,- hal ini berjalan selama 15 bulan.
Untungnya Mas Guna Saraya selama 15 bulan dapat mengurangi kebutuhan rumah , barang-barang yang .mestinya harus dibeli untuk sementara waktu dihentikan sehingga selama 15 bulan hutang tersebut sudah gaji setiap bulan sudah kemali utuh yaitu Rp. 100,-. Ia sadar seumpama dalam mengatur kebutuhan rumah tangga hanya sekehendak hati seperti yang sudah-sudah kemungkinan hutangnya belum terlunasi bahkan bertambah banyak . . .43 Mas Guna Saraya sekarang baru mengetahui manfaatnya orang berhati-hati dan. sungguh besar faedahnya maka setiap pertemuan kepala desa ia selalu menganjurkan agar waspada dalam keuangan , jangan suka menghambur-hamburkan uang, seumpama mempunyai hajat kawinan atau khitanan jangan terlalu mewah dan jangan mencari pujian orang lain. Dibuat yang sederhana saja sehiMgga tidak memberatkan pikiran sebab kalau sudah terlanjur mempunyai hutang yang menanggung resiko adalah dirinya sendiri Orang-orang yang tadinya memuni , tidak ikut bertanggung jawab bahkan mencela. Sehingga iamengajak rekarrrekannya menabung serta memberi petunjuk caranya menabung.
la mengutarakan pengalamannya sewaktu mengadakan khitanan mempunya.i hutang yang tidak sedikit sehingga setiap harus mengangsur Rp.40,- selama 15 bulan, akhirnya ia sadar mendapatkan pelajaran baru maka mulai hemat da11. berhati-hati, gaji yang digunakan kebutuhan rumah tangga Rp.60,- sisanya ditabung di kantor, setelah 4 tahun tabungan tersebut sudah terkumpul Rp.1520;-.
Mas Gum Saraya benar-benar berpesan ke.pada rekan-rekannya hendaklah berhati-hati dalam mengatur keuangan, jika . .44 menggumkan uang harus disesuaikan dengan pendapatan sebab kalau sampai melebihi pendapatan sulit menyelesaikan sehingga akan mencari hutangan kemana-mana bahkan kalau menggumkan bunga, semakin hari bertambah banyak akhirnya menderita hidupnya.
Pada waktu itu Jaka Ma.dyana belum diusulkan menjadi pegawai maka disuruh membantu pekerjaan surat menyurat di Kawedanan, setelah satu tahun sudah bisa membuat surat-surat, · seperti surat pemeriksaan perkara pelangganan kecil, slirat pemeriksaan pengadilan/landrat, pemeriksaan surat-surat yang diajukan ke pengadilan serta surat-surat yang dikirim ke Kawedanan. dan sebagainya, sehingga Mas Guna Saraya tinggal tanda tangan. Pada saat itu di Kawedanan belum ada sekretarisnya inaka kesetiaan Mas Guna Saraya terhadap Jaka Madyana semakin besar sebab dapat membantu meringankan pekerjaan surat menyurat di Kantor Kawedanan.
Diceritakan pula bahwa selama tiga (3) tahun Jaka Madyana bekerja dengan tekun tanpa cacat, akhirnya Mas Gum Sarayanaik pangkat mei:tjadi Kepala Kawedanan di Destrik Sidomulya Kabupaten Argopura. Setelah bekerja 2 (dua) tahun Jaka Madyana memohon kepada ayahnya agar clicalonkan mertjadi Pegawai, katanya : "Berhubung . . . . . . . . . . . . . . . 45 ayahanda sudah menjadi Kepala Kawedanan dan sudah mempunyai sekretaris maka masalah surat menyurat sudah ada yang mengerjakan mohon kiranya saya dapat dicalonkan menjadi pegawai".
Mas Guna Saraya·. "Madyana, sebelum kamu mempunyai perseperti itu sudah saya pikirkan, kamu akan saya abdi- . · bn kepada Raden Tume1gung Karti Praja di Madyapura tetapi sebelum mengabdi sebetulnya kamu akan saya carilcan istri terlebih dahulu sebab kalau sudah mempunyai istri hatimu agar tentram.
Jaka Madyana hanya diam saja, sebetulnya dalatn hati belum ada niat berumah tangga tetapi takut meqjawab. Pada suatu hari Mas Guna Saraya berunding bersama istrinya, katanya , "Bu .. . ! aku punya niat si madyana akan saya abdikan di Madyapura tetapi sebelum mengabdi akan saya carikan istri terlebih dahulu".
Raden Nganten Wadana Guna Saraya. Akan diabdikan kemana . . . ?
Mas Wadana Gunasaraya. Akan saya titipkan Raden Tumenggung Kartipraja .
Raden Nganten Wadana Guna Saraya. Madyana itu uniurnya berapa . .. . ?
Mas Guna Saraya. Umurnya 20 tahun
Raden Npnten Wadana Guna Saraya.'' Kakanda jangan tergesa-gesa mencarikan i<ltri, sebab Jaka Madyana itu masih terlalu muda, biar bekerja terlebih dahulu , kalau sudah menjadi pegawai masakan tidak mendapatkan istri
Dia itu laki-laki seumpama terlambat sedikit tidak . .. . .. 46 menjadi masalah.
Mas Guna Saraya. Pendapatmu memang benar , tetapi kita tidak mengetabui nasib manusia sebab kalau sudah akil balik atau dewasa biasanya laki-laki tertarik perempuan dan perempuan tertarik laki-laki, seumpama bunga kalau sudah waktunya berkembang apakah bisa dihalangi sudah pasti berkembang maka kita harus mencari jalan atar berkembangnya tadi tidak layu.
Jadi seumpama anak sudah akil balik atau dewasa liarus segera dicarikan jodoh yang cocok, jangan sampai mencari jodoh seridiri, .sebab kalau sudah terlanjur berbuat zina sulit disembuhkan akhirnya hanya membuat orang tua , karena sudah banyak terbukti, seperti anaknya Mas Asisten Regen.
Anaknya batus/cakap umumya sudah 20 tahun, . ,sebetulnya sebelum diabdikan diminta Mas Patih di Kacuwan akati dijodohkan dengan putrinya yang umumya 16 tahun, anaknya cantik serta berbudi pekerti halus tetapi Mas Asisten tidak merigijinkan sebab ia inempunyai pendapat seperti pendapatmu sebetulnya juga banyak yang akan mengambil menantu tetapi ·Mas Asisten tidak mengijinkan ....................................... 47 Aktur"nya anak tersebut diabdikanke Batawi dititipkan di rumah kenalannya yang menjadi pegawai Kawedanan. Pegawai Kawedanan tersebut juga. mempunyai anak putri tetapi janda muda belum mempunyai anak, parasnya tidak begitu cantik, selama berada di Batawi segala kebutuhan anak Mas Asisten Wadana dilayani janda muda, lama .lceJ.amaan berbuat serong bersama janda muda akhirnya hamil, berhubung sudah hamil, maka cepat-cepat dinikahkan.
Adapun anak itu sekarang menjadi pegawai Kabupaten anaknya sudah tiga, betapa kecewa hati sang Ibu. Selain itu juga banyak anak laki-laki yang kawin asal kawin, tidak dipikirkan terlebih dahulu dan juga banyak anak laki-laki yang berbuat zina dengan para pelacur akhirnya terkena penyakit kotor dan menjadi sengsara hidupnya.
Raden Ngahten Wadana Guna Saraya." Memang semua itu anak yang·tidak mempunyai pikiran hanya menuruti hawa naf sunya saja. Adapun Tuan Kontrolir itu sudah berumur 40 tahun belum berumah tangga, bahkan Gundhikpun beliau juga tidak mempunyai dan tidak berbuat zina. Apa bedanya orang Jawa .dengan orang Belanda. Padahal seinua juga mempunyai naf su.
Mas Wadana Guna Saraya." .J(amu itu aneh Bu ... ! Bangsa Belanda dengan bangsa Jawa itu berbeda !
Raden Nganten Wadana Guna Saraya." Letak perbedaanny}l dilµana .... !, mereka juga manusia ................ · 48
Mas Wadana Guna Saraya." Kalau kamu ingin mengerti letak perbedaannya, maka perbatikanlah bahwa para Kon- . trolir itu sekolahnya tinggi clan pengetahuannya banyak sehingga d3;pat menahan hawa naf su tetapi kalau orang Jawa sekolah paling tinggi, uang sekolahnya 25 .sen sudah pasti pengetahuaimya sedikit.
Raden Ngan ten Wadana Guna Sara ya." Semua terserah kakanda kalau memang demikian kehendaknya, · ·di Madyana akan dikawinkan sekarang dan apakah kakanda sudah mempunyai pandangan .. . . ?
Mas Wadana Guna Saraya." Terus terang saya sudah menanyakan anakrlya Dik Guna Wacara Asisten di Sidoharjo , namanya supeni berwajah cantik umurnya sudah 16 tahun Mestinya kamu juga sudah fahani.
Raden Nganten Wadana Guna Saraya. Kalau anaknya ten di Sidoharjo saya sudah faham , memang anaknya cantik dan soBan. Maka jika si Madyana dijodohkan dengan Supeni saya juga setuju.
Mas Wadana Guna Saraya. " Kalau kamu sudah cocok, saya segera mengirim surat kepada Dik Wicara meminta kepastian kapan pelaksanaan hari pernikahannya .
Raden Nganten Wadana Guna Sara ya." Jika kakanda menghendaki demikian juga lebih baik.
Mas Wadana Guna Saraya." Maka Mas Guna Sara ya segera . anaknya : Madyana !
Madyana." Baik, Bapak !
Wadana Gum Saraya." Kesinilah !
Madyana." Baiklah, saya segera datang.
Mas Wadana Guna Sarya." Madyana, kamu akan saya kan kepada Raden Tumenggu ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Karti Praja tetapi sebelum mengabdi kamu akan saya kawinkan terlebih dahulu nanti kalau sudah kawin segera saya abdikan bersama istrimu.
Adapun bakal calon istrimu anaknya Dik Guna Wicara Asisten Kawedanan di Sidoharjo mestinya kamu sudah faham.
Madyana." Memang Saya · sudah mengerti dan terserah kehendak Bapak.
Mas Wadana Guna Sara ya." Dia · __ itu sopan, cantik dan umumya sudah 16 tahu n
Madyana." Sa ya juga cocok/ senang.
Mas Wadana Guna Saraya. Kalau kamu sudah mantab, tolong saya dituliskan surat yang isinya meminta keterangan kepada calon mertuamu besuk kapan pelaksanaan resepsinya kalau bisa secepatnya sebab kamu segera saya abdikan ke Madyapura. ·
Madyana. Baiklah.
Mas Wadana Guna Saraya. " Kalau sudah selesai, bacalah terlebih dahulu.
Madyana." Baiklah.
"Salam taklim dari keluarga Mas Guna Saraya, semoga keadaan Dik Guna Wicara sek_eluarga sehat wal afiat.
Bersama surat ini kami mohon keterangan tanggal pernikahannya si Madyana bersama ananda Rara Supeni. Kalau Adi Mas Gum Wicara ............................... 50
tidak keberatan pernikahannya agar dipercepat sebab mereka segera saya abdikan kepada Kyai Lurah Raden Tumenggung Kartipraja seperti yang pemah saya ceritakan kemarin. Maka saya menuliggu jawaban dari Adi Mas Asisten Sebelum dan sesudahnya kami ucapkan banyak terima kasih.
Sida Trusti
Kakanda
Mas Wadana Gunasaraya." Kalau sudah benar bawalah kemari
Maka surat segera ditanda tangani Mas Gum Saraya dan dikirimkan ke SidoRa.rjo.
Akhirnya me:rrlapat balasan yang isinya sebagai berikut :
"Salam taklim dari Keluarga Adi Mas Gum Wicara, semoga Mas Mas Guna Saraya sekeluarga selalu me:rrlapat keselamatan" .
. Pada bulan yang lalu kami telah menerima surat dari Kakanda dan semua maksud isi surat sudah kami fah'ami dengan jelas. Saya sangat berterima kasih atas maksud baik Kakanda yang akan memntu anak kaini Rara Supeni. Sebelum kamimenerima dari Kakanda memang .. 51 sudah kami rundingkan bersama istri Adapu n hari pernikahannya kalau tidak ada halangan besuk hari SeJasa paing tanggal 14 bulan depan.
Selanjutnya kami mo hon do'a restu dari Kak:anda.
Harap menjadikan maklum adanya .
Hormat kami
Adi Mas Guna W icara
Sesudah mendapat jawaban dari Guna Wicara mak:a ia berunding bersma istri, ucapannya :
· "Bu . . . ! besuk kalau sudah terlaksana ijab di Rumah Gum Wicara saya juga akan selamatan tetapi hanya sederhana, cukup mengundang teman-,teman kantor, tidak: perlu para pejabat serta tidak memakai hiburan hanya karawitan .
Untuk keperluan selamatan saya sediak:an uang Rp 50,-
kamu harus dapat meo::ukupkan ... .. .. .. ........... 52
Raden Nganten Wadana Guna Saraya." Waktu chitanan marin dimeriahkan secara besar-besaran bahkan saat itu kamu masih menjadi Asisten Wadana namun setelah Bapak menjadi wadana mempunyai hajat m enantu tidak dimeriahkan, bagaimana kalau nanti ditertawakan orang, apakah bapak tidak malu.
r. f
Mas Wadana Ucapanmu memang benar tetapi jika dipildr dengan sungguh-su:ngguh, waktu kita m.engkhitankan si Madyana kemarin itu meooerita kesusahan cukup lama, seumpama siat itu kita tidak berhati-hati dan hemat kemungkinan simpai sekarang hutangnya beh,im sebab kemarin belum dipikirkan secara panjang dan hanya kesenangan serta pujian orang lain yang dicari
Khitanan sija dimeriahkan secara besar-besaran, dikerjakan dengan rusah payah serta dicarikan hutangan akhirnya penderitaan seooiri
Setimpama sekarang saya meriahkan secara besar-besaran seperti waktu khitanan memang bisa, tetapi apa manfaatnya kalau akhirnya meooerita, lebih baik diberikan anaknya agar dipakai modal hidup.
hajat secara besar-besaran itu di S<imping mengeluarkan beaya banyak, dan hidangan serta lezat. · ·Kalau tidak serba lengkap dan kuat akan memberatkan diri · dan menanggung hutang akhirnya meJ1jadi ·orang.
Kalau dipikir yang sebenarnya, orang miskin mengadakan selamatan secara besar-besaran itu bodoh sekali, . . . . . . 53 tidak memikirkan akibatnya jika memang tidak ada tidak perlu &JSah payah mencari hutangan yang menggunakan bunga, hanya mencari kesenangan serta pujian orang akhirnya selesai hajatan banyak orang menagih hutang se- . telah tidak dapat mengembalikan rumah dijual untuk membayar hutang kemudian bingung mencari rumah penginapan, jika nasib sial .muiigkin bisi diusir cina betapa sengsaranya. Saya sudah menganjurkan seluruh anak buah jika mengadakan hajatan yang sederhana sija lebih baik uangnya diberikan anaknya atar digunakan untuk modal, perintahku tadi sudah banyak dilakiinakan. -Jadi jika saya menyelenggarakan hajatan secara besar-besaran berarti tidak lconsek- . wen, haru5 menjadi contoh hi.dup sederha-na sehingga orangorang menjadi percaya, bahkan Dik Guna Wicara pun juga sudah saya beritahu besuk ijabnya hanya sederhana saja.
Raden Nganten Wadana Guna &y-aya.' Terserah semua kehendak kakanda, singkat cerita Jaka Madyana . . . . . . . . 54 selesai diijabkan dengan Rara Supeni di Sidoharjo selang tujuh hari kedua mempeJ.ai dibawa ke Sido Trusta.
Mempelai berdua kelihatan rukun serasi sehingga membuat hati orang tua , senang, setelah tiga bulan Jaka Madyana bersama istrinya segera diabdikan kepada Raden Karti Praja, tetapi sebelum berangkat mereka dinasehati seperti tersebut di bawah :
Mas Wadana Guna Saraya. "Madyana .... ! Bulan ini saya bersama Ibumu akan mengantarkan kamu menghadap Raden Tumenggung Karti Praja namun perlu kainu ketahui bahwa mengabdi Kepada PeJabat itu tidak mudah harus berhati-hati, rajin, taat dan harus diingat-ingat jangan sekali-kali mempunyai watak seperti di bawah ini:
1. Jangan berbuat hina
2. Jangan berbuat jahat
3. Jangan Menipu
4. Jangan dengki
5. Jangan berbuat rusak
6. Jangan buruk kelakuannya .
Hina artinya Suka meminta-minta, tidak tahu malu, kalau berhutang tidak pernah mengembalikan dan kalau memiqam barang tidak pernah dikembalikan . .... .... : . -... : ...... 55
Jahat artinya : Berbudi curang, suka men:ari dan menginginkan barang yang bukan miliknya.
Menipu maksudnya : Senang berkhianat, jika dipercaya mengingkari serta tidak dapat dipercaya.
Sifat dengki artinya : Suk.a mengganggu dan mencampuri urusan orang lain.
Berbuat msak maksudnya : Suk.a memfitnah, suka melampiaskan hawa nafsu serta suka menyakiti hati orang lain.
Buruk kelakuan artinya: Pemarah, suka membuat gaduh, membuang kotoran tidak pada tempatnya, berbuat kotor, makan sesuka hati dan suka mabuk-mabukan.
Jangan seenaknya sendiri artinya malas tidak mau bekerja.
Tidak sopan artinya gemar bersetubuh atau berzina.
Tidak punya malu artinya tidak mempunyai pemirian yang tetap.
Kotor artinya ceroboh tidak rajin.
Makan sesuka hati maksudnya makan tidak mengenal waktu.
Mabuk artinya senang mabuk-mabukan.
Madyana. Jaka Madyana menyamb_ung bicara "Wahai ayah, seperti apa perbuatan permukah itu "?.
Masa Wadana Gunasaraya." Perbuatan bermukah itu gemar berzina.
Madyana." Kalau perbuatan zina saya &.1dah mengerti yaitu senang bersetubuh dengan pa-empuan yang bukan istrinya sendiri
Mas Wadana Gunasaraya." Memang benar begitu dan perlu kamu ketahui bahwa jinah itu berasal dari b_ahasa arab yaitu zinah kalau dalam bahasajawa dinamakan balldrek ..... 56
Adapun perbuatan bermukah itu ada emm :
1. Senang mengganU!1 gad!s.
2. Berlaku serong dengan istri orang lain.
3. Berzina dengan istri orang lain
4. Menuruti hawa nafsu.
5. Memperkosa orang lain.
6. Memegang barang yang bukan miliknya.
Keenam macam tersebut semuariya tidak baik, yang baik hanyalah bersetubuh dengan istrinya semiri
Meskipun bersetubuh dengan istrinya sendiri harus gumkan aturan sebab kalau tidak aturan juga tidak baik.
Bagaimana yang dimaksudkan keenam masalah tersebut di atas?
Mas Wadana Gunasaraya." Macam-macamnya seperti di bawah ini :
1. Berkehendak dengan gadis yaitu senang kepada gadis yang masih menganggur belum mempunyai anak itu diumpamakan turus, digoyang-goyang yang direir canakan.
2. Berlaku serong d engan istri orang lain yaitu . . . . . . . 5 7 senang kepada perempuan yang mempunyai dimaksudkan demikian: pagar cantik yaitu pagar baik.
Adapun yang dimaksud pagar baik yaitu yang dipagari istrinya tetapi dirusak atau diganggu orang lain.
3. Berzina dengan istri orang lain yaitu orang yang suka berbuat zina dengan istri saudara, tetangga. Adapun yang dimaksudkan berzim di sini adalah berserggama. Sanak Saudara yaitu saudara-saudara atau para kenalannya yang belum sesuai dengan kehendaknya tetapi berhubung meJ1jadi buah bibir orang akhirnya menjadi kebiasaan.
4. atau menggerakkan dan mengumbar nafsu yaitu senang kepada anak perempuan yang belum dewast atau akil balik .
. 5. Memperkosa yaitu senang kepada perempuan yang tidak setuju akhirnya diperkosa.
6. Suka memegang-megang yaitu ora:pg yang gemar bersetubuh tidak mengenal waktu, tidak mempunyai rasa malu, tidak memikir siapa-siapa asalkan atau berkeinginan cepat-cepat dikerjakan.
· Wahai Madyana ingat-ingatlah jangan sekali-kali kamu mengerjakan hal itu. Kalau kamu meQjalankan nasehatku pasti hidupmu tentram dan dapat dipakai sebagai bekal untuk mengabdL. selain itu setiap bulan kamu saya berijatah uang Rp 15,-'- untuk kebutuhan hidup selama l (satu) bulan, harus dicukup-cukupkan sukur kalau ada siasanya dapat di- . tabung ...................................... 58
Raden Nganten Wadana Guna Saraya: Begitu juga kamu (Supeni), lbumu berpesan maka perhatikan dengan baik.
Dari kehendak ayahmu kaniu disuruh ikut mengabdi di Madyapura. Kamu harus dapat mengabdi yang baik yaitu mengabdi kepada suamimu serta dapat kepada keluarga Raden Tumenggung Karti Praja. J ika dirasakan memang berat sekali tetapi kalau dilandasi dengan ihlas serta niat bertapa atau berprihatin untuk suamimu maka tidak meQjadi berat pik:iranmu.
Adapun sarananya untuk mencapai keberhasilan pengabdian tersebut :
1. Pagi-pagi benar harus sudah bangun atau jam 05.00 harus sudah bangun kemudian mandi, bersolek yang baik tetapi jangan berlebihan, segera menyediakan keperluankeperluan suami, seperti: menyediakan pakaian yang akan dipakai untuk bekerja atau menghadap, menyiapkan makan pagi kalau sudah selesai ·segeralah masuk rumah membersihkan tempat tidur; menyapu lantaL menyiapkan daun sirih, masak, mempersiapkan makanan dan sebagainya.
Walaupun sudah banyak para sanak saudara yang sama kewajibannya tetapi kamu harus dapat menguasai semua jangan sampai kelihatan menganggur.
Kalau diperintah Raden Ayu Kartipraja harus diperhatikan, disuruh membatik . . . . . . . . . . . 59 atau disuruh memasak di dapur harus segera dikerjakan dengan hati-hati dan jangan sampai menunda-nunda pekerjaan sehingga membuat marahnya Raden Ayu Karti Praja. Begitu juga Madyana, berhubung karnu berada di tempat orang Iain maka kalau ada kesalahan dari kamu harus dapat memakluminya dan jangan cepat-cepat memarahi istrimu. (Kalau masalah pekerjaan rumah, Supeni !lldah cekatan, seperti masakan-masakan gaya Belanda yang bermacam-macam ikan atau ·memasak makanan, membatik, menyulam , merajut juga !lldah bisa sebab sewaktu masih berada di rumah Ibunya selalu membiasakan dan memperhatikan sekali terhadap anak putrinya. Maka selama ikut mertuanya di Sidatrusta sangat disayangi dan diperlakukan seperti anak sendiri).
Adapun orang hidup itu mempunyai kewajiban :
1. Haros yang raj in, teliti , hemat , berhati-hati.
artinya berusaha/berihtiar untuk mencukupi kebutuhan hidup agar selamat jangan sampai kekurangan sandang pangan.
Hemat artinya barang-barang yang masih bisa dipakai walaupun kecil atau sedikit , seperti garam, trasi harus disimpan dengan baik apalagi yang berharga harus lebih berhati-hati perawatannya.
Berhati-hati artinya : Semua kebutuhan sehari-hari harus diatur jangan terlalu boros, jangan terlalu dermawan, barang-barang yang menyebabkan boros harus dicegah, harus . . .. . . . .... . ........ . . .... . .. -..... .. ... 60
sepadan atau menggunakan kira-kira agar menjadi awet dan jangan hanya mencari pujian orang lain, lebih-lebih perempuan harus selalu di rumah, yang cekatan serta tabah hati.
Tidak senang royal artinya tidak suka bepergian atau melihat tontonan dan sebagainya yang tidak ada manfaatnya , tetapi kalau untuk kegiatan kampung seperti: Mengunjungi orang punya kerja , melayat harus mendapat ijin suami, jika tidak mengijinkan jangan memaksa.
Cekatan artinya : Bisa mengatur dan merawat rumah jangan sampai ada yang kelihatan kotor atau janggal.
Te1fon artinya: Tabah hati tidak mudah terpengaruh terhadap barang-barang yang bukan miliknya, tidak suka mencuri serta tidak suka berbuat serong.
Adapun wanita yang baik itu harus mempunyai perasaan: · . sabar, sopan, lemah-lembut, tenang. ·
Sopan artinya mengerjakan pekerjaan, berjalan, bersendagurau/berbicara maupun tertawa harus pelan-pelan dan jangan tergesa-gesa.
Sabar maksudnya: jangan suka marah, jangan suka berkata kasar a tau keji seperti memaki orang, memaki-maki itu tidak baik.
Tenang artinya: Hati tenang, tidak suka bersenda-gurau atau tertawa yang tidak berfaedah . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Sudahlah Supeni, semua petuahku tadi kalau kamu gunakan modal untuk mengabdi kepada suami maupun tuanmu sudah cukup, maka ingat-ingatlah jangan sampai lupa.
-:- Supeni". Baiklah ibu, mudah-mudahan saya dapat melaksanakan semua nasehat Ibu. Diceritakan pula, setelah beberapa hari Mas Guna Saraya bersama istri mengantarkan anaknya ke Madya Pura.
Jam 17.00 WIB tiba di Kabupaten Madyapura kebetulan Raden Tumenggung Karti Praja berada di balai rumah sedang berbincang-bincang bersama istrinya. Setelah melihat di halaman rumah ada tamu maka beliau cepat-cepat berdiri dari tempat duduk, serta berkata : "E . . . ! ada tamu" kemudian disambut dengan hl!ik dan mempersilahkan masuk ke rumah.
Mas Wadana Gunasaraya". Terima kasih kakanda (dengan penuh hormat).
Raden Tumenggung Kartipraja" . Silahkan duduk saudaraku . .. !
Raden Nganten Wadana Guna Saraya". Terima kasih Tuan Putri (dengan honnat).
Raden Tumenggung Kartipraja". Duduk di atas saja dan jangan takut.
Mas Wadana Guriasaraya". Terima kasih. Maka segera duduk di kursi .. . . . ... . . ..... .... .. .. ......... . ..... 62
Raden Tumenggung Kartipraja" . Adinda tadi berangkat dari rumah jam berapa . .. ?
Mas Wadana Gunasaraya". Kami berangkatjam: 11.00 WIB.
Raden Tumenggung Kartipraja" . Bagaiinana kabarnya Dile Guna Wicara.
Mas Wadana Gunasaraya. Berkat do'a kakanda kami sekeluarga selalu mendapat keselamatan.
Raden Tumenggung Kartipraja". Yang duduk di sampinginu itu apakah anak-anakmu .. . ?
Mas Wadana Gunasaraya". Benar kakanda.
Raden Tumenggung Kartipraja" . Anakmu yang diijabkan k emarin itu !
Mas Wadana Gunasaraya". Memang benar kakanda dan baru tiga bulan!
Raden Tumenggung Kartipraja" . Anakmu yang laki-laki atau yang perempuan.
Mas Wadana Gunasaraya". Anak kami yang laki-laki. Adapun yang perempuan ini anaknya bawahan kami asisten Wadana di Sidoharjo.
Raden Tumenggung Kartipraja". Apakah masih ada hubungan f amili .. . ?
Mas Wadana Gunasaraya". Memang masih Saudara sepupu.
Raden Tumenggung Kartipraja". Berarti masih saudara dekat.
Mas Wadana Gunasaraya". Benar kakanda. Kemudian Raden Ayu Tumenggung •menyambung bicara: "Adi Mas Guna Wicara itu memaJ18- pandai mericari menantu", umurnya tidak terlalu tua, wajahnya cantik, sopan bahkan wajahnya hampir sama".
Raden Nganten Wadana Gunasaraya". Semua itu berkat do'a Raden Ayu Tumenggung ...................... 63
Raden Tumenggung Kartipraja". Kata orarig-orang kuno kalau wajahnya hampir sama itu biasanya dapat lestari."
Raden Wadana Gunasaraya. "Mudah-mudahan saja · bisa selamat sejahtera selama-lamanya."
Raden Ayu Tumenggung. "Tetapi juga belum bisa dipastikan dapat · selamat karena juga ada orang yang sudah berumah tangga.bertahuirtahun akhirnya bercerai."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Pasti benar Bu ... . ! sebab saya dan kamu juga hampir sama ternyata juga lestari sampai sekarang."
Raden Ayu Tumenggung. "Sudahlah memang kita mirip."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Bagaimana tidak, bentukmu saja seperti kombe Karna sedangkan badanku seperti bola, yang bilang berbeda siapa ... ? akhirnya tertawa terpingkal."
(Memang Raden Tumenggung bersama istrinya itu gemuk, tinggi dan badannya kuat).
Tidak antara lama ke luar minuman makanan.
Raden Tumenggung Kartiprana. "Mari Adi Mas sambil berbincang-bincang, diminum dan dimakan."
Mas Wadana Gunasaraya. "Terima kasih Kakanda."
Kemudian Mas Guna Wicara mengatakan maksud kedatangannya: "Kakanda ... ! Kedatangan kami selain bersilaturahmi juga ada maksud lain yaitu kalau Kakanda tidak keberatan kami mohon titip anak kami Madyana bersama istrinya agar ikut mengabdi kepada Kakanda."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Baiklah. Di mana sekolahnya .... ?"
Mas Wadana Gunasaraya. "Sekolahnya hanra di ArgajMlra;·. !
Raden Tumenggung Kartipraja. "Apakah sudah mendapat ijazah ... ?" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Mas Wadana Gunasaraya . "Sudah Kakanda!"
Raden Tumenggung Kartipraja. "Bu . . . . ! Dik Ayu Guna Wicara diajak istirahat di kamar belakang sana!"
Raden Ayu Tumenggung. "Baiklah .. !" .
Maka Mas Guna Wicara bersama istri segera istirahat di kamar belakang. (Di kamar belakang memang khusus untuk persediaan para tamu kalau sewaktu-waktu bermalam). Jam 21.00 WIB 'Mas Guna Wicara bersama istri disuruh bersantap malam, selesai makan Raden Tumenggung berkata : "Di Mas mari kita berbincang-bincang di halaman."
Raden Nganten Wadana Gunasaraya. "Baiklah Kakanda."
Raden Tumenggung Kartipraja . "Kemudian Raden Tume:nggung mema:nggil pembantunya .
"Pak . .. . ! panggilkan RB. Djaksa, suruh datang ke sini."
"Baiklah Tuanku."
Raden Tumenggung Kartipraja . "Kemarilah Adi Mas duduk di sini."
Mas Wadana Gunasaraya. "Terima kasih Kakanda . .. !"
Raden Tumenggung Kartipraja . "Siapa itu .... ! Jaksa ke sinilah.'; . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Djaksa. "Terima kasih Tuan."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Duduklah di atas."
Djaksa. "Terima kasih Tuan."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Kemarilah kita berbincangbincang bersama Pak Wadana Sida Trustha .'•'
Djaksa. "Baiklah Tuan."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Apakah . kamu sudah kenal dengan Bapakmu Wadana ini."
Djaksa. "Belum pak."
Raden Tumenggung Kartipraja. "lni anaknya kang Mas Putih di Madyapura, lulusan dari Dwaplo Odreng Suhul."
Mas Guna Wicara. "Kenalkan saya Guna Wicara pembantu Kepala Kawedanan di Sida Trustho."
Djaksa. "Terima kasih, kapan datangnya Pak . .. ?"
Mas Guna Wicara. "Tadi sore jam 17.00."
Djaksa. "Bagaimana kabarnya . .. ?"
Mas Wadana Gunasaraya. "Berkat do 'a kalian kami sekeluarga selamat."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Ketahuilah bahwa Dik Guna wicara ini sesamaku sewaktu masih menjadi calon pegawai karena sudah agak lama tidak berjumpa maka ia menyempatkan menengok aku."
Djaksa. "Baiklah ! "
Raden Tumenggung Kartipraja. "Adapun kedatangan Di Mas Guna Wicara selain bersilaturahmi juga bermaksud mengantarkan anaknya akan dititipkan saya, pendek kata saya disuruh mencarikan pekerjaan maka ajaklah ...... 66 bekerja di kantormu saja."
Djaksa. "Baiklah pak .. . .. !"
Raden Tumenggung Kartipraja. "Seumpama membantu di kantorku sama saja tetapi maksud sata agar dia lebih berhati-hati dalaln bekerja serta Jebih setia kepada saya. Sebab kalau tidak dipisah kemurigkinan besar akan meitjadi inaJlia padahal kalau sudah terlanjur maaja yang rugi orang tua." .
Raden Tumenggung Kartipraja. "Maka seperti Di Mas Guna Wicara ada juga benarnya walaupun anaknya hanya satu tetapi ia ikhlas dititipkan saya."
Djaksa. "MeJI!ang seharusnya begitu dan saya juga setuju kehendak Pak Wadana, sebab kalau tidak dibiasakan hidup mandiri serta tidak diarahkan kepada sopan santun/kepandaian akhirnya menyengsarakan orang tua. Tidak dapat memenuhi harapan atau keinginan orang tua agar "Mikul dhuwur mendhem jeru" ."
Djaksa. "Bagaimana Kakanda yang dimaksudkan! "Mikul dhuwur mendhem jeru itu" ... ? ................. 67
Mas Guna Wicara. "Ada pun yang dimaksudkan "Mikul dhuwur" ; menghormati serta memperbaiki kuburnya orang tua. "Mendhem jeru" ; dapat menjaga rahasia orang tua."
Raden Tumenggung Kartipraja. "Jadi yang dimaksud mendhem jero itu bukan menanam sedalam 100 m atau memikul setinggi-tingginya hingga melebihi .kepala."
Mas Guna . Wicara. "Bukan begitu Kakanda (akhirnya tertawa semua) seperti pepatah orang-orang kuno, sering membuat sindiran yaitu sering membuat kata-kata yang maknanya rangkap, makna lahir dan makna batin."
Raden Tumenggung Kartipraja . "Sindiran yang bagaimana Kakanda . . . . ! "
Mas Guna Wicara. Mikul inggil mendhem lebet tersebut di atas merupakan kata-kata sindiran. Seperti halnya: Tapa ngeli, tapa pendhem , tapa obong yang demikian itu kalau tidak mengerti maksudnya dikira: ngeli, mendhem , obong yang sesungguhnya itu hanyalah merupakan katakata sindiran. Yang dimaksud Tapa ngeli yaitu yang dapat menyenangkan hati orang lain atau tidak pernah ingkar janji.
Tapa mendhem artinya : Bisa menyimpan rahasia.
Tapa obong maksudnya : Sabar seumpama mendengar katakata yang tidak enak didengar telinga a tau mendengar katakata kasar tidak cepat marah, seperti halnya tapa ambisu, tapa ambudeg, tapa micek. Adapun pada jaman kuno yaitu ceritanya Sunan Kalijaga, beliau disuruh Sunan Bonang melakukan bertapa (Tapa mendhem)° selama 100 hari siang malam dan Sunan Bonang dibakar yang . . . . . 68
Membakar Sunan Kalijaga. Penembahan senopati tapa ngeli selama 1 (satu) tahun.
Adapun kata-kata sindiran yang mempunyai makna rangkap seperti dalam peribahasa:
1. Darahing kusuma rembesing madu artinya: Keturunan para bangsawan.
2. Terohing andana warih artinya: Keturunan atau berdarah bangsawan/Ksatria.
3. Tedhaking amara tapa artinya: Keturunan orang yang tekun bertapa.
Seumpama benar-benar keturunan bangsawan pasti masih berdarah bangsawan dan tidak ada wujudnya atau tidak nampak. Maka yang dimaksudkan dalam peribahasa tadi orang-orang yang ucapannya manis, sopan, menghonnati orang serta sabar. Yang dimaksudkan terahing andana warih yaitu keturunan orang-orang yang murah hati serta baik budi pekertinya. Dan yang dimaksudkan Tedhaking amara Tapa yaitu: Keturunan orang-orang yang tekun bertapa dan sabar.
Adap lagi kata-kata sindiran yang mempunyai arti rangkap :
Curiga Keris =
Wisma = Rumah ·
Wanita = Wanita
Turangga = Titihan/kendaraan.
Maksudnya: Keutamaan orang hidup itu kerisnya baik, Majapahit sudah lengkap alat-alatnya. Rumahnya besar lengkap dengan perabot-perabotnya. Istrinya cantik keturunan bangsawan .. . .. . . . . .................... 69
Kudanya gagah karena mendapat pelatih yang baik.
Dari keterangan tersebut di atas dapat disimpulkan bahwa: Orang hidup itu. mempunyai 4 macam perasaan yaitu seperti keris, rumah, wanita dan kuda.
1. Perasaan seperti keris artinya: Tajam, pantai dan cerdas.
2. Perasaan seperti rumah artinya: Lapang dada atau tidak lelcas marah.
1 j Seperti Serat Dewanici menceritakan: Warkudoro menyumbang gunung, membunuh raksasa kalau berada di lautan, membunuh ular, cerita tersebut juga merupakan lam bang ...... ..... ........................... 70
3. Perasaan seperti wanita artinya: Lemah lembut atau sopan santun.
4. Perasaan seperti kuda artinya: Cekatan atau berjalan cepat/laju.
Raden Tumenggung Kartipraja. "Djaksa ... !, Di Mas Guna Wicara itu memang pandai membuat peribahasa, sebab kalau dipikir dengan llebenarnya pendapatnya tadijuga ada benarnya. Kembali kepada masalah bertapa: Seumpama benarbenar tapa ngeli, tapa mendhem , tapa obong apakah ada yang dapat mengerjakan sebab ketiga perbuatan tersebut taruhannya adalah nyawa."
Djaksa. "Pertanyaan Kakanda itu memang benar bahwa orang-orang kuno itu pandai membuat lambang berupa sindiran-sindiran untuk memberikan pelajaran kebaikan seperti yang telah dijelaskan Pak Wadana tadi, beliau bisa mengetahui maksud yang sebenarnya sehingga tidak menim bulkan kesalahpahaman."
Adapun arti yang sebenarnya: bahwa mencari ilmu kesucian itu syaratnya harus dapat menjauhi hawa nafsu, sabar, tawakal serta harus kuat dan tabah.
Mengapa orang-orang kuno dalam memberikan pelajaran tidak secara terang-terangan dan apa maksud semua itu, padahal ajaran tersebut sangat berguna bagi kehidupan di masyarakat maka tidak perlu kalau di jaman selcarang banyak orang percaya kepada "Gugon semua itu disebabkan kurang terbukanya ajaran-ajaran yang diberikan sehingga tidak dapat dimengerti maksudnya.
.Berbeda dengan bangsa Eropa kalau memberikan pelajaran secara terbuka, jelas dan mudah dipahami maka setiap orang yang beJgUru kepada bangsa Eropa jika sudah paham m_aka benar-b_enar mengerti dan paham.
Djaksa ... !
Raden Tumenggung Kartipraja. "Ucapanmu itu juga benar ajaran kuno itu memang kurang dapat dipahami , kurang jelas, kurang bersahaja, terlalu banyak menggunakan lambang dan kata-kata sindiran."
Maka saya berpendapat demikian: "Orang-orang kuno dalam memberikan pelajaran dengan menggunakan lambang kemungkinan kurangnya pengalaman sehingga setiap mengajar hanya dirahasiakan dalam bentuk sindiran. Adapun yang menjadi penyebabnya: bahwa pada jaman kuno belum banyak orang pandai, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
di° samping itu belum banyak yangmendapatkan ijasah atau tanda bukti dari orang yang _lebih pandai atau negara, maka ' kepandaian atau ilmu -tersebut belum banyak dimengerti orang, berbeda dengan orang-orang Eropa sekolahnya tinggi dan sudah banyak yang mendapatkan gelar doktor, mister a tau profesor, mereka benar-benar dapat dipercaya ten tang kepandaiannya sehingga dalam memberikan pelajaran tidak pemah dirahasiakan dan mudah dipahami tetapi kalau pujangga jawa berhubung kepandaiannya belum mendapatkan tanda bukti dari para guru maka ilmu yang diajarkan selalu dirahasiakan dan kurang begitu jelas.
Adapun kepandaian -atau pendapat taai hanya hasil pikirannya sendiri, seperti yang tertulis dalam naskah serat dewa ruci, serat Wedha Raga karangan Raden Ngabehi Ronggowarsito halaman 6, sebagai berikut :
"Jika sudah tamat segala ilmu simpanlah terlebih dahulu dan jangan sekali-kali menyombongkan kepandaian, yang demikian itu _ akan menyesatkan diri sendiri.
Jika sudah menguasai semua ilmu maka perbuatan harus yang baik dan menghormati sesama jangan menganggap dirinya yang paling pandai.
Jika memberi nasehat, berikanlah dengan sabar dan ikhlas jangan sekali-kali mengharapkan pujian orang."
Seperti itulah ajaran seorang pujangga yang diwariskan pada kita, padahal ajaran tersebut di atas hingga sekarang baru 25 tahun cijarannya masih menggunakan kata-kata sindiran kadang-kadang disesuaikan dengan waktu dan adaan . Adapun ajaran atau cerita kuno yang menggunakan kata-kata sindiran tadi hanya dikhususkan pada masalahmasalah yang sangat rahasia, seperti: rahasia yang ada kaitannya dengan masalah kerajaan, rahasia Raja, rahasia para pejabat maupun rahasianya ilmu.
Contoh: Jaka Tingkir (Sultan Hadiwijaya) di Pajang, konon dalam cerita sewaktu akan mengabdi ke Demak bersama adik bungsunya di Kedung Srengenge beliau diserang buaya, padahal yang dimaksud buaya tersebut bukan buaya yang hidup di air melainkan perbuatanjahat. Ketika Jaka Tingkir istirahat perahunya melihat gadis-gadis desa sedang mencari air di Sendang dan yang paling cantik sendiri selalu digoda akhirnya gadis tersebut tertarik hatinya sampai ikut di dalam perahu akan tetapi ketahuan orang tuanya yaitu Kepala Desa bernama Ki Bau Rekso. Joko Tingkir dicacimaki lama-kelamaan terjadilah perkelahian, beliau diserang orang-orang desa, berhubung beliau mempunyai kesaktian maka dapat memenangkan perkelahian .... . ..... . ... . 73 Dari peristiwa tersebut maka dibuat sindiran atau lambang. "Joko Tingkir diserang buaya di Kedung Srengenge" setelah terlaksana niatnya mengabdi di Demak beliau diusir karena berbuat .kesalahan yaitu membunuh binatang kesayangannya padahal yang dimaksud ialah mengganggu puteri raton maka beliau diusir sang raja.
Ada lagi cerita dari Sinuhun Puger Kartosuro (Pakubuwono ke I) dalam sejarahnya beliau bisa menangkal tenung dari negeri lain adapun yang dimaksudkan adalah bellau telah menyanggupi perja.Jliian Kanjeng Gupermen maka beliau menjadi raja dari cerita tersebut di atas disusun dalam bentuk lambang sebab menceritakan tentang rahasia kerajaan apalagi serat-secit suluk semua hampir menggunakan atau sindiran.
Adapun ' ajaran-ajaran kuno yang diterangkan secara jelas dan terbuka, seperti:
Serat Wicara Keras karangan Raden Ngabei Yosodipuro I
Serat Sana Sunu karangan Raden Ngabei Yosodipuro II
Serat Wulang Reh karangan Sinuhun Kanjeng Susuhunan PB IV
Serat Centhini karangan Sinuhun Kanjang Susuhunan PBV.
Serat-serat tersebut di atas tidak ada yang menggunakan kata-kata sindiran atau lambang maupun kata-kata yang dirahasiakan.
Seakan-akan Djaksa mendapatkan nasehat dari Raden Tumenggung Kartipraja maka beliau duduk sambari mendengarkan seraya bertanya : . . ..... . . .. ... ..... 74
"Nasehat Bapak memang menarik hati, sayangnya jaman sudah modern, orang-orang tua masih banyak yang menggunakan ajaran kuno dan pola berpikirnya masih tradisional sekali, contoh: "Mengapa harus menuntut ilmu setinggi langit, sebab tid.ak mungkin hidup seratus tahun lagi". Maka bangsa jawa ketinggalan jaman dan tidak mau menyadari bahwa semakin hari dunia semakin berkembang. Adapun yang kami maksudkan adalah sebagai berikut : Kalau tidak alamnya yang berubah maka penguasanya yang berganti. Kurang lebih seratus lima puluh tahun yang lcdu tanah jawa di bawah kekuasaan Kanjeng Gupremen sudah pasti semua tata cara a tau aturan maupun usaha-usahanya juga berganti dan pergantian tersebut memang pantas dilakukan namun orang-orang tua belum banyak yang melaksanakan, seperti: Anak-anaknya hanya disekolahkan di SPkolahan Jawa, jarang seka]i menyekolahKan ke sekolahan Belanda. - ---
.... ; .......... ............................... 75
Raden Turnenggung Kartipraja. "Ucapanmu memang be- ·nar. . . . !, tetapi perlu diketahui bahwa yang lahir 50 tahun yang lalu hilaa sekarang masih banyak }'aDg hidup maka jiwanya masih terpengaruh ajaran kuno mungkin cucumu ·yang akan merasakan pergantian jaman. Lebihlebih seumpama Kanjeng Gupermen sudah mendirikan sekolahan yang pelajarannya lebih modern maka pola berpikirnya juga sudah modern.
Bangsa J awa itu sebenarnya pandai dan 1inggi cita-citanya tetapi berhubungan tidak mendapatkan kesempatan belajar akhirnya mertjadi bodoh, sebab yang mendapatkan kesempatan belajcrr di Oplaideng Skul, Kwisekul, Lanbao hanyalah orang-orang tertentu. Seperti: Raden Mas Ismangun Danuwinata, Raden Kamil dan kamu sendiri bahkan ada yang mengherankan yakni tidak pernah sekolah tetapi genius hingga termashur namanya, seperti:
Raden Ronggowarsito: Ahli kesusasteraan Jawa sehingga mendapat sebutan pujangga.
Raden Saleh: Ahli melukis.
Ki Patmosusastra: Ahli kesusasteraan Jawa dan sering mendapatkan penghargaan dari Kanjeng Guparman.
Contoh-contoh tersebut di atas merupakan bukti bahwa orang Jawa itu sebenarnya bukan termasuk golongan orangorang bodoh. : . ..... . . : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Begitu juga zaman kuno m<Jupun zaman pertengahan banyak orang yarig ahli dalam bidang karawitan, mengarang tembang gedhe, kesenian dan sebagainya.
Seperti halnya pada zaman kriya, banyak yang ahli di bidang kerajinan tangan, contoh: pandai membuat Wosi aji, tombak, keris, candi dan lain-lain.
Di zaman sekarang sudah tidak ada yang dapat menyamai kepandaiannya orang-orang kuno sebab seperti yang saya ceritakan tadi merupakan/semacam ilmu kebangsawanan sehingga jarang yang mempelajarinya dikira ajaran kuno tersebut tidak memberikan manfaat dan faedah.
Maka tidak perlu heran jika di zaman sekarang sudah tidak begitu terpakai kemungkinan besar lama-kelamaan ilmu tersebut akan musnah. Namun sangat disayangkan jika sampai musnah sebab keempat pengetahuan tersebut di atas merupakan pondamennya pengetahuan Jawa.
Jaksa maupun Mas Wadana hanya membenarkan pendapat Raden Tumenggung, seraya berkata:
RadenTumenggung Kartipraja. "Kakanda . . . .. !" Berhubung sudah malam marilah kita beristirahat dan besuk pagi dilanjutkan berbincang-bincang lagi."
Mas Wadana. "Baiklah pak."
Raden Tumenggung Kartipraja . "Sudah malam Jaksa . . !, beristirahatlah dan jika besuk pagi Kakanda Wadana belum pulang bisa berbincang-bincang lagi."
Djaksa. "Terima kasih dan kapan Bapak Wadana pulang ke kampung?"
Mas Wadana. "Kalau tidak ada acara mungkin besuk pagi kami pulang." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Djaksa. "Apakah tidak sfoggah ke rumah kami pak ... ?"
Mas Wadana. "Terima kasih anakku lain waktu saja kami singgah ke rumahmu sebab cutiku sudah habis."
Djaksa. "Jika demikian kami hanya dapat mengucapkan selamat jalan semoga selamat dan sampai bertemu di lain kesempatan ."
Mas Wadana. "Terima kasih anakku."
Kemudian mereka beristirahat dan pagi harinya Mas Wadana bersama istri berangkat pulang ke kampung halaman'.
-·---- - - - -· . ... ...... ..... .. . .. ... . . '· ' .................... 78
III MENCERIT AKAN KEHIDUP AN JAKA MUL Y ANA
Di desa Karangsana Kecatmltan Sidakarya Kabupaten Madyapura ada seorang Kepala Desa bernama Ki Saguna meninggal dunia , meninggalkan seorang istri dan seorang anak bernama Joko Mulyana, waktu itu dia baru berumur 8 tahun. Berhubung beliau orang miskin sehingga tidak meninggalkan harta warisan yang berharga hanya tinggalan rumah namun sudah rusak maka semenjak ditinggal mati suami, Nyonya Sarguna bersama Joko Mulyana hidupnya semakin menderita untuk mencukupi kebutuhan , makan setiap hari hanya menggantungkan basil dari hutan. seperti daun , kayu dan lain-lain kemudian dijual ke pasar. Kadang-kadang terjual 2,5 sen. Pekerjaan tersebut berjalan selama tahun akhirnya nyonya Saguna menderita sakit panas sehingga menyebabkan kematiannya. Penderitaan Joko Mulyana semakin berat karena tidak mempunyai orang tua serta tidak mempunyai sanak saudara. Sepeninggal Ki Saguna jabatan Kepala Desa Karangsana diganti Ki Sardana. Melihat penderitaan Jaka Mulyana yang sudah yatim piatu akhirnya timbul rasa belas kasihan maka ciisuruh membantu kerepotannya yakni menggembala sapi. Kira-kira ·setahun dia mengabdi hati merasa tentram dan senang sebab tidak pernah kelaparan begitu juga Ki Sardana karena telah dibantu kerepotannya sehingga Jaka Mulyana diperlakukan seperti anak kandung sendiri. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Jaka Mulyana memang termasuk anak yang rajin dan tekun bekerja, maka sapi yang digembalakan k.elihatan gemuk-gemuk dan bersih. Dia tidak senang menyia-nyiakan waktu sambil menggembala lembu ia juga mencari rumput. Meitjelang petang, lembu . segera digiring ke kandang dan cepat-cepat mertjual rumput ke kota, kadang-kadang terjual 8,5 sen kadang-kadang 1 ketip untuk membeli makanan. Pagi harinya digunakan bekal saku menggembala dan sebagian dibagi-bagikan kepada temantemannya, maka tidak aneh kalau teman-temannya banyak yang setia kepada Jaka Mulyana. Setiap oore kesenangannya bermain-main ke Kelurahan minta pelajaran kepada Pamong . Desa tentang cara menulis dan bahasa Jawa, dengan tekun Jaka Mulyana mempelajari tulisan bahasa Jawa lama-kelamaan ia lancar membaca. Pada suatu hari Jaka Mulyana membuka peti warisan orang tuanya , peti sudah kelihatan rusak dan berisi barang-barang bekas seperti: sabit yang sudah aus serta buku primbon Jawa yang sudah kotor sekali, primbon tersebut segera dibaca berisi tentang sejarah Raja. . .. . .......... ... ... . 80
Perhitungan hari perkawinan, ilmu pertanian serta berisi tentang silsilah, semuanya dibaca hingga tama t, sehingga mengetahui bahwa ayahnya masih keturunan bangsawan yaitu cucu Bupati Maka Jaka Mulyana baru tahu bahwa ia adalah keturunan Bupati Setelah mengetahui bahwa d.irinya masih keturunan bangsawan lama-kelamaan tidak betah hidup di pedesaan dan berkeinginan menjadi pejabat namun belum mendapatkanjalan karena belum mempunyai pengalaman serta sudah kehilangan alur dan jalur persaudaraan dan tidak mengetahui sanak keluarga yang inasih menjadi pejabat sehingga hatinya bingung sekali dan apa yang harus dikerjakan. Setiap hari, ia selalu khawatir jiwa di kemudian hari nanti tetap mertj_adi kuli penjual rumput. Suatu hari ada seorang pembantu wadana bersama-sama ajudan mengadakan pemeriksaan kebersihan ke desa Karangsana <tengan tidak terencana rombongan tersebut mampir ke rumah Ki Sardana ........................................ RI setelah lengkap semua maka segera berpakaian dengan metigenakan ikat kain kepala, baju kehorn:iatan serta keris kemudian mempersiapkan masuk dengcrn penuh hormat.
Katanya "silahkan Tuan, duduk ke dalam dan mohon niaaf yang sebesar-besarnya. Beginilah keadaannya sebab saya tidak · mengerti sama sekali jika Tuan datang ke sini . .
Asisten Wadana. "Kamu jangan bingung memang semua ini tidak direncanakan karena kami baru saja meniiVau tanah tegalan di desa' Kalinongko yang akan digunakan untuk perumahan dinas Kepala Desa sekaligus pagarpagar desa, karena pagar-pagar di wilayahmu sudah banyak yang rusak maka saya menyempatkan mampir ke rumahmu. Maafkanlah Tuan, berhubung akhir-akhir ini di desa Karangsana sedang sibuk menggarap sawah maka pagar-pagar tersebut agak terbengkalai."
Mas Asisten Wadana duduk di kursi sendirian adapun Kepala Desa maupun Pamong Desa yang lain duduk di bawah dengan penuh hormat, beserta dengan kurang lebih 150 orang kemudian Asisten Wadana memerintahkan kepada seluruh aparat pemerintah agar pagar-pagar yang sudah rusak dan halaman-halaman rumah yang kelihatan kotor segera dibersihkan.
Ketika itu Jaka Mulyana sedang menggiring sapi akan dimasukkan ke dalam kandang kemudian ke balai rumah nyimpan sabit, tanpa ragu-ragu ia masuk ke balai rumah seakan-akan tidak mempunyai kesopanan akhirnya terkena marah dari Ki Saguna ......................... 82
Katanya: "Hai ke luar . .. . ! Tidak tahu sopan, matamu tidak melihat, siapa yang duduk di kursi itu. Ketahuilah bahwa beliau adalah Tuan Agung dan harus kita hormati, jangan seenaknya sendiri."
Jaka MuIYana segera ke luar dan takut sekali, kemudian duduk di lesung untuk meredakan hati sambil berpilir:"
"Kyai Sardana sangat keterlaluan, sungguh tidak mempunyai rasa belas kasihan terhadap diriku hingga terkejut hatiku padahal tarnunya hanya diam dan tidak marahmarah."
Sesudah reda hatinya maka segera ke depan memperhatikan tarnunya yang sedang berbincang-bincang di adapun para pengawalnya duduk di bawah dengan penuh kesopanan seperti menghadap raja.
Akhirnya berkata dalam hati "Menjadi pejabat itu memang . enak, ke mana-mana selalu dihormati, duduk di kursi sambil merokok sedangkan yang lain duduk di bawah dengan penuh hormat, padahal ia juga manusia. Memang mertjadi orang terhormat itu enak sekali ke mana-mana selalu ditakuti, gaji banyak".
Ya Allah Ya Tuhan angkatlah derajatku menjadi orang terhormat. Tidak lama kemudian Asisten Wadana tersebut pulaiig, para aparatnya mengantar dan bersamasama, setelah sampai di batas desa Ki Sardana diijinkan kembali ... .. .......... . ........ . .. .. . ... . .... 83
Suatu hari Jaka Mulyana bersama teman-temannya menjual rumput ke kota , sesampairiya di kota mereka istirahat di pinggir jalan besar sambil mendasarkan rumput, tidak lama kemudian mereka dikejar-kejar petugas disuruh pergi karena akan kedatangan J endral sehingga di pinggir jalan besar tidak diperkenankan untuk berjualan.
Belum sempat mengangkat rum put , J endralnya sudah datang dengan mengendarai Kereta Kuda, adapun pengawalnya para pembesar dengan mengendarai kuda . Jaka Mulyana bersama teman-temannya bingung dan takut sekali akhirnya mereka dicambuki serta didorong-dorong hingga jatuh tersungkur, dada maupun Iutut lecet, rumput berserakan ke mana-mana kemudian pulang sambil menangis. Sesampainya di rumah mengadu kepada Ki Sardana tetapi justru mendapat marah-marah bahkan dicerca anak yang tidak mengerti adat Serta tidak mempunyai pikiran. Mendengar cercaan dari .·_Ki Sardana hati Jaka Mulyana semakin sedih.
Pada saat itu pula kemauannya semakin teguh dan beruSaha . menjadiorang terhormat sebab dia mengerti susahnya menjadi abdi ke mana-mana selalu dianiaya seakan-akan hidupnya seperti binatang seumpama menjadi pejabat atau anak seorang bangsawan tidak mungkin dicambuki seperti kerbau. . ... .............. .... .... -...... . ..... 84 . Sudah cukup lama faka Mulyana mengabdi kepada Ki &irdana sampai ia dikhitankan. Menginjak umur 16 tahun kemauannya semakin teguh yakni pergi ke kota mencari pengalaman kepada orang yang lebih pandai agar mertjadi orang terhormat . Ketika Ki Sardana duduk sendirian di balai rumah, Jaka Mulyana mendekat duduk dengan sopan, seraya berkata: "Tuan ..... !, berhubung sudah bertahuntahun kami mengabdi di sini maka ijinkanlah saya mohon pamit ingin mencari pengalaman ke kota.
Ki Sardana benar-benar terkejut sambil berucap sejak kecil dididik , dibesarkan serta dipelihara dengan baik, dihitankan bahkan Slidah dianggap seperti anak sendiri setelah dewasa akan meninggalkan aku, apa pembalasanmu terhadapku . Dari kehendakku kamu akan saya carikan istri, akan saya bangunkan rumah serta akan saya beri dua ekor kerbau untuk bekal hidupmu. Bahkan keinginanku seumpama kamu setuju , berhubung Pak Sukerti yang meitjabat sebagai pamong desa sudah tua dan saatnya pensiun kamu saya suruh menggantikannya. Cobalah dipikir terlebih dahulu danjangan tergesa-gesa. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 85 Jika kamu mendengarkan nasehatku pasti hidupmu akan lebih bahagia.
Jaka Mulyana. "Saya sangat berterima kasih, karena tuan telah memikirkan nasibku serta sejak ditinggal kedua orang tuaku, tuanlah yang memelihara hingga dewasa. Mudahmudahan semua amal bakti tuan terhadap diriku mendapat ridho dari Tuhan, selama hidup akan selalu saya mgatingat dan semoga saya dapat membalas tuan. Berhubung saya sudah tidak betah hidup ·di pedesaan terpaksa mohon pamit akan mencari pengalaman ke kota, hanya doa · restu tuan yang sangat saya harapkan." Ki Sardana. "Hai Mulyana. Kamu akan mengabdi ke kota itu sebenarnya mempunyai maksud apa!"
J aka Mu\yana. "Kami bermaksud agar menjad i pejabat." Ki Sardana terkejut sambil tertawa seraya berucap: "Kamu berkeinginan menjadi pejabat ..... ? . . . . . . . . . . . . . . 86
Ki Sardana. "Ketahuilah olehmu bahwa menjadi pejabat itu tidak mudah bahkan ada syarat-syaratnya, yaitu:
I . Harus keturunan bangsawan.
- 2. Harus banyak ilmu serta banyak pengalaman.
Karena pengalamanmu di pedesaan hanya sebagai pengembala kerbau dan penjual rumput , mustahil terlaksana niatmu menjadi pejabat. Jangankan pejabat akan mengabd ipun harus mempunyai bekal pengetahuan ."
J aka Mulyana. "Ayahanda. Bagaimana yang dimaksudkan bahwa orang mengabdi kepada pejabat harus mempunyai bekal pengetahuan dan pengetahuan apa yang harus dimilikinya .. . ... ?"
Ki Sardana. "Ketahuilah anakku bahwa pejabat dengan petani seperti saya ini tidak sama. Adapun perbedaannya yaitu : pagi-pagi benar seorang petani sudah berangkat mencangkul ke sawah, siang hari pulang mengisi perut (makan) · kemudian · mencangkul lagi meqjelang petang baru pulang. Setiap hari pekerjaannya hanya begitu terns, seakan-akan tidak ada waktu untuk bersenang-senang pekerjaan setiap harinya seakan-akan tidak pernah menggunakan pikiran. Tetapi kalau pejabat ke mana-mana selalu dihormati orang ia harus banyak pengetahuan, banyak pengalaman , banyak hiburan, memiliki harta serta peralatan rumah r tangga. Sedangkan ia harus banyak pengalaman karena banyaknya kewajiban yang harus ditangani. Banyak kesenangan karena sering mengadakan pertemuan seperti: menabuh gamelan (Karawitan) kadang-kadang menari bersama tandak, ada yang senang menyabung ayam, burung putuh, biji sawo, kenari dan ada yang gemar bermain burung perkutut, burung branjangan dan sebagainya, ................ · 87
· Adapun yang dimaksudkan mempunyai peralatan rumah tangga yaitu: Mempunyai kereta berkuda, mempunyai kuda, keris, tombak, seniata api dan sebagainya. Maka jika kami hendak mengabdi kepada pejabat bekalnya harus serba mengerti yaitu mengerti tentang cara pemeliharaan kuda, harus bisa naik kuda, harus mengerti tentang karawitan, mengerti lagu serta harus bisa berjoget. Pendek kata seinua yang saya katakan tadi harus diketahui, bahkan hal tersebut di atas hanyalah masalah yang ringan-ringan sebab baru merupakan pengetahuan seorang abdi sehingga belum bisa digunakan 'untuk memegang pemerintahan. Dan yang lebih penting lagi kamu harus mengerti kesusasteraan Jawa , serta bisa berbahasa melayu terutama bahasa Belanda. J ika kamu sudah menguasai seperti yang saya katakan tadi maka baru bisa diterima abdi dari seorang pejabat besar. Ki Sardana bercerita seperti tersebut di atas sebenarnya hanya menghalang-halangi serta menakut-nakuti agar Jaka Mulyana mengurungkan niat sebab jika Jaka Mulyana benarbenar pergi maka akan kehilangan pembantu yang dapat dipercaya . Tetapi ternyata Jaka Mulyana semakin keras keinginannya bahkan berkehendak mencari pengetahuan yang telah diceritakan tadi . .. .... .. . .. .......... . .... . 88 katanya : "Ayahanda .. . .. ! Jika itu yang menjadi syaratsyarat bagi seorang abdi maka ijinkanlah kami akan belajar ilmu pengetahuan seperti yang ayahanda ceritakan tadi dan mohon do'a restu semoga terlaksana niat baikku".
Setelah ditakut-takuti ternyata tidak goyah kemauannya , akhirnya Ki Sardana juga mengabulkan permintaannya, seraya berkata :
Ki Sardana. "Hai anakku, apakah kamu benar-benar sudah mantap menjadi pejabat".
J aka Mulyana. "Benar Ayah, kami sud ah mantap."
Ki Sardana . "Jika itu yang kau kehendaki maka ayahmu . hanya mendoakan saja mudah-mudahan Allah mengabulkan semua niat baikmu."
J aka Mulyana. "Terima kasih ayah semoga kami selamat tiada halangan apa-apa dan kami akan berangkat pagipagi benar waktu ayam berkokok, mungkin kami tidak m& panti ayah bangun tidur.
Ki Sardana. "Ke mana yang hendak engkau tuju anakku '
Jaka Mulyana. "Memang belum ada dan masih mencari p.andangan terlebih dahulu."
Kyai Mardana. "Jika besuk pagi tidak bisa mengantarkan k& berangkatanmu maka aku ucapkan selamat jalan dan ini ada uang satu ringgit untuk sekedar membeli minuman dijalan.
J aka Mulyana. "Terima kasih ayah semua kebaikan yang diberikan kepadaku."
Ki Sardana. "Mulyana, jika kamu nanti sudah mengabdi di kota, jangan melupakan ayah dan sering-sering mertjenguk- . ku."
.... .... - Jaka Mulyana. "Baiklah ayah, kami tidak akan melupakan. I
Ki Sardana. "Berhubung sudah malam tidurlah anakku." .
Jaka Mulyana. _"Terima kasih ayah." ................ 89 I Pagi harinya waktu ayam mulai berkokok , Jaka Mulyana 1 banguri dan segera berangkat, tidak diketahuinya ke mana tempat yang hendak ditUju. Berjalan satu hari penuh tidak istirahat. Istirahat hanya jika perut sudah terasa lapar barn masuk ke warnng makan , setelah merasa kenyang kemudian melanjutkan perjalanan lagi. Jam 17.00 WIB sampai di dekat desa Kedhung Sri. ia bermaksud hendak mencari tempat penginapan. Kebetulan ada seorang pengawas bangunan rumah barn pulang bekerja dari pabrik , bernama Ki Se.lorekta. Kemudian J aka Mulyana bertanya: "Mau tanya Pak, di seberang sana itu desa mana pak . .. . -. !"
Ki Selorekta. "ltu desa Kedhung Sri dan kamu berasal dari mana anak muda."
Jaka Mulyana. "Asal saya dari jauh dan rumah saya di desa Karangsana jika ditempuh denga_n jalan kaki memakan waktu satu hari."
Ki Selorekta. ''Siapa namamu."
J aka Mulyana. "Nam a. say a Mulyana."
Ki Selorekta. "Kamu hendak pergi ke mana anak muda."
Jaka Mulyana. "Berhubung kedua orang tua saya sudah meninggal dunia maka saya akan mengabdi ke kota dan mencari pengalaman ."
Melihat keadaan Jaka Mulyana yang gidah tidak mempunyai orang tua maka Ki Selorekta menaruh rasa belas kasihan kepadanya. Kemudian berkata : "Hai anak muda, jika kamu ikut saya apakah mau?" ... .. . ... ... ..... 90
Jaka Mulyana. "Terima kasih, siapa nama Bapak dan di mana pekerjaan Bapak."
Kemudian Ki Selorekta menjelaskan nama serta rumahnya. Namaku: Ki Selorekta bertempat tinggal di desa Kedhung Sri sedangkan pekerjaanku sebagai Kepala Pengawas Bangunan . "J ika kamu bersedia ikut, besok akan saya beri pengetahuan tentang ilmu pertukangan seumpama kamu sudah bisa menjadi tukang batu dan trampil upahnya sehari saja tidak kurang dari 6 ketip lebih-lebih jika sudah menjadi pengawas bangunan seperti saya ini upahnya sehari Rp. 1,5 sehingga sudah bisa untuk mencukupi kebutuhan hidup sehari-hari."
Jaka Mulyana teringat pesan dari Ki Sardana jika akan mengabdi kepada Pejabat harus memiliki bekal pengetahuan yang banyak. Akhirnya dia ikut Ki Selorekta dan belajar ilmu pertukangan batu . ·
Kemudian berkata : "Saya terima dengan senang hati dan saya bersedia mem bantu Bapak asalkan dididik dengan .sungguh-sungguh ."
Ki Selorekta. "Jangan khawatir anakku, saya akan mendidikmu dengan SUJl81Uh-sungguh." Kemudian Jaka Mulyana . mengikuti Ki Selorekta pulang ke kampung halamannya. Diceritakan setelah selama 6 (enam) bulan Jaka Muiyana mengabdi Ki Selorekta, sambil belajar tukang bangunan, dia bekerja menjadi kuli dipabrik sehingga setiap hari mendapat upah 4 ketip, setemah mendapat 7 (tujuh) bulan dia sudah trampil dengan pekerjaan tukang batu bahkan sudah dapat mengerjakan pekerjaan sebagai Kepala Bangunan .... ' ....................................... 91
Akhirnya berkata kepada Ki Selorekta, katanya : "Berkat do'a Bapak saya sudah trampil menjadi tukang batu se- . lanjutnya perkenankan saya belajar ilmu pertµkangan · kayu."
Ki Selorekta. "Masalah ilmu pertukangan kayu sebetulnya saya juga bisa tetapi pengalamanku belum begitu banyak. Namun jika kamu tertarik itu masalah yang mudah dan jangan khawatir nanti bisa saya titipkan kepada temanku yang menjadi Kepala Bangunan tukang kayu agar mengurusimu. Ketahuilah anakku: bahwa pengetahuan ketram· pilan itu kalau dicampur aduk pasti salah satu ada yang tidak bisa sempurna. Seperti halnya masalah pekerjaan ketrampilan tangan, seumpama salah satu ditekuni dengan sungguh-sungguh dan dilaksanakan dengan sempurna pasti dapat mencukupi kebutuhan hidup. Maka jika kamu mau mengindahkan petuahku ini yaitu menekuni tukang batu dengan sungguh-sungguh sepertinya sudah dapat digunakan bekal hidup."
Jaka Mulyana. "Saran maupun petuah Bapak memang benar, tetapi maksudku saya akan mengetahui serta mendalami semua pekerjaan ketrampilan tangan jika sudah mengerti dan mendalami semua .maka mana pekerjaan yang paling digemari akan saya sempurnakan." ... '. . . . . . . . 92
Ki Selorekta. "Jika kamu menghendaki begitu, besok pagi bisa saya titipkan Pak Guna Wreksa Kepala Tukang Kayu, belajarlah dari dasar seperti sewaktu belajar tukang batu."
J aka Mulyana. "Baiklah, semua pesan bapak akan saya" laksanakan dengan baik dan mulai besok pagi saya akan mulai belajar tukang kayu."
..... Ki Selorekta. "Belajarlah yang tekUn."
Setelah diserahkan kepada Ki Guna Wreksa dia segera ,ke-- kerja sebagai kuli bangunan tukang kayu. Selama satu bubjn ' belajar tukang kayu, dia sudah trampil membuat ukir-ukiran serta ll.ldah bisa merakit bahan bangunan kayu dengan baik maka segera kembali kepada Ki Selorekta ........ 93 Diceritakan, Ki Selorekta bertempat tinggal di desa Kedhung Sri, dal\ ia termasuk cikal bakal desa itu maka tidak aneh jika ia selalu dihormati sebab tennasuk orang yang memiliki banyak pengetahuan, . seperti: ilmu primbon, ilmu perkawinan, perhitungan tentang wuku dan sebagainya. Setiap orang yang akan mempunyai hajad seperti: khitanan, pindah rumah, .mendirikan rumah banyak yang minta petuah serta disuruh mencarikan hari yang baik bahkan setiap akan memberi nama anakpun banyak yang minta petuah kepada Ki Selorekta.
Beruntung pada zaman dulu banyak yang percaya terhadap.- "Gugon tuhon" maka semua ucapanny.a selalu 'dipercaya dan dianggap benar. Selama Jaka mengabdi kepada Ki Selomerta banyak pengalaman yang didapatkan darinya.
Jaka Mulyana teringat bahwa ia masih menyimpan buku Primbon warisan orang tuanya yang berisi tentang ilmu kejawen dan isinya masih banyak yang belum difahami sehingga primbon tersebut segera diberikan kepada Ki Selomerta. Katanya: · "Bapak, saya mempunyai buku primbon warisan dari orang tua, isinya tentang Kejawen silahkan mencocokkan dengan buku milik Bapak."
Setelah Ki Selorekta menerima buku tersebut segera dibaca isinya seraya berkata: "Sesampainya memang ada kesamaan isi nanti malam S&ia akan saya baca secara keseluruhan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Setelah malam tiba, buku primbon tersebut dibaca secara keseluruhan sehingga diketahui bahwa Jaka Mulyana masih keturunan darah bangsawan. Akhirnya timbullah pikirannya: "Jika demikian Jaka Mulyana masih keturunan Bupati", niaka ia bennaksud akan mengambil menantu. • Pagi harinya J aka Mulyana dan diberitahu bahwa buku prirnbon tersebut memang isinya banyak yang cocok bahkan lebih lengkap daripada miliknya sendiri maka tidak aneh jika Ki Selorekta sangat tertarik dengan buku prirnbon tersebut.
Setelah Jaka Mulyana diberitahu tentang isi buku prirnbon akhirnya dia minta untuk dididik untuk mengetahui (isi prirnbon tersebut). Tidak antara lama Jaka Mulyana sudah mengerti isi dan maksudnya. Kemudian bercerita kepada ayali"nya: "Jika demikian orang hidup itu tidak boleh lengali dan seumpama tidak mengerti tentang perhitungan pasti sering menemui kesengsaraan."
Ki Selorekta. "Jika dipikir memang begitu tetapi perlu juga diketahui bahwa semua itu belum dapat diyakini kebenarannya dan tidak perlu dipelajari dengan sungguh-sungguh dan yang lebih penting carilah ilmu pengetahuan ketrampilan tangan seperti yang sudah engkau pelajari itu, seperti: tukang batu, tukang kayu atau berdagang dan sebagainya. Lebih-lebih jika masih keturunan darah bangsawan dan bercita-cita ingin jadi pejabat harus mengetahui tentang ilmu kebangsawanan. . .................. . ........ . ... · .. 95
Ki Selorekta menyatakan masih keturunan bangsawan harus mencari pengetahuan tentang ilmu kebangsawanan itu bukan· bennaksud mengingatkan hati Jaka Mulyana yang bercita-cita menjadi pejabat sebab ia belum mengetahui maksud yang sebenarnya. Tetapi waKtu itu hati Jaka Mulyana menjadi seperti diingatkan, sehingga Jaka Mulyana berkata dengan terus terang kepada Ki Selorekta.
Katanya: "Bapak sebenarnya saya berkeinginan sekali menjadi pejabat maka iji.J.tkanlah saya mohon pamit akan mengabdi kepada bangsawan mencari pengalaman baru dan saya mengucapkan banyak terirna kasih semua budi baik Bapak yang telah diberikan kepada saya dan saya merasa senang sekali bahkan tidak akan saya lupakan
Ki Selorekta benar-benar terkejut kepada Jaka Muly.ifna yang berkeinginan meajadi pejabat, kemudian teringat silsilah dalam buku primbon yang telah dibacakan kemarin itu. Kemudian berkata dalam hati: "Jaka Mulyana berkeinginan menjadi pejabat itu kemungkinan besar karena dia keturunan darah bangsawan yaitu seorang bupati seperti yang disebutkan dalam silsilah. '
Akhirnya berkata: "Ayah tidak menghalang-halangi niat baikmu yang berkeinginan meajadi pejabat, sebab kamu memang masih keturunan darah bangsawan tetapi perlu diketahui bahwa menjadi pejabat itu tidak mudah dan harus mempunyai bekal pengetahuan dan pengalaman yang banyak, seperti : mengerti ilmu kesusastraan serta harus mencalonkan menjadi pegawai terlebih dahulu .. '(1awa - Magang).
Walaupun banyak ilmu tetapi tidak mencalonkan meajadi pegawai (Jawa - Magang) tidak mungkin dapat menjadi pejabat, padahal kamu belum mengetahui pengetahuan tentang pejabat, mustahil dapat terlaksana niat baikmu itu. J ika kamu mau saya ingatkan, lebih baik ikut saya saja dan tekunilah bekerja menjadi tukang batu kemungkinan besar tidak lama lagi kamu sudah bisa menjadi Kepala Pengawas Bangunan dan mendapat upah/gaji Rp. 1,5 sehari, sehingga selama satu bulan saja sudah terkumpul Rp. 45,- sudah bisa digunakan untuk bekal hidupmu .
Ki Selorekta berkata demikian itu sebenarnya mempunyai maksud tertentu yaitu bermaksud ingin mengambil menantu, selain dari itu memang dia mempunyai kelebihankelebihan tertentu maka tidak heran jika I}i Selorekta sangat mengharapkan menjadikan ia menantu: · .
. Jaka Mulyana. "Kami mengucapkan banyak terima kasih atas nasehat-nasehat bapak, tetapi karena keyakinan saya sudah mantap berkeinginan menjadi pejabat maka saya·akan berusaha mencari jalan ke luar agar terlaksana tujuanku:, oleh sebab itu ijinkanlah saya mohon pamit mencari pengalaman ke kota." ... . ........... .. ........ ·. . . . . . 97
Ki Selorekta. "Ki Selorekta akhirnya putus asa dan hanya menerima nasib kenyataan yang ada, kemungkinan si Jaka Mulyana bukan jodoh anakku."
Seraya berkata: "Jika pendirianmu sudah teguh dan sudah tidak bisa diingatkan lagi tidak lain ayahmu hanya mendoakan mudah-mudahan Allah mengabulkan niat baikmu dan terlaksana cita-citamu."
Tepat pukul delapan Jaka Mulyana meninggalkan desa Kedhung Sri berjalan menuju ke arah Barat tidak tahu ke mana tempat yang akan dituju. Jam sepuluh perut terasa .lapar kemudian masuk ke warung makan . Selama berada di warung makan Jaka Mtilyana melihat rombongan tandak (penari) sedang berbincang-bincang , ada yang sedang berhias, ada yang sedang minum air teh, ada yang sedang merokok.
Jaka Mulyana berkata dalam hati: "Kemungkinan .rombongan tandak ini, tadi malam bermalam di sini dan sekarang akan berangkat membarang lagi." Ketika itu dia teringat pesan Ki Selorekta: "Jika hendak mengabdi kepada seorang pejabat itu harus mengerti ihnu karawitan maka dia mempunyai niat ingin mengikuti rombongan tandak tadi agar bisa menabuh gamelan.
Setelah selesai makan dan minum Jaka Mulyana mendekati salah seorang rombongan tandak yang sedang merokok serta bertanya: "Dari mana asal-usul Bapak dan siapa nama Bapak." . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
Orang tersebut menjawab: "Rumahku di Giri Raya dan namaku Subakastawa dengan nama samaran Pak Teplek, adapun yang duduk di sebelah itu bernama Bapak Saruni." la suka marah-marah dan mencaci-maki, maka nama Saruni · itu m.empunyai arti: ucannyajorok (jawa - saru) dengan na-· ma samaran anak Godril. "Sehingga semuanya terpirigkalpingkal" .
. Kemudian Saruni menepuk-nepuk pak Teplek sambil berkata: "Jangan percaya terhadap ucapan pak Teplek, :ia suka. bersenda-gurau. Memang namaku Saruni tetapi tidak pernah marah serta tidak pernah mencaci-maki bahkan saya tidak mempunyai nama samaran seperti yang dikatakan Pak Genjelong tadi karena·sa:ya belum pernah mempunyai anak'.'
Pak Teplek. "Memang benar bahwa ia belum mempunyai anak dan masih gad is (sehingga membuat (gelak dan tawa)." . .
Jaka Mulyana. ,"Sejak kapan berangkat dari Giri Raya?"
Jaka Mulyana. "Biasanya kalau membarang ke daerah sampai berapa hari lamanya!" ·
Pak Teplek. "Tidak bisa dipastikan, kadang-kadang I 0 hari, kadang-kadang setengah bulan baru pulang. Yangjelas rombongan kami kalau belum mendapatkan hasil tidak berani pulang. Kemudian Pak Teplek kembali bertanya." . . . . . 99 "Kalau kamu anak muda, dari mana asal-usulmu ? .....
Jaka Mulyana. "Saya berasal dari desa Karang Sana, anak seorang Pamong Desa tetapi kedua orang tuaku sudah meninggal dunia dan saya hidup sendirian sebab tidak mempunyai saudara kandung ."
Pak Teplek. "Berarti kamu yatim piatu .... !"
J aka Mulyana. "Benar pak saya anak yatim piatu."
Pak Teplek. "Dan sekarang kamu hendak ke mana dan bermaksud apa hingga datang ke sini."
Jaka Mulyana. "Karena saya tidak suka hidup di pedesaan maka saya pergi ke kota akan mencari pengalaman."
Pak Teplek. "Melihat keadaan J aka Mulyana yang sudah tidak mempunyai orang tua itu akhirnya timbul belas kasihan sebab parasnya bagus, sopan serta trampil dalam berbicara. Kemudian Pak Teplek bertanya: "Seumpama sementara waktu ikut aku apakah kamu mau dan nantijika sudah sampai di rumah kamu akan saya abdikan kepada pamong desaku, kepala desaku kalau melihat anak yatim piatu sangat senang dan berkehendak ingin mengasuhnya."
J aka Mulyana. "Lurah bapak itu berasal dari mana dan apakah masih keturunan darah bangsawan?"
"Lurahku itu bukan keturunan bangsawan, ia hanyalah seorang Kepala tandak yang kaya-raya bernama Ki Tarulata. Di rumah ia mempunyai peralatan gamelan, mempunyai wayang kulit, wayang orang, tandaknya banyak maka jika kamu bersedia pasti kamu akan dimasuk- . kan menjadi anggota wayang orang. Pekerjaannya hanya berhias, berjoged dan pesiar ke daerah-daerah. . . . . . . . 100 Kadang-kadang ke Surabaya, ke Semarang, ke Bandung dan lain-lain. Setelah mendengarkan cerita dari Pak Teplek dia tertarik serta teringat pesan Ki Sardana: "Jika kamu mengabdi kepada pejabat harus mengetahui ilmu karawitan, sehingga timbul niatnya ingin belajar gamelan serta belajar menari kepada Ki Tarutala.
Seraya berkata: "Kami ikuti permintaan bapak dan saya hendak mengabdi kepada Ki Tarutala besok kapan bapak pulang?"
Pak Teplek. "Saya belum bisa memastikan sebab sampai sekarang belum mendapatkan uang, jika kamu bersedia ikutilah sekarang juga.
J aka Mulyana. "Baiklah pak say a berangka t sekarang."
Pak Teplek. "Marilah kita berangkat betsama-sama."
Setelah selesai berhias maka rombongan tandak tersebut segera membayar makanan kemudian berangkat membarang, semuanya ada 7 (tujuh) orang termasuk Jaka Mulyana. Jaka Mulyana disuruh membawa bungkusan serta disuruh membawa payung selama dalam per_ialanan, jika orang yang memikul gamelan merasa payah maka Jaka Mulyana disµruh menggantinya dan jika Jaka Mulyana sudah tidak kuat niemikul maka diganti orang lain begitu seterusnya: Demikianlah perjalanan selama dalam membarang. .1 Ql
SeteJah lima belas ( 15) hari Pak Teplek bersama rombongan tandak membarang kelilmg daerah, kemudian mereka puJang ke Giri Raya dan basil uang dari tersebut diserahkan kepada Ny. Tarulata. Setelah uang diserahkan semua, kemudian Pak Teplek menceritakan pengalamannya selama membarang ke bahwa perjalanan rombongannya diikuti anak laki-laki bernama Jaka Mulyana, dia bermaksud hendak mengabdi kepada Ki Tarulata. Ny. Tarulata senang sekali setelah melihat Jaka Mulyana, karena anak tersebut pendiam berparas bagus serta sopan seraya berkata majulah anakku dan dari mana asal-usulmu.
Jaka Mulyana. "Saya berasal dari Karangsana, anak seorang Kepala Desa tetapi kedua orang tuaku sudah meninggal dunia ."
Ny. Tarulata, "Jangan berkecil hati anakku, ikutilah saya belajar gamelan di sini j ika ada kesempatan bisa bela.jar wayang orang. Kemudian Ny. Tarulata berkata kepada suaniinya anak tersebut sangat cocok berperan sebagai bolodewa."
Ki Tarulata. "Pendapatmu memang benar bu, sebab anaknya gagah bersahaja." Kemudian Pak Teplek menyambung bicara: "Apalagi kalau dia sudah berada di sini selama satu tahun pasti akan semakin bertambah gagah dan perkasa."
Ny. Tarulata. "Pendapat Pak Teplek juga masuk akal, sebab memang begitu kenyataannya."
"Sudahlah anakku beristirahatlah terlebih dahulu, besok pagi kamu sudah bisa mulai belajar gamelan, dan bersungguh-sungguh lama-kelamaan pasti akan trampil.,,
"Terima kasih Bu!"
Kemudian Jaka Mulyana istirahat bersama-sama temannya yang sedang berlatih wayang orang
Diceritakan, selama Jaka Mulyana mengabdi kepada Ki
Tarnlata dia sangat rajin belajar gamelan dan ·raj in berlatih wayang orang seakan-akan ·setiap hari baik siang maupun malam tidak ada waktu kosong. Maka barn satu tahun dia sudah trampil bennain wayang orang dan trampil memainkan gamelan, adapun yang paling disenangi jika memainkan gender dan nyalempung serta berperan mertjadi Bala· dewa. Perkumpulan wayang orang Ki Tarnlata cukup terkenal sehingga sering bermaiR ke daerah daerah dan tidak ketinggalan pula setiap pentas ke 8aerah-daerah Jaka Mulyana selalu diikut-sertakan bermain · karena dia memiliki postur fubuh yang gagah perkasa bahkan jika bermain wayang orang tampak cekatan, bagus dan trampil. Maka selama pentas ke daerah-daerah banyak gadis cantik yang tergilagila kepadanya, tetapi karena dia memiliki keimanan yang kuat, ia tidak goyah terhadap bujuk rayu tadi.
Setelah satu tahun mengabdi kepada Ki Tarnlata akhirnya teringat tujuan semula yaitu ingin mencari jalan agar dapat mengabdi kepada pejabat besar disertai dengan bekal pengetahuan .... . .... . . . . ......... . . .. ... ... .... . . 103
Kemudian mohon ijin kepada Ki Tarnlata hendak pulang sebentar menjenguk saudaranya dan akan segera kembali ke desa. Ki Tarulata tidak menarnh rasa curiga sedikitpun, akhirnya diijinkan pergi ke Madyapura, mungkin di sana akan mendapatkan tambahan pengalaman barn . Selama · dalam perjalanan tidak diceritakan karena tiba di desa Madyapura sudah jam enam sore Saat itu hujan rintikrintik mulai turun akhirnya berteduh di bawah pintu gapura tidak antara lain yang memiliki rumah pulang dari bekerja dengan mengendarai kuda sampai di depan pintu gerbang berhenti, kemudian bertanya kepada Jaka Mulyana. "Hai anak muda, hendak ke mana kau sore-sore berteduh di depan pintu gerbang."
Jaka Mulyana menjawab: "Rumah saya jauh dari sini dan hendak mencari penginapan. Akhirnya tuan rumah tersebut masuk ke halaman rumah sambil berkata: "Anak muda , masuklah ke halaman, saya ada P,erlu denganmu sebentar."
Maka Jaka Mulyana segera mamk ke h313man rumah d1,1duk bersila menghadap balai rumah dengan pe111h kesopanan .karena dia berprasauglca bahwa pemilik tersebut adalah seorang pejabat karena kelihatan terhormat, kudanya cukup besar, serta rumahilya cukup indah ..
SeteJah kudanya dimamkkan ke kandang maka orang tersebut segera masuk balai rumah dan memaJl88if Jaka Mulyana, katanya :' "Amk muda, mamklah ke balai rumah." ''Terima kasih pak .... !"-jawab Jaka Mulyana ... . .. . 104
"Jangan takut , anggaplah seperti di rumah sendiri"
Jaka Mulyana duduk bersila dengan penuh hormat dan diajak berbincang-bincang seraya bertanya: "Dari mana asalusulmu serta siapa namamu!"
Kemudian Jaka Mulyana mengatakan terns terang nama serta maksud tujuannya dengan penuh kesopanan. Pemilik rumah teJ.'.sebut sangat simpatik setelah melihat sikap Jaka Mulyana yang serba menyenangkan serta trampil becbicara akhirnya .ia berkata : "Ha i anak muda, sikapmu jangan seperti di Kraton sebab saya bukan bangsawan saya ini hanyalah seorang pelatih kuda tunggang, adapun nama saya "Lebdho Turonggo. Sejak kapan kamu berada di sini dan hendak ke mana?"
Jaka Mulyana. "Di Madyapura baru tadi sore dan belum tahu ke mana yang hendak saya cari sebab saya bennaksud ingin mencari pengalaman dan hendak mengabdi kepada seorang pejabat."
Lebdo Turonggo . "Jika kamu bersed.ia, ikutlah saya dan nanti kamu bisa belajar cara memelihara kuda serta bisa berlatih berkuda. Sebab kalau kamu sudah bisa berkuda tubuhmu akan semakin gagah perkasa.
Jaka Mulyana teringat pesan Ki Sardana, jika hendak mengabdi kepada pejabat besar harus me,lgerti tentang cara pemeliharaan kuda serta trampil berkuda, maka Jaka Mulyana bersedia mengabdi kepada Pak Lebdo dan bermaksud belajar pengetahuan tentang tata cara pemeliharaan kuda serta cara berkuda yang baik. Akhirnya Jaka Mulyana segera mengabdi Lebdo Turonggo. . . . . . . . . . . . . . . . . I 05 Diceritakan pula selama Jaka Mulyana mengabdi Lebdo Turonggo setiap hari selalu memperhatikan cara memelihara kuda serta ilmunya dan cara berkuda yang baik maupun tentang tata cara pengendalian sehingga baru enam bulan dia sudah agak trampil berkuda. Pada suatu malam Mas Lebdo Turonggo sedang duduk berbincang-bincang bersama . Ja!ca Mulyana membicarakan masalah kuda atau masalah · cara berkuda yang baik, cara memelihara dan sebagainya. Mas Lebdo Turonggo berkata: "Mulyana, kelihatannya kamu sudah trampil berkuda namun sepertinya belum mengetahui tentang cara memeliharanya; oleh sebab itu jika ada kesempatan akan saya berikan ilmunya, yang penting karang diperdalam terlebih dahulu tentang tata cara berkuda serta jamu-jamunya. Dan jika sudah mengetahui semua akan segera saya berikan ilmu tentang tata cara pemeliharaannya."
Jaka Mulyana. "Bagaimana yang dimaksudkan keterangan itu."
Lebdo Turonggo. "Ketahuilah anakku bahwa yang dimaksud keterangan itu adalah ilmu yang mempelajari tentang sifat-sifat kuda serta ciri-cirinya. Jika sudah mengerti sifatsifat serta ciri-cirinya maka dapat membedakan dengan mudah kuda yang baik dan kuda yang jelek. Sebab semua tadi sudah dijelaskan dalam buku yang dinamakan buku keterangan dan ini bukunya, pelajarilah'." ..... .. ·. . . I 06
"Terima kasih dan akan segera saya hafalkan."
"Sudahlah Mulyana, pelajarilah dengan baik."
Djaka Mulyana", Baikbh akan saya haf(llkan.
Selang beberapa hari Djaka Mulyana dipanggil Lebdo Turonggo, katanya: "Djaka Mulyana, apakah kainu sudah mempelajari buku . itu ?" -
Djaka Mulyana. Sudah pak, sedikit-sedikit kami sudah nguasai
Lebdo Turonggo. Jika demikian ayahmu hendalc me1gt1ji kemampuanmu dan bagaimana yang · dimak!lldkan · "O'ndho Mustaka itu".
Djaka Mulyana. Yang dimaksud Ondho Mustaka adalah kuda 'yang pusarnya terdapat pada kaki depan tepat di atas lutut, berwatak buas, sering menjatuhkan dan menginjak kepala yang berkuda, jika digunakan untuk berperang akan mendapatkan rintangan • atau akan mengalami kekalahan.
. Lebdo Turongg9. "Bagaimana yang dimaksudkan ciri amangkurat itu?"
Djaka Mulyana. Yang dimaksudkan ciri amangkurat adalah: kuda yang pusarnya terletak pada_, tulang rahang hingga di kelamin dan ciri seperti itulah kuda yang paling baik bahkan yang memelihara harus seorang Senopati
Lebdo Turonggo, Benar anakku.
Dan bagaimana yang dimaksud Arcuturang itu?
Djaka Mulyaila. Yang dimaksud arcuturang adalah kuda yang berwarna hitam dan tepat pada perut terdapat bulu berwarna putih berwatak keras. Semula orang yang memelihara orang terhormat lama kelamaan meJljadi jahat serta menderita kemiskinan.
Lebdo Turonggo. Sudahlah anakku, pelajarilah serta hafalkanlah dengan baik ......................................................... I 07
Djaka Mulyana. "Baiklah ayah, akan siya pelajari dengan baik namun hingga sekarang kami belum menghafalkan semua.
Lebdo Turonggo. fanganlah kuatir anakku, Jika kamu bersungguh-sungguh pasti bisa menghafalkan semua.
Djaka Mulyana. "Terima kasih ayah'.'.
Lebdo Turonggo, Ketahuilah olehmu bahwa sebenarnya kuda yang baik 4u mempunyai ciri-ciri sebagai beriku t : I . Bibir tipis serta ringan.
2. Kepala besar,. partjang dan berkilau-kilau seperti tern-
3. Dada lebar.
4. Pantat besar.
Jika sudah memenuhi 4 syarat tersebut di atas bia&mya kuat, trampil serta mudah pemeliharaannya.
Djaka Mulyana. Memang benar begini ayah, dan sepertinya . juga sudah dijelaskan dalam buku keterangan.
Lebdo Turonggo. Menrng sudah dijelaskan semua.
Begitu juga jika hend4ic berkudapun harus juga mengerti aturan-aturannya seperti: paha memipit, lutut serang dan melekuk, telapak kaki menempel pula posisi yang tepat, jika memegang tali harus yang kendor serta harus mengetahui kelemahan : kuda dan jangan sekali-kali merenggangkan urat leher padakuda.
Semua itu dimaksudkan agar kuda bisa mengeluarkan air liur, ........................................ 108.
Di samping itu, jika hendak berkuda harus menggunakan persaan tiga macam, yaitu: Sura, rekasa, sambegana.
Surat artinya: berani, hati yang tenang dan senang serta jangan ragu-ragu.
Rekasa artinya: Kesukaran, yang dimaksudkan adalah jika kuda sulit dikendalikan maka harus diikuti dari belakang saja.
Sambegana artinya: Selalu waspada yaitu harus ingat dan tanggap terhadap maksud kuda keinginan kuda. J ika sudah waktunya makan J!la_ka harus segera dikumpulkan, ditarik serta dipindah-pindahkan tempat.
Adapun duduknya orang berkuda itu ada lima macam, yaitu :
1. Duduknya seorang Raja.
2. Duduknya seorang Satria.
3 Duduknya seorang pembesar (Wadana)
4. DudWmya seorang Kepala Desa.
5. Duduknya seorang Penganten.
Kellina macam tersebut di atas · cara peJaksmaannya berbedabeda. · -
Sedangkan cara pengendalian maupun pemeliharaan kuda itu ada 7 ( tujuh) yaitu :
1. Becgeraknya k endalif taµ
2. Menarilc ke kiri a tau ke kanan.
3. Mencambuk dan menarilc bersama-sama.
4. Pantat selalu digerak-gerakkan.
5. Mengempit.
6. Melipatkan ekor di sela-sela kaki belakang.
7. Dipecut-/dipukuL ............................................................ 109
Adapaun macam-macam ilcatan pada kuda serta cara pengendaliannya itu ada 12 macam, yaitu:
1. Yang dinamakan tali-tali iwarep (muka) yaitu cara pengendaliannya hanya dari tepok (kaki) ..
2. Yaiw dinamakan tali tengah yaitu cara pengendaliannya dari pantat digerak-gerakkan.
3. Yang dinamakan tali pada yaiht cara pengendaliannya ngan menarilc atau mencambuk.
4. Yang dinamakan tali buri (belakang) yaitu cara pengendaliannya cambuk hanya ditempelkan atau dilekatkan. · "'--.
5. Yang dinamakan tali siji (satu) yaitu cara pengendaliannya yang memegang tali hanya tangan satu.
6. Yang dinamakan tali loro (dua) yaitu cara pengendaliannya, kedua taiwan memegang tali (lasa).
7. Yang dinamakan tali enem (enam) yaitu cara pengendaliannya, tangan kiri memegang tali (lesa) kiri. Tansan kanariinemegang tali (lesa) kanan, kanan kiri menarik, pantat d@erakgerakkan serta cambUk ditempelkan.
8. Yang dinatnakan tali puspa yaitu cara pengendaliannya, tangan kanan memegang tali (lesa) serta diletakkan di atas paha kanan, tangan kiri memegang tali kiri dengan digantungkan ............ ....... ........ : ......... ....................... ....................... 110 ·
9. Yang dinamakan tali manyura yaitu cara pengendaliannya, yang memegang tali (lesa) tangan kiri digantungkan sejajar dada, tangan kanan memegaJ18 tali .(lesa) menempel di atas pangkal paha agak bercekak pinggang.
10. Yang dinamakan tali panjen yaitu cara pengendaliannya tali (lesa) hanya diikatkan saja, tangan kiri terletak pada paha kiri, tangan kanan terletak pada paha kanan sambil menggerak-gerakkan pantat.
11. Yang dinamakan tali gatra yaitu cara pengendaliannya yang memegang tali (lesa) tangan kiri. Adapun yang berkuda dengan bMpaut pada punggung kuda.
12. Yang dinamakan tali tambang yaitu cara pengendaliannya , tangan kiri memegang tali (lesa) kiri, tangan kanan memegang tali (lesa) kanan. Hal ini dnnaksudkanjika yang berkuda mendapatkan kesulitan dari arah kiri maka bibir kiri ditarik ke kanan , jika kesulita.nnya dari arah kanan , bibir kanan ditarik ke kiri.
Ketahuilah olehmu bahwa semua tadi harus disesuaikan dengan sifat-sif at kuda yang digunakan. Maka jika hendak ber- . kuda harus mengetahw sif at serta tjri-cirinya kuda.
Sedangkan cara pemeliharaan kuda ; se!ak masih belo (nama anak kuda) hingga menjadi kuda memerlukan waktu yang sangat panjang, namun semua tadi sudah dijelaskan dalam buku yang dinamakan "Buku Raja Nari" dan ini bukunya pelajarilah dengan baik.
Buku segera diterima dan dipelajari isinya. Kemudian setelah IO hari mempelajari isi buku, Djaka Mulyana diuji kemampuannya oleh Lebda Turangga.
la berkata : "Anakku Djaka Mulyana, apakah kamu sudah haf al isi buku raja rari itu ?".
- .. --:-·;·..-·-·,.------··-····--·- ----- ------···- · - ·- ··--.... -.. ( '· 205 amurwaka gyatun tanupaya, I
Djaka Mulyana. "Sudah Pak ... r•. . .... 111
Lebda Turangga. "Kamu sudah hafal sernua!"
Djaka Mulyana. "'Benar Pak ... · ! karni sudah hafal sernua bahkan yang berbentuk ternba111pun karni sudah hafal tetapi belum rnengerti artinya sebab kalimatnya hampir menggunakan kata-kata kawi sernua.
Lebda Turangga. "Yang berbentuk tern bang kamu juga sudah haf al".
Djaka Mulyana. "Benar Pak ... ! benar kami sudah hapal''.
Lebda Turangga. Jika sudah haf al, coba tembangkanlah.
Ojaka Mulyana. Baiklah ..... !
*). - Turangga ratuning bumi ( = 1607). sangkala asurat .. pakai srengkara tembange, myang sing sapa sedya yun, kawisayan ing aswa tali, kang rumiyin deduga, wataraning semu, watara anrus grahita, trah sang cipta duking tyas tanajeng ririh, tan wit prayambek santa.
Myang ing anitih aswa wit lungit, dipun minongka dadi dhedhasar, inggih salah ayun tate, snening SJ1letageng kajum, den riring anjaring weri, ayun tat-a padaya, daya dinaya smu, smitar jalu mreng wardaya, wedharing pudya metu ing solah ragi, raga mati trip karsa.
Waneh wehing amedhar aswali, linali lali ing smemune, . salah raga den nenjuh, linuting wacana nrang gendis, lale beg manu bawa, · pariring den arum, yen wis matra atreh smita, parenging trap laksana den amatitis, lipaga1ageng ngulah.
' .. · ... 112
Law an ta ayun wrhing patitis, lwir angungkih rasa wedi pindha, sekar wali madyaning we, ganda mamakswa kuncup, sinrangin sad padandan rasmi, lali aran jajah smara, ning lawen mamrih rum, wedharing sari mrik sumari, pareng panggyat ning kapti ngiilgsep marenggih , j enak kangus neng layam.
Sampun pegat pangulahing gati, lumreng smita amrih lam lam marsa, sahamengrane smunane, mapana lungiting hru, . kadya nawung pemucuking ri, dininga candhuk tiksna, Tasa kang sampun wruh Yang ngagem kagem kang astra biseng rasa sinreng gelem esmu wingit masang lega kena tyas.
· Solenga swa yun kajuming ngati dipun mawa sampun beborongan aruntut pepatutane lir gamelan yang saru wus samawat munia rasmi pindha patut kunthara sreng tinabuh pan yakti kenaha yen nyugas ngatutq tembq ra swa pati uninya nut wi sraya Ingamrih . prana dipun na ramping den kadya metmi neng patunjungan amrih kenane ninane tunjung den maksih alun weden lananing ma1a hening yen malih tan tulusa mangka natan antuk mulus pa matehing guna karaning ngaswa keh karasa rinihin . . . . . . . . . . 113 wis tegar cipta pmna Lawan dipun wruha wataraning haswa ngalawayah tumaruna Iwir wowoh8n samepane mentah nyadham tandalu was kithanen haywa kasilip yen mentah simeng gina akedah ingimbu nadyan matenga kariJUa tuna rasa sura sadalu pribadi atrah got¥ia sung ringang Upamane ngahulah aswati pan kadyangganing acacang kriman Ian bisuyum mrih karempe Cupana ing amumpun Yang kacupan tan wa)ang ngati dadi kaji wandana tanpa trebe kayun Si sakarSt sidanyana hingan yan kirang taiuaP kang . )apiun tuna sasmita
Ingama wang swadipuna titih nora beda Ian ama wang bala dhendha kramanen polahe yan anggepak tan kahyan papalana den sonta budi tumpanga nambek radya wruhena ing semu yan smu wruhing nayeng gita yogya pinali krama dinaning sih rinengen-rengeng rena Dipun was kitha ring trip ning tali wah hya k-awa.rnahf t tri prakara kajog mung suda prayane Ian na manda wruh Kajag tali haptya medhesi Kang suda prayeng tambang pangamering semu wredi tan lya gya na mandha siningsip ta misesa nuke smang geseng ming 'haswa temah.satmaia Kinerta basaning kawi tali . pancakara wasta papandhawan Sung ali darma worig sagene bi maryuna ing semu myang neng kula lawan sang ari . .... ....... 114 yogya yan waskithaha • prakarailing wuwus marma marteng · sileng nala wrekodara cemethyarjuna kandhali sangari karweng tatab -· Ian dipun wruhing dyat mikeng tali pun dahat asungan jaring watang arung sitan kena pinet den waspa deng smunipun haywa kemper kang ngaran tali apus lawe kadhalya wesi ingkang ampuh anging si malih tanika kang angenjuhaken kang ngaran matali sasmitaning grahita .
pet samya yun mrih renyepe malih tegese sasmita kang amawa srengkeng den Ian sasmitane datan nantar nempuh sasmitane winaweng rasmi pindha ngongotyar sama, mrih samyembatipun dadya tanana ngawara · yaktingaran tatali adi katati kadha lyengku werdaya
Lamuna rasa sampun kapusthi ing werdaya tanan dri ganca satmata nunggal prayane tiningalana pathut Ian solah kang amurweng rasmi tegese nganut bisa wisayaranipun tegese tektining basa sing turangga nyanyenyeh tur nora wanci tan sawala nut karsa .
Paman kecaping wisa sayeng nguni tingkahing ngamawa haswa siksa madhep apadhang karsane tiningalana patut myang sasolah kang anitihi dening sainpun waskitha babak sengkanipun yen tan wruh ing babak sengkan yakti tan. wruh ing raga ecaning tali tur nora biseng haywa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 S Nadyan bisa awerding wangsit yen tan wruha raganing prayoga ing lekas Ian w ekasane ning dan panengaripun sampun kathah praya ngri wengi pangolah ayun tunggal panunggaling kayun yen wus rapih sarwa bisa anuting karsa nyatan sayeng kapti saka yun tareh k ena Lawan ta ayun uninga ing wit karaning haswa kathah kawasa dene wus rapih anggane yen tan wruh ing trapipun yekti tan wruh ecaning tali mangsan taraha risak tatambange saru awuwuh ilang kang tegar yen wus enjuh gampil tampangen neng ngarsi tutute datan owah Dene nganggene sampun angrapih tatambang matya datan kaningan buwang tali sadawane datan nana pakewuh myang sawancining aswa ugi Kena ugajinampyan aktahah kang mantun pamantananan ing warah tana neng tambang tuwin tananeng tali punika yan grahita Pirantiraning amurwa talw.ir pan sasat reke ya turnpang nala
kasilep wresah den penek kalinggihan nora wruh
wus den agem teka ngulati
kapapag tan den sapa
smune tan wrintud uh
mapan rasa kang karasa
ing sarira saweneh kailg wong ywan tan wrin
rasa pan tana ngrasa
Haywa dhepan sawedining kawi
mapan eWah traping haswayuda
lepit-lepit sasmitane
agampang yen winuwus
ing laksana kewran tansisip . . . . . . . . . . . . . . 116
tansah asasali ban
tan sambadeng kayun
anging ajeng·landheping tyas
Winateking smu smita tamsaya dadi
satata tatengulat
Suka senggenen apak sakawi dene atutur sabda lengkara kang anurat b isikane waladana ing utus anuruta denira sang sri prabu amangku jagad telasing ambangun sapta langit obahjanma ing sangkala rajah dina kemis tangga nawa tahun dal.
Lebdo Turonggo . Saya benar-benar heran kepadamu, ternyata kamu anak yang cerdas.
Djaka Mulyana. Memang kami sudah hafal semua tetapi sayangnya hfugga sekarang belurn mengerti apa yang dimaksudkan.
· Lebdo Turonggo. Sudah sewajarnya jika di zaman sekarang banyak orang yang tidak mengerti kata-kata kawi sebab di zaman sekarang ini para pengarang jarang menggunakan tembung/kata-kata kawi.
Adapun · buku keterangan yang kalian baca tadi dibuat pada · zaman Kartasuro dengan menggunakan Sangkalan/Condra Sengkala pada awal tembang yang berbunyi:
"Turongga musna Ratuning bumi serta Sapta langit obah jarmo" , yang mempunyai watak sebagai berikut :
a) - Turangga Kuda berwatak 7 Musna hilang berwatak 0 Ratu bergerak berwatak 6 . . .. . 11 7 Bumi Negara berwatak 1 berangka tahun 1607
b) - Sapta tujuh berwatak 7 Langit kosong berwatak 0 Obah bergerak berwatak 6 Manma manusia berwatak 1
Buku keterangan tersebut dibuat pada tahun 1607 padahal sekarang tahun 1820. Sekarang buku keterangan tersebtit sudah berumur 213 tahun, maka sudah sewajarnya jika di zaman sekarang buku tersebut jarang dimengerti maksudnya; hanya orang-orang tertentu saja yang mengerti artinya, diantaranya para sarjana bangsa Eropa; tetapi kalau hanya maksud tembang tersebut di atas sedikit sedikit saya juga bisa, namun jika disuruh mengartikan kata demi kata saya belum bisa.
Adapun yang dimaksudkan dari tern bung tersebut di atas adalah sebagai berikut : jika menghendaki belo menjadi kuda yang baik, harus dipelihara dengali sungguh-sungguh, yang sabar, yang rajin, seakan-akan diumpamakan seperti orang memanah ujungnya duri, seperti kumbang menghisap sari, seperti orang mengambil ikan di sungai yang dangkal, seperti menjaring di alam yang kosong dan sebagainya . . . . .. .. . . . . ... . . .. .... . . ...... . ... .. 118 ----- - - - - ------- - ----------iillim
Perumpamaan-perumpamaan tadi hanyalah dimaksudkan agar sabar dan berlandaskan keberanian serta tetap hati atau tahan uji. J ilea melaksanakan seperti tersebut di atas lama kelamaan akan m engetahui sifat-sifat kuda yang dipelihara.
Begitu sebalilcnya kudapun juga akan mengetahui sifat-sifat yang memelihara. Jilca kuda-kudanya sudah mengetahui sifat-sifatnya maka yang berkudapun tanpa meJUUnakan tali (Leso) sudah bisa mengendalilcan, karena dengan gerakan kaki maupun gerakan paha kuda sudah m engerti..
Djaka Mulyana." Apakah kudanya juga mengerti ?"
Lebdo Turonggo!'5Pasti mengerti karena semua tadi sudah dibiasakan sejak masih kecil (belo ). Berhubung yang dididilc itu binatang maka pengajarannya harus tekun, sabar raj in .. ,
Djaka Mulyana telah menerima seluruh pelajaran dari Lebdo . Turonggo, akhirnya dia bertanya masalah sangkalan. Katanya : "Jilca demikian keadaannya yang ada ini mempunyai tabiat sendiri-sendiri".
Lebdo Turonggo.' "Benar anakku". Adapun tabiat ta.di jika diperhatikan dari wujudnya, kekuatannya, rasanya . serta , faedahnya seperti halnya dunia matahari, bulan dan manusia mempunyai watak l (satu). Mungkin jika ditelusuri dari keadaannya tidak ada yang menyamai tetapi saya tidak hafal semua. Namun semua tadi sudah dijelaskan dalam buku Condro Sengkolo yaitu . . .... .. .... . ... 119 zaman kuno dengan menggunakan tembang gedhe seperti Winitra dan ini bukunya , jika kamu berminat bisa dipelajari. Buku segera diterima dan hendak bermaksud hendak dihafalkan.
Diceritakan pula, selama Djaka Mulyana men8abdi kepada Lebdo Turonggo seorang pelatih kuda tung:ang dia santat disayangi karena dia tennasuk anak yang cerdik, eepat kerjanya, tidak menolak pekerjaan, pekerjaan kasar maupun halus tetap dilaksanakan semua, ia jujur , serta berwatak Kesatria. Maka tidak aneh jika kecintaan Mas Lebdo i;urongso terhadap Djaka Mulyana sangat besai, seaka:nakan dipei-lakukan seperti anak kandungnya sendiri, setiap hari selalu dididik tentang cara berkuda bahkan semua ilmu tentang tata cara pemeliharaan kuda telah dianjurkan semua.
Setelah mendapat 1 (satu) tahun Joko Mulyana mengambil kepada Ma8 Labdo Turonggo, dia sudah bisa menjadi pelatih Kuda tanggungan bahkan dia tidak pemah menyia- · nyiakan waktu , setiap sore selalu belajar Bahkan Belanda, kata-kata melayu serta mempelajari buku-buku primbon . Adapun yang mengajar selama dia mengabdi adalah asistennya Mas Lebdo Turonggo, lama kelamaan dia sudah bisa membaca tulisan llelanda, bahasa Melayu serta primbon. Lebdo Turonggo benar-benar memperhatikan terhadap pendidikan Djaka Mulyana. Tingkah lakunya, · kesopanannya sudah seperti . .. . ..... ... . . ......... . ..... . .. . 120 bangsawan, karen a Lebdo Turonggo itu masih keturunan darah bangsawan maka walaupun ia menjadi orang biasa namun tata cara maupun kehidupan sehari-harinya masih seperti bangsawan. Untuk kebutuhan makan sudah terpenuhi sebab di samping menjadi pelatih kuda tunggang ia juga bekerja sebagai pem borong bangunan bahkan istrinya juga bekerja menyoga (mem batik) sehingga pengetahuan maupun pengalaman Djaka Mulyana semakin bertambah banyak. Setiap hari ia selalu memperhatikan jerih payahnya orang mencari makan serta jerih payahnya menyoga dan sebagainya.
Pada satu hari Djaka Mulyana teringat niatnya semula yaitu berkeinginan menjadi pejabat namun hingga sekarang belum mendapatkan jalan bagaimana caranya bisa mengabdi kepada pejabat besar. Akhimya dengan mememaksa diri st;µma yang dipikirkan tadi di sampaikan kepada Mas Lebdo Turonggo dengan harapan ia bisa mencarikan jalan.
Kira-kira jam sepuluh, kebetulan Mas Lebdo Turonggo 'se- , dang duduk sendirian di balai rumah. Kemudian Djaka Mulyana mendekat dan duduk agak kesebelah. Maka Mas Lebdo Turonggo bertanya : "Apakah kudanya Lurah Gedhen itu masih bisa diperbaiki?'' .
Djaka Mulyana'.'Sepertinya masih memang masih bisa diperbaiki sebab kuda itu belum begitu tua hanya saja kuda itu buas sekali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Lebdo ia itu orang desa tidak berpengalaman cara pemeliharaan kuda sehingga menjadi liar, bibirnya rusak sebab belum saatnya sudah diberi Kendall. Maka lain waktu jika kuda itu dibawa kesini tolong dilatih dengan baik dan ia sudah berjanji kalau kudanya sudah tidak buas serta sudah tidak menjungkit:-jungkit, ia bersedia memberi uang Rp. 15,-
Djaka Mulyana "Baiklah ayah", say a akan mengusahakan dengan baik kami kira tidak sampai sepuluh hari kuda itu sudah sembuh kembali.
Kemudian Djaka Mulyana mendekat sambil berkata; "Ayah, sebelum saya maksud hati ini saya mohon maaf yang sebesar-besamya.
Lebdo Turonggo. "Berkatalah dan jangan takut sepertinya ada yang kau rahasiakan itu".
Djaka !
Sebenamya sudah lama sekali saya berkeinginan mengabdi kepada seorang pejabat sebab dalam hati berniat agar kelak dapat menjadi pejabat. Mas Lebdo Turonggo benar-benar terkejut mendengar keluhan Djaka Mulyana, seraya berkata : "Hai Mulyana, kamu berkeinginan menjadi pejabat!" .. ... .. . .. . . .... .. . ... 122
Lebdo Turonggo. " Ketahuilah anakku, bahwa menjadi pejabat itu harus mengerti tentang kesusastraan jawa, bahasa melayu. tulisannya harus rajin serta harus mettjalankan menjadi pejabat terlebih dahulu . (magang). Padahal kamu baru bisa bahasa jawa, tulisan bahasa maupun bahasa Belanda belum baik. Bagaimana kamu bisa menjadi pejabat! (Mustahil).
Djaka Mulyana, oleh sebab itu kami akan mengabdi kepada seorang pejabat terlebih dahulu dan nanti sambil mengabdi kami akan belajar menulis bahasa jawa maupun bahasa belanda , sebab saya mempunyai keyakinan bahwa belajar menulis itu asalkan tekun lama kelamaan pasti bisa baik. Yang penting bagaimana caranya saya bisa mengabdi kepada seorang pejabat.
Lebdo Turonggo. ''Hatimujangan kuatir, masalah mengabdi kepada seorang pejabat itu hal yang mudah, bisa saya titipkan kepada kenalanku, sebab aku mempunyai kenalan pejabat. Hanya saja aku heran sekali terhadap tekadmu yang berkeinginan menjadi pejabat.
Apakah kamu masih mempunyai hubungan darah bangsawan?
Djaka Mulyana. ')aka ditelusur pada silsilah memang kami masih mempunyai hubungan darah bangsawan.
"Bagaimana hubungannya ... ! coba ceritakanlah ".
Djaka Mulyana. "Baiklah ayah, dan sebaiknya ayah melihat silsilahnya saja dan ini bukan warisan dari orang tua saya.
Bukan segera diterima kesudian dibaca secara keseluruhan . Selesai membaca buku hati Mas Lebdo Turonggo agak heran dan ......................... . .......... 123 tidak mengira sama sekali kalau Djaka Mulyana masih keturunan seorang bupati maka sudah sepertinya jika dia mempunyai maksud begitu.
Seketika itu Mas Lebdo Turonggo mempunyai pikiran hendak membantu mencarikan jalan akhirnya Djaka Mulyana akan dititipkan saudaranya yang menjadi menteri di Kabupaten Madyapura bersama Mas Cipta Legawa. Setelah direncanakan semua kemudian Mas Lebdo Turonggo berkata : "Djaka Mulyana, ayahmu tidak mungkin sama sekali kalau karnu niasih keturunan darah bangsawan se- , hingga kemauanmu IJlenjadi pejabat sangat besar. Ayahmu bahagia sekali serta akan mem bantu niat baikmu itu.
Hanya saja jika ada kesalahan dan khilafku selama kamu di sini jangan dimasukkan hati, mulai saat ini kamu saya angkat sebagai anak sulungku karena ayahmu tidak rnemP\lnyai anak putra , ketiganya putri semua.
Djaka Mulyana" Saya berterima kasih sekali segala kebaikan bapak terhadapku, begitu juga bapak dan ibu Lebdo Turonggo hendaklah tetap menjadi orang tuaku. Pertorongan rnaupun pendidikan yang telah diberikan kepada karni tetap kuingat selama hidup .
Berhubung ayah sudah rnenyanggupkan hendak mengabdikan kepada seorang pejabat hendaklah segera dipikirkan dan semua petunjuk bapak ........ .. . ... . ... . .... 124 akan kami laksanakan dengan sunguh-sungguh.
Lebdo Turonggo, "Jangan khawatir. jika kemauanmu sudah tegu}t pasti akan segera 8aya usahakan sekarang
sabarlah terlebih dahulu lain hari bisa dibicarakan lagi sambil rnencari pandangan yang kiranya pantas diikuti serta bisa menolong seperti yang engkau kehendaki itu.
Djaka Mulyana. "Baildah dan semua terserah bapak saja, kami turut semua kehendaknya.
Diceritakan pula, setelah selang sepuluh hari Djaka Mulyana ingin sekali merninta pel'tjelasan kepada Mas Lebdo Turonggo.
Katanya: "Bagaimana kabarnya, apakah ayah sudah rnendapatkan pandangan pejabat yang pantas
saya ikuti ?" Jika belum mendapatkan saya rnohon parnit hendak rnencari sendiri'"
Lebdo Turonggo. "Yang sabar anakku dan jangan tergesagesa sebab jika. tergesa-gesa tidak baik. Sebenarnya ayahmu sudah mendapatkan pandangan dan masih · saudara sendiri bahkan masih saudara sepupu ibumu, sekarang menjabat mantri kabupaten di Madyapura. Orangnya baik, sabar serta berbelas kasihan kepada . ... .. . ... . ... .. . 25
Sesamanya namun hingga sekarang ayahmu baru mencari jalan bagaimana cara yang ayah lakukan agar kamu bisa diterima dengan senang hati serta benar-benar mau memperhatikan . dan tidak diperlakukan seperti pem ban tu.
Baru kemaren sore saya bennaksud besok sore mengantar kamu ke sana. Tetapi perlu diketahu.i ba.hwa mengabdi seorang pejabat itu berbeda dengan orang biasa seperti ayahmu ini, kamu harus mengetahui sopan santun , tekun, rajin, berhati-hatL jangan mendahului bicara, jika disuruh bekerja jangan bersendau gurau dan jangan mengharapkan upah, jangan . lengah dan jangan sekali-kali istirahat jika pekerjaan belum selesai.
Selain itu seorang pejabat itu banyak kenalan serta anak buah, baik laki-laki maupun perempuan maka harus bisa menyesuaikan diri. Kepada teman harus baik dan jangan sekali-kali menyakitkan hati, anggaplah saudaraku itu seperti orang tuamu sendiri, lebih-lebih terhadap temantemanmu putri jangan sekali-kali bercumbuh-rayu, mengajak bersendau gurau, jika sering bercumb'l:l dengan wanita maka lama kelamaan akan berani bercumbu-rayu kepada sanak saudara bangsawan bahkan kepada anak bangsawan . . . .... . . . .... . ..... . ... . .... . ... . . . ... 126
perbuatan semacam itu harus kau jauhi sebab hanya akan mengganggu tujuan muliamu.
Seperti cerita Pak Ajar Soro Basata terhadap anaknya yaitu J aka Sasana. sewaktu hendak berangkat mengabdi, pendidikan tersebut terdapat pada Serat Aji Pamoso Jilid III halaman 5 isinya sangat penting maka perlu kalian hafalkan dan dilaksanakna tetapi jangan kaliru tujuan seperti Jaka Sasana jika mengabdi selalu orang besar sehingga keliru mengabdi kepada raksasa (hantu). mentang-mentang tinggi besar, bermata tiga, namun semua tadi menyebabkan menjadi mulianya. (akhirnya mereka tertawa terpingkal-pingkal).
......---- .,._..------- ---- --- - l •
Kemudian Jaka Mulyana meitjawab : "Namanya saja, dongeng, dan di jaman sekarang peristiwa seperti yang diaJarOi J aka Sasirna itu sudah tidak ada".
Lebdo Turonggo. "Memang benar tetapi bisa juga dipakai sebagai contoh" .
Sudah1ah Mulyana, besuk sore jam empat bekermas-kemaslah engkau akan kami antarkan ke rumah Mas Cipto Legowo.
Jaka Mulyana." Terima kasih ayah."
Pagi harinya Mas Lebdo Turonggo memikirkan bagaimana agar bisa bertemu kepada Mas Cipto Legowo hendak mengantarkan Jaka Mulyana dan agar ia berSedia menerima dengan senang tfati Harus membawa oleh-oleh yang dapat menyenangkan hatinya.
Tetapi Mas Lebdo Turonggo masih mendapatkan kesulitan dan bimbang, oleh-oleh apa yang pantas diberikan. Lama kelamaan teringat bahwa ia masih mempunyai sarung keris dari kayu. Barang tersebut sepertinya . . . . . . . . . . . . . . 127 pantas untuk oleh-oleh.
Jam setengah lima sore Jaka Mulyana diajak menghadap Mas Cipto Legowo dengan membawa sarung keris dari kayu tadi Setelah tiba di rumahnya kebetulan Mas Cipto Legowo sedang duduk di balai rumah sambil minum teh . Melihat kedatangan Mas Lebdo Turonggo maka ia menyambutnya dengan akrap dan ramah sebab memang sudah terbiasa sejak kecil.
Ia : Silahkan duduk di kursi dengan enak."
Lebdo Turonggo. "Terima kasih Kakanda".
Cipto Legowo." Dari rumah saja dik".
Lebdo Turonggo." Memang benar Kakanda, kami dari rumah" .
Mas Cipto Legowo. "Sepertinya kalian membawa sarong keris hendak dibikin perkakas apa itu."
Lebdo Turonggo . "Tidak kakanda, benda ini sengaja · saya bawa hendak berikan kepada kakaitda sebab saya teringat bahwa kemarin kekanda mencari sarung keris."
Mas Cipto Legowo. "Benar Adinda, memang saya membutuhkan barang itu coba bawalah kemari".
Lebdo Turonggo. "Baiklah".
Mas Cipto Legowo. "Cukup lumayan juga barang ini, buatan dari mana ini .. . ! "
Lebdo Turonggo. "Barang itu buatan pacitan. Sewaktu kakanda pulang dari rumah saya kemarin selang 2 hari saya pergi ke Pacitan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 hendak membeli anak kuda tetapi tidak ada yang tertarik karena anak kuda tersebut terlalu banyak cacat akhirnya saya membeli sarung keris dan bermaksud hendak aku berikan kepada kakanda."
Mas Cipto Legowo. "Saya sangat berterima kasih kepadamu dan kebetulan sekali saya sangat memerlukan benda tersebut."
Lebda Turonggo. "Kakanda, kedatangan saya selain rahkan barang ini juga ada perlu sedikit yaitu hend(Jk . menitipkan anak angkat saya bernama Jaka Mulyana di.a berkeinginan menjadi pejabat, saya mohon bantuan, anak ini akan saya serahkan kepada kakanda agar nanti bisa menjadi pejabat. Sebab anak ini sudah seperti anak kandunganku sendiri. Tolonglah aku agar anak ini bisa mengabdi di k_antor kakanda.
- Mas Cipto Legowo. "Baiklah anaknya biar di sini dan apakah pernah sekolah."
Lebdo Turonggo. "Mohon dapat diketahui bahwa anak ini yatim piatu sehingga tidak ada yang memikirkan tetapi dia sudah pandai membaca bahasa Jawa mauptm bahasa Belailda namuntulisannya beltim begitu rapi." ... .. · 129
Mas Cipto Legowo. "Syukurlah kalau sudah bisa membaca tulisan jawa dan melayu, masalah tulisan itu mudah. Nanti bisa sambil berjafan dengan mencontoh surat-surat yang ada sebab jika anaknya benar-benar cerdas dan tekun saya kira satu tahun saja sudah trampil menulis bahasa jawa maupun Bahasa Belanda dengan baik."
Lebdo Turonggo . "Terima kasih kakanda dan semua itu memang benar karena selama mengab°di kepadaku anak tersebut tergolong cerdas dan tekun bekerja."
Mas Ciptn Legowo . "Anak angkatmu berkeinginan menjadi pejabat itu apakah masih mempunyai keturunan darah bangsawan . . . ?"
Lebdo Turonggo . "Jika melihat buku silsilah dia masih keturunan bupati (turunan ke 4) ".
Mas Cipto Legowo . "Bupati dari mana . . . ?"
Lebdo Turonggo . " Bupati Argapura ". Mulayana , apakah buku silsilah tersebut dibawa?" .
Jaka Mulyana. " Ini pak , bukunya saya bawa" .
Lebdo Turonggo . "Tolong bawalah kemari!" .
Kakanda , ini bukunya dan mungkin bisa kakanda lihat isinya . Kemudian Mas Cipto Legowo menerima buku itu dan segera dibaca isinya. Kemudian ia bercerita kepada Mas Lebdo Turonggo. Ketahulah olehmu bahwa anak ini masih keponakan sendiri yaitu masih saudara sepupu sebab eyang Buyut si Jaka Mulyana itu eyangku (nenek/ buyutku)" .
Adapun silsilahnya sebagai berikut : Embah buyut Raden Tumenggung Mangun Nagara itu berputra eyang Kolektur Ngargapura kemudian menu,runkan saya, . . .. . ...... 130 Raden Tumenggung Mangun Negara tadi sewaktu meninggal dunia meninggalkan istri selir yang sedang hamil (8 bulan kemudian ikut orang tuanya , waktu itu orang tuanya menjadi Kepala Desa di Karangsana, tidak lama lahirlah bayi yang dikandunganya. Akhirnya anak tersebut setelah tua menjadi Kepala desa di Karangsana yang 'menurunkan Jaka Mulyana ini dan tidak salah lagi bahwa Jaica Mulyana ini masih saudara sepupuku.
Setelah mendengar cerita tadi hati Lebdo Turonggo menjadi senang sekali dan benar-benar heran karena tidak mengira jika Jaka Mulyana itu masih saudara sepupu dengan Mas Cipto Legowo.
Mas Cipto Legowo. "Dan bagaimana ceritanya anak ini bisa ikut kamu ... ! "
Kemudian Lebdo Turonggo menceritakan kehidupan Jaka Mulyana sejak ditinggal mati kedua orang tuanya hingga menjadi anggota wayang orang. Mas Cipto Legowo sangat heran serta kasihan terhadap nasib yang diderita Jaka Mulyana, akhirnya berkata : "Sudahlah anaknya biar belajar di rumahku nanti bisa tercapai tujuannya sebab jika dilihat dari lahiriah sepertinya dia itu anak yang rajin dan tekun" .
Lebdo Turonggo. "Memang selama mengabdi kepadaku anak ini sangat rajin dan tekun bekerja, serta termasuk anak yang cerdas. Kakanda, berhubung sudah cukup semua maksudku, maka ijinkanlah saya mohon pamit hendak pulang ke rumah dan saya mohon titip si Jaka· Mulyana, didiklah yang baik". . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Dan semua nasib J aka Mulyana sepenuhnya saya serahkan kepada Kakanda.
Mas Cipto Legowo. "Jangan terlalu engkau pikirkan sebab semua ini memang sudah menjadi kewajibanku".
Lebdo Turonggo. "Terima kasih Kakanda dan ijinkanlah saya mohon pamit."
Mas Cipto Legowo. "Baiklah dan saya sampaikan selamat jalan" .
Lebdo Turonggo. "Mulyana, berhubung permintaanmu sudah aku turuti maka kamu tinggal di sini bersama Mas Cipto Legowo, bekerjalah yang baik dan berhati-ha!i.
Jaka Mulyana. "Terima kasih atas ruisehat-nasehat Bapak semoga saya dapat melaksanakan dengan baik."
Kemudian Mas Lebdo Turonggo segera pulang ruiriah. Diceritakan, . sepulangnya Mas Lebda, di tempat Cipto Legowo Jaka Mulyana hanya di rumah saja, setiap hari selalu mengerjakan pekerjaan rumah, tempat-tempat yang kelihatan kotor cepat-cepat dibersihkan dan tidak pernah menunggu perintah. Walaupun pekerjaan yang kasar, seperti : membersihkan kandang kuda, membersihkan halaman, mengisi kulah, menyiram taman, menyalakan lampu dan sebagainya bahkan pekerjaan apa saja selalu dikerjakan dengan baik dan tidak pernah mengirikan terhadap temantemannya serta tidak pernah inerasa dirinya masih ada hubungan famili dengan Mas Cipto Legowo. .
Dia bekerja dengan tekun bahkan melebihi abdi yang lain sehingga abdi maupun teman-temannya meitjadi malu sebab jam empat pagi sudah bangun· tidur kemudian cepat-cepat bekerja seperti yang diutarakan di muka. . . . . . . . . . . . 132 Sedangkan teman-temannya jam enam barn bangun tidur dan semua te:Upat sudah kelihatan bersih. Akhirnya mereka ikut bangun pagi dan bersama-sama membersihkan halaman rumah serta tidak ada rasa iri terhadap teman yang lain bahkan mereka merasa tertarik melihat ketekunan Jaka Mulyana.
Mas Cipto Legowo bersama istri senang sekali melihat Jaka Mulyana yang rajin. Karena auaknya, tekun serta tidak mempunyai rasa malu terhadap semua pekerjaan sehingga ia menaruh rasa belas kasihan kepadanya bahkan sering di peringatkan dan disuruh istirahat namun dia tidak pernah istirahat jika pekerjaannya belum selesai, akhirnya hanya disuruh bekerja yang ringan-ringan tidak diperbolehkan bekerja yang kasar-kasar serta disuruh memperbaiki tulisan bahasa jawa maupun tulisan bahasa Belanda.
Setiap hari selalu diberi surat dan disuruh menyalin sehingga baru belajar 6 (enam) bulan sudah bisa menulis dengan baik dan rajin. Setelah tulisannya baik dia di calonkan pegawai di Kabupaten untuk membamu pekerjaan .Mas Raden Hardaka, lama kelamaan dia diberi kepercayaan membawa kunci kantor Kabupaten dan setiap pagi disuruh membuka pintu kantot Kabupaten. .
Semua pekerjaan surat menyurat': sesudah mendapat pengarahan dan mendapat pembinaan telah dapat dikerjakan dengan baik dan sempurna. Bahkan tidak pernah ada kekeliruan sehingga selama 6 (enam) bulan membantu bekerja di Kontor Kabupaten dia_ sudah dapat mengerjakan pekerjaan surat men}rurat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Oleh karena dia kelihatan maju terhadap pekerjaan . dan - trampil dalam segala hal akhirnya didaftarkan sekolah ke sekolahan swasta Belanda masuk sore hari jam 15.00 s/d 17.00 pada saat itu uang sekolahnya setiap bulan Rp 250 .. J ika di rumah ia disuruh belajar menghafalkan buku-buku pelajaran , seperti : buku perundang-undangan, ilmu hukum , ilmu kepolisian, dan seb"againya.
Buku-buku tersebut disuruh mempelajari semua. Karena J aka Mulyana tennasuk anak yang cerdas dan tekun belajar maka ia cepat memahami isi buku serta mudah menghafal- . kan pasal-pasal kepadanya dan sangat memperhatikan terhadap pendidikan seakan-akan diperlakukan seperti anak kandung sendiri.
Mas Cipto Legowo itu sebenarnya tennasuk orang yang banyak ilmu, seperti naskah-naskah karya para pujangga jawa di Zaman Kuno, senang bennain Karawitan , seperti gentling, tembang macapat, tembang gedhe, ilmu kesusastraan serta banyak karangan-karangan yang bersif at pendidikan dengan menggunakan tembang :qiacapat hanya sayang ia tidak bisa berbahasa belanda.
Pada sore hari Jaka Mulyana sedang duduk di kamar , kemudian dipanggil Mas Cipto Legowo diajak berbincang-bincang masalah sekolahnya. Katanya : "Belajarlah dengan tekmi · agar kamu dapat mendalami ilmu-ilmµ yang diajarkan di sekolahan Belanda, walaupun sekolahan ..... 134 swasta namun sudah lumayan dari pada tidak bersekolah sama sekali sebab seperti Mestermu Tuan Pandherkah itu bekas guru, bahasa B.elanda. J ika kamu benar-benar rajin dan tekun belajar pasti banyak ilmu yang engkau dapatkan.
Di Zaman sekarang 1ni jika pandai bahasa Belanda harganya sebab seperti kesustraan jawa maupu.n suratsurat yang menggunakan tembang hampir tidak terpakai. Makin lama kelamaan -sudah tidak digunakan sama sekali sebab melihat anak-anak yang telah lulus dari sekolahan belanda sudah jarang yang mempelajari maupun membaca buku-buku bahasa jawa lebih-lebih bahasa jawa kuno , buku bahasa jawa yang berbentuk tern bang.
Sebenarnya di samping mengerti bahasa belanda perlu juga mempelajari kesusastraan jawa sebab hingga sekarang Kanjeng Gupermen masih menghimpun dan mengumpulkan . buku-buku bahasa jawa. Hal itu merupakan bukti bahwa ' bahasa jawa itu masih digunakan bahkan ia pernah membuka serriacam sayembara : "Bagi siapa saja yang dapa,t membuat atau mengarang Karya Sastra Jawa yang mengandung manfaat bagi orang banyak_ akan mendapatkan hadiah yang sepadan ".
Jaka Mulyana. "Baiklah, jika ayah menghendaki demikian saya akan mempelajari buku -buku bahasa Jawa dan nya saya sendiri juga senang mempelajari sebab di samping menambah pengetahuan , isinyapun . juga mengandung pelajaran yang bennanfaat , seperti : Serat Paniti Sastro. Serat paniti Sruti, wulang reh , sana sunu, weha raga dan lain-lain .. . . . . . .. . .. .. .. . ...... . . . ·. . . . . . . . . . .. 135
Di zaman sekarang isi naskah tersebut ternyata masih banyak manfaatqya dan betapa senangnya jika say.a bisa mengarang buku-buku bahasa jawa dengan bentuk tembang . seperti yang telah dikatakan ayah tadi
Mas Cipto Legowo. "Memang benar anakku sebab orangorangjawa yang tidak pernah sekolah Belandajika membaca · buku-buku bahasa jawa yang berbentuk prosa mudah bosan dan BUlit menghafalkan akan tetapikalau berbentuk tembang mudah menghafalnya sebab menggunakan guru lagu, titilaras serta mudah dimengerti isinya. Para Pujangga di Zaman Kuno jika me:rigarang sesuatu selalu ,menggunakan tembang. Hal .ini dimaksudkan agar mudah dihafalkan dan mudah dimenge.fti isinya serta agar tidak merubah bunyinya sebab sudah ada patokail-patokannya, seperti naskah kidungan Karya Sunan Kalijaga yang berbunyi :
rumekso ing Wengi
teguh ayu luputa ing Iara
luputa bilahi Kabeh. Dan seterusnya"
Walaupun sampai kiamat bunyinya tetap dan tidak dapat · berubah sebab sudah ditentukan dalam aturan . .. .... 136.
Jaka Mulyana . "Ayah, siapakah yang mengarang tembangtembang tersebut di atas".
Mas Cipto Legowo. Baiklah jik:a kalian ingin mengetahui nama-nama pengaiangnya . Perlu engkau ketahui bahwa Tembang Gedhe yang mengarang para dewa. Adapun dewa yang paling banyak karangannya yaitu Sang Hyang Sitra sebab beliai.l itu seorang pujangga yang sangat terkenal di zaman dewa-dewa, kemudian disusul para jara atau para ahli (empu) dan di zaman kuno banyak yang mengarang sendiri-sendiri.
Adapun jumlah tembang gedhe itu t idak kurang dari 300 inacam tembang
Kemudian setelah zamannya Prabu Braw'.ijaya di zaman Majapahit dan bersamaan dengan berkembangnya agama Islam di tanah jawa akhirnya banyak para wali mengarang , tembang macapat hingga sekarang , sehingga umur nya tembang macapat itu sudah 500 tahun.
Adapun karangan yang digunakan itu sering menggunakan tembang, seperti :
Asmafa dana
Sinom .
Megatruh
- Semua itu yang mengarang Kanjeng Sunan Giri, tembang Durmo yang mengarang Kartjeng Sunan,4Jonang, tembang · Pucung yang mengarang Kartjeng Sunan Gunungjati, tembang Mijil yang mengarang Sunan Geseng, tembang _Kinanthi yang mengarang Kartjeng Sultan Pajang, tembang Pangkur yang mengarang Sunan Muria. temban& . Dhandhanggula yang mengarang Sunan Kalijaga .................. 137 tembang Maskumambang saya kurang jelas siapa yang mengarangnytf. Adapun tembang Gambuh termasuk tembang gedhe (I ).
Jaka Mulyana. 'lMembuat tembang macapa.t itu apakah ada patokannya?
Mas Cipto Legowo. "Membuat tembang macapat itu memang ada patokannya, tetapi di zaman dahulu patokan tembang mencapat belum dikumpulkan menjadi satu namun sekarang sudah dihimpun oleh Saudara sepupuku yaitu Mas Bei Mangun Wijaya, yang dinamakan purwakanthi bahkan patokan tembang gedhe maupun patokan menem-
(I) Catatan Kaki.
Pernah dµcatakan orang bahwa tembang gambuh itu yang mengarang Dewa, adapun ceritanya demikian : "Pada suatu hari Kanjeng Sultan Agung Raja Mataram pergi berkelana, di tengah jalan melihat dewa menimang-nimang anaknya yang sedang menangis dengan dihibur tembangjawa, sedangbunyi tembang tersebut adalah sebagai berikut :
"Lela lala ledung, cup menenga anakku sikuncung, kuncung balung biyungmu lunga mring kali, ngumbah popok nyangking beruk . cep menenga anak uwong" .
Kemudian Sultan Agung bertanya : "Haidewa yang engkau lagukan tadi apa maksudnya". Maka sang dewa mei:Uawab : "Embuh". Mulai saat itulah Kartjeng Sultah Agung memutuskan bahwa tembang macapat tambah satu lagi yaitu "T em bang Garn buh " .
patkan SandiNama juga sudah di jelaskan pada buku purwa- . kanthi semua, maka jika hendak membaca tembang macapat maupun teinbang gedhe cukup melihat pada buku purwakanthi dan Mas Bei Mangun Wijaya pernah berjanji akan mencetak buku tersebut .
Seumpama terlaksana dicetak dan diperbanyak maka sangat besar manfaatnya Jcarena dapat menghidupkan kembali kesusastraanjawa yang hampir punah ini. . .. ...... . 138 Dan buku persilatannya sudah diberikan padaku mungkin bisa kalian pelajari isinya.
Jaka Mulyana. "Baiklah ayah jika ayah mengijinkan , saya akan belajar Bela diri" .
- . Mas Cipto Legowo. "Siapa yang melatih beladiri?"
Yang melatih beladiri orang Surabaya ,. bernama Pak Amat. Adapun latihannya di mulai jam 20.00 berakhir jam 23.00. sedangkan beaya setiap bulannya Rp.250 ,-.
Mas Cipto Legowo. "Ayahmu tidak melarang kalian berlatih beladiri sebab beladiri itu di samping memberikan ketenangan hati juga dapat menjaga diri jika .sewaktu-waktu menemukan rintangan di jalan serta untuk kekuatan maupun kesehatan badan seperti halnya bermain sepak bola."
Jaka Mulyana. "Terima kasih atas perkenan yang diberikan ananda, dan memang saya sangat berhasrat berlatih beladiri."
Mas Cipto Legowo. "Tetapi perlu ingat-ingat jika sudah belajar beladiri jangan sekali-sekali untuk,kesombongan sebab kebanyakan para pemuda kalau sudah pandai bela diri kadang-kadang di salah gunakan, sering berbuat sesuka hati, menyambangkan keberaniannya, ada masalah sedikit saja mengajak bertengkar. Perbuatan semacam itu yang tidak disenangi ayahmu. '
Jaka Mulyana. "Baiklah semua pesan ayah akan ananda laksanakan dan seumpama slidah pandai beladiri kami hati serta tidak kesombongan, semua ini hanyalah untUk mertjaga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Ketenangan, kekuatan serta kesehatan badan
Mas Cipta Legowo: " Jika karnu sudah berjanji dan bisa melaksanak<in seperti pesan ayah tadi serta bermaksud baik maka belajarlah dengan tekun"
Jaka Mulyana. ''Terima kasih ayah" .
Dan kalau ayah mengijinkan besuk malam Jum'at saya mohon pamit hendak tirakat ke makam Bayat.
Mas Cipta Legowo. " Ke makam Bayat ada perlu apa!"
Jaka Mulyana. "Saya hendak memOhon berkah Kyai Randanaran yang dimakamkan di Bayat agar terkabulkan niat saya menjad i orang terhormat "
Mas Cipta Legowo. "Jika harus dengan · tirakat ayahmu kurang begitu setuju , sebab masalahnya demikian : "Mernin- . ta kepada orang yang sudah meninggal dunia beratusratus tahun lamanya itu perbuatan musyrik dan apakah tidak lebih baik meminta nasehat kepada seorang Kyai . yang masih hidup serta mantapkanlah hatimu mengabdi kepadaku. Ayahmu berjanji asaJkan kamu tekun clan bersungguh-sungguh pasti terlaksana apa yang engkau maksudkan Walaupun tirakat ke makam-makam tetapi tidak mencalonkan menjadi pegawai (magang) . dan malas bekerja mustahil menjadi bahkan perlu engkau ketahui bahwa orang yang gemar tirakat itu pasti berbuat karugian, baik dirillya sehdiri maupun bagi keluarga.
Pertalna : Sewaktu hendak berangkat tirakat ..... 140 ke makam . pasti membutuhkan uang sebagai bekal selama tirakat , paling sedikit satu rupiah atau dua rupiah.
Kedua : Selama bepergian atau tirakat terpaksa meninggalkan kewajiban-kewajiban
Ketiga : Badan menjadi letih, ma ta terasa kantuk sehingga malas bekerja.
Keempat: Hatinya menjadi angkuh, . takabur, menyombongkan kesaktiannya karena telah mendapat berkah dari yang meninggal dunia akhirnya lupa terhadap kewajiban. '
Maka a-yahmu tidak setuju sebab perbuatan semacam itu tennasuk "Gugon"tuhon" dan tennasuk perbuatan musyrik bahkan memang tidak diperbolehkan.
Cobalah dipikir : Orang hidup minta pertolonga!l kepada orang yang sudah meninggal dunia, dari mana bisa menolong seperti halnya orang yang gemar berdukun orang yang percaya terhadap semua itu hanya gugon tuhan yang tidak masuk akal bahkan orang yang masih percaya kepada guyon tuhan justru orang bodoh serta be1um banyak pengalamannya. Sebab kalau banyak ilmu tidak begitu caranya, semua masalah yang tidak masuk akal atau tidak cocok dengan akal pikiran pasti tidak mau melaksanakan karena t.idak percaya, namun yang dilaksanakan hanyalah masalah-masalah yang dipercayainya dan masuk akal atau cocok dengan akal pikiran, contoh : orang hidup Jika hendak menginginkan derajad maka harus . berudaha mencari kepandaian terlebih dahulu jika sudah . pandai kemudian mecalonkan menjadi pegawai serta dilaksanakan dengan tekun dan bersungguh-sungguh seperti yang telah aku ucapkan pastimertjadi pejabat
Kalau menghendaki kekayaan harta benda ....... . .. 141 juga harus bekerja_ dengan giat, sq>erti : berdagang, wiraswasta, bertani dan sebagainya. Semua itu harus dilaksanakan dengan ·tekun, berhati-hati serta hemat, pasti lama kelamaan tercukup kebutuhan hidupnya.
Semua tadi harus dilaksanakan dengan ilmu sebab tanpa mempunyai bekal ilmu mustahil tercapai niatnya :
Contoh : Orang yang menghendak i badan sehat, maka makanan harus diatur , kebersihan harus dijaga, olah raga secara rutin dan sebagainya maka · dijauhkan dari segala penyakit.
Mulyana duduk termenung sambil memperhatikan nasehat-nasehat dari Mas Cipta Legow.o, daWn ha'fimet.sa . puas dan membenarkannasehat-nasehat tadi, akhirnya berlcata : saya sangat berterima kasih !ltas nasehat-nasehat ayah sebab setelah saya. rasakfin dalam hati ternyata benar semua dan tidak ada yang salah sedikitpuIL
Mas Cipto Legowo. "Syukurlah kalau kamu menerima nasehat-naseha'tku tadi dan berhubung sudah malam Garn 01.00) ticlurlah anakku."
Jaka Mulyana. "Terima kasih ayah".
Jaka Mulyana. "Ada apa ayah ... !"
Kemudian Mas Cipto Legowo masuk kamar tidur sambil berkata : "Hai Mulyana". ·
Mas Cipto Legowo. "Buku tulis yang hilang kemarin itu apakah sudah ketemu ... ?"
Jaka Mulyana. "Sudah ayah".
Mas Cipto Legowo. "Besuk pagi bawalah ke kantor pengadilan seperti biasanya yaitu disertai uang sepuluh rupiah. ..... . .... .. .. .. ... . . . ................ 142
Jaka Mulyana. "Baiklah ayah".
Diceritakan pula bahwa selama I (satu) tahun mengabdi Mas Cipto Legowo, di Kantor Kabupaten dia semakin trampil bekerja dan semakin bertambah maju karena Mas Cipto Legowo selalu memberi bimbingan dan sangat memperhatikan terhadap pendidikaIL Sehingga ilmu yang diajarkannya mudah seperti bahasa belanda, walaupun belum sempurna namun sedikit-sedikit sudah bisa membaca buku-buku bahasa Belanda serta mengerti artinya.
Pada waktu sore hari ket ilea Mas Cipto Legowo ke Kabupaten kebetulan di Kabupaten sedang mengadakan muan rutin para pejabat dari berbagai daerah untuk memberikan laporan-laporan dan sudah menjadi adat kebiasaan setiap mengadakan pertemuan selalu diselingi hiburan karawitan serta dilengkapi dengan penyanyi tandak. Pada saat itu Jaka Mulyana juga i.kut tepat pukul 21.00. WIB Raden Tumenggung Karti Praja sudah duduk di · balaj rumah di hadapan para pejabat.
Kemudian garnelan dibunyi.kan dengan irama gambir sawit namun clempungnya tidak berbunyi sehingga Raden Tumenggung menegur : "Mengapa tidak menggunakan Clempung. .. ? . Salah seorang abdinya menjawab : "Maafkanlah Tuan bahwa Pak Lempung mohon pamit tidak bisa datang karena sedang menderita sakit panas' '.
Kemudian Mas Cipto Legowo memberi isyarat kepada Jaka Mulyana disuruh · nylempung .. ·Jaka Mulyana tanggap terhadap isyarat tersebut maka segera nylempung.
Raden Tumenggung mendengar kalau clempung sudah berbunyi akhirnya bertanya :
Siapa yang mylempung itu , katanya tadi Wignya Mlaya sakit". Mas Cipto Legowo menjawab : " Ketahuilah Tuan bahwa yang nylempung itu abdi saya bernama Jaka Mulyana".
Raden Temenggung. "Mulyana itu siapa dan tolong dipanggil kemari Maka Jaka Mulyana segera menghadap."
Raden Tumenggung. ''Hai Adi MasLegowo, apakah anak itu masih keponakanmu sendiri?''
Mas Cipto Legowo. "Benar Tuan, bahwa anak ini masih keponakanku".
Raden Tumenggung. "Keponakanmu juga trampil nylempung bahkan lebih bai.k dari pada Wignya Mlaya-: Bagaimana pendapatmu Jaksa!"
Jaksa. "Dia memang trampil -nylempung dan lebih trampil Mulyana dari pada Pak Mlaya:"
Raden Tumenggung. "Hai Mulyana dan lanjut- .· kan tugasmu."
Jaka Mulyana. "Baik Tuan"
Raden Tumenggung." Saya sangat tertarik ·kepada keponakanrnu karena anakeya cekatan, trampil dan sopan maka jika Dile Legowo mengijinkan dia-biar ilcut membantu saya di Kabupaten"
Mas Cipto Legowo. "Terima kasih Tuan'.'. · . ......... 144
Raden Tumenggung. "Mulai . besuk pagi suruhlan masuk di Kantor Kabupaten"
Mas Cipto Legowo_ "Baiklah Tuan".
Selama: dalam pertemuan tidak diceritakan, jam empat pagi pertemuan berakhir kemudian Mas Cipto Legowo clan Jaka Mulyana pulang bersama-sama. Setelah sampai di mmah Jaka Mulyana diajak berbincang-bincang dan berkata : "Mulyana" ,ayahmu mendapat amanat dari Raden Tumenggung Karti Praja bahwa mulai besuk pagi kamu disuruh bekerja membantu di Kantor Kabupaten.
Jaka Mulyana. "Bailclah ayah dan mulai besuk pagi saya akan bekerja di Kantor Kabupaten"
Mas Cipto Legowo. "Ayah berpesan, selama kamu bekerja. di Kabupaten hams bersama teman-teman kerja· hams mkun, pilciran hams sabar clan longgar .. Sebab Raden Tumenggung Karti Praja itu sabar sekali, tidak pernah marah, jika acla masalah-masalah yang tidak menyenangkan hati hanya diam saja, jilca ada siswa atau abdi yang berbuat kesalahan ticlak pernah marah-marah.
Orang seperti itu justru sulit lebih bailc marah sehingga mengetahui kesalahannya maka kamu harus berha jangan lengah dan jilca sudah menghadap berkatalah agar beliau mengijinkanmu untuk untuk melanjutkan sekolah di sekolahan swasta Belanda.
Jaka Mulyana. "Bailclah ayah clan nanti akan saya sampailcan .. . .... . ... . .... . .......... ., . . . . . . 145 Pagi-pagi benar Jaka Mulyana berangkat ke Kabupaten, berhubung dengan para karyawan maupun para abdi sudah akrab semua maka tidak acla rasa takut kerriudian duduk di kursi kantor yang sudah disediakan, lebih-lebih kepada Raden Hardaka maupun Jaka Mulyana, dasar teman kerja satu meja maka semakin akrab. Pendek kata pengalaman hidup anak tersebut sudah diceritakan tiada masingmasing bab, yaitu : Raden Hardaka pada bab I, Jaka Mui-. yana bab II kemudian kehidupan Jaka Mulyana. Mereka belajar bersama-sama dan mengabdi kepada Raden Tumenggung Karti Praja Bupati di negeri Madyapura bahkan sewaktu mengabdipun juga bersamaan waktunya, hanya ceritanya yang dibua t bergantian.
Ketiga anak tersebut selama mengabdi ..... .. .... .. 146 hubungannya sangat akrap seperti saudara, hanya Raden Hardaka yang agak bedainan dan merasa jika dirinya anak seorang dasar masih kemenakan Raden Tumenggung Karti Praja sehingga tidak seperti teman-temannya bahkan kalau ada pekerjaan, baik kasar maupun halus sepert i surat menyurat hanya perintah serta diserahkan kepada Jaka Mudyana maupun Jaka Mulyana dan akhirnya menjadi bodoh sendiri
Selama mereka berkumpul dan mengabdi memang belum pernah terjadi pertengkaran walaupun sikap Raden Hardaka terhadap Jaka Malyana maupun terhadap Jaka Mulyana sebenarnya kurang begitu akrab karena kelihatan sombong namun Jaka Madyana sebenarnya kurang begitu akrab karena kelihatan sombong namun Jaka Madyana maupun Jaka Mulyana tetap bisa menjaga diri tetapi akhirnya timbul kesedihan kedua anak tersebut jika melihat tingkah Raden Hardaka yang kurang sopan, seperti : sering menipu, jika disuruh mengambil uang Rp. 50 atau Rp.40 ,- untuk membayar pajak tidak pernah dibayarkan hanya dipakai plesir, bermain wanita dan sering ke toko berhutang barang-barang yang disenangi dengan mengatas namakan orang tuanya. Sebenarnya sering tetapi Raden Hardaka tidak mau merubah sikap bahkan semakin nekad.
Pada suatu hari Raden Tumenggung Karti Praja sehabis berbelanja dari toko duduk di balai rnmah dihadap oleh Jaka Madyana dan Jaka Mulyana, kemudian ada
Cina datang menghadap hendak menyerahkan rekenil'ig sebanyak lima lembar semuanya berjwnlah Rp. 75,-. Raden Tumenggung benar-benar terkejut clan bertanya: Siapa yang berhutang ke toko hingga berjumlah Rp. 75,'- ini"
Maka Cina tersebut menjawab : bahwa yang berhutang ke toko adalah Raden Hardaka. Berhubung Raden Tumenggung Karti Praja seorang y_ang berbudi baik maka hutang sebanyak Rp. 75,- segera dilunasi ... . .. .. . .. . ..... 147 dan berpesan kepada cina tersebut jika sewaktµ-waktu Raden Hardaka pergi ke toko hendak berhutang Ia8ijangan diberi
Setelah mendapat pesan dari Raden Tumenggung Karti Praja kemudian Cina tadi mohon pamit hendak kembali ke tokonya. Seperginya cina Raden Hardaka dipanggil menghadap serta disuruh menyimpan rekening dari toko yang sudah dibayar lunas itu dan berpesan perbuatan semacam itu jangan diulang kembali sebab akan menyusahkan dirimu sendiri Raden Hardaka hanya diam dengan menundukkan kepala karena mengakui kesalahannya akhirnya minta maaf kepada Tadeo Tumengung dan dimaafkan semua kesalahannya serta banyak pesan-pesan yang diberikan.
Pada suatu hari Raden Tumenggung Karti Praja membeli kuda sehar,ga Rp. 300,- tingginya 4 kaki dan 3 dim dan sudah berumur 3 tahun maka sudah saatnya dilatih untuk kuda tunggang sehingga Jaka Mulyana disuruh memanggil pelatih kuda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Jaka Mulyana menjawab : "jika tliperkenankan , kuda tersebu t hendak kami latih sendiri."Raden Tumenggung terkejut seraya berkata : " Hai Mulyana, apakah kamu bisa melatih kuda."
Jawab Jaka Mulyana : Kami bisa melatih kuda sebab ayah angkat saya seorang pelatih · kuda tunggang serta kami sudah mendapatkan ilmu ter8ebut.
Akhirnya Raden Tumenggung mengijilican dan setiap sore hari Jaka Mulyana selalu melatih kuda tadi Lebih kurang
3 (tigaj bulan kuda tersebut sudah jinak serta sudah bisa digunakan untuk berlruda. Kemudian Raden Tumenggung mencoba berkuda clan ternyata sudah kelihatan Q.aik dan cocok dengan yang diinginkan, maka beliau semakin sayang kepadanya.
Selama mereka bertiga mengabdi kepada .. Raden Tumenggung, Beliau sudah mengetahui sif at-sifat dari ketiga anak tersebut Raden Hardaka kurang berbakti serta perbuatannya jahat tetapi tetap diperhatikan dan dibimbing karena mengingatjasa-jasa almarhum ayahnya yang ikut membiayai terhadap dirinya maka juga dicintai namun dalam hati sebenarnya agak jengkel melihat perbuatan yang tidak baik tadi tetapi tetap diperhatikan serta diarahkan agar bisa menjadi pejabat dan bisa merubah wataknya . yang kurang baik itu karena menyadar i bahwa dirinya tidak mempunyai keturunan . . ......... . . ... .. . .. . ... . . . .... ... . 149 Jaka Madyana kurang pandai tetapi tulisannya terhadap pekerjaan berhati-hati serta tekun, takilt berbuat salah maka Raden Tumenggung juga sayang serim ibu kepadanya karena mengingat jasa baik Mas Wadana Gunasaraya. Walaupun terhadap Jaka Madyana tidak ada hubungan famili namun beliau tetap sayang. Sedangkan sikap Jaka Mulyana t terhadap Raden Tumenggµng Karti Praja taat dia anak yang pandai dan selalu berbuat kesenangan ha ti Tuarmya.
Setelah mereka mengabdi .selama tigl tahun kebetulan di negeri Madyapura maupun di Giripurna ada . lowongan Carik Wadana karena cariknya naik pangkat menjadi asi;ten Wadana maka diganti Raden Hardaka disuruh mengganti Carik di negeri Madyapura.
Sebelum mereka berangkat bekerja, Raden Tumenggung berpesan : "Hendaklah bekerja yang tekun, hati harus suci serta harus berhati-_hati dalam melaksanakan ke\Vajibannya. Selesai menerima nasehat-nasehat dari Raden Turn gung ia mohon pamit serta mohon do' a restu hendak melaksanakan kewajibannya.
Lebih kurang 3 (tiga) bulan juru tulis di Kabupaten Madyapura juga naik pangkat meqjadi asilten wadana maka Jaka -Mqlyana disuruh .. -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 mengganti juru tulis di Kabupaten, karena d:ia sudah terbiasa melaksanakan pekerjaan surat menyurat sehingga setiap hari tidak pernah mendapatkan kesulitan.
Diceritakan pula keadaan Raden Hardaka selama bekerja menjadi carik Wadana. Kepala Kawedanan Giripurna sangat. sedih hatinya karena Raden Hardaka tidak dapat melaksanakan kewajibannya dengan baik dan suka berjudi, meskipun bebuat begitu namun hanya dibiarkan saja. Setelah kerja selama satu tahun meajadi carik wadana kebetulan di Kawedanan cinta Karda ada lowongan assen Wadana maka Kepala Kawedanan Giripurna mempunyai pikiran hendak mengusulkan Raden Hardaka mengganti Asisten Wadana di Cinta Karda kemudian mengajukan surat permohonan yang berisi: memuji ketekunan serta-bertangung jawab terhadap pekerjaannya, hal ini dimaksudkan agar Raden Hardaka dapat diterima sebagai asisten wadana. Sehingga di negeri Giripurna segera mendapatkan · ganti Sekretaris yang mengerti serta tekuil bekerja dan bertanggung jawab terhadap kewajibannya.
Kebetulan baru dua minggu Raden Hardaka sudah mendapatkan surat panggilan meqjadi .................. 151 Asisten Wadana di negeri Cinta Karda.
Pada saat itu juga dia berangkat melaksanakan pekerjaan baru yaitu asisten wadana di Cinta Karda. Betapa seriang hati Kepala Kawedanan di negeri Giri Purna dan selang beberapa hari di N egeri Giri Purna sudah mendapatkan ganti sekretaris lulusan dari sekolah Belanda dan pernah mengabdi di Kantor Kawedanan serta bukan keluarp Bupati maka Kepala Kawedanan tersebut semakin senang hatinya dan tidak merasa meJtjadi anak asuhan seperti Raden Hardaka. '
Diceri1akan pula, kurang lebih I _(satu) bulan Asisten Wadana di rtegeri Ngantoraja meninggal dunia sehinga Jaka
Madyana. Carik Wadana Madyapura disuruh mengganti maka saat itu pula Jaka Madyana menerima pekerjaan asisten wadana di Ngantoraja. Pada suatu kebetulan malam yiinggu Mas Cipto Legowo seorang pegawai Kantor maupun Jaka Mulyana sekretaris ' . .Kabupaten pergi ke Kawedanan hanya bermai.n-main dan sedan8 tidak melaksanakan pekerjaan dinas..
Sekitar puku 23.00 waktunya orang sedang duduk bersanti sambil berbincang-bincang, tiba-tiba terdengar suara tong-tong bertanda pencurian, Kepala Kawedanan, Mas Cipto Legowo serta faka Mulyana maupun para pegawai Kantor Kawadanan terkejut dan gugup kemudian bersamasama mengejar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Raden Wadana maupun kedua pesuruhnya mengejar lengkap dengan peralatan senjatan, adapun Mas Cipto Legowo bersama Jaka Mulyana tidak membawa senjata sebab perginya hanya bermaksud hendak • menyenangkan hati saja.
Berhubung malam minggu maka perjalananya menuju perkampungan dan pada waktu itu Raden Wadana berada df depan, setelah tiba di jalan perkampungan bertemu pencurinya membawa bungkusan barang kemudian disuruh berhenti maka pencuri tersebut juga berhenti namun setelah melihat beberapa polisi hendak menangkap pencuri tadi keluar nafsu atnarahnya dan mengambil pisau dituSukkan kepada pengawal yang sedang memegang bungkusan akhirnya jatuh, kemudian melawan Raden Wadana numun Jaka Mulyana cepat-cepat datang membantu dengan memegang pergelangan tangan kemudian dihilangkan kekuatannya maka seketika itu duduk menyelepak tiada berdaya . teman yang lain ikut membantu mengikat kedua tangan. Adapun dari arah barat ada seorang teman sedang mengejar pencuri kemudian Jaka Mulyana ikut membantu mengejar, waktu itu dia berada di depan, maka setelah dekat dengan pencurinya dia cepat-cepat melompat menangkap, ditarik kedua kakin¥a akhirnya jatuh tersungkur .......... . ..... . ... . .... . ... . .......... 153 kemudian penggung ditindih sehingga tidak dapat bergetak . dan segera ditangkap dibawa ke Kantor Kawedanan_hendak diadakan pemeriksaan
· Pada saat itulah Jaka Mulyana menjadi terkenal karena trampil beladiri dan bisa menangkap pencuri
Pada suatu hari Mas Cipto Legowo dipanggil ke Kabupaten, setelah menghadap kepada Raden Tumenggung Karti Praja dan diberitahu bahwa beliau berkehendak mengambil menantu Jaka Mulyana hendak dijodohkan dengan kemenakan putrinya yang sudah yatim piatu maka Mas Cipto sangat mempethatikan pesan Raden Tumenggung tadi bahkan sangat setuju.
Sesampainya di rumah Jaka Mulyana dipanggil Mas Ciptg Legowo dan dil;>eritahu bahwa dirinya hendak diambil menantu Raden Tumenggung.
Jaka Mulyana menjawab : "Maafkanlah ayah, berhubufig kami sudah terlanjur melamar anaknya Mas Lebdo Turonggo maka terpaksa kami tidak dapat memenuhi permintaan Raden Tumenggung Karti Praja. Semua ini demi kebaikanku sebab beliaulah yang mengasuh serta memperhatikan kami sehingga kami telah berhutang budi kepada beliau. Oleh sebab itu kami mohon dengan hormat hendaklah hal ini dapat disampaikan kepada Raden Tumenggung Karti Praja . . ... . . . .... . . . . .. . .... ... 154
Selang beberapa hari Mas Cipto Legowo menghadap kepada
Raden hendak menyampaikan jawaban Jaka Mulyana tadi
Setelah mendengar keterangan dari Mas Cipto Ltgowo , Raden Tumenggung Karti Praja tidak sakit hati bahkan memuji keteguhan Jaka Mulyana yang sangat taat terhadap jaqjinya itu, maka Raden Tumenggung Karti Praja bermaksud malam resepsinya nanti hendak dimeriahkan di Kabupaten
Diceritakan, setelah keinginan Raden Tumenggung terpenuhi yakni meilikahkan Jaka Mulyana befdama anak putrinya Mas Lebdo Turonggo dengan meiiah membuat ha ti beliau semakin senang dan puas.
beberapa hari asisten Wedana di Karangsana mohon diri hendak istirahat karena sudah tua maka Jaka Mulyana diusulkan untuk . menggantikan jabatan tersebut Pada saat itu pula permohonannya diterima maka dia menjadi Asisten Wedana di Karangsana dan · ......... . ............ 155
berganti nama Mas Mangun Mulyana.
IV
Menceritakan pengalaman hidup Raden Hardaka (Raden Mangun Hardaka) , Jaka Madyana (Mas Mangun Madyana), Djaka Mulyana (Mas Mangun Mulyana). Setelah mereka rnenjadi Asisten Wedana.
Menceritakan kehidupan Raden Mangun Hardaka selama rnenjadi AsiSten Wadana kenakalannya sernakin rnenjadi, sering rnenghambur-harnburkan uang untuk berjudi, minurn-rninurn keras, bermain perernpuan dan belurn beristri akan tetapi gundiknya empat , cantik-cantik, kesenangannya bertandak . Setiap rnalam sering ke luar kota dan bermalarn di rurnah tandak dengan mernbawa minurnan keras, kadang-kadang bermainQlain dengan mengendarai kereta kuda kota Pacitan bersarna tandak sedangkan pengawalnya disuruh rnernbawa tas berisi uang, rokok , minyak wangi. Adapun pengawal yang lainnya rnernbawa botol berisi rninurnan keras atau bolar dalam dari karet. Jika berada di rumah selalu memanggil penjudi diajak berjudi, kadang-kadang bermain karawitan, sering berhutang barang-barang di toko untuk kebutuhan sebari-hari seperti: beras, minyak, gula, teh, mentega, makanan, rokok, minuman keras, minyak wangi serta pakaian. Tetapi . sering ingkar janji dan tidak pernah membayar. Sering membeli barang-barang, seperti: meja, kursi, serta perabut yang lain maka rumaJ:mya kelihatan bagus dan penuh dengan peralatan rumah tangga. Dokamya banyak serta mempunyai kuda seharga Rp. 400,) kelihatan bagus sekali, tetapi barang-barang tersebui pin.jatnan semua bahkan sering meminjam uang kepada cina serta jika mendapatkan undangan resepsi dari anak buah, gundiknya diajak semua. Keempat gundik tersebut berhias sangat indah sehingga kelihatan cantik-cantik, pengawalnya empat mengenakan pakaian seragam lengkap dengan senjata, payung, tas, selimut serta jas hujan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 6
Seluruh Asisten Wadana yang ada di negeri Madyapura tidak ada yang melebihi kemewahan maupun _ kebagusan Raden Mangun Hardaka tetapi terhadap . kewajiJJan · tidak pernah memikirkan serta tidak pernah bertanggung jawab terhadap pekerjaan. Jika ada pekerjaan hanya diserahkan kepada sekretarisnya maupun kepada pesuruhnya. Namun sekretaris maupun pesuruhnya hanya diam dan tetap menjaga karena mengingat bahwa beliau masih keturunan seorang bupati. Meskipun demikian sebenarnya mereka khawatir melihat perbuatan atasannya yang tidak baik tadi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
Sebetulnya Kepala Kawedanan tersebut masih ada hubungan famili yaitu masih saudara sepupu tetapi beliau jengkel sekali melihat tingkah laku Raden Mangun Hardaka yang hanya menuruti hawa nafsunya sendiri bahkan beliau sering melaporkan kepada Raden Tumenggung tentang keadaan Raden Mangun Hardaka yang tidak baik tersebut, namun s.ebelum mendapatkan laporan sebenarnya Raden Tumenggung Karti Praja mengetahui seluruh sifat-sif at Raden Mangun Hardaka dan sering diberi nasehat bahkan pernah diperingatkan jika tidak dapat berhenti dari perbuatan berjudi, minumminuman keras, bermain perempuann dan sebagainya hendak dirnintakan surat pemberhentian atau dipecat. Makauntuk sementara waktu Raden Wadana dirnohon sabar menunggu serta disuruh memberi nasehat kepadanya. Jika selama tiga bulan ternyata tidak mau merubah sikap dan tidak mengerti terhadap kewajiban atau masih melaksanakan maksiat akari dikeluarkan dari jabatan Asisten Wadana.
Diceritaka'n pula, balu satu tahun menjabat sebagai aSisten wadana hutangnya I Rp. 2.000,- serta sudah diadukan ke pengadilan karena tidak pernah mengangsur pinjaman. Setiap mengambil gaji bingung untuk membayar hutang bahkan setiap gajian masih memerlukan tambahan uang Rp. 40,- untuk keperluan pribadi dan belum keperluan yang lain, seperti kt>r perluan rumah, dan sebagainya.
Terhadap pekerjaan kantor sudah tidak · . . . . . . . . . . . . . . 158 memikirkan sama sekali sehingga hatinya susah dan semakin bertambah bingung.
Pada suatu hari Raden Hardaka mendapat laporan dari anak buahnya bahwa tadi malam di rumah . seorang saudagar di desa Kedhung Kencana bernama Sura Nangkoda kemasukan pencuri dan sempat mengambil perhiasan-perhiasan .
berupa subang dua pasang, cincin, keris berlapis emas serta berlian, jika ditaksir dengan uang semuanya berharga Rp. 3.000 ,-. Maka Raden Hardaka bersama sekretaris maupun pesuruhnya memeriksa kejadian tersebut . Selesai memeriksa di tempat kejadian kemudian beliau memerintahkan anak buahnya untuk mencari keterangan serta melacak hingga mendapatkan hasil. ·
Sebagai atasan beliau tidak pernah berusaha mencari keterangan sendiri hanya memerintah bawahannya .
Selang beberapa hari dari kejadian pencurian tersebut ada seorang mata-mata datang ke kantor Kawedanan melaporkan bahwa Cakra Katarka dari desa Sidanyana ketempatan barangbarang perhiasan berupa : cincin, keris berlapis emas dan berlian, maka kedua pesuruhnya segera diminta memeriksa ke rumahnya , setelah kembali ke Kantor Kawedanan kedua pesuruh tersebut membawa barang-barang perhiasan seharga Rp. 1.000,- bersama pemiliknya.
'femyata barang-barang perhiasan tersebut cocok dan mirip kepunyaan Pak Sura Nangkoda , maka pemilik barang tersebut dipanggil ke Kantor dan disuruh masuk ke . .... ........ 159 ruangannya untuk melihat ciri-ciri barang yang hilang.
Apakah benar bahwa perhiasan ini miliknya yang hilang diambil pencuri.
Sura Nangkoda menjawab: "Barang-barang perhiasan m1 bukan milikku". Akhirnya Sura Nangkoda disuruh pulang.
Raden Mangun Hardaka ke luar dari ruangan dan berkata kepada Cakra Katarka bahwa Sura Nangkada masih raguragu dan belum bisa memastikan sebab perhiasan ersebut kepunyaannya anaknya dan lain waktu hendak menghadap lagi bersama anaknya maka Cakra Katarka disuruh pulang terlebih dahulu begitu juga sekretaris maupun pesuruhnya disuruh kembali.
Di tengah jalan pesuruh dan sekretarisnya berbincang-bincang membicarakan masalah perhiasan tadi.
Op. Bagaimana kelanjutan permasalahan tadi dan mengapa Sura Nangkoda maupun Cakra Katarka hanya disuruh pulang tanpa diberi penjelasan.
Apakah perhiasan tersebut benar-benar miliknya Sura Nangkoda a.tau· tidak dan mengapa saya tidak disuruh membuat berita acara tentang l&,poran kehilangan barang ..................................... 160
1j.r. Kami sendiri juga tidak mengerti kelanjutannya dan kita tidak perlu bingung sebab barang tersebut kemungkinan bukan kepunyaan Pak Sura Nangkoda maka kamu tidak disuruh membuat sutat laporan timbang terima barang tersebut.
Op. Memang seperti itu yang kami maksudkan dan barang tersebut sebenarnya diakui atau tidak.
······ -.-···· . ' I
Tj.r. Kami juga tidak mengerti sebab wawancaranya saja di dalam ruangan setelah.,Sura Nangkoda keluar dari. ruangan cepat-cepat pulang maka kita. tunggu saja h,asil · pemeriksaan berikutnya .
Op. Saya benar-benar tidak mengerti apa yang diinginkan Pak Camat dan mengapa ia melaksanakan pekerjaan selalu dirahasiakan .
Tj I . Semua terserah atasan kita sebab kita ini hanyalah bawahan sehingga hanya melaksanakan perintah saja.
Op. Saya mendengar kabar yaitu sewaktu Pak Camat dipanggil menghadap ke pengadilan tinggi untuk mempertanggung jawabkan masalah pengaduan seorang cina bersama Tya Wang Koh, beliau hanya diberi batas waktu 1 (satu) bulan dan jika tidak bisa melunasi hutang-hutangnya akan dimasukkan penjara.
Tj.r. Memang benar ucapanmu sebab sayajuga ....... 161 mendengar sendiri.
Op. "Berapa jumlah hutangnya! "
Tj.r. Kalau tidak salah semuanya berjumlah Rp. 500,-
0p. Betapa sedihnya hati Pak Camat, padahal sejak dipanggil menghadap di pengadilan hingga sekarang sudah hampir 1 (satu) bulan.
1j I . Ketahuilah bahwa semua itu merupakan · peringatan dan memang sudah dise11gaja maka semua resiko biar ditanggung sendiri.
Kemudian setelah berada di persimpangan jalan mereka berpisah dan pulang ke rumahnya masirtg-masing.
Sepulang Carik dan pesuruh tadi, Raden Hardaka cepat-cepat pergi ke Madyapura dengan membawa perhiasan kepunyaan Pak Cakra Katarka bermaksud hendak dijual. Se8ampainya di Madyapura ibeliatr bermalam satu hari dan perhiasan tersebut terlaksana dijual laku Rp. 600,- maka pagi harinya pulang ke
Cinta Kerda.
Se.Jang beberapa hari ia mendacat surat panggilan dari Bupati }ranB isinya bahwa Raden Handaka disuruh menghadap ke pertgadiJan tinggi Berhubung-beliau &udali mengerti isi maksud maka segera berpakaian dan .. mengindahkan panggilan tersebut. ··
Di Kantor pengadilan tinggi Raden Handcika .... .. ...... 162 mendacatkan vonis dari hakim masi1ah pengaduan Cina Tya Wang Koh bahwa batas waktu pengembalian uang sudah habis jika tidak bisa mengembalikan hutang sejumlah Rp. 575,- (termasuk uang sidang) akan dimas..ikkan penjara.
Karena Raden Handaka sudah membawa uang maka seketika butang dibayar lunas Rp. 575,- sehingga beliau diijinkan pulang selamat tidak dipenjarakan.
Hari berikutnya :' ia mencatat surat sitaan barang dari pengadilan tinggi, sehingga barang-barang habis terjual, tinggal rumah yang tidak terjual karena rumah tersebut rumah sewaan.
Tersebutlah dalam cerita bahwa perhiasan kepunyaan Cakra Katarka karena hampir dua bulan hingga sekarang .belum ada keterangannya sehingga ia menghadap dan mohon keterangannya tetapi hanya mendapat jawaban ' bahwa barang tersebut sedang diurus dan seumpama sudah jelas tidak ada yang mengakui akan segera dikembalikan maka ia segera pulang dan baru situ minggu ia 9.ldah menghadap lagi nai:nun belum mendapatkan jawaban yang pasti ............................ 163
Berhubung 9.ldah cukup lama menunggu keterangan dengan penuh kesibaran dan ternyata hanya dipermainkan saja padahal ia mendengar kabar kalau barang tersebut tidak ada yang mengakui maka ia merasi kesal akhirnya mengajukan s..irat p<:!!ftohonan kepada Wedana dan disuruh menguru_skan barangbarang perhiasannya. · saat itu juga wedana menyuruh maRtri polisi untuk membuat 9.lrat panggilan kepada Raden Hardaka . -- ...... . ./ - •. dan saat itu pula dia hams bersama-saJlla ke brttor Kawedanan. Raden Mangun Hardaka gugup dan kawatir .akhirnya ia ber:angkat bersama mantri polisi
Setelah sampai di kantor Kawedanan kemudia·n· Pak Wedana memanggil Jaksa dan mrat permohonan dari Cakra daerahkan agar diadakan pemeriksaan, maka surat tersir\tut sepra dibaca di hadapan Raden Mangun Hardaka. Seketika itu ia tidak dapat menjawab, roman mukanya pucat tidak mempunyai kekuatan.
Kemudian Raden Tumenggung bertanya kepadanya agar berterus terang, akhirnya lama kelamaan ia menjawab dengan terus terang.
M-emang benar bahwa Raden Hardaka telah menjual perhiasan kepunyaan Cakra Katarka berupa cincin serta keris berlapis emas seperti yang disebutkan pada surat permohonan tersebut semuanya terjual laku Rp. 600,- namun ............... 164 uangoya mdah terlanjur digunakan menutup hutang sewaktu di pengadilan tinggi, jika diperkenankan saya hendak pulang dan minta uang kepada Raden Tumenggung Karti Praja untuk menebus perhiasan tersebut tetapi Raden Wadana tidak menpbulkan permintaannya bahkan disuruh memasukkan penjara sebagai peringatan. Akhirnya terlaksana dhnamkkan penjara binga sekarang belum ada penyelesaiannya.
Demikian tadi pengalaman hidup yang jahat dari Raden Hardaka maka tamatlah semua riwayatnya.
Menceritakan pengalaman hidup Jaka Madyana selama menjadi pembantu wadana serta tanggung jawabnya terhadap kewajibankewajiban. .
Madya berarti tengah-tengah atau sedang, hatinya tenang dan tidak rnudah jika sewaktu-waktu rnendapat pangdari atasan untulc segera menghadap juga rnenghadap tetapi tidak tergesa-gesa.
Jika ada bencana, seperti: mendengar berita kebakaran, ada pencuri, ada perampok, ada pencuri tertangkap dan sebagainya segera diselesaikan dan diatasi dengan tenang. Jika ada yang berbuat kesalahan atau rnasalah pelanggaran1 ia tidak pernah menuntut atau dipermas:tlahkan namun hanya dinasehati. . 165 · J serta diarahkan dengan penuh kesabaran. Agar tidak mengulang kenibali larangan-larangan negara maupun me1anggar hukum lalu dibacakan tata tertib, aturan hukumannya bagi setiap orang yang melanggar. Pendek kata semua pekerjaan hanya dikerjakan dengan penuh kesabaran sehingga anak buahnya dapat hidup aman tentram dan selamat tidak ada masalahmasalah a tau kesulitan-kesulitan yang benar.
Padahal pekerjaan sebagai polisi itu sebenarnya tidak boleh dikerjakan dengan sabar. Ia mengerjakan pekerjaan seperti itu karena dilandasi dengan agama serta iman yang kuat sehingga semua permasalahan diserahkan kepada Tuhan Yang Maha &a.
Setiap malam Jum'at sering memanggil para s:tntri serta tetangga-tetangga di kemudian dibacakan hadist, selesai membaca maka para sa:ntri tersebut menjelaskan arti setta maknanya agar para tetangga dapat mengerti makna serta maksudnya. Setiap mengadakan pertemuan Kepala Desa selalu diberi pengarahan, menyampaikan perintah negara, serta pekerjaan-pekerjaan yang penting, selesai memberikan pengir rahan kemudian bercerita tentang sejarah Nabi sesuai dengan dalil Al Qur'an akhirnya semua anak buahnya banyak yang melaksanakan ibadah sholat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
Setiap bulan Ramadhon mengadakail tadarus di balai rumah. Di · dekat rumah dinas Asisten terhadap kuno, karena keadaan tersebut sudah . kelihatan rusak maka segera diperbaiki untuk sholat berjamaah.
. Orang-orang me1aksanakan sholat dengan khusuk setiap sore hari dianjurkan sholat di dan terkadang dipimpin/ diimami sendiri
Semakin hari Mas Mangun Madyana semakin tekun mendalami pengetahuan agarna Islam, sholatnya sernakin tekun dan semakin khusuk. Walaupun sedang ada keperluan yang · jik.a sudah masuk waktu sholat segera istirahat dan cepat-cepat · mengerjakan sholat.
Pada suatu hari kebetulan di kantor Kabupaten sedang menyelenggarakan konprensi namun hingga masuk waktu sholat dluhur belum selesai maka Mas Mangun Madyana mohon ijin hendak sholat dluhur , selesai sholat ia ditegur Bapak Bupati : "Kami tidak menghalang-halangi ibadah kalian dan silahkan beribadah yang tekun tetapi perlu diketahui bahwa berhubung kamu masih senang menjadi pejabat polisi maka kewajiban kepolisian hendaklah dikerjakan dengan baik.
M eskipun senang beragama tetapi jangan sampai mengalahkan tugas kantor bahkan Raden Tumenggung anak buahnya tekun beribadah sebab memang sudah meJ1jadi kewajiban setiap orang Islam maka harus melaksanakan .... . ... ... . . . . . . ... . . 167 rukun Islam ramun berhubung masih menjadi po&i maka tidak lepas dari kewajibannya sebagai seorang polisi.
Mas Mangun Madyana hanya menunduk dan tidak menjawab. Diceritakan pula tepat pukul 15.00 Wib Konperensi telah selesai, Mas Mangun Madyana meninggalkan ruangan hendak pulang ke rumah, sesampainya di rumah ia memikirka.n kemarahan Bapak Bupati tersebut memang_ benar, namun hanis berbuat apa sebab hal itu memang sudah menjadi kewajiban setiap umat beragama.
Akhirnya ia mengambil keputusan hendak mengajukan surat permohonan ke luar dari jabatan Asisten Wadana karena jika dirangkap barang tentu salah satu pasti ada yang tidak sempurna , biasa juga kedua-duanya akan porak poranda.
Karena sudah menjadi keputusannya dan sudah mantap maka segera membuat surat pertnohonan kepada atasan. Lebih kurang 1 (satu) bulan Mas Mangun Madyana sudah me.ndapat SK ke luar dengan hormat karena atas permintaan sendiri. Sesudah istirahat dari Asisten W edana, ia semak.in tekun beribadah serta menjadi guru membaca Al Qur'an lhingga clan hidupnya tidak pernah menderita kekurangan apa-apa bahkan sudah
,siap hendak menunaikan ibadah haji ke Mekah.
Tamatlah riwayat Joico Madyana selama menjadi Asisten We- . dana dan cerita tersebut ... ·:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 di atas ·dinamakan kehidupan yang tengah-tengah atau sedang. Adapun pengalaman hidup Mas Mangun Mulyana selama menjabat asisten wadana seperti tersebut di bawah ini.
Ia semalcin tekun dari rajin serta bertanggung jawab terhadap . pekerjaan terhadap asisten wedana, seakan-akan tidak ada waktu yang tersia-siakan bahkan tidak pernah memikirkart letih, tidak pernah memikirkan perekonomian serta tidak waktu, jarang sekali tidur jika mata belum terasi kantuk , tugas-tugas harian selalu diusahakan dengan seperti: Jam setengah lima sudah bangun kemudian berjalanjalan · sambil mengobrol keadaan daerahnya. Sehingga sering menangkap pelanggaran-pelanggaran atau misalnya kayu jati gelap, pembawa pembawa minuman keras, kadang-kadang menangkap pencuri
Jam tujuh berkemas-kemas hendak berangkat bekerja, kemu- , dian jam selapan sudah berangkat bekerja dafl mengadakan pemeriksaann ke desa-desa dengan mengendarai kuda atau kadang-kadang berjalan kaki. Jam: dua belas siang pulang mengontrol surat-surat dari sekretarisnya kemudian dicocokkan .. dengan konsepnya, jika sudah cocok dan benar baru ditanda tangani dan tembusannya disuruh memasukkan di buku register sesuai' dengan aslinya, jika sudah cocok _dengan buku register .. kemudian .dimasukkan ke buku ekspedisi begitu seterusnya
Adapun surat-surat perintah untuk kepala Desa juga diperiksa sendiri, kalau sudah cocok semua kemudian diserahkan kepada pesuruhnya a tau upos pos yang kebetulan . seciang bertugas · mengantarkan surat-surat ke daerah , sehingga tidak ada suratsurat yang terbengkalai semua dapat berjalan dengan lancar dan tertib. Kalau siang hari tidak pernah istirahat atau tidur , na:mun dimanfaatkan untuk membaca buku-bukujam: setengah lima sore.mandi dan berhias diri
Jam: Tujuh malam pergi ke Kantor memeriksa surat dinas dari Kawedanan dan seumpama ada surat-surat yang segera mendapat bata·san maka segera diberi jawaban, sedangkan suratsurat yang tidak tergesa-gesa hanya diberi kode begitu seterusnya kemudian diserahkan kepada sekretarisnya. Kadang-kadang jam : 23.60 atau jam : 24.00 baru bersiap-siap hendak tidur, dan jam Hrna pagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 70 bangun pagi
Pekerjaan semacam itu diadakan jika tidak ada tugas jaga malam namun kalau sedaqg bertugas jaga malam, jam 22.00 atau jam 23.00 sudah berangkat meronda dari jam dua atau jam tiga malam baru pulang.
Jika mendapatkan laporan dari Kepala desi, bahwa desanya ada pencuri, baik besar maupun kecil ia segera memeriksa di tempat kejadian serta berusaha mencari keterangan hingga mendapatkan berita, namun setiap pulang sudah mendapatkan hasil serta .membawa pencuri beserta barang buktinya dan cepatcepat diadakan pemeriksian sendiri, maka sekretarisnya merasi senang karena tinggal mencatat pada buku pemeriksian pengadilan dan seluruh pekerjaan tidak dibebankan kepada sekretarimya saja, yang sekiranya rulit dikerjakan tidak diserahkan akan tetapi diselesaikan sendiri.
Adapun juga pekerjaan yang kadang-kadang membosankan yaitu malam gelap gulita ± iam sebelas maiam harus mengatur orang meronda, ada yang disuruh berkeliling desa, ada yang disuruh menjaga tempat-tempat yang berbahaya, lebih-lebih jika yang bertugas kebetulan Mas Mangun Mulyana sendiri bersama pesuruhnya maka ia selalu siap meronda dengan mengenakan pakaian seperti kuli serta membawa perlengkapan senjata tajam mengintip _ sendirian tanpa teman
Ia mempunyai tersendiri yaitu membawa hulupancing kemudian rriemancing ·di tempat-tempat bahaya yang sekiranya digunakan untuk lewat pencuri. ..................... l 71
Kadang-kadang . tidur di Gardu, sehingga sering menangkap pencuri yang disertai barang buktinya.
la sering berjumpa pencuri membawa barang-barang curian, sering berkelai melawan pencuri namun tidak pernah terkalahkan karena di samping badannya kuat ia juga trampil bermain beladiri Yang kedua selalu siap dengan perlengkapan senjata tajam sehingga pencuri menjadi takut yang akhirnya tunduk kepadanya. Pada suatu hari Mas Mangun Mulyana sedang mengatur orang berjaga malam seperti biasanya, kebetulan pada malam itu ia juga ikut bertugas ronda jam sepuluh sudah berangkat dengan mengenakan pakaian ronda kemudian di kolong jembatan yang tidak begitu jauh dari rumah dinas asisten. Tidak lama kemudian terlihat dua orang laki-laki dari arah se}atan, seorang belantan . sedang yang satunya membawa sebat atau pelut. Kemudian Mas Mangun Mulyana mengmtip di bawah jel}lbatan, sesampainya di jembatan kedua orang tersebut berhenti dan berbincang-bincang. Teman yang satunya berkata: ''Mengapa hingga sekarang si Darma belum datang". Bagaimana nanti seumpama dia tidak datang. Menurut perkiraanku kemungkinan dia mampir di Kedhung Maling dan mengajak Kang Tadangsa.
Tidak lama kemudian ada dua orang laki-laki lewat, kemudian disapa Pak Satika : "Hai sahabat bena.rkah kalian bernama Tadangsa" .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Benar, kami Tadangsa.
Bersama kalian datang ke sini.
Kami bersama Iradana danicamu bersama siapa.
Kalau kami bersama Tamita. Mengapa hingga sekarang baru datang.
Ketahuilah olehmu bahwa kami mampir di Karang Bejing hendak mengajak Si Begog sebab kemarin sore tidak bisa bertemu.
Bagaimana kabarnya dan dia sanggup atau tidak.
· .Tadi ia bersedia tetapi hendak mampir ke Tegal mengpamp:iri Pak Tonggala sebab dia masih ragu-ragu kaJau tidak bersama Pak Tenggala. Mereka langsung berangkat menuju ke makam ak!J.n mencari teman Jagi
Jika demikian semua jumlahnya berapa ?
Sekarang sudah ada 6 (enam) dan Si Begok masih berusaha mencari teman sebanyak dua orang sehingga semua berjum- · lah 8 (delapan) orang .
Kalau hanya 8 (delapan) orang apakah sudah berani merampas harta benda pamong desa Blorong.
Mengapa tidak berani sebab ia sudah tidak memiliki senjata api.
Apakah benar ia tidak memiliki senjata api
Benar karena senjata apinya sedang diperbaiki dan hingga sekarang belum selesai
Saya mempunyai usul, seumpama teman-teman nanti tidak mempunyai kekuatan atau masih ragu-ragu lebih bai}c kita curi saja harta bendanya sedikit demi : sedikit ; sebab saya Sudah jera jika terjadi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . J.73 sepert i kejadian di Kedhang Wuni kemarin itu. Kalian jangan khawatir karena kita !lldah ada 6 ( enam) orang sukur bisa tambah dua lagi, terpaksa ' 6 ( enam) orangpun sudah berani merampas sebab orang-orang di belakang itu pengecut semua, lebih-lebih tuan rumahnya , per sis seperti orang perempuan yang tidak mempunyai keberanian apa-apa.
Maka kita perlu pembagian tugas dan nanti saya bersania Tonggala yang akan ma!llk rumah terlebih dahulu.
Sudahlah jangan terlalu lama di sini dan marilah kita segera berangkat. Kemudian mereka berangkat bersama-sama menuju desa Blorong.
SeteJah gerombolan pencuri tersebut pergi hendak merampas harta benda, semua pembicaraan maupun rencana yang akan dilakukan sudah diketahui oleh Mas Mangu.n Mttlyana bahwa yang akan dirampas adalah .·.harta milik KepaJa Desa di Blorong, maka ia cepat-cepat ke luar dari tempat persembunyiaannya hendak memberitahukan peristiwa itu kepada teman-temannya. ·Di' tengah jalan ia selalu bergegas, baga]mana cara yang harus dilakukan, apakah _ harus mendahului datang di tempat-tempat yang bahaya sebelum gerombolan pencuri tersebut beraksi atau menuriggu di jalan, sebab kalau memberitahu Kepala Desa Blorong waktunya sudah mendesak bahkan rumahnya jauh, namun belum sampai di rumah, di tengah jalan &idah bertemu pembantunya bersama teman-temannya sedang meronda,. semuanya ada 8 (delapan) orang kemudian mereka diajak pulang bersama-sama.
Setelah sampai di rumah Mas Mangun Mulyana sambil berbisikbisik menceritakan peristiwa yang terjadi di jembatan serta mereka diminta pendapatnya, langkah-langkah apa ....... 174 yang harus segera dilakukan, akhirnya mereka bermusyawarah. Pendek kata berhubung yang direncanakan gerombolan pencuri tadi belum bisa dipastikan, masuk rumah dan merampok atau hanya mencuri saja maka lebih baik kita tunggu saja jika nanti sudah ada tanda yaitu tanda perampok atau tanda pencurL Seumpama perampokan kita tidak perlu pergi ke Blorong sebab mereka sudah melarikan diri lebih baik kita menunggu di: jalan yang sekiranya sering dilewati, jika tidak diketemukan kita bisa langsung melacak ke rumahnya serta melacak ke desadesa seperti yang diperintahkan tl!di
Maka mereka menunggu perintah sambil mencari teman serta merencanakan tempat-tempat yang hendak dijaga, seumpama tidak tertangkap akan segera mencari ke rumahnya.
Tepat pukul satu malam terdengar bunyi kentong panjang pertanda terjadi perampokan. Sehingga mereka berangkat melaksanakan tugas seperti: yang telah diatur sebelumnya. Sekretaris dan mantri polisi serta pengawalnya yang diperintahkan untuk memeriksa kejadian di rumah Kepala Desa Blorong. Pukul dua belas siang Mas Mangun Mulyana bersama teman., teman pulang dengan membawa pencuri serta barang bukti ben;ipa perhiasan : intan seharga Rp. 3.000,-. Perhiasan tersebut kepunyaan Kepala Desa Blorong semua .. . · ...... 175 4. . ... • .
Adapun penangkapan kedelapan pencuri dengan cara Gitu'nggu di rumahnya masing-masing karena dijalan tidak bisa berjumpa. Akhirnya ke delapan pencuri tertangkap dan segera diadili di kantor pengadilan , selesai sidang ke delapan pencuri tersebut hanya mendapatkan vonis hukuman masi.ng-masing 5 (lima) tahun karena pencurian tersebut tidak disertai merusak atau melukai badan tetapi hanya ma!llk melalui pintu bahkan waktu diadili mereka tidak ada yang berbelit-belit dan mer ngakui semua perbuatannya.
Dengan tertangkapnya ke delapan pencuri itu maka masyarakat yang dipimpin Md Mangun Mulyana menjadi aman tentraqi tidak ada pencuri sebab semua pencuri menjadi panik terhadap keberanian serta ketrampilan Mas Mangun Mulyana.
Selang dua tahun dari kejadian pencurian di Desa Blorong, Kepala Kawedanan meninggal dunia akhirnya Mas Mangun Mulyana diangkat menjadi Wedana di negeri Madyapura. Walau pun !lldah menjadi wadana akan tetapi tanggungjawab terhadap kewajiban selalu diutamakan , baik pekerjaan halus maupun kasar. Serta tidak pernah menyombongkan kedudukannya sebagai Wedana tidak seperti pejabat-pejabat yang lain. Ia tetap berbuat baik terhadap bawahannya bahkan semakin hormat . . 1 76 Terhadap pekerjaan · ia bekerja dengaft> keras, jika ada anak buahnya yang malas bekerja dan kurang bertanggung jawab ia benci sekali, selalu dimarahi serta diancam hendak dilaporkan kepada pemerintah.
Jika diperingatkan hingga tiga kali ternyata tidak merubah sikap maka langsung dilaporkan kepada atasan dan dimintakan hukuman (skores ) atau diturunkan golongannya. Namun begitu sebaliknya kalau ada anak buahnya yang tekun, rajin terhadap pekerjaannya maka cepat-cepat dimintakan usulan kenaikan pangkat , jika belum berhasil ia tetap berusaha agar mereka dinaikkan pangkatnya .
Selama menja-bat sebagai W edana, budi pekertinya semakin baik, berani, tabah , suci, maka anak buahnya menjadi hormat bakan atasannya pun juga hormat, seakan-akan heran melihat kejujuran serta keberaniannya tadi
Setelah 3 (tiga) tahun menjabat sebagai Wedana, kebetulan wakil Bupati telah pensiun karena sudah tua maka Mas Mangun Mulyana diangkat menjadi wakil Bupati merangkap Wedana. Selama menjabat wakil Bupati pekerjaannya mulai berkurang, artinya semua pekerjaan ka&ir, halus yang bia&inya dikerjakan .sendiri sekarang sudah dikurangi dari .................. l 77 demi sedikit. Hal · ini dimaksudkan untuk menjaga kehormatannya sebagai pejabat sebab kalau masi.h mengerjakan ' pekerjaan yang ka&ir-kasar kelihatan kurang pantas dan kurang etis maka harus berganti profesi dan merubah yaitu tingkah lakunya menjadi tenang, air mukanya tajam, cekatan dan tidak l pe-nah menyombongkan kedudukannya sebagai pejabat.
Terhadap bawahannya juga menghormati serta sangat memperhatikan terhadap pekerjaan-pekerjaannya.
Diceritakan pula bahwa selama menjadi wakil Bupati ia sangat memperhatikan akan keberhasilan daerah sehingga dengan ketekunannya daerah-daerah yang dipimpinnya kelihataan bersih, pagar-pagar kelihatan fjPi, parit-parit maupun halaman rumah tidak ma yang kotor. Parit-parit di pinggir jalan besar maupun jalan perkampungan dapat mengalir dengan lancar. Pos-pos penjagaan kelihatan baik bahkan setiap malam terdapat orang meronda, lampu-lampu di pinggir jalan besar maupunjalan perkampungan setiap malam hari selalu sehmgga kelihatan bagus dan a8ri.
Di dalam kota terdapat berbagai macam bangunan yang indahindah, seperti: pasar, kedai, rumah dinas, gedung-gedung milik pernerintah maupun swasta semua kelihatan bersih dan Sedap di pandang mata.
Di desa-desa pun juga kelihatan bersih, rapi, aman, tentram dan darnai .............................. ......... . , . 1 78.
Parit-parit di desa yang kurang bermanfaat banyak dipindah dan dialirkan ke sawah-sawah yang kekurangan air sehinaa menjadi SJbur akhirnya dapat menghasilkan yang berlipat ganda jika dibandingkan sewaktu belum mendapatan air. Sehingga petani-petani kecil meJ1jadi sel)ang walaupun harp barang-barang menjadi naik namun para petani dapat hidup aman tentram dan tidak kekurangan sandang pangan.
Selama menjadi wakil bupatL ia sering membuat programprogram kerja dan menghimbau masyarakatnya agar tekun bekerja . Semua itu dimaksudkan untuk meningkatkan kesejahteraan hidup dan dapat hidup aman tentram tidak kekurangan sandang pangan . Di antaranya : petani hendaknya dapat mengolah tanah dengan baik agar tanaman dapat tumbuh subur, berdagang kerajinan tangan dan sebagainya .
Kadang-kadang memberi pengarahan dan nasehat kepada · seluruh st:apnya yang menuju ke arah ketentraman , kese.hatan agar selamat sejahtera hidupnya .
Lebih-lebih terhadap orang tua yang mempunyai anak kecil, baik laki-laki maupun perempuan yang belum sekolah dianjurkan menyekolahkan dan jangan sampai terlambat . Agar di kemudian hari tidak mendapat kesulitan hanya dikarenakan kurangnya pengalaman serta kebodohan .
Sebab semua derajad itu pada dasarnya jika tidak dibekali dengan ilmu memang kurang sempurna bahkan mudah hilang tanpa bekas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I 7'J
Ia sering menceritakan pengalamannya yang jelek-jelek maupun penderitaannya sewaktu masih muda diceritakan semua tanpa mempunyai rasa malu.
Hal ini dimaksudkan agar dicontoh para geneJ"asi muda yang bercita-cita meytjadi pejabat jangan sampai mc,tlas dan harus !>erusaha sekuat tenaga sehingga tercapai mak!lldnya seperti keadaan dirinya.
Diceritakan pula , selama Mas Mangun Mulyana menjadi wakil bupat i di Madyapura selalu dipuji oleh Kanjeng Tuan Residen dan menjadi suri tauladan sehingga Tuan Asisten Residen setia kepadanya bahkan pembesar-pembesar di kota . '1!1Upun . . ...:Para· Dwander begitu juga Raden Tumenggung Karti Ptadja i .. sangat setia.
1. 111enjadi wakil bupati , semua pdcerjMn dj. Ka bu paten , ;.maupun program-program kerja Bupati' . Slildah ditangani Mas . · Mangµn Mulyana, . surat-surat yang seharusnya dikerjakan Bupati, na111un Raden Tumenggung tinggal tanda tangan saja , karena semua pekerjaan sudah dipercayakan kepada Mas Mangun Mulyana.
Maka. beliau sangat dµiarapkan bahkan pe,rqah diusulkan kei)ada Tuan _Residenagar kelak bisa menjadi Bupati di .......... 180 Madyapura karena Raden Tumenggung Karti Praja tidak mempunyai k.eturunan.
Semua bawahan sangat hor,mat, tunduk, takut dan setia kepada Mas Mangun seakan-akan menganggap seperti sang Bupati Selama 2 (dua) tahun menjabat sebagai wakil bupati di Madyapura dan kebetulan Raden Tumenggung Karti Praja menderita sakit keras _ hingga dunia maka ., waktu jabatan bupati diserahkan kepada Mas Mangun Mulyana sehingga pada saat itu ia merangkap tjga jabatan, yaitu jabatan jabatan bupati, jabatan wedana.
Namun beliau tidak mendapatkan kesulitan, semua pekerjaan dapat teratasi dan dapat diselesaikan dengan baik.
Selama mewakili jabatan Bupati hingga 3 (tiga) bulan semua dapat · berjalan dengan lancar dan selamat tanpa rhengalami kesuijtan sedikitpun akhirnya mendapatkan SK pengangkatan menjadi Bupati di Madyapura dengan menggunakan gelar Raden -Tumenggung Mulya Nagara.
Sewaktu resepsi Pelantikan menjadi Bupati . tidak diceritakan, cerita ,menjadi Bupati di Madyapura keadaan wilayahnya semakin bertambah maju dan berkembang karena bupatinya sangat bijaksana, dermawan, adil serta baik budi pekei:tinya sehingga daerahnya aman. . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 tentram dan menjadi l'elita serta menjadi tempat perlindungan orang-orang senegerinya.
J
Demikian tadi pengalaman hidup Djaka Mulyana yang disebut kehidupan utama atau mulia.
Adapun -sebagai kesimpulan dari semua cerita tersebut di atas adalah sebagai berikut :
Budi . tamak atau nistha seperti kehilupan Raden Hardaka, pada bab I yang akhirnya mendapatkan kesengsaraan dan hina di mata masyarakat.
Tabiat atau '. perbuatan yang tidak begitu jelek atau madya seperti kehidupan yang dilakukan Jaka Madyana pada bab II akhirnya mendapatkan keselamatan.
- Perbuatan baik mulia seperti kehidupan Djaka Mulyana pada bab III akhirnya mendapatkan kemuliaan atau keutamaan sehingga menjadi pelita bagi masyarakat.
Tetapi ketiga hal tersebut di atas hanyalah khusus untuk memperoleh Drajat, Jabatan atau kedudukan. Adapun nistha, madya serta utamanya orang memperoleh kekayaan atau an kemungkinan besar pengetrapannya ada sendiri Oleh itu semua permasalahannya kami serahkan sepenuhnya kepada pembaca.
BAB IV
TINJAUAN ISi DAN LATAR BELAKANG PENULISAN NASKAH.
A. URAIAN NASKAH.
Naskah kuno "Serat Tri Laksita" adalah sebuah naskah , yang ditulis degan huruf jawa dan menggunakan Bahasa Jawa, berbentuk ceritera. Uraian kalirnat, bahaSa serta isinya mudah dipahami ·karena ditulis dengan susunan bahasa yang baik.
Naskah tersebut menceriterakan kehidupan tiga orang . pemuda yang bernama Jaka Har-daka, Jaka Madyana, dan Djaka Mulyana. Ketiga pemuda tadi ingin menjadi orang yang berpangkat dan berkedudukan atar hidupnya kelak di kemudiin hari bahagia dan mulia. Dalam rangka usaha mencapai citacita itu mereka bertiga telah berusaha dan belajar keras mencari berbagai ilmu dan kepandaian. Namun kllrena adanya perbedaan sikap, watak dan jiwa, maka bertiga dalam usaha mencapai cita-cita tidak sama. Ada yang hanya seenaknya kan kepada orang lain, ada yang ·agak dan ada pula yang penuh kesungguhan dan serta disadari tedak dan semangat yang tinggi
Akhirnya ketiga pemuda tersebut terlaksana .meqjadi pe-· jabat. Jaka Hardaka yarig sejak semula sudah merasa berasal kalangan ningrat mempunyai watak yang tidak baik," Se>mbong, mabuk-mabukan suka malima, selalu bennewah-mewah hidupnya tanpa ada pengendalian diri Karena hidupnya penuh gemerlap, ia tidak akan uang yang digunakan. Setelah menjadi pejabat ia suka menipu, korupsi dan kalau hutang tidak membayar. Karena kelalaian dan watak yang jahat tadi akhirnya ia dipecat bahkan dipeqara sehingga menjadi orang yang menderita , nista dan sengsara.
Sedangkan Jaka Madyana karena keturunan orang yang tidak punya , setelah mertjadi pejabat sangat hati-hati, patuh akan perintah orang tua serta para gurunya. Sebagai seorang yang dididik dalam lingkungan agama ia sangat rajin melakukan ajaran agama di samping melaksanakan tugas-tugas rutin sebagai seorang pejabat.
Namun oleh karena kadang-kadang tugas kedinasan mengganggu ibadah dan sholat, akhirnya Jaka Madyana mengundurkan diri dari jabatan agar bisa melakukan ajaran agama de•n baik dan bebas. Ia sudah berserah diri dan percaya diri, naSibnya kepada Tuhan Allah SWT.
Hal ini menyebabkan hidupnya semakin tenteram, hanya kebahagiaan di dunia serta akherat yang meitjadi impiannya. Orang ini dalam ceritera telah sebagai orang yang hidupnya madya (menengah) , apa adanya, tidak berbuat yang macam-macam.
Pemuda yang ketiga yaitu Djaka Mulyana. Sejak kecil hidupnya sudah menderita karena telah ditingggalkan oleh kedua orang tuanya . Ia menjadi anak yatim piatu. Namun suatu keuntungan yang dimiliki ia masih keturumn seorang bupati · sehingga banyak orang yang iba dan ingin menolongnya.
Setelah ditinggalkan ibunya ia ikut lurah di desanya yang bernama Ki Saguno pekerjaan sehari-harinya sebagai pengembala dan pencari rumput.
Karena ia seorang anak yang ingin maju dan berkembang maka selalu menambah pengalaman dan . ilmu. Setelah merasa dewasa ia meninggalkan kampung untuk mencoba mengadu nasib ke kota. Dalam pengembaraan akhirnya
Djak.a Mulyana berternu dengan seorang pernborong bangunan <ian akhirnya ikut pernborong itu. Seblrna ikut pemborong Djaka · Mulyana telah belajar tukang batu dan tukang kayu sehingga rnasalah ilrnu pertukangan kayu dan batu dapat dikuasai dengan baik.
Setelah rnerasa cukup ia melanjutkan pengembaraan dan ikut seorang yang bergerak di bidang kesenian. Dari orang itu Djaka ¥ulyana. telah masalah karawitan , wayang orang dan tehnik keseruan yang lam.
Setelah menguasai masalah karawitan dan kesenian kemudian pindah mengabdikan diri kepada seorang ahli kuda. Di tempat itu .Djaka Mulyana mempelajari berbagai ilrnu antara lain tehnik pemeliharaan kuda, tehnik naik kuda dan berbagai ilmu yang menyangkut masalah kuda (Katuranggan) .
Bahkan Djaka Mulyana telah belajar baca tulis huruf jawa dan · Jatin, bahasa Indonesia, bahasa Belanda dan akhirnya memasnki sekolah formal pada sore hari dan tidak lupa belajar ilmu bela diri Karena ketekunan, dan ketabahan akhir- . nya Djaka Mulyana telah menguasai berbagai macam-.ilmu yang kesemuanya itu akan mengantarkan ke jalan yang mudah dalam mencapai cita-citanya. Sewaktu Djaka Mulyana mengabdikan diri sebagai magang ternyata tuga&-tugas yang diberikan kepadanya telah dilaksankan dengan baik. Hal ini menyebabkan ia oleh atasan dan diberi kepercayaan. Maka tidaklah inengherankan apabila ia kemudian diangkat menjadi pegawai pada pemerintahan zaman Belanda. Djaka Mulyana sejak muda sudah biasa hidup membanting tulartg, memeras otak dan tenaga agar bisa mengerjakan segala kewajiban yang dibebankan kepadanya dengan baik. ia tidak mau istirahat sebelum selesai pekerjaannya. Akhirnya dengan bekal kecerdasan, kedisiplinan , . kejujuran dan pengabdiannya yang tulus ia diangkat menjadi Bupati Walaupun menjadi Bupati ia selalu membaur dengan rakyat dan berusah.a keras menyejahterakan rakyat sehingga Djaka Mulyana menjadi orang yang mulia ..
Dai;i riwayat ketiga pernuda tadi akan dapat dijadikan suri tauladan dan contoh yang sangat bagi siapapu1' yang ingin sukses dalam mencapai cita-cita serta ingin meqjadi pemimpin yang baik.
Isi buku Serat Tri Laksita sangat menarik dan mengasikkan serta tidak menjemukan sehingga mempunyai daya tarik, bagi siapa yang sudah membaca tidak ingin berhenti sebelum selesai semua, sebab memang isi dan jalan ceritanya sangat bagus dan tidak menjemukan.
Dalam buku itu oleh pengarang telah diberikan berbagai pelajaran dan petuqjuk serta ilmu-ibnu kemasyarakatan, sejarah, pemerintahan, pertanian, peternakan, watak dan ciri binatang serta pengupasan dari berbagai buku yang telah dikarang oleh pujangga sebelumnya. Di samping itu telah diungkap pula adanya sikap dan watak orang jawa dalan'l rangka usaha urituk penanaman nilai yang luhur dan budi pekerti yang mulia.
B. AJARAN ORANG JAWA MENGENAI SIKAP DAN WATAK YANG BAIK.
Setiap orang ataupun suku biasanya ll.ldah mempunyai watak dan sikap yang ditentukan oleh berbagahmacam, antara lain karena keturunan keluarga, lingkungan ataupun pergaulan. Pada setiap keluarga, masyarakat dan suku bangsa biaSanya sudah mempunyai aturan, norma, tradisi baik tertulis ataupun tidak. Aturan norma dan kebiasaan itu tanpa adanya kanan telah dilaksanakan oleh masyarakat pendukungnya . .Apabila ada seseorang atau warga yang melanggar sebenarnya tidak ada sangsi. hukum yang jelas, namun karena takut sangsi dari masyarakat sekitar ia akan patuh dan tunduk dengan aturan atau norma yang ada.
Kadang-kadang norma, watak, sikap dan ajaran sopan santun dari satu suku dengan yang lain tidak sama. Sebagai contoh seorang anak bergicara agak keras dengan orang lain ada suku bangsa yang mengatakan baik dan tidak apa-apa namun ada pula sekelompok atau suku bangsa lain yang menganggap tidak sopan. Dalam kaitannya dengan apa yang diungkapkan di atas !llku jawa juga mempunyai !llatu ajaran dan norma yang mungkin hal itu tidak sesuai dengan giku di daerah Jain. Hal ini tidaklah berfil1i akan menimbulkan adanya perbedaan yang menyebabkan perpecahan namun justru akan memperkaya khasanah budaya bangsa yang beraneka macam ragamnya. Mereka akan sadar bahwa keaneka ragaman itu justru akan membawa manfaat yang baik seperti terungkap dalam lambang negara Bhineka Tunggal lka.
Beberapa contoh ajaran yang berhubungan dengan sikap, watak dan tata krama orang jawa telah diungkapkan dalam Serat Tri Laksita ini, orang-orang <lulu !ildah memberikan ajaran yang baik dan begitu luhur agar dilaksanakan oleh anak cucu dan keturunannya. Hal ini dapat dilihat antara lain :
1. Ajaran bagi yang ingin mengabdi dengan baik.
Seseorang yang akan mengabdikan diri agar nanti dapat berbuat dengan baik dan disenangi oleh orang yang diikuti telah diberikan petunjuk enam (6) syarat yaitu:
a. Aja nistha yaitu larangan untuk tidak memiliki budi pekerti yang tidak baik, !ilka berbuat yang tidak baik,_ kalau pinjam tidak mengembalikan dan lain-lain.
b. Aja dhusta yaitu Jangan menjadi orang yang mau berbuat tidak baik seperti mencuri, mengambil barang bukan miliknya, mempunyai hasrat memiliki barang orang lain.
c. Aja dora, yaitu Jangan mempunyai watak tidak dapat dipercaya, tidak menetapijanji
d. Aja drengki yaitu larangan untuk berwatak jail, tidak !ilka melihat orang lain menerima nikmat.
e. Aja srengkara larangan untuk mengumbar hawa nap!ll, suka membuat sakit hati orang lain, memfitnah dan lainlain.
f. Aja candhala yaitu larangan berwatak !ilka . cepat naik pitam.
Di samping enam watak dan syarat utama ·diatas hend&imya orang mengabdi itu tidakmempunyai enam sifat:
a. Aja kebluk yaitu punya watak malas, tidak mau bekerja.
b. Aja Lebuh yaitu suka berzinah, serong dengan orang lain.
c. Aja Blubuh yaitu watak yang mudah dipengaruhi orang lain dan gampang terbawa arus serta berita yang belum pa sti benar.
d. Aja Ketuh yaitu Watak kotor, tidak suka kebersihan selalu • diliputi hal yang kurang sedap dipandang mata, kurang teratur dan lain-lain.
e. Aja Ambaruwah yaitu Larangan untuk mempunyai kesenangan makan yang tanpa batas, tanpa aturan asal senang makan terus.
f. Aja Wuru yaitu Larangan agar tidak suka meminum-.minuman keras, mabuk-mabukan serta bersuka ria tanpa baia&
2. Sik.P hidup wanita yang baik.
Sifat hidup wanita yang baik menurut ajaran Jawa yaitu wanita hendaknya ·berwatak :
a. Taheri, yaitu selalu berusaha untuk mencukupkan apa yang ada jangan sampai kurang ibaratnya besar pasak dari pada tiang.
b. Gemi, yaitu dapat merawat semua yang dimiliki dengan baik walaupunjumlahnya sedikit.
c. Ngati-ati, yaitu dapat mengatur kebutuhan dengan _baik, bisa menyesuaikan antara keadaan dan kenyataan, antara pendapatan dan pengeluaran, antara keadaan dan kebutuhan.
Di samping itu wanita yang baik hendaknya :
a. Mugen yaitu tidak suka bepergian dan ke luar rumah kecuali ada hal-hal yang perlu.
1>. Rigen yaitu Dapat mengatur keindahan, kerapian dan ke., . bersihan rumah.
.:"- I/
e. Togon, yaitu berhati baik budinya, kuat menahan godaan, tidak suka bergurau ·dan sem brana.
Sedang wanita yang baik hendaknya mempunyai pula sikap/ watak:
a. Riris yaitu apabila bekerja, berbuat, berjalan selalu pelanpelan tidak boteh tergesa-gesa.
b. Rereh yaitu Sabar tidak mudah marah
c. Ruruh yaitu Tenang, halus, kalem tidak suka terbahakbahak kalau bicara halus, kalau tertawa· yang sopan.
3. Sanepan sebagai sarana pernberian pesan.
Di dalam memberikan ajaran-ajaran dan pendidikan kepada orang lain a tau pun pesan kepada lain orang Jawa senang menggunakan sanepan, yaitu kata-kata yang mengandungmakna tidak sebenarnya tetapi membawa misi/pesan yang lain.
Sebagai misal: Agar orang itu suka :
Tapa Obong: Ini tidak berarti orang harus bertapa kemudian diobong (dibakar) di atas api Akan tetapi mempunyai maksud agar seseorang itu selalu sabar dan diam kalau tidak tahu persis persoalan atau apabila kena hasutan /ajakan orang lain. Orang jawa tidak boleh mudah terbakar dan panas hatinya tetapi sesuatu harus dihadapi dengan hati dingin dan pikiran jernih agar tindakannya nanti benar.
Tapa Ngeli: Tidak berarti bertapa di su·ngai yang deras arus airnya biar nanti keli (hanyut). Akan tetapi hal ini dimaksudkan agar orang itu suka mendiamkan saja pendapat orang lain tidak terus harus menentang pendapat orang lain;· KAlau pun pendapat itu tidak benar jangan terus ditentang dengan keras akan tetapi dengan cara yang halus. Mulamula kelihatannya setuju, namun dengan. alasan dan berbagai argumentasi akhirnya mengatakan tidak setUju. · Dengan cara yang halus itu akhirnya pihak lain tidak akan merasa kecewa bahkan akan membenarkan pendapatnya atau , bahkan akan mengikutinya . (kalau sdcarang mula-mula yes namun akhirnya no).
Tapa Mendhem :. Tidak berarti orang ha;rus bertapa di dalam tanah, namun yang dimak9.ld yaitu dapat menyimpan rahasia. Seseorang hendaknya bisa panda?-pandai menyirnpan rahasia dan tidak mudah begitu saja menyampaikan sesuatu kepada orang lain. Karena dapat berbahaya, bailc bagi orang pertama ataupun orang yang diberitahu. Hal ini akan menyebabkan kondisi yang tidak baik bisa merusak hubungan keluarga masyarakat ataupun
Agar setiap orang dapat hidup baik hendaknya dapat menggunakan 4 watak :
1. Watak Curiga (keris) yaitu agar manusia itu berwatak tajam pikirannya atau pandai
2. Watak Wisma (rumah) yaitu watak sabar dan bisa menafn.. pung berbagai hal.
3. Watak Wanita (wanita) yaitu . berwatak halus tidak kaku.
4. Watak Turangga (kuda) yaitu hendaknya orang itu dapat cepat dan tegas dalam menghadapi se5uatu masalah.
4. Masalah Tirakat
Orang-orang Jawa sampa i kini masih banyak yang melaksanakan tirakat , percaya adanya gugon tuhon , meminta berkah kepada orang yang sudah meninggal, sesaji dan lain-lain.
Hal itu telah dikupas pula dalam buku ini Ilmu-ilrmi klenik dan sikap perbuatan gugon tuhon serta minta berkah kepada mereka yang sudah meninggal itu tidak Apabila orang meminta tidak kepada Tuhan Pencipta Alam semesta dan manusia ini dinamakan musyrik .
Seseorang yang akan meminta berkah kepada mereka yang sudah . meninggal dengan tirakat tidak tidur beberapa hari dimakam dengan memberikan berbagai sesaji strat dan permintaan kepada yang sudah mati. Oleh pengarang buku Tri Laksita , mereka dianggap rugi banyak sekali, sebab :
Mereka kehilangan uang untuk biaya perjaianan, makan dan lain-lain.
Kalau tirakat biasanya .akan meninggalkan kuajiban.
Badan letih dan mata mengantuk sebab selama beberapa hari tidak tidur , phisiknya jadi lemah .
Hati akan angkuh, serakah , sombong merasa sakti dan lupa diri.
Untuk mencapai derajat hendaknya dilakukan dengan halhal yang wajar saja antara lain dengan sekolah yang baik, belajar ya·ng tekun. Kalau ingin kaya harus berusaha mencari ilmu yang berhubungan dengan cara memperoleh harta , usaha yang keras dan tidak mudah patah semangat.
C. ILMU KATURANGGAN
Dalam buku Tri Laksita selain sikap, watak dan sopan santun orang Jawa dibahas pula Ilmu Katuranggan yaitu ilmuyang membahas masalah:
Cara memelihara kuda yang baik.
Cara mengobati dari penyakit kuda.
Cara naik kuda yang baik.
Cui-cirikudayangbaik.
Watak yang ada
1. Ciri-ciri kuda.
Ciri-ciri kuda yang baik telah disebu'tkan antara lain :
.Bibir tipis
Kepala besar, panjang dan berkilau kilauan seperti tempurung telungkup.
Dada lebar
Pan tat besar.
2. Watak kuda.
Adapun watak kuda antara lain :
a. "Dudho Mustoko"
Yaitu kuda yang pusarnya di lutut kaki depan, wataknya buas, sering menjatuhkan dan mau menginjak yang berkuda. Kalau untuk perang akan dapat rintangan dan biasanya akan kalah.
b. "Amangkurat"
Pusar ada di antara rahang sampai kelamin kuda. Watak kuda tadi baik dan sangat tepat untuk senopati atau komandan perang.
3. Teori berkuda.
Teori mengendarai kuda juga diungkapkan dalam buku itu. Seseorang yang mengendarai kuda tidak boleh terlepas dari tiga pera8aan yaitu :
a. Sura: Y aitu harus berani, tenang-tenang tanpa ragu.
b. Rekasa: Berani menghadapi kesulitan untuk itu seseorang pengendara kuda harus tahu rilhasia dari kuda dan harus diikuti terus dari belakang kuda.
c. Sambegana: Waspada, tanggap akan keadaan kuda. Apabila sudah saatnya .makan harus diberi makan, saatnya minum harus diberi minum.
4. Cara memelihara kuda.
Adapun cara memelihara kuda sejak kecil dalam .buku Tri Laksita telah disebutkan sudah dimuat dalam 0 Buku Raja Nari" . Namun sebagian Buku Raja Nari tersebut telah di:- ungkap dalam buku Serat Tri Laksita antara lain : ,
Barus sabar, ibaratnya seperti orang mengambil ikan di sungai yang dangkal atau menjaring di alam yang kosong.
Harus tahan uji
Kuda walaupun hewan namun secara naluriah pasti akan tahu kepada pemeliharanya sehingga dalam memelihara kuda hendaknya dengan penuh rasa kasih sayang sesama titah. '
D. BEBERAPA PELAJARAN DAN HIKMAH YANG DAPAT DIPETIK DARI NASKAH KUNO SERAT TRI LAKSITA.
Sesudah mempelajari dan mengkaji isi naskah kuno "SERAT TRI LAKSITA", akan ditemui banyak hikmah, pelajaran dan suri tauladan yang dapat dipetik bagi para pembacanya. Hal ini smgat berfaedah bagi masyarakat luas khususnya generasi muda yang hidup pada saat ini.
Apabila seseorang· membaca naskah tersebut hendaknya Jangan asal · membaca saja akan tetapi yang lebih penting hendaknya dapat menarik dan mengambil isi pelajaran dan pesan serta nilai yang terkandung dalam ceritera ketiga pemuda tadi sehingga dapat dijadikan suatu pedoman dan landasan serta pegangan dalam rangka mengarungi bahtera kehidupan yang penuh tantangan seperti dewasa ini.
Adapun beberapa pelajaran dan hikmah yang dapat diambil antara lain :
1 .. "Berakit-rakit ke hulu berenang-renang ke tepian" .
. ' ,,,.. Peribahasa yang berarti "bersakit-sakit dahulu bersenangsenang kemudian" adafuh suatu ibarat dan pelajaran yang sangat tepat bagi siapapun yang ingin mencari kebahagiaan.
Dalam mencapai kebahagiaan dan cita-cita tidaklah mudah dan begitu saja dapat dicapai. Namun semua itu harus ditempuh deBgan berbagai cara usaha dan pengorbanan. Apabila seseorang akan memperoleh harta , pangkat, jabatan dan derajad yang mulia tidak terlepas dari usaha-usaha sebelumnya, tidak terlepas dari kerja keras dan usaha yang sungguh-sungguh. Janganlah ada yang menginginkan sesuatu jabatan dengan jalan 1>intas atau ketergantungan orang lain. Sebab hal itu kadangkadang 'Rkan menyengsarakan dan tidak Ianggeng.
·Hal ini dapat dilihat dan dikaji dari pengalaman hidup Jaka Mulyana dan Jaka Hardaka dan Jaka Madyana.
Dalam rangka mencapai cita-cita agar menjadi orang yang berpangkat dan mempunyai kedudukan terhormat sejak kecil Jaka Mulyana telah belajar berbagai ilmu dengan rajin dan tekun , jujur , disiplin, banyak berprihatin dan tidak !llka bekerja yang tidak ada gunanya. Karena ketekunan, kerajinan dan kedisiplinannya akhirnya ia menjadi seorang bupati yang dihormati oleh rakyat . dan pembangunan di daerahnya telah berhasil dengan baik. Waktu muda Jaka Mulyana tidak malu dan tidak segan belajar ilmu pertukangan, peternakan, bela diri, karawitan, kesenian dan berbagai ilmu-ilmu yang lain walaupun semua itu didapat sambil mengabdikan diri kepada orang lain. Karena ilmu-ilmu itu akhirnya Jaka Mulyana mendapatkan kebahagiaan di kemudian hari, seperti pepatah di atas yang mengajarkan agar seseorang itu benakit-sakit dahulu dalam rangka mendapatkan kesenangan di masa depan.
Hal tersebut sangat baik untuk dijadikan suri tauladan pelajaran dan cambuk bagi angkatan muda sekarang yang ingin mencapai kebahagiaan di masa.depan.
2. Hendaknya seseorang itu jangan suka menggunakan "Aji Mumpung" atau "Aja dumeh"yaitu orang yang menggunakan kesempatan sewaktu mendapatkan kebahagian / Kenikmatan.
Seseorang hendaknya menyadari bahwa hidup di dunia ini tidak langgeng ibaratnya roda kadang-kadang di atas kadangkadang di bawah. Seseorang kadang-kadang bahagia. hidupnya , pangkat rejeki melimpah.
Namun kadang-kadang bisa berbalik, hidup pequh derita dan duka , rejeki tidak ada harta tidak punya dan kesedihan selalu menimpa.
Hal ini telah digambarkan dalam kehidupan Jaka Hardaka.
seorang keturunan orang besar, berpangkat dan ber- . harta sejak muda hidupnya diliputi dengan penuh harta dan selalu berkecukupan. Oleh karena hal tersebut akhirnya hidupnya menjadi tidak terkontroL Ia selalu ingin hidup mewah, tidak mau menderita. Sikap dan watak yang tidak baik itu akhlrnya telah menjadi kebiasaan sampai ia menjadi pejabat.
Sewaktu menjadi pejabat ia suka menipu, sombong, congkak, suka berzinah, mabuk mabukan dan selalu hidup dalam kemewahan. Ia tidak ingat sebenarnya semua itu · bukanlah hal-hal yang halal tetapi di dapat dengan cara-cara yang tidak benar. Akhirnya hutang banyak, untuk mencukupi kebutuhannya telah melakukan korupsi dan tidak segan-segan mengambil harta dan barang orang lain.
Akhlrnya pada suatti saat Jaka Hardaka dipecat dan bahkan dihukum sehingga hidupnya menderita dan jatuh ke lembah kesengsaraan.
Itu semua karena Jaka Hardaka telah menggunakan "Aji Mumpung" yaitu telah "Menggunakan kesempatan" dan lupa ctkan petuah orang jawa "Aja dumeh" atau "Jangan takabur, jangan sok, jangan sombong".
Hal itu hendaknya dapat dijadikan pelajaran bagi kita semua khususnya angkatan muda terlebih-lebih mereka yang merasa keturunan orang berpangkat atau berada jangan sampai lengah .hidupnya dan tergoda napsu yang tidak baik karena semua itu hanya aka:f1 menyengsarakan .
S. Hid up Sederhana (Hidup prasaja ).
· Seseorans apabila ingin hidup yang enak dan bahagia baik di dunia dan akherat hendaknya hidup yang prasaja atau sederhana. Untuk itu perlu dilandasi oleh iman dan ajaran agama yang kuat. Dengan ajaran agama dan iman yang kuat seseorang tidak akan hidup loba, tamak, angkuh, sombong ataupun hidup yang merasa penuh derita, nista dan rendah diri Mereka akan selalu menerima segala sesuatu dengan tenang dan kesabaran sebab semua itu sudah dikehendaki oleh Tuhan.
itu tidak terlepas dari takdir Tuhan.
Hidup sederhana ini telah dicontohkan oleh Jaka Madyana Ia sewaktu menjadi pejabat selalu berbuat dan bekerja dengan baik dilandasi niat ibadah dan iklas karena Allah semata, sehingga ia tidak merasa sakit hati kalau cticela dan tidak merasa tinggi hati kalau sedang dipuja.
Bahkan setelah pensiunpun ia tidak merasa kecil hati ataupun frustasi akan tetapi justru diterima dengan senang hati dan akan semakin dekat dengan Allah. Hal tersebut merupakan suatu pelajaran yang sangat baik bagi generasi sekarang dan yang akan datang sebab seseorang yang hidup sederhana akan sangat pembentukan pribadi yang mulia. Maka tidak anehlah apabila oleh pemerinta:h telah dianjurkan agar kita hidup sederhana.
BAB V KESIMPULAN DAN SARAN.
Setelah kita meneliti, mengkaji dan mempelajari akan isi dan latar belakang naskah kuno seperti yang diuraikan di atas akan dapat kita tarik beberapa kesimpulan antara lain :
1. Naskah kuno "Serat Tri Laksita" ternyata banyak mengandung nilai, ide, pesan, petuah dan peturtjuk yang tinggi nilainya dan sangat cocok untuk membentuk rilanusia fseutuhnya yang sangat diharapkan akan menjadi manusia pembangunan yang sesuai dengan P4 ..
2. Ide, pesan dan petunjuk hendaknya dapat dijadikan c_ontoh, SJri tauladan dan dorongan untuk membentuk manusia Pancasila yang sehat jasmani serta rohani , manusia pembangunan yang berwawasan luas.
3. Dari naskah. "Serat Tri Laksita" dapat dikaji berbagai macam ilmu pengetahuan yang masih relevan pada masa kini dan yang akan datang. Ilmu-ilmu itu antara lain meliputi tern.a sejarah, pemerintahan, peternakan, karawitan, kesenian, agama dan kemasyarakatan.
4. Namun perlu disayangkan sebab kekayaan dan keluhuran nilai budaya bangsa yang termuat dalam naskah "Serat Tri
Laksita" tadi masih belum banyak .diketahui . oleh masyarakat luas baik masyarakat Jawa sendiri maupun masyarakat Indonesia yang terdiri dari berbagai suku dan bangsa .
. ,. 5. Pada umumnya hampir semua naskah kuno yang ada di nctgara kita juga mempunyai nilai yang sejenis dengan Serat Tri Laksita. Namun karena belum digarap akhirnya belum banyak yang memanf aatkan dan bahkan seperti halnya sesuatu yang asing ataupun tidak berguna.
6. Sehubunpn dengan hal tersebut kiranya upaya penggarapan naskah kuno yang ada di berbagai pelosok Iooonesia ini perlu diteruskan:
DAFTAR PUSTAKA
1. Firth , R. . Tjiri-Tjiri Dan Alam Hidup Manusia, Sumur Bandung , Bandung , 1961. 2. Yong, de. S. Dr., Sa/ah Satu Hidup Orang Jawa, Kanisius, Yogyakarta , 1967 . 3. Koentjaraningrat , Prof. Dr., Persepsi Tentang Kebuda yaan Nasional , Lembaga Researh Kebudayaan Nasional , LIPI, Jakarta , 1982. 4. --, Manusia Dan Kebudayaan Indonesia , Djambatan, Djakarta , 1969. 5. Padmasukotjo , S., Ngengrengan Kasusastran Djawa, Hien Hoo , Sing, Yogyakarta , 1958. 6. Proyek Pedoman Alih Aksara, Penerbitan Buku Sastra Indonesia Dan Daerah , Departemen Pendidikan Dan Kebu· dayaan 1981. 7. Prawiroatmodjo , Bau Sastro Djawa Indonesia I dan II, Gunung Agung, Jakarta 1981. 8. Poedjosoedarmo, Soeparno dkk., Tingkat Tutur Basa Djawa, Pusat Pembinaan dan Pengernbangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan , Jakarta , 1979.
9. Pot'J'batjaraka, R.M. Ng. Prof. Or., Kapwta1-t Djawi, Djambatan , Djakarta , 1964.
10. Tim Peneliti, ·ungkapan Tradisional Sebagai Sumber lnformasi Kef?udayaan Daerah Jawa Tengah, Proyek IDKD, Jakarta , 1984.