Panji Raras II
·K.S. Paku Buwana IV
PANJI RARAS
u
PPS/ Jw/6 Milik Dep. P dan K
PANJI RARAS
II
I DIREKTORA'i I "'I l
oleh
Alih Aksara dan Ringkasan
oleh
A. Hendrato
Departemen Pendidlkan dan Kebudayaan Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Sastra Indonesia dan Daerab Jakarta 1978
Diterbitkan kembali seijin .PN Balai Pustaka BPNo. 1054a Hak pengarang dilindungi Undang-Undang
KATA PENGANTAR
Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah-air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakekatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.
Karya sastra lama akan dapat memberikan khasanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Dan penggalian karya sastra lama, yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.
Pemeliharaan, pembinaan dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.
Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah, yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusiamanusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah tersebut. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra Dunia.
v
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra Daerah Jawa yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan aspresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.
Jakarta, 1978
Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Sastra Indonesia dan Daerah.
IS I
Halaman
Kata Pengantar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . V Ringkasan ..... . .. . .. . . . .................... . ... . XIX. Sang Panji wonten ing wana, gandrung-gandrung . . . . . 13 XX. Raden Panji perang kaliyan wadyabala Mekasar . . . . . . 17 XXL Panji Carangwaspa kapikut ing mengsah . . . . . . . . . . . . . 21 XXII. Bancak Dhoyok nedha dipun banda, lajeng dipun kunjara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 XXIII. Bathara Basuki Ian Bathara Sramba tetulung dhateng Raden Panji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 XXIV. Raja Mekasar mundur sawadyabalanipun . . . . . . . . . . . . 31 XXV. Randha Dhadhapan ngingah keyong kadadosanipun Dewi Sekartaji Ian Dewi Onengan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 XXVI. Randha Dhadhapan dhateng pratapanipun Resi Andakara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 XXVII. Sang pindha keyong saben dinten tetulung randha Dhadhapan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 XXVIII. Keyong kalih sampun malih dados Dewi Sekartaji Ian Dewi Onengan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 XXIX. Dewi Sekartaji Ian Dewi Onengan dipun paringi pusaka cundhuk dhateng Resi Andakara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 XXX. Dewi Sekartaji Ian Dewi Onengan sami nenun ... : . . . . . 53 XXXI. Sang Dewi kakalih badhe dipun cidra dening para raja . 57 XXXII. Prabu Bramakumara badhe andhusta Dewi Sekartaji . . 60 XXXIII. Dewi Kenakawulan perang kaliyan Prabu Siyem Ian Manila . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 XXXIV. Dewi Kenakawulan kawon prabawa kaliyan Dewi Sekartaji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
RINGKASAN
XIX. SANG PANJI DI HUTAN, GANDRUNG.
Sudah menjadi keputusan Panji Raras, meninggalkan istana secara diam-diam, untul: mencari isterinya. Ia masih belum mau percaya bahwa istrinya telah meninggal dunia. Iaminta, agar adiknya, Panji Carangwaspa, mengikutinya dalam perjalanan ini. Maka pergilah mereka itu berempat, kedua Panji kakak beradik beserta kedua pengiring setianya: Bancak dan Dhoyok.
Di sepanjang jalan banyak sekali yang mempersilakan mereka itu singgah barang sebentar di rumah. Orang-orang ini akan merasa berbahagia, bila sang Panji mau menerima undangan mereka. Tetapi tiada satu pun undangan yang diterima, mereka berjalan terns, hingga akhirnya tiba di suatu hutan.
Pemandangan di sekelilingnya indah sekali. Bunga-bunga dalam beraneka macam ragam dan warnanya tengah berkembang segar. Namun di antaranya banyak juga yang berguguran karena tiupan angin. Bertebaran dan berserakan di atas dahan, ranting dan tanah. Sungguh indah pemandangan alam di kala itu. Tetapi sang Panji bukannya terhibur melihat pemandangan ini. Bahkan sebaliknya, kesemuanya itu mengingatkan dia kembali pada istrinya yang tercinta, yang kini telah pergi jauh darinya.Makin terbayang-bayang wajahnya yang molek, makin terkenang tingkah laku dan budi bahasanya yang halus. Kembali ia kehilangan keseimbangan jiwanya.
Melihat keadaannya demikian itu, segenap pengiringnya ikut bersedih hati.
XX. RADEN PANJI TERLIBAT DALAM PEPERANGAN.
Sementara itu pihak musuh yang tengah istirahat dan berusaha untuk memulihkan kekuatannya kembali, mendengar berita tentang keadaan sang Panji ini dari seorang petugas sandinya. Arya Prajalena dapat memberikan laporan lengkap kepada mereka itu. Barisan musuh lalu berunding dan bersepakat untuk mencegat dan menyerang keempat mereka ini. Dalam hati mereka yakin benar akan kemenangannya. Musuhpun mengatur siasat.
Di suatu tempat mereka menghadangi perjalanan kedua panji beserta pengiringnya. Panji Carangwaspa waspada. la tahu akan gelagat yang tidak baik, dan segera memerintah Bancak Dhoyok untuk tetap mendampingi kakandanya. Dia sendirilah yang akan menghadapi musuhnya.
Musuh yang melihat Panji Carangwaspa maju seorang diri saja itu semula menganggapnya enteng. Tetapi kemudian mereka merasa heran juga, setelah menyaksikan betapa cepat dan cekatannya Panji Carangwaspa menanggulangi serangan musuhnya. Banyak korban yang jatuh terkena pukulan-pukulan Panji Carangwaspa yang tepat pada sasarannya. Sepak terjang Panji Carangwaspa yang sangat gesit ini menyebabkan Arya Bagaspati merasa perlu langsung ikut terjun dalam pertarungan. Tetapi Panji Carangwaspa masih tetap unggul. Tiada satu pun senjata musuh yang dapat melukainya. Sebaliknya Bagaspati juga belum mau mundur. la masih ingin menantikan saat lengahnya Panji Carangwaspa.
XXI. PANJI CARANGW ASPA DITA WAN MUSUH
Atas perintah Arya Bagaspati serangan dilakukan serentak dari beberapa penjuru. Panji Carangwaspa dikeroyok. Semula ia masih dapat bertahan terus. Serangan balasan makin dahsyat, dan korban pun makin banyak.
Tetapi, karena ia hanya seorang diri saja, lama kelamaan daya tahannya pun makin berkurang, dan pada suatu ketika berhasillah musuh meringkusnya beramai-ramai. la terjerat dan kemudian diikat erat-erat, serta dibawa masuk ke dalam suatu gedung yang terbuat dari besi.
Musuh senang sekali, karena merasa lega akan terhindar dari pukulan-pukulannya yang sangat membahayakan.
XXII. BANCAK DAN DHOYOK MAU MINTA DIIKAT DAN DIPENJARA
Panji Raras yang masih terganggu jiwa raganya itu sama sekali tidak tahu tentang segala kejadian di sekitarnya. Tidak sekejap pun tergugah hatinya untuk ikut terjun dalam pertarungan dan membantu adindanya. Bancak dan Dhoyok tak berdaya. Bingung bercampur sedih hati mereka berdua melihat majikannya dalam keadaan semacam itu.
Bancak-Dhoyok memikirkan bagaimana caranya menggugah semangat juang majikannya . Pikir mereka, mungkin akan bangkit juga gairah tempurnya, bila merasa terpepet sebab ditinggalkan seorang diri. Bancak mengajak Dhoyok untuk menyerah pada musuh, tetapi Dhoyok tidak setuju. la lebih suka benar-benar maju perang. Kalah atau menang bukanlah menjadi soal benar, asalkan tidak menyerah begitu saja.
Keputusan inilah yal}g _dilaksanakan. Mereka merasa perlu maju, kan:na melihat Panji Carangwaspa telah ditawan musuh. Betapa pun keras usahanya untuk mengundurkan musuh, akhirnya mereka kalah juga . Mereka terkurung dan berhasil diringkus serta diikat untuk selanjutnya dihadapkan pada para raja yang akan mengadilinya.
BATHARA BASUKI DAN BATHARA SRAMBA MENOLONG PANJI RARAS
Setelah mereka bertiga berhasil ditawan, Arya Bagaspati merasa mendapat kesempatan baik untuk menyelesaikan pertempurannya. Panji Raras masih tetap terlena.
Tetapi rupanya lain pula kehendak Yang Maha Mulia. Hyang Girinata menugaskan Hyang Sramba dan Hyang Basuki turun ke arcapada, untuk melindungi Panji Raras. Hyang Basuki menutupi sang Panji, hingga pihak musuh sama sekali tidak dapat melihatnya. Bathara Sramba menyamar, berubah wujud dan menyerupai Panji Raras. la berdiri tegak di tengah-tengah medan laga, lengkap dengan seluruh perlengkapan perangnya. la telah siap untuk bertempur.
Arya Bagaspati tercengang melihat adegan ini. Kepada seluruh anggota pasukannya ia serukan, agar berhati-hati, karena ia tahu betapa hebatnya sang Panji dalam peperangan. Bila Panji telah sadar benar, pastilah tidak akan ringan beban mereka. Namun begitu ia akan berusaha sungguh-sungguh, ia akan memeras tenaga dan menguji segala ilmunya untuk menghadapi sang Panji.
Bagaspati yang tidak tahu bahwa yang ada dihadapannya adalah Panji bayangan, memusatkan seluruh kekuatan batinnya. Jelas hanya akan sia-sia belaka. Tiada satu pun senjatanya yang dapat mengenai sasarannya. Semuanya menyimpang dan menjauhi tubuh sang Panji bayangan. Bahkan ada juga yang malah membalik dan melukai prajuritnya sendiri. Akhirnya Bagaspati tak berdaya lagi dan tidak dapat berbuat lain kecuali mundur serta mengakhiri serangannya.
XXIV. MUSUH MUNDUR BESERTA SELURUH PRAJURITNYA
Kepada seluruh prajurit dan pengawal Bagaspati memerintahkan, agar meneruskan serangannya, sementara ia mundur untuk melaporkan keadaan kepada raja-raja sekutunya.
Mereka itu semua kecewa hatinya, tetapi tidak dapat menyalahkan Bagaspati, mengingat kenyataan bahwa Panji memang bukanlah tandingan manusia biasa. Oleh karena itu mereka bersepakat untuk maju serentak. Sang Panji bayangan pun telah siap siaga, dan menggunakan tipu muslihatnya, agar tidak mudah ketahuan rahasianya. Serangan-serangan ditandingi secara wajar. Perang pun berlalu dengan sangat seru. Akhirnya para raja merasa terdesak dan terpaksa mundur. Perintah mundur telah diundangkan, dengan tidak lupa membawa serta para tawanannya.
Panji bayangan tahu akan niat ini, maka dilepaskannya panahnya, tepat mengenai sangkar besi yang berisi para tawanan. Hancur luluh besi baja kurungan. Para punggawa dan barisan musuh bubar, ngeri menyaksikan kejadian ini. Lebih-lebih setelah melihat bahwa tali pengikat tubuh para tawanan mendadak putus dan temrai, setelah terkena oleh anak panah yang dilepaskan oleh sang Panji. Raja-raja sekutu pun memutuskan untuk mundur dan sekaligus menghentikan serangannya.
Setelah reda dan selesai seluruhnya, kedua dewa yang sengaja dikirim untuk memberikan pertolongan itu menghilang, lenyap dari pemandangan, tanpa ada seorang pun yang mengetahui ke mana perginya.
XXV. RANDHA DHADHAPAN MEMELIHARA DUA EKOR KEY ONG.
Panji Carangwaspa heran melihat sangkar besi hancur luluh, tali pengikat tubuhnya terputus, sedang seluruh barisan musuh mundur. Pada hal kakandanya masih tetap terlena, belum sadar akaJ! kejadiankejadian di sekitarnya. Siapakah gerangan yang telah menolong mereka ? Inilah pertanyaan yang belum pernah memperoleh jawabannya.
Malam harinya mereka tidur di bawah pohon yang amat rindang .
Tersebutlah seorang janda yang tinggal di hutan Sidakarsa, terkenal dengan sebutan Randha Dhadhapan dan mempunyai seorang anak, bernama Jaka Jangkung. Di hutan tersebut masih ada lagi tiga orang janda lainnya. Mereka hidup bertetangga dengan sangat rukunnya. Pekerjaan sehari-harinya mencari daun untuk dijual di kota dan pada musim-musim tertentu mereka mencari ikan di sungai yang tidak terlalu jauh dari tempat tinggalnya.
Pada suatu hari mereka pergi ke kali, menjala ikari. Tetapi kali ini Nyi Randha tidak beruntung. Seekorpun tak diperolehnya, sedang ketiga teman-temannya masing-masing mendapat basil yang sangat menyenangkan. Dengan hati senang mereka pulang, meninggalkan Nyi Randha berdua dengan anaknya.
Haripun mulai panas, Nyi Randha bersama Jaka Jangkung duduk beristirahat di bawah pohon besar, sambil berbincang-bincang tentang nasibnya yang sedang malang. Tiba-tiba datanglah seorang pendeta, tanpa diketahui dari mana asalnya. Pendeta mengaku bernama Resi Anda, lalu memberi petunjuk dan nasehat. Di samping itu ia pun memberi tahukan, bahwa di tepi sungai ada dua ekor keyong yang bagus rupanya . Bila Nyi Randha ingin hidup senang, ia harus mengambil kedua keyong tersebut dan memeliharanya di rumah. Kelak ia pasti akan menikmati kebahagiaan, berkat pertolongan dan bantuan kedua keyong itu. Nyi Randha menurut, kedua keyong pun diambilnya untuk dibawanya pulang.
Sebelum pulang Nyi Randha disuruh singgah dulu ke rumah sang pendeta, untuk makan dan minum secukupnya. Kepadanya dipesankan pula, agar baik-baik benar menjaga kedua keyong tersebut, dan bila keiak ada hal-hal yang penting atau memerlukan pertolongan, supaya tidak ragu-ragu datang pada sang pendeta. Pastilah sang_ pendeta akan menerima dan membantunya.
Setelah selesai semuanya, Nyi Randha beserta Jaka Jangkung pun pulanglah, dengan membawa kedua keyongnya. Setibanya di rumah dicarikannya sebuah tempayan untuk tempat kedua piaraannya.
Sesungguhnya kedua keyong tersebut adalah Galuh Candrakirana dan Dewi Onengan atau Ragilkuning yang disembunyikan oleh Resi Anda, dan telah dirubah wujudnya, agar terhindar dari kejaran musuh.
XXVI. RANDHA DHADHAPAN MAU KE PERTAPAAN RESI ANDAKARA
Setelah selesai semua kewajibannya di rumah, Nyi Randha bersama Jaka Jangkung pergi ke hutan untuk mencari daun. Hasilnya ditumpuk dan disusun rapih. Kali ini sungguh lain daripada biasanya. Banyak sekali diperolehnya, dan tatkala akan diangkut pulang masih terasa ringan sekali. Karena itu mereka pun masih terus saja mencarinya. Setelah agak gelap mereka baru pulang.
Sementara mereka berdua pergi ke hutan, kedua keyong yang ditinggalkan di rumah keluar dari tempayan dan berubah menjadi gadis-gadis caniik. Mereka membersihkan rumah, mengisi kendi-kendi yang kosong, mengatur nasi serta lauk-pauk bawaan dari pertapaan dan diletakkan di atas balai-balai. Selesai semuanya, mereka kembali dalam wujud keyong dan masuk lagi ke dalam tempayan, tanpa meninggalkan bekas-bekas atau t•anda-tanda yang mencurigakan.
Terkejutlah Nyi Randha tatkala tiba di rumah, melihat semuanya serba bersih dan teratur. Siapakah gerangan yang melakukan seluruhnya itu? Setiap tetangganya ditanyai, tak seorang pun dapat menerangkan. Nyi Randha heran, Jaka Jangkung tak dapat pula menemukan jawabannya, dan seluruh tetangganya tak habis pikir juga. Satu-satunya jalan yang akan ditempuh Nyi Randha ialah pergi ke pertapaan Resi Anda dan menanyakan bagaimana peristiwa tersebut dapat terjadi. Tetapi karena hari sudah mulai gelap, terpaksalah ia menundanya, dan Jaka Jangkung pun menyarankannya agar tetap bersabar dan menerimanya saja. Tak perlu Nyi Randha terlalu memikirkannya.
XXVII. BANTU AN KEDUA KEYONG SETIAP HARINYA
Meskipun kelihatannya ia menerima saran Jaka Jangkung, sesungguhnya Nyi Randha masih belum puas, sebab belum dapat memperoleh jawaban atas pertanyaannya, siapakah yang begitu baik hati terhadap dirinya dan anaknya.
Esok harinya mereka berdua berangkat ke pasar, menjual daunnya. Kebetulan sekali sedang tidak ada orang lain yang berjualan daun, hingga seluruh dagangannya habis terjual semuanya . Banyak uang yang diterimanya, dan Nyi Randha pun lalu berbelanja. Qibelikannya anaknya pakaian yang bagus-bagus .
Apa kerja kedua keyong di rumah? Kembali mereka berdua keluar dan sebagai dua putri mereka mengatur rumah, memasak dan menyediakan segala keperluan bagi orang-orang yang sedang pergi ke pasar, mencari nafkah. Pada kesempatan ini Dewi Ragilkuning banyak belajar dari Dewi Candrakirana. Hanya satu syarat yang harus dipenuhinya, ialah tidak menceritakan apa-apa kepada siapa pun juga, schah semua pelajaran yang diperolehnya sesungguhnya bukan hal yang terbuka bagi manusia biasa.
XXVlll. KEYONG-KEYONG PULIH MENJADI DEWI SEKART AJI DAN DEWI ONENGAN
Nyi Randha dan Jaka Jangkung tiba di rumah, dengan membawa barang-barang belanjaannya. Heran dan tercengang mereka menjumpai rumahnya dalam keadaan bersih, makanan telah siap tersedia. Diperiksanya sekeliling rumahnya, tak ada tanda-tanda yang mencurigakan. Persediaan beras diperiksa, memang berkurang sedikit.
Makin besar keinginannya untuk mengetahui rahasianya. Ia bermaksud untuk mengintip, seorang diri saja. Disuruhnya Jaka Jangkung pergi ke pasar, dan selanjutnya ia bersembunyi di balik dinding .
Benar, saat yang dinanti-nantikan tiba juga akhirnya. Dan hamp1r-hampir ia tidak percaya akan apa yang dilihatnya. Nampak olehnya kedua keyong itu keluar dari dalam tempayan. Sesaat kemudian berubah wujud menjadi dua orang putri yang cantik sekali rupanya. Keduanya duduk di atas balai-balai, mulai bersolek, tanpa menyadari bahwa di balik dinding ruangannya itu ada sepasang mata yang mengawasinya.
Nyi Randha takjub, sesaat tak tahu apa yang harus dilakukan. Terpesona ia akan kecantikan kedua putri ini. Tetapi kemudian ia bangkit dan tanpa mengucap sepatah kata pun ia lari ke arah pintu dan menghadangi kedua putri tersebut, agar tidak lari dari tempatnya. Legalah hatinya sekarang, karena tabir yang menutupi rahasia selama ini telah tersingkap. Ia yakin, tentu mereka kedua-duanya yang telah menolong dan membantu di rumah, selama ia bersama anaknya pergi ke pasar atau ke hutan. Mereka berdua pun tak dapat berbuat apa-apa lagi, kecuali menjelaskan seluruh masalahnya. Mereka mengaku, siapa sesungguhnya mereka itu, dan mempunyai permintaan, agar diijinkan ikut terus di rumah Nyi Randha. Mereka ingin diangkat menjadi anak Nyi Randha, dan berjanji akan terus membantu dan meringankan beban hidup Nyi Randha dan Jaka Jangkung. Permintaan ini diluluskan oleh Nyi Randha. Sejak saat itu Dewi Candrakirana dinamakan Limaran, sedangkan Dewi Onengan diberi nama Silakatangi. Dan mereka pun menjadi kakak-kakak Jaka Jangkung.
XXIX. DEWI SEKARTAJI DAN DEWI ONENGAN DIBERI PUSAKA CUNDHUK OLER RESI ANDAKARA
Dalam kehidupan sehari-harinya Limaran dan Silakatangi bekerja di rumah. Mereka memasak, mengatur rumah, menenun dan membatik. Hasil tenunannya setiap hari dibawa ke pasar, dijual. Basil penjualannya dibelikan lagi benang dan bahan lainnya. Keuntungannya pun lumayan untuk menutup kebutuhan sehari-hari mereka berempat.
Pada suatu hari Nyi Randha pergi ke pertapaan Resi Anda . untuk melaporkan segala peristiwa yang terjadi dengan kedua keyongnya. Mendengar keterangan Nyi Randha ini Resi Anda sangat gembira, dan merestui segala perbuatan Nyi Randha.
Tatkala Nyi Randha memohon diri akan pulang, dibawakannya dua pusaka berupa tusuk gelung, untuk diberikan kepada Limaran dan Silakatangi. Untuk Limaran diberikan Cundhuk Cundhamani, yang dahulu berasal dari Dewi Wilutama. Bagi Silakatangi diberikan Cundhuk yang dahulu diterima dari Bathara Guru. Kedua cundhuk tersebut bertuah dan siapa pun yang memakainya akan selalu menemui kebahagiaan. Pesan Resi Anda, kedua cundhuk tersebut harus selalu dipakai, demi keselamatan putri-putri kita itu.
Nyi Randha pulang, membawa kedua cundhuk tersebut. Setiba di rumah benda-benda titipan tadi diserahkan kepada mereka masingmasing.
XXX. DEWI SEKARTAJI DAN DEWI ONENGAN MENENUN DAN MEMBATIK
Karena setiap hari mereka berdua terus saja menenun dan membatik , hasilnya cepat sekali terkumpul. Nyi Randha yang membawanya ke pasar. Pulang dari pasar selalu membawa benang lagi. Begitu seterusnya.
Orang pun makin lama makin banyak yang mengetahui akan kesibukan yang dilakukan di rumah Nyi Randha. Tak sabar lagi mereka menanti di pasar . Di rumah akan lebih dapat memilih dahulu. Lama kelamaan berita adanya kain-kain bagus yang dibuat oleh dua putri ayu dan dijual itu terdengar juga oleh raja-raja sekutu yang pada waktu itu · sedang isdrahat, sambil memulihkan kekuatan barisannya . Mereka bersepakat untuk mengirim utusan, meneliti sampai di mana kebenaran berita yang terdengar itu.
Raja Bramakumara ingin menyaksikan sendiri, ia lalu pergi
bersama patihnya, Ki Gunasaranta. Raja Suryadadwa mengirim adin8 danya, seorang putri bernama Retna Kenakasasi. Utusan ini melakukan tugasnya sambil bersiluman . la terbang ke desa Sidakarsa, yang kini telah menjadi ramai dan bertambah penduduknya.
Keinginan raja-raja sekutu ini tidak lain ialah menculik kedua putri tersebut.
XXXI. KEDUA PUTRl AKAN DiCULIK PARA RAJA
Pada suatu hari kedua putri kita sedang bercocok tanam di kebun, bersama dengan Jaka Jangkung. Tiba-tiba Limaran melihat ada seorang putri cantik datang. Dalam hati ia sudah tahu, bahwa ini pasti bukan manusia biasa. Namun begitu ia diam saja, sebab tahu apa yang akan terjadi selanjutnya. la yakin,yang datang ini tent4 seorang utusan pihak musuh. Dan benar , karena sesungguhnya yang datang secara tiba-tiba itu Kenakasasi,yang menyamar menjadi putri ayu.
Sementara itu raja Bramakumara beserta patihnya tiba juga di dalam taman, tetapi mereka bersembunyi di belakang pagar-pagar tanaman . Mereka mengintip, sambil mereka-reka bagaimana caranya yang paling baik untuk melarikan putri-putri tersebut. Mereka berdua pun melihat ada putri cantik seorang lagi, tetapi mereka tidak tahu bahwa yang seorang ini sesungguhnya putri palsu. Sebaliknya Kenakasasi tahu, bahwa di balik pagar ada dua orang pria yang sedang mengintip dan mempunyai maksud yang sama dengan dia.
XXXII. RAJA BRAMAKUMARA MAU MENCULIK DEWI SEKARTAJI
Raja Bramakumara dan patihnya heran sekali, bagaimana mungkin seorang janda yang tinggal di dusun dapat mempunyai anak secantik Dewi Sekartaji. Ki Patih mempunyai rencana lain lagi. Karena ada dua orang anak Nyi Randha, ia bermaksud untuk mengambil juga seorang, jadi masing-masing seorang putri. Mereka mencoba menerapkan aji japa mantra yang sakti. Tetapi rupanya aji yang dimiliki dan ditrapkan oleh Kenakasasi lebih kuat dan dapat mengalahkan mantram kedua pria itu. Maka terjadilah adu kekuatan dalam, dan raja Bramakumara kalah. la mundur bersama patihnya.
Dewi Sekartaji menyaksikan ini semua dengan diam-diam. la perhatikan sepak terjang Kenakasasi dengan saksama. Dalam hati ia bertanya, dari mana datangnya putri siluman ini. Siapakah ia itu sebenarnya? Sakti benar ia! Dan Dewi Sekartaji pun makin waspada, karena tahu benar akan bahaya yang mengancamnya.
Setelah raja Bramakumara mundur, kembali Kenakasasi menangani kedua putri kita. Tetapi berkat pusaka cundhuk yang dipakai mereka, semua serangan Kenakasasi tak berdaya. Bahkan penyerangnya yang terjatuh. Kenakasasi marah, lalu menerapkan aji yang paling kuat. Tapi juga dapat ditangkis dcngan mudah sekali. Kemarahan Kenakasasi memuncak, dan akhirnya ia merubah dirinya menjadi ular yang besar dan ganas sekali.
XXXIII. KENAKASASI PERANG MELA WAN RAJA SIAM DAN RAJA MANILA
Ular besar dan ganas itu menjalar-jalar menakutkan semua orang yang melihatnya. Juga Ragilkuning dan Jaka Jangkung. Tetapi Dewi Sekartaji memberikan petunjuk-petunjuk tertentu, hingga akhirnya Dewi Onengan sadar dan tidak takut lagi.
Raja-raj a dari lain negeri yang · bersekutu 1 kini \ juga menaruh minat terhadap kedua putri yang terkenal cantiknya itu. Mereka pun ingin memboyongnya. Kenakasasi merasa ada saingan yang lebih banyak jumlahnya, mendatangi taman . Maka ia memandang peilu untuk mengusir mereka itu lebih dahulu. Dalam wujudnya sebagai ular itu ia menahan arus· mus uh dan mengusirnya pula. Musuh bubar, dan Kenakasasi kembali ke Dewi Sekartaji dan adindanya.
XXXIV. KENAKASASI KALAH PERBA WA DENGAN DEWI SEKART AJI
Kenakasasi masih berusaha keras untuk memperoleh kedua putri tersebut. la tak ingin menjadi duta gaga! bagi kakaknya. Tetapi segala usahanya tak berguna, karena Dewi Sekartaji ternyata lebih kuat. la tak perlu banyak bergerak untuk melawan Kenakasasi. dengan pandangan matanya yang tajam disaksikannya seluruh gerak gerik Kenakasasi. Diawasinya musuhnya sambil matak ajinya terus-menerus. Kenakasasi merasa kepana san; karena ulahnya sendiri ia menderita cidera. Dan akhirnya ia sudah tak kuat lagi, lalu pulih kembali dalam wujudnya semula. Terbuka semua rahasianya.
la minta ampun, dan menerangkan siapa dan dari mana sesungguhnya dia itu. Selanjutnya ia mohon diperkenankan mengabdikan diri pada Dewi Sekartaji.Berkat keluhuran budi sang dewi segala kesalahan dapat dimaafkan. Dan dijanjikannya pula pada Kenakasasi, kelak pada waktunya akan dijodohkan dengan Panji Carangwaspa.
PANJI RARAS
II
Ing ngajeng'yasan Dalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Paku Buwana ingkang kaping IV, ing nagari Surakarta
XIX. SANG PAN JI WONTEN ING W ANA, GANDRUNG-GANDRUNG
MIJIL
I. Bancak gedrug kedhepe nguthipil : "Lah aja mengkono, becik mampir ngong iki kaluwen, nunut milu sarapan sathithik, yen uwis malcnthi, gampang .mengko nusul.
2. Lamun ingsun marnpira pribadi, temahan salah ton, maungangge cedhis pangucape, becik kowe gawe aling-aling, rnengko iku pesthi, susuguh ahikut".
3. Nadyan. ora nyikut mung alinggih, mesem dyan panji nom, bok wulanjar myarsa garunenge, muwus mawi nandul<aken !iring: "Heh paman cecedhis, matura gustimu.
4. Yen ing mengko parnan karsa mampir, okeh opahing ngong, ·marang sira tampanana dhewe, picis putih kang sapuluh ringgit, jarit ragi Bali, kanthi kathok sabuk.
5. Padha anyar sampiran sumampir, patut sira anggo, lawan paman eman laladene, iwak akeh Ian segane putih, nyamikan sumaji, eman menek mambu".
6. Bancak myarsa panji nom jinawfl, "Payo padha menggok, ngarah apa mung sadhela bae, mengko lamun . sira den dukani, ingsun kang madoni, jer wong luwe ingsun.
7. Sang panji nom mesem tan nauri, ki Bancak mecoco, sarya laju umiring lampahe, kang kamargan sakeh jalma estri, mandra ngujiwati, mesem meh kelayu.
8. Reh katemben tumon jalma sigit, cahyane sumorot, tuhu beda lawan jalma akeh, angkah angkuhe satriya adi, pasemone wingit, sarira !us lurus.
9. Nahan kang samya kandhuhan brangti, kang nandhang wirang rong, sampun laju lumepas lampahe, meh andungkap tepining wanadri, tumonton resmining, kang sarwa tumuwuh.
I 0. Pinggir wana puspa keh akeksi, gambir menur abyor, tunjung tutur kalak kenanganc, ccpaka pingul argulo putih, prabuset saru ni, dhen dheng angend ha nu.·
I I. Yayah nambrama kang gerah kingkin, dumadya salah ton, reh kataman ganda pamekare, pupa anjrah pinarcondliang angin, tyasira sang panji, kepyan among gandrung.
12. Noleh sarya ngandika mring ari: "Heh yayi panji nom, rakanira manjalma ing kene, pratandhane gandanya rnrik minging", ya ta sangapanji, C'arangwaspa matur.
I 3. "Dhuh punika gandane kang sari, dede sang lir sin om, di pun enget paduka ing mangke, karsa manjing wana bok manawi, drigama mawarni, mantuna grail gandrung".
14. Sangapanji kendel tan nauri, ya ta kagyat anon, lunging gadhung lir angawe-awe, o!Jah kapuwanan reh surnarnpir, ngaweri neng pinggir, sang panji andulu.
15. Gudandapan agya amurugi , duk prapta anjongok, ngungakungak malongok arnengleng, dyan panji nom gupuh anututi, umatur wotsari: "Dhuh sarnpun kadurus .
16. Punapa kang paduka tuweni", kang raka lingnya Ion : "Rakanira yayi ngawe-awe , asta katon ingsun nora pangling, anglayung mlas asih, pijer gandrung-gandrung.
17. Ywan ta jaluk tulung marang mami", sigra sang panji norn, lunging gadung cinandhak rinanggeh , "Dhuh punika lunggadhung · sayekti, dede rajaputri'', sang panji tumungkul.
18. Kawaspadan yen estu kasilip, angandika alon : "Payo yayi mantengah den age, bok manawa rakanira nganti, suwe prapti mami, haywa wuwuh rengu".
19. Nulya laju denira lumaris, tan pisah agolong, ambelasak nasak wana gedhe, tan riringa reh sang rajasiwi, wus nir ing panggalih, kepyan gand rung-gandrung.
20. Tan karasa kataman ing eri, mulat sato-sato, tan riringa dahat wus kasupen, barang katon tuwin kapiyarsi, dinalih sang putri, kang tansah agandrung.
21. Salewengan anggung poyang-paying, dadya sang panji nom, ingkang tansah asru rumeksane, kerep munggeng ngarsa atur margi, Bancak Dhoyok sedhih, tansah denya ngadhuh.
Arya Prajalena
22. Madyeng wana limengan awerit, marnani buburon, kidang sangsam duk milar cumenger, wit jrih mulat mring jalma lumaris, ngulas-ulas nebih , sang panji andulu.
23. Pangrasane Retna Sekartaji , les ngajak sisiwo, gudandapan nututi karsane, dyan panji nom gupuh angadhangi, sarya matur ririh, menggah ngadhuh-adhuh.
24. Sato galak daringak ningali, arimong anggero, gereng-gereng malorok netrane , parandene arsa den parani , ki Bancak ambekis: "Niku Retna Galuh.
25. Ingkang arsa andika purugi , matan e mencorong, ay u temen jebul malih lorek, niku mangke yen garut niwasi, Dhoyok paran iki , payo merem mungkur" .
XX. RADEN PANJI PERANG KALIYAN W ADY ABALA MEKASAR
PANGKUR
I. Kuneng kang gcral1 asmara, kawuwusa lampahing telik julig, kang jclimet rinten dalu, Ki Arya Prajalena, ing samangkya wus waskitha solahipun, mring rajaputra Jenggala, estu yen anglugas dhiri.
2. Mcntar manjing wanawasa, Ian uninga kalamun sangapanji , wus sanget denira liwung, yayah kunjana papa, Arya Prajalena sigra rncsat mabur, sumedya atur uninga, marang sagung- • • j para a11.
3. Keras ing lampah wus prapta, ing pakuwon Banjaran ing pasisir, Prajalena wus jumujug , mring patih Bramadenta, gya binekta majeng mring ngarsa sang prabu, sagunging para narendra, nuju kumpul bujana di.
4. Salaminya datan aprang, gung kasukan Ian arnrih met kasilip, ya ta Prajalena matur, mring Sri Bramakumara, ngaturakcn ing salampah-lampahipun, yen rajaputra Jenggala, ing mangke liwung tan sipi.
5. Wus !cs manjing wanawasa, tanpa wadya mung panjinom umiring, Ian kakalih wulucumbu, supami pinukul prang, estu gampil reh sang panji lagya gandrung, kadi nir kang pangawasa, ya ta kang para narpati.
G. Sadaya suka miyarsa , rembag gilig sedya tinukup jurit , sigra ken ngundhangi gupuh, sagung para punggawa, para mantri sapalih kang kinen kantun , lampahe kang para nata, datan ambekta wadya lit.
7. Lancaran wahana kuda, kang umiring punggawa miwah mantri, tan antara budhal sampun, ki Arya Prajalena, munggeng ngarsa kang uninga purugipun, pinel<ik agegancangan, tan antara sampun prapti.
8. Mring gen kang gerah asmara, katupiksa mring sagung para aji, yen sang panji estu liwung, sigra kang para nata, amemafah punggawa kang wireng kl'wtth, urun kang badhc tuman dang, dene sagung para man tri .
9. Kinen angepung kcwala, haywa kongsi sang panji..wignya mijil, punggawa kang arsa magut' sadaya sinung undhang, lamun keni sang panji ywa kongsi lampus, miwah panji Carangwaspa, pinurih kcnia urip.
I 0. Gya binagi amarapat. kawuwusa kang lagya agring kingkin, wus tan wrin marang pakewuh, kasupenc andadra, tanpa daya pijcr mcnggah gandrung-gandrung, ya ta Panji Carangwaspa, waspada dcnya ningali.
11. Yen wontcn gcgaman prapta , wus anduga lamun pincep ing jurit, pakaryane ratu mungsuh, nabda Dyan Carangwaspa: "Kakang Bancak iki ancmu pakewuh, panjalmane satru tcka, kakang den angati-ati .
12. Tunggunen bendaranira, ingsun ingkang tumanggah Iara pati, wus scdhengc ingsun labuh, yen ta dadi kakawal", Bancak angling: "Haywa sumelang atimu, manuta kang darbe titah, sanadyan prapta ing pati.
13. Patitis niring babaya , tekad bener nemu kamulyan luwih", Sang panji nom myarsa wuwus, madeg kasuranira, ingkang raka siningidken prenah singub, sigra anyandhak gandhewa , mengsah prapta den prepeki.
14. Nuju punggawa Mekasar, kang sapantha kagyat dupi udani, wrin panji nom arsa magut , gambira sukc.ng clriya, tinandhingan sami sjji ; un andulu, mangsah Dhaeng Yunus mangkrak, sarwi pedhange tinarik.
15. Pinuter mungging ing asta: "Heh panji nom babo nututa aris, ora mati sira iku, yen bangga pcsthi tiwas, jalma siji pinarbutan pi'rang puluh, trekaclhang ingsun kewala, padha siji angu wisi.
16. Panji nom nauri sabda: "Sira sapa amapag gung cariwis ?" Sumaur: "Sun Dhaeng Yunus, andel nagri Mekasar". Sang panji nom nabda: "Tekakna karepmu'', Dhaeng Yunus gibrah-gibrah, mubeng clenya angayati.
Dhaeng Yunus
17. Pedhange dupi lurnarap, sang panji nom sigra denya nginggati, malumpat mangsall' anapuk. pok kuping pinarwasa . Dhaeng Yunus kalenggak niba sumaput. tangi mungscr kaloyoran, panji nom menthang jemparing .
18. Sanjata sigra lumepas, Dhaeng Yunus kukulunge kang kl'ni, jumeprot tiba gumebrug, jepapa11g wus palastra, Dhaeng Kasah trengginas mangsah tutulung 1 duk marepak linep<isan , jemparing pasah ngenani.
19. Tumancep mungging ing dahd '.ia, D'.iaeng Kasah nglumba niba jempalik, mangkurep anuli lampus, ebat wadya Mekasar , aningali panji 110111 tangkeping pupuh . ay em nanging kebat cukat , singa mangsah jinemparing.
20. Tan kongsi prapta ing ngarsa. bn:g-breg tiba keh punggawa ngemasi , Arya Bagaspati dulu. titindhing punggawa. Arya Bagaspati wirutamcng kewuh. gegedhug nagri Mekasar, sudibya ngungkuli patih .
21. Wrin tingkahing pra punggawa, amu11g kaduk wani kurang dudugi. Arya Bagaspati gupuh . umangsah munggcrig ngarsa , sarya nabda: "Heh mengko haywa kesusu , rnungsuhmu sudireng yuda". Ternah saya keh ngemasi .
22. Punggawa jrih ingadhangan , samya kcndd gya Arya Bagaspati, amenthang ganclhewanipun. gincdheg ngejawantah. tan antara wijile jemparing brubul. nibani Dyan Carangwaspa, krep kataman ing jemparing.
23. Tan tumama angganira, nanging sedhih sigra mangsah nimbangi, naraea bala matempuh, purpupug aliwcran, Arya Ba - gaspati waspada ing tangguh , kalimpcne Carangwaspa, nanging tan sedy!i ngunduri.
XXL PANJI CARANGWASPA KAPIKUT ING MENGSAH
DURMA
1. Arya Bagaspati ngu11dha11gi punggawa, ki11e11 sareng ngcmbu- · Ii, Ian akl'n tl'ngara, gong berine tinembang, saha surak wanti-wanti, para punggawa, gumrudug angebyuki.
2. Dyan panji nom tan ginggang mahambek sura. suka prapta ing lalis. gya narik curiga. tadhah ginarubuh prang, singa parek den larihi, ingkang kataman, ing katga tan mindhoni.
3. Pinarhutan sinosog hiring talempak, datan mantra nedhasi, pedhang duduk srampang, kuwel uleng-ulengan, yen supek malumpat aglis, umarih hcnggang, mangsah marjaya ganti.
4. Punggawandel Mt•kasar Dhaeng Baritma, mangsah saking ing wuri, ngangsahakL·n gada, pinupuhaken pundhak, panji nom kapileng runtik, milar malumpat, Baritma den larihi.
5. Kaprajaya aniba sampun palastra, wonten umangsah malih, saking kcring kanan, pinanduk ingingeran, kinatga datan mindhoni, tingkahing aprang, yayh carita nguni.
6. Dananjayaputra duk prang bratayuda, liwung mawuru getih, sangsaya manengah, ngencr unggyaning nata, panji nom ciptaning galih, nadyan palastra, wor suh Ian para aji.
7. Sanalika prapta unggyaning apatya, Bramadenta udani, lamun tinarajang, sigrn nyandhak musala, panji nom pinanduk aglis, dcning musala, jaja t<i11 anedhasi .
8. Dyan panji nom arsa namak-ken curiga, marang rekyana patih, dupyarsa jinangkah, patih Siyem nanggulang, aran patih Mandrawcsthi, tangginan nyandhak, panji nom den gondhcli.
Raja Suryadadwa
9. Astanira akukuh sigra kinipat. uwal gya dL'll larihi, Mandrawesthi pasah, jajanya kaprajaya. aniba sampun ngemasi, narendranira, rajeng Siyern udani.
I 0. Lanum patihira kaprajaya, duka yayah sinipi. Sri Mandras<1raha, malurnpat ambek sura, panji nom tinubruk keni. udreg sarosa, panji norn anguwati.
11. Krodha budi uwal sang nata kinatga, jajanira kang keni, gumadul tan pasah. saking ampuhing katga, sang nata kantah'ng siti. sigra rinebat, marang para bupati.
Kyana patih Bramadenta duk marepak, ginebug gandhewa di. kyana patih kontal , duk arsa tinututan, Arya Brajalena aglis, amenthang langkap, saking madyeng wiyati.
13. Sang pan.ii nom linqrnsan ing trisula , kasilip tan udani, pundhak ingkang kanan, cumeples krasa pan as, · tumenga ma rang wiyati. wedananira, tinuju ing jernparing.
14. Ouk kacundhuk kagyat sru brarnatyanira,ngeka pada mungkasi, dhadhali pi11edhang, lumcpas kadya kilat, Arya Brajalena keni. jajanya pasah, terus marang ing gigir.
15. Lumba-lumba karasa anyipta pejah, pinecat kang jernparing, sigra narik pedha11g, cipta sarnpyuh ing ngaprang, gya niyup saki11g wiyati, ngi11g selak pejah, gumebrug tibeng siti.
16. A11jepapang Brajalena wus palastra, kagyat denya ningali, Sri Bramakurnara, de Arya Brajalena, kongsi anemahi pati, rajeng Mt'kasar, duka umangsah aglis.
17. Sarya mil1ger umangsah saking ngiringan, duk parek nubruk wani. udreg geder dhupak, pok apokah pinokah, samya sarosanya . kalih, dangu tan benggang, okal ukel makangsi.
18. Raja Suryadadwa tutulung wus prapta, sinikep den but kalih, rch Dyan Carangwaspa, sayah danguning ptang, lesuning angga kajodhi, wus pinurasa, pinanjing gedhong wesi.
19. Suka sagu11g punggawa Ian wadyabala, surak gumuruh atri, nanging kathah susah, kang rowangnya kabranan, tuwin ingkang angemasi, para narendra, ngungun gambuh ing galih .
XXII. BANCAK DHOYOK NEDHA DIPUN BANDA, LAJENG DIPUN KUNJARA
GAMBUH
I. Ya ta kang lengak-lenguk, panji sepuh ing sadangunipur ., ingkang rayi ginarumung ing ngajurit, wus kasupen sruning liwung, pijer ningali anjomblong.
2. Ki Bancak asru muwus: "Kadi punapa boten tutulung, rayinira panji nom sampun kajodhi, wikan pejah gesangipun, teka pijer dhelok-dhelok.
3. Nuruti ati bingung, kalurung pengung tan wruh ing rembug, Heh ta Dhoyok gustimu jawilen nuli, dimen cling"Dhoy ok gupuh, anjawil meneng kemawon.
4. Ki Bancak amecucu, gedhcg-gcdhcg "Kepriye akalku, teka jebul mengkene dadinc iki, heh Dhoyok paran rembugmu yen kowe manut maring ngong.
5. Lah jajal payo nutut, pasrah tangan padha tinalikung, kaya paran mengko yen kari pribadi, toge galihe gustimu, apa ijih. dhelog-dhelog.
6. Ki Dhoyok gya sumaur: "Kang mengkono ingong nora rembug, becik ngamuk tetep rumeksa mring gusti, nganggo jajal jejel brengkuk, angungkruk pijer malompong.
7. Malah-malah karepku, payo metok-ke kadibyan punjul, kira-kira wong loro bisa nguwisi, mungsuh marang patang ratu, mung amrih bengganga adoh".
8. Ki Bancak mojar sendhu: "Kang mangkono iku ora ungsum, becik nutut dadi ora amaoni, karcpe si dhalang pengung, bibingung gawe lelakon".
9. Ya ta kang lag.ya udur, wadya Mekasar katon barubul, ingkang arsa amusara mring sang panji, ki Dhoyok anyandhakgupuh, mring panji ginendeng layon.
I 0. Mrcpcki gening mungsuh, ki Bancak katut anga<lhuh-adhuh, wusnya tebih Ian prenahe sangapanji, ki Dhoyok bapang anguwuh:, "Payo kebulanan ingong".
11. Ki Bancak sigra nycndhu: "Heh kcmaki becik payo nutut", Dhoyok bekuh" Wong Mekasar selak prapti'', angruhung samya dudulu, tingkahe kang rembug iyon.
12. Pijcr pating barekuh, wong Mekasar siji ana muwus: "Lah wong apa denc rupanc wong cilik, pepatutc iku batur, gene rembuge mengkono .
13. Kang siji ngajak ngamuk, wani mungsuh lawan patang ratu, iku siji ngajak nutut <len talcni". Kancane Mckasar muwus: "Payo jajalcn den gupoh.
14. Cekelen tinalikung" , Wong Mekasar sareng gumarubyug, Bancak Dhoyok tanganc wus den cekeli, Bancak Dhoyok bcca-becu, ngipat ike kang angaroyok-;
15. Kontal pating talebuk , kang sinondhol binijig makungkung, yen sinikep kirig-kirig anyikuti, singa parek kajerungup , kang dinugang kontal adoh.
16. Renghng-rengkeng angadhuh, wong Mekasar ebat den ya dulu, gumarudug namak-ken gegaman jurit, rinampok talempak duduk, biring pedhang miwah towok.
17. Jejel ing ngarsa pungkur, Bancak Dhoyok kadi iwesi wutuh, sakch braja tan ana ingkang nedhasi, gada bindi goplak - gapluk, kang pinenthung megal-megol.
18. Pijer denira udur, tan angrewes udreg rebut ducung, Bancak angling: "Wong MekaRar padha baring, wong tutur lagi den rembug, pijer kasusuangroyok".
19. Ki Dhoyokasru muwus: "Si Bancak iku sida kepaung, lagi tumon dhemene den uli-uli, coba yen gelema ngamuk, pesthi pepatine ewon ".
20. Ki Bancak gya sumaur: "Puluh-puluh lagi suthik ngamuk", Dhoyok angling: "Kami weleh ingsun iki, lah ya uwis ingsun nurut'', sigra tangane wong loro.
21. Mulung sami angacung : "Wong Mekasar talenana ingsun", wong Mekasar saya ebat keh muriring, sigra pinusara gupuh, jalma ro nurut kemawon.
22. Tinuntun sumarunthul, laju katur mring kang para ratu, Ian ngaturken tingkahe jalma kekalih, para nata sami ngungun, dene warnane mengkono.
23. Luwih kasektenipun, ·sigra kinen angunjara gupuh, winor panji nom rinekseng para mantri, sigra ingkang para ratu, ngatag punggawa nom-anom.
XXIII. BATHARA BASUKI LAN BA THARA SRAMBA TETULUNG DHATENG RADEN PANJI
SIN OM
I. Sang prabu Bramakumara, suka arsa amungkasi, mulat marang rajaputra, J enggala estu tan mosik, eca denira linggih, neng sor wreksa lenguk-lenguk, nulya matah punggawa, kang sami prawira sekti, Arya Bagaspati dadya titindihnya.
2. Urunan kang para nata, punggawa miwah papatih, tinengaran sareng mangsah, ya ta wuwusen sang panji, kasupenya andadi, wus nir sandeyaning kalbu, mangkana kang tumedhak, risang jawata kakalih, Hyang Basuki kalawan Bathara Sramba.
3. Dinuteng Hyang Girinata, angalingi mring sang panji, Hyang Basuki munggeng ngarsa, Hyang Sramba gya malih warni, amindha sangapanji, panji temenan kadulu, Hyang Basuki kang mawa, siluman datan kaeksi, panji tiron jumeneng angasta langkap.
4. Arya Bagaspati mulat, lamun sira sangapanji, jumeneng ngasta gandhewa, angling Arya Bagaspati: "Heh sagung kanca mami, den ngati-ati ing kewuh, si panji kaya-kaya, gone liwung uwis mari, ketarane iku angadeg prayitna.
5. Yen temen gene waluya, abot sinangga ing jurit, lah kabeh padha karia, ingsun umangsah pribadi, Dyan Arya Bagaspati, marepak meh prapta ngayun, lolongkange kinira, sedhengan aprang jemparing, Arya Bagaspati sru asusumbar.
6. "Heh he sang satriya dibya, payo tandhing la wan mami, ingsun Arya Bagaspatya, manggala sumbaga sekti, ing aprang pilih tandhing, Mekasar dadya tutunggul, sedheng tandhing Ian sira, "Ya ta sang amindha panji, gya nauri "Lah payo sakarsanira.
nqDJd DJDUJnJ(DUJDJfl
7. Ywa kacuwan ing tyasira, sagendhingmu sun ladeni", Mese m Arya Bagaspatya , anggarjita jroning ati: "Temen iku si panji, wus mari denira liwung", dyan Bagaspati mojar: "Heh panji nungkula aris, kadya paran tingkahmu nadhahi ing prang .
8. Mungsuh lawan patang raja, Ian akeh punggawa sckti, sira mung kari priyangga , ingsun eman sira panji, yekti tan nemu pati, Sri Bramakumara prabu, aslh marang ing sira'', Ya ta sumbar den kende,li, sumarmanya mangkana <lcnya pocapan.
9. Arya Bagaspati arsa, uninga tyasc sang panji, yen wus nir kunjana papa, ya ta panji tiron angling:"Wruhanta Bagaspati, yen mungguh sariraningsun, yekti datan suminggah, nadyan awuwuha maning, wus se<lhengc jatining satriya <libya.
I 0. Suka kinarubut ing prang", Arya Bagaspati myarsi, ing tcmbung wus tan kaworan, denya kingkin tan nglabeti, sang Arya Bagaspati , tan wrin lamur kasalimur, mungsuhira jawata, nyana sang panji sayekti, Arya Bagaspati sigra matak mantra.
11. Pangapcsing satru sura, ing tingkah ka<lya semadi, wusnya gya menthang gandhewa, bahni trisula pinusthi, angling sang Bagaspati: "Heh panji den yitneng kewuh", Trisula gya linepas, gumebyar saengga thathir, nging trisula sumimpang jrih mring jawata.
12. Tan mantra parek Ian angga, mulat Arya Bagaspati, lamun jemparing sumimpang, ngungun jenger tanpa angling, sigra amenthang malih, senjata dibya winangun, ing mantra harda canclra, duk lumepas kang jemparing, meksa nimpang yayah kadya palarasan.
13. Ebat anggoyang kepala, sira Arya Bagaspati, amicara jroning nala: "Lamun mangkono si panji, sapa bisa nadhahi, de sakeh gagaman luput, kagunan tanpa dadya". Mempeng Arya Bagaspati, cipta arsa angetog sudiranira.
14. Wiyoga gya musus asta, aji pamungkas kinardi, tan antara astanira, kang pinusus mijil agni, saking selaning dariji, kumantar sangsaya dangu, pawaka wus angrebda, kadya kang wisma kabesmi, kang dahana ginetak mumbul gagana.
15. Agni pinrih amarwasa, marang sang amindha panji, suraking wadya gumerah, suka denya aningali, saweneh ana angling: "Si panji tan wurung lebur, pinangan ing Hyang Brama, sabcn Arya Bagaspati, yen tumandang sayekti mungsuhe sirna".
16. Keh solahe kang mumudya, dibyane sang Bagaspati, kuneng wau kang dahana, kang murub munggeng wiyati, tibanira ambalik, mring wuri tan arsa laju, nibani wong Mekasar, busekan pating jalerit, keh malocot tuwin geseng kaparwasa.
17. Gumerah agundam-gundam, ya ta Arya Bagaspati, wruh yen balik kang dahana, nibani rowang pribadi, sigra denya nglepasi, senjata baruna gupuh, mijil we ngantariksa, aniiJani ponang agni, wusnya sirep mundur Arya Bagaspatya.
XXIV. RAJA MEKASAR MUNDUR SAW ADYABALANIPUN
DURMA
I. Arya Bagaspati ngundhangi punggawa, "Heh sagung kanca mami, padha umangsaha, amrih dadya kakawaI, nanging den angati-ati, ingsun tur wikan, mring sagung para aji".
2. Kang liningan agya denya nabuh kendhang, gong berine tinitir, mangsah sasarengan, sikcp badhama kunta, punggawa Ian para mantri, nalika perak,lawan sang mindha panji.
3. Lulumbangan moiahken sagung gegaman, tan wignya marepeki, mring sang mindha-mindha, satemah Ieng-uiengan, keh keni rowang pribadi, sang mindha-mindha, eca kendeI tan mosik.
4. Sadangunya pijer Iumbungan kewaia, ya ta sang Bagaspati, kang mundur wus prapta, ngarsane para nata, ngaturken solahing jurit, yen tan kabangkat, umungsuh Ian sang panji.
5. Angandika sang prabu Bramakumara: "Heh kakang Bagaspati, paran bullinira, mrih ungguiing ngayuda, kaiamun mundura isin, angur matia, tan nistha aneng bumi.
6. Kalah aprang jeginggis mundur uripan", Dyan Arya Bagaspati: "Yen menggah kawuia, yogi ngupados sraya, narendra kang sura sekti. kawuia gadhah, tingaI pantes tinandhing.
7. Lan pun panji dene ta badan sampun meh tanpa kardi, sakehing pangwasa, amba boten tumama". Ya ta Prabu Bramasekti, gumujeng suka, sarya sru anambungi
8. "Layak bae Bagaspati sira kaiah, amungsuh Ian si panji, sabab dudu raja, dudu tandhingmu aprang, nadyan iku si apanji, maksih satriya, kaprabon wus narpati.
9. Ingsun dhewe ing mengko ingkang tumandang, duiunen padha siji, yen ingsung kasoran, sedheng aminta sraya, sigra kinen angundhangi, para punggawa, kang maksih samya jurit.
nqDJd !J'faSDUJDJfl
I 0. Ri saksana sinapih kang leng-ulengan , wusnya mundur ken nebih , gya kang para nata, kadgada sarcng mangsah, sang narpati Bramasekti, kang munggeng ngarsa, ngasta largkap prcmati.
I I. Du pi sampun sapandulon lampahira, ya ta sang mindha panji, ;1imbangi tumindak, sarya ngiwa gandhewa, para nata aningali, sampun prayitna, sigra sang Bramasekti.
12. Menthang langkap sarya sru denya ngandika: "Panji den ngati-ati , iku tadhahana, pusaka ing Manila". Lumepas harda dhadhali, sang mindha-mindha, agya denya nimbangi
13. Anglepask cn dhedhali samya pangwasa, tempuh sami jemparing, pur pupug dangu prang, samya lancaran panah, panji tiron angecani, · panyamurira, haywa kongsi katitik.
I 4. Mijil neka-neka sanjata kagunan , suka kang aningali, surak lir ampuhan, kang prang sami kuwasa, dereng wonten soring jurit, wusananira, sang prabu Bramas ek ti.
15. l(°aprawasa jengku tinuju sanjata, marang sang mindha panji, mung pinrih kasora, bedhor ranti kinarya, cumeples dhedhengkul keni, sakala niba, lumpuh sri narapati.
I 6. Para nata titga sareng tumanggah, sumedya nyarirani , panji tiron agya, mijilaken pawana, maruta geng andhatengi kang para nata, katampeg tan bisosik.
17. Samya mijilaken ing kadibyanira, nanging tan migunani, jegreg samya rembag, prangira ingunduran, ing benjang umagut malih, yen sampun angsal, sraya ingkang sayogi.
18. Ing samangkya susah de rajeng Manila, lagya anandhang kanin, rempeging rembagnya, sigra ngundhangi wadya, ken ngusung kunjara wesi, Dyan Carangwaspa, arsa binandhang dhingin.
19. Lawan Bancak Dhoyok kang munggeng kunjara, sigra kang para aji, wus mundur lon-lonan, ya ta kang mindha warna, uninga kunjara wesi, arsa binekta, mring sagung pra narpati.
20. Panji tiron sigra umenthang gandhewa, kunjara jinemparing, hru tumameng waja, rujad remuk sakala, meledug kang gedhong wesi, ·para punggawa, kang arsa ngangkat sami.
21. Ebat mulat dene gedhong wesi rujad , kataman ing jemparing , giris samya giras, lumayu tur uninga, marang sagung para aji, ngungun miyarsa, dibyaning sangapanji.
22. Panji tiron malih nglepasi hru wudhar, saksana a ,1ibani, mring sang kapusara, wusana samya luwar, ratu mengsah aningali, sangsaya ebat, lulus denya ngunduri.
23 . Sawusira mangkana sang mindha-mindha, risang jawata kalih , musna angayangan, puwara katingalan, panji temen eca linggih, munggcng sor wreksa , yayah andhandhang lalis.
XXV. RANDHA DHADHAPAN NGINGAH KEYONG KADADOSANIPUN DEWI SEKARTAJI LAN DEWI ONENGAN
DHANDHANGGULA
1. Panji Carangwaspa aningali, gedhong rujad myang saliranira, luwar saking pusarane, Ian sagung ratu mungsuh, wus bubar - an tan kari siji, ningali mring kang raka, maksih lenguklenguk, ngungun tan wrin mring bu buka, Panji Carangwaspa angandika aris: "Kakang Bancak kayapa?
2. Karya ngungun mring lalakon iki, sapa kakang kang tutulung aprang, ratu munguh ing kasore, dene kakang gustimu, eca lenggah kadya ing nguni". Ki Bancak keplok tangan, betho guyu-guyu, sisirig sarya srn ngucap "Gawe apa amikir wong wis basuki, lah embuh payo seba".
3. Panji Carangwaspa maksih ngudi, Bancak . gedrug: "Lah uwis menenga", ki Bancak nginthar lakune, dad ya sang Panji Jungut, atut wuri samya sumiwi, mring ngarsane kang raka, duk prapta ing ngayun, kang raka kendel kewala, maksih sanget kasupenira sang panji, ngungun Dyan Carangwaspa.
4. Ya ta dupyantara sampun latri, laju sare neng ngisoring wreksa, tinengga dening arine, nalika wanci bangun, sangapanji wungu lumaris, manjing jro wanawasa, panji nom tumutur, sang panji sapurugira, · maksih gandrung gung kasangsayeng wanadri, Ya ta ganti winarna.
5. Kadya sareng trap kinarya ganti, lir sumela nging tunggil ing lampah, miwah tunggil wusanane, sapinggiring wana gung, iring kidul antara tebih, Ian sang gandrung asmara, ya ta kang winuwus, wanita randha Dhadhapan, wana Sidakarsa dipun dhukuhi, mencil tebih tetangga.
6. Kang dhudhukuh jalma patarig iji, sami randha ing pakaryanira, saben enjing wade godhong, langkung musakatipun, Ni Dhadhapan sutane siji, jalu cucud ing tingkah, ·wasta
Jaka Jangkung, duk sapangon wancinira , ya ta para randha dupi aningali, bengawan radi asat.
Samya mcntar mring pingg iring kali, bekta seser sami ngambil mina, tandya samya anen ese r, dupi antara dangu, randha catur sami mamardi, kawuwus ing kabegjan, tri randha pakantuk, kathah denya antuk mina, mung Dhadhapan tan antuk rnina sasiki, myang uceng wad e r boya.
Amung watu ingkang kcn eng jaring , muring-muring Jaka Jangkung ngucap: "Si biyung cilaka gcdhc, pratandha yen kejujur , kena lanat bejane kedhik, kancan e padha randha , kebak kepisipun , sira dhewe anggalodhag, yen ben c re sira wong loro Ian mami , pantes akeh antuknya.
Kabeh iku amung padha siji, teka gelis dnya antuk mina" . Nyai randha meneng bae , pij er aclhingkal-dhingkul , rowangira wus mantuk sami, suka keh antuk mina, kari Jaka Jangkung, amung lawan biyangira, katalika Resi Anda ingkang . prapti, katingal amalampah .
Ni Dhadhapan lagya kendel mungging , soring wreksa witning langkung say ah, Ian bcnter wanci tengange , ya ta wau sang - wiku , marepeki kang samya linggih, duk parek angandika : "Heh Dhaclhapan iku, katemu neng kene sira, ap a karya wus tengang e nora mulih, karo Ian sutanira".
Nyi Dhaclhapan umatur wotsari: "Ulun punika jalmambil rnin a, boten angsal sadangune , amba tiyang dhudhukuh, wana Sidakarsa puniki , pukulun jeng paduka, nedhaki mring ulun, kawula dereng uninga". Sang pandhita aris denya anauri : "Ya ingsun Resi Anda.
Ujung Supama ingsun dhukuhi, cedhak bae lawan wismanira , Heh Dhadhapan dipun age, iku pituduhingsun, ana keyong pinggiring kali, amung roro balaka, ambilen den gupuh, besuk iku gawa bcgja, titenana iya mungguh ujar mami , keyong sira ingua.
Neng wismamu wadhahmu kang becik, besuk katutugan sedyanira". Ki Jangkung myarsa sabdane, nambungi ujar sendhu : "Sira iku wong salah kardi, ana wong ngambil mina, sakesuk tan antuk, sayahe kaya matia, mung den wehi keyong loro cilik-cilik, iku maregi apa ?
14. Lamun wong tutulung iku yekti, aweh mina kang agedhe man a, pesthi maregi bakale ". Sang Resi ngandika rum : "Heh ta thole ingun tuturi, keyong gematenana, aja sira krusuk , kalamun kaluwen sira den agelis mentara mring dhukuh mami, ingsun kang asung pangan".
15. Nyai randah sigra mituruti, tincdahkcn marang sang pandhita, sampun kapanggih keyonge, tineclahken marang lir sosotya neng pinggir kali, kacatur mula buka, keyong ropuniku , Kusuma Candrakirana, lawan Ragilkuning amancala warni, wit karseng Resi Anda .
16. Ya ta Ni Dhadhapan duk ningali, langkung karenan daleming driya, sigra ingambil keyonge , wus winadhahan bcruk , sinung toya resik tur wcning, tinutupan ron plasa, drapon ywa na we ruh , ya ta Resi Anda nabda: "Heh Dhadhapan mampira mring dhukuh mami , sira padha mangana.
17. Yen wis wareg muliha tumuli ", Ni Dhadhapan nembah atut wuntat, datan adangu lampahe , katon gapura munggul, prabanira ambalerengi, sotya kang mungg eng puncak , her geni lir murub, wawaman samya mas -jingga , Ni Dhadhapan kagyat ngungun aningali, osiking tyas mangkana.
18. "Dhuh dhuh Jae apa katon iki, dene sajeging sun durung mulat, rurupan kaya mangkene, apa ta ngimpi nglindur , yen ngimpia dene tan guling" . Nyi randha nyakot tangan, "Lah karasa ingsun, nyata yen melek wentehan". Ya ta lampahira nalikan e prapti, sangarsane gapura.
19. Ni Dhadhapan saya ebat malih, duk andulu sajroning wiwara, kang sarwa mas kang linangse, gedhong sanggar rinungrum, ing sosotnya lir lintang keksi, gumeter Ni Dhadhapan, ciptane jro kalbu, maras-maras menek kalap, netya pucet sang pandhita sigra nolih, aris danya ngandika.
20. "Heh Dhadhapan haywa sira wedi, iya iki padhukuhaning wang, rupane kaya mangkene, !ah becik endi iku, Ian dhukuhmu pinggir wanadri, payo sira manjinga, haywa mandheg mangu" . Ya ta laju lampahira, Ni Dhadhapan tut wuri Ian ningali, dahat denya kasmaran.
XXVI. RANDHA DHADHAPAN DHATENG PRATAPANIPUN RESI ANDAKARA
ASMARANDANA
I. Ya ta lampahnya sang resi, dupi prapteng palataran,panca palwaga nulya ge, methuk tarap sami mendhak, nembah satata jalma , Si Dhadhapan <lulu jetung , Jaka Jangkung cikrak-cikrak.
2. Jarunthul ajawil-jawil : "Biyung iku kethek apa, kaya manungsa tatane, nganggo dhodhok nganggo nembah, kekethukaya ajar, !ah mengko yen mulih biyung, jalukna siji kewala.
3. Gawe tunggu omah becik". Ni Dlladhapan bekis mojar.,.; "Cariwis menenga bae, ora idhep wedi sira, ko mesthi modar kalap". Ki Jangkung bapang macucu, "Kalap mono kaya apa".
4. Ya ta wus munggeng pandhapi, Resi Anda sampun lenggah, dhampar retna lelemeke , Ni Dhadhapan munggeng ngarsa, timpuh jrih maras-maras, sang resi sasmita sampun, mring . wanara ngambil boja.
5. Nguni kacatur ing tulis , padhukuhane sang tapa, sarwa ana sakalire, yen pinuju katamuwan, rumanti sagung boja , tanpa ngolah sampun penuh , mung dadi lawan cinipta.
6. Ya ta kang wanara ngambil , pasugata tet enongan, nulya sinajek-ken age, rarampadan warna-warna, ing ngarsane ni randha, ki J aka J angkung andulu, kumecer akelolodan.
7. Sang pandhita ngandika ris: "Heh randha sira mangana, anakmu iku kaluwen, yen turah gonira mangan, gawanen pilihana, kang enak ing sakelarmu, yen luwe maning balia".
8. Ya ta Ki Jangkung miyarsi, agahan ngokohi pindhang, satuwung pinuluk cekoh, nahan wus sami anadhah, tuwuk suta Ian biyang , sadaya langkunganipun, ginendhong nulya pamitan.
Resi Andakara
9. Sang wiku ngandika aris: "Lah iya padha muliha, heh ni randha wekasingong, lamun ana apa-apa, sira enggal tutura, ingsun sumedya tutulung, marang kauripanira".
I 0. Lengser ni rand ha wotsari, J aka Jangkung tatayungan , bungah kehe leh-olehe, ing marga datan winarna, sampun prapta ni randha, duk seleh gendhonganipun, keyong ro sampun pinarnah.
11. Munggeng genthong den tutupi, dinunung pojoking wisma, ya ta ni randha sawuse, sigra mentar maring wana, kalawan sutanira, ngambil ron winade esuk, reh tuna tan antuk min a.
12. Sapraptanireng wanadri, gya ngambil dahon palasa, roning jati ijo-ijo, tinumpuk sampun tinata, sasunggen sagendhongan, duk ingangkat sami ngungun, godhonge entheng kewala.
13. Nulya malih den wuwuhi, tikel Jawan saban-saban, ingangkat entheng kemawon, nulya malih winuwuhan, kongsi saijabijab, ngrembuyung saengga gumuk, ginendhong clatan karasa.
14. Ki J angkung denira nyunggi, munjung-munjung tan karasa, ambapang suka guyune: "Biyung iki titenana, idine s'ang pandhita, ujare denya tutulung, dhasar pandhita kuwasa.
l S. Heh andelen biyung becik, lah ngendi ana manungsa, kelar godhong kang semene, sesuk keh papayonira". Ngastuti nyai randha, ya ta ganti kang winuwus, kang kantun mungging ing wisma.
16. Keyong ro wus samya mijil, saking genthong wus mancala, paripurna sujalmane, ya ta sang retna kalihnya, karya resiking wisma, Jan tinata pasangipun, kendhi kosong ingisenan.
17. Sekul Jeh-olehe nguni, tinata kadya rampadan, rinakit mungging ing bale, tintitupan ron prayoga, ya ta wusnya ma11gkana, putri kalih sami wangsul, mring genthong mancaJa warna.
18. Tan ana labete keksi, wuwusen randha Dhadhapn, duk prapta lawan sutane, godhonge sampun pinarnah, dupi manjing mring wisma, kagyat denira andulu, sarwa resik wismanira.
19. Ing bale tata kaeksi, sekill winangun rampadan, sumandhing kebak kendhine, ni randha mojar ing driya: "Sapa baya kang karya, sarwa resik sarwa patut, Iir akanthi jalma tama".
XXVII. SANG PINDHA KEYONG SABEN DINTEN TETULUNG RANDHA DHADHAPAN
KINANTHI
I. Ni ranclha aceluk-celuk, marang tatanggane sami, "Sapa mara dhayoh ing . wang, angresiki wisma (kaca . 34 )mami, Ian anata sekul ulam ? "Tanggane samya nauri.
2. "Apa ta kasile iku, ngresiki wismane jalmi, omahe dhewe kapiran". Ni randha dupi miyarsi, angungun daleming driya, tan duga kang mawa wadi.
3. Mangu-mangu tansah jetung, Ki J angkung nyentak nudingi : "Si biyung kaya kan<lhuhan, dheleg-dheleg apa kardi, sakehe kang katingalan, kabeh iki padha becik.
4. Benere bungah Ian sukur, aja mikir kang akardi , kabeh pakaryaning dewa, ora ana setan ghundhil, !ah wis payo pada mangan". Ni randha mesem nuruti.
5. Ya ta sawusifa tuwuk, ing dalu pra samya guling, enjang ni randha umentar, Ian Jaka Jangkung tan kari, bekta godhong marang pasar, clupi prapta jalma kalih.
6. Kang tuku godhong kumrubut, rebutan sa·weneh angling: "Heh Dhadhapan godhongira, ing wisma apa ta maksih, lamun isih balenana, kurang wuwungkusan mami.
7. Ing sapasar iki nuju, kang ado! godhong mung siji, sira dhewe marma kurang, kekancamu iku lagi, ado! mina ing bengawan". Ni rendha sigra nauri.
8. "Isih akeh godongingsun, antinen sadhela dhingin". Ni randha keh tampi arta, nempur rnidhe gelis-gelis, denya mantuk ririkatan, Ki Jaka Jangkung dhingini.
9. Dhaon wus .binekta sasunggen ngebat-ebati, ni randha praptaning wisma, seleh gendhongan tumuli, beras bumbu lisah ulam, gya ngambil dhaon malencing.
I 0. Gincndhong kongsi ngrcmbuyung, kang kapdhuk ana angling : "lkh Dhadhapan luwih rosa, gcndhongan scpuluh jalmi, sireku kl'lar priy'angga". Ni Dhadhapan anauri.
11 . "Godhonge wclas maring sun, cntheng wcnil1 mring wong miskin". Samya mesem kang miyarsa , ya ta prapkng pasar laris, sakedhap godhonge tclas , papayon scpuluh ringgit .
12. Mangka nguni sabenipun, destun mung li malas picis, ni randha garjiteng nala, cnget sabdanc sang resi. lamun kcyong gawa begja , ing mangka wus angyekteni.
13. Ni randha suka tutuku , pisalin wastraning siwi, 1111 pisalinya priyangga, reh nguni wus ron tang-ranting, Jab J angkung dhaplang-dhaplang, bcbcd anyar ragi Bali .
14. Udheng kac.:u kusta wungu, ingkang pangaji saringgit, sabuk gedhog Jurik abang, andhaplang nyangkelang kudhi, saplak pantes Ian dhapurc, Jaka Jangkung dhapur kendhi.
15. Wadhukc bundcr anyempluk, sikil c.:cndhak kadi miri, gulu panjang kadi banyak, barojol pundhak lir kepis, sanadyan nora lelewa, kch gumnyu kang ningali.
16. Ya ta ga nti kang winuwus, kang tinilar mungg e ng panti, kang sami manc.:ala warna, Retna Galuh l{agilkuning, mijil saking gen thong samya, puma suwarnani11g jalmi.
17. Dupi mamangun raras rum, maoni saruning tapih , ana ta gelung kang wudhar, mungg eng bale samya linggih, wusnya gya ngn:siki wisma , kendhi kosong den iscni.
18. Sawusir <• Retna Galuh, tandya lekas ngraratengi, tutukone ni Dhadhapan, dhec.:eh datan kongsi rakit, kacatur kusumcng Daha, sejati yen widadari.
20. Yen beras amung sajumput, binethak sakedhap dadi, sadangan mantep tur endah, ganda rum sekulnya putih, ni rand ha tukonc ulam, pangaji sapuluh pic.:is.
21. Rinateng mring Retna Galuh, kinarya awarni-warni, dadya kang sapuluh wadhah, penuh sarwa adi-adi, Rctna Ragil- . kuning mu lat, mring pratingkah kang ngerami.
22. Ngungun aris denya matur : "Dhuh kakang bok kadi pundi, saclaya kang reratengan , akarya ebat tan sipi, paduka darbe kawignyan aneh sasamining jalmi.
23. Dene duk nguni pukulun, tan karya kadya puniki, upami duk ancng praja, makat ena ing pakardi, pun kakang panji saiba, suka renaning panggalih.
24. Paduka tuhu pinunjul, pantes pinundhi sabumi, putri nata wirutama, susila ayu ing warni, amumpuni ing kagunan, sintcn wignya anyamcni".
25. Ngandika kusuma Galuh : "Wruha yayi Ragilkuning, upama sariraning wang , ing nguni duk aneng nagri, ainingkisa ing kagunan, ywan karya cwaning jalmi.
26 . Lawan maru-maruningsun, menek kasor dcning T!lami, tcmah karya sak ing driya, yayi rch ing palakrami, mung teml'ntemcn kewala, sapakon ywa nyulayani.
27. Sirnakna harda Ian rengu ; anggonen yayi prayogi''. Ragilkuning duk miyarsa, mcsem sarya matur aris: "Dhuh kakangbok ingkang limrah, kalamun jalma pawestri.
28. Rebut sih tinandhing maru, yekti kedah angungkuli, samukawis ing kagunan, supados kanggc pribadi , tuwin jrih marunc samya, wrin tingkah kang angebati".
29. Mesem angling Retna Galuh: "Mas yayi kurang utawi , yen mangkono kadrawasan, widagda kaworan dhiri, dudu jatining utama", Mcsem Retna Ragilkuning .
30. Hentyarsa alon umatur : "Dhuh kakangbok mugi-mugi, pun cubluk anglabetana, hardyeng tyas dahat kapengin, kadya pa karya punika, reh sumungkem guru dadi".
31 . Angandika Retna Gal uh : "I ya yayi sun . wuruki ,papasira haywa corah, reh yayi pakarya iki , papasaning waranggana dudu pakaryaning jalmi.
32. Mangsakala wijilipun , lawan haywa corah yayi , yen kagunan saking ingwang'', Sandika Dyah Ragilkuning , saksana sampun winulang ,. pratingkah sinom angrawit.
XXVIII. KEYONG KALIH SAMPUN MALIH DADOS DEWI SEKARTAJI LAN DEWI ONENGAN
SIN OM
I. Kusuma Candrakirana, sidhi prana nembadani, kawignyaning waranggana, sinungken mring Ragilkuning, pinanjingken jro galih, Retna Ragilkuning jumbul, kagyat ing tyas rumaras, sanalika sarwa wasis, datan kewran kautamaning wanodya.
2. Mesi tyas kadya sinekar, singalir kang amumpuni, Ragilkun ing mendhak nembah, umatur angasih-asih: "Dhuh ugi anumusi, pun cubluk mantun balilu , raosing dalem driya, kadi tan kewran sakalir, estu lamun kawula boten katunan.
3. Anglabeti mring paduka, tampi kabegjan nglangkungi, punapa karya mangsulna, sih paduka kang kapundhi'', Retna Galuh lingnya ris: "Yayi lamun mungguh ingsun , maksihgcng piutangan, marang ing sira mas yayi, kaya paran kalamun haywa na sira.
4. Witning angga kadya Iola, ing mengko sira nglabuhi ingsun yayi ora nyana, sihing Hyang ascmu urip, mas yayi Ragil kuning, ywa sira rasa pinunjul, nadyan wus sarwa bisa, saniskara ing sabumi, haywa tinggal satata tataning jalma".
5. Langkung sukanireng driya, kusumayu Ragilkuning, ya ta du pi wus antara, raratengan sarwa sakit, tinata Jangkung asri, munggeng ing bale supenuh, wusnya putri kalihnya, sigra amancala warna, wangsul marang jro gen thong tan pa sebawa.
6. Kuneng Ni Dhadhapan prapta, Ian Jaka Jangkung tan kari, Ni Dhadhapan kagyat mulat , sasajen awarni-warni , dinulu langkung asri, ni randha aceluk-celuk, marang tanggane samya: "Sapa weweh marang mami", tetanggane nauri datan · angrasa.
7. Ni rand ha dheleg tan mojar, Ki J angkung asru denyl'{ ngling: "Si biyung kaya kandhuhan, nemu begja pijer wedi, wong wecli menek rnati, kamigilan pijer jingkrung. krukup railan sirah, gendrowone ngiwi-iwi, cobak wani cewowongan nebas-nebas".
8. Ni randha meneng tan mojar, tutukone gya tinitik, beras bumbu kaling samya, nanging kaling 111u11g s:ikedhik, tabet denya ngratengi, katitik labeting latu, ni randha ngungun ing tyas, sigra amanggih pambudi, asung wikan ing tingkah kang la11gku11g samar.
9. Ya ta sawusira nadhah, ing dalu pra samya guling, nahan kawuwusa enjang, ni Dhadhapan asru angling: "Heh Jangkung den agelis, payo sungginen godhongmu, yen keri selak awan". Ki Jangkung agya anyunggi, andingini ni randha kantun tan men tar.
10. Nyalimpd umpet-umpetan, neng pojok wisma angintip, gedheg winengkang lon-alon, kuneng sang mancala warni, kasili p tan udani, saksana Kusuma Cal uh, la wan Rd na Onengan, wus warna manungsa mijil, saking genthong munggeng bak asiyaga.
11. Duk nata saruning wastra, Ian karya tataning weni, arereh datan anyana, kala111u11 ni randha nginticp, Ni Dliadhapan duk uning, kamitenggengen andulu, cengeng kumedhep ksmak , dupi dangu 1ulya cling. tebah dhadha waskitha kadadyanira.
12. Yen keyong kang dadi jalma, pawestri ayu linuwih, ni randa sigra lumajar, anjujug megati kori, bapang Ian kempis-hmpis ngaduh-adhuh sarwi muwus: "Lah iki kang nyeluman, baya karo widadari , yen manungsa sacjeg durung tumingal".
13. Ya ta sang ]iring kusuma, ka'.Jutuh sigra rnnduki, sarya umadeg kalihnya, Retna Galuh alon angling: "Bibi ywa wulang galih, wruha karsaning dewa gung, haywa baribin sira, kang mungguh sarira mami , lawan ariningsun angenger maring sira".
14. Ni Dhadhapan duk miyarsa, kadhepck ing jogan linggih, ulap ningali ujwala, kang mlndha gcbyaring sasi, meh nembah tandya nuli, anyandhak sang Retna Galuh: "Dhuh bibi haywa nembah", sarwi tangane tinarik, lunggweng bale Retna Galuh angandika.
15. "Waler sangker bibi randha, haywa krama ywa ngabekti ti". Ni randha pineksa-peksa, rereh nulya mituruti, wit sinambrameng manis, wignyane Kusuma Galuh, karyaning subasita, ni randha mojar aris: " Dhuh manira mas gusti tigas kawuryan.
16. Katemben mulat mring sira, lir basmi senening panti, Ian rambah-rambah pangwasa , karya pangunguning galih, dhuh weca anak mami , paran duk kamulanipun, dene keyong mancala, dadi putri ayu luwih , yen sawekca ilang sandeya ning driya".
17. Kusuma Candrakirana, aris denira mangsuli : "Bibi satuhune ingwaiiJ, tan wruh mula buka nguni , mung kadadene iki, dadi manungsa satuhu , marga saking sira, sumarma yenamarengi, ingsun bibi tetepna satuhu suta.
18. Lawan iki ariningwang, haywa taha-taha mardi , tuduhna pakaryanira , ing reh kapiutang urip" . Ni randha duk miyarsi, tebah dhadha Ian angadhuh: "Dhuh angger iya iya, muga sang bathara linuwih, nulusena nembadani ing sakarsa".
19. Lagya eca ·paguneman, kasaru -(i Jangkung prapti , laris godhonge wus telas, age-age gembol picis, dupi prapta ing panti, kagyat mulat asru muwus: "Lah biyung iku sapa ? Dhedhayohmu wong ing ngendi? Ayu-ayu panganggone sarwa mubyar".
20. Ni randha gupuh saurnya: "Heh Jangkung ingsun tuturi , iki ta bokayunira , roro sutaningsun iki, lunga sangkaning cilik, lagi mulih mau esuk, sira durung kelingan," Ki Jangkung mojar ambeki s: "Apa dadak iku anakmu temenan.
2 L Yen satuhu sutanira, dene beda lawan mami, iku roro warna endah, ingsun ala Ian wong cilik," Ni randha duk miyarsi , gumuyu sarya sru muwus: "Jangkung sira wruha, mula bukane ing nguni, marma sira iku warnaira ala.
22. lngsun duk ngidhamken sira, nguntal pucung wutuh si-, ji, wit banget kapenginingwang, lir sekala anggarbini , mengko temah nuwuhi, warnanira memper pucung," Ki Jangkung mojar nyentak: "Sira biyung salah kardi, lah jawane mangkono duk mijilingwang" .
DEWI SEKARTAJI LAN DEWI ONENGAN DIPUN PARING! PUSAKA CUNDHUK DHATENG RESI ANDAKARA
MIJIL
l. Jaka Jangkung mojar malangkerik : "Heh wong ·wadon roro , apa temen sireku anake, mring si biyung ora ngandel mami, apa sira apti, ngaku kadang mring sun".
2. Sru gumujeng Retna Ragilkuning, gya umaclcg alon, sarya ngrangkul mring Ki Jangkung age, nabcla: "Pagene ya ari mami, ora salah kapti , wong clarbe saclulur.
3. Rupa mono karsaning dewa di, jer saduluring ngong, dhasar lanang mung siji dheweke". Jaja Jangkung amiyarsa angling: "Heh heh iku yekti, sira bokayuku.
4. Heh bokayu welasana mami, den e raganingong , tarimanen lowung-lowung bae , dadi cager ana den wedeni ," Rctna Ragilkuning, mcsem ngajak lungguh.
5. Ngarep pintu mapan sami linggih , rum esep tinonton , Jaka Jan gkung cinandhak ikete, gya binuka sarwi den petani , ni randha ningali, mesem sukeng kalbu.
6. Jangkung mojar : "Biyung kadang mami , si bokayu roro, . !ah ta sapa dhek biyen jen enge , rehn e aku biyung durun g eling, ni randha nauri: "Iku bokayumu.
7. Ingkang tuwa si Limaran nguni, bakayumu kang nom, aran Silakatangi mulane, ramanira ingkang mamarabi" , Wus man gkana nuli, agya Retna Galuh.
8. Karsa lekas arsa ngrarat engi, lawan ngandika Jon : "Lah ta bibi yen panuju tyas e, ingsun tukokna kapas kang bccik, myan g jantra kikisi , saput rantinipun.
9. Ingsun ngantih darapona bibi, ana pekahing ngong , ala nganggur kinarya sasamben" . Nyai randha suka mituruti, gya dandan wus rakit, mring pasar agupuh.
Dyah Ragil Kuning
I 0. J aka J angkung tinilar ncng pan ti , ni randha gya menggok marang Ujung Supama jujuge, sampun prapta marck mring sang rcsi, sang wiku manggihi, angandika arum.
11 .. "A:ia paran heh Dhadhapan prapti?". Ni randha turnya Ion: "Atur wikan kawula wiyos e , pukulun ke yong kckalih nguni, mangkya dadya jalmi, kalih warna ayu.
12. Wit rumakct amba ambil siwi, samya kapinujon, lawan sampun nuwuhi begjanc." Sang pandhita mcscm ngandika ris: "Sokur iku becik, lah tetanya ingsun.
13. Sutanira kowehi wawangi, bocah wadon loro". Ni Dhadhapan 1embah Ion ature , "Inggih sampun amba paparabi , kang sepuh respati , pun Limaran wungu .
14. I ngkang anem pun Silakatangi, sampu n sami condhong". Sang pandhita gumujeng delinge: "Becik temen gone memarabi , heh Dhadhapan mami, weh pusaka punjul.
15. Wewehena sutamu ro sami, konen padha nganggo, kancing gelung ywa pisah samene". Sang pandhita sigra denya ngambil, kacatur ing tulis, awarna cucundhuk.
16. Kang satunggil kancing cundha mani, nguni kacariyos, Dewi Wilutama kang adarbe, kocap cundhuk wignya dadya agni, dcne kang satunggil, paparing Hyang Guru.
17. Sarni darbe prabawa linuwih, sakarsanya dados". Nulya cundhuk pinaringken age, nyai randha tampi wus wineling, wijanging pambagi, Ian pitungkasipun .
18. "Heh Dhadhapan mangkata tumuli , lawan wekasingong, ingsun melu ngambil suta bae, lamun ana karya ingkang gati, tutura tumuli, marang jeneng ingsun" .
19. Ni Dhadhapan lengser awotsari, lampahnya sinerot, marang pasar ni randha jujuge, jalma wade kapas gya mimilih, wus kadadyan regi, mung tuku sakbandhul.
20. Para babakul pra samya angling: "Dhadhapan samengko, tuku kapas lah endi godhonge". Ni Dhadhapan saurira aris: "Lagi ewuh mami , ki\1ongkon anak-ku . ·
21. Bocah wadon loro padha prapti, mentas angeloyong, jaluk kapas ngantih dhedhemene, lowung-lowung menek dadi jarit". Ya ta wus micisi, ni Dhadhapan mantuk.
22. Lampahira agya prapteng panti, wau sang lir sinom, agya mapag Dhadhapan praptane, katon kadya siwi kang sayekti, ni randha gya ngambil, gcgendhonganipun.
23. Sinelehken sarya muwus aris: "Angger sutaning ngong, oleh kapas mung sakbandhul kiye, gonmu ngantih angger yen wus mangsil, gawe banyu mili, ado! sambi tuku".
24. Retna Limaran mesem nauri: "Gampang kang mengkono, nanging bibi karsaningsun kiye, Juwih becik yen dadia jarit, mundhak kehing regi , yen lawone alus.
25. Sokur pisan lamun dadi bathik". Ni randha lingnya Ion, "Angger iya ingsun nurut bae, heh Limaran babo anak mami, tampanana iki , kang warna cucundhuk.
26. Loro sosotya ·saking sang resi , sira kinen nganggo, siji sewang Ian arimu kuwe". Ya ta cundhuk wus katampen sami, sotya cundhamani, kagem Retna Galuh.
27. Duk pinasang estu busa 'nani, cahyane sumorot, Retna Galuh sakctlire, miwah sira Retna Ragilkuning, cahyanira salin, prabaweng cucundhuk.
28. Ny:.ii rand ha suka aningali , J aka J angkung jomblong, mojar: "Biyung si bokayu kuwe, teka wuwuh ayu anjekining, baya ingsun iki, yen nganggoa bagus .
29. Heh ta biyung Jamun kowe bali, !ah jalukna ingong, cundhuk kaya si hokayu kuwc," Nyai randha gumuyu nauri: "lya thole becik, lamun oleh sokur".
30. Ya ta lekas sang kusuma kalih, anata pirantos, kocap sampun pepak abahane, kacarita panggarape nguni, denira angantih sang Kusuma Galuh .
31. Saben senteg pisan nuli mangsil, sakedhap kemawon, ngundhung-undhung atusan benange, kapas wutuh mung kalong sakedhik, ni randha ningali, jomblong getun ngungun.
32. Jaka Jangkung ngadeg asisirig,bapang megal-megol, mojar: "Biyung sira bakal sugeh, den edola tikel sewu iki, hah nyata linuwih, roro si bokayu".
33. Kuneng kendel denira angantih, benang wus ginodhog,wusnya mateng ngrakit tenunane, dupi nenun sang kusuma kalih, saben senteg siji, lawon wus sagulung.
Dadya senteg pisan amgasi, tan pantara dados, pirang kodhi tinumpuk lawone, nyai randha wuwuh tan bisa ngling, ki J angkung ngecumil , dheng dhang nembang pucung.
XXX. DEW! SEKARTAJI LAN DEW! ONENGAN SAM! NENUN
PU CUNG
I. Dupi sampun , sang retna denira nenun , gya pasang gawangan , sang rctna lekas ambathik, pambathike siji sacorctan.
2. Laju terns, warnaning bathikan manut , karya warna-warna, ing sakedhap netra dadi, wusnya nulya cinipta dadya babaran.
3. Lawon alus, angrawit bathikanipun, lir yang-yanging wastra, tan ana ingkang nyameni, maya-maya ganda rum lir reratusan.
4. Wusnya rampung, sang retna ngandika arum, "Bibi sira dola, sakehe wastra di-adi". Nyai randha anjumbul mojar "Lah iya.
5. Sakarsamu, angger-angger ingsun turut, ke-watesi pira , rereganc jarit siji". Sang Dyah nabda: "Bibi manuta kewala.
6. Para bakul, sapira panganya.ngipun, bibi mundhak rcga, sira tan nganggo ngre.gani". Randha nebda : "Engger iya . " engger 1ya .
7. Ya ta dalu, kuncng enjing kang winuwus, ni randha mring pasar, Ian J aka J angkung tan kari, bekta wade sasunggen Ian sagcndhonga1i.
8. Dupi sampun, prapteng pasar lampahipun, wadena ginelar, cingak kang sami ningali, ing wusana para bebakul keh prapta.
9. Jejcl rubung, katemben dcnira dulu, usreg rerebutan, samya ta tan ya gumriwis: "Heh Dhadhapan jarik siji pira?"
I 0. Gya sumaur: "Lah anyangen sakarepmu". Tandya bakul kathah, anganyang ganti ngundhaki, jor-ejoran kang sawe - neh ana ngucap.
I I. "Sira iku, Dhadhapan kaya wong busuk, nora gawe rcga, nanging baku I sugih picis, a wit wade iki ane h ing sap raj a.
12. Mula ' muluk, mendah warnane wongipun, kang darbe bathikan , pesthi yen ayu linuwih, heh Dhadhapan wade iki saka sapa?"
13. Gya sumaur: "Wade kang gawe anak-ku, lagi padha teka, banjur jajal-jajal bathik". Kuneng wade yen, wus dugi ing panganyang.
14. Nulya sinung , kang anja pangayangipun, ing sakedhaap telas, picise kongsi sarinjing, ni Dhadhapan sumlengeren dulu arta.
15. Para bakul , masih kurang sami muwus : "Heh Dhadhapan apa wademu ing wisma misih , lamun misih aku sesuk padha mrana".
16. Muwus manthuk: "Jjeh akeh wade iku, sesuk paranana". Ya ta ni Dhadhapan nuli, mawa buruh denira ambekta arta .
17. Lan tutuku, nempur midhe bumbu-bumbu , wusnya mantuk sigra, Jan Jaka J angkung tan kari , nyai randha lampahnya prapta ing wisma .
18. Gya pin ethuk , marang sang Kusuma Galuh , myang Retna On engan, ni randhangrangkul sarya ngling : "Adhuh angger iki begja gedhe prapta.
19. Lah ta iku picise angundhung-undhung, ngong tan bisa ngetang , dhuh-dhuh angger paran iki, sakeh arta kinaryatutuka apa?
20. Nora wurung, sesuk bakul ambarubul, kang padha kukulak, picise sineleh ngendi, pesthi lamun kebak picis iki omali".
21. Mesem muwus, sira sang Kusuma Galuh : "Bibi yen sembada, picis edumna tumuli, jalu estri sakehe sasanakira.
22. Prihen milu, wisma saubenging dhukuh, bibi dimen arja, dhukuh Sidakarsa iki". Nyai randha nemb 3dani ing sakarsa.
23. Kang winuwus , enjang sawamane bakul, prapta akukulak, para bebakul ningali, mring sang retna keh jenger jrih tanpa ngucap.
Retna Kenakawulan
24. Ting palinguk, kataman prabaweng cundhuk, kang mindha sasangka, sumarma tan bisa angling, wusnya mantuk nengmarga sami pocapan.
25. Ngamun-amun, nanarka pating balusuk, ya ta winursita, yayah karya pocapaning, sakeh wade temah katur mring pranata.
26. Wit bebakul, kang dagang mring ratu munguh, tiniti tinanggap, galur carita 'dumeling, yen Dhadhapan darbe suta estri endah.
27. Para ratu, age denira angutus, rndik miwah nukma, wangsulnya sedaya telik , angaturken yen· tuhu randha Dhadhapan.
28. Darbe sunu, lir widadari anurun, Sri Bramakumara, sedya ningali pribadi, tindakira Ian patih Gunasaranta.
29. Sangaprabu, napak wiyat tanpa wadu, Prabu Suryadadwa, ingkang rayi wus tinuding, kinen dhustha kusuma ing padhukuhan.
30. Sang retnayu, Kenakawulan wus ma bur, ngambah jumantara, lawan nyiluman tan keksi, prabu kalih tindaknya gambuh Ian wadya.
XXXI. SANG DEWI KAKALIH BADHE DIPUN CIDRA DENING PARA RAJA
GAMBUH
1. Ya ta ingkang winuwus , kusuma kalih kang munggeng dhukuh, samya karya pakebonan duk rinakit, J aka Jangkung kang memacul, kang nenanem sang lir sinom.
2. Nanging Kusuma Galuh , lawan pangwasa pakaryanipun, marma datan rekasa sakedhap warni , patamanan sri dinulu, kawuryan sekar tulyabyor.
3. Botrawi isi ranu, wening mili mubeng Ian tinurut, bebanjeng- · an sari suruh turut pinggir, jajanganan kanthi kimpul, titimbangan lombok terong .
4. Ni randha pijer ngungun, Jaka Jangkung pijer amecucu dhangak lenggak-lenggak mubeng asisirig, bungah gelis ngunduh kimpul, jangan terong lombok.
5. Mendheg ngareping biyung, nuju caket lawan Retna Galuh, Jangkung mojar: "Biyung si bokayu iki, seje bapa karo aku, si bapa katungkul dhekok.
6. Ana dewa nyalimur, awor turu karo kowe biyung, marma si bokayu kaya widadari, kuwasa sakalir punjul, yen jalma ora mangkono".
7. Ni randha gya sumaur : "Layak bener ujarira kulup". Retna Galuh mesem kalane miyarsi, Ki Jangkung denira muwus, dene patitis cumeplos.
8. Retna Galuh satuhu, suta Hyang Surya mila kasebut, punjuling ngrat ayu tan ana tumandhing, ing nguni susumabaripun, Hyang Surya kapyarseng ing don.
9. "Waranggana swarga gung, warna kasor lawan Retna Galuh, myang putrining manungsa tanpa nyameni". Ya ta pamungkas Hyang Guru, rudi ta myarsa wiraos.
10. Hyang Cun1 gya dhadhawuh. llyang Narada kang kl·nen tumurun. Rdna Galuh warnanira kinen malih , warna kang sapalih sampun. jiniwa musthika wadon.
11. Nguni ingkang winuwus. dadya Rl'tn<: Angreni puniku, Patih Kudanawarsa ingkang sisiwi. kang kantun Kusuma (;aluh. sor titih cubluk tur bodho.
12. Hyang Surya ngraos ngungun, analangsa susumbar katrucut, sawusira warna kinumpulkl'n malih, paripurna Retna Caluh, tuhu sajagat kinaot.
13. Kuneng gantya winuwus, kang lumampah gcgana sang ayu, putri Prajotisna Dyah KL'nakasasi, wus prapta ing prcnahipun, luhur taman sigra anjog.
14. Nanging prayitneng kewuh, rnaksih siluman datan kadulu, amrih haywa kawanguran ing sakapti, Dyah Kenakawulan sampun, dumunung ngarsa sang sinom.
15. Ya ta Kusuma Galuh, rnulat lamun wonten putri rawuh, datan samar mring siluman yekti uning, nanging sang Kusuma (;aluh, waskitha kendel kcmawon.
16. Ayun wruh karyanipun ·, wus kabatang yen cundakeng mungsuh, wit uninga yen kang prapta dl'de jinis, ya ta sang kusumaning rum, Kenakasasi duk anon.
17. Marang Kusuma Caluh, ngungun anjetung micareng kalbu, "Jalma iki dudu sutaning wong cilik, cahyane katon ngunguwung, pantes yen putrining katong .
18. Nadyan putrining ratu, saejeg ingsun durung andulu, jalma , iki ayune punjul sabumi, jatmika semune luruh, kadya kumarnning waclon".
19. Nengna kang wawan dulu, nanging dereng won ten sapa aruh, kawuwusa Sri Brama kumara aji, saking jumantara niyup , prapteng dharat sangakatong.
20. Singidan ing garumbul, jawi pakcbonan doh kang singub, kyana patih Gunasaranta tinuding , kinen ngupaya sang ayu, pundhi prenahnya sang sinom.
21. Mangkya sang prabu nusul,yen wus tarn tu ing panggenanipun, kyana patih lumaksana analisik, saubengan praptanipun, angintip jawining kebon.
22. Ampingan witing bulu , kyana patih kagyat duk andulu, jroning taman kawaspadan langku!lg asri, Ian mulat wanodya ayu, roro kaclya muksa tinon.
23. Cahya kadya andaru, kyana patih dumadak kalimput, pangling lamun punika Dyah Sekartaji, kyana patih lengur-lengur, anjinggleng pijer melolo.
24. Wit prabaweng cucundhuk, marma kyana patih kasalimur, mojar ing tyas: "Dudu swadine wong iki, mokal ni Dhadhapan iku, duwca anak mengkono".
25. Ya ta dupi panuju, Retna Ragilkuning Jan Ki Jangkung, ngambil sekar mubeng duk parek Ian patih, Ki Gunasaranta dulu, mingslep mung gulu anjongok.
26. Ngucemil; "Begja ingsun, siji sewang mengko nora wurung, singa-singa narendra ingkang pinilih". Ki patih sakala kawur kempas-kempis Ian anjomblong.
27. Dyah Onengan duk gayuh, puspa menur tuna dungkap luhur prabaweng risang retna temah amingkis, wastra kempol kengis pungkur, kyana patih dupi anon.
28. Aniba sambat ngacluh, ngathang-athang tuju datan weruh, Dyah Oengan Ian Ki J angkung tan uclani, yen ana maling gegedhug, eca lalangen sang sinom.
29. Patih tangi jerunthul, sandeyeng tyas clhelik ing gerumbul, pikir-pikir: "Lah ya gene ingsun wedi, iku anak randha dhukuh, ingsun papatihing katong".
30. Wusnya micareng kalbu, kyana patih sumedya nunungkul, cipta besus supaya haywa tinampik, ki patih ngupaya ranu, manggih sumber nuli ngilo.
31. Jenggot saru cinukur, barengos dhawuk pinulas ngangus, pinggir sumber nemu pecahan kuwali, bekele binebed sabuk, lir bengkungan sakpengisor.
32. Pangrasanya wus bagus, cengkelak bali gulune rnanglung, mengleng-rne.ngleng mawang kalayan anglirik, jar-ajar angelah larnbung, lir tayungan rnegal-megol.
33. Lan mojar: "Dhing dhang dhing dhung, sapa nampik mengko nora wurung, sun beradhat nadyan dinukan narpati, ing sapisan iki berung, !ah mangsa dadak kinethok".
34. Ki patih prapta sampun, prenah genira duk nginjen wau, wira-wirir karusekan Ian ngecumil, rnungser lir asu pinenthung, denya ngungkurken pakewoh.
XXXII. PRABU BRAMAKUMARA BADHE ANDHUSTHA DEW! SEKARTAJI
..... I (';;I . .• >· \« •. .. ,\ /;-./". ;·--;--11 D:R t. :{; Oi':!\ T rnr JEN NS'..;!= DE:'BODPAR . ..... __ - ---...--1
PANGKUR
I. Sang prabu Bramakumara, dangu nganti praptane kyanapatih, wagugen sang nata nusul, nalisik lon-elonan, kaleresan wedalira saking pungkur, ki patih datan uninga, yen nusul sri narapati.
2.. Pijer bungah tctayungan, sri narendra waspada aningali, mring ki patih salin lagu, megal-mcgol tayungan, sri narendra ngungun pinrepekan gupuh, winedalan saking wuntat, cinandhak githoke patih.
3. Pinidih asru ngandika: "Pa genea si patih jebul baring, jenggote nganggo cinukur, besusan nora layak," Kyana pa - tih kagyat dhodhok n.cmbah matur: "Pukulun amba tan edan, siji sewang mangke gusti".
4. Sang nata mencercng nabda: "lku apa siji sewang daleming, apa ta kowe ginaggu, kono dhanyanging las". Kyana patih anjongok sarya umatur, "Paduka gusti ngijena, lebeting taman puniki.
5. Mangke paduka uninga, sampun baring kadi kula puniki", Sang nata garjita nurut, gyan anginjen mring taman, katingalan jro taman Kusuma Galuh , kang lagya wawan paningal, Ian Retna Kenakasasi.
6. Nanging sang nata tan wikan, tan any an a yen Retna Sekartaji, lawan malih sangaprabu, kasilip tan uninga, lamun Retna Kenakasasi neng ngayun, Dyah Kenakasasi wikan, mring sang nata myang ki patih.
7. Sang prabu Bramakumara, tebah jaja duk ningali sang putri, asora kongsi gumablug, kyana patih anyandhak, asta nata tinarik sarwi umatur: "Pukulun wonten punapa, tebah jaja anglangkungi.
8. Ngantos abrit ponang jaja," Sri narendra kagyat ngandika aris: "Heh patih akarya ngungun, anake si Dhadhapan, angungkuli warnane mring Rctna Galuh, baya ta anak pupujan". Gumuyu rekyana patih.
9. Ngandika malih narendra: "Kaya paran karepira heh patih?" Kyana patih nembah matur: "Boten ewed punika, mangke ulun ingkang ngambil kalihipun". Sang prabu asru ngandika: "Ywa klayatan den agclis".
I 0. Kyana patih matur ·sandika, kawuwusa Retna Kenakasasi, wus anyana jroning kalbu, yen Sri Brama kumara, tunggil lampah arsa ngambil mring sang ayu, Kusuma Kenakawulan, cipta arsa angayoni.
11. Marang Sri Bramakumara , sigra matak mandra Kenakasasi, asidhakep astanipun, tumenga tan antara, prapta rikang pangaribawa gumlundhung, riris tedhuh wus tumama, marang ing sri narapati.
12. Sang prabu dupi kataman, sanalika bingung tan aningali, marang ing Kusuma Galuh, myang taman tan katingal, katon ara-ara sri narcndra ngungun , miwah ki Gunasaranta, bingung gcndheng tanpa budi.
13. Sang prabu garjitcng nala, lamun keni kemayangan kang linuwih , gya matek aji sang prabu, mangsulken kang prabawa, nanging kasor sri narendra mantranipun, tuwin patih tanpa karya, ternah rnundur sri bupati.
14. Kondur Ian papatihira, aneng marga wuyungan sri bupati, wusnya tebih prenahipun, sigra napak gegana, laju konctur marang pasanggrahan prabu, ing benjang arsa wangsula ,yen wus amangun kasektin.
15. Kuneng kang kantun neng taman, Retna Gal uh uninga mring sang dewi, Kenakawulan duk dangu , ketonton solahira, wignya ngunduraken kadibyaning ratu, Retna Galuh nebcteng driya: "Baya iki putri ngendi.
16. Ayu gandes solahira, maksih kenya dene luwih sinekti, bisa ngilang bisa · mabur, wong iki galak ulat, tenagane sarwa luwcs dadi patut, putri iki arsa nyidra, iya marang awak . ,, mamt.
17. Dyah Galuh dangu waspada, nanging api-api datan udani, ya ta kusumaning ayu, Retna Kenakawulan, andhatengken karsa marepeki gupuh, marang Dyah Candrakirana , arsa nyandhak mring sang putri.
18. Prabaweng cundhuk tumama , tiba kongsep Retna Kcnakasasi, ing ngarsane Retna Galuh , konjcm tanpa gulawat, dupyantara dangu nglilir sang retna yu, pungun-pungun ngungun ing tyas , sang Retna Kenakasasi .
19. Gegetun micareng driya: "Pa gene ya ingsun kongsep kabanting, dene wong iki tan weruh, marang sariraning wang , apa darbe pangwasa ingkang pinunjul , sanadyan silih darbca , pa gene kasoran mami.
20. Lan anak wong padhukuhan, yekti merang dclap mring tanah Jawi , arsa nanduk-ken prang alus, Ian putri tanah Jawa , wusananya sor Ian anak wong clhudhukuh". Ya ta wusnya anglocita , sang retna krodhambek julig.
21. Matak ajinya pamungkas , analika gumcr swar eng · wiyati, clhedhet erawati tedhuh, riris atis kang prapta, bayu bajra meses taman lir pinusus, rusak ingkang kembang-kembang : agya Retna Sekartaji.
22. Uninga yen kasantikan ,' gya pinandeng sirna kang riris atis, prabawa sadaya larut, sor titih dibyanira, Dyah Kenakasasi wruh yen sirm kanghru, krodha mempen g arsa nyandhak , marang ing Dyah Sekartaji .
23. Kongs ep malih kapidhara, rambah katri dcnya mrih datan keni, katgada kusumaning rum , Retna Kenakawulan, mcsu cipta tiwikrama kang winangun , sarira pin esu daclya , sarp a geng panjang mawredi .
24. Sawusnya mancala sarpa , gy a katin gal antara tan atebih , sang naga krora manaut, galak katon gumelap , mangap ngablak siyung kengis kadya murub , netran e lir surya kembar , wisa sumembur lir riris.
25 . Ngakak angebeki taman, Retna Galuh eca kendel tan gingsir , atajem polatan ruruh, tan pa sandeyeng driya, malah katon angalap puspita menur, tan riringa ring bab aya , ya ta Retna Ragilkuning.
26. Lan Ki J angkung duk uninga, mring kang sarpa geng panjang gigilani, Dyah Ragilkuning lumayu, marpeki mring kang raka, sarya matur : "Kakang bok sarpa puniku, paran kadadosanira; dene tan pa sangkan prapti".
27. Mesem Dyah Candrakirana: "Lah pesunen paningalira yayi. supaya waspadeng kewuh, apa kasupen sira? "Retna Ragilkuning mcsem sampun weruh, kadadyaning ponang sarpa. yen sejati pu tri adi.
28. Dyah Ragilkuning asigra, marepeki mring gening sarpa budi, dupi parek kagyat dulu, risang amindha sarpa, dene Rdna Oncngan tan ajrih dulu, malah mesem anganclika: "Ayu teman sarpa iki.
29. Cacadc sugih tcnaga, bok den patut samitra luwih becik". Sang sarpa miyarsa muwus, garjita jroning nala: "Jalma iki nyalawadi kang satuhu, apa wruh kacladyaning wang, lah iya haywa ngunduri".
XXXIII. DEWI KENAKA WULAN PERANG KALIYAN PRABU SIYEM LAN MANILA
DURMA
l. Risang sarpa mangsah krura gora godha, mekar geng panjang malih, ngadeg pethit molah, sumeblak kadya kilat, wreksa kang kasabet gusis, sol kaparapal, swara anggegeteri.
2. J aka Jangkung niba tangi kami gilan, nir randha kagyat prapti, sumusul mring taman, dupi uningeng sarpa, dherodhog Ian jerit-jerit, anguwuh marang Limaran: "Den agelis.
3. Lumayua Ian arimu dipun enggal," Sang retna anauri: "Bibi eman-eman, kembange akeh mekar, dupeh sarpa gigilani, lah ngarah apa?" Ni randha duk miyarsi.
4. Kontrang-kantring saking marase kalintang: "Dhuh adhuh anak mami, age lumayua". Ya ta kang kawuwusa, wonten gegaman geng prapti, jawining taman, ingkang adarbe baris.
5. Nateng Siyem kalawan nateng Manila, prapta tunggiling kardi, arsa amisesa, marang randha Dhadhapan, ya ta risang sarpa uning, yen praptanira, risang narpati kalih .
6. Minger medal sang Retna Galuh tinilar , sang naga prapteng jawi, sedya ananggulang, praptane kang gegaman, laju sumebut dhatengi, krura angakak, gora reh gigirisi.
7. Wadyabala Siyem kalawan Manila, kagyatira tan sipi, mundur tur uninga, ma rang narendranira, yen won ten sarpa geng prapti, saking jro taman, galak anerak baris.
8. Rajeng Siyem Manila angatag wadya, kinen angrubut jurit, pinrih patinira, nyana sarpa wantahan, punggawa kinen mangarsi, kang prawireng prang, keh sikep gada bindi.
9. Risang sarpa uninga pinagut yuda, sumebut andhatengi, sumembur wisanya, kadya riris sumebar, wadyabala anadhahi, surak gumerah, Ian tengara tinitir.
I 0. Gumarudug anawat sela lir udan, tanapi gada bindi, kunta myang senjata, tibeng angganing sarpa, datan mantra anedhasi, sangsaya krura, molah amuter pethit.
11. Kadya kilat sisik mubyar kabaskaran, yayah tinub ing rukmi, sumiyut gumebyar, nibani wadyabala, sewu prajurit kaplipis, remuk sumebar, singlar-singlar keh mati.
12. Maputeran panyabete kering kanan, sinosog waos hiring, tan mantra tumama, saya keh wadyabala, kang ngemasi kapalipis, kang teguh rosa , picondhang mempis-mempis.
13. Ing wusana bubar larut asar-saran, tan kena den adhangi, mring para punggawa, ginebugan ameksa, kang · ana angling: "Sapa kang kelar, tumanggah mesthi mati.
14. Angur silih den adu padha manungsa, babegjan padha siji, iku buron sarpa, tan nganggo kira-kira, lawan ora idhep wedi, daya cilika, gedhe sapuluh tiris".
15. Ya ta para punggawa sareng umangsah, satus samya sinekti sewu mantri wira, panggah ngangsahken gada, kunta nanggala myang bindi, tumibeng sarpa, tan mantra miyatani.
16. Wadya wuri giniring mring raturiira, bentet samya ngebyuki, surak lir ampuhan, tambuh kehing gegaman, sang naga molah nguwati, nembur magalak, hruning wisa lir riris.
17. Kang kataman keh malepuh gundam-gundam, sagung para bupati, sakedhap kewala, sinabet kasulayah, kang p_anggah kaplipis rujit, prabu kalihnya, waspada aningali.
18. Solahing kang yuda ananggulang sarpa, tan mantra angawali, malah keh picondhang, duka prabu kalihnya, mangsah ratanira gumrit, mangeka pada, menthang langkap pinusthi.
19. Mijil astrane kawarna pangawasa, gumredeg anibani, sakehing, kadibyan, nira prabu kalihnya, sang amindha sarpa kalis, datan kasoran, Retna Kenakasasi.
' 20. Datan kewran karya tangkising kagunan, sang mindha sarpa nuli, manjongok angakak, meh parek lawan rata, sirahing naga ngungkuli, rataning nata, netra katon gumilir.
21. Gilar-gilar kadya ingkang surya kembar, siyung kumilat kengis, lidhah lir daludag, raja Mandrasaraba, kekes denira ningali, angganing sarpa, dene yayah rinukmi.
22. Alon matur mring kang paman Sri Manila: "Dl'de wados puniki , paran karseng rama, ulun datan kawagang" . Ngandika Sri Bramasekti : "Sira menenga, ingsun arsa mungkasi.
23 . Lamun ora tumama pusakaning wang, pupundhen nguni uni, pesthi lamun tiwas, mungsuh kalawan sarpa". Sigra prabu Bramasckti, angambil cakra , linepasaken aglis.
24. Lir andaru murub lampahe kang cakra, sang sarpa aningali , yen cakra pamungkas, prayitna tinadhahan, sedhenge cakra meh prapta , sinaut kena , pangrasa kang ningali.
25. Cakranira kalebu ing telak sarpa, sirna datan kaeksi , marma sapunika, Retna Kenakawulan, antuk wasiyat linuwih, rajeng Manila, waspada aningali.
26. Lamun cakra keni den untal ing sarpa , ngungun tyasnya wus giris, angingerken rata, mundur prabu kalihnya , wadyabala den undhangi, kinen Jumajar, sakala sirna gusis.
27. Risang sarpa mulat mcngsahnya wus bubar, sigra wangsul tumuli, malebu ing taman , marepek genya sang retna, Dyah Galuh Ian Ragilkuning, mesem methuknya, yayah nungsung . mamanis .
XXXIV. DEWI KENAKA WULAN KA WON PRABA WA KALIYAN DEWI SEKARTAJI
DHANDHANGGULA
I. Langkung ngungun Dyah Kenakasasi, mulat marang sang putri kalihnya , saking srune pangungune , temah kekes jro kalbu, nanging arsa sapisan malih , angetog kaprawiran,duk pinandeng marang Retna Sekartaji , ngalumpruk ponang sar pa.
2. Sakeh dibyanira tanpa dadi, angganing sarpa kadya winejak, lir rontang-ranting kulite, kerep lesu sumaput, sanalika sang nagaaji, sirna wus paripurna, katon makidhupuh, Kusu- . ma Kenakawulan, sru karuna kelaran angolang-ngaling, sesambat nembah-nembah.
3. "Dhuh dhuh risang kumaraning estri , amba anunuwun pangaksama, paduka racut den age, raosing badan ulun, dene kadya kataman agni, rapuh tanpa gulawat, dhuh kula pukulun, dasihna datan suminggah." Ya ta mesem Retna Galuh amiyarsi, aris wijiling sabda.
4. Sumeh tembung ; "Kasayogyan yayi, awit tigas kawuryan tumingal, ywan kapareng panujune, basa yayi mas ingsun, cumanthaka anyanyampuri, tan wrin saruning angga, reh jalma dhudhukuh, pae Ian kusumeng pura, tumarecep ngaku kadang putri adi, muga ywa salah cipta.
S. Winantua mring bathara luwih, sira yayi jumujug mring taman, ngendi baya pinangkane, sapa asma sinebut, witning karya kageting ngati, prapta minta aksama, mring jalma dhudhukuh, mas yayi sasedyanira, sedya ayu Hyang jawata ngudaneni, estu mangayubagya".
6. Wusnya nabda Retna Retna Kenakasasi waluya, birat sagung lalarane, sumungkem ngraup suku, sarya waspanira dres mijil, gupuh Retna Onengan, nyandhak astanipun,
Retna Galuh
gumuejng nambungi sabda: "Dhuh mas yayi wong ayu haywa kaswasih, dinangu !ah pajara".
7. Astanira tinarik aririh, Dyah Kenakasasi nurut lenggah, tinimbangan pasilane, Kenakawulan matur: "Dhuh kawula atur sayekti, amba putri Manggada, ari sangaprabu, Suryadadwa Prajotisna, amba apanengran Kenakasasi, bodho tuneng weweka.
8. Awit dinuta mring kakang aji, ·kinen andhustha sang lir kusuma, kawula boten andimpe, sor prabawa sawegung, estu ulun punggung sakalir, yekti boten tinimbang, Ian kusumaning rum, sumarma nu wun aksama, sanes Ian kina-kina.
9. lngkang sampun kaloka ing bumi, putri Manggada sadaya endah, amumpuni sakalire, amba tinitah cubluk,warna wagu tan wrin dudugi". Ya ta Retna Onengan, amiyarsa wuwus, kabelet mesem gya nabda: "Dhuh mas yayi anglengkara clenira ngling, lamun mungguh manira.
l 0. Dadia jalma priya sayekti, pesthi kasmaran mu lat mring sira, ing saejeg durung tumon, wong gandes sarwa patut, sapolahe andudut ati, reh yayi ywan supama, darbea patut, sadulur priya kang pekik warnanya, rangkung-rangkung widigdaya sura sekti, wingitjatmikeng tingkah.
11. lngsun ambil ipe sira yayi ." Retna Gal uh mesem amiyarsa, Dyah Ragilkuning wuwuse: "Kenakasasi patut, yen dadia garwane padmi, mring Panji Carangwaspa". Ya ta kusuma yu, miyarsa paguywanira, lir riringa mulat nganan miwah negring, nging tan na jalma priya.
12. Ya ta rinaket sang putri katri, wit hentyarsa samya sukanira, sinamitra pam·redine, risang Kusuma Galuh, sudibya ngreh amirapeti, patilas kang arenggang, wusana sumuyud, nguni kocap ing carita, siyang dalu Kusuma Kenakasasi, kulineng padhukuhan.
13. Ni Dhadhapan dupi den wartani, ring pratingkahnya kusuma rara, mangungun langkung sukane, tansah mas:igun -sugun, cipta lamun tamiyan gusti, Retna Kenakawulan, nalikanya kondur, marang pawukoning raka, ngaturaken sasolah bawa ing nguni, rembaging raka nata.
14. Sang lir retna kinen angulati , wiku ingkang pantes ginuronan, supadi kasor dibyarn;, putri kang mu11ggen5 dhukuh, ya ta Retna Kenakasasi, pamet, mesat n_i;ambara, tanpa kanthimuhung, mider angubengi wana, miwah arga nengna kang munggeng wiyati, gantya bng kawuwusa.
ITEEAR REIS AN bp PN BALAI PUSTAKA.— JAKARTA