Baca PDF (OCR): Wawacan barjah

170 halaman · 3 halaman diproses dengan OCR · 11.6 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. WAWACAN BARJAH
  2. KATA PENGANTAR
  3. SAMBUT AN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN
  4. DAFTAR ISi
  5. BAB I PENDAHULUAN
  6. Latar Belakang Masalah
  7. BAB II TRANSLITERASI WAWACAN BARJAH
  8. * Asmaran (dana) *
  9. * Asmaran ( dana) *
  10. * Sinom *
  11. * Sinom *
  12. • Pangkur •
  13. • Pangkur •
  14. * Dangdanggula *
  15. * Dangdanggula *
  16. * Kinanti *
  17. * Kinanti *
  18. * Dunna *
  19. * Gambuh *
  20. *Pangkur*
  21. • Pangkur *
  22. • Sinom •
  23. • Pucung *
  24. 8
  25. * Pucung *
  26. * Kinanti *
  27. * Kinanti *
  28. • Sinom •
  29. * Sinom *
  30. * Magatru *
  31. * Asmarandana *
  32. * Asmarandana •
  33. • Durma •
  34. • Dunna •
  35. * Kinanti *
  36. * Kinanti *
  37. * Mijil *
  38. • Mijil •
  39. • Pangkur *
  40. * Pangkur •
  41. * Dunna *
  42. * Dunna *
  43. * Kinanti *
  44. * Sinom *
  45. * Sinom •
  46. * Dangdanggula *
  47. * Dangdanggula *
  48. * Pangkur *
  49. * Pangkur *
  50. • Asmaran • ( dana)
  51. • Asmaran • ( dana)
  52. * Sinom *
  53. * Pucung *
  54. * Pucung *
  55. * Wirangrong *
  56. * Wirangrong *
  57. • Asmarandana •
  58. * Asmarandana •
  59. * Kinanti *
  60. * Kinanti *
  61. * Ladrang *
  62. * Ladrang *
  63. * Dangdanggula *
  64. * Dangdanggula *
  65. * Lambang *
  66. * Sinom *
  67. * Kinanti *
  68. * Kinanti *
  69. * Mijil *
  70. 8
  71. • Mijil *
  72. * Durma *
  73. * Pangkur *
  74. * Pangkur *
  75. * Wirangrong *
  76. * Wirangrong *
  77. * Sinom *
  78. * Sinom *
  79. * Kinanti *
  80. * Kinanti *
  81. * Wirangrong *
  82. * Wirangrong *
  83. * Mijil *
  84. * Mijil *
  85. * Kinanti *
  86. * Kinanti *
  87. BAB III KAJIAN WA WACAN BARJAH
  88. 4.1 Struktur WB
  89. 4. 2 Tokoh clan Alur
  90. 4.1.1. Situasi A wal
  91. 4.1.2. Transformasi
  92. 4.1. 3. Situasi A khir
  93. 4.2 Terna

WAWACAN BARJAH

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

2 wisata

WAWACAN BARJAH

Disusun oleh : Prof. Dr. Edy Sedyawati (Koordinator) Tommy Christomy SSA, MA (Peneliti Utama) Eny Widiana, BA (Asisten Peneliti)

Penyempuma: Made Puma

DEPA RTE MEN PEN DIDI KAN DAN KEBUDAYAAN DIREKTORAT JENDERAL KEBUDAYAAN DIREKTORAT SEJARAH DAN NI LAI TRADISIONAL BAGIAN PROYEK PENELITIAN DAN PENGKAJIAN KEBUDAYAAN NUSANTARA TAHUN 1992 I 1993

DITJEN KEBUDAVAAN 12sERUDAC
TGL. TERINA20-12-1999 20-12-1999
TGL. CATAT53-1999
NO. INDI K091. SED. w
NO.C1ASS
KOPIKE:

KATA PENGANTAR

Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara , Direktorat Sejarah dan Nilai Tradi'.'>ional. Direktorat Jenderal Kebudayaan telah mengkaji dan menganalisis naskah-naskah lama di antaranya naskah Kuno Sunda yang berjudul Wawacan Barjah isinya tentang Genre Sastra Yang Berbentuk Cerita Roman dengan menampilkan tokoh manusia super dalam suatu dunia yang ideal. Tokohtokohnya adalah Raden Barjah dan Jaka Barjah yang senantiasa dapat menyelesaikan tantangan dan cobaan dengan sempurna.

Nilai-nilai yang terkandung di dalam naskah ini adalah nilai untuk mencapai ·kebahagiaan dan martabat harus diupayakan dengan menempa watak dan pribadi yang terpuji yang dapat menunjang pembangunan, baik fisik maupun spirituil.

Kami menyadari bahwa buku ini masih mempunyai kelemahan-kelemahan dan kekurangan-kekurangan. Oleh karena itu, semua saran untuk perbaikan yang disampaikan akan kami terima dengan senang hati.

Harapan kami. semoga buku i.ni dapat merupakan sumbangan yang berarti dan bermanfaat serta dapat menambah wawasan budaya bagi para pembaca:

Kami mengucapkan terima kasih yang sebesar-besarnya kepada para peneliti dan semua pihak atas jerih payah mereka yang telah membantu terwujudnya buku ini.

Jakarta, Oktober 1992

Pemimpin Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara

' Sri Mintosih, BA. iii NIP. 130 358 048

SAMBUT AN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

Saya mengharapkan dengan terbitnya buku ini. maka penggalian nilai budaya yang terkandung dalam naskah lama yang ada di daerah-Oaerah di seluruh Indonesia dapat lebih ditingkatkan sehingga tujuan pembinaan dan pengembangan kebudayaan nasional yang sedang kita laksanakan dapat segera tercapai .

Usaha untuk mengetahui dan memahami kebudayaan daerah lain selain kebudayaan daerahnya sendiri lewat karya-karya sastra lama (naskah kuno) merupakan sikap yang terpuji dalam rangka pengembangan kebudayaan bangsa . Keterbukaan sedemikian itu akan membantu anggota masyarakat untuk memperluas cakrawala budaya dan menghilangkan sikap etnosentris yang dilandasi oleh pandangan stereotip . Dengan mengetahui dan memahami kebudayaan-kebudayaan yang ada dan berkembang di daerah-Oaerah di seluruh Indonesia secara benar , maka akan sangat besar sumbangannya dalam pembinaan persatuan dan kesan1an bangsa.

Untuk membantu mempermudah pembinaan saling pengertian dan memperluas cakrawala buda ya dalam masyarakat majemuk itulah pemerintah telah melaksanakan berbagai program . antara lain dengan menerbitkan buku-buku yang hersumber Jari naskah-naskah !Jma seperti apa yang diusahakan oleh Bagi:li' Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara . Mengingat arti pentingnya usaha tersebut. saya dengan senang hati menyambut terbitnya buku yang berjudul. Wawacan Barjah.

;'\iamun demikian perlu disadari bahwa buku-buku hasil penerbitan Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara ini baru merupakan langkah awal , dan ada kemungkinan masih terdapat kelemahan dan kekurangan.

v j

Diharapkan hal ini dapat disempurnakan di masa yang akan datang terutama yang berkaitan dengan teknik pengkajian dan pengungkapannya.

Akhirnya saya mengucapkan terimakasih kepada semua pihak yang telah membantu penerbitan buku ini .

Jakarta, Oktober 1992

Direktur JendPral Kebudayaan.

Ors. GBPH. Poeger

NIP . 130 204 562

DAFTAR ISi

Halaman KA TA PENGANTAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . iii SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDA Y AAN. . . . . . . . . . . . . . . v DAFTAR ISi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vii Bab I. Pendahuluan ....................................... . Bab 11. Transliterasi dan Terjemahan Wawacan Barjah . . . . . . . . . . . . . . 5 Bab Ill. Kajian Wawacan Barjah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Daftar Pustaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162

BAB I PENDAHULUAN

Latar Belakang Masalah

Bangsa Indonesia merasa berbangga dan berbahagia karena memiliki dokumentasi Sastra Lama atau Naskah Kuno yang cukup banyak. Dilihat dari segi nya tidak kalah penting dari pada hasil sastra peradaban lama lainnya. Dalam kaitannya dengan pembangunan sekarang ini sudah sewajamya mendapat perhatian yang cukup besar kepada bidang pembangunan ini, juga mengamati sastra lama atau naskah kuno dalam rangka menggali warisan budaya bangsa adalah merupakan usaha yang erat kaitannya dengan pembangunan manusia Indonesia seutuhnya, lahir batin . Pembangunan yang sifatnya multi itu memberikan proporsi yang banyak kepada bidang mental spiritual. Sedangkan unsur-unsur pembangunan mental spiritual itu banyak terdapat dalam naskah lama atau naskah kuno. Oleh karena itu sastra lama atau naskah kuno banyak memiliki nilai-nilai yang bisa membuat pendewasaan mental , sehingga wajar kiranya kita mengulangi kembali anjuran yang sering diungkapkan oleh Goethe lewat M. Yamin melalui semboyan yang berbunyi : "Yang kamu warisi dari nenek moyang, harus kamu rebut agar dapat dimiliki" .

Mungkin orang berpendapat bahwa studi naskah kuno tidak banyak manfaatnya dalam dunia masa kini dan hasilnya tidak selalu dapat dipasarkan dengan mudah. Pendapat yang demikian ini adalah pendapat yang mengingkari kenyataan bahwa bangsa kita termasuk bangsa beraksara yang berarti pula memiliki bahasa lisan yang telah lama mengerti dan melakukan perekaman dalam tulisan. Dan pendapat ini juga menutup mata terhadap kearifan kebudayaan yang direkam dalam naskah-naskah itu . Tanpa mencari-cari agaknya jelas bagi yang sudi merenung, bahwa pembinaan dan pengembangan kebudayaan nasional kita tidak

' j rnungkin dirnulai dengan rnengingkari surnber-surnber kebudayaan kita yang tersebar luas di daerah-daerah.

Di kalangan generasi muda ada juga pendapat yang mengatakan bahwa untuk marnpu rnelakukan pengungkapan nilai-nilai budaya yang terdapat dalam naskah kuno rnemerlukan studi dan pengalarnan yang cukup banyak karena kegiatan seperti mi adalah kegiatan yang cukup sulit. Ada yang rnernberi contoh untuk mengungkapkan nilai-nilai budaya yang terdapat dalarn naskah Jawa Kuno diibaratkan · sebagai mernbabat hutan yang buas yang arnat jauh, rnenakutkan dan rnengerikan dan akibatnya hanti kita akan bisa terkena rnistik yang memusingkan tujuh keliling dan tak tahu jalan keluamya.

Dengan demikian tentu tugas yang cukup berat yang diwariskan terhadap generasi muda sekaning untuk mengungkapkan nilai-nilai budaya yang dikandung pada naskah kuno, terutama nilai-nilai yang masih relevan dengan kehidupan jarnan sekarang. Nilai-nilai yang terdapat dalarn naskah kuno banyak yang bisa disejajarkan dengan nilai-nilai yang terdapat dalam Pancasila dan Undang-Undang Dasar 1945.

Pentingnya mengkaji kembali nilai-nilai yang terdapat dalam naskah kuno, karena di beberapa daerah terutarna di kota-kota besar di Indonesia, nilai-nilai naskah kuno sudah tichk mendapat perhatian lagi. Namun tidak menutup kemungkinan bahwa di beberapa daerah naskah kuno masih memiliki fungsi kultural dalam masyarakat. Hal ini dapat dibenarkan karena lahirnya suatu karya sastra tidak semata-mata disebabkan oleh si pengarang ingin untuk menghibur masyarakat pembacanya. Tetapi dengan penuh kesadaran, ia ingin menyampaikan nilainilai yang agung yang dibutuhkan manusia pada urnumnya. Sehingga lahirnya suatu karya sastra adalah hasil dari pengaruh timbal-balik yang rurnit dari faktorfaktor sosiokultural dan karya sastra itu sendiri merupakan obyek kultural yang rumit yang tidak berdiri sendiri, sehingga dijadikan pedoman (karena memiliki norma-norrna, aturan-aturan dan hukurn) tertinggi bagi kelakuan manusia.

Sehubungan dengan permasalahan tersebut di atas maka langkah untuk mengkaji naskah yang berjudul Wawacan Barjah sebagai media untuk mengukuhkan sistem nilai yang ingin diajarkan kepada generasi muda.

Wawacan adalah semacam prosa naratif yang ditulis dalam bahasa Sunda. Wawacan tersebar di daerah Jawa Barat, khususnya Priangan. Menurut Ayatrohaedi (l 992 : 1 -- 3 ).

Wawacan adalah cerita panjang yang berbentuk dangding (menggunakan aturan pupuh). Pupuh memiliki ikatan berupa guru/agu (ketentuan vokal pada akhir larik), ikatan berupa guruwi/angan (ketentuan jumlah suku kata pada tiap bait atau padalisan), ikatan berupa guru gatra (ketentuan jumlah larik pada tiap bait atau pada) dan ikatan berupa karakter pupuh.

Terdapat 17 pola persajakan yang biasa digunakan antara lain: 1. asmarandana, 2. balakbak, 3. dangdanggula, 4. jurudemung, 5. durma, 6. gambuh, 7. gurisa, 8. kinanti, 9. ladrang, 10. lam bang, 11. magatru, 12. maskumambang, 13. mijil, 14. pangkur, 15. pucung, 16. sinom, dan 17. wirangrong (Salmun, 1958: 41 - 42). Wawacan merupakan bentuk karya sastra Sunda yang dipengaruhi oleh bentuk macapat dari Jawa .

Di beberapa daerah di Priangan Timur wawacan sering digunakan untuk pertunjukan beluk. Yakni, semacam pertunjukkan pembacaan cerita yang dihadiri oleh sejumlah orang. Biasanya dilakukan pada malam hari terutama ketika habis panen padi maupun ketika nadzaran. Menurut pengamatan penulis wawacan merniliki daya tarik karena temannya (Christomy, 1992 ). Melalui tema inilah orang tua seringkali ingin "memaksakan" nilai-nilai tertentu yang mereka anggap perlu diketahui oleh generasi berikutnya. Pembacaan wawacan berjalan semalam suntuk, dibaca oleh empat orang, satu orang pembaca utama sementara tiga orang lain yang mengikutinya sebagai koor .

Wawacan Barjah termasuk salah satu wawacan yang populer di daerah Panga,. lengan. Wawacan Barjah, sering juga disebut Carita Barjah, mengisahkan tokoh Barjah sebagai seorang pahlawan yang tiada tandingan. Raden Barjah, sang protagonis, memilih untuk mengembara demi mendapatkan kebahagiaan . Dalam pengembaraannya ini ia banyak menemui cobaan dan gangguan. Karena ketekunannya dalam belajar ilmu hikmah Raden Barjah berhasil menanggulangi seluruh hambatan tersebut dan membawa dirinya pada kejayaan.

Cerita WB yang saya teliti berasal dari sebuah naskah yang ditemukan di daerah Pangalengan Banjaran Bandung. Teks WB terdapat dalam satu naskah dengan teks Wawacan Sama 'un. Kedua teks terse but disalin oleh penyalin yang sama (Christomy, 1992 ). Teks WB terdiri atas 126 halaman yang terdapat mulai dari halaman 83 -- 208, halaman 1 -- 82 teks Sama'un. Menurut penyalinnya , Aki Juhria, yang kini usianya lebih dari 80 tahun, menyebutkan bahwa cerita ini telah ada semenjak ia masih kecil. Sebagaimana naskah Wawacan Sama'un cerita ini pun diperkirakan berasal dari suatu kurun yang sama yaitu sekitar aw al a tau pertengahan a bad 19 (Christomy, 1992 ).

Sampai •saat ini Wawacan Barjah belum mendapat perhatian dari para ahli sastra . Oleh karena itu , dalam kesempatan ini, penulis mencoba untuk melakukan penelitian awal mengenai cerita ini. Langkah pertama, adalah melakukan transliterasi dari huruf pegon ke dalam huruf latin. Langkah kedua, adalah menerjemahkan WB ke dalam bahasa Indonesia untuk memberi peluang pada peminat lain membacanya. Ketiga menelaah secara umum cerita ini dari segi sastra dengan melihat struktur ceritanya untuk memahami kekhasan cerita ini. Selain itu, melalui analisis struktur diharapkan dapat dipahami tema dan makna cerita ini. I

J

Dalam penajian, pertama kali pada Bab l, dikemukakan hal-hal yang berhu· bungan dengan latar belakang serta masalah penelitian. Kemudian, pada Bab 2 penulis sampaikan analisis struktur WB. Bab 3 memuat transliterasi WB dari huruf pegon ke dalam huruf Latin. Terakhir, pada Bab 4 diketengahkan ter· jemahan teks WB dalam Bahasa Indonesia.

BAB II TRANSLITERASI WAWACAN BARJAH

* Asmaran (dana) *

1. Asmaran (dana) bubuka kalih landong sae kana manah aoseun samemeh ebog mepende anjeun heulaan miceun galih kasungkawa napsu teu kengeng diturut lajengna sok lalamunan.

Kawitna anu digurit ngaran nagri Sukadana. Raja pareman geus kahot kersa ngawuruk ka putra ka eta nama (ra) Den Barjah. (ra) Den Barjah enggal disaur. Barjah mando ngadeuheusan .

"Arna ayeuna pepeling nu utama ka salira ku Ujang masing kahartos tengetkeun piwulang Arna masing emut salawasna cangreud dina tungtung rambut simpen dina jero manah

* Asmaran ( dana) *

Asmarandana pembuka hati obat baik untuk pikiran bacaan sebelum tidur menghibur dulu engkau membuang hati gundah gulana nafsu tak boleh dituntut membuat suka melamun.

Bagian awal yang ditulis bernama negeri Sukadana. Raja Pareman telah tua (pengalaman) hendak berwejang kepada putra bernama Raden Barjah. Raden Barjah segera dipanggil. Barjah menghadap dengan sopan.

"Ayah sekarang berwejang yang utama kepadamu. Harap Ujang mengerti, resapkan nasiha t Ayah, ingatkan selama-lamanya. lkat erat di ujung rambut, simpan di dalam hati.

Lamun keur diajar ngaji tata tingkah polah ucap. Lamun geus bisa ngaji teh ulah tinggal jijieunan. Boga adat era-era lain mangrn dipiusum nya eta kacuwa menak.

Sakumana kudratna diri 2. ulah// re a-re a tingkah." Raden Barjah tinggal mando. Ramana mindo ngandika, "Aeh, ayeuna maneh Ujang, laku lampah masing lurus kudu pasrah ke pangeran. * Hawa napsu kudu cegah nu dilarang ku nu gede. Jinah, maling, jeung maehan anu dilarang ku menak nayang ka kagungan ratu najah pangaji sauwang.

Sumawona mun ka istri lamun geus aya di menak sanajan ka urang awon ulah pisan arek hayang. Yen matak cilaka awak titi suti tindak-tanduk lampahkeun sapapaosna.

Katilu perkara deuk kudu milih pagawean nu nyenangkeun kana hate rek tani atawa dagang. Cing coba pilih ku Ujang jadi jalma anu tangtu hanteu puguh pagawean.

Kalau sedang belajar mengaji, atur tingkah dan ucapan. Jika sudah bisa mengaji jangan melupakan perbuatan. punya adat malu-malu bukan masanya lagi dipertahankan, karena dibenci menak.

Sebagaimana kodratnya diri,

2. jangan banyak bertingkah". Raden Barjah duduk sopan. Ayahnya kembali berkata, "Nah, sekarang Engkau, Ujang, tingkah laku harus lurus, harus berpasrah kepada Tuhan.

Hawa nafsu harus dikendalikan, yang dilarang oleh pembesar : berzina, mencuri, dan merhbunuh. Yang dilarang menak, menginginkan milik ratu, meskipun kepunyaan tak seberapa.

Apalagi kepada perempuan, kalau sudah ada di menak, meskipun membenci kita, sama sekali jangan berharap. Membuat badan celaka, tata tingkah, tindak-tanduk, betul-betul diperhatikan.

Perkara ketiga, memilih pekerjaan yang menyenangkan hati, mau bertani atau berdagang. Coba, Ujang pilih, mau menjadi orang pasti atau yang tidak tentu pekerjaan?

Ulah resep teuing ulin nya lampah masing kantenan ulah suka katotoloyoh . Mun tacan mangarti, Ujang. Kieu lampah anu dagang ngagandek heula sing suhud

3 . nya eta ka man// dor dagang.

* Dititik sahiji-sahiji ti mimiti balanja ing dalem sahiji potong itung jeung kulianana . Pek dibagi sabaraha bati jinis masing puguh sabaraha kabagina.

Ngajualan kitu deui. Meunang tilu-0pat jalan kakara nawekal manah . Reujeung deui lampah dagang cegahna opat perkara : ngawadon , madat , jeung ngad u jeung nyokot bati ti heula .

Temahna anu diaji lamun urang eukeur dagang ngalampahkeun ka awewe kasukaan eukeur dagang terus kana karugian . Bati ngalih kana awak ruksak modal beak .

Kaopat perkara deui kudu gede nya ibadah ka anu tuha ka nu anom . Saupama aya jalma nu ngemis atawa nu menta ku urang kudu ditulung . eta zakat anu dagang.

Jangan terlalu suka bermain, bertingkah yang sedang saja, jangan suka berlebihan. Jika bel urn mengerti, Ujang. Begini cara berdagang, menjadi kenek dulu dengan semangat

3. yaitu ke man // dor dagang. • Dirinci satu-satu sejak mulai berbelanja, meskipun satu potong, hitung dengan koliannya. I.alu dibagi berapa, laba dan modal harus dihitung, berapa untungnya. * Demikian pula berjualan. Setelah tiga-empat jllan, barulah bertawakal hati. Juga, cara berdagang, larangannya ada empat macam: main perempuan, candu, berjudi, dan mengambil keuntungan lebih dulu.

Aki bat yang dialami, jika kita sedang berdagang, lalu berbuat kepada perempuan dengan syahwat tengah berdagang, akan beraki bat rugi. Laba berganti dengan badan rusak serta modal habis.

* Perkara keempat, harus rajin beribadah, kepada yang tua kepada yang muda. Jika ada orang

yang mengemis a tau mernintarninta, harus kita tolong.

Larnun bebere kajalma ulah aya nya pangaran kudu seja hajat bae. Ulah pasik nya pikiran jeung kudu sabar tawekal ati pasrah ka Yang Agung

4. jeung kudu panjang ingetan.// •

Larnun urang boga rejeki ulah aya nya pangaran. Mun teu boga tangkal jagong ari urang boga kacang. Sanggeus kitu dipilampah mere kacang ngarah jagong eta kitu upamana.

Eta ridkina mubadir lamun kitu pikiran. Hanteu jadi hajatna teh lamun kitu pikiran. Nu hade teh seja hajat urang teh lamun tutulung ulah sok hayang dipulang."

Raden Barjah matur takdim, "Abdi sumuhun timbalan piwejang enggeus kahartos." Ramana lajeng teu damang dongkap ka ajalna pisan. Sinigeug hanteu dicatur Raja Pareman geus sima.

Kantun putra dua siki Jaya Mukti sareng Barjah. Tapi misah ibuna teh cuman ngan sarama pisah. Jaya Mukti kocap beunghar uangna mangrebu-rebu hanteu aya kakurangan.

Jika memberi kepada orang, jangan ada pamrihnya, harus karena sedekah saja Jangan sempit pikiran, juga harus sabar tawakal, hatipasrah kepada Yang Agung,

4. dan harus panjang ingatan. // • Kalau kita punya rezeki jangan ada pamrilmya. Kalau tak punya pohon jagung, ya pohon kacang fjuga tak mengapa Kemudian, melakukan itu. memberi kacang karena mengharapkan jagung, demikian umpamanya . * Itu rezekinya mubazir, jika niatnya demikian. Tak jadi amalannya, kalau begitu pikirannya. Sementara, yang baik yang berhajat. Jika kita melakukan pertolongan, jangan suka mengharap balasan".

* Raden Barjah berhatur takzim, "Hamba terima ucapan, wejangan telah dipahami". Ayahnya lalu jatuh sakit sampai meninggal dunia. Demikianlah tidak tersebut (lagi) Raja Pareman telah sirna.

* linggal putra dua orang, Jaya Mukti dan Barjah. Tapi, berlainan ibunya, hanya seayah. Alkisah Jaya Mukti kaya, uangnya beribu-ribu, tak ada kekurangan.

(ra) Den Barjah kacatur deui keur ngaos piwulang rama beurang peuting hanteu sare taya deui pagawean

5. ngemutkeun piwulang rama // perihatin liwat langkung hanteu kulem hanteu dahar.

Ngan ngemutkeun ka pepeling memeh ngeunah kudu lara . Lamun ujug-ujug ngeunah bae temahna nyandang nalangsa contona Suryaningrat ujug-ujug jadi ratu ahima nyandang nalangsa .

(ra) Den Barjah keur ngisat diri hanteu leueut hanteu tuang ti peuting ngirangan sare . Nya kitu deui ibuna tuangna ngan pupucukan . Barjah damelna tutulung ka sadaya nu ngahuma .

Angkat Subuh mulih Magrib babantu bae damelna Raden Barjah unggal poe teu aya pisan eureunna . Ka sakabeh nu ngahuma di mana anu ngarempug Raden Barjah tangtu aya .

Meunang ka sapuluh j almi ngabantuan Raden Barjah han teu kandeg saban poe unggal taun ung (gal) bulan . Raden Barjah ana disuguhan tara barang tuang luput weleh bae teu keresa .

* Raden Barjah tersebut sedang menghaya ti nasiha t Ayahanda. Siang-malam tidak tidur. Tak ada lagi yang dikerjakan

5. kecuali meresapi wejangan Ayahanda, berprihatin benar-benar , tidak tidur tidak makan . Hanya memikirkan peringatan, * sebelwn senang harus sengsara. Kalau tiba-tiba saja senang akibatnya mengalami penderi1aan. Contohnya, Suryaningrat, tiba-tim menjadi ratu akhirnya menderita.

* Raden Barjah sedang membersihkan diri, tidak minum tidak makan. Kalau malam mengurangi tidur. Dernikian pula ibunya, hanya makan pucuk-pucukan. Barjah kerjanya menolong kepada semua peladang

* Berangkat Subuh, pulang Magrib, menolong saja kerjanya. Setiap hari, Raden Barjah sama sekali tak ada istirahatnya . Di tempat orang berladang, tempat orang bergotong-royong, di sana tentu ada Raden Barjah.

* Memperoleh sepuluh orang, Raden Barjah melakukan pertolongan .

Setiap hari tak ada mandegnya, saban tahun saban bulan. Kalau Raden Barjah disuguhi, tak pernah memakannya, tetap tak mau.

lbuna lajeng ngalahir,

6. "Aduh Ujang //Raden Barjah ayeuna kumaha bae ari lampah cara cacah kapan Ujang putra raja sok babantu kana macul hanteu pas kana turunan.

Cik ayeuna geura mikir sugan era ku sasama da tutulung enggeus sampe ." Raden ngawalon, "Abdi sumuhun timbalan ku abdi enggeus kaemut piwulang baris nonoman.

* Sinom *

lbu mangga geura angkat ngadeuheus ka Jaya Mukti. lbu geura nambut uang abdi sumeja balantik lantaran keur peurih galih. Jaya Mukti langkung mashur geus kaceluk ka tatangga kasugihan Jaya Mukti. Mangga Ibu angkat geura nambut uang."

Geus kitu ibuna angkat nya eta ka Jaya Mukti. Barang dongkap ka tempatna pareng aya Jaya Mukti . Seug kaget Ki Jaya Mukti. Pokna haturan ka ibu , "lbu deuk naon keresa nu mawi ka dieu sum ping?" Sanggeus kitu ibuna pok sasauran .

lbunya lalu berkata,

6. "Aduh, Ujang, //Raden Barjah, bagaimana sekarang ini? perbuatan seperti jelata, padahal Ujang putra raja. Suka membantu mencangkul, tidak sesuai dengan (sifat) keturunan .

Coba sekarang mau berpikir, barangkali malu dengan teman, sebab sudah banyak melakukan pertolongan' '. Raden manjawab, "Hamba terima perkataan. Telah hamba pahami nasihat untuk pemuda.

* Sinom *

lbu, silakan berangkat, menghadap ke Jaya Mukti. lbu coba meminjam uang, hamba akan bekerja sebab sedang perih hati. Jaya mukti sangat termashur , telah terkeilal ke tetangga kekayaan Jaya Mukti. Silakan, Ibu segera berangka t meminjam uang".

Setelah itu ibunya berangkat menuju Jaya Mukti. Saat datang ke tempatnya kebetulan Jaya Mukti ada. Sungguh kaget Jaya Mukti, berkata kepada ibunya, "lbu, hendak apa sehingga sudi datang ke sini?" Setelah itu, ibunya berkata.

• • "Ibu anu mawi dongkap ''Maksud ibu datang Ibu seja nambut uang Ibu hendak meminjam uang niatna hayang balantik yang bermimt membuka usaha, tapi nginjeumna sapuluh ." cukup meminjam sepuluh". tapi ieu aya oge uang anak . namun ada juga uang berbunga. * • Enggalna duit dicandak . Segera saja uang dibawa. Kocap geus sumping ka bumi Tersebut telah datang ke rumah, lajeng popoyan ka Barjah, lalu mengadu kepada Barjah, "Ari ieu Ujang duit "Ujang, tentang uang ini, dina sabulanna misti dalam sebulannya cukup genep perak enggeus tangtu enam rupiah harus ada, anakna dina sabulan untuk bunganya sebulan , duit nu sapuluh ringgit." untuk uang sepuluh ringgit". * Raden Barjah lalu berkata, Raden Barjah pok haturan , ''Ibu, hamba tidak berani. "lbu, abdi mah teu wani . Ini mufakat dengan saudara, 8. Ayeuna pulang // keun deui uang ini oleh lbu. duit teh eta ku lbu. Saya tak sanggup, Sim kuring taya untupan alangkah mahalnya (bunga) uang Enggal angkat ka Jaya Mukti lbunya segera berangkat ke ibuna . (tempat) Jaya Mukti. leu mupakat jeung baraya mengapa terlalu mahal ? Raden Barjah ngahuleng kaget Raden Barjah tercenung, sangat naha mahal-mahal teuing. 8. Sekarang kemba // likan lagi

7. ka dieu ka 11 J aya Mukti 7. ke sini ke 11 Jaya Mukti, pimodaleun Tuang Rayi untuk modal adikrnu Jaya Mukti ngawalon , Jaya Mukti menjawab, "Sumangga bae teh teuing "Oh, silakan saja, • •

Ing dalem sapuluh dinar eta anakna teh misti duit nu sapuluh perak anakna teh dua ringgit. Lamun lbu enggeus wani sumangga atuh ieu nun. " lbuna pok ngawalonan , "Rek dibawa ieu duit pasinina kuma engke jeung rayina ."

kacida . terkejut.

duit mahal-mahal teuing. " ini" .

Dalam setiap sepul uh dinar, rentenya mesti ada. Uang yang sepul uh perak rentenya dua ringgit. Jika ibu sudah menyanggupi, silakan ini (ambil)". lbunya menjawab, "Uang ini akan dibawa, perhitungannya nanti dengan adikmu" . •

Dongkap ka Jaya Mukti sareng duitna diais. Jaya Mukti pok mariksa, "Na kumaha ieu duit nu matak dicandak deui? Ibu, kuring mah panuhun sabab duit geus dicandak eta teh tangtuna jadi eta duit kudu,pulang genap welas.

Sanajan karek sajam eta duit kudu misti teu tarima kapulangan mah candak deui." lbuna angkat jeung nangis. Jeung Barjah enggeus patepung. "Aeh, Ujang, ieu kumaha kapulangan enggeus misti genep welas rupia anu sabulan.

Raden Barjah ngawalonan, "Ibu, kajeun ulah nangis. Ayeuna abdi rek leumpang. Nu dibawa dua ringgit dua ringgit eta kari lumayan eta keur Ibu." Raden Barjah kebat angkat mapay huma gok panggih reujeungjalma anu boga huma tea.

"(ra) Den, mangga calik ka huma."

9. Raden // Barjah lajeng calik. Sonatina burangongan rame nu gede nu leutik . Raden Barj ah pek ningali bonteng waluhna taringgul. Juru tani tuluy ngucap , "Ayeuna Raden sim abdi rek nyanggakeun ka Raden saaya-aya.

Datang ke Jaya Milk.ti dengan uang dikepit . Jaya Mukti lalu bertanya, "Bagaimana ini uang sehingga dibawa lagi? lbu, saya mohon karena uang telah terbawa itu berarti jadi (meminjam). Tentu harus kembali enam belas.

• Meskipun baru satu jam, uang itu harus (berbunga), tak terima dipulangkan. Sekarang bawa lagi". lbunya beranjak seraya menangis. Telah bertemu dengan Barjah. "Ah, Ujang, ini bagaimana? Kembalian harus ada, enam belas rupiah sebulan. • Raden Barjah menjawab, "Thu, biarlah tak usah menangis. Sekarang hamba akan berjalan (mencari nafkah). Dua ringgit akan dibawa, dua ringgit sisanya lumayan untuk Ibu". Raden Barjah segera berangka t, menempuh ladang dan bertemu dengan orang yang memiliki ladang itu. * "Raden, silakan mampir ke huma" .

9 .. Raden Barjah lalu singgah. sonarina burangongan , ramai yang besar maupun kecil. Raden Barjah lalu menyaksikan, mentimun dan labu bersembulan. Juru tani lalu berucap , "Sekarang, Raden, diri hamba akan menyerahkan kepada Raden seadanya .

Ieu nu sapuluh jalma nu ditulung nyacar ngarit saban taun saban bulan Raden babantu ka abdi. Ayeuna rek mulang asih ieu jalma nu sapuluh pare kudu ditarima tilu puluh caeng bukti kacangjagong rupa-rupa palawija ."

Raden Barj ah pok ngandika ka juru tani , "Teu misti kula hanteu boga amal. ngan seja tutulung kami teu aya anu dipamrih ngan inget kana piwuruk. Kula hanteu boga amal lamun kitu mah nya ati. Kaula mah es tuna niat ibadah."

10. tilu puluh caeng bukti I I geus katampa ku ibuna Raden Barjah . *

* Hanteu beunang dipegatan eta nu sapuluh jalma pada rek mulang tarima kabeh pada ngakut sami . Parena enggeus kaindit ti jalma anu sapuluh ka ibuna Raden Barjah

Seug tanda lalakon Barjah keur ngararaos galih calik dina saung huma . Aya nu kacatur deui . Aya sahiji bopati raja nagara Sadumuk Sang Nagasantar bopati . Ayeuna keur dicarita ti ka pungkur raja teh putra.

Ini yang sepuluh orang yang ditolong membabat dan menyabit, saban tahwi maupun saban bulan, oleh Raden, sekarang akan membalas kebaikan, orang yang sepuluh ini (kepada Raden), padi harus diterima tiga puluh caeng nyata, kacang, jagwig, dan macam-macam palawija".

* Raden Barjah lalu berkata kepada juru tani, "tidak perlu, (jika dernikian) aku tak beramal. Aku hanya berniat menolong, tak ada pamrihnya, hanya ingat akan nasihat . Aku tak punya amal jika dernikian niatnya. Aku benar-benar berniat ibadah". * Tak bisa dicegah yang sepuluh orang itu, bersama-sama akan berbalas budi ' semua sama mengangkut padi sehingga terangkut dari sepuluh orang kepada ibunya Raden Barjah

l 0. tiga puluh caeng terbukti // telah diterima oleh ibunya Raden Barjah. * Tunda dulu lakon Barjah yang tengah beristirahat duduk di dangau ladang ada yang tersebut lagi. Ada satu bupati raja negeri Sadumu, Sang Nagasantra bupati. Sekarang sedang dikisahkan bahwa sejak dulu Raja kehilangan putra.

• Pangkur •

Guyur di jero nagara putri Nagawati teh leungit. Keur amengan Nyai Ratu dina pinggir nagara jeung Nyi Em ban Nyai eukeur ngalantung ti dinya kabawa lambak putri nyang;apg na kikisik.

Ti dinya tuluy ka ciarat hanteu bisa balik deui eta putri ti dinya tuluy kapahung. Emban balik ka nagara pok unjukan Em ban teh ka Kangjemg Ratu "Kaulanun, Agan putri leungit kabawa ku cai."

Geus kitu Raja ngandika, "Ayeuna teh sadaya ponggawa putri Nyai putri kudu susul." Sadaya hatur sumangga pada budal seja nyusul. "Abdi sumuhun timbalan 11. amit rek ne 11 angan putri ."

Kocap nu neangan putri sadayana ponggawa mantri jeung patih. Weleh putri teu katimu. Enggeus mulang ka nagara sadayana pada unjukan ka Ratu nguninga hanteu kapendak diujug saluar nagri.

• Pangkur •

Geger di dalam negeri bahwa putri Nagawati hilang. Nyi Ratu sedang bermain di pinggir negeri dengan Nyi Emban, sedang berjalan-jalan lalu terseret ombak. Putri tersangkut pada hamparan pasir .

Dari sana lalu ke darat, putri tak bisa kembali lagi, kemudian tak sadarkan diri. Emban pulang ke negeri lalu melaporlah Emban kepada Kangjeng Ratu, "Jungjunganku, Tuan putri hilang terbawa air."

Setelah itu Raja berkata, "Sekarang ini, seluruh ponggawa putri, Nyi putri harus disusul !" Semua menyanggupi, bubar serempak , para menak akan menyusul. "Hamba terima perintah, 11 siap men 11 cari putri".

Tersebut yang mencari putri, seluruh ponggawa menteri dan patih. Tetap saja putri tidak ditemukan. Telah kembali ke negeri, semuanya menghadap ke Ratu melaporkan bahwa (putri) tidak ditemukan dijelajah seluruh negeri.

Geus kitu Raja ngandika ka para ponggawa mantri , "Kudu ngadegkeun saembara ratu . Saha nu nimukeun putri menak kuring sadayana enggeus tangtu bakal di jenengkeun raj a sakitu perjangji kami."

Sigeug nu neangan putra. Ayeuna teh aya nu kakocap deui di nagara Tawanggantung. Nama Perabu Barjita. Pek nimbalan, "Saembara salawe ratu!" Enggeus dongkap Raden Barjah ka Tawanggantungan nagri.

Raja Barjita tunggara . Geus dua bulan aya oray di nagari sarta gede liwat langkung reujeung teu puguh datangna eta oray geus numpuk di alun-alun . Oray hanteu cengkat-cengkat hanteu obah usik malik

Setelah itu Raja bertitah Kepada para ponggawa menteri,, "Harus mengadakan sayembara ratu.

Siapa yang menemukan putri, baik menak maupun jelata, semua tentu akan dijadikan raja. Demikian janji kami ".

12. Peloma enggeus sadia. // Peluru telah tersedia.// Sakabehna raja-raja enggeu Sen.ma raja telah berkumpul. kumpu1 verabot perang; sagala parabot perang '/ -. an memerangi ular yang ! ! 1$1AKAAN . . rek merangan oray num w 1 Ktt.!UDA't'AAN ;JI:' 1 menyep1. .. !l .. -. -· ·: ·-_/

. . .... Oray enggeus dua bulan . Ular telah dua bulan, Nu salawe raja-raja enggeus Raja yang dua puluh lima telah sum ping datang. pada masanggrahan ratu . Para ratu berkemah .

Demikian yang mencari putra. Sekarang ada yang diceritakan lagi di negara Tawanggantung. Nama Prabu Barjita bersabda, !' kyembara dua puluh lima ratu!" Telah sampai Raden Barjah ke negeri Tawanggantungan.

Raja Ganjita menderita. Telah dua bulan ada ular di negeri berukuran besar sekali. tak pasti dari mana datangnya ular itu, tiba-tiba telah bertumpuk di alunalun . Ular tak kunjung bangkit, tak bergerak-gerak.

Saembara Tawanggantungan ayeuna oray lamun datang ka ma ti tangtu dijenengkeun ratu sarta dipasihan putra sadayana ratu-ratu. sarta dipasihan putra sadayana ratu-ratu. Nama Ratna Rayungwulan. Geus kitu para bupati

geus pada nyikep senjata. Palajurit bedilna diareusi. Eta oray pek ditempuh pada ngabedilan oray ditonogtog eta teh ku ratu-ratu. Oray hees bae tibra hanteu dirasa saeutik.

Geus beak pelor obatna. Sacarangka obat eta enggeus abis orayna mah masih numpuk . Geus weleh anu manahan jongjon bae eta oray anggur numpuk. Tuluy bae diakalan ganti ku tumbakjamparing.

Hanteu aya nu dirasa. Eta raj a Pakarang taya nu .mahi. Hanteu obah-obah oray jongjon bae eta oray teh ngaringkuk. Ayeuna enggeus karuang ku tumbak reujeung jam paring.

Sayembara Tawanggantungan. Sekarang,jika ular sampai ma ti, tentu dijadikan ratu serta diserahi putra bagi seluruh ratu. Namanya Ratna Rayungwulan. Setelah itu para bupati

menyiapkan senjata. Senapan prajurit diisi. Ular itu akan d igem pur. Ular ditembaki, diberondong, oleh ratu-ratu. Ular tidur pulas, tak peduli sedikit pun.

Telah habis pelurunya. Peluru telah habis satu, keranjang, ularnya tetap bertumpuk. Telah berhenti yang memanah tenang saja Ular itu masih bertumpuk . Lalu dicari ·akal , berganti dengan tombak dan panah.

Tak ada yang dirasa. Raja senjata itu tak ada yang memadai. Sedikit pun tak dirasa. Ular tak bergeser tenang saja tetap bergulung. Sekarang telah tertimbun dengan tombak dan anak panah.

13. Katunda nu // camp uh oray. Ayeuna mah Raden Barjah kocap deur tina huma enggeus tuluy ucing-anjingna dicandak milemburan ucing-anjingna di tungtun . Kebat angkat Raden Barjah nyandak ucing reujeung anjing.

Sumping ka Tawanggantungan tapi suwung taya jalma di nagari tayajalma nu ngalantung. Nyaur sajeroning manah , 'Jempe' sepi taya jalma nu ngalantung imahna diraringkeban naha nagri suwung teuing .'

Ti (di) nya tuluy Raden Barjah tuluy asup kana jero bumi. Beh mendak jalma di luhur. Bet dina para cicingna etajalma . Ku Barjah sina turun, ''Maneh turun heulaanan . Jaw ab, hayang nanya kami ."

Jalma geus turun ti para . Eta jalma tapi sieun liwat saking. Ku Barjah teh sina turun lajeng bae dipariksa , "Na kumaha ieu nagri mana suwung. Nu manis menta walohan . Ngadegdeg eta teh jalma.

13 Ditunda yang // berkutat dengan ular. Sekarang dicerita.kan lagi Raden Barjah , dari uma telah berlalu. Kucing dan anjingnya dibawa berjalan dari kampung ke kampung. Kucing dan aniingnya dituntun. Raden Barjah bergegas berangkat membawa kucing dan aniing.

* Datang ke Tawanggantungan, namun kosong ta.k ada orang di negeri, tak ada orang yang lontanglantung. Berkata di dalam hati, "Sunyi senyap, tak ada orang yang berjalan rumah-rumah tertutup betapa kosongnya negeri ini.

* Dari sana Raden Barjah beranjak lalu masuk ke dalam rumah. Tampak ada orang di atas. Ternyata berdiam di langit-langit rumah orang itu. Disuruh turun oleh Barjah, "Coba engkau turun sebentar, jawab, aku ingin bertanya."

* Orang itu turun dari langit-langit. Orang itu tampak sangat ketakutan. Disuruh turun oleh Barjah lalu ditanya, "Apa sebabnya negeri ini demikian kosong?" Tolongjawab dengan baik." Orang itu bergemetar.

* Dangdanggula *

14. Etajalmageus kitu // wawarti. "Nagawama hanteu kengeng warta. Eta oray langkung gede. Enggeus tilu bulan estu eta oray di nagari. Taya nu bisa ngalawan. Masih bae numpuk di alun-alun ayeuna. Para raj a geus salawe anu sum ping. Oray pada ngabedilan.

Geura itu ayeuna, Gusti. Saha-saha nu wani maehan diangkat Perahu anom sarta dipulung minantu mun oray datang ka mati. Tapi taya anu bisa nu salawe ratu. Pada ngabedil jeung manah tumbak keris hanteu dirasa saeutik malah oray geus karuang.

Pelor numpuk batu jeung jam paring ku oray teh taya nu dirasa. Eta oray jongjon hees." Raden Barjah geus pok nyaur. "Coba oray nyuhunkeun gasik. Sanggup maehan oray atawana sing kabur?" Geuwat bae etajalma ngadeuneus ka Raden Patih . Geus dongkap pek dipariksa .

* Dangdanggula *

14 Orang itu kemudian // melapor, "Nagawarna tak memperoleh kabar? ular itu sangat besar. Sudah genap tiga bulan ular itu di negeri. Tak ada yang bisa melawan. Masih saja bertumpuk di alun-alun sekarang. Para raja yang dua puluh lima telah datang, menembaki ular.

* Coba itu sekarang, Gusti. Siapa saja yang berani membunuhnya diangkat menjadi raja muda serta dijadikan menantu, jika ular sampai mati. Tapi, tak ada yang bisa di antara dua puluh lima ratu. Ditembaki dan dipanah. Bahkan tombak dan keris sedikit pun tak dirasa , hingga ular·tertimbun .

Peluru bertumpuk, batu, dan anak panah, tak ada yang dipedulikan oleh ular Ular tenang-tenang saja tidur." Raden Barjah telah berkata, "Coba, bagaimana tentaog ular ini? ular harus dima tikan atau diharuskan kabur saja?" Segera saja orang itu menghadap kepada Raden Patih. Setelah datang lalu ditanya.

15. "Aya naon maneh rusuh teuing // bet ludeungan hanteu sieun oray. Bieu aya beja naon ?" Si Baban tuluy matur , "leu abdi ngabantun jalmi ti nagari Sukadana . Eta pokna sanggup maehan ka eta oray atawana eta oray kabur leungit ." Enggal disaur (ra) Den Barjah .

Dipariksa Barjah teh ku Patih , "Enya maneh sanggup maehan ka eta oray nu gede? Lamun enya maneh sanggup tangtu diunjukkeun ka Gusti. " Barjah ngawalon eta pokna sanggup. Lajeng diunjukkeun ka Raja. Raden Barjah dicandak ku Rade n Patih . Geus kitu Raja mariksa .

"Aya naon ayeuna (ra) Den Patih reujeung eta mawa jalma ?" (ra) Den Patih nyembah ngawalon . "Abdi, Gusti , Kaulanun rek nyanggakeun hiji jalma asalna ti Sukadana . Eta pokna sanggup maehan ka eta oray atawana eta oray kabur leungit. Namina ieu pun Barjah."

15 "Ada apa kamu tergesa-gesa; sungguh pemberani, tak takut ular? Tadi ada kabar apa?" Si baban lalu berhatur, "Ini hamba membawa orang dari negeri Sukadana. Katanya , sanggup mematikan ular itu atau ular itu supaya kabur menghilang" . Segera Raden Barjah dipanggil.

Barjah ditanya oleh patih, "Apakah benar Engkau sanggup mematikan ular besar itu? kalau benar sanggup, tentu dihadapkan kepada Gusti." Barjah menjawab , katanya , sanggup. Lalu dihadapkan kepada Raja. Raden Barjah dibawa oleh Raden Patih. Kemudian Raja bertanya .

"Ada apa sekarang, Raden Patih , membawa orang ini?" Raden Patih sungkem menjawab, "Hamba, Gusti , Jungjunganku , akan menyerahkan satu orang berasal dari Sukadana. Katanya sanggup mematikan ular itu atau ular itu supaya kabur menghilang . Namanya Barjah ."

16. Sanggeus kitu //Sang Raja ngalahir. Pok mariksa ka eta (ra) Den Barjah. "Lamun enya sanggup maneh orayna teh masing kabur eta oray masing leungit . Lamun engge1.;1s tinakanan ku urang teh tangtu dipaparin buat gaiwa. Reujeung deui maneh diangkat bopati cepeng di Tawanggantungan."

Raden Barjah pok matur ka Gusti, "Jisim abdi ayeuna timbalan. Neda jiad Gusti bae." (ra) Den Barjah geus kitu nyaur nyandak ucing reujeung anjing. Ka alun-alun dongkap deukeut oray nangtung. Oray ngambeu ucing tea reujeung anjing oray teh nguliat lilir culanggeuk beh manggih Barjah.

Raden Barjah kaget liwat saking. Eta oray atoheun kacida ningal Raden Barjah kasep . Orayna enggeus kitu nyaur . "Sukur Raden Barjah sumping. Sugan teh lain Engkang. Atohna kalangkung." (ra) Den Barjah lajeng ngandika. "Nagawati, na kumaha asal teh nu matak di dieu aya?

Setelah itu // Sang Raja berkata. lalu raja bertanya kepada Raden Barjah, "Jika memang Engkau safl8Bllp, ular itu harus kabur, harus menghilang. Kalau sudah terlaksana, tentu akan saya beri untuk isteri. Juga, Engkau diangkat mettjadi bu pa ti, memerintah di Tawanggantungan.'

Raden Barjah berhatur kepada Gusti, "Diri hamba sekarang mohon doa dari Gusti." Raden Barjah setelah itu memanggil membawa kucing dengan anjing. Datang ke alun-alun dekat ular berdiri. Ular mencium bau kucing dan anjing, lalu bangun, terangkat, dan melihat Barjah.

Raden Barjah sangat terkejut. Ular itu benar-benar girang menatap Raden Barjah yang tarn pan. Ular kemudian berkata, "Syukurlah, Raden Barjah datang. Dikira bukan Kakang. Alangkah senangnya." Raden Barjah lalu berkata, "Nagawati, bagairnana asalnya sehingga ada di sini?"

Tuluy matur Putri Nagawati. "Engkeur ulin di sisi sagara 17 kuring kabawa // cai gede. Sanggeus kitu tuluy surud. Kuring tinggaleun di sisi enggeus meunang tilu bulan. Kuring teh kapahung hanteu pisan barang teda . Tilu bulan ayeuna kuring teh misti Kudu anteurkeun Ku Engkang.

Tada teuing Ibu-Rama kuring kaleungitan sahiji putrana wantu putra ngan saese." Raden Barjah tuluy nyaur , "A tuh hay u je ung Engkang m ulih." Enggalna geus tuluy. Teu kacatur di jalanna geus dongkap ka pinggir nagri. Rama nganti pisan.

* Kinanti *

Eneng Putri enggeus cunduk Ku Raden Barjah diiring . Guyur di jero nagara sadaya ponggawa mantri . Ibuna ngagero mapag diiring ku para istri.

Ngaguruh jero kadatuan . Urut tadi sedih ati ayeuna sadaya bungah. Enggeus sumping Ratna Putri jeung nyandak hiji satria kasep anom bear budi

Kemudian putri Nagawati berkata, "Sedang bermain di pinggir segara 17 saya terbawa // arus besar. Setelah itu, air laut surut. Saya tertinggal di tepi selama tiga bulan. Saya pingsan, sama sekali tak makan. Kini telah genap tiga bulan saya di sini. Harap Kakang sudi mengantarkan.

Tentu alangkah Ibu-bapak saya merasa kahilangan satu putranya, maklum saja putra satu-satunya." Raden Barjah lalu berkata, "Mari, pulang saja bersama Kakang". Segera saja berlalu, Tak tersebut di perjalanan, telah datang ke pinggir negeri. Bapak sangat menanti.

* Kinanti *

Neng putri telah tiba, diiringkan Raden Barjah. Geger di dalam negeri seluruh ponggawa menteri. lbunya berseru menyongsong, diiringkan para wanita.

Bergemuruh dalam keraton. Jika tadi bersedih hati, sekarang semua bergembira. Telah datang Ratna putri dan membawa seorang satria yang tampan lagi muda serta ramah.

Enggeus lebet ka karaton hanteu dipariksa deui Barjah kudu bae nikah ka Neng Putri Nagawati. Diserenan karajaan 18 Barjah diangkat bopati //

Enggeus tetep jadi ratu. Kacaturkeun J aya Mukti tuluy nagih ka ibuna, "Narah nagen perkawis duit. Ku kuring seja dirawat tilu rat us enggeus misti."

lbuna geus kitu nyaur, "Na kumaha Tuang Rayi anteu beja-beja acan hurip atawana mati. Ayeuna kumaha kersa. pimanaheun Jaya Mukti ."

"Ayeunamah kieu , Ibu . Tilu puluh caeng misti ku kuring seja dirawat eta sabab hayang misti." Ibuna pok ngawalonan, "lbu sumangga teh teuing .

Tatapi panuhun Ibu sagedeng mah kudu kari. lbu eukeur jeung cepengan sagedeng mah kudu kari . Pijimateun bae Gusti."

Telah masuk ke keraton, tanpa ditanya lagi, Barjah harus menikah ke Neng putri Nagawati. Diserahi kerajaan, 18, Barjah diangkat menjadi bupati.//

Telah resmi mertjadi ratu. Tersebutlah Jaya Mukti lalu menagih kepada ibunya, "Enggan tak lancar masalah uang. Akan saya simpan, tiga ratus harus disiapkan".

Ibunya kemudian berkata, "Bagaimana keadaan adikmu yang tak ada beritanya, hidup atau mati. Sekarang terserah saja bagaimana keputusan Jaya Mukti.'

"Sekararig begini saja, Ibu. Tiga puluh caeng mesti saya terima sebab ingin mencukupi." Ibunya lalu mertjawab, "lbu menerima saja.

Tapi, Ibu mohon sisakanlah barang segedeng untuk simpanan Ibu, cukup segedeng saja. ltu tak akan lbu makan, hanya untuk simpanan Gusti."

Jaya Mukti nyentor nyaur, "Tacan sok nginjeum deui . Sale loba nu kitu mah. Moal beunang dirurugi." pare tuluy diakutan hanteu ninggalkeun sacangci.

Jaya Mukti leuwih untung boga pare beunang nagih. Tuluy ditimbangkeun pisan pare anu beunang nagih Ing dalem sahiji timbang pulang tilu timbang misti.

Dina mangsa hiji tahun nya eta Ki Jaya Mukti katarajang ku sasalad sahiji taya nu kari munding sapi kabeh beak 19. kuda domba / / tumpur ledis.

Imahna tuluy kaduruk kira wanci tengah peuting . sadaya barang beresih. Jaya Mukti kacarita ngagiring anak musapir.

Kocap nagara Sadumuk . Sang Raja Barjah bopati lajeng unjukan ka Raj a, "Ayeuna teh jisim abdi amit ka Tawanggantungan ayeuna rek nagih jangji.

Jaya Mukti membentak, "Belum membayar, sudah meminjam lagi! Lebih banyak lebih bagus! Tak akan mau dirugikan". Padi lalu diangkuti Secangci pun tak tertinggal.

Jaya Mukti lebih beruntung punya padi basil menagih. Kemudian ditimbang tepat padi hasil tagihan. Untuk satu timbangan, mesti dikembalikan tiga timbangan.

Pada suatu tahun, Jaya Mukti tersebut terserang wabah. Satu pun tak ada yang tersisa. Kerbau, sapi, semua habis. 19 Kuda, domba , // tandas musnah.

Rumahnya halus terbakar, kira-kira tengah malam. Harta bendanya tak tertolong, semua licin tandas, Tersebut Jaya Mukti, musafir mengiringkan anak.

Tersebut negeri Sadumuk. Sang raja Barjah bupati lalu menghadap Raja, "Sekarang hamb a berpamit akan ke Tawanggantungan, sekarang akan menagih janji.

Abdi geus meunang satahun di Sadumuk nyepeng nagri." Eukeur bobot geureuhana tujuh bulan Nagawati. Raja Barjah lajeng angkat ka Tawanggantungan nagri.

Raja Barjah enggeus cunduk kana taklir paring gading ka Tawanggantungan nagara Ucing maw at jadi nagri anjing nu jadi negara. Ngaguruh jero nagari.

Nagri baru langkung alus. Argabasa nama nagri. Hanteu aya kakurangan sagala para bot jurit. Katelahna Argabasa. Sang Raja Barjah geus linggih.

Nim balan hiji soldadu nu gagah perkosa jurit dipiwarang mawa surat ka Tawanggantungan nagri. Suratna enggeus ditampa ku Raja Barjah (baca ; Barjita) diaji.

Unina surat disebut: Mugi kahunjuk Jeng Gusti bupati Tawanggantungan

20. kang apilenggah ing nagri. 11 Sumeja tadah duduka ayeuna teh jijim abdi

Hamba telah setahun, bertahta di negeri Sadumuk." Tengah hamil isterinya, hamil tujuh bulan Nagawati. Raja Barjah lalu berangkat ke negeri Tawanggantungan.

Raja Barjah telah tiba ke tepi Paring Gading, ke negeri Tawanggantungan. Kucing mawat menjadi negeri, anjing menjadi negara, bergemuruh dalam negeri.

Negeri baru sangat indah. Nama negeri Argabasa. Tak ada kekurangan, seluruh perlengkapan perang. Disebutnya Argabasa. Sang Raja Barjah telah bertahta.

Mengutus seorang serdadu yang perkasa dalam bertempur, disuruh membawa surat ke negeri Tawanggantungan. Surat telah diterima, dibaca oleh Raja Barjah (baca: Barjita) diaji.

Bunyi surat disebut: Semoga berada Jeng Gusti, bupati Tawanggantungan

20. Yang tinggal di negeri. 11 Hendak mengungkapkan hamba sekarang ini naros perkawis ka pungkur. Kumaha putra Jeng Gusti Ratna Putra Arumwulan? Kumaha ayeuna yakin pasihkeun dipigarwa? Kutu panadaran Gusti.

Raja Barjah (Barjita) pok nyaur ka nu mawa surat bengis, "Aing moal" minantuan ka Si Barjah jalma miskin. wan tuna lo ba raja-raja mo dibikeun ka pangarit . ''

Raja Barjah cengkat hangtuang nimbalan ka Raden patih , "pelajurit jeung ponggawa sarawuh kapala mantri, hayu urang papag balad raja cidra urang basmi."

Soldadu enggeus kumpul sadaya paraot jurit geus kitu budal. Bandera beureum ngelewir. Datang kabeh perjuritna dur mariem nangtang jurit.

* Durma* Kacarita raja salawe nagri anu keur tutunggon putri. Pada maju perang geus pada sadia balad . Wani rekep anu jurit ku loba balad .

21. Ger // surak asa kaindit.

* Menanyakan perkara dulu. Bagaimana pu tra Jeng Gus ti Ratna putri Arumwulan? Apakah sekarang yakin diserahkan untuk diperisteri? Demikian nadar Gus ti.

* Raja Barjah (baca : Barjita) lalu berkata sengit kepada pembawa surat, "Aku tak akan bermantukan Si Barjah orang mi skin! Maklum saja banyak raja! Tak akan diserahkan kepada tukang menyabit!"

* Raja Barjah bangkit , berdiri, bertitah kepada Raden Patih, "Prajurit dan Ponggawa, berikut kepala menteri, ayo kita sambut, pasukan raja dusta kita basmi !"

* Serdadu telah berkumpul, seluruh perlengkapan perang, lalu berhamburan. Berkibar bendera merah. Datang semua prajuritnya. Berdentum meriam menandai perang.

* Dunna *

Tersebut raja dua puluh lima negeri yang sedang menanti putri. Serempak baju berperang, telah sama-sama menyiapkan pasukan. Benar-benar berhimpitan yang bertempur karena banyaknya pasukan. 2 L Tempik // sorak riuh rendah.

Balad Barajah pada wani maju perang. Ngaguruh tambur jeung bedil. Peloma kawas hujan. Perangna geus dua bulan. Unggal poe anu jurit campun perangna pribumi loba nu mati.

Nu salawe ngan tinggal lima nagara diamuk ku Barjah mati kasigeug eta nu perang. Nagasantar enggeus datang sarta mawa pelejurit wadia balad nyusul Barjah ka nagri.

Geus patepung Nagasantar sareng Nagasantar pok nglahir, "Karsah (na) Den Barjah. Arna teh seja nguninga enggeus babar Nagawati. Ari butrana pameget kasep teh teuing.

Malah Rayi ayeuna enggeus dibawa. Di Argabasa geus calik. Ari ayeuna mah , Ujang, Kang putra geura mulang. Mangga ngeunah-ngeunah calik. Perang mah kuma Arna. Modal sajam ngadu jurit. "

Pasukan Barjah berani maju berperang. Bergemuruh tambur dan senapan . pelurunya seperti hujan. Perang telah dua bulan . Tiap hari yang berperang demikian seru. Pribumi banyak yang tewas.

Yang dua bulan lima tinggal lima negeri. Mati diamuk Barjah. Demikian yang berperang. Nagasantra telah datang dengan membawa prajurit anggota Pasukan, menyusul Barjah ke negeri.

Telah berjumpa Nagasantra dengan Barjah. Nagasantra lalu berkata, "Oh , Raden Barjah ini! Rama akan mengabarkan , Nagawati telah melahirkan. Putranya laki-laki sangat tampan .

Bahkan Adik sekarang suclah dibawa. Telah hadir di Argabasa. Sekarang, Ujang, lngkang putra telah pulang. Silakan, duduk-duduklah dengan nyaman. Urusan perang bagian Ramanda. Tak akan sejam bertempur'' .

Lajeng mulih Sang Raja ka Argabasa. Nagasantar maju jurit ngawatek elmuna ajian purwaganda. Taya nu wani ninggal ula tamaga sarta gede liwat saking. ·

• Rupana teh eta oray Nagasantar beureum cara ru pa geni. Ruhay salirana panjangna salawe deupa

22. sagede kawung mudigdig gedena 11 gedena oray . Perjurit diburak-barik .

• Kacarita eta nu lima nagara. Bolampar ngalawan jurit . Kabur pada lalumpatan loba nu ngajaropak. Perjurit patingbiribit saparo pada miceun tumbak bedil.

Rayungwulan geus kaboyong sadayana . Ku Nagasantar digiring malah rajana nu cidra sabab bohong tina jangji. Ayeuna geus dibabangan tuluy dipanjara beusi.

Nagasantar geus perang pamitan mulang mulih ka nagrina deui. Kocap Raja Barjah ngadawuhan ka sadaya . "Mangga ngeunah-ngeunah calik anu geus iang." Kacarita anggeus sumping

Sang raja lalu pulang ke Argabasa. Nagasantra maju berperang, mengeluarkan ilmunya, ajian purwa ganda. Tak ada yang berani memandang, Ular tembaga sangat besar.

Rupa ular Nagasantra merah seperti api. Membara tubuhnya, panjangnya dua pul uh lima de pa,

22. sebesar pohon enau ukuran tubuhnya 11 besamya ular. Prajurit diobrak-abrik. * Tersebut yang lima negara. Enggan melakukan perlawanan. Kabur dan berlarian, banyak yang tergeletak. Prajurit kocar-kacir, separuh membuang tombak dan senapan.

Rayungwulan telah terboyong seluruhnya. Digiring oleh Nagasantra, bahkan rajanya ingkar janji karena mendustainya. Sekarang telah dibelenggu, lalu dipenjara besi.

Setelah berperang , Nagasantra berpamit pulang, kembali ke negerinya. Tersebut Barjah bersabda kepada semua, "Silakan, duduk-duduk yang enak bagi yang ikut berperang". Tersebut telah datang.

Ibu Barjah geus lenggah di Argabasa dihormat dipusti-pusti wantuning ibu raja estuna dimulya-mulya geus tetep linggih di nagri sukasadana Kocap anu keur musafir.

Jaya Mukti geus sajalan m.usafirna. Di pasar dirageg anjing. Geus kabejakeun ka Raja Raja lejeng miwarangan . Geus datang Ki Jaya Mukti

23. ka payuneun //Raja. Raja ngadawuh ka Patih. * "Kudu dibere lembur sarawuh jalmana." Jaya Mukti suka ati jeung anak rabina enggeus tetep imah-imah teu eling di waktu tadi basa keur beunghar nginjeumkeun uang ka rayi.

Nu sapuluh kudu pulang genep be las dina sabulanna misti eta hanteu meunang kurang. Samalah eta ibuna harita ku Jaya Mukti nyeri kacida babalikna mucung budi .

Sigeug Barjah jeung pandita nu kamashur. Ayeuna deuk dicarita gaduh putra geulis donto. Nagarana katelah Cantaka Pura.

lbu Barjah telah hadir di Argabasa, sangat dihormati, maklum saja ibunda Raja, sungguh dimuliakan.

Telah tetap tinggal di negeri Suka Sadana.

Tersebutlah yang sedang bermusafir.

* Jaya Mukti telah musafir seperjalanan. Di pasar digonggong anjing. Telah sampai kabar kepada raja. Raja lalu memerintahkan. Telah datang Ki Jaya Mukti

23. ke hadapan // Raja. Raja berkata kepada Patih. * "Harus diberi wilayah berikut penduduknya' '. Jaya Mukti bersuka cita bersama anak-istrinya, telah menetap dan berumah, tak ingat akan masa ketika kaya meminjamkan uang kepada adiknya.

* Yang sepuluh harus kembali enam be las, dalam sebulannya mesti , tidak boleh kurang. Bahkan, ibunya, pulang dalam keadaan murung hati.

saat itu sakit hati karena Jaya Mukti,

Demikianlah Barjah dan Rahib yang bermashur.

Sekarang akan dikisahkan

mempunyai putri cantik-moktok.

Negaranya disebu t Cantaka Pura.

Hiji mangsa eta putri Tarangganu diwurukan ku ramana wantu putra istri donto lajeng wae diwurukan ku ramana .

• 'Ieu nagri ku Nyai kudu tumuluy masing katetepan. Tapi Nyai sing mangartos keur lantaran ieu nu nyepeng nagara.

• Da isteri mah hanteu pantes jadi Ratu ngan jadi pawarang eta punjulna awewe. Seug ku Nyai tuluykeun piwulang Rama. • Nyai kudu nyieun lantaran nu estu ngadegkeun Saembara ka sadaya pera bupatos

24. kudu meunang manuk tiga tiga warna. // Da istri mah langka pisan nu nanyaan . * Pameget mah dimisilkeun kudu luhur kumaha luhurna. Geus tangtu di handap bae najan aya di luhur gunung di handap .

* Najan bangsa cacah teu burung meunangkeun raden .

Lalaki mah geus loba conto nu mashur .

Jalanna mah loba dunya nu nganteurna ."

Pada suatu waktu, putri Trangganu dinasehati oleh ayahnya, maklum saja putra perempuan molek.

Lalu dinasihati oleh ayahnya .

* "Negeri ini harus diwarisi oleh Nyai, harus tetap dikuasai. Namun, Nyai mesti mengerti cara memegang negara

• sebab perempuan tak pantas menjadi ratu, menjadi permaisuri, itu kelebihan wanita . Teruskan oleh Nyai nasiha t Rama. * Nyai mesti membuat cara yang tepat mengadakan sayembara bagi semua bupati,

24. harus mendapatkan burung tiga warna. // wanita memang amat langka yang melamar. * Laki-laki diharap berkedudukan tinggi, seberapa pun tingginya. (perempuan) sudah tentu selalu di bawah. Biarpun ada di atas gunung tetap di bawah.

* Sebaliknya, laki-laki telah banyak contoh yang termashur meskipun dari kalangan jelata bisa mendapatkan keturunan raden. Jalannya banyak, dunia yang mengantarkannya".

Enggeus tutup Nyi Putri nampi piwuruk. Ari lawas-lawas nyaur ponggawa sakabeh. Pok carios Sang Raja hanteu kaliwat.

"Kudu ngadeg saembara ka raturatu. Jeung saha nu meunang yen boga ganjaran gede jeung diangkat perabu di Cantaka pura.

* Geus neang surat nu jalan ka ratu ka salawe raja. Enggeus kasuratan kabeh. Pada nyiar manuk bulu tiga wama.

• Masanggrahan eta nu salawe ratu. Sagala diala : merak kasin tu ganggareng julang heulang walik dederut karanca.

Disanggakeun sabeunang-beunang ka Ratu. Taya nu ditampa sabab teu bisaeun ngomong. Recet soteh disarada sakarepna.

Kari kantun nu salawe ratu-ratu pek barahimpunan. Kakocap Raja Barjah teh rek ngembarkeun putrana diangkat raja.

Telah selesai Nyi pu tri menerima wejangan.

Setelah beberapa lama memanggil seluruh ponggawa. * Siapa saja yang berhasil menerima imbalan besar Apa saja diambil,

Berkatalah Sang Raja dengan teliti

''Harus mengadakan sayembara untuk ratu-ratu.

dan diangkat menjadi prabu di Cantaka pura.

* Telah mencari surat yang ditujukan kepada ratu,

kepada dua puluh lima raja.

Semua telah disurati.

Sama'mencari burung berbulu tiga wama .

Berkemah yang dua puluh lima ratu.

merak, kasintu, ganggareng,

julang, elang, walik, dederut, dan karanca.

* Diserahkan sedapat-dapat kepada ratu. Tak ada yang di terima sebab tak ada yang bisa berbicara. Berceloteh hanya sekehendaknya.

Tinggal yang dua pul uh lima ratu, lalu berhimpun. Tersebut Raja Barjah

akan mengumumkan putranya menjadi raja.

25. Pek berhimpun ka sakabeh // ratu sadayana pangkat pada ngadeuheusan kabeh. Pek ngadawuh Raja Barjah ka sadaya.

• • • * Gambuh* *

"Ieu kula seja ngajenengkeun ratu putra geus utama diangkat perabu anom sedeng pisah dua puluh tahun yuswana."

Geus kasaksi sakabeh per tumenggung nyepeng ieu nagara. Sanggeus kitu putrana teh geulis donto putrana ka Raja Barjah.

"Naha Arna hanteu emut ka piwuruk? Baheula teh saur Eyang memen mati kudu paeh gampang ngeunah urang kudu lara neula.

Suriyaningrat contona eta nu mashur gancang jadi raja ahirna nyandang nalangsa gede.

Naha Arna nambuhkeun piwuruk Eyang?"

Raden Putra enggeus tuluy . Lajeng ka ramana matur amit neangan pangarti dipegatan keukeuh maju. Raden harita geus leos.

25. Maka berhimpun semua // ratu. Semua pejabat Semua sama menghadap. Maka bersabda Raja Barjah kepada semua .

* "Aku kini akan meresmikan ratu, pu tra telah cukup diangkat menjadi raja muda. Sangat memadai, dua puluh tahun usianya" .

Telah disaksikan seluruh tumenggung, (raja) memimpin negara ini. Setelah itu, putranya yang cantik-montok, bertanya kepada Raja Barjah,

"Apakah Ayah tak ingat akan nasihat? Oulu, kata Eyang, sebelum mati harus lampus, sebelum enak, kita harus sengsara dulu .

* Suriyaningrat conto yang terkenal, cepat menjadi raja akhimya menderita benar. Apakah Ayahanda menga baikan petuah Eyang?''

* Gambuh *

Raden putra telah beranjak. Lalu berkata kepada ayahnya, berpamit mencari pengetahuan . Dicegah tetap berlalu, Raden saat itu berangkat.

Sareng keur bobot ibuna Putra Nagawati ayu. Jaka Barjah kebat indit asup kana leuweung agung enggon badak eujeung meong.

Nu diseja Paring Gading nu dijugjug.

26. Turun pasir unggah gunung. 11 Heulangna kumelik gelik loklok tando julang rangkong kabeh manuk pada ngomong.

Rea nu mere pituduh. · Eureun di handapeun kayu Raden Bari mikir-mikir. Opat puluh poe (gu) guru. Dongkap pitulung Yang Marton.

Pituduh ka Raden Bagus. "Itu kana suku gunung Ujang kudu pindah calik sapal antarana jauh .

Engke di dinya teh kebon nagri Paring Gading Agung. Engke dipaparin Agus ngaliwat gunung marapi. Katingali di leuweung guha melewong.

Nu tunggu ajar panunggu yan Ujang meunang pituduh. Naon bae nu diaji moal aya anu suwung. Dinya, Ujang, masing, jongjon."

lbunya sedang mengandung putra Nagawati Ayu Jaka Barjah bergegas pergi, masuk ke hutan raya, sarang badak dan macan.

Yang dituju paring Gading. 26. Menuruni bukit, mendaki gunung.l I Elang melengking nyaring, loklok, tando, julang, dan rangkong, semua burung berkata-kata.

Banyak yang memberi petunjuk. Berhenti di bawah pohon, Raden Samoli berpikir. Empat pul uh hari berguru, datang pertolongan Yang Manon.

Petunjuk untuk Raden Bagus, "Itu ke kaki gunung, Ujang harus berpindah tempat, kira-kira sepal jauhnya.

Nanti di sana ada kebun negeri paring Gading Agung. Nanti, Ague; diizinkan melalui gunung Merapi. Tampak di hutan gua menganga.

Yang menunggu Ajar pmunggu bahwa Ujang mendapat petunjuk. Apa saja yang diniatkan tak ada yang nihil. Silakan, Ujang, biar tenang saja".

Enggal bae Raden tuluy hanteu kaur balas diuk. Eta jalan leuwih rumit tina sabab loba cucuk. Geus dongkap guha katembong.

Guha tutupna ku batu. Sanggeus Jaka Barjah cunduk den pendak jeung ajar tadi. Horeng teh anu mituduh anu tadi cacarios.

Pandita lajeng sumaur, "Naon eta kersa Agus nu matak ka dieu sumping? 27. Naon // anu rek dimaksud? " J aka Barjah mando walon .

"Nu mawi marek kaulanun Eyang anu langkung ma'lum kana karep jisim kuring" Pandita lajeng sumaur , "Niat Ujang geus kahartos."

"Abdi nyuhunkeun piwuruk kana jalan elmu-elmu anu mangpaat ka diri supayalulusrahayu ulah papendak jeung a won."

Segera saja Raden berlalu, sering kali terpaksa merunduk. Jalan itu lebih rumit seba b ban yak duri. Telah datang dan gua pun tampak .

Gancang bae Raden diwuruk elmu bisa salin patut . Sagala Raden diwirid. (o) pat puluh poe guguru sagala elmu geus hartos .

penutup gua dari batu. Setelah Jaka Barjah tiba, maka bertemulah dengan Ajar tadi. Ternyata yang memberi petunjuk, Yang tadi berkata-kata.

Rahib lalu bertanya, " Apakah kehendak Agus sehingga datang ke sini?

27. Apa// yang dimaksudkan?" Jaka Barjah menjawab sopan,

''maksud menghadap, Eyang yang lebih maklum akan maksud saya". Rahib lalu berkata, " Niat Ujang telah diketahui" .

"Hamba mohon nasihat akan jalan ilmu-ilmu yang bermanf aat bagi diri supaya mul us rahayu tak menemukan keburukan" .

Segera saja Raden dibimbing tentang ilmu berganti rupa. Raden diwejangi segala hal. Em pat puluh hari berguru, segala ilmu telah dipahami.

Geus kitu Pandita nyaur, "Pek geura jajal ku Pu tu ke Eyang sing katingal" . Jaka Barjah sanggeus kitu pek ngajajal Raden anom.

Jaka Barjah jadi jangkung. (ra) Den Jaka.Barjah geus jangkung. Jaka Barjah nyipta deui tuluy jadi budak lembut, Raden enggeus jadi orok .

Tuluy jadi buta jangkung. Pek deui ngajadi sepuh. J Jaka Barjah jadi manuk. Ku eyangna bek-bek ditenggor

diteunggeulan dikadek jeung dikerepuk. Ku sadaya enggeus tutup parantos taya nu inggis

28. geus teu aya nu kararung . // Ti Pandita geus kahartos .

(o) pat puluh poe guguru teu leueut-leueut dahar sangu. Jaka Barjah perihatin. Di pangtapaan di leuweung ku Eyang diwuruk ngaos

Nguping nu saembara ratu Raden Barjah pok nyaur sarta hormat bari takdim , "Abdi amit arek wangsul. lyang angkat Raden anom .

Setelah itu, Rahib berkata, "Silakan dicoba oleh Cucu, supaya Eyang menyaksikan". Setelah itu, Jaka Barjah mencoba (ilmunya) .

Raden Jaka Barjah sudah tinggi. Jaka Barjah merenung lagi lalu meniadi anak kecil. Raden telah menjadi orok.

Lalu menjadi raksasa tinggi. Kemudian menjadi orang tua renta Jaka Barjah menjadi perempuan menjadi ayam, menjadi burung. Dilempari oleh eyangnya

dipukuli, ditebas, dan digempur. Seluruhnya telah heres, tak ada yang mengkhawatirkan 28 tak ada yang tertinggal. // Telah mendapat ilmu dari Rahib.

Empat puluh hari berguru, tak minum tak makan nasi. Jaka Barjah prihatin. Di pertapaan di hutan dibimbing mengaji oleh Eyang.

Mendengar ada sayembara ratu. Raden Barjah berkata penuh hormat , "Hamba berpamit hendak pulang" Berangkatlah Raden muda .

Pandita lajeng ngawangsul, Raden Bagus, Ujang masing sae calik." Raden Barjah angkat munjung ka Eyang manjung colodok.

Jaka Barjah angkat tuluy mulih turut-turut gunung mendak deui aki-aki dina tempat langkung alus . . J aka Barjah mungkur noong.

*Pangkur*

Pandita Lumkanuntara geus kaluar tina jero guha bijil. Pandita lajeng sumaur ka Jaka Barjah ngandika, '.l\.eh, satria Anjeun teh rek naon maksud sala was kakara pendak satria ti mana nagri?"

* Raden Barjah ngawalon, "Kaula nun seja marek-marek jimis abdi Seja ngadeuheus saestu. Kang Eyang lintang uninga pikarepeun jisim abdi kaulanun ." Pandita Lukman ngandika,

29. "Karep U // jang geus kaharti.

* Ngaran Ujang Jaka Barjah. Ari niat Ujang teh hayang ka putri.

Ngaran Nyi putri Trangganu rajana Cantaka Pura.

Ngan supaya ku Ujang moal katimu

bangga pisan pamentana . Ku Ujang mo al katepi."

Sang Rahib lalu menyahut, "Didoakan, Raden Bagus, semoga Ujang beruntung." Raden Barjah bersalaman, bersungkem kepada Eyang.

* Raden Barjah lalu berangkat menyusuri gunung, bertemu lagi dengan seorang kakek di tempat yang lebih indah . Jaka Barjah menjenguk.

• Pangkur *

Rahib Lukmanuntara telah keluar dari dalam gua. Sang Rahib lalu berkata kepada Jaka Barjah berkata, "He, satria, Engkau bermaksud apa, seumur hidup baru bertemu, satria dari negeri mana?"

* Raden Barjah menjawab, "Jungjunganku, diri hamba hendak menghadap, hendak menghadap sesungguhnya . lngkang Eyang lebih tahu akan maksud diri hamba." Rahib Lukman berkata, 29 "Maksud U // jang telah dipahami.

* Nama Ujang Jaka Barjah. Sementara, niat Ujang menginginkan putri bernama Nyi putri Trangganu rajanya Cantaka pura.

Sayangnya, agar tak ditemukan Ujang,

syaratnya sangat berat, tak akan dicapai Ujang."

Jaka Barjah ngawalonan, "Jisim abdi ka Eyang nyuhunkeun idin. Geus puguh lantaran hirup sanajan lantaran wapat ku abdi teh dilakonan bae tangtu. Nyuhunkeun terang ti Eyang jisim abdi seja ngiring."

Pandita Lukman ngandika, 'Ari bisa jadi manuk tiga warna tinangtu meureun kajugjug. Manuk bulu tiga warna bisa ngucap bisa ngawih tembang pucung, bisa sinom dangdanggula. Pertanda Ujang berbudi."

Jaka Barjah ngawalonan, "ieu abdi ayeuna rek salin rupi. Abdi rek ngajadi manuk buluna tiga warna." Sang Pandita sanggeus kitu tuluy nyaur , "(ing) Kang Eyang langkung percaya Ujang lamun kitu galih."

(ra) Den Barjah sinunggu tunggal ngaleungitkeun pancadria teu eling Guruna anu disambat.

30. Hanteu lila (ra) Den Barjah geus jadi manuk I I manuk bulu tiga warna jangjangna perak sinangling.

J aka Barjah menjawab, "Diri hamba memohon izin kepada Eyang. Kalau demi hidup sudah pasti, bahkan jika harus wafat pun hamba tentu akan menjalani. Mohon keterangan dari Eyang, diri hamba akan menurut."

Lukman berkata, "Kalau bisa menjadi burung tiga warna, tentu akan tercapai. Burung berbulu tiga warna bisa berkata , bisa bernyanyi tembang pucung, bisa sinom-dangdanggula. Pertanda Ujang berbudi".

* Jaka Barjah menjawab, "Kini hamb a akan berganti wujud. Hamba akan menjadi burung berbulu tiga warna." Sang Rahib setelah itu.Ialu berkata, "lngkang Eyang sungguh percaya Jika demikian niat Ujang."

* Raden Barjah bersedekap, menghilangkan fungsi panca indera, tak sadar, pintu yang lima ditutup. Gurunya diundang.

30 Tak lama Raden Barjah telah menjadi burung // burung berbulu tiga warna. Sayapnya berwarna perak mengkilap.

Anu sawareh buluna rupa emas ngempur cahayana leuwih . Anu saperkara bulu kawas inten berlian aya bodas aya hejo aya wungu . Cahaya gilang gumilang matak serab nu ningal.

Tuluy sinom dangdanggula. Gedena teh eta manuk tiga warna sagede jago kasintu . Tingburisat buluna beureum-bodas diselang ku hejo ngempur . kayungyun pandita ninggal alus lucu tiga warna .

Pandita Lukman ngandika , 'Ayeuna mah pek geura nyingkah ka sisi. Mangke ku Eyang disaur lamun aya anu datang ti nagari Kang Pu tu tangtu disaur ." Sigeug Barjah jeung pandita Nu bopati ti nagari.

(ra) Den Patih Jaya Subala Enggeus iyang muru ka Ki Nujum Sidik muru ka lembur Ki Nujum . Hanteu lila di jalanna enggal dongkap Raden Patih ka Ki Nujum . Barang datang pek mariksa Ki Patih ka Ki Nujum Sidik.

Sebagian bulunya bersemburat keemasan sangat bercahaya . Sebagian lagi, bulunya seperti intan berlian, warna putih , warna merah, dan warna ungu. Bercahaya gilang gemilang, membuat silau yang melihat.

Kemudian bersinom-dangdanggula Besarnya burung tiga wama sebesar jago ayam perung. Gemerlapan bulunya merah.putih hijau bersemb ura t. Terpesona Rahib melihat tiga warna yang bagus

Rahib Lukman berkata , "Sekarang coba menyingkir ke tepi. Nanti Eyang panggil. Jika ada yang datang ke sini, Kang Cucu ten tu dipanggil." Demikian Barjah dan Rahib . Karena bupati dari negeri,

Raden patih Jaya Subab telah pergi menuju Ki Nujum Sidik, menuju kampung Ki Nujum . Tak lama di perjalanan , segera datang Raden Patih ke Ki Nujum . Ketika sampai, bertanya Ki Patih kepada Ki Nujum Sidik.

Ki Nujum, kula tuduhan jeung di mana aya manuk tiga warna? Kula ha yang jadi ra tu. Mangke ari enggeus meunang n ulang tam ba Nujum dijieun // sesepuh sarta naon nya kahayang Nu kula tangtU dipasih .

Ki Nujum pok ngawalonan, "Eta manuk geus tinangtu bakal manggih. Ayeuna sumangga jugjug ngaranna Pandita Ninggal." (ra) Den Patih geus bungah galih.

"Ayeuna kula dek iyang rek ngajugjug ka ngaran pandita kami. (ra) Den Patih geus kitu tuluy ka pangtapaan pandita . Ku Pandita katinggal patih ngajug (jug) Papatih Cantaka Pura. Geus ngadeuheus Raden Patih.

Ki Patih teh geus unjukan , "Kangjeng Eyang, nu mawi marek sim kuring sumeja nyuhunkeun manuk buluna tiga warna. Deui ngan Eyang nu bade gaduh. Kuring hayang jadi raj a ka putri anom ngamukrim."

"Ki Nujum, tolonglah aku di mana burung tiga warna berada? Alm ingin menjadi ratu. Nanti kalau sudah mendapatkan, se bagai balasan, 31 Nujum dijadikan // tetua serta keinginan apa saja tentu aku kabulkan.".

Ki Nujum lalu menjawab, "Sudah pasti bakal menemukan burung itu.

Sekarang silakan temui yang bernama Rahib Ninggal." Raden Patih telah bersuka hati.

"Sekarang aku akan pergi, menuju ke tempat Rahib-Im." Raden Patih kemudian beranjak ke pertapaan Rahib. Oleh Rahib terlihat patih berjalan, patih Cantaka pura.

Ki Patih telah menghadap, "Kangjeng Eyang, alasan saya menghadap ingin memohon burung berbulu tiga warna, yakin hanya Eyang yang memiliki. Saya ingin menjadi raja. menikah dengan putri muda.

• Sinom •

Pandita lajeng ngandika nya eta ka Raden Patih, "Ari manuk aya pisan tapi manuk eta rugi. Parabna kudu raresik mondokna di tempat tidur sarta ranjang katil emas. Anu ngaladenan putri. Ana dahar tara daek larab rum bah."

• Raden Patih ngawalonan, "Sakersa Eyang utami •

32 ku abdi // diturut pisan. Cing abdi hayang ningal perekawis eta disaur, "Maneh manuk tiga warna , jig ayeuna geura bijil ! " Hanteu lila manuk ngarengkebeng datang.

Ku Raden Patih katinggal. Ngahuleng bae (ra) Den Patih. "Abdi mah es tu kakara mendak manuk langkung resik. Na manuk ngalunjak teuing. Kakara saumur hirup. Mangga Eyang sina tembang sinom anu langkung manis." Pok nimbalan Pandita Lukmanun tara.

• "Tiga warna, geura tembang geura sinom mangrawit!" Geus kitu manuk teh tembang laguna sinom mangrawit . Raden Patih tuluy matur , " Mangga Eyang naregana sabaraha mun dibeuli. Laksa keti ku abdi moal di ta war."

* Sinorn • Sang Rahib lalu berkata kepada Raden Patih, "Memang burung ada, tapi burung itu merugikan. Makanannya harus bersih tidurnya di tempat tidur serta ranjang katil emas. Putrilah yang melayani.

Jika makan tak mau makanan sembarangan

Raden patih menjawab, "Kehendak Eyang diutamakan,

32 hamba // turuti benar-benar. Coba, hamba ingin melihat rupa burung itu." Lalu Rahib memanggil, "Engkau, burung tiga warna, coba sekarang keluar ! " Tak lama burung muncul dengan sayap terkembang .

• Terlihat oleh Raden Patih. Raden Patih termenung saja. "Sungguh, baru kali ini hamba melihat burung sangat resik. Betapa burung ini berlagak. Baru seumur hidup.

Silakan, Eyang, supaya bertembang. sinom yang sangat merdu." Rahib Lukmanuntara bertitah,

"Tiga warna, ayo bertembang sinom mangrawit!"

Setelah itu burung bertembang,

lagunya sinom mangrawit.

Raden Patih lalu berkata,

"Coba, Eyang, sebutkan harganya berapa kalau dibeli.

Biarpun berlaksa keti tak akan harnba tawar."

Pandita lajeng ngandika, "Sapeser Eyang teu pamrih. Ayeuna mah geura candak tapi masing ati-ati." Raden Patih suka ati. Manuk teh lajeng dipangku. (ra) Den Patihlajeng pamitan. Gura-giro bae mulih. Kacarios Patih sumping ka nagara.

Sang Rahib lalu berkata, "Tak serupiah pun Eyang berharap. Sekarang silakan bawa, asal berhati-hati." Raden Patih bergirang hati. Burung lalu dipangku. Raden Patih lalu berpamitan, bergegas pulang. Tersebut patih datang ke negeri.

33 Nakol bende kabuyutan di pase // ban enggeus nitir. Kumpulan ponggawa mantri jaksa panghulu jeung hatib. Tayanu tinggal sahiji. Sadaya ponggawa kumpul. Kapala kabeh geus datang pangkat gede pangkat leutik. Tatabeuhan ti kampung geus dikelunan.

Memukul bende leluhur 33 di pasa // ban telah bertalu-talu. Berkumpul ponggawa menteri jaksa, penghulu, dan khatib. Satu pun tak ada yang tertinggal. Semua ponggawa berkumpul. Semua kepala telah datang, baik berpangkat tinggi maupun rendah.

Tebabuhan dari kampung telah dibunyikan.

Ki Nujum geus ka nagara disaur ku Raden Patih. Jalma geus sereg di jalan jauh deukeut geus kagiring. Wani enggeus heurin usik. Di alun-alun geus pinuh hempak anu ngadeuheusan. Pok ngadawuh Raden Patih, "Sadayana, nu matak kudu kumpulan

Ki Nujum telah ke negara, dipanggil Raden Patih. Orang telah sesak di jalan, jauh-<lekat telah tergiring. Benar-benar telah sukar bergerak. Di alun-alun telah penuh, bersusun rapi yang menghadap. Raden Patih berpidato, "Semuanya, mengapa harus berkumpul.

ieu urang geus kalampah meunang manuk tiga warna. Ayeuna enggeus kabawa sapamundut Raja putri Ayeuna kaul saksi ku sadaya sepuh-sepuh ku kabeh mantri ponggawa. Kula teh bakal bopati ngarajaan ieu di Cantaka Pura.

* Pada ngomong sadayana. Eta estu pada nyaksi, "Mun Gamparan jadi raja pada atoh abdi-abdi." Manuk dibukakeun bijil. "Tah ieu rupana manuk. Sumangga pada ninggalan ieu rupa tiga warni." Manuk tembang semu anu mucung manah.

• Pucung *

34 Eta manuk tuluy tembang // lagu pucung: "Hanjakal ku nandarusa warirang jeung jeruk paseh aeh si musuh enggeus ujag jadi raj a.

Coba pikir kalong leutik hama cau Kapalay sadayana hayam kumupu keur ngendog huntang hantung antigong eta ngaranna.

Mas anika anika kedah diitung tindak-tanduk temah wadi teh kedah mas paringga nandugong ada tinggedang.

karena kita telah berhasil mendapatkan burung tiga warna. Sekarang telah terbawa sesuai dengan permohonan Raja putri. Kini saksikanlah aku, semua tetua semua menteri ponggawa. Aku ini calon bupati, menjadi raja di Cantaka pura.

8

Semua berkata-kata. Benar-benar sama menyaksikan, "Jika tuan menjadi raja, bergembira para hamba." Burung dikeluarkan. "Beginilah rupa burung. Silakan, semua melihat ini rupa tiga warna." Burung bertembang seperti bermurung hati.

* Pucung *

34 Burung itu lalu bertembang // lagu pucung: (Hanjakal ku handarusa warirang jeung jeruk paseh aeh, si musuh enggeus ujang jadi raj a.

Coba pikir kalong leutik hama cau kapalay sadayana hayam kumupu keur ngendog huntang-huntang hantigong eta ngaranna.

* Mas anika anika kedah diitung tindak tanduk temah wadi teh kedah mas paringga handugong ada tinggedang.

Basa hanting rupana hurung ngagebur nyatana buah kalayar alus soteh pait ngelel nya eta conto jalma goreng niat.

Sinjang gerus udengna dirancungrancung baju make kancing emas erloji gaya ditaretes ditarumpah kari-kari maok hayam

Ari hantung nyatana teh kembang cau moncorong nunjuk mega lila-lila seg ngulapes mungguh jalma sok mawa bener sorangan.

Ari hantigong bangbara eta nu es tu seug harus omongan huang-hiung di luar mah imahna mah ngan ukur sereg awakna.

Mungguh jalma eta anu harus saur taya kainggisna

35 Seug ngagulkeun /I awak maneh hanteu bisa sok dadaku pajar bisa.

* Hanteu boga seug dadaku pagar gad uh seug katungtik pisan duit sarupia kabeh ana ngaku boga sapuluh rupia .

Basa hanting rupana hurung ngagebur nyatana buah kalayar alus soteh pait ngelel nya eta conto jalrna goreng niat.

Sinjang gerus udengna dirancungrancung baju make kancing emas arloji gaya ditaretas ditarumpah kari-kari maok hayam

Ari hantung nyatana teh keni> ang cau moncorong nunjuk mega lila-lila seung ngulapas mungguh jalma sok ma wa benar sorangan.

Ari hantigong bangbara eta nu es tu seug harus ornongan huang-hiung di luar rumah imanna mah ngan ukur sereg awakna.

35 seung ngagulkeun awak manen nanteu bisa sok dadaku pajar bisa.

Hanteu boga seug dadaku pagar gad uh seug katungktik pisan duit sarupia kabeh ana ngaku boga s·apuluh rupiah.

Hanti warna teuweul nyiruan tang tu eta yuni menak mun ditiru langkung sae leuwih rajin sagala lampah perceka ."

Eta manuk tiga warna tembang pucung. J alma sadayana estu pada heran kabeh . Manuk ngomong cara jalma nu nonoman.

* Kinanti *

Pek dicandak eta manuk nya eta ka Raden Patih. Tuluy manuk dibungkusan dibungkus ku sutra kuning. Seug nganggo Raden Patih saparaboting bopati.

Raden Patih enggeus tuluy sarta bari mawa paksi. Geus linggih ka pakeman lajeng mariksa Neng putri , "(ra) Den Patih, kuma ayeuna perkawis eta paksi?"

Raden Patih tuluy matur , "Kaula nun , inggih Gusti Dahatilala Murtada inggih mendak tiga warni. Anggo dapon geus kacandak . 36 Den buntel inggih wongraen.

Burung tiga warna itu bertembang pucung. Semua orang sungguh merasa heran. Burung berbicara seperti orang muda

* Kinanti *

Burung itu lalu dibawa oleh Raden patih Burung lalu dibungkus, dibungkus dengan sutra kuning. Raden patih berpakaian berperlengkapan bupati

Raden patih telah berlalu sambil membawa burung. Telah tiba di kerajaan, lalu Neng putri bertanya, "Raden patih , bagaimana sekarang keadaan burung"

Raden patih lalu berhatur. "Jungjunganku, benar Gusti , dahatillala murtalada, benar menemukan tiga warna . pendeknya, sudah terbawa. 36. Den buntel inggeh wongraen. 11

Den simpeh lebeting kalbu kaula nun inggih Gusti. Kebat eta muru cahaya perekawis tiga warna ku abdi enggeus kabawa. Sumangga ieu nun Gusti.

Tiga warna langkung alus." Pek dibuka ku' Neng Putri. Raja putri pek ngandika, "Kutan manuk langkung resik geus moal aya tandingan. Sipat manuk bear budi.

Tersimpan dalam hati, Jungjunganku, benarlah Gusti. Sigap memburu cahaya perkara tiga wama telah saya bawa, silakan, inilah Gusti.

Tiga wanra sangat bagus." Lalu dibuka oleh Neng putri. Raja putri lalu berkata, "Oh, burung sangat resik, tak ada tandingannya. Sifat burung luhur budi. (ramah).

Coba geura ngawih manuk kinanti nu langkung manis." Manuk tuluy bae tembang kinanti, nu langkung licin. Sorana gumear bear. Ngadangukeun Nyai Putri.

Coba segera bernyanyi, burung, kinanti yang sangat manis". Burung itu bertembang kinanti yang sangat apik. Suaranya tegar menyayat hati. Nyi ptitri mendengarkan.

Manuk tembang langkung lucu: "kaos handapeun pipinding. Diparaban kembang gambir kalung leutik sayang japati obat sinangling ruhak kuciat jadi di pipir.

Burung bernyanyi menarik hati (kaos handapeun pipinding diparaban kembang gambir kalung leutik sayang japati obat sinangling ruhak kuciat jadi di pipir.

Pikir mah ti barang tepung ngan rumaos lain tanding sumedet hayang migarwa nu matak wakca ku sindir poma Gusti ulah becang to bat lain ngunghak abdi.

Pikir mah ti barang tepung ngan rumaos lain tanding sumedet hayang migarwa nu matak wakca ku sindir puma Gusti ulah bedang tubat lain ngunghak abdi.

Teu kuat pikir kula nun nu kangen salawas Gusti. 37 Kasintu dina buruan // hayam cempa saba kulah beuki lami beuki nyeri.

Aya bale tengah lembur ngan bati rumanjug pikir. Pentil kupa pipikiran lumenyap nya pipikiran .

Teu kuat pikir kula nun nu kangen salawas Gusti.

37. kasintu dina buruan // hayam cempa saba kulan beuki lami beuki nyeri.

• Sinom •

Beuleum cau ninggang dulang tutug teuing pikir kuring reregan sabudeur imah tampian nunjang ka langit elingna saumur-umur bun tut jarum pangaputan kelar teuing diri kuring rujak bonteng ngeureuyeuh nya . pipikiran.

* Sinom *

Hamman gunung haruman haruman kembang waluri kaluman kuring kaluman kaluman teu diperduli tanjakan katinggang cai elingna saumur-umur jahe tegal beureum tangkal puyang-peyangna nya diri." Tamat tembang putri hookeun kacida.

Hamman gunung haruman haruman kembang waluri kaluman kuring kaluman kaluman teu diperduli tanjakan katinggang cai elingna saumur-umur jahe tegal beureum tangkal puyang-peyangna nya diri. Tamat bertembang, putri sangat terpesona.

Pek dicandak diusapan. Manuk mureleng ka putri. Manuk tuluy ngagalekan ka anu siga cengkir gading. Embungeun cicing di gigir manuk hayang dilalahun Bet manuk ngalunjak pisan · embung diteundeun di gigir. Ari nyatu kudu bae dihuapan.

Ngan kayungyun ku rupana. Buluna patingkaretip kawas ciibun maruntang. Tingkah polah matak asih ari lampah cara jalrni. Hulu nyusup kana susu

38 sukuna teterencean //. kana bitis kana pingping. Beurang-peuting manuk embungeun papisah.

* Tembang deui sisindiran laguna sinom gurandil : ., Jalatreng kembang pongporang jalantir di sisi jami ekek naek kana awi jeung nyeuseup kembang tunjung hayam cempa lalayaran kalong digogogan anjing tangkal kawung kebo ngoyok dina ran ca.

* Hayang teu burung kasorang nenudeun semu dina pikir" . Kocap (ra) Den Patih Subala marak ka Putri rek nagih nyembah matur Raden Patih , "Reh Gusti ka pungkur sanggup." Raja Putri pok ngandika, "Ku kami enggeus kaharti. Tempo bae poe hiji poe dua ."

l.alu (burung) diambil diusap-usap. Burung mengerling ke putri. Burung lalu menyentuhi benda seperti kelapa gading. Tak mau berdiam di pinggir, burung ingin dipangku . Ternyata burung banyak tingkah, enggan ditaruh di samping. Kalau makan mesti saja disuapi.

* Hanya memang terpesona dengan rupanya. Bulunya berkilauan bak embun bergantungan. Tingkah laku membuat sayang sedangkan tingkalmya seperti orang. Kepala menyusup ke payudara,

38. kakinya merentak-rentak // ke betis dan paha. Siang-malam burung tak mau berpisall. * Bertembang lagi sisindiran, lagunya sinom gurandil: (Jalatreng kembang pongporang jalantir di sisi jami ekek naek kana awi jeung nyeuseup kembang tunjung hayam cempa lalayaran kalong digogogan anjing tangkal kawung kebo ngoyok dina ranca.

* Hayang teu burung kasorang neundeun semu dina pikir. Tersebut Raden Patih Subala menghadap ke putri akan menagih, sungkem berhatur Raden patih, "Oulu, Gusti berkata bahwa sanggup". Raja putri lalu berJcata, ''Sudah aku pahami. Beri waktu sehari-dua hari' '.

Ki Patih geus kitu mulang . Pok ngumaha Ratna Putri ka manuk pun tiga warna, "Eta patih nagih jangji. Naha teges jodo kami? Maneh ngucap sing satuhu. " Pok tiga warni ngucap , "Eta lain jodo Gusti. J odo Gusti geus aya di padaleman.

* Kudu ngadamel lantaran ayeuna ka Raden Patih. Sumangga abdi kurungan teundeun di luhur caringin . Pek pada ngabedil abdi. Lamun keuna eta tangtu 39 yen 11 pasti jodo Gamparan . Saembara kabeh bopati. Saha-saha nu keuna jodo Gamparan. "

* Putri geus kitu ngandika , "Maneh manuk tiga warna , naha bet hayang dipanah? Kami tangtu kaedanan . Lamun keuna ku jam paring geus tinangtu jadi pegat jadi raj a ...

* Magatru *

Ratna Putri ka emban lajeng ngadawuh, "Coba saur Raden Patih! " Emban gancangna tuluy ngadeuheus ka Raden Patih . Patih mariksa jeung atoh .

* " Aya naon maneh Emban rusuhrusuh ?'' " Gamparan enggal disaur ." Patih nganggo tuluy indit. Barang dongkap ka kadatuan

• Setelah itu Ki patih pulang. Ratna putri lalu mengadu kepada burung tiga warna, ''Pa tih itu menagih janji. Apa pantas menjadi jodoku ? Engkau berkata denganjujur" . Berkatalah tiga warna , "Dia bukan jodo Gusti. Jodo Gusti telah ada di kerajaan. * Harus membuat taktik sekarang ini, Raden patih. Silakan saya kurungi, taruh di atas beringin. Lalu tembakilah saya. Kalau terkena itu tentu

39. bahwa 11 dia pas ti jodo paduka. Bersayembaralah seluruh bupati. Sia pa yang mengena itulah jodo paduka". * Setelah itu, putri berkata, ''Engka u, burung tiga warna, mengapa ingin dipanah ? Alangkah ngerinya aku. Diriku sengat menyayangkan jika (engkau) mati dipanah orang. Aku tentu mabuk kepayang . Kalau terkena anak panah , sudah tentu batal menjadi raja".

* Magatru * Ratna putri lalu berkata kepada Emban , · "Caba , panggilkan Raden patih!" Emban lekas berlalu , menghadap kepada Raden patih. patih bertanya dengan riang.

* " Ada apa , Emban, begi tu tergesa-gesa" Emban lalu berhatur kepada patih , "paduka, segera dipanggil" . patih berpakaian dinas lalu berangkat. ketika datang ke keraton

Ratna Putri ka Patih enggal ngadawuh.

"Aeh, ayeuna Raden Patih ieu geura teundeun manuk dina luhureun caringin. Pada manah sing katojo.

Ku sadaya nu salawe ratu-ratu jeung sakabeh pala manteri. Saha nu keuna ka manuk eta keur caroge kami diangkat perabu anom."

• Gancangna patih ngembarkeun ka ratu-ratu anu salawe nagari.

40 Pada nyangking // panah ratu enggeus sadaya jam paring anu salawe bupatos.

• Eta manuk enggeus diteundeun di luhur dina luhureun caringin. Ratu salawe geus kumpul di alun-alun ngabaris. Patih nyaur ti babancong.

* " Aeh, ayeuna ka sadaya ratu-ratu geura pentangkeun jamparing. Saha nu keuna ka manuk keur buat caroge putri diangkat perebu anom ."

* Geus geledeg mariem surak ngaguruh. Tatabeuhan kabeh muni. Nu saembara manah manuk raja salawe nagari. Geus pung-peng kabeh bupatos.

Ratna putri berkata kepada patih, "Ah, sekarang Raden patih, coba ini simpan burung di atas pohon beringin. panahi supaya kena

* oleh semua ratu yang dua pul uh lima, dan seluruh para menteri. Siapa yang bisa membidik burung, itulah calon suamiku, diangkat sebagai raja muda".

* Segera patih mengumumkan kepada ratu-ratu . yang dua puluh lima negeri.

40. sama menenteng // panah, ratu semuanya, membawa panah yang dua puluh lima bupati. * Burung itu telah diletakkan di atas, di atas beringin. Dua puluh lima ratu telah ber- . kumpul, berbaris di alun-alun. patih berseru dari pendopo. * "He, sekarang kepada semua ratu, segera lepaskan anak panah. Siapa berhasil membidik burung dijadikan suami putri, diangkat menjadi raja muda!"

* Setelah meriam menggelegar, sorak bergemuruh. Tetabuhan semua berbunyi. Yang bersayembara burung raja dua puluh lima negeri.

Semua bupati telah melesatkan panah. ·

Sadayana eta raja pada duduk kawantu manah paranti. Jamparing ka luhur puluk jamparing sok batik deui ka nu manah tingjaretos.

* Raja-raja patih manteri tingkudupung sabab jamparingna malik hanteu keuna kana manuk . Pangawasa tiga warni nu manah patingjolopong.

* Eta manuk pindah kana luhur kurung . Rengkebeng jangjangna ngibing. susumbar di luhur kurung ka manteri reujeung ka patih ka sadaya per bupatos .

* " Maju rempug ulah aya anu kantun! Mun aing beunang ditiir ku anu salawe ratu , 41 tangtu beunang putri geulis I I diangkat perabu anom!"

* Para raja sewotna kaliwat langkung asa disebit nya cepil. Pek dipanah deui manuk jamparingna malik deui. Tiga wami kacarita eta manuk ti peuting sok ka kadatuan mawa ulah ka Nyi Putri. Huluna disusup-susup sungkap-singkap kana pipi sengak-sengok .

Semua raja duduk, maklum saja terbiasa memanah. panah melenting ke atas, panah suka berbalik lagi mengena pada yang memanah.

* Raja-raja, patih, menteri bertumbangan sebab panahnya berbalik, tak mengenai burung. Kedigdayaan tiga wama, yang memanah bergelirnpangan

* Burung itu berpindah ke atas sangkar. Merentang sayapnya berkepak. Sesumbar di atas sangkar kepada menteri dan patih, kepada semua bupati.

* "Maju serbu, jangan ada yang t er tinggal ! kalau aku kena ditusuk oleh yang dua pul uh lima ratu,

41. tentu dapat putri cantik , // diangkat menjadi raja muda !"

* Para raja marahnya tak terkira, serasa disayat kuping. Burung dipanah lagi, panah ber balik lagi. Tersebut tiga wama.

* Burung itu, kalau malam , suka ke keraton bercanda dengan Nyi putri. Kepalanya disusup-susupkan, menyingkap-nyingkap, ke pi pi mengecup-ngecup.

Sok katunda eta nu saembara manuk. Aya nu kacatur deui di Tawanggantungan ratu nyaur ka putra nu alit namana Jaka Karaton.

"Aeh, Karaton, raka maneh kudu susul jeung kudu bae kapanggih. Jaka Barjah enggeus mashur ngaranna teh ti leuleutik. Ku Ujang ayeuna dongdon.

Jaka Barjah ku Ujang kabantun arek kudu kabantun. Ku Ujang kudu kapanggih." Geus dongkap Jaka Karaton.

Lajeng angkat (ra) Den Karaton seja nyusul kebat bae beuki jauh mapay lebak nyukang pasir hanteu puguh anu dijugjug sartana teu acan kapanggih Mendak guha bijil a toh.

Raden J aka Kara ton ninggali kana guha noong. Emban Sumitara mariksa bae 42 eta nu di guna // nitih. (ra) Den Karaton calik. "Ari ayeuna teh Agus.

Tunda <lulu yang sedang sayembara burung. Ada yang dikisahkan lagi di Tawanggantungan. Ratu memanggil putra yang kecil bemama Jaka Karaton.

"He, Kara ton, kakakmu harus kamu susul, dan harus di temukan. Jaka Barjah telah ter:mashur namanya sejak kecil. Harus Ujang datangi.

Jaka Barjah harus terbawa oleh Ujang, akan diserahi negeri, karena itu harus terbawa. Harus di temukan Ujang' '. Telah datang Jaka Karaton.

Lalu Raden Karaton berangkat untuk menyusul. Cepat semakin jauh, menyusuri sungai, memotong perbukitan, tak tentu yang dituju serta belum juga ditemukan. Menemukan gua muncul rasa gembira.

Raden Jaka Karaton melihat ke dalam gua, mengintip. Emban Sumitara bertanya

42. kepada yang digua // berdiam. Raden Karaton duduk. "Agus, memang sekarang naon anu matak sumping?" (ra) Den Karaton Walon, "Abdi eukeur susah gede nu mawi marek sim kuring diutus ku Gusti kudu nyusul dulur."

Iman Sumitara ngalahir, "Raka moal tambong sabab raka keur seseren. Ayeuna geus satin rupi tatapi bakal kapanggih eta teh ku Agus

da tangtu bakal kapanggih. Ayeun'lt Eyang wawartos sugan hayang putri sae di nagri Cantakapuri ayeuna saembara putri. Salawe raja geus kumpul.

keur manahan tiga wama . Pok amit Jaka Karaton , " Abdi neda jiad Eyang bae." Jaka Karaton geus indit geus dongkap ka tepis wiring wates Caritaka purun .

ada apa sehingga datang?" Raden Karaton menjawab, ''Hamba sedang sangat kesusahan, karenanya saya menghadap diutus oleh Gusti harus menyusul saudara" .

Ka nagara Raden geus sumping. Kalangkung kaget Karaton Katingal raja salawe keur manahan tiga warni. Jaka Karaton ngalahir, "kabeh ratu-ratu

Iman Sumitara berkata, "Kakak tak akan terlihat sebab Kakanda sedang berpasrah. Kini sedang berganti wujud, namun akan ditemukan oleh Agus

karena tentu akan ditemukan . Sekarang Eyang memberi tahu , barangkali menghendaki putri elok. Di negeri Cantakapuri sekarang ada sayembara putri. Dua puluh lima raja telah berkumpul

sedang memanah tiga wama. Jaka Karaton berpamitan, "Hamba memohon doa Eyang" . Jaka Karaton telah pergi, telah datang ke tepis wiring, perbatasan Cantaka purun.

Raden telah datang ke negeri. Karaton sangat terkejut, terlihat raja dua puluh Hrna sedang memanah tiga warna. Jaka Karaton berkata, "Semua ratu, ka anu keur mentang jamparing, abdi harus damel naon? Ieu teh raja sakabeh aya padamelan Gusti ku abdi tacan kaharti, nyuhunkeun nu tangtu.

Raja geus kitu ngalahir, "Ieu kula nu sayaktos keur buburuh manah paksi. Tatapi ieu jamparing hanteu keuna kana manuk .

Panah anggur batik deui panah atah adol. Anggur sok malik ka dewek. Ku teu kaharti!" (ra) ·Den Karaton nyaur deui, "Ceung abdi hayang nyuhun."

Raja nyaur sarta bengis, "Bet maneh mah komo Cacakan ieu kami oge taya nu keuna sahiji Maneh mah komo teuing!" Jaka karaton pok nyaur,

Yang sedang merentang panah, hamba bertanya, sedang apa? Ini semua raja? Ada kegiatan Gusti? Belum saya pahami, mohon penjelasan yang pasti' '.

Raja setelah itu berkata, '' Aku ini yang sebenarnya, sedang berlomba memanah paksi. Namun, panah ini tak mengenai burung.

panah malahan berbalik lagi, panah kurang ajar! Malah suka berbalik kepadaku. Tak dimengerti oleh semua!" Raden Karaton berkata lagi, "Coba, hamba menjajal".

Raja berseru dengan sengit, "Apalagi kamu, aku saja sekalipun tak ada yang kena satu pun, kamu apalagi!" Jaka karaton berkata,

Manuk dipulung ku kami." Sauma (ra). Den Karaton , "Mangga hanteu perang rame." Gondewareujeungjamparing ku (ra) Den Karaton dijingjing dipanahkeun enggeus semprung .

"Mangga pasihkeun jam paring." Geus kitu Raja ngawalon, "Seug pake ieu jamparing teh. Lamun beunang ieu paksi. mangsing keuna sidik, ku urang dipulung.

"Mohon, berilah panah". Setelah itu Raja menjawab, ''Silakan, pakailah panah ini. Jika burung ini terkena, dengan telak, aku pungut.

* Asmarandana *

Gondewa reujeung jamparing ku (ra) Den Karaton dicandak dipanahkeun enggeus seot. Geus keuna kana kurungna. (ra) Den Karaton mindo manah . Jamparing ka luhur puluk ngagaris kana kurungna .

* Karaton ngawatek aji janur seda anu diwaca. Keuna kana kurungjentot kurungna murag ka handap . Manukna ka padaleman . (ra) Den Karaton tuluy nyusul diudag ka padaleman .

* Manuk tuluy mabur tarik . (ra) Den Karaton kebat ngudag. Ka luhur manuk diboro ka handap milu ka handap . Manuk teuleum ka sagara Karaton teu weleh nyusul tuluy · milu ka sagara.

* Ti sagara ngapung deui. 44 (ra) Den Karaton hanteu tinggal // asup kana leuweung gede. Karaton mentang gondewa geus keuna kana dadana. Barang jumpalik pek nangtung leungit manuk jadi Barjah.

Burung aku pungut". Ujar Raden Karaton, "Baiklah, tak berperang ramai". Busur dan panah ditenteng oleh Raden Karaton. panah telah dilesa tkan.

* Asmarandana •

Busur dan panah dibawa oleh Raden Karaton, telah dilesatkan panahnya. Telah mengenai sangkamya Raden Karaton mengulangi memanah. Panah melenting ke atas, menggores sangkar.

Karaton membaca aji. Janur seda yang dibaca. Sangkamya jatuh ke bawah. Burung ke tempat raja. Raden Karaton lalu menyusul , mengejar ke ruangan raja.

Burung lalu terbang kencang. Raden Karaton cepat mengejar. Ke atas burung diburu, ke bawah ikut ke bawah. Burung menyelam ke segara, Karaton tak berhenti menyusul ke segara.

Dari segara terbang lagi.

44. Raden Karat on tak tertinggal , It masuk ke rimba belantara. Karaton merentang busur panah telah kena ke dadanya. Setelah terjungkal lalu tegak, hilang burung jadilah Barjah.

Jaka Karaton ngalahir, "Hayon, aling geura yuda tangtu beunang putri anom. Da sia manuk geus beunang. aing bakal jadi raja!" Jaka Barjah lajeng nyaur , "Mangke aing mun geus modar .

Mun aing geus jadi cai tangtu dibikeun ka sia. Larnun aing tacan paeh mun masih kenen hirup mah aing teu sieun ku sia. Da sing teh moal mundur . Sia ulah mundur perang!"

• Durma •

(ra) Den Karaton ambekna katamban, "Montong loba omong teuing . Deuk sabaraha bulan perang mah da moal lumpat. Da aing ge enggeus wani ngalawan sia. Geura pek tarajang aing!"

Jaka Karaton berucap, "Ayo, segera serang aku, tentu mendapatkan putri muda. Kau burung sudah kena, aku bakal meniadi raja!" Jaka Barjah lalu berseru, "Nan ti jika aku sudah mati !

Ngawalonan Jaka Barjah nyaur keras. "Coba aing pentang deui. Eta gondewa sia. aing geura sorang. Eh, Karaton bocah cilik, aing geura la wan! maju, Karaton kecil!"

Jika aku sudah mel\iadi air tentu akan diberikan kepadarnu ! Jika aku belum mati, masih hidup, aku tak takut kepadamu ! Aku tak akan mundur ! Kaujangan mundur dari perang !"

• Dunna •

Raden Karaton makin murka, "J angan banyak omong ! Mau berapa bulan berperang , tak akan lari ! Aku telah berani melawan kau ! Cepat, terjanglah aku !"

Jaka Barjah kembali berseru, "Cobalah, aku bidik lagi! I tu busurm u ! Coba seranglah aku ! He, Karaton , bocah cilik, cepat lawan aku ! Majulah, Karaton kecil!"

Tuluy jawab Karaton , "pek geura jajal. Latik oge kajeun teuing. Aing teh da moal lumpat. Geura pek maneh narajang." (ra) Den Barjah ngawalon bengis 45 tuluy 11 narajang. "Lekas kuwe maju jurit.

Cekal sabuk bilang tatu reujeung sia!" (ra) Den Karaton maju wani. Der perang reujeung Barjah. pinter sarua pintema nu perang paginding-ginding. Estu tandingan taya nu kalah sahiji.

Pada gagah Karaton jeung Jaka Barjah pada hanteu naringali yen hanteu nyana wantuning papanggih kakara. Bayon bae eta jurit paduduaan tujuh poe tujuh peuting.

Dua tumbak dialungkeun Jaka Barjah.

(ra) Den Barjah geus hudang deui Wantu taya baturna narajang deui J aka Barjah. Top Males ngalungkeung tarik. Beng tilu tumbak ampir hanteu bisa usik.

Lalu jawab Karaton, "Ayo, segera jajal ! Kecil juga biarlah. Aku tak akan lari. Ayo, kamu menerjang." Raden Barjah menjawab sengit, 46 lalu menerjang. "Lekas kau maju bertempur.

Berperang sabuk berhitung Iuka dengan kau ! " Raden Karaton maju dengan berani. Lalu berperang dengan Barjah. Sama-sama pintar, yang berperang adu cakap. Benar-benar setanding, tak ada yang kalah salah satu .

Sama gagahnya Karaton dan Jaka Barjah sama tak memperhatikan dan tak menyangka maklum saja baru bertemu. Terus saja bertempur berdua saja tujuh hari tujuh malam.

Dua tumbak dilontarkan Jaka Barjah Raden Barjah telah bangkit lagi. Karena tak ada temannya, Jaka Barjah kembali menerjang. Lalu membalas menghempaskan · keras, sejauh tiga tembok , nyaris tak bisa berkutik.

(ra) Den Karaton perangna kawas teu nangan. (ra) Den Barjah susumbar tarik, "Hayoh, maju sia ulah lalawora. lncu Nagasantera aing dasar sagara Nagawati ibu .aing!

lbu aing turunan Tawanggantungan. moal eleh ku sia aing. Montong disebutkeun Barjah bisa rupa sato hewan jadi manuk tiga warna. Nyata lalanang najan hayang jadi isteri.

46. jadi banteng jadi // cara buta aing bisa sanajan jadi angin ! Naha sia bet ngalawan? pek deui aing terjang!" undur-unduran ngageuwat nyingkir ka sisi.

Geus kapikir sinoreng nu diteangan: 'Kutan eta Raka aing? Ari deuk waleh aing era dipajarkeun aing eleh. Leuwih hade aing nyingkir deuk ka nu anggang ka Tawanggantungan nagri.'

Raden Karaton berperang seperti tak bersemangat. Raden Barjah sesumbar lantang, "Ayo, majulah kau, jangan gegabah ! Aku cucu Nagasantra dari dasar segara lbuku Nagawati !

lbuku keturunan Ta wanggantungan. Aku tak akan kau kalahkan ! jangan dipanggil Barjah (kalau tak bisa) menjadi binatang, menjadi burung tiga wama ! jelas laki-laki meskipun bisa menjadi perempuan

46 menjadi banteng, menjadi // ala raksasa aku bisa, bahkan menjadi angin ! Apa kau berani melawan ? Ayo, terjanglah lagi aku ! " Raden Karaton berjalan ke pinggir mundur segera menyingkir ke tepi.

Telah terpikir ternyata itu yang dicari. 'Benarkah kakakku? Malu aku kalau berterus terang, takut dikira kalah. Lebih baik aku menyingkir ke tern pat jauh ke negeri Tawanggantungan.'

Jaka Barjah ka Jaka Karaton nangtang, "Humirep jadi lalaki bet sia geuning teu pira!" Ku (ra) Den Barjah diteangan . "Bet sia te u pira teuing ! " pek digeroan, "Aeh, Karaton, sia bijil!"

Kocap deui putri di Cantaka pura leungiteun ku tiga warna . Enggeus heu beul pisan eta manuk hanteu datang . Kaedanan eta putri ku tiga warni. Nangis bae beurang-peuting.

Jakan Barjah tuluy salin deui rupa kudu enggeus jadi manuk deui tuluy hiber ngawang-ngawang. Enggeus datang ka nagara ba'da lsya tuluy ngintip pinggir jandela. Neng putri keur nganti-nganti.

* Kinanti *

Neng putri Trangganu matur , "Aeh , ayeuna Em ban Sunti , ka man eh co ba teangan di mana si tiga warni.

4 7. Palangsiang // enggeus hilang. Boa beunang ku jamparing ."

Jaka Barjah menantang Jaka Kara ton, "pengecut meniadi laki-laki ! Nyata kau tak seberapa!" Maka dicari oleh Raden Barjah. ''Ternyata kau tak seberapa !" Lalu diseru, "He , Karaton, keluar kau !"

Tersebut putri di Cantaka pura , kehilangan tiga warna. Telah lama benar burung itu tak datang . putri tergila-gila karena tiga warna . Menangis siang dan malam .

Jaka Barjah lalu berganti rupa lagi harus menjadi burung lagi, lalu terbang mengangkasa . Telah datang ke negara setelah lsya lalu mengintip dari sisi jendela. Neng putri sedang menanti-nanti.

* Kinanti *

Neng putri Trangganu berkata , "He, Emban Sunti , sekarang Coba kamu cari di mana si tiga warna .

4 7 jangan-jangan // sudah hilang, barangkali terkena panah ."

Manuk enggeus dina pintu dina sanding lawang kori ngintip nu keur sasauran. Eta Emban jeung Nyi Putri kayungyun sapolah-polah susah mun teu batik deui.

"Emban, ieu fenjo susu, lamun di jalma mah nyiwit digalekan dicakaran . Huluna seug kana pipi. Mun di jalma mah nyiwitan." Tayohna nanya Emban Sunti.

Keur kitu manuk teh jebul datang ka payuneun putri pok dipariksa, "Na ti mana tiga wami?" Neng putri bungah manahna sabab manuk datang deui.

Manuk tiga wami matur , "Pulang neang buah kai da di leuweung ayana. Anu aya buah kai di dieu aya ge mahal lain cara buah manis.

Nyi putri imut pok nyaur, "Na kumaha tiga wami siga kumaha rupana ari eta buah kai?" Tiga wami tuluy ngucap, "Jiga buah pasang sidik.

Burung telah di pintu , di samping pintu kori , mengintip yang sedang bercakapcakap. Emban dan Nyi putri serba salah tingkah, susah jika (burung) tak kembali .

"Emban, lihatlah ini payudara. Kalau manusia , dia mencubit, mencium dan mencakar. Kepalanya mengentuh pipi. Kalau saja manusia tentu mencubit." Agaknya "Emban Sunti bertanya .

* Pada saat itu burung muncul , datang ke hadapan putri lalu ditanya, "Dari mana tiga wama?" Neng putri riang hatinya sebab burung datang lagi.

Burung tiga warna berhatur , "pulang mencari buah pohon sebab adanya di hutan. Ada juga buah pohon di sini tapi mahal, tidak seperti buah manis.

* Nyi putri tersenyum lalu berkata , "Bagaimana , tiga warna, seperti apa rupanya , buah pohon itu ?" Tiga warna lalu berucap , "Seperti buah pasang sidik.

Taya nu ngaharu-haru najan nyoo buah kai. Di dieu aya seug dibaeudan teu cara di leuweung kai. Ayeuna kuring amitan 48. rek leumpang // ka leuweung kai."

"Alah, jauh atuh manuk . Naha maneh tega teuing. Ayeuna mah ulah nyaba sabab ieu enggeus peuting . Sakumaha karep sia aing enggeus pasrah dirl.

Kejo dina dulang kitu saupama diri kami dibulak-balik ge suka. Sakumaha karep deui susu pipi suka pisan supaya maneh teh cicing.

Pek manuk ngawih sing lucu rek kulem ieu kami kinanti anu ngareunah. Coba maneh kudu ngawih" . Tiga warni tuluy tembang laguna kinanti nangis.

"Bangban dieunteupan ciung melak pangle dina jami melak gentong di buruan geugeusan pare di purl angsana melak hanggasa melak salak jeung kaliki.

Tak ada yang mengganggu, sekalipun hanya meraba buahnya. Di sini suka dimarahi, tak seperti di hu tan kayu. Sekarang saya berpamit 48 akan berjalan // menuju hu tan kayu ."

* "Alah, jauh benar, burung ! Mengapa Engkau demikian tega. Sekarang jangan bepergian sebab sudah malam. Sebagaimana keinginanmu, aku telah berpasrah diri.

* Nasi dalam dulang seumpama diriku, diaduk-aduk pun rela. Sebagaimana keinginanmu pula, susu dan pipi sekalipun rela, agar engkau betah tinggal.

Ayo, burung, menyanyi yang bagus. Aku akan tidur, kinanti yang enak . Coba Engkau menyanyi." Tiga warna lalu tembang, lagunya kinanti menangis.

* "Bangban dieuteupan ciung melak pangle dina jami melak gentong di buruan geugeusan pare di purl angsana melak hanggasa melak salak jeung kaliki.

J

Melak lauk di Nyalindung kulahna karek dikali kamuning jeung kayu jaran jagung mentas kana cai tamiang dipake palang dipageran awi tali.

Nyai kudu gede ma 'lum ulah arek sakit ati wantuning pada anyaran rada reuwaseun saeutik Engkang teh moal kapalang nu bakal bageur ka Nyai."

49. Manuk dirontok dicium II nya eta ku Ratna Putri hanteu beda reujeung jalma aya enya dipirak sanggeus lakian ka paksi

"Kapan maneh rupa manuk teu umum hayang ka jalma." Gancangna ka padaleman. "Manuk maneh ngawih deui laguna anu ngareunah. Hayang lagu mijil sidik."

* Mijil *

"Kuwung-kuwung melengkung di langit teja maya katon tin tang wulan serengenge mega ireng kang dumati ci gumulung ing langit di bumi tumurun.

Melak lauk di Nyalindung kulahna karek dikali kamuningjeung kayu jaran jagung mentas kana cai tamiang dipake palang depageran awi tali.

Nyai kudu gede maklum ulah arek sakit ati wantuning pada anyaran rada reuwaseun saeutik. Engkang ten moal kapalang nu bakal bageur ka Nyai.

49 Burung lalu dirangkul-dicium oleh Ratna putri. Tak beda dengan manusia tatkala burung bernyanyi. Apakah mungkin dicerai hanya karena bersuamikan burung

Engkau ini berwujud burung, tak wajar menginginkan orang." Cepat-cepat ke ruangan raja. "Burung , coba engkau bernyanyi lagi, lagu yang enak ., ingin lagu mijil".

• Mijil •

Kuwung-kuwung melengkung di langit teja maya katon lintang wulan serengenge mega ing kang dumadi ti gumulung ing langit di bumi tumurun.

Geus ngagulung jeung nu seungit mangke di kadaton hayang tanwande kasorang peuting ayeuna jadi tangtu ngambung putri da geus pada purun ."

Tiga warni geus turun ti katil. Lalaunan leos eta baju dilaanan bae ditunda tojereun putri. Manuk tiga warni ti bumi tumurun .

Tuluy siram (ra) Den Barjah ti peuting , kasep sarta anom geus taya bandingna bae. Di Can taka ta ya tanding. Tumenggung Bopati kasepna teu nyusul.

50. Geus siram (ra) Den Barjah mulih // asup ka kadaton . Kocap pu tri lilir sare ningal euweuh tiga warni. Putri alak-ilik beh baju ngalumbuk .

Pek dicandak baju ku Neng Putri bari tempa-tempo . 'Na ka mana ieu manuk teh ? Ngan cangkangna bae geuning .' Putri tuluy ngintip di nu buni nyumput.

Geus ngagulungjeung nu seungit mangke di Kadaton hayang tanwande kasorang peuting ayeunajadi tangtu nyambung putri da geus pada purun.

Tiga warna telah turun dari katil . perlahan-lahan berani ak . Bajunya dibuka , disimpan di bawah kaki putri . Burung tiga warna turun dari rumah .

Raden Barjah lalu mandi malam hari, Tampan lagi muda, tak ada bandingannya. Di Cantaka tak tertandingi Tumenggung Bupati, ketampanannya tak ada bandingan .

50 Setelah mandi , Raden Barjah pulang // masuk ke kedatuan . Tersebut putri terjaga dari tidur tak melihat tiga warna. pu tri m enilik-nilik tampak baju tercampak ,

Baju dipungut Neng putri sambil menjenguk:ienguk . 'Ke mana ini burung? Ternyata cuma kulitnya". putri lalu mengintip , bersembunyi di tempat sunyi.

Raden Barjah geus katingal kasep sarta anom. Rek ngarontok Nyai Putri teh geus katingal kasep lantip. Barjah barang sumping ku Putri dirangkul.

Sina Calik (ra) Den Barjah dina korsi. Neng Putri geus poho. Barjah digugulung bae. Putri kumaap jeung nangis, "Lamun ti tatadi. Bet Engkang malsu."

Kabejakeun ka salawe nagari. Manuk geus gentos enggeus jadi jalma kasep enggeus dikawin Nyi Putri geus tetep di nagri geus jumeneng ratu .

(ra) Den Barjah jeung Ratna Putri wantu pada anom sarua geugeutna bae nu kasep reujueng nu geulis. Geus bareng kata wis putri rada nguyung .

Kacarita anu salawe nagri. Kabeh perbupatos geus sadia perejurit kabeh masang banderana sami .

51 . pada nangtang // jurit barang pek dirurug .

Raden Barjah sudah terlihat tampan dan muda . Nyi putri akan merangkul, sudah terlihat tampan rapi. Saat Barjah datang dipeluk oleh Putri .

Dipersilakan duduk di kursi, Raden Barjah. Neng putri tela terlena . Barjah terus didekap. putri suka bercampur tangis, "Coba dari tadi , mengapa kakang menyamar".

Tersiar kabar ke negeri dua puluh lima. Burung telah menjelma menjadi orang tampan telah dikawini Nyi putri telah menetap di negeri telah menjadi ratu .

Raden Barjah dengan Ratna putri karena sama masih muda sama-sama mesra yang tampan dengan yang cantik. Telah tampak putri agak ngungun.

Tersebut yang dua puluh lima negeri semua para bupati semua telah siap bertempur memasang bendera bersama 51 serempak menantang // bertempur bersama lalu digempur.

(ra) Den Barjah geus tetep di putri jadi perbu anom jeung Nyi Putri pangantenan bae. Geus kitu nyaur ka Patih . (ra) Den Patih jot sum ping ka jero kadaton .

"Patih, kudu siap perejurit rawuh perbupatos wan tu-wan tu bakal perang rame ! " Patih pok matur, "Sayekti , ngan kari jung indit sadia ti pungkur."

• Pangkur *

Patih pamit ka Raja ti karaton seja arek maju jurit. wadia balad geus kumpul pada ngagem senjata tumbak bedil gada reujeung suduk hanteu aya kakurangan mariem pelor jamparing.

Enggeus dipukul tamburna tetengger majukeun jurit. Mariem enggeus disundut surakna ambal-ambalan nangtang lawan. Bedilna enggeus ngaguruh der perang rame kacida perjurit pada perjurit

Raden Barjah telah menetap di putri menjadi raja muda , berbulan madu dengan Nyi putri. Setelah itu (raja) memanggil patih. Raden patih datang ke dalam kedatuan.

"Pa tih, harus bersiaga prajurit berikut para bupati karena akan ramai berperang." patih berhatur, "Siap, tinggal berangkat saja bersiaga sejak awal.

* Pangkur •

Patih berpamit kepada Raja, dari keraton akan maju berperang, Anggota pasukan telah berkumpul sama memegang senjata tombak, senapan , gada, dan sodokan tak ada kekurangan meriam, peluru , dan panah .

Tambur telah dipukul pertanda maju bertempur. Meriam tela disulut , suara sorak riuh-rendah menantang lawan. Senapan telah bergemuruh , lalu berperang sangat seru, prajurit dengan prajurit sarua pada wanina. Anu perang silih tumbak silih bedil ruket sareng tuluy gelut. Balad di Cantaka Pura hanteu kuat. Soldadu loba nu kabur pada lumpat ka nagara.

52. Nu mati patumpang tindih. //

• Raja salawe nagara maju rempug geus teu pilih tan ding. Geus kitu hiji soldadu geuwat lapor ka Raja, "Balad Gusti geus teu kiat ngalawan musuh. Ratu salawe nagara ngamuk geus teu pilih tanding."

(ra) Den Patih Jaya Subala geus teu kuat ngalawan perang bopati. Parbu anom dangdan maju sarta nitihan kuda . Enggalna bae Sang Raja nangtang musuh der ngamuk di luhur kuda. Musuhna hayoh dibasmi.

Barjah bendu pangamukna. Wadia balad eta nu salawe nagri nu hirup bung-beng kalabur. Barjah sewot perangna nerus bumi jebul ti hereupeun musuh ana bijil jadi oray. Musuhna taya nu mani.

sama-6ama berani. Yang berpeang sating menomb ak saling membidik, rapat dan terus bergulat. pasukan di Cantaka pura tidak kuat, Serdadu banyak yang kabur, berlarian ke negara.

52 Yang mati bertumpang tindih.//

* Raja dua puluh lima negeri Setelah berunding bersama-sama menyerbu Setelah itu satu serdadu cepat melapor kepada Raja, "Pasukan Gusti sudah tak kuat melawan musuh. Ratu dua puluh lima negeri, mengamuk membabi-buta."

Raden Patih Jaya Subala ubala sudah tak kuat melawan bupati berperang. Prabu muda berdandan maju serta menyiapkan kuda. Segera saja sang Raja menangtang musuh, lalu mengamuk di atas kuda. Musuhnya terus dibasmi .

Barjah geram mengamuk. Anggota pasukan dua puluh lima negeri yang hidup berlarian. Barjah berperang dengan geram menembus bumi muncul di hadapan musuh ketika keluar menjadi ular. Musuh tak ada yang memadai.

Lir onta raja upama ana perang datang tina jero bumi wantuning turunan ratu putuna Nagasantra ibu Nagawati Tawanggantung . Raja salawe nagara geus taya nu wani jurit

geus pada serah bongkokan . Eta Raja sumeja nyuhunkeun hurip ayeuna sumeja taluk seja nyanggakeun sumpah raja-raja.

5 3. Ku Barjah I I enggeus kama 'I um dan dihampura sadaya . Peperang enggeus lastari .

Dipestakeun raja-raja. Sanggeus pesta, eta raja pada mulih . Aya deui nu kacatur Sang Maharaja Campala. Beurang-peuting raja anom eta bendu sabab hoyong boga garwa. Eta anu matak pusing.

Parabu anom pok unjukan ka ibuna , "Ayeuna lbu , sim kuring hayang ka Putri Trangganu . Lamun hanteu kasorang kuring daek pundung. Rek nigas raga ku pedang lamun teu beunang Nyi Putri ."

layaknya raja unta saat berperang datang dari dalam bu mi Maklum saja keturunan ratu ,, cucunya Nagasantra, beribu Nagawati Tawanggantungan . Raja dua puluh lirna negeri tak ada yang berani bertempur .

Telah bertekuk lutut . Raja mengharapkan hidup, sekarang berniat takluk, akan mengangkat sumpah raja-raja.

53 Barjah // telah maklum, semua dimaafkan. peperangan telah selesai.

Raja-raja dipestakan . Setelah pesta , raja itu sama pulang Ada lagi yang tersebut Sang Maharaja Campala. Siang malam raja muda itu marah sebab ingin punya istri. ltu yang membuat pusing .

Prabu muda lalu berkata kepada ibunya, ! Sekarang, lbu, say a menginginkan putri Trangganu. Kalau tak terlaksana , saya akan kecewa. Akan menebas badan dengan pedang jika tak mendapatkan Nyi putri. "

Ibuna kalangkung reuwas tuluy bae nyaur Papatih Kon tali. Geus ngadeuheus ka kadaton patih pok matur nyembah, MJisim abdi reh disaur rusuh-rusuh moga hayang geura terang pikersaeun Kangjeng gusti."

lbu Raja pok ngandika, "Anu matak ayeuna nyaur patih sabab Raja anom bendu hayang kagungan geureuha jeung dituju hayang ka putri Trangganu. Raden Patih kudu leumpang. Patih eta kudu indit.

Eta putri sing kabawa. Peuting ieu ku patih kudu di paling." Patih Kontali pok matur. Jawabna, "Hatur sumangga." Geus pamitan Patih Kontali beng ngapung

54. ngalayang // di awang-awang geus ngungkulan ka nagari

nagara Cantakapura. Eta patih ngawatek sirep matih. Ditiup sirep ti luhur datangna sirep ka handap. Enggeus jempe jalma di jero kadatun pada sare sadayana hanteu aya anu nyaring.

Ibunya sanga t kaget, lalu memanggil patih Kontali. Setelah menghadap ke kedatuan, patih lalu berhatur sungkem, "Diri hamb a dipangggil terburu-buru, ingin segera tahu, kehendak Kangjeng Gusti."

Ibunda Raja lalu berkata, "Alasanku memanggil patih sekarang karena Raja muda marah, ingin mempunyai istri, yang dikehendaki putri Trangganu Raden patih harus berjalan. patih harus pergi.

putri itu harus terbawa. Malam ini harus patih curi." patih Kontali berhatur. Jawabnya, "Baiklah." Telah berpamitan patih Kontali terbang 5 4 me la yang // di angk.asa telah berada di atas negeri

negeri Cantaka pura. patih itu membaca aji sirep. Sirep ditiup dari atas, datanglah sirep ke bawah. Telah sunyi Orang di dalam keraton. Semua tidur, tak ada yang terjaga.

Perbu anom kulem tibra reujeung putri keuna ku sirep Kon tali. Patih Kontali geus asup datangna ka padaleman . Disingkapkeun eta ku patih kulambu . Dicokot bae putri-na . Mundur patih ngais putr i.

* Dunna *

Biur ngapung eta patih enggeus kebat. Patih ma bur leuwih tarik . Putri jongjon wae tibra . Patih Kontali geus datang ka nagara Campala gasik enggal ngadeuheusan. Neng Putri ngajerit nangis.

"Naha aing ku sia bet dibabawa ? Aing hanteu sudi teuing! " Raja anom suka bungah. Nyi Putri pek diupahan , 'Hayang naon , Nyi Putri? ka Engkang terangkeun diturut sakersa Nyai.

Eneng Putri bengis ngandika ka Raja. "Najis teuing sia babi. Biwir jeding kawas canar. Aing hanteu sudi teuing make ka sia.

55. Hade sia // lamun bukt i. Pamenta aing ka sia kudu nanggap ronggeng geulis

Prabu muda tidur pulas bersama putri terkena sirep Kontali .

Patih Kontali telah masuk, datang ke ruang pribadi raj a. Kelambu disingkapkan patih . putri diboyong. patih mundur sambil membopong putri.

* Dunna *

Terbanglah patih dengan cepat. patih kabur dengan kencang. putri tenang saja pulas. patih Kontali telah datang sigap ke negara Campala, segera menghadap. Neng putri menjerit-menangis.

"Mengapa aku kau bawa? Alm sungguh tak sudi!" Raja muda bersuka cita. Nyi putri lalu dibujuk. "Ingin apa, Nyi putri? T erangkan kepada Kakang, diturut sekehendak Nyai.

Eneng putri bengis berkata kepada Raja, "Sungguh najis, babi kau ! Bibir tebal seperti canar ! Aku sungguh tak sudi kepada kau !

5 5 Baiklah kau // kalau terbukti permintaanku kepada kau, harus memperturrjukkan ronggeng cantik sarta ronggeng eta teh nu babarengan. Anu ngamen tanggap misti pamenta aing ka sia!" Raja atohna kacida pedah mundut Ratna Putri rasana dipikahayang. Geuwat nyiar.ronggeng geulis

Eta geuning kahayangna hateu pira hayang nanggap rongeng geulis moal lila oge mendak. Segeungkeun anu diiwat. Urang catur Barjah di,nagari nu kaleungitan beurang-peuting eta nangis.

Eta raja tegesna keur kaedanan geus teu emut jadi gusti. (ra) Den Barjah ewuh manahna mintu anjeun dina kamar tujuh poe parihatin. Guruna disambat geus kitu gurubag sumping.

Gancang bae pandita Lukmanuntara. "Poma putu ulah nangis, eta teh lantaran urang." (ra) Den Barjah lajeng unjukan, "Kangjeng Eyang ka abdi, muga kedah dongkap perekawis eta putri."

serta ronggeng itu bersama -sama . Yang mengaman mesti disuruh main, itu permintaanku padamu !" Raja sangat girang. karena Ratna putri minta, merasa dicintai. Segera mencari ronggeng cantik .

Keinginannya tak seberapa, ingin pertunjukkan ronggeng cantik. Tak lama juga menemukan. Biarkan yang diculik. Kita ceritakan Barjah di negeri yang kehilangan siang dan malam menangis.

Raja itu sebenarnya sedang kehilangan sudah tak ingat menjadi pembesar Raden Barjah rusuh hatinya, menyepi dalam kamar, tujuh hari prihatin. Gurunya diundang, kemudian datang.

Segera saja Rahib Lukrnanuntara, "Harap cucu jangan menangis, itu karena kita juga." Raden Barjah lalu mengadu, "Kangjeng Eyang untuk hamba harap datang perkara putri."

* Sanggeus kitu, pandita Lukman ngandika. "Salah, lamun kitu galih,

56 . mun teges bela mah teang // tapi kudu salin rupa, kudu jadi ronggeng geulis. Patih jeung jaksa anu jadi Panjak Nyai.

Reujeung putu eta kudu salin rupa." Barjah jadi ronggeng geulis . Matak kayungyun rupana tacan nganggo anu enya . Loba jalma owah gingsir. Nyeblak nu ningal. Ganti nganggo cara isteri.

* Kinanti *

Raja Barjah sanggeus kitu top nyandak pananggo isteri , sinjang celeng megog don ta tarapang inten widuri kekemben sutra kungkuman kangkalung inten widuri

nganggo pangeu(n) tambur jamrut kembang goyang anting-anting nganggo ditaretes emas tengen tarapang ku cingcin nganggo selop bordel emas sapanganggo raja putri.

Cucuk konde jeung kangkalung matak serab nu ningali mencorong kadiya bulan hanteu aya anu kari Lampah yang bowarang angkat lenggik ramping ayu kuning.

* Setelah itu, Rahib Lukman berkata, "Salah, kalau begitu pendirian. 56 jika benar-benar merrbela harus dicari// tapi harus berganti rupa, harus menjadi rongeng cantik. patih dan jaksa Yang menjadi nayaga Nyai.

* Juga, cucu harus berganti rupa." Barjah menjadi ronggeng cantik. parasnya membuat terpesona, padahal belum berpakaian sesungguhnya. Banyak orang tertarik hati. Berdebar yang melihat. Berganti dengan pakaian wanita.

* Kinanti * Raja Barjah kemudian mengambil pakaian wanita, kain celeng megog donta bertabur intan biduri selendang bersutra kalung berintan biduri

* memakai arat tambur jamrut kembang bergoyang anting-anting memakai hiasan ema s tangan penuh dengan cincin memakai selop bordir emas perlengkapan raja putri.

* Tusuk konde dan kalung membuat silau yang melihat bersinar seperti bulan tak ada yang tertinggal bergaya permaisuri berjalan ramping tipis ayu kuning.

Ku pandita pek ditiup . Gentera nyeples cara istri . Beuki tambah cahayana lucu lulus geulis muhlis eek inten direkal jalma 57. matak // watir nu ningali.

Panjakna enggeus ngariung jaksa mantri jeung papatih. Geus kitu budal sadaya dongkap ka pasar nagri pasar nagara Campala. Kaget sakur nu ningali.

Ditanggap di pasar ngungkung. Kabeh sakur nu ningali jalma pada kaedanan kolot budak menak kuring. Geus euweuh nu dipicangcam ngan eta ronggeng nu geulis.

Raden Patih geus ngadawuh. Aya ronggeng langkung geulis. Geus kitu (ra) Den Patih datang ka pasar lajeng ningali. Patih ngandika ka panjak, "Ayeuna ronggeng ku kami

rek dibawa ka kadatun ." Panjak ngawalon ka Patih , "Suinangga bae juragan da abdi mah ngarah duit sukur ayeuna dicandak." Geus kitu Patih ngalahir,

Ditiup oleh rahib. Tampakjelas seperti wanita. Makin tambah bercahaya menarik, mulus, cantik, apik bak intan disangga orang 57 membuat // terkesan yang melihat

Para nayaga sudah berkumpul jaksa man tri dan pa tih lalu semua berangkat sampai/tiba di pasar negeri pasar negeri Campala Heran setiap yang melihat.

Bermain di pasar berdengkung. Semua yang melihat sama orang tergila-gila orang tua-anak, menak-jelata. Tak ada yang diidamkan kecuali ronggeng cantik itu.

Raden patih telah melapor. Ada ronggeng sangat cantik. Setelah itu, Raden patih datang ke pasar lalu melihat. patih berkata kepada nayaga, "Sekarang, ronggeng akan aku

bawa ke kedatuan" . Nayaga menjawab kepada patih, "Silakan saja, Tuan, hamba hanya mencari uang, beruntung sekarang dibawa." Setelah itu, patih berkata,

*"Kula heula nanggap atuh." Jung dibawa ku (ra) Den Patih . Geus kitu tuluy ditanggap pada kaedanan sami pada resep anu ningal. Rea nu pong teu batik .

Geus meunang sababak tutup nanya upahna (ra) Den Patih , "Sakumaha sababakna ?" Pok ngawalon ka patih , "Ari anu parantos mah 58 . sababak sarebu // ringgit."

(ra) Den Patih nangkeup harigu boga duit ngan saringgit nyampeurkeun bae ka panjak. Nyabut duhung Raden Patih . (ra) Den Patih lajeng ngandika , "Dalah kumaha Nyai Eulis .

Mamang teh suka kalangkung dicabut duhung Nyai. Sanajan saraja banda meureun dibikeun ka Nyai. Lamun dibere meuting mah eusina sarawun jalmi.

Sumangga ku Nyai keduk-keduk. Moal panasaran ati Mamang estu pasrah pisan . Cing coba sapeuting urang kulem reujeung Mamang." Ki Patih pok nyaur deui ,

"Alm dulu yang minta pertunjukan" Lalu dibawa oleh Raden patih. Setelah itu lalu dimainkan, sama tergila-gila senang yang menyaksikan, Banyak yang lupa tidak pulang .

Sudah sebabak selesai, Raden patih menanyakan upahnya "berapa sebabaknya?" Berkatalah kepada patih , "Kalau yang sudah, 58 sebabak seribu // ringgit."

Raden patih mendekap dada, puny a uang hanya seringgit, lalu mendekati nayaga. Raden patih mencabut kalung. Raden patih lalu berkata, "Mau apa lagi, Nyai Eulis.

Paman sangat senang dicabut duhung oleh Nyai. Meskipun seluruh harta benda , rasanya diberikan kepada Nyai. Jika diizinkan menginap isinya berikut orangnya.

Silakan, Nyai keruk , Tak penasaran hati. Paman sungguh menerima. Coba, semalam saja kita tidur dengan paman. " Ki patih berkata lagi,

"Ayeuna sumangga Enung, urang ngadeuheus ka puri reh boga juragan anyar putri beunang Mamang maling. Trangganu powarang anyar hayang nanggap ronggeng geulis."

Enggeus kitu ka kadatun ronggeng dicandak ku patih diunjukkeun ka Sang Raja. Ku Raja geus katingal ronggeng ngungkulan powarang, "Aduh biang, lucu teuing!"

Sang Raja bogoh kalangkung ujug (-ujug) boga dua putri. ''Mangke mun geus ngaronggeng mah tangtu dikawin ku kami.

59. pantes // dijieun powarang ngabogaan ieu nagri.

Raja anom tuluy nyaur, "Coba unjukkeun ka Nyai. Kahoyongna enggeus datang hayang nanggap ronggeng geulis." Putri sumping ngawas-ngawas neuteup ka ronggeng nu geulis.

Hookeun Putri Tangganu ningali ka ronggeng geulis nyaur sajeroning manah. 'Urang mana heran teuing? Na urang nagri mana? Panjakna mah man tri aing.

"Sekarang, silakan Enung, kita bertandang ke putri karena punya juragan baru, putri hasil curian paman. Trangganu permaisuri baru, ingin pertunjukan ronggeng cantik",

Setelah itu ke kedatuan, ronggeng dibawa oleh patih, dihadapkan kepada raja. Telah terlihat oleh Raja, ronggeng menandingi permaisuri. "Aduh biung, alangkah mempesona ! "

Sang Raja alangkah cinta tiba-tiba punya dua putri. "Nanti kalau sudah meronggeng, tentu aku kawini. 59 Pantas // dijadikan powarang memiliki negeri ini'"

Raja muda lafo berkata, "Coba, perlihatkan ke Nyai. Keinginannya telah ada, ingin pertunjukan ronggeng cantik." putri datang melihat-lihat, menatap ronggeng cantik.

Terpesona putri Trangganu. Menyaksikan ronggeng cantik, berkata dalam hati. "Mengherankan, orang mana? Orang dari negeri ma na? Nayaganya menteriku.

Tapi rada samar estu eta godeg reujeung kumis. Awakna mah sidik pisan. Eta siga Raden Patih ngan beda aya kumisan patutna sorana sidik ."

Ngawaskeun Putri Trangganu ronggeng geulis-geulis teuing nyaur sajeroning manah , 'bet itu panganggo aing. Sadaya tetela pisan. Naha Engkang anu nyangling?'

atawa Engkang teh lacur ? Sugan papakean aing dibikeun ka ronggeng eta . Sakabeh beresih ledis papakean karajaan bet aya di ronggeng geulis.'

Raja Campala pok nyaur ka eta ronggeng nu geulis, "Coba Nyai geura nandak , nyorangkeun kahayang putri ." Panjak kabeh geus sadia. Ronggeng nyora melas-melis.

Tapi, sungguh agak samar itu cambang dan kumis. Badannya sangat jelas, seperti Raden patih, hanya ada kumisnya. Juga suaranya nyata."

Putri Trangganu memperhatikan, Alangkah cantiknya si ronggeng, Berkata dalam hati, ''Ternyata itu pakaianku. Semuanya jelas. Apakah Kakanda menyamar?"

Atau Kakang melacur? Tampaknya pakaianku diberikan kepada ronggeng itu. Semua licin tandas perlengkapan kerajaan ternyata ada di ronggeng cantik."

Raja Campala menyeru ronggeng cantik itu, "Cobalah, Nyai, segera menari, memenuhi kehendak Putri" . Seluruh nayaga telah bersiap. Ronggeng bersuara menyayat hati.

60. Baju hideung // tambal paul inget teh ngan ka Nyai putri susukan kuring cileungcang dipengkong make kamalir isukan kuring rek leumpang pageto mah kari watir.

60 Baju hitam // bertambal kelabu hanya ingat akan Nyai Putri selokan saya air hujan dibendung dengan saluran besok saya akan berjalan lusa tinggal kasihan.

Talikung kembang sapatu paJrnrang dibelang belang Suwangkung buah kecembang daun pulus dipapaes hayam diwadahan korang cantigi. dikali deui.

Humirup ngajadi ratu powarang mah beunang mating boro jangkung kumis japrang moal tutus meunang putri kahayang moal kasorang ieu diala ku kami.

Kembang kananga aralus campaka kembang malati pucuk tiwu tingarulang arelot jalan ka jami batur tilu urang mulang harewosan Nyai Putri

Talikung bunga sepatu senjata dibelang-belangi sawangkung buah kecembang daun pulus dibuat hiasan ayam dikurung korang cantigi sedang digali

Ngaronggengna enggeus tutup. Tuluy panjak menta duit. Raja Campala ngandika, "Sabaraha sababak, Patih?" Ki Patih matur ka Raja, "Sababak sarebu ringgit.

Hidup menjadi ratu pendamping hasil mencuri badan tinggi kumis tebal namun tak jadi meraih Putri kehendak tak tergapai ini saya ambit.

Kem bang kenanga bagus-bagus Cempaka bunga melati pucuk tebu bergoyangan berliku jalan ke ladang teman tiga kita pulang bisiki Nyi Putri

Diitung enggeus sapuluh . Sababakna eta misti sarebu ringgit upahna." Putri Trangganu ngalahir, "Enggeus wani sakitu mah. Sok geura paparin duit!"

Meronggeng telah selesai. Nyaga lalu meminta uang. Raja Campala berkata, "Berapa sebabak , Patih?" Ki Patih berhatur kepada Raja, "Satu babak seribu ringgit.

Dihitung telah sepuluh Sebabaknya mesti Upahnya seribu ringgit." Putri Trangganu berucap, telah disepaka ti. Ayo, segera beri uang ! "

Raja Campala ngadawuh miwarang maparin duit . Juru simpen enggeus datang

61. dipiwarang nyokot dui t. 11 Ronggeng teh tuluy dibayar . Panjak kabeh suka ati.

Ronggeng ngadeuheus ka Ratu. Ronggeng abong-abong wani , "Nun Gusti abdi ayeuna , kawantu Gusti mah sugih. Sim abdi nyuhunkeun sinjang. Raja anom gagah jurit.

* Sinom *

Hayang sapanganggo Raja dipasih teh jisim abdi. Neda piwelas Gamparan nyuhunkeun panganggo Gusti ." Raja ngandika aris, "Aeh , ronggeng sukur sarebu sumawonna papakean sanajan ieu nagari_ lamun purun Nyai ku Engkang ditikah

Geus hanteu jadi kumaha. Supaya purun dikawin nagara katut eusina rek dibogaan ku Nyai. Cing coba ngaronggeng deui. Engkang teh estu kapincut. Nyi Ronggeng teh ngawalonan, "Sumangga abdi dikawin . Reujeung kuring urang papahare bareng.

Raja Campala bersabda, menyuruh memberi uang. Juru simpan telah datang 61 disuruh mengambil uang 11 Ronggeng lalu dibayar. Semua nayaga bersuka cita .

Ronggeng menghadap kepada Ra tu.

Maklum saja, ronggeng berani, "Gusti, sekarang hamba, maklum saja Gusti kaya, hamba memohon kain. Raja muda gagah bertempur.

* Sinom •

Ingin perlengkapan Raja Jika hamba diberi. Mengharap belas kasihan Paduka, mohon pakaian Gusti". Raja bersa bda, "He , ronggeng, sukur beribu , jangankan pakaian. meskipun negeri ini Jika Nyai mau Kakanda nikahi.

Meskipun bagaimana ? Agar mau dikawini, negeri serta isinya akan Nyai miliki. Co balah meronggeng lagi. Kakang sungguh tertarik". Nyi Ronggeng menjawab, "Baiklah hamba dikawin. Dengan saya kita bersama-sama.

Panganten sasamak pandan sareng papahare peuting. Ngaronggeng deui sumangga tapi sapanuhun abdi, sapanganggo Kangjeng Gusti ku abdi mugi kabantun." Raja geus kitu ngandika, ''Nya geura pek ngibing deui, 62. Sapanganggo tangtu dibikeun ku // Engkang."

Pada ngomong eta panjak, "Urang senggak mangga tarik!" Eta panjak pada bungah. . Tangtu rebo barang jeung duit. Enggeus pada ati-ati. Panjak beger liwat langkung ber bae wawayangan. Ronggeng geus ngibing deui. Rame senggak panjak tilu suka bungah.

Bungbung perang eek basa Jawa. Asa pararuas teuing. Bangkong hejo saba alas dodok katembong Nyi Putri peuteuy alas basa Jawi teu kawatir Ratna Ayu serendet saba sindungan mangke dicekel ku aing kalong leutik lalay lamun teu kabawa .

Pengantin satu tikar pandan malam bersama-sama. Meronggeng juga mau, tapi permohonan hamba, perlengkapan Kangjeng Gusti, akan hamba bawa". Raja kemudian berkata, "ya, segera menari lagi.

62. Pakaian tentu diserahkan // Kakanda".

Bercakap-cakap nayaga itu, "Kita menyanyi biar keras!" Nayaga itu sama bergembira. Tentu sarat dengan barang dan uang. Telah sama berhati-hati. Nayaga sangat lincah lalu berlagak main wayang. Ronggeng kembali menari. Ramai dengan seruan tiga nayaga bersuka ria.

Bumbung perang menurut bahasa Jawa. Alangkah puasnya. Katak hijau merarnbah hutan jongkok terlihat Nyi Putri petai hutan bahasa Jawi tak khawatir Ratna Ayu serendet di sindungan nanti akan kutangkap keluang kecil, kelelawar jika tak terbawa.

Panjak tilu pada senggak enya-enya linggih heueuh-heueuh geus tetela hayoh-hayoh pek tampiling kuring keur giruk ti tadi ka raja nu siga bangbung baju di jepit sisina · raja nu ngajepit isteri ngurus tunjung raja malarat ku bikang .

Geus memiang sapuluh babak Panjak ronggeng geus berenti. Ronggeng ngadeuheus ka Raja nagih pasanggupan tadi. Gancang panganggona Gusti geus aijarahkeun ngahuyud .

63. enggeus sadayana // ku ronggeng panganggo Gusti. Geus kasambut ku gurit pek dangdanggula.

* Dangdanggula *

Geus kamanah eta ku Nyi Putri . Geus tetela rakana nu nyamar. Neng Putri ngandika walon , 'Sang Raja kuring candung reujeung eta ronggeng nu geulis. Sarta eta upahna geura here kudu." Raja Campala ngandika, "Alus temen eta pikir Nyai Putri . Sukur , Nyai, mun kitu mah.

Tiga nayaga berseru-seru benar-benar duduk betul-betul telah jelas ayo-ayo, segera tampar saya sudah muak sejak tadi kepada raja seperti kum bang baju dijepit istri tak tahu malu, raja miskin karena perempuan.

Telah selesai sepuluh babak. Nayaga-ronggeng telah berhenti. Ronggeng menghadap Raja, menagih kesanggupannya tadi . Segera perlengkapan Gusti telah dionggokkan hingga bertum puk.

63. Telah diperoleh semua // oleh ronggeng perlengkapan Gusti. Telah selesai dengan gurit lalu dangdanggula.

* Dangdanggula *

Telah dimaklumi oleh Nyi Putri. Telah nyata suaminya yang menyamar. Neng Putri berkata perlahan, "Sang Raja, madulah saya dengan ronggeng cantik itu. Serta upahnya segera beri" . Raja Campala berkata, "Sungguh bagus gagasan Nyi Putri. Syukur , Nyai, kalau memang demikian.

Malah Akang estu aya pikir, rek ditikah ayeuna dititah. Aduh biang atuh atoh ." Nyi Putri teh lajeng nyaur, 'Nyuhunkeun tempo sapeuting. Kuring pestakeun mengke teh ku Ratu. Pageto mah pangantenan. Reujeung kuring urang papahare peuting sarta papahare beurang ."

Eta raja atoh liwat saking ngadangkukeun Nyi Putri unjukan . Boga rasa aing kasep: Nya Putri teh mindo nyaur, "Malah ayeuna 'ku kuring ronggeng rek dibawa ka jero kadatuan. Ari Ki Panjak di luar dina emper suguhan masing utami."

Geus dicandak ronggeng teh ku putri. Barang dongkap ka kajuaran

64. ku Nyi Putri diparios, // "Nyai teh masing satuhu . Naha enya Anjeun teh istri, coba masing terang ." Nyi ronggeng teh pek nyaur, "lamun mundut saterangna, Ratna Putri mangga geura candak kelir ku Ptitri geura halangan."

Bahkan, Kakanda telah merencanakan untuk dinikahi, sekarang malah disuruh. Aduh biung, tentu saja girang" . Nyi Putri terns berkata, "Mohon kesempatan semalam. Rayakan saya dengan pesta nanti oleh Ratu. Lusa berpengantin. Kita bersama dengan saya malam maupun siang".

Raja itu sangat bersuka cita mendengarkan Nyi Putri berkata. Merasa dirinya berparas tampan . Nyi Putri _kembali berkata, "Bahkan sekarang akan saya bawa ronggeng ke dalam keda tuan. Sementara Ki Nayaga di luar di emper disuguhi seutamanya". Telah diizinkan Raja.

Ronggeng telah dibawa Putri. Saat datang ke kamar

64. ditanya oleh Nyi Putri, // "Nyai mesti setia. Apakah benar Engkau wanita? Coba terangkan". Nyi Ronggeng berkata, "Jika berharap yang sebenarnya , silakan Ratna Putri mengambil tabir, segera Putri halangi".

Tuluy bae eta putri nyandak kelir. Dihalangan lilana teh sajam. Beh bae Barjah caroge. Kelirna tuluy dijungjung suka . ka Raden ngagugulung. Enggeus tutup silih suka pada calik sasauran Ra tna Pu tri "Ayeuna ieu urang kumaha?"

Raja Barjah ngalahir ka Putri, "Itu Panjak Patih anu ngendang . Manteri anu ngarebab teh. Jaksa anu nyangking ketuk . Coba saur eta ku Putri eta nu tilu jalma" . Ku Putri disaur. J alma nu tilu arunggah mando calik pada ngadeuheusan ka Putri. Sang Raja lajeng ngandika,

"Urang isuk kudu ati-ati tangtu perang jeung urang Campala. Paman masing hade-hade ." Kacaturkeun enggeus isuk. Aya emban haturan calik ka raja anom tea,

"Gusti , kaulanun perkawis ronggeng teh nyamar . Kaulanun , lain teges ronggeng geulis." Raja mungkur pok mariksa.

lalu Putri mengambil tabir, dihalangi lamanya satu jam. Tampaklah Barjah, suaminya. Tahir lalu diangkat. Merangkullah Nyi Putri seraya menangis bercampur suka. Mendekap terhadap Raden. Telah selesai bersukaan, sama-sama duduk Ratna Putri (dan Barjah). "Sekarang bagaimana kita?"

Raja Barjah berkata kepada Putri, "Itu nayaga Patih yang memukul gen dang. Menteri yang menjinjing ketuk . Coba, Putripanggilkan ketiga orang itu". Maka dipanggil Putri. Ketiga orang itu naik duduk sopan menghadap Putri. Sang Raja lalu bersabda,

"Besok kita harus berha ti-ha ti, pasti berperang dengan orang Campala. Pamanda berbaik-baiklah". Tersebut sudah pagi. Ada emban duduk menghadap kepada raja muda, "Gusti, jungjungan hamba , ternyata ronggeng menyamar . Jungjungan , dia bukan ronggeng cantik" . Raja mengulang bertanya .

* Pangkur *

65. Raja Campala // ngandika, "Aeh, binatang eta Si Cantaka Puri. Eta jalma kabeh palsu ! Hayu, para ponggawa, eta raja ayeuna geura pek tempuh !" Guyur di jero nagara. Patih ngumpulkeun perjurit.

Geus sadia sadayana geus kabodar eta teh di jero puri. Raden Barjah teh ngadawuh. Geus nangtang ka Raden Barjah. "Barjah , maneh kudu' turun ! " Geus sadia jeung patihna opatan kaluar bijil.

Ratna Putri enggeus dangdan sarta nganggo kumaha parabot jurit reujeung ponggawa nu tilu ti lebet enggeus kaluar. Barjah nenjrag lemah naga jebul. "Naha putu naon beja?" Barjah geus kitu ngalahir,

Raden Barjah pok haturan , "Putu isteri ayeuna aya nu mating. La was tujuh poe putu. '' Nagasantra pok ngandika, "Rek kumaha ka Eyang nu mawi matur?" "Kumaha kersa Eyang. Ayeuna Eyang sim abdi.

* Pangkur *

65. Raja Camp ala // berka ta, "Wah, sungguh binatang Si Cantaka Puri! Orang-orang palsu! Ayo, para ponggawa, raja itu segera kita serang!" Geger di dalam negeri. Patih mengumpulkan tentara.

Telah bersiap semuanya . Telah tampak di dalam puri. Raden Barjah berkata. Telah menantang Raden Barjah. "Barjah, kau harus turun!" Telah bersiap dengan Patihnya , berempat keluar.

Ratna Putri telah berdandan serta berpakaian sebagaimana untuk bertempur dengan tiga ponggawa telah keluar dari dalam. Barjah menghentaki bumi, naga muncul . "Mengapa, Cucu? Ada kabar apa ?" Berjah kemudian menerangkan.

Raden Barjah lalu berhatur, "Cucu istri sekarang ada yang menculik. Cucu tujuh hari suntuk " . Nagasantra berkata , "Ada maksud apa sehingga memanggil Eyang?" "Terserah keputusan Eyang, bagi hamba sekarang ini.

Mawi unjukan ka Eyang abdi teh rek dirempug pelejurit. Kumaha enggeus kakepung . Seja nyanggakeun ka Eyang eta musuh ." Nagasantra tuluy matur , " Mingkeun ku eyang dilelang . Putu hayoh geura mulih !

Sadaya ulah rek tinggal. Ayeuna mah Eyang bae maju jurit!" Enggalna Barjah geus tuluy

66 . dijajapkeun // ku eyangna . Di nagari Nagasantra enggeusjebul. Nagasantra enggeus pasang. Ger surak sara wuh bedil.

Ku Naga hanteu dirasa bedil panah keris reujeung bandering. Hanteu dirasa sarebuk sada borondong bedilna . Nagasantra ku perjurit ditempuh . Nagasantra enggeus cengkat perjurit diburak-barik .

Sebabnya hamba menghadap Eyang, hamba akan digempur prajurit . Bagaimana, telah terkepung. Terserah kepada Eyang musuh itu". Nagasantra lalu berhatur, "Biarlah , Eyang tangani . Segeralah Cucu pulang!

Taya nu wani ngalawan wadia balad pada lumpat tarik . Geus kaboyong nu ditempuh sadayana. Nagasantra ka jero puri geus asup. Naga ngarawat boyongan sakabehna pelejurit.

* Semua jangan tertinggal. Sekarang Eyang saja maju bertempur ! " Segera Barjah berlalu

66. diantarkan // oleh eyangnya. Nagasantra telah tiba di negeri. Nagasantra telah bersiap: Bergemuruh sorak disertai bedil.

Tak dirasa oleh naga, senapan, panah , keris, dan ketapel. Sedikit pun tak dirasa suara berondong senapan . Nagasantra digempur oleh prajurit. Nagasantra telah bangkit. Prajurit diobrak-abrik.

Tak ada yang berani melawan , anggota pasukan berlarian kenca,ng. Telah diboyong yang diserang semuanya . Nagasantra telah masuk ke dalam puri. Naga membereskan boyongan semuanya prajurit.

Ku Nagasantra dibawa sadayana saeusining jero nagari. Ponggawa kabeh geus milu. Digiring kabeh boyongan jeung Campala. . Patih kabeh enggeus kumpul. Geus kaboyong sadayana. Di jalanna tel! kawarti.

Dongkap ka Cantaka Pura tuluy bae ngadeuheus ka Kangjeng Gusti. Nagasantra enggeus jebul. Ku Raja Barjah dipapag. Raden Barjah ayeuna enggeus pok nyaur, "Mangga ieu geura tampa, . ku Eyahg enggeus digiring.''

Sagala eusi nagara rajana ge reujeung manteri sareng patih diparios bae tuluy. "Anjeun ayeuna kumaha?" Raja Campa jeung patih tuluy matur, "Abdi seja rek ngawula. Kumaha keresa Gusti

67. ku // abdi dikaulaan." Kangjeng Raja Barjah nyaur ka parabupati, "Sumangga mun kitu kalbu. Mangga tetep jadi raja ngarajaan di Campala kabeh ratu . Mulih kudu pesta heula. Ayeuna rendengan Gusti.

Dibawa oleh Nagasantra seluruh negeri. Semua ponggawa telah ikut. Semua boyongan digiring dengan Campala. Semua patih sudah berkumpul. Telah terboyong semuanya. Di perjalanan tak tersebut.

Datang ke Cantaka Pura lalu menghadap kepada Kangjeng Gusti. Nagasantra telah muncul. Disambut oleh Raja Barjah. Kini Raja Barjah telah berkata, "Silakan, terimalah ini, sudah Eyang giring".

Segala isi negara, rajanya dengan menteri dan patih lalu ditanya. · "Sekarang, bagaimana Engkau?" Raja Campa dan patih lalu berhatur, "Hamba akan berbakti, bagaimana kehendak Gusti

67. oleh // hamba dilayani". Kangjeng Raja Barjah menyeru Para bu pa ti, "Syukurlah, kalau demikian. Silakan tetap menjadi raja merajai semua ratu di Campala. Sebelum pulang, berpesta dulu. Sekarang pertunangan Gusti.

Kudu kagungan powarang ka Putri Rukmana Sari ka Putri Sang Raja Tunjung ." Tuluy rendengan harita Nyi Rukmana , Rame pesta teu dicatu r. Geus loba unggal wawacan supaya gancang ngagurit.

Supaya gancang carita eta raja geus pesta budal marulih ditetepkeun jadi ratu. Pada budal semah. Rukmana wati Geus pindah harita tuluy . Raja Campala munjungan ka asmaran anu marulih .

• Asmaran • ( dana)

Nagasantra enggeus mulih ka nagri dasar sagara. Kocapkeun Jaka Karaton nu dipiwarang neangan sumping ka Tawanggantungan . Ramana geus kitu nyaur , "Aeh , Jaka Kara ton datang .

Kumaha Raka kapanggih? Tepi ka mana nya nyaba ?" Jaka karaton ngawalon , "Abdi sumuhun timbalan . Berkahing Kangjeng Rama ku a bdi estu kasusul di nagri Cantaka Pura.

Harus punya pendamping kepada Putri Rukmana Sari kepada Putri Sang Raja Tunjung" . Lalu bertunangan saat itu Nyi Rukmana . Tak perlu diceritakan bagaimana ramainya pesta. Telah banyak setiap wawacan agar cepat menyusunnya.

Supaya singkat cerita, setelah pesta raja itu berpulangan dikukuhkan menjadi ratu . Tamu-tamu bubar. Rukmana Wati telah berpindah saat itu. Raja Campala bersalaman kepada asmaran yang pulang.

• Asmaran • ( dana)

Nagasantra telah pulang ke negeri dasar segara. Tersebut Jaka Karaton yang disuruh mencari , da tang ke Tawanggantungan. Setelah itu ayahnya menyambut , " Ah, Jaka Karaton datang.

Bagaimana Kakanda, bertemu? Hingga ke mana bepergian?" Jaka Karaton menjawab , "Hamba , memang dernikianlah . Berka t doa Kangjeng Rama, benar-benar saya susul di negeri Cantaka Pura.

Nanging Putra eukeur nyangling 68. waktu ku abdi kapendak nu mawi samar abdi 'teh. 11 Tina awitna kapendak jadi manuk tiga warni. Abdi perang rame langkung nya eta jeung Engkang Barjah.

Hanteu nyana jisim abdi sugan teh kasep Kang Barjah boro abdi perang sewot. Geus kitu nguping susumbar pokna ti Tawanggantungan. Harti soteh geus disebut nyebut jenengan Anjeun."

Ramana ngandika deui, "Kumaha ari ayeuna? Di mana Raka Ujang teh? Dumukna aya di mana?" Karaton nyembah unjukan, "Ayeuna geus jadi ratu raja Pura."

• Sigeugkeun raja bupati. Kakocap Pamuntang Laya. Eta nagri langkung rame. Bagawan Sanding kakocap ninggalkeun sahiji putra tapi putra rupa bulus. Alus lulus sabodas pisan.

* lbuna Dewi Nanjali. Ari rupa bulus bodas. Saban peuting saban poe eta lampah kuya bodas ka leuweung gede. Teu beunang diharu-haru ku ibuna eta kuya.

Namun, putra sedang menyamar

68. ketika hamba temui sehingga hamba pangling. 11 Sejak awal ditemui menjadi burung tiga warna. Hamba berperang sangat seru dengan Kakanda Barjah .

* Tak menyangka diri hamba, ternya ta Kakanda Barjah tamp an, padahal hamba berperang dengan geram. Kemudian dari Tawanggantungan. Baru mengerti setelah disebut nama Engkau".

* Ramanda bertanya lagi, ''Bagaimana sekarang Di mana Kakanda Ujang Di mana tinggalnya Karat on bersungkem malpor, "Sekarang telah menjadi ratu, raja di Cantaka pura' '.

* Demikian Raja bupati. Alkisah Pamuntang Laya. Negeri itu sangat ramai. Tersebut Bagawan Sanding meninggalkan seorang putra, namun putra berwujud bulus. Bagus mulus, sangat putih.

* lbunya Dewi Nanjali. Sementara, rupa bulus putih. Saban malam saban siang, kegiatan kura-kura putih pergi ke hutan belantara. Tak bisa dilarang oleh ibu sang kura-kura.

·-·--·. * lbuna, Dewi Nanjali, J

"Naha maneh bulus putih, hanteu beunang diomongan? IBah seug ka leuweung gede ! Kuma mun aya nu mawa ? Maneh moal bisa lumpat." Kuya putih tuluy matur, "Lumpat ka leuweung ngaliang!"

69 . "Maneh // ulah ngawiwirang!" "lbu, abdi era bae." "Da maneh teh rupa kuya sarta hanteu boga bapa." Kuya putih tuluy matur , "Kajeun da geus kersa dewa."

* Kuya putih matur deui , "Puguh kuring sok diudag ku budak diasrek-asrek reujeung seug pada neunggeulan ari eukeur kuring nyaba. Nu mawi ka leuweung gede agung. Suni, resep taya jalma .

* Loba nu ngomong ka kuring . Kuring teh arek dibawa. Pokna teh rek disasate. Sawareh omongan jalma eta kuring rek dibawa. Rek dibawa ka lembur deuk dipake cocoban."

* Ibuna ngandika deui. "Ujang, ari eukeur nyaba dina jero leuweung gede. Ujang naon pagawean?" Pok ngawalon kuya bodas. "Kuring mun aya di gunung ulin teh resep kacida.

"Mengapa kamu, bulus putih, tak bisa diperingatkan? Jangan suka ke hut an belantara ! Bagaimana jika ada yang menculik? Kamu tak akan bisa lari ! Bulus putih lalu berkata, "Lari ke hutan, membuat lubang!" * lbunya, Dewi Nanjali,

69. ''Kamu // jangan mempermalukan!" "Ibu, saya juga malu". "Kamu berbentuk kura-kura, apalagi tak punya bapak". Bulus putih lalu berkata, "Biarlah, sudah kehendak Tuhan". * Bulus putih kembali berhatur, "Justru saya suka dikejar anak-anak, diusir-usir juga dipukuli jika saya sedang bepergian. Karena itu ke hutan belantara. Sunyi, menyenangkan, tak ada orang.

* Banyak yang berkata kepada saya. Saya akan dibawa. Katanya, akan dibuat satai. Kata sebagian orang, saya akan dibawa, akan dibawa ke kampung untuk dijadikan perminan" .

* lbunya berkata lagi, ' 'Ujang, ketika bepergian di dalam hutan belantara, apa yang dikerjakan Ujang?" Menjawablah kura-kura putih , "Jika saya ada di gunung, betapa senangnya bermain.

Kumpul sagala dedemit pada asih sadayana. Peucang uncal badak banteng macan singa babi oray pada nyaah sadayana. Bayawak bangkong jeung jakung pada heman sadayana.

* Ari kuring eukeur ulin di gunung atawa tegal barahala ngiring kabeh. Nyebutna ge Agan Raja ka kuring kitu basana. Nyebut ge Agan Ratu tur kuring puguh Si Kuya."

* lbuna ngandika deui, "Ujang seug ka Cicatangan. Kumaha keur di laut teh?"

70. kuya geus kitu // ngandika, "Kuring mun keur dina liang pada sujud kabeh lauk sagala eusi sagara."

* Sok tunda mun bulus putih. Kakocap Pamuntang Laya nyaur ponggawa sakabeh enya eta Raja Dora. Patih mantri sadayana geus kumpul payuneun Ratu hempak pada ngadeuheusan.

* Raja Doawara ngalahir, "Aeh, kabeh para ponggawa, ieu kami susuh gede. Tiap boga anak opat seug awewe sadayana. Kami anu matak bingung. Raja nu opat darongkap."

Berkumpul segala dedemit semua saling mengasihi. pelanduk, rusa, badak, banteng, macan, singa, ba bi, dan ular sama-sama sayang semuanya. Biawak, kodok, dan jakung semua merasa iba.

* Jika saya sedang bermain, di gunung atau di ladang, serempak ikut semua malahan memanggil Tuan Raja. Begitu panggilan kepada saya. (mereka) menyebut Tuan Ratu, padahal saya jelas kura-kura".

* Ibunya berka ta lagi. ''Ujang suka ke Cicatangan. Bagaimana kalau di laut"

70. kura-kura kemudian // menjawab, "Jika saya dalam lubang, bersujud semua ikan, segala isi lautan".

Ditunda dulu tentang bulus putih. * Alkisah Pamuntang Laya. Memanggil semua ponggawa, yang bernama Raja Dora. Semua patih-menteri sudah berkumpul di hadapan Ratu sama-sama menghadap dengan sopan.

Raja Dowara bersabda, "Wahai, seluruh pada ponggawa, aku sangat kesusahan. mempunyai anak empat semua perempuan. Makanya aku bingung, empat raja berdatangan".

* Sinom *

Raja geus kitu ngandika , " Ayeuna ponggawa mantri , geura kieu asalna mah , nu ma tak acan kahart i. Ari anak ngan sahiji dongkap opat para ratu nu ngalamar ka kaula ka Dewi Rukmana Pu tri.

Ana dongkap nu opat teh bareng pisan

sarta sarua gagahna eta nu opat bopati. Kabeh geus hayang ditampa. Ari heug ditampa hiji , hanteu kapikir ku ati kumaha eta nu tilu . Urang barembug ayeuna patih ponggawa jeung mantri. '' Aya hiji raka raja pangsepuhna * jenengan Patih Rundawa , pok matur bae ka Gusti , "Kudu ngadamel timbangan eta nu opat bopati mundutanulangkungleuwih

71 . kakara Gust i ti // nemu . Lamun teu aya bobotan moat kapendak ku Gusti naon bae timbangan anu teu '' * Geus kamanah ku Sang Raja, "Leres saur Engkang patih kudu aya nya pamenta eta ka opat bopati saha bae anu bukti. Saembara ka ratu-ratu menta gedong sakadomas reregan mandara girl. Gajah bodas ana ngising perak-emas

* Sinom *

Raja setelah itu bersabda, "Sekarang, ponggawa menteri, begini asalnya, Sementara anak hanya satu , datang empat ratu tak terpikir di hati bagaimana yang tiga. * bernama patih Rundawa. Maka berhatur kepada Gusti, "Harus membuat timbangan untuk keempat bupati, menuntut yang lebih ,

karena itu belum mengerti.

yang melamar ratu

kepada putri Dewi Rukmana .

Keempatnya bahkan datang bersama-sama

* lagi pula sama gagahnya

Keempat bupa ti itu.

Semua segera ingin diterima .

Jika diterima yang satu ,

Kita berunding sekarang, patih , ponggawa , dan menteri".

Ada seorang kakak Raja paling tua

7 1. barulah Gusti me // nemukan . Jika tak ada bobotnya tak akan Gusti temukan apa saja timbangan yang tidak ada" . * Telah termaklumi Sang Raja, "Benar usul Kakang Patih , harus ada permintaan kepada keempat bupati , siapa saja yang sanggup. Sayembara untuk ratu-ratu, meminta gedung sakadomas kalangan mandara giri. Gajah putih yang berak perak dan emas jeung menta kuda tandukan reujeung hayam bodas hiji. Jangkungna hayam sajengkeng huluna katut-katut leutik matana sagede cangkir sukuna sagede jarum saha anu bisa rupa." keur kitu raja, sarumping. Geus lalinggih eta raja anu opat

dan menuntut kuda bertanduk serta ayam putih satu. Tinggi ayam sejengkal, kepalanya bergaris-garis kecil, ma tanya sebesar cangkir, kakinya sebesar jarum. Siapa yang bisa membuktikan". Pada saat itu, raja berdatangan. Empat raja telah duduk.

pada ngadeuheus sadaya nya eta nyuhunkeun putri. Sarua bae niatna pok pada naros ka Gusti, 'perkawis eta Nyi Putri, saha nu dipulung mantu . Nu kamanah ku Gamparan hayang nguping anu yakin." Kangjeng Gusti geus kitu ngawalonan.

Sama-sama menghadap untuk mengharapkan putri. Sama saja niatnya, lalu bertanya kepada Gusti, "Perkara Nyi Putri, siapa yang dijadikan mantu? Yang dipilih paduka ingin kami dengar". kangjeng Gusti kemudian menjawab.

* "Ayeuna ka sadayana, saha anu bisa manggih rupa gedong sakadomas reregan mandara giri reujeung rupa gajah putih ngising perak-emas wungkul sarta menta hayam bodas jangjangna sajengkeng pisan

72. Eta 11 hayam katut-katut leutik huluna

"Sekarang kepada semua, siapa yang bisa menemukan wujud gedung sakadomas wilayah mancara giri dan wujud gajah putih yang berak hanya perak dan emas. serta minta ayam dengan sayap cuma sejengkal. Itu 11 ayam bergaris-garis kecil kepalanya.

Sagede jarum sukuna. Ka (sa) daya para bopati, sana anu bisa meunang misti jadi bojo putri!" Sadayana suka galih eta nu opat tumenggung, "Urang ka mana nya nyiar? Raja cidra liwat saking!" Tur raja sakaben mucung budina.

* Pucung *

Eta raja anu opat pada bingung tina sabab bangga. Geus tangtu moal kalakon pamentana moal aya anu boga.

Eta raja anu opat teh kaduhung hayang ka nu lenjang putri geulis lucu gonto. Ngan hanjakal bangga pisan pamentana.

Eta raja nu opat enggeus barempug. "Ku urang perangan mun bapana enggeus baeh. Eta putri hukumna urang reujeungan."

Tunda rci.ja anu opat eukeur bingung. kocap kuya bodas ku ibuna diparios bulus putih naha tara barang dahar.

Kakinya sebesar jarurn. Kepada semua bupati, siapa pun yang mendapatkan, pasti menjadi suami putri!" Semua bersusah hati keempat twnenggung. "Ke maha kita mencari? Raja keterlaluan!" Semua raja berbudi murung.

* Pucung *

Raja yang empat sama kebingungan karena kesulitan. Sudah tentu tak terlaksana, permohonannya tak bisa dika bulkan.

Raja yang empat menyesal mengharap si ramping, putri cantik, menarik, montok. Hanya sayang, terlalu sukar permohonannya.

Empat raja itu telah bersepakat. "Ki ta perangi jika ayahnya telah mati. Putri itu kita nikahi bersamasama".

Hentikan tentang raja yang sedang bingung. Alkisah kura-kura bodas ditanya ibunya mengapa bulus putih tak pernah makan.

Tuluy matur ibuna ka Kai Bulus, "Aeh, bulus bodas, na kumaha ari maneh.

Kapan maneh hanteu parok reujeung jalma .

• segera berangkat.

Reujeung deui kapan maneh rupa bulus. Malah para raja hanteu ditampa saese. Eta maneh na kumaha rarasaan?"

• Pok ngawalon ka ibuna Kai Bulus, "lbu mun teu kersa,

73. kuring // rek ka leuweung bae. Moal balik rek netep dina sagara.

Lamun lbu hanteu ngadeuheus ka Ra tu teu kersa nanyaan kuring seja amit bae. Di muara seug loba nu ngawulaan."

* Tuluy nyaur ibuna ka Kai Bulus, "Agus ulah waka. Sugan malang ka lbu teh. Rek maksakeun lbu ngadeuheus ka Raja.

Sakumaha isin oge ku Sang Ratu . enggal angkat . Barang dongkap ka kadatuan, Dewi Nanjali lajeng bae ngadeuheusan.

Berhaturlah . ibunya kepada Ki Bulus,

"He, bulus putih,

bagiamana kamu ini.

Tahu bahwa kamu tak sama dengan orang .

• Juga, kamu nyata berupa bulus. Bahkan para raja tak diterima satu pun. Bagaimana perasaanmu?"

• Ki bulus menyahut terhadap ibunya, "kalau lbu tak mau,

73. saya // akan ke hutan saja. Tak akan pulang, akan menetap di lautan.

* Kalau lbu tidak menghadap Ratu, tak mau melamar, saya akan berpamit saja. Di muara banyak yang mau melayani' '.

* Ibunya lalu berkata kepada Ki Bulus,

"Jangan dulu, Agus.

Apa tak merasa cemas terhadap lbu.

lbu akan memaksakan diri menghadap Raja".

* Bagaimanapun segannya akan Sang Ratu ,

Ketika datang ke kedatuan ,

Dewi Nanjali lalu menghadap .

Geus katinggal Dewi Nanjali ku Sang Ratu. Raja Pok mariksa, "Dek naon ka dieu, Embok?" "Jisim abdi dijurungan ku pun kuya."

Pokna kapanglenggah Kangjeng Ratu. "Mana wi kamanah sumeja arek ngagandek." Ku sang Raja niat kuya geus kamanah.

* Eta kuya hayang dipulung minantu. Sang Raja ngandika , "Ayeuna perkawis Embok ka dieu teh ku kuya titah nanyaan?"

* Ger gumujeng sadayana ratu-ratu . Bet kuya nanyaan . Sakeudeung deui mah bancet eta anu nanyaan ka putra raja.

* Lajeng nyaur Raja teh ka ratu-ratu , "Teu beunang dihina! Najan Anjeun raja kahot

74. tacan rupa sagala pamenta kula.//

* Najan kuya , lamun geus rupa pamundut kuya anu boga nagara reujeung Putri teh . Ku Embok teh caritakeun ka Ki Kuy a.

Raja lalu bertanya, ''Apa maksud, lbu, ke sini ?'' ''Diri ham ba diutus oleh Kura-kura".

Telah tampak Dewi Nanjali pada Sang Ratu.

* Katanya ke hadapan Kangjeng Ratu. ''Barangkali diizinkan, akan menjadi pengiring' '. Nia t kura-kura telah dimaklumi Sang Raja.

Kura-kura itu ingin dijadikan menantu. Sang Raja bersabda, "Sekarang maksud lbu ke sini disuruh kura-kura melamar?''

* Maka tertawalah semua ratu. "Masak sih kura-kura melamar? Sebentar lagi malah katak yang melamar Putra Raja!"

* Raja lalu menegur para ratu, ''Tak boleh dihina ! walaupun Engkau raja hebat

74. belum memenuhi semua permintaanku. I I

* Biarpun hanya kura-kura, kalau terbukti permohonanku, maka kura-kura berhak atas negeri dengan putri. Ibu ceritakan kepada Ki Bui us.

I j

Ka Ki Kuya pamenta kula sakitu." "Sumuhun timbalan, dek dicaritakeun bae." "Dipenta tujuh poe kudu rupa.

Kudu sumping deui Embok ka kadatuan. ". Nanjali unjukan, "Ngadeuheus Embok tinangtos. Geus kacatet ku Ernbok pamundut Raja."

Lajeng mulih Dewi Nanjali ti kadatuan . Kacarita dongkap geus patepung jeung kuya teh. Tuluy naros eta kuya ka ibuna.

"Jeung kumaha Raja nyauma ka lbu?" lbuna ngandika. Sakabehna dicarios ka pun kuya hanteu aya nu kaliwat.

Geus sagala pamundut Ratu kuya pok haturan, "Kuring teh rek nyaba bae. Rek ngajugjug kuring teh ka Cicatangan."

Eta kuya geus datang ka Cisarayu malidkeun sorangan. Sarayu wahangan gede. Hanteu lila geus tepi kana sagara.

Permohonanku untuk Ki Bulus hanya itu' '. "Baiklah, akan disampaikan". "Di.beri waktu tujuh hari harus terbukti.

Ibu harus datang lagi ke keraton" . Nanjali berucap, ''lbu tentu menghadap. Telah lbu ca tat permohonan Raja" .

l.alu pulanglah Dewi Nanjali dari kedatuan. Alkisah telah da tang, telah bertemu dengan kura-kura. Kura-kura itu bertanya kepada ibunya.

"Bagaimana perkataan Raja kepada lbu?" lbunya menjawab, semua diceritakan kepada sang kura-kura, tanpa ada yang tertinggal.

Setelah mengetahui permohonan Ratu, kura-kura lalu berhatur, "saya akan pergi saja, mau menuju ke Cicatangan" .

Kura-kura itu telah sampai ke Ciserayu, menghanyutkan diri. Serayu sungai besar. Tak lama telah sampai ke lautan.

Tuluy teuleum kuya di basisir kidu .. Kocap di nagara Nagawati pada kaget sabab cai sagara kabeh ngagolak.

Pok nimbalan Nagawarti, naga lembut . "Coba geura mangkat sagala dedemit kabeh, J aya Una reujeung Kai Una J aya.

75 Reka Maya-Maya Reka kudu saur, II kumpulkeun sadaya . Naon nu matak kieu teh? Ieu urang es tuna wirang kacida ! "

* Wirangrong *

Geus jung indit pala mantri . J aya Pertala geus leos mapay ka luhureun banyu . Ari beh teh kuya putih . J aya Pertala seug bengong. Nyampeurkeun Jaya Pertala eta kana kuya bodas.

Kura-kura lalu menyelam di pantai selatan. Tersebut dalam negeri, Nagawati terkejut sebab seluruh air lautan bergolak.

Enggeus sidik kuya putih . Jaya Pertala seug bengong. Geus hanteu bicara saur da geus sidik kuya putih . Hanteu kacatur di jalanna geuwat ngadeuheus ka Raja.

Nagawati, naga kecil, lalu bertitah , ''Coba, segera berangka t seluruh siluman, Jaya Una dengan Ki Una Jaya,

75. Reka Maya-Maya Reka harus panggil, II kumpulkan semua. Apa yang membuat begini? Ini membuat kita malu!"

* Wirangrong *

Telah beranjak para menteri. Jaya Pertala telah berangkat melalui permukaan air. Maka tampaklah kura-kura putih . Jaya Pertala terpana. Jaya Pertala mendekat ke kura-kura putih.

Telah jelas kura-kura putih. Jaya Pertala terpana. Tanpa berbicara lagi sebab jelas kura-kura putih. Tak tersebut di perjalanan, lekas menghadap Raja.

Nagawarta geus ningal. Jaya Pertala unjukan. "Aya naon nu katimu keur waktu ngaronda tadi?" Jaya Pertala unjukan, "Abdi mendak kuya bodas.

Dina saluhuran cai aya kuya putih yaktos!" Hanteu kungsi lila jebul enya estu kuya putih. Ku Nagawarta katingal. Dirontok ku Nagawarta.

"Na ku naon incu aing nu matak ka dieu ngantak?" Tuluy matur eta bulus, "Nu matak ka dieu abdi aya nu dipikahayang. Nu mawi marek ka Eyang.

Eyang nu langkung tingali kana karep putu yaktos." Nagawarta pok ngadawuh, "Ku Eyang enggeus kaharti dina pikarepeun Ujang Kang Eyang enggeus uninga." ·

Nagawarta nyaur deui, "Ka Jaya Pertala Eunteul, 76 wayahna Ujang teh tumut II Kudu jadi gajah putih. lyang reujeung Una Gangga. Gangga Una jadi ha yam

Nagawarta telah melihat. Jaya Pertala melapor . "Apa yang ditemukan ketika tadi meronda ?'' Jaya Pertala menerangkan, "Bamba menemukan kura-kura putih.

Di permukaan air sungguh ada kura-kura putih!" Tak berapa lama muncul, benarlah kura-kura putih. Nagawarta melihatnya. Dirangkul oleh Nagawarta.

"Ada apa, Cucuku, sehingga bergegas ke sini ?'' Bulus itu lalu berhatur, ''Bamba datang ke sini karena ada yang dimaksud. Karena itu, menghadap ke Eyang.

Eyang lebih mengerti akan keinginan Cucu". Nagawarta· berkata, ''Eyang telah mengerti akan keinginan Ujang. Ingkang Eyang telah mengetahui".

Nagawarta kembali berkata, "Jaya Pertala Eunteul,

76. diharapkan Ujang menurut, II harus menjadi gajah putih. Berangkat dengan Una Gangga. Gangga Una menjadi ayam.

Una Gangga kudu jadi kuda jadi make tanduk yaktos. Gedong sakadomas estu ieu bae waluh misti. Mangke mun ka ditu datang beubeutkeun tengah-tengahna.

Tapi kudu tengah peuting beubeutkeun waluh teh yaktos reujeung dipaparin elmu ku Eyang teh kuya putih." Gancangna kabeh geus iyang. Hanteu kacatur di jalanna.

lbuna kuya geus sumping sarta mawa batur yaktos. lbuna tuluy ngadawuh, "Eta kapan kuya putih. Ujang kutan teh ti mana? Estu Ujang kasmaran.

• Asmarandana •

lbuna mariksa deui, "Na kumaha ieu kuya nu matak mawa batur teh? Jeung eta saha ngaranna anu ku maneh dibawa?" Eta kuya tuluy bae nyaur, "Abdi sumuhun pariksa.

Ari eta anu hiji ngaranna pun Gangga Una. Nu kadua ngaranna teh Una Gangga nu katelah . Ari anu kaping tiga Reka Maya nu kamashur Wadia balad Kangjeng Eyang.

Una Gangga harus menjadi kuda yang bertanduk sebenarnya. Gedung sakadomas cukup dari labu. Nanti, kalau tiba di sana, hempaskan bagian tengahnya.

Tapi, harus tengah malam labu dibantingkan dan juga diberi ilmu kura-kura putih oleh Eyang". Semua telah pergi cepat-cepat. Tak diceritakan perjalanannya.

Ibu kura telah da tang dengan membawa teman. lbunya lalu berkata, "lbu memang kura-kura putih. Ujang dari mana ? Benar-benar Ujang mabuk kepayang".

* Asmarandana •

Ibunya menanyai lagi, ''Bagaimana ini, kura-kura, sehingga membawa teman? Siapa pula namanya yang kau bawa ?" Kura-kura itu lalu berkata, "Hamba menerima pertanyaan.

Orang yang satu bernama Gangga Una. Yang kedua namanya Una Gangga sebutannya sedangkan yang ketiga Reka Maya yang terkenal anggota pasukan kangjeng Eyang.

Anu kaopatna deui ngaran pun Reka Maya Batara Gangga gegeden Patihna Eyang Batara. Ari eta anu kagenepna J aya Pertala kula nun 7 7 tunggal balad // Kangjeng Eyang."

* lbuna ngandika deui, "Na ti mana nagarana nu matak wani mawa teh?" Bulus putih pok haturan, "lbu, sumuhun timbalan. Eta jalma nu sakitu ti nagri dasar sagara.

* Eyang Batara geus indit anu mawi wan tun mawa." Geus terang pisan sakabeh ibunya mindo ngandika, "Eta jalma nu genepan na naon gawe nu perlu eta teh para dewata".

* Pun kuya pok matur deui, "Eta teh gawena jalma eta dedemit sakabeh. Ari eta Jaya Una enggeus dimisti gawe jadi kuda make tanduk. Ari nu hiji gawena.

* bade jadi gajah putih eta teh kitu gawena jadi hayam gawena teh. Ari pun Batara Gangga mawa gedong sakadomas. Geus pepek payuneun Ratu. Mangga lbu geura angkat."

Yang keempat bemama Rekan Maya. pembesar Batara Gangga. patihnya Eyang Batara. Sementara itu, yang keenamnya J aya pertala. Jungjungan.

77 termasuk pasukan // Kangjeng Eyang

* lbunya berkata lagi, "Di mana negeri asalnya sehingga berani membawanya ?" Bulus putih berhatur, "lbu, memang demikian, orang sebanyak itu dari negeri dasar negara.

* Eyang Batara telah berangkat Karena itu sanggup membawa." Semua telah mengerti. Ibunya mengulangi bertanya, "Orang berenam itu apa tugas dan keperluannya para dewata?"

* Sang kura-kura berhatur lagi, "Tugas orang itu, semuanya adalah siluman. sedangkan Jaya Una telah mendapat tugas menjadi kuda bertanduk, sedangkan yang satu tugasnya

* akan menjadi gajah putih Demikian tugasnya menjadi ayam, sedangkan Batara Gangga membawa gedung sakadomas. Telah penuh di hadapan Ratu. Silakan, lbu segera berangkat."

Ibuna jung angkat gasik. Teu kacatur di jalanna kocap dongkap ka kadaton tuluy ngadeuheus ka Raja. Geus kitu Raja ngandika , "kumaha ayeuna urus perkara pamenta kula?"

Dewi Nanjali matur deui , " Perkawis pamundut Raja ayeuna teh enggeus jogo. Sadayana hanteu kirang 78 eta pamundut Gamparan ." Geus kitu Raja ngadawuh , " Mangga, Embok, geura candak."

lbuna ngawalon deui , "Enggeus dibantun ayeuna. Malah itu geus ngaberes itu geus sadaya pisan ibarat nagara anyar. geus pinuh di alun-alun Mangga antian ayeuna .

* Kinanti *

Sagala pamundut Ratu sadaya enggeus kabukti. Gedong jeung eusina pisan kekembangan warna-warni sareng warna buah-buah sagala ngan kari mipit

jeung gedongna kari bus." Geus kitu Raja ngalahir. Geuwat disaur putrana , " Aeh, Nyai Dewi Rukmana , Nyai kudu carogean. Arna teh kudu dibeuli

lbunya sigap berangkat , Tak tersebut di perjalanan, datanglah ke kedatuan, lalu menghadap Raja. Kemudian Raja bertanya, "Bagaimana sekarang urusannya tentang permintaanku ?"

Demi Nanjali berhatur lagi, "perkara permohonan Raja, sekarang telah tersedia . Semuanya tak kurang. 78 hal permohonan paduka." Setelah itu, Raja bersabda , "Silakan , ibu , segera bawa" .

Sang lbu menjawab lagi, "Telah dibawa sekarang. bahkan telah berbaris, itu sudah semuanya, mirip negara baru berdiri. telah penuh di alun-alun, Silakan menunggu sekarang.

* Kinanti *

Segala permohonan Ratu semua telah terbukti. Gedung berikut isinya bunga-bunga berwarna-warna juga aneka buah-buahan semua tinggal memetik

juga gedungnya tinggal dimasuki .'' Setelah itu Raja bersabda . Segera dipanggil putranya , "Wahai, Nyai Dewi Rukmana , Nyai harus bersuami, Ayah mesti ditebus sabab Arna enggeus sanggup. Kudu kersa ka bulus putih." Nyembah matur Ratna Putra, "Abdi sumeja rek ngiring. Ayeuna kuma dawuhan awon sae seja ngiring.

Sanajan marag pupus abdi teh sumeja ngiring." Raja nimbalan ka patih ngumpulkeun ponggawa-man tri. Kacarita geus sadia ngaguruh jero nagari.

Kuya dipapag enggeus jung. pun kuya tuluy dijoli tapi ngan tembong sirahna. Awakna di jero buni. Nyi putri dina jolina Tatapi hanteu sajoli.

Nu surak wani ngaguruh wan tu jalma heurin usik. 79 Loba anu kahampangan // nyeungseurikeun eta kuya. Ceuleungeung bae sirahna. Enggeus parantosan kawin

sadayana pada wangsul. Dina meja bunder cicing pun kuya dikawulaan tatapi eta Nyi Putri kulemna mah jeung ibuna cumah ngawulaan wungkul Putri.

Sebab Ayah telah menyanggupi . Harus mau kepada bulus putih." Bersungkem Ra tna · putri, "Hamba akan menurut. Sekarang bagaimana Ayahanda, buruk atau baik akan menurut.

Meskipun harus mati, hamba tetap akan patuh." Raja bertitah kepada patih untuk mengumpulkan ponggawamenteri. Tersebut telah sedia, bergemuruh dalam negeri.

Bulus disambut segera. Sang kura-kura lalu berjoli, h,anya tam pak kepalanya. Badannya tersembunyi di dalam. Nyi putri juga di dalam joli, namun tidak sejoli.

Yang berso.rak bergemuruh maklum saja orang berhimpitan. 79 Banyak yang terkencing-kencing// menertawakan kura-kura itu. kepalanya terangkat. Telah selesai perkawinan.

Semuanya pulang. Bertempat di meja bundar , kura-kura dilayani. Namun, Nyi putri tidur dengan ibunya . putri hanya melayani.

Saban dahar eta bulus ngaladenan Nyai Putri. Hanteu kirang ana dahar ngan sesendok ana dahar. Ku Nyi Putri dihuapan . Sigeug kuya reujeung Putri.

Kocapkeun Kangjeng Parabu (ra) en Jaka Barjah bupati . Para garwana dicandak ti nagri can taka Pura ngalayad ka nu rendengan kumpulan para bopati.

Pada ngadeuheus ka Ratu. (ra) Den Barjah ngandika deui, "Ka sadaya raja-raja, kula ayeuna rek indit ka pun Alo rek nepangan ." Gancang carita geus sumping.

Jeung kuya enggeus patepung. Kuya tina meja indit. (ra) Den Barjah ngaharewos harita ka kuya putih , "Ayeuna Alo kumaha? Ulah lila-lila teuing.

Era teuing ku babatur perkara opat bopati. Ujang mangka ngeumah dahar. Perang keun bae tong indit. Ulah dianggo barobah malah ayeuna der jurit."

Setelah bulus makan, Nyi putri melayani. Kalau makan tak pernah lebih, hanya satu sendok . Disuapi oleh Nyi putri. Demikianlah bulus dan Nyi putri.

Tersebut Kangjeng Prabu, bupati Raden Jaka Barjah. para istrinya diboyong dari negeri Cantaka pura, menghadiri akad perkawinan. Berkumpul para bupati.

Bersama-sama menghadap Ratu. Raden Barjah kembali bersabda, "Para Raja yang terhormat , aku sekarang akan pergi menemui keponakan." Singkatnya, telah datang.

Telah berjumpa dengan kura-kura . Kura-kura beranjak dari meja Raden Barjah berbisik saat itu kepada kura-kura putih , "sekarang keponakan bagaimana? jangan terlalu lama.

Malu benar karena orang lain perkara empat bupati. Ujang makan saja dengan enak . Tak usah pergi berperang. Jangan dipikirkan , malahan sekarang telah bertempur."

Kacarita raja nu opat der perang. Raja Barjah maju jurit. 80 Taya kagi // lana kawantu raja kusumah nangtang ka opat bopati , "Hayu, lawanan !" Narajang opat nagari.

Raja Barjah geus nerus bumi ka handap. Enggeus kitu jebul bijil ngajadikeun oray jadi ula tamaga ari rupana lir geni. Oray narajang . Diamuk kabeh perjurit.

Pada kabur balad eta anu opat. Raja kabeh lumpat ngacir. diudag ku oray eta anu opat raja dihantem bae diberik. Maburna lepas teu kacatur datang deui.

Kocap deui kuya putih dina meja dikawulaan ku putri. Anujadi kuda enggeus jadi deui jalma reujeung hayam kitu deui sarawuh gajah sagala parabot nagri.

Tersebut raja yang empat berperang . Raja Barjah maju bertempur. 80 Tak ada rasa // takutnya maklum saja raja patriot menantang kepada em pat bupati, "Ayo, lawanlah!" Empat raja menerjang .

Raja Barjah telah menemb us bumi ke bawah. Kemudian muncul mertjadi ular menjadi ular tembaga dengan rupa seperti api. Ular menyerang , Semua prajurit diamuknya .

Berlarian pasukan empat bupati, Rajanya semua terbirit-birit. Dikejar ular empat raja, terus saja dikejar , Ka bur terlanjur, tak pemah datang lagi,

Tersebut bulus putih di meja dilayani putri, yang menjadi kuda telah menjadi orang lagi demikian pula ayam berikut gajah segala perlengkapan negara.

Kangjeng Raja matur ka eta ponggawa, "Poe isuk urang misti embarkeun ka sadaya. Urang ngadegkeun pesta isukan masing tarapti ngadegkeun pesta. Urang suka-suka ati."

Geus isukna ngadegkeun bae karia. Senenan jeung ngalubar jeung maen rambutan baksa reujeung sadaya. Ngaguruh asa kaindit. Kuya ngandika miwarang ka Ratna Putri.

" Aeh, ayeuna Nyai geura tongton pesta, Ti babancong nya ningsal. Putri ngawalonan , 81 "Teu werat abdi // mah era. Kabeh nu nyebut ka kuring teh putri kuya . Omong jalma menak kuring. "

Eta kuya nyaur deui ka garwana , " Kajeun da geus takdir Nyai. Poma ulah aral los bae geura angkat. " Lajeng nganggo Ratna Putri ningal pesta di babancong enggeus linggih.

Kangjeng Raja berhatur kepada ponggawa, "Besok pagi kita hrus mengumumkan kepada khalayak . Kita mengadakan pesta . Besok harus bersiap menyelenggarakan pesta. Kita bersuka cita".

Maka besoknya diadakan keriaan Pesta Senenan dan syukuran juga main rambutan baksa dengan khalayak. Bergemuruh tak terkira . Kura-kura bertitah , menyuruh Ratna putri .

"Oh, kini Nyai boleh menyaksikan pesta . Dari pendopo saja menontonnya" putri menjawab , 81 "Tak tega hamba // sebab ma lu. Semua memanggil saya putri kura-kura. Perkataan menak maupunjelata."

Kura-kura itu berkata lagi kepada istrinya ,

"Biar saja, Nyai, ini sudah takdir. Harap jangan berkeluh-kesah , ayo, lengkas berangkat ." Lalu berdandan Ratna putri ingin menyaksikan pesta telah hadir di pendopo .

Eta kuya nyaur ka Jaya Pertala. Batara Gangga geus diangkir geus jol pada datang. Kuya teh tuluy ngandika, "Aeh, Jaya Pertala, misti dangdanan kuda, rek ditunggangan ku kami.

sarta kuda rarangkenan karajaan." Matak serab nu ningal. Ki Batara Gangga anu nyokot panganggona, panganggo tedak bopati. Langkung saena lajeng dianggo sakali.

Cangkang kuya diteundeun ka kamar ku Batara Gangga buni. Beh Bangbang Sagara enggeus hanteu cara kuya kana kuda enggeus nitih milu senenan ladrang ngempur katingal.

* Ladrang *

Bangbang Sagara kudana disirig- . sirig. Kaget isteri kabeh kaedanan eta ningal nu kasep geus tumpak kuda.

Pada ngomong et.a isteri, "Lucu teuing! Naha eta urang mana? Kakara panggih satria tur gandang."

Kura-kura itu memanggil Jaya Pertala.

Batara Gangga sudah didatangkan telah berdatangan. Kura-kura lalu bertitah, "He. Jaya Pertala, mesti mendandani kuda, akan kutunggangi,

* Serta kuda diberi perlengkapan kerajaan". Membuat silau yang melihat. Ki Batara Gangga yang mengambil pakaiannya, pakaian ala bupati, Alangkah bagusnya, sekalian dipakai.

* Cangkang kura-kura disimpan di kamar oleh Batara Gangga dengan rapi. Tampaklah Bangbang Sagara tak seperti kura-kura lagi telah naik kuda ikut pesta Senenan tampak ladrang bersemburat.

* Ladrang *

Kuda Bangbang Sagara digiringgiring . Terkejut kaum perempuan semua terpesona menyaksikan si tampan telah menunggang kuda.

* Berceloteh perempuan-perempuan "Betapa menariknya! Dari mana orang itu ? Baru kali ini melihat satria ganteng!'

Kaget Nyi Putri Rukmana geus ningal-ningal, "Deuleu itu, Emban! 82 Itu saha tingali ku maneh sing// aw as!

Ti baheula urang teh di nagari tacan manggih-manggih eta nu kitu kasepna. Emban, maneh ayeuna geura los mulang."

Emban gancang bae indit. Bah bae kapanggih kuya ngan kari cangkangna . Geus pertela Nyi Em ban lumpat unjukan.

Barang datang Emban ka Nyai Putri, "Dawuh, Gusti, kuya ngan kari bungkusna! Mangga layad eta di kamar.

Mangga, Gusti, hayu urang mulih. Mangga gasik asik meungpeung kuya tunggang kuda ." Enggalna Nyi Putri geuwat mulih reujeung Emban .

Eta Putri geus sumping ka bumi. Barang sumping geus teu aya antara, tuluy bae putri asup kana kamar.

Terkejut Nyai putri Rukmana; telah melihat-lihat, "Lihatlah itu, Emban ! 82 Siapa itu, kamu lihat dengan // jelas .

Sejak dulu kita di negeri belum pernah menyaksikan yang tampan seperti itu. Emban, sekarang kamu segera pulang".

Emban segera saja pergi. Maka tampaklah kura-kura tinggal cangkangnya. Setelah yakin, Nyi Emban berlari melapor.

Saat Em ban datang ke hadapan Nyi Putri, "Daulat. Gusti, Kura-kura tinggal bungkusnya ! Silakan, periksa di kamar.

Mari, Gusti, kita pulang. Mari bergegas mumpung kura-kura menunggang kuda". Maka Nyi putri segera pulang bersama Emban.

putri telah tiba di rumah. Ketika datang, tanpa membuang tempo, segera saja putri masuk ke kamar.

Geus kapanggih cangkang kuya ku Nyi Putri. Pek dihuru reujeung Emban pek diruang-ruang cangkang kuyajero pisan.

Geus ngaruang Putri Jungkung marulih seuseurian tingcikikik Nyai Putri reujeung Emban. Tuluy bae Nyi Putri asup ka kamar.

Tuluy bae Putri teh ngintip geus caringcing. Eta Em ban sina cicing bari nyingkah. Putri wae nyalira di jero kamar.

Raden Bangbang Sagara geus mulih . Barang sumping ku Jaya Pertala dipapag. Raden Bangbang kudana geuwat dibawa.

Bangbang geus asup ka bumi tuluy alak-ilik

83. eta kana // jero kamar. Nyai ka Bangbang Sagara newak.

Wani poho eta Ratna Putri jadi hiji-hiji Putri jeung Bangbang Sagara. Eta Putri sarua geugeutna.

Telah ditemukan olleh Nyi putri kulit kura-kura lalu dibakar bersama Emban dan dikubur cangkang kura-kura dalam-dalam .

Setelah mengubur , putri segera pulang

tertawa-tawa cekikikan

Nyi putri bersama Emban.

Kemudian, Nyi putri masuk ke kamar.

telah bersiaga.

Lalu putri mengintip

Emban itu disuruh menyingkir diam-diam.

Putri hanya sendiri di kamar .

Raden Bangbang Segera telah pulang

ketika sam pai

disongsong J aya pertala.

Kuda Raden Bangbang cepat dibawa. ·

Bangbang telah masuk ke rumah lalu menilik-nilik

83 ke arah kamar.

Nyai menangkap Bangbang Segara.

Ratna putri itu lupa diri menjadi satu

Putri dan Bangbang Sagara.

Putri itu sama mesranya.

Eta Bangbang Sagarajeung Putri pada calik-<:alik ngarendeng sareng rakana Eta Eneng Putri calikna hanteu paanggang.

Geuwat matur ka rarnana eta Putri, "Jisim abdi sumeja unjuk kauninga heula. Perekawis kuya teh geus jadi jalma."

Raden Bangbang disaur ku Gusti . Kuya Putih tuluy bae ngadeuheus . Sanggeus kitu pek diangkat jadi raj a

sarta kuya ponggawajeung manteri Raden Patih pangkat nagri sarni suka pada dangdan geus kitu ger bae pesta.

* Dangdanggula *

Sanggeus pesta sakabeh marulih. Barjah painitan rek mulang . "Ujang mangga hade ." Bangbang Sagara pek matur, "Kaula nun , Arna, jisim abdi muga nyuhunkeun pidu'a jiadna ti sepuh." Sang Raja geus kitu jengkar. Enggal sumping ka nagri Cantaka Puri geus tepung jumeneng raj a.

· -·····-· ······- ·- -···---------- j

Bangbang Sagara dan putri duduk bersarna-sama, berdarn pingan. Eneng putri duduk tak berjauhan.

Segera berhatur putri kepada ayahanda, "Diri harnba hendak mengabarkan bahwa kura-kura telah menjadi orang".

Raden Bangbang dipanggil oleh Gusti. Kura-kura putih lalu menghadap. Setelah itu diangkat sebagai raja

dan bulus ponggawa serta menteri Radenpatih pembesar negeri bersuka ria sama-sama berdandan lalu berpesta.

* Dangdanggula *

Setelah pesta semua pulang. Barjah berpamitan ingin pulang. "Ujang, juga diri baik-baik". Bangbang Sagara lalu berhatur , "Jungjungan, Ayahanda, diri hamba mohon doa restu dari ayah." Sang Raja lalu berangkat. Segera tiba saatnya Raja.

seug tunda Sang Barjah bupati. Kocap deui nagara Balangbangan. Ratu Kontani gegeden ratu siluman satuhu boga anak awewe sahiji

84. ngaranna Nyi Dewi II (dua halaman naskah, 84 dan 85, tidak ada)

86. 11 kumaha hayang ka cai eta Putri keukeuh maksa. "larangan gede kacida, Poma Nyai ulah ka cai kunti keur liar. Karesepna eta ju rig

• anu matak kudu cegah nu reuneuh mah. Kaambeu ku jurig seungit nu keur reuneuh karesepna. Matur deui Ratna Putri. Eta Putri keukeuh ka cai ngumpulkeuh rencang (o) pat puluh ngiring ka cai.

Eta Putri enggeus sumping ka jamban . Hanteu (lila) jol kelong ti luhur bijil. Kelong ngadeukeutan ngadodoho nu ti jam ban. Hanteu katinggal ku Putri tuluy dibawa dipiceun ka leuweung Putri.

Tunda dulu (ten tang) Sang Bupati Barjah. Tersebut negeri Balangbangan. pembesar Ratu kontani ratu siluman punya anak perempuan sorangan 84 bernama Nyi Dewi /I

• 86 karena ingin ke pancuran, putri itu bersikeras. "Larangan yang keras, harap Nyaijangan ke pancuran saat kuntilanak keliaran. Itu kesenangan setan . • Karenanya harus menahan diri yang hamil. Tercium oleh setan wangi kalau sedang hamil, kesukaannya, berhatur lagi Ratna putri. putri itu memaksa ke pancuran mengumpulkan pengiring empat puluh, ikut ke pancuran. * Putri itu sudah sampai ke pancuaran. Tak lama muncul kalong, dari ats tampak. Kalong mendekat , mengincar dari pancuran Tak terlihat oleh putri , lalu dibawa, putri dibuang ke hutan.

Eta kelong geus balik deui ka handap . Salin rupa eta jurig cara Nyi Terangganu pisan hanteu dipiceun rupana. Ku sadaya diiring mulih ti jam ban rupana nyeples Nyi Putri.

Ngan bauna eta hanteu leungit pis an jeung ngiceupna kerep teuing wantu saumur kakara . Ku Sang Raja diuninga , ''Naha Nyai mulih di cai bet salin rupa sarta bau hapeuk hanyir? "

Eta kelong ka Raja ngandika , "gegecok nu bau , Gusti kapan kuring mawa panglay sarta samping dibaluran ku gegecok bawang tadi." Barjah percaya. Kacarita Ratna Putri .

Nyi Trengganu eukeur nalangsa 87 . anu dipiceun // kujurig lawas angkat turut nu bala ngasruk bae angkatna mapay lebak nyukang pasir. Nyalira angkatna Nyi Dewi Trangganu Putri .

Kalong itu telah kembali ke bawah . Siluman itu berganti rupa seperti Nyi Trangganu sebenarnya . benar-benar mirip. Diiringkan oleh semuanya kembali dari pancuran. Rupanya bak Nyi putri .

Hanya baunya memang tak hilang dan kedipan ma tanya terlalu kerap maklum saja baru (menjadi putri) . Ditanya oleh Sang Raja , "Nyai pulang dari pancuran mengapa berganti rupa , bau apek serta amis ?"

Kelong itu berkata kepada Raja, "Yang bau ramuan , Gusti sebab saya membawa panglay dan kain dilulur dengan tumbukan bawang tadi." Barjah percaya. Tersebut Ratna putri .

Nyi Trangganu sedang bersusah hati 87 dibuang // oleh siluman lama berjalan menerobos semak . harus saja berjalan tersaruk-saruk menyusuri sungai menyebrangi bukit . sendiri berangkat Nyi Dewi Trangganu putri. ·

Manggih kai gede pisan ngarandakah. Tengah leuweung Putri nangis. Sinjang cipruk ku cisoca meunang opat puluh dina hanteu leneut hanteu tuang. Aya pitulungan Allah. Sum ping guru para mati.

Menemukan pohon sangat besar rimbun. Di tengah hutan putri menangis. Kain basah dengan air mata bertahan empat puluh hari tidak minum tidak makan. Datang pertolongan Allah, tibalah guru param eti.

"Aduh, putu, Nyai teh ulah Eyang mere tuduh, Nyai. Poma Nyai ulah aral. Eta Nyai kudu mulang. Di Pasuruan Nyai nya calik Nyai nya aya. Eta budak sok bikeun kajuru tani.

"Aduh, Cucu, Nyaijangan bersedih. Eyang kasih peturrjuk, Nyai. Harap Nyaijangan mengeluh. Nyai harus pulang. Di Pasuruan dan Nyai tingal, Nyai berada. Anak serahkan ke juru tani.

Renggang Pulung eta ngaranna teh budak. Mun enggeus ngajuru Nyai murangkalih kitu ngaranna. Lamun enggeus gede budak, Nyai kudu salin rupi ngajadi lanjang sabab mangke Barjah teh aya nu maling.

Moal aya nu kuat nulungan nu bakal meunangkeun Nyai. Moal aya anu bisa mun hanteu ku Nyai mah. Geura marulih ayeuna Nyai." Gancangna mulang sisi nagari

Renggang Pulung nama anak i tu. · J ika Nyai tefah melahirkan Demikianlah nama anak itu. Jika anak besar, Nyai harus berganti rupa merrjadi pembantu sebab kelak Barjah ada yang menculik .. Tak ada yang bisa menolong yang akan mendapatkan, Nyai.

Tak akan ada yang bisa kecuali Nyai. Kini pulanglah, Nyai." Lalu segera pulang tepi negeri sup kalembur pangebonan putri eta diagung dipusti-pusti di patani tuluy babar. Trangganu lalaki putrana .

88 . Renggang Pulung budak kakasih // . alus rupana kawantu putra bopati

maharaja di nagri Cantaka Pura. Renggang Pulung murangkalih ti Putri Trangganu tea di Aki dimulya-mulya . lbuna jeung murangkalih kuma adatna biasa geus perenah eta Putri .

Kacaturkeun eta garwa Kangjeng Raja. Ayeuna Nyi Kelong deui babarna teh bareng pisan ngaranna teh Gerenaka putrana pada lalaki ngan goreng rupana jeding tonggar murangkalih .

Pada heran hanteu pantes putra Raja. Raja mindel jero galih sareng nu ngaladenan . Naha eta putra Raja? Sadaya kaget ningal bet kawas buta . Hiji em ban ngomong ngecewis.

masuk ke kampung perkebunan putri itu. Di sana benar-benar dihormat di rumah petani lalu melahirkan. putra Trangganu laki-laki. 88 Renggang pulung anak tercinta elok rupanya maklum saja putra raja,

maharaja di negeri Cantaka pura. Renggang pulung anak dari putri Trangganu di kakek dimuliakan, lbu dan anak , sebagaimana adat kebiasaan . Telah bertempat putri itu.

Tersebutlah istri Kangjeng Raja. Demikian pula Nyi Kelong melahirkan berbarengan. nama anaknya Gerenaka anak mereka sama laki-laki, hanya anak kelong buruk rupanya , ia memble dan tonggos.

Semua heran karena tak pantas sebagai anak raja. Raja bersusah hati juga yang melayani. Apa betul ia putra raja Semua terkejut melihatnya karena seperti kelembai. Seorang emban berbisik-bisik .

"Puguh eta, Juragan, sanes kacida bedajeung ka pungkur, Gusti teu sarua jeung baheula. Parantos abdi ningalan kapanggih susuna rabig. Bet eta agemana lam bang manah Kangjeng Gusti."

* Lambang *

Kacarita Putra Raja lima welas tahun yuswa tuluy sina iskola eta Raden kerendaka lajeng nyiar Raja lajeng miwarangan.

Patih anu dipiwarang kudu meunang panakawan. Geus angkat patih Sembawa sarta leumpang gagancangan .

69. Geus ka pa// ngebonan tuluy asup ka lembuma.

Tuluy manggih hiji budak di Aki pangebonan tea . Patih geus kitu mariksa, "Eta, Aki, budak saha?" Juru tani ngawalonan, "Naha mariksakeun budak?

Sumuhun eta , Juragan , budak Aki ti baheula. Kumaha kersa J uragan ?" "Eta teh ka incu Aki," eek Patih, "Arek dibawa , eukeur panakawan Agan".

agan" .

* "Jelas, Tuan, benar-benar berlainan berbeda dengan yang dulu, Gusti tak sama dengan yang dulu. Hamba telah meneliti diketahui payudaranya berbentuk aneh . Dan pegangannya lambang kepercayaan kangjeng Gusti".

* Lambang *

Tersebut putra raja, berusia lima belas tahun lalu disekolahkanlah Raden Kerandeka. Kemudian mencari punakawan. Raja lalu mengutus,

Patih yang diutus untuk memperoleh punakawan. Telah berangkat patih Sembawa dengan berjalan cepat-cepat.

89 Telah memasuki per// kebunan lalu masuk ke perkampungan .

* Lalu menemukan seorang anak di kakek tukang kebun. Kemudian Patih bertanya, "Kek , ini anak siapa?" Juru tani meniawab, "Mengapa bertanya tentang anak ?

* Benarlah, Tuan, anak kakek sejak dulu . Apa maksud Tuan?" "Cucu kakek tersebut," kata patih, "Akan dibawa uotuk punakawan paduka''.

Juru tani ngawalonan , "Taya sawios, Juragan , ayeuna arek dicandak yen suka pisan pun Bapa. Sugan jadi lantaran buat kapinteranana ."

Raden Patih tuluy mangkat . Renggang Pulung teh dicandak . Hanteu kacatur di jalanna enggeus datang ka nagara tuluy ngadeuheus ka Raja. (ra) Den Patih tuluy unjukan ,

"Kaula nun , Kangjeng Raja, ieu baris panakawan ." Raja geus kitu mariksa , "Ieu budak urang mana '? Bet ngungkulan anak urang, kasep moncorong cahaya. "

Jebul sumping putra Raja nya eta Raden Kerenaka . 90 . "Ujang , ieu panakawan // keur buat batur sakola .

* Juru tani meajawab, "Tak apa-apa, Tuan, kalau sekarang akan dibawa, Bapa sangat senang. mudah-mudahan saja meajadi jalan untuk kepintarannya ."

leu di be re ku Arna." Geus kitu tuluy dicandak sabab poe ka sakola . Renggang Pulung hanteu tinggal reujeung Raden Kerenaka . Pada nonoman sakola .

* Raden patih lalu berrangkat. Renggang puluhg dibawa . serta . Tak tersebut di perjalanan, telah tiba ke negeri lalu menghadap kepada Raja. Raden patih lalu melapor ,

"Jungjunganku, Kangjeng Raja, ini untuk punakawan." Setelah itu Raja bertanya, "lni anak dari mana, sungguh mengungguli anak kita , tampan berbinar cahayanya ,"

muncul putra Raja, Raden Kerenaka. 90 "Ujang , ini punakawan // untuk teman bersekolah.

* Ini Ayah beri." Setelah itu lalu dibawa sebab hari itu harus sekolah. Renggang pulung tak tertinggal dengan Raden Kerenaka . Pemuda sama-sama bersekolah .

* Sinom *

Kacarita nu sakola geus dua tahun teu ngarti eta Raden Kerenaka wan tu eta anak jurig, punakawan mah geus ngarti enggeus kana kelas tilu sarta geus bisa ngagambar. Renggang Pulung pinterna yakin. Kacarita ari geus peuting harita.

* Renggang Pulung kulem tibra. Keur sedeng pisan janari aya anu ngawurukan, pokna, "kudu ati-ati Ieu gambar geura Ku Ujang kudu di turun. Meujeuh jadi panakawan . Gambar bae geura tulis, gajah putih nu tunggang putri tujuhan."

* Renggang Pulung pek ngagambar dina sajeroning ngimpi. Gajah putih nu digambar ditunggangan tujuh putri. Geus parantos kulem deui tuluy bae nyandak pulas jeung keretas.

* Renggang Pulung pek ngagambar. Gajah Putih nu ditulis Putri tujuh nu tunggangna. Diteun (deun) di lawang kori. J uraganna ninggal. Barang beh mani ngaranjug,

91 . "N aha // ieu beunang saha gambar alus-alus teuing?" Renggang Pulung ngawalon ka Juragan.

* Sinom * Alkisah yang bersekolah, telah dua tahun tak mengerti. ltulah Raden Kerenaka sebab dia anak siluman. Sementara, punakawan telah memahami, telah ke kelas tiga, malahan telah bisa menggambar. * Renggang pulung lalu menggambar di dalam mimpi. Yang digambar gajah putih dinaiki tujuh putri. Setelah selesai kembali tidur 91 "Memang // siapa ini yang membuat? Alangkah bagusnya gambar ini!''

Renggang pulung benar-benar pandai. Tersebut ketika ma lam tiba. * Renggang pulung tertidur pulas. Persis waktu dini hari ada yang menasihati, Katanya, "Harns berhati-hati. Gambar ini segera buat. Harus Ujang tiru. Cukup menjadi punakawan. Segera saja dilukis, gajah putih dengan penunggang tujuh putri."

kemudian mengambil pewarna dan kertas. * Renggang pulung lalu menggambar Gajah putihlah yang digambar. putri tujuh penunggangannya. Disimpan di gerbang kori. Majikannya menyaksikan. Terkejut saat melihatnya,

Renggang pulung menjawab ke majikannya.

"Sumuhun duka, Gamparan, duka saha anu nekin. Y aktos abdi hanteu ningal, ngan Gambaran anu rajin." Carek Kerenaka, "kami, ieu anu nekin estu . Basa maneh keur ka pasar, kami hantem bae nekin. Bari nyumput nekin gajah jero gambar."

"Entahlah, Paduka, entah siapa yang melukis. sungguh hamba tidak melihat, hanya Tuan yang rajin." Ujar kerenaka, "Akulah yang melukis ini waktu kau sedang ke pasar. Aku terus saja melukis sambil bersembunyi, melukis gajah dalam gambar."

Renggang Pulung pok unjukan , "kumaha mun abdi nekin , nurutan beunang Gamparan? Coba abdi hayang nekin ." Kerenaka pok ngalahir , "Potong leungeun semet siku mun maneh nurutan gambar! Maneh ulah wani-wani ! Saha bae nu nurutan potong leungeunna!"

Renggang pulung berkata, "bagaimana kalau hamba melukis, meniru lukisan Paduka ? · Coba, hamba inigin melukis." Kerenaka lalu berkata, "Dipotong tangan sebatas siku! jika kamu meniru gambar ; kamu jangan lancang! Siapa saja yang meniru, tangannya dipotong"!

Kacarita Raja Barjah geus lungmr ti Siri Manganti , lajeng ngaronda sakola. Kangjeng Raja barang sumping ana ningal kana kori aya gambar langkung alus. Sang Raja lajeng mariksa , "Ieu beunang saha nekin ? Lucu teuing ieu anu tunggang gajah.

* Tersebut Raja Barjah telah turun dari Siri Manganti, lalu memeriksa sekolah. ketika Kangjeng Raja datang dan melihat ke arah kori ada gambar sangat bagus. Sang Raja lalu meneliti, "Ini siapayang melukis ? Alangkah menariknya yang menaiki gajah.

Putri tujuh anu tunggang sarta putri langkung geulis. Naha eta putri ti mana ieu teh anu ditekin reujeung saha anu nekin ?" Kerenaka tuluy matur,

92. "Eta beunang abdi // nekin, ngagambar poe kamari." Kangjeng Raja ngandika ka Kerenaka.

* putri tujuh yang menunggang putri yang sangat cantik. putri dari mana itu yang kini dilukis, dan siapa pula pelukisnya?" Kerenaka lalu berhatur, 92 "Itu basil hamba // melukis, menggambar hari kemarin." Kangjeng bersabda kepada Kerenaka.

"Rajin temen anak Arna Geus moal aya nu nepi, Arna oge hanteu bisa.' Ari anak rajin teuing. Ari ayeuna teh putri kudu bae misti timu. Gajah Putih jeung putrina ku Ujang kudu kapanggih. Mun geus beunang, Ujang dijenengkeun raj a."

"Betapa giat anak ayah. Tak akan ada yang menandingi, bahkan ayah juga tak bisa sedangkan Ananda giat benar. Kini pu tri i tu mesti ditemukan. Gajah putih dengan putrinya. mesti Ujang temukan. Jika sudah dapat, Ujang diangkat menjadi raj a."

Tuluy nyiar panakawan. Renggang Pulung bear budi. Renggang Pulung ngadeuheusan. Pek dipariksa ku Gusti, "Renggang Pulung kudu ngiring, poe ieu kudu tuluy, gajah putih sing kabawa ditunggangan tujuh putri . Ulah geseh kudu surup jeung gambar."

* Lalu mencari punakawan, Renggang pulung berbudi. Renggang pulung menghadap . Lalu ditanya oleh Gusti, "Renggang pulung bertolak. Gajah putih mesti terbawa ditunggangi tujuh putri. Jangan salah, mesti cocok dengan gambar."

Renggang Pulung ngawalonan, "Sumuhun teu sanggem abdi, neangan anu teu aya. Han teu wan tun jisim abdi." Kerenaka nyaur bengis , "Kajeun aing anu sanggup . Maneh pira panakawan . Mun suka sok bae ngiring. Hayu bae ayeuna urang teangan."

Renggang Pulung ngawalonan, "Mangga mun kitu mah ngiring . Geus hanteu borong Gamparan ." Geus kitu jung bae indit, turut gunung nyukang pasir,

93. manggih kai ngarunggunuk. // Mangga urang kana kai . Renggang Pulung pok unjukan , "Mangga urang tuluy eureun Renggana Pulung Kerenaka ."

* Kinanti *

Kerenaka jeung Renggang Pulung eureun di handapeun kai. Dumadak datang gogoda , gajah ngagerem ti gigir. Renggang Pulung hanteu obah. Karenaka lumpat ngacir.

Kerenaka enggeus kabur kocap datang ka nagari ku ramana dipariksa, "Naha Kerenaka balik , kapan aya nu disiar , naha mana rusuh batik ?"

Renggang Pulung menyahut, "Maafkan, hamba tak sanggup mencari yang tak ada. Tak berani diri hamba." Karenaka berkata sengit . "Biarlah, aku sanggup . Kau cuma punakawan. Kalau sudi ikutlah. Ayo sekarang kita cari."

Renggang Pulung menjawab, "baiklah kalau begitu, hamba ikut. Sudah tak berkendala, Paduka." Kemudian mulai berangkat menyusuri gunung melintasi bukit, . 93 menemukan pohon yang rindang. // Mari kita ke pohon. Renggang Pulung berkata , "Mari kita". lalu berteduh Renggang Pulung Kerenaka.

* Kinanti *

Kerenaka dan Renggang pttfl:tng berhenti di bawah pohon. Mendadak muncul gangguan . gajah meraung dari samping. Renggang pulung tak bergerak. Kerenaka berlari terbirit-birit.

Karenaka telah kabur Tersebut datang ke negeri. Diperiksa ayahnya , "Mengapa pulang, karenaka , bukankah ada yang dicari? Mengapa tergesa-gesa pulang?"

Kerenaka tuluy matur, "Sumuhun pariksa Gusti, abdi teh entas peperang dina leuweung langkung werit. Buta dua langkung gagah ku abdi diburak-barik.

Buta dua nu aruk-aruk dilawan bae ku abdi. Eta buta kabeh modar duanana geus marati. Renggang Pulung babar pisan ku buta digegel mati."

Sigeug anu keur wawadul. Renggang Pulung kocap deui di leuweung eukeur nalangrn. Maung ngagebosan tarik. Renggang Pulung hanteu obah anggur beuki tetap calik.

Pek disampeurkeun ku maung. Renggang Pulung hanteu gimir. Macan tuluy ngagigila,

94. sesegor bari nguriling. // Leungit macan datang buta ti hareup ngabirigidig.

Ambekanana ngaguruh. Renggang Pulung hanteu miris. Eta buta tuluy ngucap, "Eukeur hayang ti baheula. aing bakal nyatu jalma ayeuna mah bakal meunang." bari ngagebasan tarik.

Karenaka lalu berhatur, "Demikianlah, Gusti. Hamba telah berperang d.i hutan yang angker. Dua raksasa sangat gagah hamba obrak-abrik.

Dua raksasa menakutkan hamba lawan. Raksasa itu mampus semua dua-duanya mati Renggang pulang pecundang. Mati digigit raksasa."

Biarlah yang tengah berdusta. Tersebut kembali Renggang pulang sedang nelangsa di hutan. Harimau mendengus-dengus keras. Renggang pulang tak bergerak, malahan duduk semakin mantap.

Maka dihampiri harimau. Renggang ·pulung tak gentar. Macan lalu menyeringai.

94. mengaum seraya berputar-putar.// Hilang macan datang raksasa, dari depan tubuhnya bergidik.

Napasnya bergemuruh. Renggang pulung tak gen tar. Raksasa itu lalu berucap, 'Telah ingin sejak dulu, aku akan memangsa orang. Sekarang akan berhasil, seraya mendengus keras.

Renggang Pulung angger tungkul hanteu pisan seber ati. Leungit bu ta datang oray. Renggang Pulung pek dibeulit, ngaletakan ka salira. Renggang Pulung jongjon calik.

Opat puluh peuting estu hanteu pisan pindah calik. Eta oray geus teu aya, datang singa gede leuwih. Renggang Pulung enggeus pasrah, tungkul hanteu pindah calik.

Renggang Pulung enggeus lesu. Jol ajar panunggu sakti, niup kana mun-emunan, "Aeh, Putu, geura tanghi ! " (ra) Den Renggang Pulung ngorejat tuluy sujud nyembah ka ajar sakti.

Ajar panunggu pok nyaur. "Ku naon Putu anaking, Ujang teh naon kahayang? Semu nalangsa teuing." Renggan-g Rulung matur nyembah,

95. 'Sumuhun ieu teh abdi. //

Nu langkung ningali uyut kana pikarepeun abdi." Ajar panunggu ngandika. "Nyaah teuing, Putu aing teh ,ieu tampanan jimat. Sagala paneja jadi.

Renggang pulung tetap menunduk, sama dekali tak gentar hatinya. Sirna raksasa muncul ular. Renggang Pulunglantas dibelit, dijilati badannya. Renggang pulung tetap duduk.

Persis empat puluh malam sama sekali tak bergeser duduknya. ular itu sudah tak ada, datang singa besar sekali. Renggang pulung sudah pasrah, menunduk tak berpindah duduk.

Renggang pulung telah lesu. muncullah ajar penunggu sakti, meniup ubun-ubun, 'He, Cucu, silakan bangun!" Raden Renggang pulung tersentak bangun, lalu sungkem menghonnat ajar sakti.

Ajar penunggu berkata, "Mengapa Cucuku, Ujang berkeinginan apa demikian nelangsa? '' Renggang pulung berhatur,

95. 'Benar, ini hamba. //

Uyut yang lebih mengetahui akan maksud hamba." Guru penunggu berkata, "Cucuku tersayang, terimalah jimat ini, semua hajat akan terpenuhi.

Ari ayeuna teh, putu. geura jug-jug guna sengit, dikira ti <lieu sapal. Di jerona aya putri . Putri tujuh nya di dinya. kukutan buta Warunggi.

Ayeuna nu tujuh. kabeh beunang buta mating. Nyokotan ti unggal nagri sarta milih anu geulis. Sahiji nu panggeulisna. ngaranna Dewi Sarsari.

* Mijil *

Kabeh jadi anak pulung. Geura los teang sing gasik. Ayeuna Eyang rek mulang ." Ajar panunggu geus mulih. Renggang Pulung las ka guha. ngadagoan putri bijil.

8

Geus kaluar hiji putri geulis sarta anom. Renggang pulung ari geus k.itu teh naha gede manah teuing . Saha Nyi kakasih? Renggang Pulung ari geus kitu

Kini, Cucu, seteralah menuju gua yang angker, dari sini kira-k.ira satu pal. Di dalamnya ada putri. Putri tujuh ada di sana, Asuhan raksasa Warunggi.

Yang tujuh itu semuanya hasil curian raksasa, mencomot dari setiap negeri dipilih yang cantik. Satu yang tercantik bernama Dewi Sarsari.

96. ngadeukeutan Raden ka Nyi Putri// tuluy pada calik-calik. "Ari Akang ayeuna teh rek neangan nu miasih ayeuna . kapanggih ." Ningal renggang Pulung.

• Mijil *

Semua menjadi anak pungut. Pergilah segera untuk mencarinya. Sekarang Eyang akan kembali." Guru penunggu sudah pulang. Renggang Pulung pergi ke gua, menanti putri keluar.

Telah keluar satu putri, cantik lagi muda . Renggang pulung kemudian berbesar hati. Siapa Putri namanya Renggang pulung setelah itu

96. Raden menghampiri Nyi putri, // lalu duduk bersama-sama. "Sekarang ini Kakang akan mencari kekasih , kini menemukan." Menataplah Renggang pulung.

"leu Engkang ti mana nya bumi? Abdi yang nyaho . anu matak angkat nyalira teh . Naha gede manah teuing saha nya kakasih ? Ren anyar pinanggih ."

Renggang Pulung ngawalon ka Putri. "Sumuhun parios , perekawis nagri kuring teh . ti Cantaka Pura kuring , gandek putra Gusti , ngaran Renggang Pulung .

Manakawan kuring geus lami tilu tahun yaktos . Ari seja ayeuna kuring teh dipiwarang nyiar gajah putih ditunggangan putri , putrina teh tujuh.

Sanggeus kitu Nyi putri ngalahir . "yen putra bupatos , nyaah teuing Anjeun jadi gandek . Ku kuring enggeus kaharti. Anjeun anu nyangling estu putra Ra tu."

Renggang Pulung naros ka Nyi Putri. "Kuring hayang nyaho , da urang kakari tepung teh . Anjeun ti mana nya nagri? J eung saha kakasih anu geus kamashur?"

"Di mana rumah Kakang? Ham ba ingin tahu, apa sebab berangkat sendiri. Benar-benar bemyali besar siapa namamu padahal baru bertemu."

Renggang pulung menyahuti putri , "Baiklah, mengenai negeri saya, saya dari Cantaka pura, centeng putra Gusti, bemama Renggang pulung.

Sudah lama saya menjadi punakawan, persis tiga tahun. Maksud saya sekarang disuruh mencari gajah putih yang dinaiki putri berjumlah tujuh putri."

Kemudian Nyi putri berkata, "padahal putra bupati, sayang benar Engkau menjadi pengiring . Sudah saya pahami. Engkau yang menyamar benar-benar putra ratu."

Renggang pulung bertanya kepada Nyi putri, "Saya ingin tahu, karena kita baru bertemu. Dari negeri mana Engkau berasal juga siapa nama yang telah termashur?"

97. Ratna Putri pok ngawalonan manis. // "Kuring nu sayaktos, ari asal siin kuring teh, ka Engkang seja wawarti." Pok carita Putri Ka (ra) Den Renggang Pulung.

"Asalna teh ieu jisim kuring ti Awangi yaktos. · Ari anu katelah teh ngaran Siti Dewi Sarsari. pang di <lieu kuring ku buta dikukut.

Dipianak ku buta dipaling Put.ri tujuh yaktos. Eta putri beunang maling kabeh milihan ti unggal nagri. Ari gajah putih nya kuring nu gaduh. ''

Kacarita buta Warunggi di jalan sesegor. Renggang Pulung disumputkeun bae. Ku Putri dibuni-buni. Datang buta Warunggi, ka guha geus jebul.

Di timbang eta para putri ku buta digeyong-geyong tuluy diecagkeun kabeh. Buta ngambeu aya lalaki sarta ulak-ilik naon anu bau.

97. Ratna putri menjawab dengan manis, // "Say a se benarnya, dari mana asal saya, akan saya kabarkan kepada Kakang." Maka putri berkabar kepada Raden Renggang pulung.

"Asal diri saya dari Awangi. Biasa dipanggil dengan nama Siti Dewi Sarsari. Berada di sini karena saya dipungut raksasa.

Diangkat anak oleh raksasa, dkuri tujuh putri. Semua putri itu hasil curian dipilih dari setiap negeri, sedangkan gajah pu tih milik saya. ''

Tersebut raksasa Warunggi meraung-raung di jalan. Renggang pulung disembunyikan. Disembunyikan benar-benar oleh putri. Datanglah raksasa Warunggi, muncul di gua.

putri-putri itu ditiinbang digoyang-goyang raksasa lalu semuanya diletakkan. Raksasa mencium bau laki-laki lalu menilik-nilik apa yang bau.

"leu bau manusa lalaki! Aeh, binatang colong!" Tuluy nanya ka putri kabeh, "Coba ngomong ayeuna, Putri! Mun aya lalaki!" nanti gua gugu t ! "

98. Pok// ngawalon ka buta Warunggi. "Taya naon-naon da ngan kuring awewe kabeh. Di mana aya lalaki?" Buta geus teu busing. Kacaturkeun isuk,

* eta buta tuluy nyaba deui. Putri kabeh ronyok pada nyapeurkeun ka Raden. (ra) Den Renggeng Pulung geus calik, pek di tengah cicing. Ku Putri diriung.

Pok ngandika Nyi Putri Sarsari, "Aeh, kuring dek naros, jeung kumaha kersa Anjeun teh? perkawis gajah putih. Tapi jisim kuring rek gaduh pamundut.

Lamun sanggup Engkang ka kuring gajah teh tinangtos kasanggakeun ka Engkang gajah teh. Ngan kuring teu seja kari kudu bae kawin mun gajah dipundut.

"Ini bau manusia laki-laki! Ah, binatang pencuri!" Lalu bertanya kepada semua putri, "Coba, sekarang bicara, putri! Kalau ada laki-laki nanti akan kukunyah!"

98. Berkatalah // kepada raksasa Warunggi, 'Tak ada apa-apa hanya kami semuanya wanita. Di mana ada laki-laki?" Raksasa tak peduli lagi. Tersebut pagi harinya

* Raksasa itu kembali pergi. semua putri berkerumun serempak mendekat ke Raden. Raden Renggang pulung telah duduk, berada di tengah-tengah dikelilingi putri.

Berkata Nyi putri Sarsari, "Eh, saya hendak bertanya, bagaimana kehendak Engkau tentang gajah putih? Namun, diri hamba punya permintaan.

Kalau Kakang sanggup kepada say a, tentu gajah diberikan kepada Kakang. Tapi, saya tak ingin tinggal, mes ti ka win saja jika gajah diminta.

Reujeung buta eta sina mati". Renggang Pulung walon, "Ari perang rek dilawan bae. Ari perkawis Neng Putri. eta kitu galih, masing sabar bae, Enung.

• Ayeuna, hayu, urang geura indit. Ti guha ngaleos, urang minggat ayeuna teh." Sadayana eta putri

99. tunggang // tunggang gajah putih. Ti guha geus tuluy.

* Sanggeus kitu eta pala putri anu tujuh yaktos di dinya perenah cicing bae sarta dina tempat suni reujeung gajah putih ku Raden Renggang Pulung.

Eukeur kitu ajar je bul sum ping harita ka pondok, "leu Uyut ngelayad ka Raden. Renggang Pulung putra kakasih teh Uyut maparin panah sipatunggu."

Geus ditampa gondewa jamparing. Ajar mulih leas. Pok ngandika Renggang Pulung tah. "Ka sadaya pala putri. di dieu caralik, buta bisi nyusul.

Juga raksasa itu mesti mati." Renggang pulung menjawab, "Dalam berperang akan dilawan, sedangkan mengenai Neng putri yang demikian niatnya, harap bersabar saja, Dinda.

* Sekarang, marl, kita segera berangkat pergi cari gua. Sekarang ini kita minggat." Semua putri

99. Sama menaiki // gajah putih. Dari gua meneruskan perjalanan. * Kemudian para putri itu, putri tujuh tadi, di sana berdiam di tempat sunyi bersama gajah putih yang dika wal Raden Renggang pulung.

Pada saat itu Guru datang ke pondok. "Kini Yutu mengenguk Raden. Renggang pulung putra tersayang, Uyut memberikan panah si petunggu."

Sudah diterima busur dan anak panah. Sang guru pergi. Renggang pulung lalu berkata, "Semua putri, silakan duduk di sini, khawatir raksasa menyusul.

Rek dilawan ayeuna ku kuring. " Putri pok nyarios, 'Eta buta leuwih gagah teh. Kajeun Raka en tong jurit. Megat bae reujeung kuring. Mangga urang tuluy ."

Renggang Pulung ngawalon ka putri, "Muga ulah kawon. Perang rek diajar bae. Sawnur teu acan jurit." Raden gancang indit. Maju Renggang Pulung .

Enggeus sumping kana guha tadi. I 00 . sadia // ngadago. Buta datang sarta jangkung gede. muka guha euweuh putri . Sewot buta bijil, cur ngadupak pintu .

* Durma *

Eta buta narajang ti jero guha. Renggang Pulung geus caringcing. Buta tuluy ngudag, "Binatang, ada orang! Luh kowe, satria kecil. mancuri sakarang! Ambil guwe punyah putri!

Eh, satria, kuwe datang mau apa? Luh kuwe lebih berani, mau kupunyah tempat. Siapa nyan dateng dia. tida suka sekalih dicolong anakku. Anak sundel luh berani !

Akan saya lawan sekarang." putri lalu berucap, "Raksasa itu sangat gagah. Biarlah Kakang jangan bertempur . Cegat saja bersama saya. Mari kita lanjutkan."

* Renggang pulung menjawab, "semoga jangan kalah. Mau belajar berperang saja. Seumur hidup belum bertempur." Raden segera beranjak. Melaju Renggang Pul ung.

Telah datang ke gua tadi l 00. siap // menanti. Raksasa datang dengan tubuh tinggi besar, membuka gua, putri tak ada. Raksasa marah keluar, berdentam menghantam pintu.

* Dunna *

Raksasa itu menerjang dari dalam gua. Renggang pulung telah bersiaga. Raksasa pun mengejar. "Binatang, ada orang ! Kau satria kecil, mencuri sekarang ! mengambil putriku!

He, satria , kamu datang mau apa? Betapa beraninya kamu, datang ke tempatku. Siapa pun yang datang sama sekali tidak sudi dicuri anakku. Anak sundal kau, lancang!

Nanti mati gua gugutsama dial" Renggang Pulung pek ngalahir, "lo ba ngomong sia ! Coba sia geura narajang! Aing teu gimir saeutik ! Aing la wanan ! " Buta teh narajang wani.

Buta ka Renggang Pulung geus newak. Renggang Pulung nyingset tarik. Buta teh narajang. Buta pek mindo narajang. Renggang Pulung ny.ingcet ka gigir. J ol ti tukangna, I 01. gep ngegel ka Raden tarik. //

Renggang Pulung ditewak ku buta beunang. Pek Raden diuwang-awing. enggalna dibalangkeun. Raden lesu raraosan ras eling kana jamparing nyandak gondewa. · Buta dipanah ngaguling.

Datang deui ngaranna Gada paringga dipanah deui ngaguling. Modar duanana. Renggang Pulung enggeus mulang, geus tepung deui jeung putri. Suka sadaya . Ajar panunggu jol sumping.

Nanti mati kukunyah kau!" Renggang Pulung lalu berkata, "Banyak cakap kau ! Coba, kau lekas menerjang! Sedikit pun aku tak takut! La wanlah aku ! " Raksasa menyerang dengan berani.

Raksasa hendak menangkap Renggang pulung. Renggang Pulung menghindar cepat. Raksasa menerjang pula. Kembali raksasa menerjang. Renggang pulung menghindar ke samping. Raksasa muncul dari belakang, 101 . lalu menggigit keras Raden. //

Renggang pulung berhasil ditangkap raksasa. Lalu Raden diayun-ayun, dan dihempaskan. Raden merasa lesu lantas ingat akan panah dan mengambilnya berikut busur. Raksasa terguling dipanah.

Datang lagi raksasa bemama Paringga, dipanah lagi dan berguling. Keduanya mampus. Renggang Pulung telah pulang, telah bertemu dengan putri. Semua bergembira. Juru penunggu datang.

"Aeh , ayeuna Ujang teh geura pek mulang sarta eta gajah putih ku putri Tunggangan. Eyang mere wasiat da Ujang putra bopati Cantika pura . lbu teh Terangganu putri.

Geura kieu bisi Ujang teu uninga . lbu teh eukeur ka cai geus sareupna pisan. Aya hiji kelong datang . lbu teu beunang dihulag ku ramana Ujang. Dira wu kelong ti cai.

"Ah , Ujang, sekarang silakan pulang dan gajah putih dinaiki putri. Eyang membari wasiat karena Ujang anak bupati Cantaka pura. Ibu ialah putri Trangganu.

Los dipiceun ka leuweung eta ibu Ujang. Dirawatan ku patani. lbu tuluy babar . Putrana teh nya eta Ujang. Anak kelong nu diiring ngaran Kerenaka . 102. Kitu , Ujang mun // teu ngarti.

Begini kalau Ujang tidak mengerti. Ketika lbu ke kamar mandi senja telah larut. Ada seekor kelong datang. Ibu tak bisa dilarang oleh ayahmu. Maka diterkam kelong dari pan cu ran.

Lalu ibumu dibuang ke hutan dan dirawat seorang petani. lbumu melahirkan. putranya ialah Ujang, sedangkan anak kelong yang diiringkan bernama Kerenaka.

l 02. Demikianlah, Ujang, jika / / kurang mengerti.

Rama Ujang eta teh kelong garwana. Mangke Ujang lamun sumping , pek panah ku Ujang tangtu aya lantaran . Rama kapalsu leuwih kelong nu nyamar ngarupakeun Ratna Putri. "

Ayahmu beristrikan kelong. Nanti, kalau Ujang datang, panahlah olehmu . Tentu ada sebabnya ayahanda tertipu karena kelong menyamar berupa Ratna putri ."

Renggang Pulung geus meunang piwuruk ajar kebat mulih ka nagari ka Cantaka Pura. Jelema mepet di pasar anu nongton gajah putih. Kaget sadaya, anu tujuh putri.

Pada gehger eta di jero nagara. Renggang Pulung pagar ma ti bet ngiringkeun gajah. Karenaka nu ngabohong. Renggang Pulung enggeus sumping ka padaleman, geus marek ka Kangjeng Gusti.

Raja Barjah langkung kaget pok mariksa, "Eta hanteu nyana teuing, ti mana nya meunang, di mana anu aya?" Geus lungsur Dewi Sarsari matur ka Raja, "Abdi dibeuli ku Gusti

sarta abdi dipulung anak ku buta. Abdi teh estu dipaling. Abdi anak raja sareng anu genep sadaya putra bopati dipaling buta, kapegat ku putra Gusti."

Renggang Pulung telah mendapat petuah guru. Ia segera pulang ke negeri Cantaka pura. Orang-orang berdesakart di pasar menyaksikan gajah putih. Semua terkejut ternyata yang naik tujuh putri.

Maka gegerlah di dalam negeri. Renggang pulung dikira ma ti ternyata menggiring gajah. Jelas Kerenaka berbohong. Renggang pulung telah datang ke istana, telah menghadap kepada Kangjeng Gusti.

Raja Barjah sangat kaget lalu bertanya, "Sungguh tidak mengira, dari mana didapatkan, ada di mana?" Telah turun Dewi Sarsari berhatur kepada Raja, "Hamba ditebus Gusti,

Serta hamba diangkat anak oleh raksa5a. Sebenarnya hamba diculik, Hamba anak raja juga yang enam semua anak bupati diculik raksasa, lalu tercegat putra Gusti."

• Magatru.

I 03. Eta Putri Sarsari Dewi pok matur,// Sumuhun pariksa Gusti. Awit abdi teh patepung sareng ieu putra Gusti di jero guha kasondong.

Eta buta harita keur nuju suwung. Putra harita jol sumping. Abdi atoh liwat langkung, eukeur keueung Putra sumping. Ku abdi tuluy ditaros.

• Magatru •

I 03 Putri Sarsari Dewi berhatur, I I "Beginilah, Gusti, Semula hamba bertemu dengan Putra Gusti berada dalam gua.

Cek abdi teh ka Radeh Renggang Pulung, 'mun Raden bade ka kuring, eta buta kudu bunuh jeung kudu ditikah abdi. Renggang Pulung enggeus tangtos."

Sanggeus kitu buta diperangan tuluy . Dipanah buta marati nya ku ieu Renggang Pulung. Ari gajah sareng abdi putra nu kagungan yaktos.

Sareng abdi geusjangji ka Renggang Pulung, nyuhunkeun ditikah abdi kakara gajah kahatur nya eta pun gajah putih ." Putri tujuh geus kacaos.

Raksasa itu sedang tak ada. Saat itulah putra catang .. Hamba sangat bergembira. sedang cemas ada putra datang. Lalu saya bertanya.

* Hamba berkata kepada Renggang pulang, "Jika Raden menghendaki hamba. raksasa itu harus dibunuh, dan mesti menikahi hamba. Renggang pulung memberi kepastian.

Setelah itu raksasa terus diperangi Raksasa ma ti dipanah oleh Renggang pulung. Sementara itu, gajah dan hamba milik putra.

Juga hamba sudah berjanji kepada Renggang pulung Hamba mohon dinikahi, barulah gajah boleh dimiliki yaitu gajah putih." putri tujuh telah hadir.

Kangjeng Raja ka patih tuluy ngadawuh, "Ayeuna ponggawa mantri, sareh kula boga sanggup lamun meunang gajah putih diangkat para bu anom."

104. Tuluy matur Nyi Dewi Kelong ka Ratu, II . "Eta hanteu pantes teuing panakawan jadi ratu. Ari eta anak kuring bet hanteu jadi bupatos."

Kudu sadayana geus kitu pada baringung. Aya hiji patih surti, "Ayeuna mah kaula nun, lamun rempug sareng Gusti, panuhun abdi nu yaktos

kudu ngadamel balabar di alun-alun, dikersakeun perang tanding. Ayeuna mah kudu kitu. Putusna teh putra Gusti." Ku Raja enggeus kahartos.

Kangjeng Raja lalu bersabda kepada patih, "Sekarang, ponggawa menteri, karena aku bernadar kalau memperoleh gajah putih. mengangkat raja muda"

I 04 Maka Nyi Dewi Kelong berhatur kepada Raja. 11 "Ah, betapa tidak pantas punakawan meitjadi ratu. Justru anak saya tidak menjadi bu pa ti."

Dengan demikian semua bingun. Ada seorang patih segera paham. "Sekarang, Jungjunganku, kalau saja Gusti setuju, hamba ada usul

Kangjeng Raja nimbalan ka Renggang Pulung, "Renggang Pulung nu berbudi, ari ayeuna mah Gusti kudu bae perang tanding jeung Kerenaka nu seug bohong.

agar membuat gelanggang di alunalun untuk tempat perang tanding. Sekarang mesti dernikian, keputusan untuk putra Gusti." Raja telah memahami.

Kangjeng Raja bertitah kepada Renggang pulung , "Renggang pulung yang berbudi , sekarang Gusti mesti berperang tanding dengan Kerenaka yang berbohong.

Kajeun teuing anak oge sabab palsu l.amun teges anak aing moal eleh perang campuh ." Patih mantri geus badami , " Urang jajal hayang nyaho .

Reujeung deui lamun teges anak es tu muga rneunang perang tanding . " Kacarita enggeus isuk . Enggeus kumpul menak-kuring. 105. Geus heurin anu // lalajo .

Kacarita Kerenaka-Renggang Pulung ka alun-alun geus bijil di alun-alun geus tepung. Tatabeuhan geus ger rnuni. Pada paur anu nongton .

Geus ger surak baksa Raden Renggang Pulung. Matak watir nu ningali. Maju Raden Renggang Pulung. Karenaka rnaju wani. Renggang Pulung pek disaos.

Kerenaka dikelid sakali nambru . Geus kitu bet hudang deui rek males ka Renggang Pulung. Renggang Pulung nyingcet tarik . Jentot deui Raden nonjok .

Biarpun anak tak apa-apa karena palsu. Kalau benar anakku tentu tak akan kalah berperang". patih-rnenteri telah berernbuk . "Kita jajal agar tahu .

Jika memang anak sebenarnya semoga menang dalam perang tanding." Tersebut telah pagi. Telah berkumpul pembesar dan rakyat. l 05 Telah padat dengan // penonton .

Tersebut Karenaka-Renggang Pulung telah menuju alun-alun berhadapan di alun-alun. Bunyi-bunyian telah dipukul. Penonton merasa ngeri.

Telah sorak pendukung Raden Renggang Pulung. Membuat iba yang menyaksikan . Majulah Raden Ranggang Pulung. Kerenaka maju dengan berani. Renggang pulang mulai beraksi.

Kerenaka sekali gaetan kaki telah terkapar. Setelah itu bangun lagi ingin membalasi Renggang Pulung. Renggang pulung menghindar cepat . Raden meninju lagi.

Kerenaka kapiuhan geus ngudupung. Ger surak asa kaindit. Ibuna geus kitu muru. Ku jalma teu katingal. Putrana geus ngajolopong.

Kerenaka geus dipancingan. Hanteu aya nu ningal, hudang deui nangtang musuh. Kerenaka tambah wani, ditonjokan teu karaos.

Tuluy nyekel ka Raden Renggang Pulung dihaben dibuntang-banting. Taya daya Renggang Pulung dibalangkeun langkung tarik . Renggang Pulung tam bah sewot . .

Mesat panah dipentang ku Renggang Pulung

106. jentot keuna // kana pipi. Kerenaka jungkel rubuh, kapaehan ku jam paring ana hudangjadi kelong.

Semet bitis susuna rayud ranutdut Hiber duanana ngacir. Ger surak wani ngaguruh. Horeng kelong garwa Gusti. Garwana teh horeng kelong.

Kerenaka pingsan tertelungkup. Bersorak penonton. Setelah itu ibunya mendekat, Orang tak melihatnya. Anaknya telah tersungkur.

Kerenaka sudah dipancingi . Tak ada yang memperhatikan, bangkit lagi menantang musuh. Kerenaka tambah berani. dipukul pun tak terasa.

Lalu memegang Raden Renggang pulung dan dibanting-bantingkan. Tak berdaya Renggang pulung dihempaskan lebih keras; Renggang pulung makin geram.

Meloloskan panah Renggang pulung

106 melesat mengenai // pipi. Kerenaka terjungkal roboh, pingsan karena anak panah, saat bangun telah menjadi kelong (sejenis mahluk mirip kuntilanak)

Pas sebetis payudaranya tergantung.

Terbanglah keduanya tergesagesa.

Bergemuruhlah suara sorak . Ternyata istri Gusti Kelong. Ternyata istrinya Kelong.

* Pangkur *

Geus bubar perang tandingan . Renggang Pulung eta disaur ku Gusti. Geus ngadeuheus Renggang Pulung . Lajeng mariksa, "Ayeuna teh kudu terang , Renggang Pulung . Eta kumaha asalna anu matakjadijurig ."

Renggang Pulung pok unjukan , "Asalna teh eta gatwa Kangjeng Gusti urang siluman malulu ti nagara Balangbangan . Panteg hayang ka Gusti teh kaula nun . Kelong teh boga akal. Geus kitu kelong teh nyangling .

Keur waktu putri di jamban dihilian nya eta ku kelong rabig ngarupakeun Nyi Trangganu . Ari gatwa Gamparan mah ku kelong teh dipiceun ka leuweung agung. Rasa abdi enggeus wapat 107 lima welas taun leuwih ." 11

Kangjeng Raja kaedanan . Ngarumpuyuk Kangjeng Raja hanteu eling. Geus eling nangis Sang Ratu . Raja kalangkung nalangsa , " Duh , Nyai , ieu Engkang milu pupus . Nyai, Engkang milu Wapat rayi-rayi milu mati.

* Pangkur *

T elah bu bar perang tanding, Renggang pulung dipanggil Gusti. Renggang pulung telah menghadap Lalu ditanya , "Sekarang terangkan Renggang pulung. Bagaimana itu asalnya sehingga meJtjadi setan ."

Renggang pulung meJtjelaskan , "Pada mulanya, istri Kangjeng Gusti memang bangsa siluman dari negara Balangbangan . Rupanya ingin kepada Gusti. Kelong punya akal. Lalu kelong menyamar.

Pada saat putri di kamar mandi ditukar oleh kelong buruk, berupakan Nyi Trangganu sedangkan istri paduka , dibuang kelong ke rimba belantara Hamba merasa ia sudah wafat . 107 lima be las tahun lebih. "I/

Kangjeng Raja mabuk rindu . Jatuh lemas Kangjeng Raja tak sadarkan diri. Setelah sadar Sang Ratu mena11gis. Raja sangat nelangsa. "Aduh , Nyai, ini Kakanda ikut ma ti. Nyai, Kakanda ikut wafat . Adinda , Adinda, ikut meninggal.

Nyai, di mana ayeuna. Aeh, Kang Rayi, Nyai di mana nya calik?" Bari nangis Sang Pere bu. "Nyai teh mangka tawekal. Aduh, Nyai, lamun masih keneh hid up geus moal burung patepang jeung Akang papanggih deui."

Loba-loba saur Raja Wantu eukeur mikawelas ka Kang Rayi. Pok matur ka Renggang Pulung , unjukan ka Sang Raja, "Ayeuna mah lamun rempug jeung Sang Ratu , sumangga urang teangan . Jisim abdi seja ngiring.

Sugan teu acan wapat. Kangjeng Raja, kitu panuhun sim abdi . Urang teang masing estu." Raj a manahna lalega ngadangukeun piunjukna Renggang Pulung. Geus kamanah ku Sang Raja.

Kumpulan mantri ponggawa . Gancang dongkap sakabeh ponggawa mantri.

108. Geus kitu Raja ngadawuh . "Ayeuna para ponggawa, sareh kami keur nalangsa langkunglangkung. Di dieu masing iatna ngajaga ieu nagari

Nyai, di mana sekarang. Ah, lngkang Adinda, Nyai di mana berada?" Seraya menangis Sang Prabu. "N:ai harap bertawakkal . Aduh , Nyai, sekiranya masih hid up pasti akan bertemu dengan Kakanda berjumpa lagi."

Banyak sudah perkataan Raja . karena benar-benar teng<ih menyayangi Adinda tercinta. Lalu berhatur Renggang pulung, menghadap Sang TRaja, "Sekarang, jika Sang Ratu setuju, marilah kita cari. Diri hamba akan menyertai.

Barangkali belum wafat. Kangjeng Raja , demikian usul hamba. Kita cari sungguh-sungguh" Raja berlapang dada mendengarkan perkataan Renggang pulung. Telah termaklumi oleh Sang Raja. Tersebut pada pagi harinya.

Berkumpul para ponggawa.

Segera datang semua ponggawamenteri. l 08 Setelah itu Raja bersabda. "Sekarang, para ponggawa , bahwa sebenarnya aku telah nelangsa. Di sini harap berhati-hati menjaga negeri ini sababna kami rek nyaba. Reh ku maneh geus moal saraya deui teu puguh anu dijugjug di mana bae ayana kudu riksa . Gajah Putih sing satuhu . Renggang Pulung rek dibawa, rek neangan Ratna Putri ."

Geus kitu Rajajung angkat. Sok katunda Raja nu .neangan Putri. Kocapkeun Putri Trangganu damelna keur leuleuweungan beurang-peuting turun gunung unggah gunung geus nyamar ngarupa lanang kasep lenggik jangkung leutik .

Kocap kelong kabur tea , geus ngungkulan kana leuweung lebah putri . Nenjo nu kasep kalangkung Ki Kerenaka pok ngucap, "Itu, lbu , aya jalma kasep langkung!" Ku kelong enggeus katinggal. Kelong teh nyampeurkeun gasik .

* Geus kitu kelong pok nanya , "Aeh, satria, Anjeun teh ti mana nagri nu matak aya di gunung? Saha nya Tuang jenengan ?"

108 . Tuluy jawab, // "Kula ti nagara Tunjung. Ngaran kula Guna Gana. Nya kula keur nyusul Putri."

karena aku akan pergi. Bahwa kalian tak akan membayangkan tidak tentu yang dituju di mana saja berada harus diteliti. Gajah putih harap setia. Renggang pulung akan dibawa, guna mencari Ratna putri."

Setelah itu Raja berangkat. Ditunda Raja yang sedang mencari istri. Tersebut putri Trangganu tengah menyusuri hutan siang dan malam menuruni dan menaiki gunung telah menyamar seperti laki-laki tampan ramping tinggi kecil.

Tersebut kelong yang kabur, telah sampai di hutan tempat putri berada. melihat yang tampan berjalan, Ki Kerenaka lalu berucap, "lbu, lbu ada orang tampan benar!" Sudah terlihat oleh kelong. Kelong sigap mendekati.

Kemudian kelong bertanya, "Hai , satria, di mana negerimu? Mengapa ada di gunung? Sia pa nama engkau ?"

l 08 Lalu menjawab, "Aku dari negara Tunjung. Namaku Guna Guna. Aku sedang menyusul putri."

i

Kerenaka tuluy ngucap. "Kabeneran bet ieu manggih lalaki. Pantes mun dijieun ratu, meujeuhna dijieun raj a.'-' Tuluy ngucap kelong ka Putri nu nyamur, "Aeh , ayeuna Guna Gana arek dijieun salaki."

Geus kaharti ku Guna Gana, 'Enya , eta kelong nu aing,' nyaur sajeroning kalbu , 'Ayeuna mah sia beunang , tangtu modar. Panah aing bakal nyatu.' Hanteu lepat kersa Dewa. Panah geus kaluar bijil.

Eukeur ngewa ti baheula. Gun a Gana ka kelong pok nyaur deui, "Aeh, sia teh kelong burung! Aing teh hanteu hayang! Aing najis ka sia teh estu musuh!" Bari panahna dipentang. Jetot kelong tea mati.

Anakna tuluy narajang . Jetot deui ku jam paring tuluy mati jeung Kerenaka enggeus pupus. lndungna rawuh anakna kabeh mati. Jega Trangganu, "Aing naur! kabina-bina! 109. Eta aing naur pa ti ! " 11

Kerenaka lalu berucap , "Kebetulan menemukan lelaki. pantas kalau dijadikan ratu , wajar dijadikan raja." Maka berkatalah kelong kepada putri yang menyamar, "Ah, sekarang Guna Guna akan dijadikan suami."

* Sudah dipahami Guna Guna. "Benar , itu kelong yang menyengsarakank u " . gumamnya dalam hati. "Sekarang kau tertangkap , pasti mampus. panahku akan memangsa. Tak meleset kebendak Tuhan. Panah telah disiapkan .

Telah benci sejak dulu. Guna Gana berkata kepada kelong. ''He , kau kelong gila! Aku tidak sudi ! Aku muak kepadamu , nyata musuh!" Seraya panahnya direntangkan . Melesatlah , kelong pun mati.

* Anaknya lalu menerjang. Terkena lagi panah lalu mati. Telah gugur Kerenaka Ibu berikut anaknya Semua mati. Bertolak pinggang Trangganu. "Aku membalas ! menganiaya di luar batas ! 1 09 . I tu balasanku ! "I I

Guna Gana geus ngamanah , geus ras eling ka putra sareng salaki. sok tunda Putri Trangganu. Kocap Raja Barjah tea jeung putrana anu eukeur mapay gunung . Eta anu mapay tea Guna Gana katingali.

Geus puguh ka carogena, enggeus sono kawantu geus Jami teuing. Di Jeuweung enggal patepung Trangganu jeung Raja Barjah . Sanggeus kitu, Raja Barjah tuluy nyaur , "Anjeun teh satria mana? Kaula anyar pinanggih."

Guna Gana telah merenungi. telah ingat akan anak dan suami. Tunda dulu tentang putrri Trangganu. Tersebut Raja Barjah dengan putranya. yang sedang menempuh gunung. Itu yang berjalan tadi Guna Gana terlihat.

Putri Trangganu keur nyamar, ngarupakeun hari ta jadi lalaki. Raja Barjah mindo nyaur , "Pangapunten, kula naros nu saestu. Eukeur naon padamelan? Keur nyandang wiwirang kuring."

Setelah yakin bahwa itu suaminya, maka rindulah karena sangat lama. Di hutan segera bertemu Trangganu dengan Raja Barjah. Setelah itu , Raja Barjah lalu bertanya, "Engkau satria dari mana Aku baru berjumpa."

* Wirangrong *

Putri Trangganu sedang menyamar saat itu menjelma laki-laki. Raja Barjah mengulang bertanya, "Maafkanlah, aku bertanya serius. Apa yang dikerjakan? sedang menemui cobaan?"

Gunda Ganda matur ta'dim , "Sumuhun parios Katwang . Abdi keur nyandang prihatin ayeuna keur nyusul putri . pun bojo dipaling buta eukeur waktu ngala kembang.

* Wirangrong *

Gunda Ganda berhatur takzim, "Benarlah, paduka. Hamba sedang mengalami prihatin Sekarang sedang menyusul putri, istri diculik raksasa ketika memetik bunga.

Eukeur kaedanan kuring nu mawi aya di ganggong eukeur liwat langkung ewun ayeuna teh jisim abdi 110. estu katingal ku garwa. r/ Sumuhun kitu purwana.

Ayeuna malik naros jisim abdi. Gamparan ti mana yaktos Naon anu dipimaksud nu mawi ka dieu sumping sareng saha nya jenengan ?"

Raja Barjah pok wawarti, "Kaula nagri yaktos, Cantaka Pura nu mashur. Ieu keur neangan Putri asalna aya nu mawa ku kelong eukeur di jam ban.

Tah kitu asalna tadi ka dieu anu diburu. Sugan Anjeun mendak catur, jeung ti mana ari Adi, sarta ti mana nagari, jeung saha Tuang jenengan ?"

Nu dipariksa ngalahir, "Sumuhun, parios Katong. Menggah abdi kaula nun. Nu purun nyebut ka kuring Gunda Ganda abdi ngaran, ti Awangi nya nagari.

Hamba sedang tergila-gila makanya ada di rimba sedang kebingungna benar diri hamba sekarang 110 ditinggalkan istri.// Demikianlah keadaannya.

Sekarang sebaliknya hamb a bertanya . paduka dari mana apa maksud datang ke sini dan siapa nama paduka?"

Raja Barjah lalu menerangkan, Aku bernegeri Cantaka pura yang termashur. Kini sedang mencari putri karena ada yang menculik oleh kelong (sejenis kuntilanak) saat di kamar mandi.

Demikian asal kejadiannya sehingga diburu ke mari. Barangkali engkau ada kabar, dan dari mana Adik , serta dari negeri mana, dan siapa namamu?"

Yang diperiksa menjawab, "Benarlah, perkiraan Katong. Hamba sebenarnya, Yang biasa panggilan orang hamba bernama Gunda Ganda, berasal dari negeri Awangi.

Nu mawi di leuweung abdi yaktosna abdi ku katong jadi mantri nomer satu . Dupi kitu ayajurig. Abdi dipiceun ka alas. Kuring teh kitu asalna.

Sanekala nu ngaganti jadi mantri anu yaktos sarta siga rupa alus jadi mantri nomer hiji. 111. Raja anu kurang awas // boro mah raja digjaya.

Hanteu ningali dielid bet raj a beunang diperong teges kurang mangartos boro mashur raja surti nu maling hanteu kalangkung kurang eling jadi ilang."

Sang Raja hanteu ngalahir, raos lingsem ku Sang Katong . Sarua pisan nya kitu , eta lampah Raden Mantri . Ari ayeuna mah , urang masing jadi dulur enya .

Barjah geus kitu ngalahir , "Urangjadi dulur yaktos , diangken adi nu yaktos." Gunda Ganda matur deui, "Gamparan lamun lumayan misaderek nu sangsara

Yang menyebabkan hamba berada di hutan ketika oleh Sang Katong dijadikan perdana menteri. Lalu muncul setan. Hamba dibuang ke hutan. Demikian asal saya.

Pergiliran waktu yang berganti menjadi menteri yang sebenarnya serta seperti rupa bagus menjadi perdana menteri. 111 Raja yang kurang waspada // padahal raja digjaya.

Tidak meliha t disamarkan temyata raja bisa ditipu sungguh kurang mengerti padahal terkenalsebagairaja cerdik pencuri tak bisa lolos kurang sadar maka menjadi hilang".

Sang Raja tidak berbicara, agak segan karena Sang Ka tong. Sama benar demikian, kelakuan Raden Menteri. Sementara sekarang kita menjadi Saudara sebenamya .

Setelah itu Barjah berkata, ''Kita menjadi saudara, dfanggap adik sebenarnya" . Gunda Ganda berhatur lagi, "Paduka jika berkenan menganggap saudara yang sengsara kurang harta kurang harti kurang tindak-tanduk yaktos. Sim abdi sumangga tumut kana keresa Jeng Gusti. Ayeuna ka mana kersa nu diseja ku Gamparan?"

Sang Raja ngalahir deui, "Ayeuna Kakang teh helok, poek ati liwat langkung teu puguh anu ditungtik, teu borong Adi ayeuna rek nurutkeun bae Akang."

kurang harta clan pengetahuan kurang didikan akhlak. Diri hamba siap mengikut akan kehendak Jeng Gusti. Sekarang ke mana yang ingin dituju Paduka?"

Gunda Ganda pok ngalahir, "Abdi teh hatur piwartos. Perkawis garwa Sang Ratu , dikinten ku jisim abdi, ·

112. enggeus di nagri // Wustana.

Sang Raja bersabda lagi, "Sekarang Kakanda bingung, sangat kehilangan akal yang dituju tidak pasti, bagaimana Adik saja sekarang, Kakanda akan menuruti".

Gunda Ganda lalu berucap, "Ham ba m engha turkan ka bar mengenai istri Sang Ra tu, hamba kira

. 112. suclah di negeri // wustana.

Mangga jisim abdi ngiring. Nya di din ya urang dongdon". Geus kitu tiluan laju. Renggang Pulung hanteu kari. Di jalan teu dicarita. kacarios enggeus dongkap.

Mari, hamba pun ikut. Di sana akan kita saksikan". Setelah itu bertiga melaju. Renggang pulung tak tertinggal. Tak tersebut di perjalanan, singka tnya sudah sampai.

Sigeug eta tilu jalma . Kocapkeun hiji nu yaktos. Patih mantri seug nyaur. Dursana ngaran papatih. Geus kumpul tilu ponggawa. Sang Raja lajeng ngandika.

Demikian ketiga orang itu. Tersebut satu yang pasti, patih mantri menyeru. Dursana nama pa tih. Telah berkumpul tiga ponggawa. Sang Raja lalu bertitah.

"Aeh, ayeuna Raden Patih, kudu indit buru-buru ka Cantaka Pura, kudu leumpang sapeupeuting. Rajana kudu kabawa, an u ngaran Raj a Barj ah.

Mun Barjah enggeus kacangking, Raja Nyi Putri Trangganu. Barjah pek panjara tutup di guha upas nu sengit. Peuting ieu sing kabawa anu ngaran Raja Barjah ."

Piwarangan tacan indit, geus dongkap nu tilu yaktos. Raja Barjah enggeus cunduk . Renggang Pulung hanteu kari. Gunda Ganda han teu tinggal. Sakabeh pada nonoman .

* Sinom *

Gunda Ganda pok unjukan. Ka Raja Barjah pok amit,

''Heh, sekarang Raden patih, harus lekas-lekas pergi ke Cantaka pura, harus berjalan semalaman. Rajanya mesti terbawa yang bernama Raja Barjah.

113. "Nu mawi ayeuna // abdi rek ka jero puri pukul sapuluh peuting , sugan Rai di kadatuan. sugan di dinya ayana eta Nyi Trangganu Putri ." Tuluy asup ka lebet (ra) Den Gunda Ganda .

Jika Barjah telah terculik, Raja Nyi Putri Tranggailu, ·"'- Barjah segera dipenjara di gua yang angker. Malam ini harus terbawa yang bernama Raja Barjah' '.

Utusan belum berangkat, telah berdatangan yang tiga orang. Raja Barjah telah tiba. Renggang pulung tak Gunda Ganda pun tak tertinggal. Semua muda-muda.

* Sinom *

Gunda Ganda pun berkata , berpamit kepada Raja Barjah,

113. "Karena itu sekarang // hamba aka n ke dalam puri pukul sepuluh malam , barangkali adik paduka ada di keraton. mungkin ada di sana Nyi Putri Trangganu itu". Lalu ma.suklah Raden Gunda Ganda .

Ge us dongkap ka jero pura. Gunda Ganda alak-ilik. Rajana eukeur guneman, tiluan reujeung patih. Gunda Ganda bari ngintip. Eta di jero kadatuan, Raja W ustana ngandika eta ka ka D11rsana Patih. "Aeh, ayeuna kudu iang ka Cantaka.

Setibanya di dalam pura, Gunda Ganda menilik-nilik. Rajanya sedang bercakap, bertiga dengan patih. · Gunda Ganda mengintip ke dalam mang Raja. Raja wustana bertitah, ''He, sekarang hams pergi ke Cant aka.

Raja Barjah sing kabawa. Ku jalma tilu geus misti. Peuting ieu kudu datang." Kacatur eta nu ngintip. Gunda Ganda enggeus nguping geuwat bijil ti kadatuan tuluy unjukan ka Raja, "yen abdi ayeuna nguping. Ayeuna teh Raja-Patih keur guneman.

Raja Barjah mesti terbawa. Sudah cukup oleh tiga orang. Malam ini j uga hams da tang!" Terse but yang sedang mengintip. Gunda Ganda sudah mendengar lalu keluar dari kedatuan melapor kepada Raja, ''Bahwa hamba mendengarkan, sekarang Raja dan patih sedang bercakap-cakap.

Raka kumaha ayeuna? Gamparan arek dipaling, geura mangga urang ka puri. Malah ieu pisan peuting miwarang tilu patih." Geus kitu harita tuluy geus arasup Gunda Ganda sarta pada ati-ati teu katinggal ku patih sareng ku Raja.

Kakanda, bagaimana sekarang? Paduka akan diculik, silakan ki ta ke puri. Malahan pada malam ini juga, menyuruh tiga pa tih' '. Setelah itu mereka berlalu telah masuk bersama Gunda Ganda berhati-hati tanpa terlihat oleh patih dan Raja.

Geus k.itu Raja ngandika ka Renggang Pulung kari, "Ayeuna urang pangkuan eta anu tilu jalma. Urang piceun eta patih ka leuweung masingna jauh.

114. Mangke ku urang deu // heusan, hayang nyaho raja dengk.i." Tuluy bae patih teh pada mangkuan.

Pada mangkuan hiji sewang eta anu tilu patih enggeus dipiceun ka alas. Geus miceun marulang deui, geus pada marek ka Gusti. Pada mando anu tilu, Renggang Pulung, Gunda Ganda, Raja Garjah kitu deui. Samarukna ku Raja eta patihna .

Raja Wustana nimbalan . pokna " Aeh, ayeuna patih , kudu bae sing kabawa Raja Barjah ku papatih . Lamun geus beunang ku patih , tuluy panjara belenggu!" Raja Barjah ngawalonan , "Enggeus nanggel jisim abdi ." Tingharewos Renggang PulungGunda Ganda.

Setelah itu Raja bertitah kepada Renggang pulung, "Sekarang kita boyong ketiga orang itu. Kita buang patih itu ke hutan biar jauh.

114. Kemudian kita ha// dapi, ingin tahu bagaimana raja dengk.i". kemudian serempak membopong patih.

Masing-masing memboyong seorang. Ketiga pa tih i tu telah dibuang ke hutan. Setelah membuang pulang lagi. sama-sama menghadap Gusti. Ketiganya bersama-sama menghadap, Renggang Pulung, Gunda Ganda, juga Raja Barjah. Dalam perkiraan Raja, mereka patihnya.

Raja wustana pun bertitah, katanya, "Nah, sekarang patih harus bisa terbawa Raja Barjah oleh patih. kalau sudah dapat oleh patih, lalu dipenjara berikut belenggu!" Raja Barjah menjawab, "Telah sanggup diri hamba". Berbisik-bisik Renggang pulung dan Gunda Ganda.

.. ··-·· ···---- - --------- - -------------- r-· !

Raja Barjah pok ngandika ka Renggang Pulung ka Rayi, "Ayeuna kumaha urang? Eta mah teu borong Rayi." Gunda Ganda pok ngalahir, "Orang tangkep bae, hayu! Ayeuna urang podaran atawa panjara beusi sabab eta ka Akang rek nganiaya ."

Raja Barjah pun bersabda kepada Adik dan Renggang pulung, "Sekarang bagaimana kita? Itu terserah kepada Adinda". Gunda Ganda berucap , "Kita tangkap saja, mari! Sekarang kita bunuh atau dipenjara besi karena akan menganiaya Kakanda".

Barang indit nu tiluan nangkep ka eta bopati. Pada nyekel eta raja. "Nya ieu Raja dengki bisi sia teu kaharti ! Barjah teh nya aing estu!

115. Aing teh rek dipodaran // sia nitahan papatih! Rek kumaha ka aing sia ayeuna?"

Maka bertiga pergi menangkap raja itu. Raja itu mereka pegangi. "lnilah raja dengki ! akulah Barjah sebenarnya !

115. Aku akan di bun uh 11 kau menyuruh patih! Mau apa kau sekarang kepadaku?"

"Coba geura ngamuk sia! Nya aing Barjah bopati!" Raja Wustana ngarenjag gemetar saluar diri. Raja Wustana ngalahir . "Hanteu niat daek busun g. Lesotkeun kuring ayeuna, enggeus moal deui-deui. Ayeuna mah kuring seja kumawula. "

Coba, mengamuklah kau! Akulah Raja Barjah!" Raja Wustana terkejut , gemetar sekujur tubuh. Raja Wustana berucap , ' 'Demi busung perut , saya tak hernia t begitu. tak akan mengulang lagi. Sekarang saya siap berbakti" .

Dilesotkeun eta Raja sarta tun.in tina korsi gek sila mando di handap . Nyembah pok masrahkeun diri "Sejana nyuhunkeun hurip , ka Gampraran seja taluk." Den Barjah lajeng ngandika, ''Hade, lamun kitu ati. Ditetepkeun di <lieu jumeneng raj a."

Dibebaskanlah raja itu lalu turun dari kursi dan duduk bersila di bawah. Maka bersungkem berpasrah diri. ''Mohon dibiarkan hidup, kepada paduka siap takluk". Raden Barjah bersabda, "Baiklah, kalau memang begitu. Ditetapkan di sini menjadi raja".

Kacarita geus isukna kumpulan ponggawa mantri hanteu aya anu tinggal pangk.at gede pangkat leutik ayeuna teh kudu ngiring ka cantaka Pura datuan. Geus kaharti ku sadaya , tacan perang enggeus sisip. Teu kumaha sadaya seja ngawula.

Tersebut pada pagi harinya , berkumpul ponggawa menteri tak ada yang tertinggal baik yang berpangkat tinggi maupun rendah sekarang mesti ikut ke keraton Cantaka Pura. Semua sudah maklum bahwa kalah sebelum berperang. Tanpa bisa apa-apa, mereka siap berbakti .

Raja Barjah kebat angkat. Renggang Pulung anu ngiring sareng Raden Gunda Ganda ka Tawanggantungan nagri. Kacaturkeun enggeus sumping . Gehger di jero kadatuan . Geus sumping putrana Raja. 116 Ibu- Rama // suka galih. Nagawati nangis pacampur jeung suka.

Raja Barjah bergegas berangkat. Renggang Pulung yang mengiring bersama Raden Gunda Ganda ke negeri Tawanggantungan. Tersebut sudah tiba . Geger di dalam keraton. Telah datang putra Raja.

116. Ayah dan Ibu // bersuka cita . Nagawati menangis bercampur gembira .

"Putralbu, Jaka Barjah, naha Ujang tega teuing. Ujang di mana nya aya, mana lawas-lawas teuing." Jaka Barjah matur ta' dim, "Jisim abdi, Kangjeng lbu, di nagri Can taka Pura abdi diangkat bopati." Jaka Karaton lajeng munjung ka rakana.

Raja Barjah asa-asa. 'Eta kawas musuh aing basa jadi tiga warna. Eta nu ngudag ka aipg. Nana saha eta jalmi?' Enggal tumaros ka Ibu, "Eta, lbu, putra saha?" lbuna ngawalon manis, "Jaka Kara ton kinan ti rayi Sampean."

* Kinanti *

Geus kitu Barjah ngandika piunjuk, "Ka pengker perang jeung abdi, teu kin ten-kin ten ramena Meh bae keuna ku pati ngan hadena tuluy nyingkah." Den Karaton pek ngalahir.

"Abdi nyanggakeun bebendu. Langkung reuwas jisim abdi." Geus kitu Barjah ngandika, "Eta Barjita bopati, meujeuhna sina kaluar. Geura bijilkeun ti bumi.

"Putra lbu, Jaka Barjah, mengapa Ujang begitu tega. Ujang di mana berada, beta pa lamanya." Jaka Barjah berhatur takzim. "Diri hamba, Kangjeng lbu, di negeri Cantaka Pura hamba tliangkat menjadi bopati." Jaka Karaton lalu bersungkem kepada kakanda.

Jaka Barjah tersentak. 'Ia seperti musuhku waktu aku menjadi tiga warna. Dialah yang mengejarku. Siapakah orang itu?' Segera bertanya kepada ibunda. "Ibu, siapakah dia?" lbunya menjawab ramah, "Jaka Karaton, adikmu."

* Kinanti *

Setelah itu Barjah bersabda, , 'Pada waktu silam bertempur dengan saya, betapa serunya. Hampir saja menemui ajal, tapi untung segera menghindar". Raden Karaton pun berhatur.

"Hamba berpasrah diri. Benar-benar hamba terkejut". Setelah itu Barjah bersabda, "Barjita yang bupati itu sudah saatnya keluar. Harap keluarkan dari penjara.

Hukumanana geus cukup." Raja Barjita geus bijil. Barjah geus kitu pamitan , 117 "Ayeuna teh jisim abdi, // Lami teuing bade mulang." Ti ramana enggeus indit.

Raja Barjah lajeng munjung. Sadaya para bu pa ti, Renggang Pulung Gunda Ganda sadayana ngiring mulih. Teu kacatur di jalanna , ka Cantaka Pura sumping.

Ka padaleman geus cunduk . Para ponggawa jeung mantri , sadaya pada nepangan . Jaksa panghulu jeung patih , naros ka nu sumping angkat , "Kaula nun , Kangjeng Gusti,

kumaha Gusti Gan Ayu, kasondong ku Kangjeng Gusti?" Geus kitu Raja ngandika , " Hanteu kapendak Nyi Putri. Weleh bae hanteu aya, ngan pendak jeung dulur kami.

Hukumannya sudah cukup". Raja Barjita sudah keluar. Barjah setelah itu berpamitan.

117. "Sekarang saya merasa sudah terlalu lama, mau pulang saja" . Maka plilanglah dari ayahnya .

Etajalma bela tangtu , sakaera sakanyeri . nu matak ieu dibawa." Gunda Ganda pok ngalahir , "Kuring ayeuna rek hibat arek nyuhunkeun disaksi.

Raja Barjah lalu bersalaman. Semua para bupati, Renggang pulung, Gunda Ganda, semuanya menyertai pulang. Tak tersebut di perjalanan, datanglah ke Cantaka pura.

Sudah tiba di istana. Para ponggawa dan menteri, bersama-sama menyambut. Demikian pula jaksa, penghulu, dan patih, '' Jungjungan kami, Kangjeng Gusti,

bagaimana Gusti Juragan Ayu, apakah bertemu dengan Kangjeng Gusti?" Setelah itu Raja bersabda, "Tak ditemukan Nyi putri. Tetap saja tidak ada, hanya bertemu dengan saudaraku .

Orang itu benar-benar satria , sama-sama malu dan sakit. Makanya sekarang dibawa." Gunda Ganda lalu berucap , "Sekarang saya akan berhibah , dan minta disaksikan.

Panah reujeung kaos alus pedang sarawuh jeung keris ngahibat ka.panakawan 118 sarta hibat mutlak kari // enggeus moal dirawatan." Ku Renggang Pulung ditampi.

Raja Barjah pok ngadawuh, "Ka sadaya pala mantri, sarawuh P!lf3 ponggawa. Kula ngajenengkeun patih, Gunda Ganda kakasihna jadi patih nomer hiji."

Disaksi ku pertumet\ggung. Jegur mariemna muni. Jadi patih Gunda Ganda. Sang Raja kalangkung asih, "Ayeuna kula saksian!" Sadayana pada nyaksian.

Papatih perebu estu. Sang Raja nyaur ka patih, "Di mana putri ayeuna? Ku hayang·pisan papanggih. Cing coba tuduhkeun urang." Walon patih, "Aya pisan dipatembong garwa Gusti.

* Wirangrong *

Perkawis Rayi Jeng Gusti moal lila oge tembong. Ari ayeuna teh, Ratu, jisim abdi mendak warti, di nagara W arastana aya putri langkung endah.

Panah dan kaos bagus, pedang beserta keris. Hibah kepada ponakawan 118 serta hibah mutlak tak_ tersisa // tak akan pernah diambil lagi." Oleh Renggang Pulung diterima.

Raja Barjah pun bersabda, "kepada semua para menteri, beserta para ponggawa. Aku akan menobatkan patih, Gunda Ganda namanya. Menjadi patih nomor satu."

Disaksikan para tumenggung. Meriam berden tum. Maka resmilah Patih Gunda Ganda. Sang Raja sangat mengasihinya. "Sekarang aku saksikan!" Maka semuanya menyaksikan.

Patih prabu sesungguhnya. Sang Raja memanggil patih, "Di mana putri sekarang ingin bertar bertemu. Coba, beritahulah aku." Jawab patih, '.'Benar-benar ada istri paduka.

* Wirangrong *

Tentang istri Jeng Gusti, tak lama lagi akan muncul. Sementara sekarang ini, Ratu, hamba menerima kabar bahwa di negara Warastana ada putri yang sangat elok.

Ngungkulan ka Banowati. Eta putri langkung donto sinareng parawan estu . Kumaha kersa, Gusti? Abdi mananggel nanyaan ka nagara Warastana.

Ayeuna kumaha Gusti , sugan hoyong putri donto 119 lenggik ramping // langkung ayu . Banowati hanteu tepi dina kageulisanana . Trangganu ge moal dongkap ."

Barjah ngandika ka patih , " Leres pisan meureun donto . Kula hanteu aya maksud najan kawas bulan geulis, geus moal nyiar nu lian kajeun hanteu boga garwa.

Jeung ayeuna Raden Patih , lamun arek bela yaktos , Trangganu sing kapanggih . Ku kula diperih pati , naha di mana ayana , mangga Rayi, urang teang."

Nyembah matur Den Patih , "lsuk mah geus tangtu tembong , jeung Gusti tepung jeung Ayu. Naon pasanggupan Gusti ku abdi rek diambat , isukan masing sadia.

Mengungguli Banowati. Putri itu lebih sintal dan benar-benar perawan. Bagaimana, apakah Gusti tertarik? Hamba sanggup menjadi perantara menuju negara Warastana .

• Sekarang terserah Gusti, barangkali menginginkan putri montok,

119. si.ng.5et-ramping // lebih ayu. Banowati tak menandingi dalam kecantikannya. Trangganu pun tak akan sampai".

Barjah menimpali Sang Patih. "Benar, bisa saja montok . Tapi, aku tak berminat meskipun elok seperti bulan Aku tak akan mencari yang lain. Le bih baik tak pun ya is tri .

Dan sekarang, Raden patih, kalau betul-betul hendak berbukti, kuharap Trangganu dapat ditemukan. Aku benar-benar mengharap, di mana dia berada. Mari. Dinda, ki ta cari' '.

Menyembahlah Raden patih. ''Besok tentu sudah tampak. Jeng Gusti bertemu dengan Jeng Ayu. Apa pun kehendak Gusti, hamba berusaha menghadirkannya. Besok bisa hadir.

lsukan antos ku Gusti, kin ten jam sapuluh yaktos geus tinangtos Rayi cunduk. Moal cidra jisim abdi. Abdi bisa kana ngambat. Gusti mangka perecaya."

Barang tepi kana jangji, Gunda Ganda lajeng mios. Harita ka jam bail Erum nyandak panganggo sakali. Barang sumping ka jamban dikuramas lajeng siram.

Siramna enggeus beresih. 120 Eta // Nyi Putri nu yaktos seug lajeng meresan rambut nganggo-nganggo cara istri. Panganggona murub-mubyar . Logoyor pawarang angkat.

Kana kamar enggeus sumping. Teu katinggal ku bupatos putri dina korsi lungguh. Kacarios Kangjeng Gusti. Pukul sapuluh Sang Raja geus asup ka jero kamar.

Raja ngandika pribadi, 'Naha patih cidra yaktos? Geuning euweuh Nyai Ratu. Ge us pukul sapuluh peu ting. naha hanteu tinakanan. Tapi, seungitna geus aya.'

Besok Gusti tunggu, kira-kira pukul sepuluh. Maka Jeng Ayu akan tiba. Hamba tak berdusta. Hamba bisa mengundang. Percayalah, Gusti".

Waktu perjanjian pun tiba, maka Gunda Ganda pergi. Saat itu pergi ke kamar mandi sekalian membawa pakaian. Ketika sampai di kamar mandi, berkeramaslah lalu mandi.

Selesailah mandi dengan bersih.

120. itu // sungguh-sungguh Nyi putri. Lalu membereskan rambut berpakaian selayaknya perempuan. Busananya gemerlap. Lalu beranjak dengan mantap.

* Sampaikan di kamar, tidak tampak pada pandangan Bupati. Padahal. putri duduk anggun di kursi. Tersebut Kangjeng Gusti. Pada pukul sepuluh, Sang Raja telah memasuki kamar.

Raja berkata sendiri. Mengapa patih menyalahi janji? buktinya Nyai Ratu belum hadir. Telah pukul sepuluh malam, mengapa tidak terlaksana. Tapi, harumnya memang telah tercium.

Halimun nu diaji ka putri anu sayaktos dina korsi bae lungguh. Ratna Putri enggeus lami adu hareupan jeung Raja geus pirang-pirang lamina.

Tapi, hanteu katingal eta putri ku Sang Katong. Melenghir lisan Istam bul di kamar geus mabek seungit. Raja raosna lumenyap. 'Naha manajelemana?'

Geus kitu gumujeng putri . "Sugan lingsem Sang Bupatos jadi tiga wami manuk baheula waktu ka abdi. Naha ayeuna ka mana eta dileungitkeunana?"

121 Geus kitu // Barjah ngalahir , "Nyai poma-poma anom. Engkang geus hayang tinemu , Ulah ngaheureuyan teuing." Sanggeus kitu Raja Barjah sidakep bijil ajian.

* Mijil *

Geus sinunggu tunggal Gusti beunang guru yaktos . Ras eling jimat lelepen ti Pandita Lukman sakti. Diulaskeun kana soca ali, beh Putri Trangganu .

.Aji halimunan yang dipakai oleh putri yang sebenarnya duduk dengan anggun di kursi. Ra tna putri sudah lama berhadapan dengan Raja. Telah beberapa saat lamanya.

Tapi, tidakjuga tampak putri i tu oleh Sang Ka tong. Bau minyak Istambul nieruap seluruh kamar wangi semerbak. Raja merasa bergetar ''Mana orangnya ?''

Setelah itu pu tri tertawa. "Barangkali Sang Bupati segan menjadi burung tiga wama dulu waktu menghadap hamba. Bagaimana sekarang, ke mana hilangnya ?"

121. Setelah itu // Barjah berkata, "Nyai, aku berhadap. Kakanda segera ingin bertemu. Jangan bercanda saja". Setelah itu, Raja Barjah bersedekap mengeluarkan ajian.

* Mijil *

Maka Sang Raja pun bersemedi sesuai petunjuk guru. Maka segera teringat akan cincin jimat pemberian Pandita Lukman Sakti. Dioleskan ke matanya, maka tampaklah putri Trangganu.

Nyi Putri Trangganu sidik di pakuwon yaktos. Geus hanteu bicara bae, digugulung bari nangis Trangganu. Gusti geus kitu nyaur,

"Aduh, Nyai Putri, tega temen anom di mana Nyai nya calik mana lawas teuing." Putri Trangganu ngalahir, "Abdi di Cantaka Purun.

Abdi teh dijieun patih ku Gamparan yaktos. Jadi patih satahun lamina teh ti sanggeus abdi ngawaris eta putra Gusti, Raden Renggang Pulung."

Tampak benar Nyi Putri Trangganu di dalam istana. Tanpa sepatah kata pun, Putri didekap sambil menangis. Setelah itu, Gusti berkata.

Sang Raja lajeng ngalahir nya ka Renggang Pulung anom. "Duh, Nyai, teu nyana teuing anak dijieun pangiring. Akang hanteu nyana teuing kutan Renggang Pulung.

Naha Nyai tega teuing dijieun patih yaktos. 12 2 Akang bet // kapalsu gede. Bareto mun nyana teuing barang tepung tadi keur waktu di gunung."

Hamba dijadikan patih oleh Kakanda Gusti menjadi patih setahun lamanya sejak hamba mewariskan putra Gusti, Raden Renggang pulung."

"Aduh, Nyai Putri, tega nian engkau. Di mana selama ini dikau berada begi tu lama?" Putri Trangganu menjawab, "Hamba di Cantaka Purun.

Sang Raja lalu bersabda kepada Renggang pulung muda. "Aduh, Nyai, aku tak mengira anak dijadikan pengiring. Kakanda sungguh tak menyangka bahwa dia Renggang pulung.

Mengapa Nyai begitu tega dijadikan patih?

122. Kakanda // tertipu mentah-mentah Kalau <lulu telah berprasangka ketika kita bertemu ketika masih di gunung".

Kocap geus isukna deui. Kumpulan bupatos ponggawa patih sakabeh jeung sadaya mantri-mantri. Renggang Pulung kawin ke Dewi Sarsari Ayu .

Putri genep jadi selir. Parekna Den Anom sarta diangkat gegeben. mangku di Cantaka Puri Renggang Pulung bopati. Mariemna jegur .

Nawiskeun nu jadi gusti. Ngembarkeun carios kumpulan ponggawa kabeh sadaya mantri-mantri pangkat gede pangkat leutik di lebet pahibut.

Raja Barjah nimbalan ka patih . Patih ngadeuheusan mando . Mantri kabeh keur beberes pada ngadeuheusan ka Gusti . Ti kaum diangkir, kalipah mudin pangulu .

Kangjeng Gusti ngalahir deui , "Ka nu tuha ka nu anom , ieu kula ka sakabeh , bade ngangkat hajat kawin nikahkeun Neng Putri ka Den Renggang Pulung ! "

Tersebut pagi harinya. Berkumpul bupati ponggawa patih seluruhnya dan semua menteri. Renggang Pulung kawin dengan Dewi Sarsari Ayu .

Putri yang enam menjadi selir. Tiba saatnya Raden Anom menjadi pembesar, berkuasa di Cantaka purl, Bupati Renggang Pulung. Meriam menggelegar.

Pertanda penobatan Gusti. Tersiar kabar berkumpul semua ponggawa dan semua menteri, baik berpangkat tinggi maupun rendah . Di dalam semua sibuk.

Raja Barjah menugasi patih. Patih menghadap dengan adab. Semua menteri sedang berbenah lalu menghadap kepada Gusti. Dari kalangan santri diundang, kalifah , mudin , dan penghulu.

Kangjeng Gusti kembali berucap , " Kepada yang tua maupun muda , kepada semuanya, aku akan mengadakan hajat perkawinan, menikahkan Neng putri dengan Raden Renggang Pulung!"

Geus ngaberes ondangan caralik di latar pakuwon. Budak leutik budak gede eta sugrining pangiring pacampur calik jeung sepuh.

123 Pek diatur // ambengna dipengkok. kolot pada kolot kabeh budak leutik pada budak leutik, Teu diatur sangu bijil, ngan geus prak ngariung.

Parantos sangu diopi, ngadawuh Sang Katong, "Den Patih ngijabkeun bae!" prak ngijabkeun Raden Patih, "Karuhun pameget-istri !" maca dua ki Pangulu.

Geus hamin anu caralik. Budak-kolot raong. Den Pangulu ngaduana gandeng. Ngadangukeun budak leutik, barudak parebut ceurik. Nu ngadu'a tutup.

Geus taruang menak-kuring berekat nu sae. Ngariung barudak leutik. Hibut indungna ngabagi. Tingrarenghik menta lauk. Sigeug nu tuang di bumi.

Para undangan sudah duduk tertib di pelataran karaton. Anak kecil maupun besar juga seluruh pengiring duduk bercampur dengan orangorang tua .

123. Lalu diatur // dan pembatasnya ditekuk. Oran tua dengan orang tua, anak kecil dengan anak kecil. Tanpa diatur pun nasi sudah mun cul lalu semua berhimpun. * Setelah nasi dimakan Sang Katong bersabda, "Raden patih, segeralah ·berakad ! " Lalu Raden patih pun mengijabkan "Para leluhur laki-laki maupun perempuan !" Den penghulu membaca doa

* Para hadirin telah mengaminkan doa.

Anak maupun orang tua ramai berdoa.

Den Penghulu berdoa keras. Anak-anak mendengarkan. Mereka berebut sambil menangis. Doa pun ditutup.

* Selesailah pembesar maupun rakyat biasa makan

santapan yang baik. Anak kecil berkerumun. lbunya sibuk membagi. Sang anak terisak-isak minta ikan. Sibuk yang makan di ruangan.

Kocapkeun deui Sang Katong , nim balan deui ka Pa tih bae, "Ayeuna ponggawa mantri, geura jung arindit. Tatabeuhan kelun."

Raden Patih mundur ti Gusti gagancangan leos marentah ponggawa kabeh. Tatabeuhan geus digiring ku sadaya patih. Nan ti tatabeuhan jebul.

* Kinanti *

Kangjeng Gusti seug ngadawuh, nimbalan deui ka Patih , 124 "Ayeuna kudu ngondangan // sadaya para bupati. Jauh deukeut kudu ondang. Pukul genep kudu linggih."

Raden Patih enggeus tuluy ngondangan para bupati. Bujengna jero nagara kudu kumpul bada Magrib. Kocap nu keur tatabeuhan , pahibut di pancaniti.

Gancangna ieu dicatur . Ondangan sadaya sumping. Nganggo-nganggo geus sadia nganggona paginding-ginding . Sigeug kabeh menak-menak . Kocap Parbu Anom deui.

Tersebut pula Sang Katong memerintah kepada patih, "Sekarang ponggawa mantri, segera berangkat. Tetabuhan bunyikan!"

Raden patih mundur dari hadapan Gusti bergegas pergi menugasi semua ponggawa. Tetabuhan sudah dibawa oleh semua patih. Nanti tetabuhan datang.

* Kinanti *

Kangjeng Gusti bersabda, berkata lagi kepada patih .

1 :24. "Se karang harus mengundang // semua para bupati. Jauh maupun dekat hams diundang. Pukul enam harus hadir.

Raden Patih telah siap mengundang para bupati. Sampai di dalam negeri harus berkumpul setelah Magrib. Terse but yang memukul tetabuhan tengah ramai di pancaniti.

Singkat cerita, semua undangan datang. Perlengkapan busana sudah siap. Berpakaian yang bagus-bagus. Sibuk semua menak. Tersebut Raja Muda pula.

Gero Patih geus disaur bade ngadangdanan putri. Teu dicatur panganggona sababna geus rea teuing. Di unggal wawacan aya. Buru gancangna ngagurit.

Nganggona putri geus tutup sareng Renggang Pulung deui. Geus dongkap kana w.aktuna, Kangjeng Gusti seug ngalahir, "Ka sadaya ponggawa, tatabeuhan geura balik!"

Ku camat nagri diafur di lebet ku Raden Patih. Ronggeng ogel di parapatan, beunang ngatur camat nagri. Wayang gambelan sadaya perenah di pancaniti.

Geus caang ku damar sewu lampu duduk sareng lilin. Barak bak ka tara caang. Istolop pating garawing.

Mimiti nulls malem Ahad.

Tanggal 1-4-73 Tanggal 26-2-95

Maka patih pun dipanggil akan mendandani putri. Taktepermenaipkaiannya karena banyaknya. Pada setiap wawacan tercantum. Untuk mempercepat berwawacan .

Pu tri selesai berpakaian bersama Renggang Pulung pula. Sudah tiba pada waktunya, Kangjeng Gusti lalu bersabda. "Kepada semua ponggawa. harap tetabuhan segera berhenti!"

Diatur oleh camat negara dikemas oleh Raden Patih. Ronggeng siap di perempatan. diatur camat negara. wayang dan gamelan seluruhnya siap dipancaniti.

Telah terartg denga beribu pelita lampu duduk serta lilin. Tampak terang benderang. Lampu pun bergan tungan.

Mulai menulis malam Ahad,

Tanggal l April 1973, atau tanggal 26 Safar 1395 H.

BAB III KAJIAN WA WACAN BARJAH

4.1 Struktur WB

Struktur WB menunjukkan kepacla kita mengenai sebuah bentuk cerita roman. Roman merupakan genre sastra yang menyuguhkan tokoh manusia super dalam suatu dunia yang ideal (Scholes, 1976: 133 - 135). Protagonis cerita ini, Raden Barjah dan Jaka Barjah merupakan tokoh-tokoh yang hebat yang senantiasa dapat menyelesaikan tantangan dan cobaan dengan sempumya.

Sebagaimana cerita tradisional umumnya penokohan ticlak digarap dengan bentuk bulat. Tokoh-tokohnya berada dalam stereotif baik dan benar atau hitam putih. l.atar cerita menunjuk pada sebuah daerah di Priangan tetapi bagian paling besar clan latar-latar imajinatif yang lebih banyak ditemukan dalam cerita-cerita dongeng atau sahibulhikayat. Begitu juga dengan alur, ticlak ditemukan sorot batik seperti pada cerita-cerita modern. Sungguhpun begitu, menurut hemat penulis, alur WB yang disusun secara episodik ini justru merupakan bagian yang dapat menarik perhatian pembaca maupun para pendengarnya. Terna di lain pihak juga merupakan bagian yang patut digarisbawahi. Terna WB berhubungan erat dengan pengukuhan sistem nilai yang ingin diajarkan kepada generasi muda beriku tnya.

4. 2 Tokoh clan Alur

Tokoh-tokoh memiliki peran-peran yang khas dalam karya sastra. Tokoh memiliki karakteristik tertentu. Relasi antara tipe tokoh dan tindakannya dalam karya sastra menyebabkan munculnya analisis mengenai alur dan tokoh. Alur a tau jalan cerita muncul karena ada peristiwa yang terjadi dan peristiwa itu diperankan oleh tokoh-tokohnya. Dalam cerita naratif pengenalan pada tokoh clan alur ini merupakan bagian yang ticlak dapat dihindarkan.

Pada kesempatan ini saya mencoba mendekati tokoh dan alur WB berdasarkan pendekatan yang ditawarkan oleh Gresimas. Seorang tokoh strukturalisme yang lebih memfokuskan pada naratologi. Dengan beranalogi pada linguistik ia sampai pada satu pemikiran bahwa semua cerita menunjukkan adanya sutu konfigurasi yang sama pada tipe-tipe tokoh (aktan) yang didefinisikan menurut hubungan dan fungsi yang diperankan dalam cerita. Dalam hubungan dengan pernyataan itu Gresimah mengajukan sebuah model dengan enam aktan (Zaimar, 1992: 19 ).

Pengirim -------------- objek ------------ penerima I I I I I Pembantu ------------ - - Subjek ------------ penentang Pahlawan

Seperti yang dijelaskan oleh Oke K.S. Zaimar (1992 : 19) pengirim adalah sesuatu yang menggerakkan cerita. Sesuatu yang menggerakkan pahlawan atau subjek untuk mencapai objek·yang diinginkannya. Selain itu terdapat penentang yang menghalangi atau menggalkan setiap usaha yang dilakukan subjek untuk mendapatkan objek. Di pihak lain, subjek pun seringkali dibantu oleh pembantu . Objek yang berhasil dicapai oleh subjek diserahkan kepada si penerima .

Berdasarkan model tersebut dalam WB ditemukan bagan sebagai berikut

Wasiat Ayah ----------- Kebahagiaan - - ------ Barjah I (Raja Pareman) I I I I /bu, Raden Barjah JayaMukti Nagasantra Barjita Nagawati Patih Jaya Jaka Karaton Anjing dan Kucing Jaka Barjah Ratu. Campa/a Kon tali Pu tri Trangganu Jaka Karaton Kuntilanak Kerenaka Ranggang Pulung

Raja Pareman memiliki dua orang anak yaitu Jaya Mukti dan Raden Barjah. Keduanya berasal dari Ibu yang berbeda. Jaya Mukti pelit dan sombong sementara Raden Barjah baik hati dan penolong. Suatu ketika Raja Pareman berwasiat kepada Raden Barjah mengenai arahan-arahan dalam mencapai hidup yang bahagia. Menurut Raja Pareman, jika Raden Barjah ingin mencapai kehidupan yang baik maka ia harus: (1) mengatur tingkah dan ucapan, (2) jangan banyak bertingkah, (3) mengendalikan hawa nafsu, (4) memilih pekerjaan yang menyenangkan, (5) jangan main perempuan ketika sedang berdagang, (6) rajin beribadah, dan (7) memberi pertolongan kepada mereka yang membutuhkannya. Tidak lama kemudian, setelah berwasiat , Raja Pareman mangkat. Raden Barjah pun pergi mengembara .

Ketika akan berangkat Raden Barjah membutuhkan bekal untuk berdagang. Ia dibantu lbunya meminjam uang kepada Jaya Mukti yang kaya raya. Jaya Mukti memberi pinjaman dengan bunga sangat tinggi. Dalam bagan di atas ia berfungsi sebagai penghambat maupun penentang Raden Barjah sementara ibunya berperan sebagai pembantu perjuangan Raden Barjah dalam mencapai kebahagiaan hidup.

Dalam pengembaraannya Raden Barjah bertemu dengan Raja Barjita yang akan memberi hadiah jika Raden Barjah. berhasil menghalau ular yang telah lama berada di alun-alun. Raden Barjah, dibantu kucing dan anjingnya, berhasil menghalau ular. Ular itu ternyata putri Nagawati anak Nagasantra yang kesasar ke kerajaan Barjita. Nagawati ingin turut dengan Raden Barjah bahkan bersedia diperistri ketika Nagasantra , ayah Nagawati , meminta mereka untuk melangsung7 kan pernikahannya. Raja Barjita membatalkan hadiahnya kepada Raden Barjah karena dianggapnya orang tidak berpunya. Maka terjadilah peperangan antara Raden Barjah dengan Raja Barjita . Dibantu oleh mertuanya Raden Barjah berhasil mengalahkan Raja Barjita. Baik Nagawat i maupun Nagasantra berperan membantu Raden Barjah dalam mengamalkan wasiat ayahnya untuk mencapai kehidupan yang lebih baik.

Raden Barjah kemudian mempunyai seorang anak laki-laki yang bernama Jaka Barjah. Raden Barjah meneruskan wasiat ayahnya kepada Jaka Barjah. Sebagaimana Raden Barjah, Jaka Barjah pun menjalani pengembaraan untuk mengamalkan wasiat dan mencapai kebahagiaan yang dimaksud ayahnya . Pola penokohan pun mirip dengan episode sebelumnya. Jaka Barjah dalam pengembaraannya ditentang oleh Patih Jaya ketika hendak memenangkan sayembara . Namun Jaka Barjah berhasil menanggulanginya . Perjalanan Jaka Barjah pun dihambat lagi oleh kehadiran Jaka adiknya sendiri. Maka ketika Jaka Karaton bertemu dengan Jaka Barjah terjadilah peperangan karena sating mencurigai. Jaka Karaton mengalah dan melaporkan kejadian itu pada Raden Barjah ayahnya. Sementara itu , Jaka Barjah menikah dengan putri Trangganu.

Hambatan untuk berkeluarga dengan nyaman muncul ketika ada Kuntilanak menculik istrinya, Putri Trangganu , dan membuangnya di hutan . Kuntilanak menyamar menjadi Putri Trangganu dan berhasil mengelabuhi Jaka Barjah sehingga Kuntilanak duduk berdampingan dengan raja di istana bahkan sampai memiliki anak yang diberi nama Kerenaka. Penyamaran Kuntilanak dibuka oleh Ranggang Pulung, putra Jaka Barjah dari putri Trangganu. Ranggang pulung berhasil menantang Kerenaka dan menghalaunya begitu juga Kuntilanak itu pun diserangnya sehingga terbuka rahasianya dan melarikan diri ke hutan. Jaka Barjah dibantu oleh anaknya, Ranggang Pulung, mencari Putri Trangganu yang semula dibuang di hutan oleh Kuntilanak. Pencarian itu mendapat hambatan karena Putri Trangganu menyamar menjadi seorang ksatria yang bernama Guna Ganda. Jaka Barjah, Ranggang Pulung serta Gunda-Ganda kembali ke Istana. Keesokan harinya Jaka Barjah mendapat minyak ajaib yang dioleskan di matanya dari seorang pertapa. Melalui minyak itu ia dapat mengetahui bahwa Guna Ganda itu tidak lain (\dalah istrinya sendiri . Jaka Barjah bersuka cita begitu pula Guna Ganda yang telah kembali ke rupa semula menjadi Putri Trangganu. Setelah itu anak Jaka Barjah, Ranggang Pulung dikawinkan dengan seorang putri bernama Dewi Sarsari Ayu.

Dari deskripsi di atas tampak bahwa protagonis atau pahlawan yang menjadi subjek cerita ada dua orang. Pertama Raden Barjah dan yang kedua adalah Jaka Barjah. Pola pencapaian maksud (objek), yakni kebahagiaan, dicapai dengan cara yang sama yakni dimulai dengan pengirim (Raja Pareman) yang menghendaki anaknya, Raden Barjah (subjek) mendapat kebahagiaan (objek). Kebahagiaan itu dicapai dengan mengamalkan wasiat ayahnya dalam sebuah pengembaraan. Hal yang sama terdapat pada tokoh Jaka Barjah. Ia pergi karena wasiat ayahnya , Raden Barjah, untuk mendapatkan jati diri dan kebahagiaan . Dalam pengembaraannya baik Raden Barjah maupun Jaka Barjah ditentang oleh sejumlah tokoh tapi juga dibantu oleh tokoh lainnya.

Menurut Gresimas, setelah ditemukan struktur aktannya maka harus dilihat struktur fungsionalnya yang berupa situasi awal beserta transformasi dan situasi akhirnya (Zaimar; 1992: 22 ). Tindakan-tindakan model aktan disebut fungsi. Menurut Oke K.S. Zaimar, "Fungsi-fungsi ini dinyatakan dengan kata benda, seperti rnisalnya, keberangkatan, kedatangan inkogn.ito, hukuman dan seterusnya" (Zaimar, 1992: 19 - 20). Selanjutnya perubahan terhadap hal tersebut dapat dibagi menjadi tiga tahapan yakni: situasi awal, transformasi, dan situasi akhir. Dalam situasi awal dimulai dengan pernyataan mengenai sesuatu yang diperlukan. Di sini si pengirim memberi tugas kepada sang pahlawan untuk mendapatkannya. Sedangkan tahap transformasi dapat berupa: tahap kecakapan, tahap utama dan tahap kegernilangan. Yang terakhir adalah situasi di mana subjek telah mendapatkan objek dan keseimbangan telah tercapai. Berdasarkan pernikiran di atas maka jalan cerita atau alur dapat dideskripsikan dengan melihat fungsi dari setiap kehadiran aktanya.

4.1.1. Situasi A wal

Cerita dimulai dengan keadaan yang tenang di sebuah kerajaan. Raja Pareman dari Sukadana memerintah adil dan bijaksana. Sampai pada suatu saat, ketika

L__ .

sudah uzur, ia berwasiat kepada Raden Barjah. Wasiat itu berisi pepatah yang harus dilaksanakan oleh Raden Barjah jika ingin mendapatkan kehidupan yang bahagia. Raja Sukadana mangkat maka situasi pun mulai terganggu. Tidak disebutkan ada raja pengganti hanya dikisahkan Raden Barjah mengembara, meniti keprihatinan, mengamalkan wasiat untuk mencapai kebahagiaan. Ia berkelana masuk hutan ke luar hutan mencari guru ilmu hikmah dan membantu siapapun yang membutuhkan pertolongannya. Upaya pengembaraannya ini sempat dihalangi oleh Jaya Mukti, kakak tiri dari lain Thu, yang tichk bersedia memberikan bantuan tanpa pamrih berupa uang yang harus diberi bunga.

4.1.2. Transformasi

a. Tahap uji kecakapan

Cerita dimulai dengan kepergian Raden Barjah ke tempat-tempat yang membutuhkan pertolongannya . Selain itu ia pun mendatangi pertapa-pertapa untuk berguru. Ia membantu sejumlah petani untuk menggarap ladang mereka. Diperjalanan ke arah Tawanggantungan ia bertemu dengan kota yang ditinggalkan penduduknya karena takut ular raksasa yang melingkar di alun-alun. Raja mengadakan Syaembara barang siapa mampu mengusir ular itu kalau laki-laki akan .dikawinkan dengan anak.nya Puteri Rayungwulan. Raden Barjah berhasil mengusir ular itu, yang ternyata putri cantik anak Raja Nagasantra yang bernama Nagawati. Nagawati dibawa pulang ke tempat ayahnya. Nagasantra lalu menikahkan Nagawati dengan Barjah. Setelah itu ia diangkat menjadi raja. lbu dan kakak tirinya kemudian menemuinya . Raden Barjah memaafkan perbuatan kakak tirinya dan membawa ibunya ke istana.

Setelah beberapa lama, Raden Barjah kembali ke kerajaan Tawanggantungan, menagih janji kepada Raja Barjita yang sedia akan memberinya Putri Rayungwulan karena ia berhasil mengusir ular di alun-alun. Raja Barjita, ternyata, tidak bersedia memenuhi janjinya maka terjadilan peperangan yang dahsyat. Raden Barjah sedang di medan laga diberitahu oleh mertuanya, Nagasantra bahwa Nagawati telah melahirkan. Raden Barjah menjenguk istri dan bayinya sementara Nagasantra meneruskan peperangan. Raja Barjita berhasil dikalahkan oleh pasukan Nagasantra.

Sampai pada episode terse but, Raja Barjah berhasil menyelesaikan permasalahannya. Ia telah menjadi raja dan memiliki seorang putra laki-laki.

b. Tahap Utama

Sebagaimana ayahnya dulu, Raja Pareman dari Sukadana, Raden Barjah pun hams mampu menampilkan anak.nya menjadi seorang raja yang baik budi. Oleh karena itu ketika waktunya dirasakan tepat ia memanggil anaknya Jaka Barjah untuk dilantik menjadi Raja Muda. Jaka Barjah ternyata menolak pengangkatan itu. Menurut Jaka Barjah, "Apakah Ayah tak ingat akan nasihat?/Dulu kata Eyang,/sebelum mati harus lampus,/sebelum enak, kita harus sengsara dulu/ (hlm. 25). Ayahanda Jaka Barjah tidak bisa berbuat apa-apa karena itu memang wasiat ayahnya sendiri padanya ketika ia dulu berada pada posisi yang sama dengan Jaka Barjah. Akhirnya Raden Barjah mengizinkan Jaka Barjah untuk mengembara.

Jaka Barjah berjalan menuju Paring Gading menuruni bukit mendaki gunung. Di perjalanan ia belajar ilmu kesaktian dan alih rupa. Pada suatu syaembara ia berhasil memenangkan seorang putri yang bernama Putri Trangganu. Jaka Barjah kemudian diangkat menjadi Raja menggantikan ayah Putri Trangganu. Kebahagiaannya sempat terusik karena istrinya dicuri kuntilanak yang menyamar menjadi istrinya. Sementara itu, istrinya di buang di hutan. Jaka Barjah memilih seorang anak dari kuntilanak yang bernama Gernaka. Sementara itu di tempat lain pun istrinya melahirkan seorang anak laki-laki yang bernama Ranggang Pulung. Kerenaka memerlukan punakawan, dan secara kebetulan Ranggang Pulung ditemukan oleh seorang patih dart diusulkan untuk menjadi punakawan Kerenaka. Tetapi berkat kepandaian Ranggang Pulung, Kerenaka dapat dikalahkan dalam setiap adu kepandaian. Kerenaka dan ibunya menjadi marah maka terjadilah perang tanding antara Kerenaka dan Ranggang Pulung. Ketika Kerenaka dipanah pada dadanya oleh Ranggang Pulung seketika ia beralih rupa menjadi anak kuntilanak. Kerenaka dan ibunya melarikan diri ke hutan.

Melihat hal itu, Jaka Barjah sangat suka cita karena ia sadar bahwa selama ini ia telah ditipu kuntilanak itu. Bersama dengan Ranggang Pulung ia mengembara mencari Putri Trangganu. Diperjalanan ia bertemu dengan Guna Ganda. Bersama Guna-Ganda inilah ia kembali mencari Putri Trangganu.

c. Tahap kegemibngan

Sebetulnya, pada tahap sebelumnya, Jaka Barjah telah mendapatkan Putri Trangganu yang menyamar menjadi Guna Ganda, seorang laki-laki ksatria. Hanya karena kekhilafannya menyebabkan mata hatinya tumpul sehingga kecerobohan bisa mengakibatkan Putri Trangganu diculik kuntilanak. Guna Ganda pun sengaja menyamar untuk memberi pelajaran paga suaminya, Jaka Barjah, agar lebih hatihati dalam memperhatikan kehidupan keluarganya. Di sini terjadi pertarungan antar pahlawan asli, diri Jaka Barjah, dan pahlawan palsu, kekhilapan dan kecerobohan Jaka Barjah berguru pada seorang pertapa, kembali mata hatinya terbuka. Ia mendapatkan minyak wangi yang bisa digosokkan pada alis matanya. Ketika alisnya digosok tampak olehnya bahwa yang selama ini menjadi Guna Ganda sebetulnya istrinya sendiri, Putri Trangganu.

4.1. 3. Situasi A khir

Jaka Barjah telah mendapatkan Putri Trangganu, objek telah didapat dan kebahagiaan pun kembali muncul. Cerita pun berakhir dengan perkawinan Rent gang Pulung, anak Jaka Barjah atau cucu Raden Barjah dengan Dewi Sarsari Ayu.

4.2 Terna

WB berdasarkan pengamatan di atas dengan jelas menunjukkan kepada pembacanya mengenai pengembaraan . Protagonis utama, Raden Barjah dan Jaka Barjah melakukan pengembaraan untuk mendapat kebahagiaan dan menemukan jati dirinya. Hal ini sejajar dengan motifinisiasi pada cerita Panji. Kebahagiaan dan martabat harus diupayakan bukannya datang begitu saja Melalui pengembaraan, sang protagonis berhasil membina keterampilan dan wataknya yang kelak menjadi bekal hidup .

_ ....... L...--------------- ----- ---- - - -

Ayatrohaedi. 1992. Wawacan Ogin Amarsakti. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Christomy SSA, Tommy. 1992. Wawacan Sama'un: Edisi Teks dan Alur, Tokoh dan Terna. Tesis 62. Jakarta : Fakultas Pascasarjana Universitas Indonesia. J Ekadjati, Edi. S. 1988. Nas kah Sunda. Bandung : Universitas Padjadjaran. Sholes, Robert. 1974. Structuralism New Haven dan London : Yale University Press. Salmun, M.A. Kandaga Kesusastraan Sunda. Bandung : Ganaco. Zaimar, Okke K.S. 1992. "Analisis Dongeng dalam Darmawulan dan Panji Semirang" , dalam Lembaran Sastra 14/2 1992. Jakarta: FSUI.