Baca PDF (OCR): Pejahipun patih suwanda : seri arjunasasrabau jilid v

96 halaman · 8 halaman diproses dengan OCR · 6.0 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Pejahipun Patih Suwanda
  2. DAFTAR lSI
  3. RINGKASAN TEWASNYA SEMANTRI
  4. 2. SEMANTRI DIANGKAT MENJADI PATffi MAISPATI BERGELAR PATm SUW ANDA
  5. 3. TEWASNYA PATIH SUWANDA.
  6. B. RAJA DASAMUKA BERCENGKERMA KE NUSA MANIK :
  7. C. SRI AIUUNASASRABAU TIDUil Dl MU.AKA SUNGAI :
  8. D. RAJA DASAMUKA HENDAK MENYERANG SRI ARJUNASASRABAU :
  9. E. PATIH SUWANDA BERSIAP MENGHADAPI MUSUH DARI ALENGKA:
  10. F. t>EPERANGAN ANTARA PASUKAN ALENGKA DENGAN PASUKAN MAISPATI:
  11. G. PATIB SUWANDA TEWAS OLEH SRI RAWANA:
  12. PEJAHIPUN PATffi SUWANDA SERI AIUUNASASRABAU JUID V
  13. 2. SEMANTRI TETEP DADOS PAPATIB lNG MAISPATI, APAPARAB PATIB SUWANDA.
  14. 3. PEJAHIPUH PATIB SUWANDA. A. PARA DEW A SAMl PUPUI'RA KETHEK.
  15. B. PRABU DASAMUKA CA.NGKRAMA DHATENG NUSA MANDL
  16. B. PRABU DASAMUKA CANGKRAMA DHATENG NUSA MANIK.
  17. C. PRABU ANJUNASASRABAU SARE WONTEN lNG SUNGAPANING SAMODRA.
  18. D. PJtABU DASAMUKA NGLUKUGI PRABU AIUUNASASRABAU.
  19. E. PA11B SUW ANDA DBA WUH MAPAGAKEN DADAMEL SAKING NGALENGKA.
  20. F. CAMPUHING W ADYABALA NGALENGKA TUWIN MAISPATI.
  21. G. PATIH SUWANDA PEJAH DENING PRABU DASAMUKA.

Pejahipun Patih Suwanda

R. Ng. Sindusastra

NOdiHVf3d OONOMOS

PPS/Jw./27 Milik Departemen P dan K

PEJAIDPUN PATIH SUWONDO

SERI ARJUNASASRABAU JWD V

oleh RADEN NGABEID SINDUSASTRA

Alih aksara dan ringkasan : S.Z. Hadlsutjipto

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN PROYEK PENERBITAN BUKU BACAAN DAN SASTRA INDONESIA DAN DAERAH JAKARTA 1978

Diterbitkan kembali seijin PN. Balai Pustaka Seri No. 889 d

Hak pengarang dilindungi Undang-Undang

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah-air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakekatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan somber penelitian bagi ' dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khasanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Dan penggalian karya sastra lama, yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ci.ri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya -sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah, yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah tersebut.

Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, mela· inkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra Dunia .

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra Daerah Jawa yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan aspresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang inasih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 1978 Proyek Penerbitan Buku Bacaan dan Sastra Indonesia dan Daerah.

DAFTAR lSI

halaman Kata Pengantar ..... ......... .......... . , ............... .... ............. ...... vii Ringkasan tewasnya Semantri ...... ...... ......... ............ ....... 1 I. Memindahkan taman Sriwedari ...... ....................... ...... . 2. Semantri diangkat r.1enjadi Patih Maispati berge1ar Patih Suwanda ........................................................................ 5 3. Tewasnya Patih Suwanda ..... ........ ..... .......................... . 7 a. Para Dewa Berputra Kera ........................................ 7 b. Raja Dasamuka bercengkerama ke Nusa Manik ........ 11 c. Sri Arjunasasrabau tidur di Muara Sungai ..... ........... 13 d. Raja Dasamuka hendak menyerang Sri Arjunasasrabau 15 e. Patih Suwanda bersiap menghadapi musuh dari Alengka ................. ......... ... ... ...... ...... ......... ....... .......... ... ... 17 f. Peperangan antara pasukan Alengka dengan pasukan Maispati ....... .. ................................ ........ ............. ..... . 19 g. Patih Suwanda tewas oleh Sri Rawana ... ... ... ... ... ... ...... 20 Bebuka 23 l. Muter Taman Sriwedari ............... ................................. 25 2. Semantri tetep dados Papatih ing Maispati apaparab Patih Suwanda ............................................. ...... .................... . 32 3. Pejahipun Patih Suwanda ..... ....... ............. ............... ... . 36 a. Para dewa sami puputra Kethek ........ ............. ...... ..... 36 b. Prabu Dasamuka cangkrama dhateng Nusa Manik .... 50 c. Prabu Arjunasasrabau sare wonten ing Sungapaning Samodra ........... ........ ... .............................................. 52 d. Prabu Dasamuka nglurugi Prabu Arjunasasrabau ..... ... 58 e. Patih Suwanda dhawuh mapagaken dadamel saking Ngalengka ..... .......... .... ..... ....... ... . .... ........ .... ... .... ... ... 6 7 f. Cam puhing wadyabala Nga1engka tuwin Maispati .... 72 g. Patih Suwanda pejah dening Prabu Dasamuka ........ 8 1

RINGKASAN TEWASNYA SEMANTRI

1. MEMINDAHKAN TAMAN SRIWEDARI : Perang tanding telah selesai. Arjunasasrabau telah kembali ke pesanggrahannya, bahkan kemudian telah bertemu dengan dewi , Citrawati; namun Semantri rnasib tetap berada di tempatnya semuta. Ia sedang menyesali dirinya, yang merasa telah ditolak pengabdiannya secara halus karena perintah sri Arjunasasra yang teramat berat baginya. Memindahkan taman Sriwedari secara utuh dari gunung Nguntara ke Maispati, merupakan tugas yang tidak mungkin ia Iakukan. Hendak kembali ke pertapaan ia malu. Ketetapan hatinya, lebih baik mati di tengah hutan belantara dari pada hidup tetapi tidak diterima pengabdiannya oleh sri Arjunasasrabau.

Dalam pada waktu itu hampir pada waktu yang sama adik Semantri yang buruk rupa raden Sukasrana. rindu kepada kakaknya, menjenguk ke pertapaan. Ketika ia tabu bahwa kakaknya pergi ke Maispati hendak mengabdi kepada sri Arjunasasra. ia segera menyusul. Di tengah perjalanan ia melihat kakaknya sedang duduk sedih di tengah hutan, sehingga sangat mengherankan Sukasrana. Kepada adiknya, Semantri mengutarakan kesedihannya ,karena ditolak pengabdiannya dengan suatu permintaan atau pekerjaan yang mustahil ia kerjakan. Kemudian Semantri mengisahkan seluruh peristiwa yang dialaminya selama meninggalkan pertapaan. Sukasrana mengajak kakaknya pulang ke pertapaan, akan tetapi Semantri tetap pada pendiriannya, lebih baik mati dari pada tidak diterima mengabdi. Sukasrana yang sangat mencintai kakaknya menyatakan kesanggupannya memindah taman Sriwedari secara utuh. Hal , itu membuat Semantri amat gembira. merangkul adiknya dan minta maaf serta menyerahkan nasibhya kepada adiknya. Akan tetapi Sukasrana hanya bersedia menolong kakaknya jika mendapat imbalan diajak serta mengabdi pada sri Arjunasasrabau, dengan menyatakan bahwa dirinya tidak dapat berpisah dengan kakaknya. Semantri berjanji akan mengabulkan permintaan adiknya. Kemudian Sukasrana memberi penjelasan bahwa sudah sepantasnya sri Arjunasasra minta agar taman Sriwedari dipindahkan ke Maispati, karena taman tersebut adalah milik hyang Wisnu ketika ia tinggal di gunung Nguntara. Sedangkan sri Arjunasasra merupakan penjelmaan Wisnu. Setelah itu Sukasrana membawa kakaknya ke gunung Nguntara. Berkat kesaktian Sukasrana dalam sekejap keduanya sudah tiba di taman Sriwedari yang temyata memang sangat indah. Semantri tidak dapat membayangkan bagaimana dapat taman yang demikian luas dapat dipindahkan secara utuh. Sedangkan memindahkan serumpun bungapun tentu akan layu juga setibanya di Maispati. Pikiran demikian adalah pemikiran orang dungu, ujar Sukasrana lalu ia menjelaskan bahwa taman Sriwedari dibuat hanya dengan puja, oleh karena itu memindahkannya juga harus dengan puja pula. Semantri lalu disuruh tidur dalam salah sebuah bangunan yang terdapa t dalam taman itu. Sesudah kakaknya tidur, Sukasrana lalu berja!an mengelilingi taman tiga kali, kemudian ia mulai bersamadi menghe - ningkan cipta mohon pertolongan dewata.

Sukasrana memang buruk rupa. akan tetapi ia dicintai ole"h para dewa. Oleh karena itu pintan ya terkabul. Taman Sriwedari mulai bergerak-gerak kemudian disusul suara dentuman yang dahsyat, dati lenyaplah taman Sriwedari dari tempatnya. Sukasrana lalu melesat ke angkasa dan dalam sekejap ia sudah tiba di atas negeri Maispati ontuk memilih tempat di mana seyogyanya taman Sriwedari ditempatkan. Setelah ia menemukan tempat yang sesuai, yaitu di sebelah barat istana. ia sekali lagi mengheningkan cipta. Dalam sekejap taman Sriwedari telah tercipta utuh seperti sedia kala terletak di sebelah barat istana. Semantri memuj i kesa ktian adiknya . Pagi harinya rakya t Maispati gem par. dan semua mengira ada taman jatuhan, dan hal itu segera dilaporkan kepada sri Arjunasasra. Sri Arjunasasra sudah mengira bahwa Semanrri te lah berhasil dalam tugasnya . Ia lalu mengajak dewi Citrawati dan semua isterinya untuk melihat tama n Sriwedari.

Semantri yang segera mendengar akan datangnya sri Arjunasasra dan permaisuri serta putri-putri yang lain , minta aga r adiknya yang buruk rupa segera menyingkir dahulu: "Pu langlah ke pertapaan dahulu. Kelak jika sudah jelas pengabdianku diterima, engkau pasti susul. Jika engkau sekarang ketahuan tent u akan merepotkan saya dan membu at malu." Suka srana tidak mau perg i. la menyadari akan rupanya yang buruk. Oleh karena itu jika kakaknya malu, kataka n saja bahwa ia bukan adiknya, melainkan pesuruhnya. Akan tetapi Semantr i tetap bersikeras tidak mau. bahkan mengancam akan membunuhnya. Yang dian cam tidak takut mati, bahkan menyatakan bah wa sudah sepantasnya kakak mengantarkan adiknya ke alam baka. Lagi pula Sukasrana memilih mati dari pada harus berpisah dengan kakaknya. Semantri bertambah marah dan gugup karena sri Arjunasasra beserta rornbongannya sudah sernakin dekat. Dan karena gugupaya itulah senjata cakara yang diacukan untuk rnenakut-nakuti adiknya terlepas dari busurn ya mengenai leher Sukasrana. Leher Sukasrana terpagas putus dan mati se ketika. Hal itu rriernbuat Semantri lebih terkej ut lagi dan sangat menyesal. Akan tetapi ketika hendak dipeluk, mayat adiknya tiba-tiba lenyap seraya suaranya saja yang terdengar : "Ak u tidak rela dibunuh tanpa dosa. Ingatlah Sernantri! Kelak jika ada seorang raja raksasa menyerang Maispati, pada waktu itulah aku akan mernbalas."

2. SEMANTRI DIANGKAT MENJADI PATffi MAISPATI BERGELAR PATm SUW ANDA

Lama sri Arjunasasra dan rombongannya bercengkerma di taman Sriwedari. Berkat "keberhasilannya" memindahkan taman Sriwedari, Semantri diangkat menjadi patih bergelar patih Suwanda , karena ujud dan rupanya yang amat mirip dengan sri Arjunasasra. Hampir seluruh urusan pemerintahan diserahkan kepada patih Suwanda .. Raja-raja bawahan Maispati seluruhnya menaruh hormat dan cinta kepada patih Suwanda . Lahir batin mereka mengakui bahwa Suwanda adalah wakil junjungannya. Lebih-lebih karena memapg ternyat a patih Suwanda halus budi bahasanya, kesaktiannya seimbang dengan rajanya lagi bijaksana. Ketika diadakan pembagian hadiah putri , patih Suwanda sedianya menerima dewi Darmawati, adik mendiang raja Widarb a sri Darmawisesa. Akan tetapi yang laksana resi telah bersumpah tidak akan beristri. Dan atas usulnya , dewi Darmawati dihadiahkan kepada sri Citragada, sedangkan empat permaisuri Widarba masing-masing dihadiahkan kepada : Sri Candraketu. Suryaketu . Kalinggapati dan Wisabajra. Seratus putri yang lain dihadiahkan kepada raja-raja bawahan yang lain.

3. TEWASNYA PATIH SUWANDA.

A. PARA DEW A BERPUTERA KERA: Tersebutlah dewi Anjani yang sudah bertahun-tahun bertapa di telaga Madirda. Sesuai dengan pesan ayahnya, ia bertapa bak laku. seekor katak. Pakaiannya sudah hancur luluh sehingga ia berkain rambutnya sendiri, bersumpah lebih baik mati jika tidak mendapat ampunan dewa dibebaskan dari ujud keranya. Ia tidak makan maupun minum jika tidak ada daun maupun embun yang j!J.tuh ke pangkuan atau ke bibimya. Tapanya lebih berat dilri pada kedua adiknya Subali dan Sugriwa.

Saat itu datanglah hyang Girinta diiringkan oleh para dewa -hendak memenuhi permintaan Anjani yang sudah bertahun-tahun bertapa de - ngan tekun dan mantap tidak bergeser dari tempatnya. Angkasa di atas telaga Madirda menjadi terang benderang karena sinar kendaraan para dewa , sehingga yang tengah bertapa tampak jelas. Hyang Guru tertegun melihat Anjani yang berkain rambut, sedang betisnya yang sebagian tertutup rambut tampak menggiurkan dan mengobarkan asmara hyang Guru. Tak tertahankan lagi sperma hyang Guru keluar . Ketika sperma itu dibuang oleh hyang Guru, jatuhnya tepat di daun pohon asam bersamaan dengan datangnya angin ribut yang menyebabkan pepohonan rebah dan daunnya beterbangan. Daun as am yang berisi air rahasia hyang Guru jatuh di pangkuan Anjani. Dau n itu cepat diambil dan sejenak Anjani mendongak ketika menelan dau n itu. sehingga tampaklah wajah keranya oleh para dewa . Narada yan g mengetahui rahasia hyang Guru tertawa-tawa di hadapan hya ng Guru. Sampai pada waktu para dewa pulang ke Kahyangan, Narada masih terus tertawa-tawa, sehingga akhimya hyang Guru tabu bahwa dirinyalah yang ditertawakannya.

Hyang Guru malu juga rahasianya diketahui, lalu ia memetik selembar daun ila-ila. kemudian dilemparkannya ke punggung Narad a, yang atas sabdanya, daun tersebut berubah menjadi seekor kera . yang memeluk dengan ketatnya leher Narada. Kera tersebut ujudn ya mirip dengan Narada, bulunya berwarna lila, dan diberi nama Anila. Narada lalu mengajukan usul kepada Guru agar semua dewa mempu - nyai anak kera, yang kelak pasti akan bermanfaat. Usul Narada disetujui oleh hyang Guru. Dalam waktu tujuh hari semua istri dewa melahirkan kera, yang keadaan dan kedudukan serta kesaktiannya juga bertingkat-tingkat sesuai dengan dewa yang melahirkannya.

ra dewa itu cepat menjadi dewasa karena dimandikan dengan air gege ( = cepat-cepat atau Iekas -lekas menjadi besar ). Kemudian kera -kera tersebut seluruhnya dibawa ke kerajaan Kiskendha menjadi rakyat raja Sugriwa . Kera-kera yang diangkat menjadi pimpinan antara lain : Anila. Saraba , Darimuka , Danurdara , Endrajanu , Gawaya , Gawaksa. Wisangkatha , Puthaksi, Satabali, Winata, Sempati. Bimamuka, Kesari. Gadamedana , Kardana , Kapimenda , Subodhara, Kalawandru, Wreksala dan Kamadrasti.

Tersebutlah pengasuh Sugriwa Subali ketika masih berada di pertapa an Sukendra. yaitu Jembawan , sepeninggal anak-anak resi Gota ma ·ia tidak berani kembali ke pertapaan . Jembawan mengajak put hut Menda , yaitu kemenakan resi Gotama yang sejak lahir bertan - duk seperti kambing , men yusul Sugriwa Subali . Dalam perjalanannya samp ailah keduan ya ke telaga Sumala . Karena lelahn ya mereka berendam dalam telaga . hingga berubah menjadi kera. Karena malunya mere ka lalu masuk ke hutan bertapa. dan kemudian mendapat petunjuk dewa agar pergi ke kerajaan Kiskendha hingga akhirnya bertemu denga n Sugriwa. Kemudian kera J embawan diangkat menjad i pung - gawa mendampin gi Anila.

Kea daan dewi Anjani semakin men yedihkan. Sehabis makan daun asam ia lalu hamil. Dapat diba yangkan betapa pedih hatin ya ham il tanpa suami , sedan gkan kesengsaraannya akibat memperebutkan cupu manik Asthag ina belum juga berakhir. Semakin besar perutnya semakin memuncak kesedihann ya. Pada saat bayi dalam kandungannya sudah waktun ya lahir , datanglah top an bertiup dahs yat sehingga pohon-pohon tumbang. Demikian hebatnya topan bertiup hingga penghuni hutanpun ketakutan . Kehebatan suasana alam masih ditambah lagi dengan tercurahnya hujan sangat deras dan bum ipun bergoncang karena gempa . Gunung-gunung berguguran , !aut bagaikan dikebur , bahkan Kahyanganpun turut bergerak -gerak pula . Hyang Guru ; egera menyuruh para apsari turun ke telaga untuk menQlong dewi Anjani serta bayi yang dilahirkannya . Ketika dewi Anjani sadar , ia }Tlelihat para apsari sedang menolong anakn ya, seekor kera yang ' berbulu putih mulu s, sedangkan dirinya telah cantik kembal i sepert i dahulu kala. Kemudian Anjani yang sudah jadi cantik kembali bersa - ma anakn ya dibawa ke Kahyangan . Anjani telah menjadi bidadari, sedangkan anakn ya diserahkan kepada Dewa Bayu, yang diberi tugas untuk mendidikn ya. Bayi itu dimandikan dengan air gege sehingga cepat men jadi besar . Hyang Guru sendiri menganugerahi kesaktian berbagai macam kepada anak Anjani. Beberapa nama diberibn kepadanya seperti: Anjaniputra , Pawanasunu ( Bayuputra), Bayutanaya, Prabacanasuta, Nilatmaja, Anoman dan Maruti . Kesaktiannya melebihi kedua pamannya . Seperti kera-kera yang lain , Anoman juga dibawa ke kerajaan Kiskendha. Sugriwa amat gembira melihat kemanakann ya, dan lebih gembira lagi ketika para dewa utusan mengabarkan bahwa dewi Anjani telah cantik kembali dan diangkat menjadi bidadari. Sugriwa menyuruh Saraba agar mengantarkan Anoman menghadap resi Subali . Subalipun amat gembira melihat Anoman , terlebihlebih karena ibunya telah diangkat jadi bidadari . Akan tetapi Anoman segera disuruh kembali ke Kiskendha karena Subali akan meneruskan tapanya ·agar cepat mendapat ampunan dewa.

B. RAJA DASAMUKA BERCENGKERMA KE NUSA MANIK :

Dalam pada itu jajahan negeri Alengka semakin Juas. Semua kerajaan raksasa sudah tergabung menjadi satu, sehingga akibatnya Rawana dan seluruh pengikutnya semakin merajalela. Sehabis menyerang Kaendran agak lama antaranya Dasamuka tidak mengadakan peperangan karena sedang memuaskan kesenangannya dengan bidadari hadiah dewa dewi Tari. Demikian pula keadaan Kumbakarna dan Gunawan Wibisana. Hanya ada sementara punggawa Alengka yang pergi sendiri beserta pasukan bawahannya pergi ke salah satu -jajahan Alengka melakukan perampokan dan membuat huru-hara. Tak ada yang berani menghalang-halangi perbuatan mereka karena takut kepada Dasamuka. Tetapi tidak lama kemudian Rawana sudah mengumpulka n pasukannya, seperti yang sudah-sudah kali inipun hendak mengadakan perjalanan perang. Tetapi seperti biasa Kumbakarna dan Wibisana serta bawahannya tidak ikut dalam perjalanan kakaknya. Keduanya diberi tugas menjaga negara. Sepanjang jalan pasukan raksasa membuat onar dan meramp ok. Jika ada raja pemberani yang menentang lewatnya pasukan Alengka. hanya ibarat saluran air yang kecil menampung banjir besar saja. Dalam perjalanan tersebut pasukan Rawana berhenti di pulau Manik, lalu berhenti membuat pasanggraha n di Arcamanik.

C. SRI AIUUNASASRABAU TIDUil Dl MU.AKA SUNGAI :

Seperti diatur saja sehingga dalam waktu yang hampir bersamaan dengan persiapan keberangkatan pasukan Alengka, maka di Maispati atas perintah sri Arjunasasra patih Suwanda juga sedang mempersiapkan rombongan pengiring yang akan mengiringkan sri Arjunasasra dan dewi Citrawati serta madu-madunya. Rombongan Maispati juga • akan bertamasya ke hutan, gunung dan pantai. Selain patih Suwanda, raja-raja yang ikut dalam rombongan tamasya itu antara lain: raja Magada sri Citragada, raja Srawongga , raja Srawantipura , raja Kalinggapati, raja Wisabajra, raja Candraketu, raja Suryaketu, raja Godhadarma, raja Soda , dan masih banyak lagi raja-raja kecil yang lain sehingga tidak kurang dari 1.000 raja. Pada waktu tamasya di gunung-gunung sri Arjunasasra singgah di pertapaan-pertapaan membicarakan peri hal ketentraman dan kesejahteraan dunia dengan para pendeta seraya memberik.an tuntutan terhadap raja-raja pengiringnya .

Setelah dua bulan bertamasya di daerah pegunungan. rombongan mulai menyusuri daerah pantai, dan akhirnya sampai pada sebuah muara sungai yang amat Iebar serta dalam. Sri Arjunasasra ingin membendung muara sungai itu agar tercipta semacam !aut buatan untuk tempat bersenang-senang . Akan tetapi cara membendungnya jangan sampai menyusahkan rakyatnya. Oleh karena itu sri Arjunasasra sendiri yang akan menjadikan dirinya menjadi bendungan dengan bertiwikrama. Sebelunr bertiwikrama sri Arjunasasra patili Su}vanda agar · berhati-hati . dan waspada terhadap ke-- , aha>'li· Sesudah berpesan , sri Arjunasasra lalu. tiettiwib"ama. 'Puolihnya jlm amat besar. lalu tidur di muara sungai. Air !aut jadi tersibak oleh betis yang satu, sedangkan air sungai juga tidak mengalir karena terhalang oleh betis yang lain . Di antara kedua betis itulah para istri dan dayang-dayang bersenang-senang . Air sungai yang tertolak kembali mengalir ke hulu menghantam kaki gunung dan menggenangi hutan .sampai ke daerah pesanggrahan raja Dasamuka. Pasukan Alengka menjadi gempar karena serangan air pasang . Banyak yang mengungsi ke puncak gunung . sedangkan yang lergesagesa naik ke pohon -pohon yang dekat .

D. RAJA DASAMUKA HENDAK MENYERANG SRI ARJUNASASRABAU :

Para punggawa Alengka disuruh menyelidiki sebab -musabab air pasang yang mengacaukan pesanggrahan Arcamanik. Raksasa penyelidik yang bernama Sukasrana datang paling dulu melaporkan sebabmusababnya air bah. Sukasrana menceriterakan dengan jelas apa yang telah ierjadi di muara sungai. Sri Rawana yang merasa dirinya sebagai raja yang paling besar dan paling sakti di dunia menganggap perbuatan sri Arjunasasra bertiwikrama dan tidur di muara suDgai sebagai ingin menyamai kesaktiannya pada hal sebenarnya sri Arjunasasra itu tidak sakti , dan pasti hanya manusia lemah belaka .

Patih Prahastha berusaha mencegah kemauan Rawana hendak menyerang sri Arjunasasra dengan menceriterakan bahwa raja-raja bawahan sri Arjunasasra seperti sri Magada Citragada, Kalinggapati, Wisabajra, Candraketu, Suryaketu serta patih Suwanda merupakan orang-orang sakti yang tidak dapat dilawan. Oleh karena itu jangan menyerang sri Arjunasasra. Peringatan tersebut. tidak digubris oleh Dasamuka. Kemudian patih Prahastha menceriterakan keluruhan bud i sri Arjunasasra, sehingga tidaklah hina buat Rawana untuk berbaikbaik , berdamai atau bersahabat dengan sri Arjunasasrabau . Akan tetapi sebagaimana biasa, nasehat patih Prahastha tidak pernah diterima dengan baik oleh Rawana. Keangkaraannya ditambah pula dengan keyakinannya akan kesaktiannya yang tanpa tanding menutup segala kemungkinan menuju ke arab perbaikan wataknya . Demikianlah akhirnya Rawana mengajak seluruh pasukannya hendak menyerang sri Arjunasasrabau.

Prabu Dasamuka

E. PATIH SUWANDA BERSIAP MENGHADAPI MUSUH DARI ALENGKA:

Sebagai seorang yang arif dan penuh tanggungjawab, patih Suwanda telab menyuruh beberapa pengintai urituk mengamati sekeliling medan, agar sewaktu-waktu ada kemungkinan datangnya musuh yang hendak mengganggu sri Arjunasasrabau dapat dicegab atau dihalail di tempat yang jauh dari muara sungai tempat Arjunasasrabau tidur. Demikianlab seorang pangamat medan telab datang menghadap dan melaporkan akan kedatangan musuh dari Alengka yang akan menyerang adalab karena pesanggrabanny.,_ tergenang air sungai yang kembali ke hulu. Raja Alengka bersikeras hendak mengadu kesaktian dengan sri Arjunasasra, meskipun patihnya telab berusaba keras untuk menghalang-halanginya.

Suwanda segera bersiap , hendak menyongsong musuh jauh dari muara sungai. Yang dibawa untuk menyongsong musuh ialab sri Citragada dari Magada, sri Kalinggapati , raja Srawantipura , raja Candraketu , Suryaketu dan raja Ngalatanaya. Raja-raja yang ditinggal diserahi tanggungjawab sepenuhnya, sedangkan raja-raja yang turut ke medan harus menyerahkan kekuasaannya kepada anak-anaknya aga r mereka juga ikut bertanggung jawab seperti raja-raja lainnya yang tetap tinggal dekat muara sungai. Suwanda lalu membuat garis pertahanan jauh dari muara sungai. Tidak lama kemudian pasukan dari Alengka yang berjalan melalui angkasa sudah sampai di atas pesanggrahan patih Suwanda. Kedua belah pihak sudah sama-sama melihat musuhnya. Pasukan raksasa kagum akan besarnya pasukan manusia , demikian pula pasukan Maispati kagum akan banyaknya pasukan raksasa Alengka. Dari atas pesanggraban, Rawana berseru-seru memanggil sri Arjunasasra disuruh menyerah. Jika tidat mau menyerab dan menyembah maka diukur umurnya tinggal satu dua hari lagi. Demikian pula jika akan tetap melawan pasukan Alengka hendaknya mencari bala bantuan raja-raja lain yang lebih sakti dari pada sri Arjunasasrabau, babkan disuruh minta bantuan para dewa. Menyerah dan menyembah disertai dengan menyerahkan segala harta kekayaannya seisi kerajaan, merupakan satu-satunya jalan menyelamatkan diri.

Dasamuka tidak tabu bahwa orang berpakaian kerajaan seperti galibnya seorang raja yang diajaknya berbicara itu bukan sri Arjunasasra, melainkan patih Suwanda. Mendengar ucapan Dasamuka patih

Suretu

Suwanda menjawab bahwa dirinya bukan sri Arjunasasra, melainkan patihnya yang sudah mendapat kepercayaan penuh mewaldli rajanya dalam segala hal. Dasamuka memuji ketegasan patih Suwanda, akan tetapi ia tidak mau berperang melawan patih Suwanda karena merasa bukan tandinga nnya. Yang ia ingin hadapi adalah sri Arjunasasrabau . Oleh karena it u ia serahkan saja kepada para punggawanya untuk berperang melawan pasukan Maispati yang dipimpin oleh patih Suwanda . Dasam uka lalu kembali ke pesanggrahannya di Nusa Manik iArcamanik').

F. t>EPERANGAN ANTARA PASUKAN ALENGKA DENGAN PASUKAN MAISPATI:

Penama-tama pasukan Alengka yang terjun ke medan perang ialah yang berada di bawah pimpinan Dumreksa , Brajamusthi , Kampana , Wirupaksa dan Supwarsa. Kemudian disusul oleh pasukan Wiloitak- • sa . Gathodara, Puthadaksi, Sukasrana, Prajangga, Pragangsa dau Marica. Baru kali inilah pasukan Alengka benar-benar terdesak inundur dari medan perang. Wirupaksa, Dumreksa dan Brajamusthi lari dari medan dan terus dikejar oleh pasukan Maispati. Prajuritnya sudah banyak sekali yang mati. Supwarsa kemudian mati oleh sri Soda yang datang membantu sri Wisabajra. Kemudian ganti sri Wisabajra membantu sri Soda dan berhasil membunuh Brajamusthi. Kampana terbunuh oleh raja Srawantipura, sedangkan Dumreksa, Prajangga dan Pragangsa mati terkena cakra patih Suwanda. Masih banyak Iagi para punggawa rasaksa yang mati, hingga pasukan Alengka yang masih hidup lari dari medan perang. Sukasrana yang masih hidup segera kembali ke Arcamanik melaporkan kekalahan pasukan Alengka melawan pasukan Maispati.

Mendengar punggawanya sudah banyak yang mati Dasamuka segera berangkat ke medan perang membawa pasukan yang baru, ditambah dengan bala bantuan yang baru datang dari Alengka, yang semuanya datang berbondong-bondong , ada yang melalui darat dan banyak pula yang mengangkasa bersama sri Rawana .

G. PATIB SUWANDA TEWAS OLEH SRI RAWANA:

Tersebutlah pasukan Maispati yang baru saja menang perang tengah beristirahat. berlindung dari terik matahari di bawah pepohonan. Yang tidak mendapat temp at di · bawah pohon berlin dung di bayang-bayang bendera. Akan tetapi belum lama mereka beristirahat, mere ka terkejut karena datangnya Dasamuka yang membawa pasukan baru Jewat angkasa. Sedangkan yang melalui daratan belum tiba. Pasukan Alengka itu segera menyerang. Patih Prahastha yang mula-mula terjun ke medan dengan mengendarai gajah. Pasukan Maispati segera bersiap . Yang di depan menghalau lawan, sedang yang di belakang mefuperbaiki barisan, sehingga meskipun diserang secara mendada k, namun pasukan Maispati segera dapat memperbaiki kedudukannya. Gajah kendaraan patih Prahastha segera mati dipukul gada sri Wisabajra. Tidak lama kemudian Dasamuka sendiri menerjang ke te- . ngah medan, sehingga pasukan Maispati berantakan termasuk para raja pemimpin barisan . Dasamuka sama sekali tidak menghiraukan par a pengeroyoknya. Ia mengamuk terus. Korban pertama di pihak Maispati adalah raja Suryaketu . Tidak ada senjata apapun yang dapat meiukai Dasamuka. Ketika gada dan limpungnya patah oleh panah ;,·a 'Srawangga. Dasamuka mengamuk tanpa senjata , dan semakin banyak korban di pihak Maispati. Raja Srawantipura dan raja Srawan'gga juga sudah gugur. Raja Soda dan sri Citragada yang hendak menolong kawann ya terlempar jauh. Demikian hebatnya Dasamuka sehingga raja-raja maupun kesatria dari pihak Maispati banyak yang menyingkir dari medan perang. Tinggal patih Suwanda yang masih tetap bertahan.

Melihat raja-raja, punggawa dan para ksatria menghindar dari medan perang, patih Suwanda menulis sepucuk surat peringatan bagi mereka yang lari ketakutan. lsi surat patih Suwanda kurang lebih demikia!t: "Wahai para raja yang lari dari medan perang, ketahuilah tentang masalah: nista , madya dan utama. Lebih-lebih para raja ·pemuka, hendaknya jangan sampai membuang cita-cita yang utama, karena bagi sri Arjunasasra, yang madya dan yang nista tidak mau menerimanya. Dengan meninggalkan medan perang kalian telah melakukan dua kesalahan atau dosl!-. Pertama dosa terhadap raja. Tidakkah kalian merasa bahwa sikap dan tanggapan sri Arjunasasra kepada

kalian adalah sikap luhur, menganggap kalian sebagai saudara se20 kandung atau sebagai anak, yang semuanya dituntun ke arab jalan yang utama. Kini kalian mengemban tugas baginda, akan tetapi , kalian hanya memikirkan keselamatan diri sendiri. Yang kedua kalian berdosa terhadap dewata yang mulia. Sebagai raja akan tetapi mencarl jalan nista ke arab kematian. Raja yang meninggalkan medan perang itu amat nista martabatnya baik selagi hidup maupun kelak di alam kematian. Jika demikian pilihanmu, lebih baik jangan mengabdi di Maispati, tetapi langsung saja mengabdi pada raja raksasa. Raja yang lari dari medan perang itu berarti ingin mati bercampt!r dengan bantu. Berperang itu ibarat bertapa untuk mencapai kematian yarig utama. Sebab dalam peperangan atau perjuangan orang harus tetap sadar babwa mati hidup itu berada di tangan yang maha i;uasa (hyang Jagad Pratingkab). Barang siapa gugur atau menghadapi maut di medan perang, anggaplab medan perang itu sebagai sanggar tempat samadi. Senjata lawan anggaplah sebagai nyala api pedupaan yang berisi dupa wangi. Gendang serta segala tetabuhan perang anggaplab sebagai genta para pendeta yang tengah memuja agar mencapai kemenangan dalam perjuangan ini. Jika kalian memperoleh kemenangan dengan jalan banyak membunuh musuh, anggaplab itu sebagai suatu ganjaran yang tinggi."

Para raja, ksatria dan punggawa yang menerima surat patih Suwanda sadar akan kesalabannya. Mereka kembali ke medan perang dengan semangat menyala-nyala. Raja-raja Maispati berguguran di medan perang, antara lain raja Soda dan sri Kalinggapati. Akan tetapi yang lain tidak lagi ketakutan. Mereka terus menyerang Dasamuka , dan akhirnya tinggal patih Suwanda yang melawan Rawana , sehingga dengan suara keras Rawana menyuruh Suwanda agar mundur dari medan perang dan mengundang sri Arjunasasrabau. Suwanda menjawab babwa sebelum ia mati tidak mungkin Dasamuka dapat berhadapan dengan sri Arjunasasrabau. Rawana mulai menyerang patih Suwanda, akan tetapi tidak ada senjatanya yang mampu mencapai musuhnya karena selalu tertolak oleh panab Suwanda. Sebaliknya panab patih Suwanda berhasil memagas kesepuluh kepala Dasamuka. Pasukan Maispati bersorak-sorai kegirangan mengira Dasamuka mati. Mereka tidak tabu bahwa Dasamuka mempunyai aji pancasona. Beberapa kali tubuh Dasamuka hancur, akan tetapi setiap kali pulih kembali seperti sedia kala. Pada suatu saat ketika Dasamuka berada di angkasa, patih Suwanda melepaskan panab pancaTubuh Dasamuka hancur berkeping-keping runtuh ke bumi.

Tak lama kemudian telab pulih bertaut kembali, akan tetapi Dasa21 muka berpura-pura benar-benar mati. Ia tetap terbaring tak bergerak, sehingga patih Suwanda mengira bahwa Rawana benar-benar sudah tidak akan hidup kembali. Patih Suwanda lalu turon dari kereta perangnya mendekati Dasamuka hendak memenggal lehemya. Akan tetapi ketika ia menangkap rambut Dasamuka yang berpura-pura mati itu, patih Suwanda telah tertipu. Dasamuka segera bangkit dan meringkus patih Suwanda dan berhasil merebut senjatanya. Kini tubuh patih Suwandalah yang terbelah-belah. Akan tetapi kepala, lengan, kaki dan tubuh yang telah terpisah-pisah itu mengamuk sendiri-sendiri, menyerang dari kanan dan kiri berganti-ganti. Bala tentara Alengka maupun raja Rawana sendiri kebingungan menghadapi serangan mayat patih Suwanda. Lebih-lebih karena bagian-bagian tubuh patih Su'wanda itu sangat gesit sehingga sulit sekali untuk diserang. Rawana yang sudah kebingungan segera melepaskan panah angin yang dahsyat. Tertiup oleh angin kencang, bagian-bagian tubuh patih Suwanda terbawa terbang dan lenyap dari medan perang. Sisa-sisa prajurit Maispati bubar berhamburan menyelamatkan diri .

PEJAHIPUN PATffi SUWANDA SERI AIUUNASASRABAU JUID V

Anyariyosaken karaton titiga: ing Lokapala, ing Ngayodya, ing Maespati, punapa malih lalampahanipun Sugriwa Subali, sarta perangipun Dasamuka ing Ngalengka mengsah karaton titiga wau, tuwin mengsah dhateng Sugriwa Subali, ngantos dumugi jumenengipun prabu Dasarata ing Ngayodya, mawi bubuka sajarahipun para ratu ing nagari Surakarta.

l. MUTER TAMAN SRIWEDARI

ASMARANDANA: Warnanen raden Semantri, saungkure sri naren dra , dereng sah saking enggone. langkung saking kawlas arsa , srun mg wardayanira , denya mrih st,iwiteng prabu, cuwa kaputunga n karsa .

Wus sasat lamun tinampik , nenggih pangawulanira , saking abot pamundhute, Semantri angles tyasira. kadya winangsulana , solahir a kang wus luput , nandha samadyaning aprang.

- Marang prabu Maispat i, temahan gant ya tinandha , binotan ing pamundhute. kinen amutera taman. Sriwedari wutuhan. wukir Ngun - tara nggonipun. rumasa nora kaduga.

Kadya pejah tanpa kanin . Semantri raosing driya , wus pinath ok pratignyane, wurun ga den ya suwita . ing sang Arjunasasra , suka matiyeng wana gung, wirang mantuk marang ngarga.

Kuneng gantya kang winarni. nenggih ditya Suk<tsrana, raden Semantr i arine . nalika marang pratapan , oneng marang kang rak a. praptaning pratapan dalu . taken ing sudarmanira :

" Si kakang ana ing ngendi ?" winartanan lamun lunga, mring nagri Maispatine , sumedya suwita marang , prabu Arjunasasra . Suka srana langkung ngungun, pamir sumusul ing rak a.

Lampahira wor Jan angin , aneng marga mambet ganda , nulya pinarpekan age , tiningalan yen kang raka, pitekur denya lenggah , semune sungkaweng kalbu, winedalan saking wuntat.

lnguwuh kagyat anolih , kang rayi rinangkul sigra: "Adhuh bab o ariningong. baya teka ngendi sira. dene wruh prenahingwang," kang rayi alon sumaur, iya teka ing pratapan.

Oneng marang sira sepi , winartanan lamun lunga, mring nag ri Maispatine . Lah ing mengko kayaparan, nggonira asuwita, dene ta pijer pitekur. Kang raka anutur purwa .

Nalikanira tinuding , ing prabu Arjunasasra, putri Magada kenane, prang ian ratu ing Widarba. miwah naiikanira , dadine ing aprang pupuh, ian prabu Arjunasasra.

Saking ngluwari punagi, nandha samadyaning aprang, myang sang prabu pamundhute, tinuturaken sadaya , margane kaputungan. kasrana sru gumuyu: "Lah ing mengko kayaparan . .

Pamundhute sri bupati, apa ta sira kaduga ." Kang raka alon saure , yayi ora kaduga, marmane sru sungkawa, wruh prenahe bae durung , kang aran wukir Nguntara . ,

Iku dhawuhing nrepati. kabeh wangunaning taman, pethetan kembang-kembange , siji nora kena owah , prajanira. Sukastana asru muwus : " Wis aja sira wawarta . ·

Ala sirnane tinampik , sang prabu Arjunasasra , nora kaprhll pamundhute , sapa wonge ingkang bisa , muter taman wutuhan , ingkang akongkon puniku, mutera mangsa bisa a.

Sang aprabu Maispati. destun ratu angalathak , lah wis payo mulih bae. suwita asile apa." Kang raka angandika : " Ingsun wus uba yeng tuwuh. yen kongsi wurung suwita .

Marang prabu Maispati. suka matia neng wana , wis yayi mulih a dhewe, matura mring kaugjeng rama ." Sukasrana duk miyarsa. kan g raka rinangkul gapyuk : "Andel tern en kakang sira .

Nora nganggo mamareni . kang mangk ono budinira. sabarang dadi atine, yen cuwa tan katutugan, kudu-kudu palastra, muiane aja kumenthus . lunga tan nganggo wawarta .

Ujer pangrasanireki, duwe kadang ala rupa. mundhak angribedi bae. dumeh wus guna prawira, dene nora piraa, samono toging budimu, muter taman nora bisa.

Eman warnamu apekik , coba sri Arjunasasra, akona ingkang mengkene, sadhela bae sun bisa, muter taman Nguntara, den teka Jan gunungipun." Semantri duk amiyarsa.

Ing wuwuse ingkang rayi, rinangkul sarwi ngandika: "Baya ta iki swargane , wong duwe sadulur lanang, yayi apuranira, srah pati urip wakingsun, pamundhute sri narendra.

Muter taman Sriwedari, mangsa ta bodhoa sir a.'' Sukasrana lon wuwuse: "Iya kakang aja susah, nanging jangji wakingwang, milu suwita ing besuk, tan betah pisah Jan sira.

Pantes bae sri bupati , mundhut Sriwedari taman, apan wus duweke dhewe , ujer sri Arjunasasra , panuksmaning Kesawa, hyang Wisnu duk maksihipun. kayangan wukir Nguntara .

ngGone yasa Sriwedari, dadine kalawan cipta, muiane luwih asrine . Lah payo nuli sun gawa, marang wukir Nguntara, anitiha gigiringsun, lawan ngeremena netra.

Sun gawa margeng wiyati, manawa saputen sira." ·Kang raka mituhu linge, wus anitih gigirira, sarwi ngeremken netra, Sukasrana gya sumebut, kang raka binekta mesat.

Mring ngawiyat kadi thathit, sumiyut kras iberira , sakedhap prapta lampahe, ngungkuli wukir Nguntara, sigra niyup mangandhap, njujug jroning taman santun, Semantri ngelekken netra.

Eram denira ningali, srining Sriwedari taman, sarwa mas uparenggane , pethetan awama-warna, sangkep ing kembang-kembang, botra - wi mas kat on man cur , gumilang kinambang toy a.

Semantri lingira aris: "Lah yayi mengko kayapa, pamuterira rakite, taman samene ambanya , nadyan silih mutera, mung siji pethetanipun. sayekti alum ginawa.

Mring nagari Maispati." Sukasrana wuwusira: "Pantes yen wong kompra bae, lamun wus padha utama, mangsa dadak kewrana, ujer ta taman puniku, dadine kalawan cipta.

Ing mengko pamuter mami, iya sun cipta kewala, wis kakang sarea bae, ing kono neng yasa kambang." Kang raka manjing sigra, sajroning botrawinipun, ineb lawang dhandhangguia.

DHANDHANGGULA: Sukasrana sigra angideri, jroning taman mubeng kaping tiga , sawusnya tepung ubenge , anglekasken panekung, pan sidhakep asuku siji, wikrama nungku cipta, neningken pandulu, katrima panedhanira, pan sakala obah taman Sriwedari, jumegur swaranira.

Wusing swara musna tan sima mulih ajale ing kuna, kalawan cipta dadine, luwar saking panekung, Sukasrana sajati luwih, emane salah rupa, sacipta jinurung, dening hyang Jagad Pratingkah. Wus mangkana Sukasrana mesat aglis, saking wukir Nguntara.

Pan sakedl}ap lampahnya ngungkuli, Maispati niyup Sukasrana, sakileil pura jujuge, pinante s tebihipun, tiban ira kang taman sari , kalawan jroning pura. Sukasrana sampun, lume kas ing pujank.a, Sriwedari cinipta sakala dadi , wutuh rakiting taman .

Datan ana kang kalong sawiji , kabeh -kabeh wangunaning taman, pethetan kembang-kembange. Amuji sektinipun, mring kang rayi raden Semantri. Enjange winursita ', sanagara umung , narka yen taman titiban, saking Ngendraloka sa_gunge wadya lit , geder gumeder samya.

Sampun katur marang sri bupati, wus anarka yen Semantri ingkang, anggawa taman praptane . Nulya tedhak sang prabu, garwa sang prameswari , raja putri Magada , ubekan kadhatun, para maru putri dhomas, pan umiring marang dewi Citrawati, gumuruh aneng marga .

Ya ta wau rahaden Semantri , amiyarsa kalamun narendra, lao para garwa tedhake, aken ing arinipun: "Sira yayi lungaa dhingin , muliha marang ngarga , ing besuk lamun wus, karuwan nggonku suwita, sayektine sira nuli sun kongkoni. Saiki yen ngatona .

Angribedi marang awak mami, dene sira iku rupa ditya, mtmtrang katon ing akeh ." Sukasrana ion muwus : "lngsun dhingin kakang prajangji. ned ya milu suwita, marang sang aprabu, mati urip aja pisah . Lamun sira kakang anduweni isin, ngaku kadang maringwang.

Lah akunen panakawan dad i, pantes bae bendara mring sira, lungguh aneng wuri bae." Kang raka asru muwus, mundur teka angriri - bedi, yen ora nuli lunga , pasthi sira lampus, Semantri angayat cakra , karsanira mung kinarya memedeni. Sukrasana ameksa : _

"Lah ta mara tibakna den aglis, mangsa ingsun wedia palastra . wajib sira nguntapake , nora betah wakingsun, yen pisaha lawan sireki, kang raka langkung duka , manahira gugup, rawuhe sri maharaja, kalumpengen lumepas cakranireki , kacundhuk Sukrasana.

Pagas jangganira tibeng siti , Sukrasana pan sampun palastra, kang raka sru kaduwunge , duk lagyarsa rinangkul, layon musna datan kaeksi, sarya sru tinggal swara: "Nora suka ingsun, pinaten datanpa dosa, eling-eling Semantri besuk den eling , yen ana ditya raja.

Andon aprang nggitik Maispa ti, pan ing kono sira den prayitna ,

panjalmaningsun yektine, mring sira males ukum," langkung ngu29 ngun raden Semantri , myarsa susumbarira. Mangkana sang prabu, rawuh Iawan para garwa , putTi dhomas Iangkung eramira sami, mulat rengganing taman .

Gapura geng kencana kinardi , pan pinindha garudha mangiayang, makutha kontha kanthane, pucak gapura munggui , kemantera mangapit kadi , sumpinge kang garudha, jamang mas sinusun, kadya siraping gapura , pucak sinung heriaut genge sacengkir , tinon saking mandrawa .

Angunguwung prabane neiahi, Iir baskara kasangsang gapura, babaon kanan keringe , kadya suwiwinipun, Iar-eiare rinaja wredi, sineIing-seling seiap, sinungging bang biru, kencana pinanca warna, sasakane gapura pipining kori, pindha sikil garudha.

Sisik-sisik lis sinilih-asih, pinaietuk ing nilapakaja, gapura kiwa tengene, sinung gupaia watu, wama ditya kakalih kadi, Cingkara Iawan Baia, upata atunggu, jaga pipining gapura , pindha ngundha badhama ditya kakaiih , angiwa tameng waja .

Lamun ana ingkang manjing kori, kadya nuli gapyuk ambadhama, sangkeiat abang ilate. mirah Seian sasentui , kang kinarya netranireki , untu tina trap ing mas , miwah siyungipun , kadya sayektining ditya. lnebing kang kori kencana pinardi, rinumpakeng sosotya.

Pan ingukir wawayang kakalih , pindha Ratih Iawan Kamajaya , kaIamun mineb korine , lir pasihan dinuiu, Iamun menga pisahe kadi, elik ngewani priya. Tan wun yen winuwus , asri rengganing gapura, bata bumi sakubeng akik kinardi, rininggit-ringgit ing mas.

Akik wungu tinatrap bang wilis, kadya kuwung-kuwung aprabawa, ngawengi taman Iangene, botrawi mas sumunu , yasa kambang kinambang warih , winorah-warihing mas, sarasah jumerut , sang prabu Arjuna-.asra. manjing taman kakanthen Ian prameswari, suka kang para garwa .

. Arebut woh pethetan pinethik, wama-wama sedhenge tumruna. mangga manggis sapangranggeh, puyuh duk sapangayuh, dhuwet dhuku mundhu ndheketi , kuweni , nedheng nyadham, dhendheng Ian kapundhung, biyet srikaya ngayangan, jeruk jirak jambu pijetan sinuji, pojok duren rambutan.

Jambe jajar banjaran ngideri, kembang-kembang ingkang jinembangan. ngubengi yasa kambange, turut tirah neng ranu , teiuki bang seling saruni. melathine papanthan . winor Jawan menur. argulo gambir Jan ganda, pura parijatha pacar amaripit. pirit pancaksuj i mas .

Nagasari sinusun kemuning , cepak cepaka lawan kenanga. ngayomi pandhan wangine, rame bremar.a umung, mangrurah rum saengga kadi, panambramaning sekar .' marang sang aprabu. miwah mring putri Magada, atur ganda sekar mekar lir punagi. ngambar samya

Pepethetan Jumaku pinethik, manglung tumeJung mulung pangira. biyet kabotan uwohe . Sang prabu Sasrabau, akakanthen Jan prameswari. kang para garwa tlhomas. rame mangrebut rum, saweneh adus talaga. alulumban kyeh soJahing para putri, cinatur sri narendra .

2. SEMANTRI TETEP DADOS PAPATIB lNG MAISPATI, APAPARAB PATIB SUWANDA.

Datan arsa kondura tumuli, !ami denya kalangen neng taman, mrih para garwa sukane. Samana konduripun, marang praja sri narapati, duk miyos siniwaka, Semantri jinunjung, kinarya patih misesa, pan kinadang-kadang kinondhang ing westhi, angreh kang para raja.

Tumpak kabeh sihira nrepati, bambang alum-aluming nagara, wus pasrah marang patihe, sinalin namanipun, nenggih patih Suwanda mangkin. dene mirib kang warna, lawan sang aprabu. Suyud sagung para raja, mring apatih sadaya pan wedi asih, marang patih Suwanda.

Meh sami anggeping kang para ji, lawan gustinira sri narendra, dene ki patih bawane, ambek arnot amengku, wicaksana alus ing budi, mangkana tinimbalan, marang jro kadhatun, rekyana patih Sowanda, sri narendra Jenggah lawan prameswari, srinata angandika :

S I N 0 M : ''Heh yayi patih Suwanda, karsane mbokayuneki, putri boyongan Widarba, iya dewi Darmawati, pinaringken sireki." Suwanda nembah umatur : "Pukulun sri narendra, ingkang abdi pindha resi, wus ubaya wahdat datan mawi krama.

Pukulun lamun sembada, retna dewi Darmawati, pinaringna rayi tuwan. nateng Magada prayogi." Mesem sri narapati, nolih marang garwanipun: "Heh yayi kayaparan, ature arinireki , si Suwanda wus wahdat datanpa krama.

Rem huge pinaringena, marang arinira yayi, narapati Citragada." Mesem retna Citrawati, sumangga ing karsa ji. Ngandika malih sang prabu: "Heh ta yayi Suwanda, sira dhawuhana nuli, yayi Citragada Ian ratu sakawan .

• Yayi Candraketu raja, lawan si Kalinggapati, Suryaketu Wisabajra, saosna ingsun paringi, prameswari nrepati, Widarba sakawan Satus putri boyongan, mangsa bodhoa sireki, amamatah pantese kang ingsun ganjar.

Besuk nuli saosena." Tur se;tnbah rakyana patih, medal saking jroning pura. para ratu den dhawuhi, kang badhe tampi putri, satus gangsal sadaya wus, gangsal ratu pangarsa, satus ratu -ning pawingking, ing jro pura putri boyongan samekta.

Winameng ganda busana. Dene retna Citrawati, wedale sating jro pura . dinum ratu kang nampani , Suwanda kyana patih, ingkang mamatah mamatut, liya ratu pangarsa, wus pinatah ing karsa ji, langkung rame bawahane mawi krama.

Suwanda nekakken suka, lawan sagunging para ji, nutug suka parisuka, kasukan-sukan angenting, yayah kadya punagi , tyase sagung para ratu, suka mring patihira, martanira maratani, sanagara samya jrih asih sadaya.

Wus kalok ing tri bawana, Suwanda rekyana patih, kaprawiraning ayuda, timbang Ian gustinireki, ing wama wus sairib, solah bawa ambekipun, .samya suka maharja, ngulawisudeng dumadi, rengating rat rineksa pinrih menaka.

Wuwuh-wuwuh para raja, kang sumiweng Maispati, dibyane patih Suwanda, panungkulireng para ji, nora lawan ing jurit, mung pinrep dana martayu, jinejer ing silarja, munah pinanah mamanis, mungsuh susah samya sib mangsah sumembah.

Mila sri sihing narendra , ingangkah denya wirutameng laga , miwah ambek arja manis , bisa basa ngenaki . tyasira wadya lit agung , kabeh tan sinung renggang , rumasuk wong sanagari. anggep bapa marang apatih Suwanda.

Ing mangke pan wus kajarwa , Suwanda kalamun maksih , sentananireng narendra , mila sru sihing nrepati , patih sasat narpati , ginusti ing para ratu , Suwanda sring kinarya, wakil mring gustinireki, siniwaka dening para raja-raja.

Lunggyeng singasana retna, ingayap ing para cethi, akeh wadya kasamaran , tan wruh kalamun apatih , ingkang miyos siniwi, tetep kembar wamanipun , Suwanda Ian narendra, mung kaot kawula gusti , • kembar rupa kembar solah kembar swara.

Miwah kaprawiranira, ing ngayuda tetep sami, among kaot tiwiki-ama. Ian gustine sri bupati, mila asring kinardi, wakil anggitik praja gung, teteping ratu sasra, kang sumiweng Maispati , saanane iya ki patih Suwanda.

Sembadanireng busana , jro kadhaton Maispati , kadya lokeng Ngariloka ·. Ngendrabawana tan mirib , kusuma Citrawati , mangka dewi Umanipun, mangka hyang Girinata, sri bupati Maispati, garwa dhomas kang mangka apsari ngarsa .

Apsari pawingkingira, pipingitan para cethi, tetep kadi Suralaya, jro kadhaton Maispati , cahyane sri bupati, sengga diwangkaranipun, raja putri Magada , cahyane minangka sasi, sudamane para maru putri dhomas.

Tan kena yen winuwusa , srining pura Maispati, miwah sang narpada yita, retna dewi Citrawati, tuhu yen amuwuhi , lalangen srining kadhatun , raja putri Magada, cahyanira mbusanani, jro kadhato n pama rinenggeng markata .

Sajroning panjrahing sekar, kayungyun asrine sami, yen kala narpadayita, Ian sang prabu Maispati, tedhak mring Sriwedari, otawan dhomas para maru , sekar kusut sadaya, samya nyaosken wawangi, atur ganda marang dewi Citrasmara.

Pama lunglunganing jangga, ambirat gadhung lumiring, tahen miyat ing jangganta , merang muntel mulet ing wit, pundhak meh babar mingkis , mulat ingkang wentis katub, kesisan wastra mulya, sengg a kencana sinangling, sekar pudhak mungkret malih wurung babar .

Sadaya kang puyuh denta , puret karaket ing uwit, merang denir a tumingal , ing pambayun sang retnadi , ngasorken cengkir gadhing , kadya kencana binubut. memet tur maya-maya, mundri lir nila widuri , lamun tinon lir pambayun jro supena.

Gung alit wadya sapraja, tan ana ingucap malih, mung pantes e gustinira , lawan ingkang prameswari, miwah pantesireki, kalawan papatihipu n, muwuh kuwunging praja . Kuneng gantya kang winarn i, ingkang tapa aneng talaga Madirda.

3. PEJAHIPUH PATIB SUWANDA. A. PARA DEW A SAMl PUPUI'RA KETHEK.

Wus pirang taun laminya, kusuma retna Anjani, denira tapa nyanthuka, munggeng satepining beji, tanpa sinjang sang dewi, wuda namung sinjang rambut, ubaya yen tan ana, sihing jawata kang luwih, angruwata cintraka kawreanira.

Suka matieng talaga. nora nginum nora bukti, kang dhinahar mung kuleang. kang tibeng pangkon pribadi, lawan bun kang netesi, ing lathi iku den inurn, luwih ari kalihnya, ing tapanira sang dewi, tinedhakan dening sanghyang Girinata.

Pan arsa nembadanana, ing panedha kang atapi , denira wus pirang warsa, mantep tan ginggang ing kapti, umres jawateng langit, kang umiring sanghyang Guru , nitih wimana retna, sumeblak padhang nelahi, lir bathara memba nganglangi bawana.

Prabaning wimana retna, padhang luhure sang dewi , hyang Girlnata umiyat , rakite kang mangun teki, mangu tyasira dening, wuda namung sinjang rambut, wentis kesisan rema, gumebyar saengga thathi t . sanghyang Guru lengleng ing tyas kamanusan.

Temah korud hertanira, kinipataken ngasta glis, tumiba aneng ron kamal, pareng prahara gumerit, sindhung riwut ndhatengi, wreksa Sol rebah pokah puh, roning kamal kabuncang, tumibeng pangkon sang dewi, gya cinandhak sangdyah sak:edhap tumenga.

Denya dhahar roning kamal, mulat ing luhurireki, jibeg jawateng ngawiyat, sang retna merang ing galih , nulya ndhekukul malih, ngungun dewa kang andulu, dene rupa wanara, kang tapa mukanireki, hyang Narada wruhing wadi suka-suka . •

Munggeng ngarsaning wimana, latah-latah aststng, sanghyang Guru angandika: "Apa ta wadinireki, guguyu marang mami." Narada latah umatur: "Boten gugujeng tuwan , guguyu estrl kang tapi. yen wawrata sayekti manak wana:ra.

Kethek kumethak ngalathak , theruthukan angalithik, monyet nyenyengit ngalunyat, manthelang kalung kelenthing, pipincangan malencing, mumunyuk sok munytik-munyuk , ngucemil kekemilan, kalung kacang nggendhong cengkir." Sanghyang Guru mesem osik ing wardaya:

"Baya wruh ing wadiningwang, Narada guyunireki." Sanghyang Guru kondur sigra, kebut pra jawata sami, saking nggene Anjani, Narada turut delanggung, pan maksih suka-suka, hyang Guru sigra amethik, roning ila-ila satepining marga.

Nunungkul resi Narada, ila-ila den usapi, asta ingkang tabet kama, Narada pijer sisirig, munggeng ngarsanireki, inguncalan nora weruh, nenggih ron ila-ila, tumibeng gigirireki, lir ingancur sanghyang Guru angandika:

"He h Narada basakena , sira guguyu mring mami, narka kasmaran wanara, lah ta nyatane kang endi, sira iku wus pasthi, bakal duwe anak munyuk." Narada sru turira: "Kula manak saking pundi, boten niyat lamun dhemena wanara.

Pae punika pun Brama, mumulat wentisireki, teka acipta kasmaran, pasthi puniku nggarbini. Pun Brama kang ngetengi,pasthi lamun manak munyuk ," pan sarwi latah-latah, resi Narada denya ngling, nora weruh inguncalan ron asmara.

ASMARANDANA: Sanghyang Guru ngandika ris: "Lah iya sakarsanira, angarani jenengingong, nanging ta durung karuwan, sira ingkang wus nyata, lamun duwe anak munyuk, dadak guguyu roaringwang .

Teka nora idhep ngisin, anake kethek ginawa, tetemu lawan dewa keh, wicara lamun bagusa, saparane ginawa." Dewa keh pating palinguk , tan ana wruh wadinira.

Hyang Guru ngandika malih : "Lab mara sira noleha, dudu ta anakmu kuwe, ngethapel aneng gendhongan." Wau ron ila-ila, antuk sabdaning hyang Guru, sakala dadi wana ra.

Maltsih ngethapel neng gigir, tangane angrangkul jangga, menthalit kalih sikile, neng lam bung leme s lir tam par, buntut am be, bed badan, Narada kaget anjumbul, niba tangi girap-girap.

Gugulungan aneng siti, winengkang-wengkang tan kena, saya kukuh pangrangkule, karaket neng , gigirira, Narada megap -megap , marang ngarsane hyang Guru, umatur nuwun apura.

Sanghyang Guru ngandika ris: " Sataun mangsa ucula , saking gigir pangrangkule, lamun sira durung arsa, iya ngaku atmaja." Narada sigra umatur : ''Pan inggih anak kawula.

Mung sampun ngethapel gigir, mengkarag githok kawula," wanara tumurun age, anungkemi pada, Narada langkung suka, rinangkul den elus-elus, gumer kang para jawata.

Dene kayungyun kang wami. memper bathara Narada, nyangkrang anglengin pundhake, gulune mangkeret cendhak, dedeg cebol kapalang, bekel wetenge anyempluk, bokong nyanthik nyakathakan.

Buntute panjang nglangkungi , ulesira ijo tuwa, gumilap ilen, pan sampun sinungan nama, nenggih raden Anila. Narada alon umatur : "Pukulun lamun parenga.

Wontena tunggile malih, sagunging para jawata, nganakna .;anara kabeh. sayekti wonten karyanya, dhaharen tur kawula, yen amung sawiji tanggung, dados guguyon kewala."

Sanghyang Guru nembadani, marang ature Narada, dewa wus ngundhangan kabeh, padha yogaa wanara, aja na kaliwatan, sun wangeni pitung dalu, dadine anake padha .

Pacuhan parentah mami. Sagunging para jawata, sandika wus bubar kabeh, mantuk mring kahyanganira, samya mesu mumuja. neng sanggar pidikanipun, sarta lawan garwanira.

Tan antara anggarbini, rabining para jawata, kalawan cipta dadine. antara ing pitung dina. samya babar sadaya, enggal geng diwasanipun . dinus lawan gege toya.

Mayuta makethi-kethi, wanara tanpa wilangan. manut jawata kathahe . anake jawata para, wanara ingkang rucah, wre wira ingkang nung-anung, anak jawata nayaka .

Geng-ageng kagiri giri. lumrah prawireng ngayuda, wre pangarsa sadayane. keh ulat pindha baskara. prakata kadi gelap, yen segu kadya galudhug, katur ing hyang Girinata.

Langkung sukanya ningali, dhapure ingkang wanara, pangarsa birawa kabeh, pantes sami wireng yuda, tinurunaken sigra, sadaya kinen angratu, marang ing guwa Kiskendha.

W anara wus mudhun sami. pangirid kapi Ani! a, prapta ing Kiskendha kabeh, kadya wutahing samudra. wus tetep pangratunya, rnarang Sugriwa sumuyud, sagunging bala w.anara.

Dene ta raden Subali , liningga-Iingga jawata , pinindha-pindha pu· pundhen , mring sagung bala wanara, ajrih asih sadaya , denya ·prawira mbek wiku, prakosa sudireng tapa.

Sampun amacak bupati, sri narapati Sugriwa, Anila kinarya p·ateh, kang sumosor wre Saraba, punggawa ulah sastra, wignya prawireng prang pupuh, ababalan Iimang yuta .

Anila sisihireki , wre undhagi ing kagunan, taweng wisa sabalane, Jan wonten malih punggawa, prawira Darimuka, Danurdara nu , Gawaya lawan Gawaksa.

Wisangkatha Ian Puthaksi, Satabali Ian Wisata, Sempat1 Bimamukane, Kesari Gadamedana , Kardana Kapimenda, Subodhara Kalawandru, Wreksa Jan Kamadhrasthinya .

Sadaya prawireng jurit, tan wangwang napak gagana , punggawa wre sabalane , Jumrah bala nglimang yuta, saweneh matang yuta, ing sapangkat-pangkatipun , undha usuking punggawa .

Solahe Jumakyeng kardi , tan pae Jawan manusa , anggepe marang rat une , miwah mring punggawanira , sagunging kapi bala . suka-sukane kalangkung, ana ing guwa Kiskendha .

Wananira wutuh maksih. sangkep saliring wowohan, dereng kaJong salamine, wewengkon wana Kiskendha . Sagunging pra dipatya , akarya dunungan sampun , kuneng gantya kang winarna.

Kadya carita mangsuli, embane Bali Sugriwa. sakesahe momongane. ajrih marang sang pandhita, rumasa karya dosa . Jembawan dadya anusul. Ian wonten pulunanira.

Dening sang Gotama resi, prenah pulunane misan , ki Puthutmenda namane, mawi sungu kadi menda, duk babayine mila, Puthutmenda milu nusul, kampir talaga sumala.

Sayah angum jroning warih, dadya arupa wanara, kakalih langkung merange, geblas angilang mring wana, pirang taun laminya. den papati raganipun . antuk sasmitaning dewa .

Kinen sumusula aglis, marang ing guwa Kiskendha, winartan yen momongane, wus rinatu ing wanara, bala tanpa wilangan , Jembawan sigra anusul, marang ing guwa Kiskendha.

Sapraptane sampun panggih, lao narapati Sugriwa, Jembawan asru tangise, ngaturken sasolahira, nalika salah rupa, aneng ing talaga adus, merang angilang mring wana .

Antuk wangsite dewadi, kinen nusul mring pad uka. Sugriwa sru pangungune, wus samy a ing driya, kapi Jembawan, wus pinacak punggawa gung, kanthi Ian kapi Anila.

KINANTHI: Gantya malih kang winuwus, kusuma retna Anjani, yekang atapa nyanthuka, munggeng satepining beji, ing sawusira adhahar, ron kamallajeng nggarbini.

Langkung sungkawaning kalbu, ing siyang dalu anangis, ketang wirang ing bawana, tanpa lawan anggarbini , langkung rujiting wardaya, sasambate melas asih:

lae dhuh jawata gung, paran dosaningsun iku, binendu rupa wanara, marga saking cupu manik, durung pinaringan luwar, ruwate kawrean mami.

Nyanthuka wus pirang taun, aneng satepining warih, mung nunuhun pangaksama, ruwate cintraka mami , teka malah winuwuhan, tanpa lawan anggarbini.

Apa ta dosaning \ ulun, binendu sinakit-sakit, leheng nuli lenyepe-. na, saking ing madyapadeki, urip ndadawa druhaka, tan padha samaning jalmi.

Heh mega teja kukuwung, wangkawa kilat Ian thathit, surya sasi myang sudama, wukir miwah jalanidhi, kabeh isining bawana, seksinen siksa ngong iki.

Papa pataka pinuput, kapati pinati-pati, tanpa wit sinung pataka, pepet cupeten tumuli, Iinuluh sinalah-salah, tanpa lawan anggarbini."

Kuneng sangdyah tangisipun, cinarita sampun prapti , mangsane ing wulanira , sangdyah denira nggarbini, rumasa lamun babadra, ing sarira manakiti.

Tambuh tambuh solahipun, kusuma retna Anjani, acipta prapteng antaka, pambandrenging jabang bayi, mawa prahara ruhara, sindhung riwut angin-angin.

Meses Jesus lir pinusus, bayu bajra sru gumerit, wreksa sol sem43

Kapi Jembawan

pal, rug greng ori-ori tarik, retna Anjani kantaka. Laire kang jabang bayi.

Gara-gara reb gumuntur, maketer sining wanadri, prapta udan pancawora, oreg lindhu gonjang-ganjing, rug rugrug agraning arga, prakempa reh kang udadi.

Oreg ing sawarga gugup, sagunging para apsari, dinuta byang Girinata, tutulung ing jabang bayi, ambekta sasaratira , (ltalaga Madirda prapti.

Jabang bayi wus sinambut , dening kang para apsari, _ sampurna pinaripuma, miwab kusuma Anjani, rinuwat kawreanira, mulya kadya wingi uni.

Wungu pungun-pungun ngungun, mulat ing para apsari, kang nambut ing putranira, kapi gapila kang wami , panarimanireng driya, dene sariranireki.

Wus ruwat kawreanipun, nugrabane hyang Pramestbi. Mangkana wau sang retna, binekteng para apsari , pinrenahaken sawarga , mulya dadi widadari.

Dene jabang bayinipun, pinaringken den tampani, mring bathara Bayu ingkang, anggadhuh malakarteni, pinrih digdaya luwiha, kaprawiraning ajurit.

Hyang Jagadnata mawantu, dibya risang jabang bayi, wus dinus ing gege, toya, menggal geng diwasaneki , rabaden Anjaniputra , kathah paparabireki.

Rahaden Pawanasunu, raden Ramadayapati, raden Prabacanasuta, Nilatmaja lawan malih, nenggih raden Anoman, Bayutanaya Maruti.

Ulab ing kagunan putus, pasang limpad tyas undbagi, wiweka tur bijaksana, lepasing graita lantip , ulat galak ules sareh semu jatmikani.

Kaprawiraning prang punjul, mandraguna sura sekti, dibya prakosa digdaya, dewa pra samya amuji, ing raden Bayutanaya iya Ramadayapati.

Lamun krodha ing prang pupub, prabawa prahara ..gumrit, sindhung riwut tali wawar , gora reb kang bajra pati, luwih prabawaning paman, Subali kruraning jurit.

tyas bathara Guru, nuduh jawata angirid, ing raden Bayutanaya, sinrahken parnanireki, kapindra guwa Kiskendha, lampahira sampun prapti.

Panggih Ian wanara prabu, jawata duta Iingnya ris : "Heh sang kapindra Sugriwa , timbaiane hyang Pramesthi, pan iki pulunanira , sutane dewi Anjani. '

Kasraha marang sireku, dene ta dewi Anjani, wus ruwat kawreanira, muiya dadya widadari. Bathara Bayu kang yoga, ing pulunanira iki."

Sugriwa suka kalangkung , dene kang raka Anjani , wus sinung ruwat jawata , muiya dadya widadari , Ian mulat pulunanira , Iangkung sukanireng galih.

Anom ing wiweka putus, pasanging graita lantip , sembada prawireng yuda, wre sadaya pra samya sib, denya Ius pambekanira, jatmika sareh prak ati.

J awata duta mit sampun , mantuk mukseng ngawiyati. Wau nrepati Sugriwa, kang putra jinunjung linggih, pinacak bupati putra , pinarcaya ngreh ing westhi .

BaJa wre sinungan sampun , lawan amatah bupati , kang ngembani mring Anoman , wre Saraba sura sekti , Wus mangkana Bayuputra, kinen sumiwia aglis.

Mring paman sang pindha wiku, Subali kang mangun teki. Anoman gya lumaksana , Saraba ingkang umiring. Prapteng wukir Sunyapringga , Anoman mangsah ngabekti.

Subali kagyat tanya rum: "Heh Saraba sapa iki, wre anom nembah maringwang." Saraba matur wotsari: " Punika pulunan tuwan , putrane dewi Anjani.

Patutan bathara Bayu, raka paduka ing mangkin, wus ruwat kawreanira, mulya dadi widadari." Subali kalangkung suka, mulat pulunanireki.

Lao ingkang raka denya wus , sinung ruwat ing dewadi . Wus mangkana ingkang putra, Anoman tinundhung mulih , sumiwieng pamanira . mring guwa Kiskendha malih.

Si Sugriwa tang rinatu , dening sagung bala kapi, milua mutti wibawa, marang ing pamanireki , aja suwe neng pratapan, angregoni tapa mami.

Kang putra tur sembah mundur, saking Sunyapringga wukir, datan kantun wre Saraba , guwa Kiskendha wus prapti, katur ing sasolahira , kalamun sampun ngabekti.

Mring paman sang pindha wiku, nanging gya tinundhung mulih, denya lagya sru martapa, manawi angreregoni. Kapindra gumujeng myarsa , Anoman aturireki.

B. PRABU DASAMUKA CA.NGKRAMA DHATENG NUSA MANDL

SINOM : Kuneng nrepati Sugriwa, kang wus tetep angratoni, ing sagung bala wanara. Gantya kang winarna . malih, nenggih Ngalengka nagri, risang Dasamuka prabu, ing mangke pan sangsaya, gunge karatonireki, rat maketer tumon ing prabawanira.

Sagunging diyu raksasa, ingkang kasangga ing bumi, kang kongkulan ing akasa, sadaya samya sumiwi, marang Ngalengka nagri, marma sangsaya a:ndarung . Rawana ardanira, puwa-puwa aneng bumi, sabalane bumipala ing Ngalengka .

Saengganira sasangka, sagunging para nrepati, pagut sunaring baskara, kekes sadaya samya jrih, marang sang yaksapati , susah jinajah ing mungsuh, wusnya nggitik Kaendran, alami kendelireki , aneng praja nora lalana don aprang .

Anggung denya mong asmara, mring garwa dyah dewi Tari, wus lipJ.lr pangarangira , marang retna Widawati ; liru dyah dewi Tari, myang sang ari kalihipu n, sirarya Kumbakarna, Ian arya Wibisaneki . kalihira samya manungku asmara .

Garwanira Kumbakama, apsari dewi Kiswani, garwanira Wibisana , kusuma dewi Triwati, sira sang ari kalih , suka wibawa anutug, meh sami Jan kang raka , samya ngadhaton pribadi, ing Ngalengka prasasat pinara tiga .

Miwah sagung pra dipatya. Ngalengka ditya gung alit, miwah kang amanca praja , mangan nginum rina wengi. aneng purane sami , linilan ing prabunipun, nutugi sukanira, saweneh punggawa sekti , ameng-ameng ngambil wowohan sawarga .

Antuke -Moot ing rata , ana meng-ameng pasisir, akarya tarub wangunan, misayeng mina jalad ri, weneh papara maring, wana-wana gunung-gunung, akarya pagubahan, pra samya ambekta rabi , kyeh solahe Wi1 punggawa mamrih suka .

Saweneh ana punggawa, sukane papara nebih, sartane ambekta bala, rnring jajahan liyan nagri, ngrurusak ngrurusuhi , tan ana tang ngaru-biru, tutug sasolahira, ditya Ngalengka gung alit, cipta tulus denira jayeng bawana .

B. PRABU DASAMUKA CANGKRAMA DHATENG NUSA MANIK.

SINOM: Kuneng nrepati Sugriwa, kang wus tetep angratoni , ing sagung bala wanara. Gantya kang winarna . malih, nenggih Ngalengka nagri, risang Dasamuka prabu, ing mangke pan sangsaya, gunge karatonireki, rat maketer tumon ing prabawanira.

Sagunging diyu raksasa, ingkang kasangga ing bumi, kang kongkulan ing akasa, sadaya samya sumiwi, marang Ngalengka nagri, marma sangsaya andarung . Rawana ardanira, puwa-puwa aneng bumi. sabalane bumipala ing Ngalengka.

Saengganira sasangka, sagunging pata nrepati, pagut sunaring baskara, kekes sadaya samya jrih, marang sang yaksapati , susah jinajah ing mungsuh, wusnya nggitik Kaendran, alami kendelireki, aneng praja nora lalana don aprang.

Anggung denya mong asmara, mring garwa dyah dewi Tari, wus lippr pangarangira , mar ang retna Widawati , liru dyah dewi Tari. myang sang ari kalihipun , sirarya Kumbakarna, !an arya Wibisaneki . kalihira samya manungku asmara .

Garwanira Kumbakama, apsari dewi Kiswani. garwanira Wibisana. kusuma dewi Triwati , sira sang ari kalih, suka wibawa anutug, meh sami !an kang raka , samya ngadhaton pribadi, ing Ngalengka prasasat pinara tiga .

Miwah sagung pra dipatya. Ngalengka ditya gung alit. miwah kang amanca praja , mangan nginum rina wengi. aneng purane sami . linilan ing prabun ipun, nutugi sukanira. saweneh punggawa sekti , ameng-ameng ngambil wowohan sawarga.

Antuke vfulot ing rata , ana meng-ameng pasisir, akarya tarub wangunan. misayeng mina jaladri, weneh papara maring, wana-wana gunung-gunung, akarya pagubahan, pra samya ambekta rabi, kyeh solahe Wit punggawa mamrih suka.

Saweneh ana punggawa, sukane papara nebih, sartane ambekta bala, mring jajahan liyan nagri, ngrurusak ngrurusuhi, tan ana kang ngaru-biru, tutug sasolahira, ditya Ngalengka gung alit, cipta tutus denira jayeng bawana .

Aywa mungguh madyapada, sagunging para nrepati, manusa diyu raseksa, yen anaa ingkang wani, marang prabunireki, dewa kasor ing prang sampun, samana Dasamuka, ngundhangi wadyanireki, kinen sami siyaga kaprabon_yuda.

Karsanya prabu Rawana, lalana don aprang malLh. Sagunging kang pra dipatya, wus samekta ing ngajurit, tuwin kang manca nagri, sagagamanira kumpul, marang nagri Ngalengka, gumuruh anggigirisi, kadya guntur wil prawira nata bala.

Langkung saking satus yuta, wil bala Ngalengka mangkin, samekta gagamanira, tengara budhalira glis, saking Ngalengka nagri. • De sang ari kalihipun, sirarya Kumbakarna, Ian arya Wibisaneki, sabalane samya kantun tengga praja.

Lao bupati jro sakawan, kang kantun rumekseng nagri. Mangkana ing lampahira, sri Dasamuka wus prapti, jawi kitha ngebeki, kadya robing samudra gung, Iuber ngelebi wana, myang ditya ing ngawiyati, kadya te.dhuh ibekan ing dirgantara .

Lepas lampahira ngambah , ing jajahan liyan nagri, geger ingkang kamarganan, ditya samya njajarahi, kyeh ratu ngungsi wukir, risak kithane ginempur, branestrine jinarah, weneh ratu nungkul aris, methuk marga sarta tur sesegahira.

Saweneh ratu prakosa , nedya methuk ing ngajurit, mijil saking kuthanira , sa)Vadya nanggulang margi, keles dening raseksi, kakalen upaminipun, katempuh banjir bandhang, ing prang mantra ngudhili. Duk samana lampahe sri Dasamuka.

Kendel kalangen ing wana, masanggrahan Nusa Manik, Ian sawadya balanira, akarya pakuwon sami, cinatur Ngarcamanik, wananira maksih wutuh, akathah kang wowohan, papane wiyar tur radin, bengawan geng mili ngubengi parbata.

Sang aprabu Dasamuka, acangkrama roaring wukir, anitih wimana retna, miwah sagung pra dipati. Wukir geng Ngarcam.anik, kathah huron alasipun, sangkep ingkang wowohan, kembang-kembange mepeki, luhur ngarga kathah talaga pancuran.

C. PRABU ANJUNASASRABAU SARE WONTEN lNG SUNGAPANING SAMODRA.

Suka kang bala raseksa, karasan neng Nusa Manik, gung misaya huron wana, myang misayeng ulam kali. Kuneng ing Nusa Manik, yaksendra ingkang kukuwu , sawadya balanira. Gantya kang winarna malih, nagara gung Maispati cinarita .

Lawan prabu Dasamuka, kadya sareng lampahneki, duk samana sri narendra , maha prabu Maispati, parentah mring apatih, Suwanda ngundhangi gupuh, mring sagung para raja, satriya lan pra dipati, siyagaa narendra arsa papara.

Gumerah wadya sapraja , siyaga kaprabon jurit, angtnng prabu cangkrama, mring wan a wukir pasisir, mrih sukane kang rayi, cangkrama mamet kalangun , busekan para raja, satriya punggawa mantri, kadya guntur prawira anata bala.

Nrepati sasra nagara , satriya lan pra dipati, wus saos wahananira , Tata geng jempana joli, gagaman tanpa wilis, sabalane ratu sewu , bekta kucumbinira, sagunging para nrepati, pan sadaya kakanthen lan garwanira.

KINANTHI: Wus samekta kang wadya gung, gagaman lir parwatagni , kadya wana kembang -kembang, busanane kang para ji, panganjur nateng Magada , kaipe ing sri bupati.

Ngirid satus para ratu, anitih rata rinukmi, asri upacaranira, ginrebeg ing pra dipati , telasing wadya Magada nateng Srawongga nambungi.

Ngirid satus para ratu , nateng Srawongga anitih, dipangga palana lawak, gymredeg wadyanira sri, sang prabu Srawantipura, ingkang sumambung ing wuri.

Ngirid satus para ratu, Srawantipura anitih, rata jong binangun pita, asri busaneng prajurit, ingkang sumambung ing wuntat, sang prabu Kalinggapati.

Ngirid satus para ratu, gumuruh wadyanira sri, anitih dipangga buntal, apalana mas sinangling, sang aprabu Wisabajra, ing wuri ingkang nambungi.

Ngirid satus para ratu, anitih rata bangun jring, gumregut lampahing bala , busal'la bra marwata gni, wahana mawama-wama, rata turangga Jan esthi.

Titihan kang para ratu, tan kena wor ingkang baris, pangkat-pangkat lampahira, mawi tengeran pribadi, sagunging ratu manggala, mangku upacara sami.

Satunggul sapayung agung , gada geng angapit-apit, samoga ba- . dhama dhendha, nanggala musala piling, cakra candrasa ing ngarsa, trisula limpung Ian Iori. •

Jangkep ratu limangatus, ingkang lumampah ing ngarsi, mijil sri Arjunasasra , ing lampah ingkang nengahi, tuwin para garwa dhomas, ngiring dewi Citrawati.

Lan parekan gangsal ewu, anggili garbong pedhati , titihan kang para garwa , atusan jempana joli. ulur selur saking pura, retna dewi Citrawati .

Anitih jempana kurung, singub mas binangun asri , wawaton telajug pita , tinatirah manten wilis, salebetireng jempana, pinajangpajang linungsir .

Pinalisir mas sinawur , tinon sing mandrawa kadi. wangkawa. angemu teja. sinalimut kilat thathit, kadya daru leng-ulengan, Ian sudama jroning joli.

Jempana sinongsong susun , elaring manyura resmi , munggeng wurining jempana. Sri bupati Maispati, dadya pamadyaning lampah, nitih rata manik wilis.

Laring samberilen s"ij11e kang songsong mangapit , ampil- • JL J • • an pacareng ngarsa, pan sa aya den songsongt , smusun sapasangpasang, srining songsong amuwuhi.

Resmi langening marga gung, sumebar kababar kadi, kang peksi kardha raratyan, arakan pirit marapit, mlJ!ltab tata rantab-rantab, wadya kang amagersari.

Sumreg seseg reh sumengkud, wadya jro sumambung wuri, kerid ing sri maharaja, gagaman mawami -wami, kadya wana kawelagar, sinang baranang kaeksi.

Srine kang wadyabala gung ; ratu limangatus wuri , tan pae kalawan ngarsa , asrining bala lumaris , myang pangkating para raja , saben saupacara sri . •

Munggeng wurinira prabu, Suwanda rekyana patih , pangirid ratu pamuntat , anitih rata rinukmi, balanira sewu leksa, · sakethi kang pra dipati.

Rumekseng pakewuh pungkur, sadaya prawireng jurit, bupatinira Suwanda , tuwin ingkang para mantri, busana kyeh nekawama, lir panjrahing puspita sri.

Narapati Candraketu , saba bala kang nambungi , ngirid satus para raja , asri busaneng prajurit , saengga sekar sataman , ingkang sumambung ing wuri .

Narapati Suryaketu, ngirid , satus kang para ji, asri busananing bala, sengga tekang taru resmi, nrepati Ngalatanaya , ingkang s.umambung ing wuri.

. Ngirid satus para ratu, asrine wadyanya kadi, panjrahing sekar palasa, wuri malih kang nambungi, sang aprabu Godhadarma , Widarba sri narapati .

Ngirid satus para ratu, gumrah wadya Widarba sri , nulya narapa ti Soda, ing lampa:.h ingkang mungkasi , ngirid satus para raja, gagama - nira mamani.

Jangkep ratu limangatus , kang munggeng wuri nrepati, prapta sajawining kitha , kadya robing jalanidhi , wutah angalebi wana , gunging wadya Maispati.

Saengga parbata kapuk, drese kang angin , mawur ing saparan-paran , wadya gung kang sumyur kumaliling ambyar , ange'beki wana giri. ,

Gumaludhug guntur ketug, gora reh kagiri-giri, wana temah araara , kambah ing bala lumaris, tuhu yen ratuning jagad, sang aprabu Maispati. •

Sinembah ing ratu sewu, prabawane ambawani , angaubi sabawana , prabu baboning sabumi, bituwahing bumipala, pilih kang tan atur manis.

DHANDHANGGULA: Sirem-sirem hyang ima nawengi, luhurira sri Arjunasasra, kadya mayungi isthane , weneh dening baledug, anglimputi hyang bagaspati, mangkana pra pandhita. miwah para wiku, ing wukir-wukir sadaya, amiyarsa yen sang prabu Maispati. cangkrama marang wana .

Sami medhun wiku wukir-wukir, methuk ing sri Arjunawijaya, samya ngaturken tapane, salamine neng gunung, tan lyan prabu ing Maispati, kang pinudya ing tapa, ; mung sang Sasrabau, ratu musthikaning jagad, mumuseri ing bawana anglajeri. ngaubi isining rat .

Yen kala Jereb sri narapati, ing patapanya pandhita mulya, amariggih suka sakehe, garwa myang balanipun. pan sakala dadya nagari, saking kathahing wadya, para ratu-ratu, abebethek angarakat, huron alas miwah ulam kali-kali, suka kang para garwa .

Ana nangkep jajabung jajaring, kala-kala sindhetan tulupan, sadaya dadya sukane. Yen dalu sang aprabu. gunem lawan wiku semedi, mrih arjaning kamuksan, pratingkahing ratu, gyanira rumekseng jagad, miwah I gunem \prayoga !wekasing pati, patitising kamuksan.

Suka myarsa retna Citrawati, gunemira kalawan pandhita, akeh karungu becike, tata titining ratu, miwah tata titining pati, pantaraning utama, namakaken laku, laku lalakoning praja . praja arja jajahanira sayekti, yayah murwa kawiryan.

Miwah dewi retna Citrawati, cangkrama mamrih sekar ngasrama, Ian dhomas para marune, gumrah arebut santun. kadya riris pagut ing pasir, suka mulat srinatar, junasasrabau. solahe kang garwa dhomas, wus mangkana ngalih pasanggrahan malih, langening wanawana.

Mamangun dana samargi-margi, angenaki tyasing bala tantra, waskitha mayu jagade, sagunging wiku-wiku, kontha kanthi kinthil kinathik, salamine neng wana, sang sri Sasrabau. suka sakehing pandhita, siyang latri angadhep sri narapati, samya suka sadaya .

Sengsem kacaryan para maharsi, marang prabu Arjunawijaya, kayungyun geng pangestune, ngenting denya susugun, tumpek isen-isen wanadri, nadyan cantrik urakan, sugatane katur. Duk samana wong ing praja, kyeh kapengin kudu-kudu dadi cantrik, denya geng sih sang nata.

Ewon aleksan para maharsi , wiku pandhita sewa sogata, manguyu cantrik-cantrike, denya mbek sang aprabu, angenaki ing tyas prihatin , mamayu ing sangsara, anuwuhi kayun , ing bala sapraja muwah , isining kang praja Ian isining wukir, kinenan suka samya. Tangeh lamun wuwusen ing tulis, solahira den ya masanggrahan . ing patapan iku kabeh , anggung amangun hayu , karahayoning bum ibumi , gunem sarta pandh ita , wulange kacakup , sagunging para punggawa , saben ari lawan rekyana apatih, Suwanda tampi wulang . Pratingkahira angrah nagari , kaluhuraning ratu misesa, pinungka s kautamane , akeh wuwuh pakantuk , marang garwa marang wadyeki , samya nuwuki suka , katekan sakayun, kalih wulan cinarita, enggenira kalangen neng wan a wukir, prabu Arjunasasra. Mangkya budhal anurut pasisir. minggah sungapaning kang muwara , saparon dina wiyare, miwah sanget jronipun, kendei sagung baia Iumaris, risang nurageng jagad , prabu Sasrabau , angundh'ang i para raja, samya kinen makuwon kakojor sami , wana pinggir samu - dra . Arsa tinambak wiyaring kali, supaya dadia sasagaran , sirahing samudra gedh e, ing karsanira prabu, tinambaka susah wadya lit, sang nata datan arsa , satengahing Iaku, akarya susahing baia , animba li marang rekyana apatih , myang sagung para nata . Angandi ka prabu Maispa ti : " Heh Suwanda ingsun arsa nendra , sungapan samudra kene , den prayitna sireku , rumeksaa pakewuh yayi, Ian sagung para nat a." Suwanda wotsantun: "Pukulun inggih san dika,' ' sigra prabu tiwikramanira dadi , yayah ngayuh gagana. Geng ira sang prabu satus wukir . rebah an eng samudra sunga - pan , piyak jaiadri ban yune, Iongkange wentisipun, kang minangka sajroning enggene para garwa, sapawonganipun , sajawining wentis maiang, pakuwone sagung kang para nrepati, Iawan patih . Suwanda . Minanya srang kasatan ing warih, para garwa suka ngalap mina, gumerah sapawongane , Iangkung ing sukanipun, para garwa Ian para cethi. Kuneng toya sungapan , bengawan kang agung , toyane wangsul katulak, dedel minggah saparan-paraning warih, balabar wanawasa . Tan malebek toya nganan ngering, kabebeg dening wentis malang, dadya wangsul minggah bae, toya geng nempuh gunung, nusa-nusa kala ban sami. W au kang kawarnaa, pabarisanipun, yaksendra Lengkadj,raja, sawadyane makuwon ing Nusa Manit, geger talaban toya.

Kadya lun adres teras tang warih, andaledeg pasanggrahanira, tatrajang ing toya geger, ditya tyeh · ngungsi gunung, sang aprabu Raw ana ngungsi, sanginggiling prabata, bala ditya mawur, kathah tang minggah ing arga, kang kasusu malangkrong neng ngepang sami, bulu waringin wuntat.

D. PJtABU DASAMUKA NGLUKUGI PRABU AIUUNASASRABAU.

PANGKUR: Krodha prahu Dasamuka, kinen sagung prawira aninitik, kang akarnya gening hanyu, sampun pra samya mesat, Sukasrana nenggih kang prapta rumuhun, wus antuk panitikira, prapta kerid ing apatih.

Marek ing ngarsa Rawana, nemhah matur wil Sukasrana aglis : "Pukulun agening hanyu, nenggih ingkang akarya, sri hupati sang Arjunasasrahau, sare rehab ing samudra, wentis malang mheheg warih.

Tiwikramanira pindha, gunung sewu rehab ing jalanidhi, sang Arjunasasrahau, ratu sekti sumhaga, mahaprahu Kartawirya kang susunq, prahu Arjunawijaya, kadhaton ing Maispati.

Garwane dhomas hinekta , acangkrama nurut pinggir pasisir, wanawana gunung-gunung, prahu andon papara, sura sekti kyeh misesa para ratu , halane tanpa wilangan, narendra ing Maispati.

Ratu lalananging jagad , sri Arjunasasrahau apekik , kasor hyang Asmara nurun , dening Arjunasasra , miwah kaprawirane aprang pinunjul, tan ana wenanga mulat, gunane sri Maispati.

Siniwi ing garwa dhomas, pan sadaya samya putri linuwih , Citrawati kang pangayun , putra nateng Magada , samya kasor apsari sining swarga gung, tan ana timhang kang warna, kadya retna Citrawati."

Yaksendra duk amiyarsa , ing ature wil Sukasrana nenggih, netyandik tyas sumung-sumung, dukanira kalintang, sru ngandika mring sagung punggawanipun: "Heh paman patih Prahastha, den padha samekteng•jurit.

Dene tan atakon warta, lamun ratu sangisoring wiyati, nora nana kang. kadyengsun, mengko ana mamadha , tur manusa damarsa nimhangi mringsun, dene ta kaliwat mamak , wani madhani mring rna mi.

Manusa sektine dama , mangsa pahda Ian sektining raseksi, sapa madhani ing diyu, nadyan padha dityaa , iya sapa kang nimhangi sektiningsun, duk ingsun lagi sinungan, nugraha wus ingsun jangji.

Kabeh kasekten sajagad, aja na tang ngluwihi sekti mami, jangjine bathara Guru, ingsun punjul sajagad, mengko ndadak ana madhani maringsun. Paman si Arjunasasra, iku sun gitik tumuli."

Umatur patih Prahastha: "Yen kenia sang prabu atur mami, wurungna nggitik puniku, mangsa kiranga mengsah , liya saking sang Arjunasasrabau, ratu misesa sumbaga, sang prabu ing Maispati.

Sugih bala para raja, tur sadaya sami ratu sinekti, anggepe bathara Guru, para ratu samuha, resep masuk ing tyas mring sang Sasrabau, liningga-lingga jawata, narendra ing Maispati.

Wonten ratu Wisabajra, langkung sekti sugih bala prajurit, ing prang gada agemipun, pilih kang kelar nangga , ing yudane Wisabajra sang aprabu, kalawan nateng Magada, sami andeling ngajurit.

Kaipe mring sang Arjuna, sasrabau nateng Manggada sekti, ing prang cakra agemipun, sugih bala prawira, Citragada sasat jawata tumurun, sektine nateng Magada, awrat sinangga ing jurit .

Wooten narpati Srawongga, widigdaya prawira ing ngajurit, jemparinge lir galudhug, pamunah satru murka. Wooten malih ratu raja Suryaketu, kyat ing rat wudhu ing aprang, tanpa tandhing ing ngajurit.

Wonten malih balanira, ratu sekti prawira Maispati, ing Srawanti prajanipun, ratu gagah prakosa , yen ngayuda teguh lawan ratanipun, pilih ratu kang anangga, bobote rajeng Srawanti.

Wooten malih ratu dibya, Candraketu prawira ing ngajurit, sasat bathara tumurun, angadoni jayeng prang, yen ayuda sira prabu Candraketu. Wonten malih ratu dibya, sang prabu Kalinggapati.

Ratu wudhu tanpa lawan, ing ngayuda prabu Kalinggapati, gada geng gagamanipun, pilih kang kelar nangga, para ratu kang prawira remak rempu, ajur Ian dipangganira, ratu luluh awor siti.

Wonten malih ratu dibya, ing Widarba prakosa sura sekti, Godhadarma namanipun, langlrung sekti punika, Godhadarma wudhu datan antuk mungsuh. Wonten malih ratu dibya, prawira ing Maispati.

Sang prabu Ngalatanaya, Iangkung sekti sugih bala prajurit, ing prang tate munah satru, agem sanjata kunta, tangeh lamun ucapen kang para ratu. Miwah kya patih Suwanda, pekik prawira ngajurit.

Undha usuk Ian gustinya, kyana patih Suwanda ing ngajurit, tate mbanda para ratu, kocap ing tri bawana, patih Suwanda yudane ampuh. Miwah kang para satriya, punggawa ing Maispati.

Limrah prakosa · digdaya, datan keni ginagodha ing jurit, sang Arjunasasrabau, ratu musthukaning rat, . ambek santa budya parikrama putus, sampun-sampun mumungsuhan, lawan prabu Maispati.

Tan wun amanggih babaya, ratu wingit sang prabu Maispati, sri Arjunasasrabau, angker kaliwat-liwat." Dasamuka duk miyarsa aturipun, kang paman patih Prahastha, ing tyas runtik esmu kingkin.

ASMARADANA : Sru ngandika sri bupati : "Si paman rekyana patya, pantes yen anggunggung mungsuh, dene ta kaliwat-liwat, kaya medeni bocah, si Arjunasasrabau, apa ta wani maringwang.

Manusa tur meskin sekti , mangsa ngalahna maringwang, danawa prawireng kewoh, ngendi ratu tri bawana, wani-wani maringwang, kabeh wus aneng padaku, angadu yasa jayeng prang.

· Dora yen anaa malih, kang kasongan ing akasa, kang sinonggeng bumi kabeh, ratu ingkang nirnbangana, iya rnring si Rawana, Ngalengka prawira teguh, kyating rat miseseng jagad.

Ditya gandarwa raseksi , tan ana kang bisa rnulat, rnring guna prawiraningong, rniwah kang para jawata, wus apes kasor mring wang, si Arjunasasrabau, pan rnaksih awrat jawata.

Maksih abot kakan aji, sri Dhanendra Lokapala, sasat bathara jenenge, sang aprabu Dhanaraja, wus tetep kadang dewa, kasor aprang lawan ingsun, mubeng sun sangga neng asta.

Taru sakurebing langit, dadia rnungsuh sadaya, tangeh nangga yudaningong. pan si Arjunawijaya, iku ratuning jalma, mung sapele anggepingsun, abot ratuning danawa.

W'!wuha ratu sakethi, kang kaya Arjunasasra, pasthi nora dadi gawe, nadyan irnbuhana dewa, kerigen Suralaya, ngembulana yudaningsun, mapaga wukku ring ngarsa. "

Sira rekyana apatih, Prahastha inbekuh turira : "Dhuh pukulun prabuningong, tan wonten kang dados cacad, ratu nedya sudira, nanging wonten rnangsimipun, ingkang pantes linarnpahan.

-q:nwena

Kang tan pantes den lampahi, sayekti angangge mangsa, ing prayoga barang gawe, ana sudira utama , ana sudira nistha, sudira tibeng nistheku, pantes aja linampahan .

Sudira tibeng utami , iku pantes linampahan , kang puniku upamine, anampika ajrih .mengsah, lawan Arjunasasra , nora dadi nisthanipun, malah dadia utama.

Dene prabu Maispati, ratu kyat ing rat sumbaga, ambek santanira lumoh, barang reb ingkang tan arja, amung amrih kaharjan. Sang Arjunasasrabau, ratu nurageng bawana.

Sayekti pantes tinampik, amungsuh Arjunasasra, dadi wruh bener tegese, pan ora dadi kanisthan, dene amilih mengsah, sang Arjunasasrabau, bathara angejawantah.

Sagung kang para nrepati, kabeh pan mangsa anaa, ingkang nimbangi jenenge , prabu Arjunawijaya, alus murtining driya, tuhu ·yen mamrih rahayu, nora yun pangreh murkarda .

. Tan wonten ratu mrih luwih ; apolah kadi paduka, anggung sikara kareme, margane yen waluyaa, mungsuh Arjunasasra, wong murka mungsuh rahayu, tangeh menanga kang murka.

Yen paduka wurung jurit, kalawan Arjunasasra, pra pandhita bungah kabeh , miwah wong tuwa Ngalengka, yekti bungah asuka, tuwin sagung anak putu, miwah ratu liya-Iiya.

Tur suka wuwuh pakering , para ratu kang miyarsa, yen paduka milih mungsoh, ingaran ratu waspada, nganggo anampik mengsah, dene kang temen den mungsuh, ing wiweka wus tetela.

Dadi wruh ing ala becik, nadyan dewa Suralaya , pasthi ngalembana kabeh, wus pasthi lamun narendra, nimpang rasaning sastra, sayekti manggm papa gung, rusak sagung wadyanira.

Sinten ingkang manggih runtik, karusakaning nagara, pasthi mring para ratune, tiwas atilar wiweka, tilar rasaning sastra, nenggih punika pukulun, rasa ugering narendra.

Dening parabdi nganggepi, sagung ·kawulaning raja, lumampah lawan sapakon, yen ana punggawa tiwas, aneng tengahing papan, nututa kalawan tatu, sayekti pan dudu titah.

Sato jinise sayetti, dudo jinising manusa, tan pantes ingabdekake, saturune aja pedhak, lawan jenenging raja, wong jember banget puniku, tan pantes amor ing praja.

Yeku jinising wong juris, atinggal mungsuh adegan, kalawan wong teluk wutoh, yen ratune wus wiweka, lamun durung wiweka, bener wong tinggal ing ratu, yen ratu kurang wiweka.

Yeku bangun alin-alin, Dasamuka duk miyarsa, patih Prahastha ature, lir tinepak mukanira : "Nora kayaa paman, gunaning mungsuh ginunggung, guna ngong tan den wicara.

• Apa dumeh mbebeg kali, jembare saparon dina, munggah ing wukir banyune, iku panggawening bocah, asugih bala raja, iku padha ratu cubluk, teka gelem asuwita.

Marang sasamaning aji, padha ratu tanpa guna, pijer dadi cedhising wong, ratu oreyan kewala, dudu ratu gagala, angur nembaha maringsun, ratu miseseng sajagad."

Prahasta umatur malih: "Dhuh prabu kula ywa pugal, masalah tiring kaprabon, datan kena ginagampang, ratu ugering jagad, angarsakna lala lucu, nadyan ratuning danawa.

Ujer maksih andum milih, mungguhing reb becik ala, mangsa ta alaa bae, si bapa kaki ing kuna, padha ratu danawa, maksih mikir ala hayu, nora mbabawur prakara.

Tan kadi paduka amrih, pratingkah ala kewala, keron tan ana becike, anemua kaluputan, sinandhang wong sajagad," Dasamuka duk angrungu, krodha ayuda kenaka.

PANGKUR: Krura tiwikrama muntab, Dasamuka ngadeg apindh'a wukir. sirah satus tanganipun, kalihatus pra samya . mandhi gada kunta candrasa myang limpung: "Heh paman Patih Prahastha, liaten kadibyan mami.

Endi ta isining jagad, wani malang iya ing karsa mami, jagad sun wenyet sun kebur, kena sasukaningwang, nora gawer sapa tandhingen Ian ingsun. iku si Arjunasasra, sima aneng ngasta mami."

Garjita para punggawa, mulat lamun gustine krura runtik, gumuruh ditya angumpul , samekta ing ngayuda, aglar sagung punggawa ing ngarsa prabu, amung kya patih Prahastba, kang maksih awawan angling.

Lan prabune Dasamub, sru turira wau rekyana patih : "Dhuh Rawana prabuningsun, sutane kadangingwang, nora kena ngandelaken sudibyanung, yen maksih kena kinedhap, apan prabu Maispati.

Dudu si sugihe bala, para ratu kang ingsun pakeringi, mung budine kang rahayu, iku kang ingsun taha, budi sedhep amrih alus tetep ayu, santa budyanira mulya, nrepati ing Maispati.

Mungsuh ratu ambek murka, endi marga si murka menang jurit, nora ana adatipun, murka ngesorken mulya, mung sakedhap si murka nduweni unggul, si rahayu sor sakedhap, unggul nengahi mekasi.

Sang prabu Arjunasasra, ameng-ameng sare aneng jaladri, mrih sukane garwanipun, lawan sukaning bala, nora ana kang sinedya aru biru, nora ana den sikara, mung amrih sukaning dasih.

Lan sukane para garwa. Pa margane teka rep den lurugi, ijab ta sikaranipun, mring sasamaning raja, iki destun nedya prang tan nganggo usul, apa kang tinemu baya, wong agung sikara budi."

Dasamuka duk miyarsa, netranyandik mucicil muwus bengis: "Paman patih yen amuwus, tan · rengen ing prawira. Heh den age milua mring Sasrabau, neng kene datanpa guna, mundhak balebegi kuping.

Payo Mintragna Dumrilia, Wirupaksa Kampana Bajramusthi, budhalna kabeh balamu, mangsa ingsun wurunga, ngadu yasa ian Arjunasasrabau. Embuh-embuh den wicara, si patih wong wedi jurit.

Lan iku kang den bathara, ka.il.g pinudya dening si paman patih, pan amung bathara Wisnu, den nggo medeni mring wang, kaya nora wruh toge bathara Wisnu, kakang prabu Lokapala, muiane ngregoni nguni.

Marang panjenenganingwang, iya saking sinihan batharadi, rinesep mring sanghyang Wisnu, kinadang-kadang nyata, marang Wisnu dene ta nora na tulung, sun gempur ing Lokapala, Wisnu tan ana nulungi.

Tandhane wedi maringwang, yen wania dhingin wis anemoni, prang Lokapala karuhun, tulung ing kaliliran, tetep ajrih bathara Wisnu . maringsun, kabeh dewa Suralaya, kekes ajrlh roaring mami.

Nora ngel ing Suralaya, sun gempura sun alih marang bumi, bumi sun alih mandhuwur, ya sapa 'kang malanga, apan dadi barang solah bawaningsun, dadi sapa kang murungna, ngong karya bawana balik.

lku ta manusa dama, si Arjunasasrabau sumekti, nimbangi karatoningsun, siniweng para raja, nora nganggo aweh weruh marang ingsun, kunilungkung wani gagampang, marang kaluhuran mami."

Wusnya ogling prabu Rawana, nginakaken marang sang Wisnumurti, rodra andadra kumukus, agni saking sarita, sigra budhal sagung punggawa gung-agung, Kampana Ian Wirupaksa, Dumraksa lao Bajramusthi.

Mintragna Ian Gathodara, wil Pragangsa Prajangga Jambumangli, ngayuh dirgantara umung, samya napak gagana, prabu Dasamuka nir wikramanipun, wus nitih munggeng wimana, ginarebeg ditya mantri.

Angontel patih Prahastha, munggeng wuri grendhel sawadyaneki, ditya tigangatus ewu , balane kyana patya, samya sedhih akemba. barise langkung, kapeksa patih Prahastha, amomong ratu taruni.

E. PA11B SUW ANDA DBA WUH MAPAGAKEN DADAMEL SAKING NGALENGKA.

S I N 0 M: Wus kebut sabalanira, budhal sak:ing Ngarca Manik, sira sang maha yaksendra, ditya p.gebeki wiyati. Kuneng gantya winami. kang matah ngalangi kewuh, kyana patih Suwanda, kang anyebar para mantri, kinen njejep marang sakehing nagara. .

Rehning rumekseng gustinya, Suwanda rekyana patih, wruh traping karti sampeka , dhustha ingkang mara sandi , panjoring satru sekti. ewuh ayaning tumuwuh, mangkana dutanira, mantri saka.,an kang prapti, saking nganglang anjejep isining praja.

Duta prapta matur nembah, mring Suwanda kyana patih: "Pukulun atur uninga, wonten mengsah badhe prapti , prabu Rawana gusti, ing Ngalengka prajanipun, lelana andon aprang , bala ditya tanpa wilis , arsa nggecak ing raka paduka nata.

Purwanipun kauningan, duk baris ing Ngarca Manik, geger kalaban ing toy a, inggih toy a saking ngriki , tinitik prapteng ngriki, kang akarya genging banyu, aturing dutanira. lam un prabu Maispati, sare aneng samudra ambebeg toya .

Milane sanget krodhanya, Rawana arsa nglurugi, adreng angadu. prabawa, lawan raka paduka ji, kadya ge tandhing jurit, ian gustri sri Sasrabau, nanging awawan karsa, Ian patih datan ngrembugi. Amrih ing prang amungsuh Arjunasasra.

Nanging ratune ameksa, wus ambedholaken baris." Rekyana patih Suwanda, wau kalane miyarsa, aturing duta mantri, kumejot ing tyas agupuh, nimbali para raja, prapta glar ngarsanireki, angandika rekyana patih Suwanda :

"Heh sang prabu ing Magada, den prayitna ana kardi, tuwin narpati Srawongga , Ian prabu Kalinggapati, Srawantipura aji, Suryaketu Candraketu, prabu Ngalatanaya, den sami samekteng jurit, ingsun gawa mapag parangptuka ditya.

Prabu Rawana Ngalengka, sikara badhe nekani. Sadaya kang para raja, sungawa amagut jurit, dene kang pra dipati, rong duman karla tunggu, saduman kang sungawa, de sagung para nrepati, atinggala bala mring putrane samya.

Sun wenangaken pratandha. sagung putraning nrepati, saupacaraning caja, sajroning prakara iki, ratu pituwa karl, den misesa kaya ingsun, ywa kongsi karya kagyat, ing gulinge sri bupati, dimen eca tuluse karya sukeng dyah. ·

Marma sunpapag kadohan, praptaning mungsuh puniki, aywa kagyat nggone nendra , jeng gusti sri narapati, tuwas ungguling jurit , karsa.ning bathara luhung." Wus sah denira matah, kang rumekseng sri bupati, sigra matag Suwanda nembang tengara.

Budhal sagunging gagaman, ingkang mbabarepi baris , sang aprabu Citragada, manggala panganjur, ratu prawira sekti, ing Magada sudibya nung, baranang barisira, tunggule awarni-warni, munggeng rata narpati Magada.

Pan sarwi angundha calera, baswara sri narapati , yayah kadya gumesenga , ing mungsuh reksasa pati, tinuduh ing apatih , nateng Mag ada panganjur, ing wuri barisira, sang prabu Kalinggapati, asri tinon daladag daludagira.

Asri wahana dipangga , sang prabu Kalinggapati, pan sarwi angundha gada, lir bathara Surapati , agagah ageng inggil , tuhu prakosa dibya nung, yayah anggempurena , ing ripu ditya kang prapti, ing wurine sang prabu Srawantipura .

Anitih rata gothaka , ngundha kuntane ngajrihi , wadyanira sri winulat, ing wuri ingkang nambungi , sabalanira asri, narapati Candraketu. daludag kadi kilat, pinanduk ngangin anitir , munggeng rata sang prabu musthi samoga. ·

Sang aprabu Godhadarma, Widarba ingkang nambungi , kumreteg ·Sri bal.anira, ngundha musala ngajrihi , yayah manengker wukir, kadya reb giri gumuntur, swaraning bala kuswa , wadya sri Danneng wiyati, yayah Udya ambesmi ripu sayuta.

Sang prabu Ngalatanaya , barise ingkang narnbungi, anitih rata gothaka , gandhewa dibya neng keri, jemparing kanan mungging , pradiptanira ngunguwung , balane pira-pira , sagunging para nrepati , tangeh lamun wuwusen kathahing bala .

Sagunging kang para nata, balane makethi-kethi , maewu mayuta - yuta , kadya samudra angalih , balabar angebeki , gumebyar mawur sumawur , mbaranang kabaskaran , para nata kang sapalih , munggeng ngar sa sapalih kang munggeng wunta t.

Kang munggeng tengahing bala, ginarebeg pra dipati, rekyana patih Suwanda, ngagem makutha cara ji, busananing nrepati, patih Suwanda rinasuk, apan wus sinung wenang , ing gusti sri Maispati, sring kinarya wakil miyos siniwaka.

Yen kala amangun yuda, pan anggung kinarya wakil, mangkana patih Suwanda, balanira satus saengga banjir wukir, gumaledheg gumaludhug, lir girl gara-gara, balane rekyana patih, munggeng rata nindhita patih Suwanda. •

Prapteng tegal pasamuan, antaranireng wanadri, selaning wukir sagara , tengah jembare nglangkungi, saparon dina keksi, wiyar taratabanipun, jawining ara-ara. Suwanda rekyana patih, suka m'blat parentah ing para raja.

Atata pakuwonira, monggange munya ngrarangin, ·sagung kang para narendra, sadaya samya mbelani, natab kang pradangga sri , senggani ngangkang angungkung , baris sampun atata, pirang pande - leng lir wukir , kadya tedhuh ndhedhet ngayuh dirgantara.

Rekyana patih Suwanda, ing tengah pakuwoneki, kinubeng ing para raja, ing jawi kang pra dipati, dhendheng anggantheng tebih , swaraning bala gumuntur , lir gerah sumaramba h. Wau ta ingkang winarni , Dasamuka kang munggeng ambarasmara .

ASMARANDANA: Sawadyanira raseksi , sira sang prabu Rawana , prapta pakuwon, angungkuli pasanggrahan, nira patih Suwanda , Dasamuka kagyat ndulu, ing gunge bala Suwanda.

Ebat asru denira ngling : '' Pantes wani mungsuh mring wang , semono kehing balane." Sigra prabu Dasamuka, niyup marang mangandhap, pan arsa mrepeki ndulu, narka yen Arjunasasra .

Kagyat kang para nrepati, dening praptane kang mengsah, ngebeki wiyat balane, sang aprabu Dasamuka, samya ebate mulat, manusa ebat andulu, dening gunge kang reksasa.

Ditya gawok aningali, dene kathahing manusa, balabar lir samudra rob, miwah gunging para raja, saengga pulo samya, neng madyaning samudra gung, pra dipati kadya karang.

Gumuruh neteg tengari, rekyan a patih Suwanda, miwah para ratu kabeh, gong beri gurnang sauran , wau sang Dasamuka, singanabda nguwuh -uwuh , neng luhurira Suwanda .

"Heh heh prabu Maispati, beh babo Arjunasasra, miwah para ratu

kabeh, yen sira tan arsa nembah, iya mring jenengingwang, mung sadina iki ndulu, marang soroting baskaraDestun namung mengko bengi, amulat gebyaring candra, besukesuk lawan emben, sira tumpes ngastanmgwang, heh poma mumpung nadhahi satru, ratu ingkang kaya sira70

tata, sun anti ngambila bantu, ya ratu samono engkas.

Ratu ' ingkang · luwih sekti, wasisan · nyambata, , dewa, mangsa wurung si Rawana, iki ratu digdaya, anumpes marang sireku , kalawan sabalanira.

Angur angrungkeba aglis, aneng dalamakaningwang ratumu gawanen kabeh, sembahna mring jenengingwang, heh Arjunasasrabau, poma nuli anembaha.

Lan dunyamu kang prayogi , tuwin para ratunira, ingkang duwe anak wadon, padha atuma maringwang, dadi pamurung pejah. Heh Arjunasasrabau, lamun ora mengkonoa.

Pasthi lamun angemasi, emanen karatonira, Ian warnamu bagus anom. Heh heh Arjunawijaya, sektingong tanpa sama." Dasamuka wusnya muwus, sigra kya patih Suwanda.

Angadeg denya nauri , munggeng ing rata rinengga: "Heh Rawana aja tamboh, sun dudu Arjunasasra, dodo putra sentana , ingsun iki abdinipun, ing gusti Arjunasasra.

Nanging iya awak mami, kinarya mantri wisesa, ambaboni sabalane, mengku mamanising praja, sinrahan ngenaki tyas, mring sapraja abdinipun, kang rumekseng yu pan ingwang.

Anglejaraken tyas kingkin, mudhari wadya tyas mudha, angilangken dursVane, angluwarken saking papa, ngentas maring kaharjan, pan iku pakaryaningsun, ya ingsun patih Suwanda.

Dene lakuningsun iki, ananggulang marang sira, dumeh praptanireng kene, anglurugi gustiningwang, arsa amungu sira, nggone sare gustiningsun, yen maksih urip Suwanda.

Pasthi lamun nora olih. Dene sira angajak prang, sakarepmu ingsun bae, angladeni · yudanira, tate ingsun lrinarya, watil prang

Nora cuwa ing ngajurit . Heh Rawana aja kemba, manawa kurang bobote, iki si patih Suwanda, tate mocok mastaka, ratu kang kaya warnamu, dityarda sikara murka.

Ratu akeh-akeh iki, lamun kasorana ing prang, sewu dora sayektine, gelem anungkul mring sira, iku nggone suwita, anggepe ngiras ngguguru, mring gusti Arjunasasra :

Tumpesa madyaning jurit, mangsa na gelem suwita, nembah ratu kang mangkono, drubiksa pangrusak arja, wenang satruning jagad, sang Arjunasasrabau, karatone rumekseng rat.''

Rawana suka miyarsa, muwus sarwi latah-latah, papatihe, sira kang aran Suwanda, bagus putus ing karya, sun puji kaprawiranmu, kamot rumekseng nagara.

W amanira nom apekik, tyasira angikal jagad, nanging ingsun bpirare, yen apranga lawan sira, sira patih sun raja, si Arjunasasrabau, among iku tandhingingwang.

Nyampuri sanjata mami , sun anti weha wruh sira, maring ratumu den age, sira nadhahi maringwang, ingsun kang nora arsa, pan eman sanjataningsun, ngong tamakena mring sira .

Sira apes ing kasektin, manusa agawe dama, dudu pantese Ian ingong, kapindhone dudu raja, nadyan silih ratua, lamun ratu ukur-ukur,. tan pantes yudakenaka.

F. CAMPUHING W ADYABALA NGALENGKA TUWIN MAISPATI.

P A N G K U R: Dasamuka sigra mesat, paparentah mring sagung pra dipati , anadhahi yudanipun, kyana patih Suwanda, sabalane sagung para ratu-ratu, leburen sabalanira, iki mungsuh Maispati.

Kampana Wira Dumreksa , Wirupaksa Supwarsa Bajramusthi, sadaya sakancanipun , sagung wira punggawa, Dasamuka mung kedhik binekta mundur, marang pasanggrahanira, prapteng wukir Area Manik.

Ing wuri sagung punggawa , atengara umeb ditya mrih jurit , gumrujug saengga jawuh , prahara aru-ara , gora sesek ing ngawiyat kadya tedhuh , sigra kya patih Suwanda, parentah marang para ji.

Mangsah mapag ripu ditya , sri bupati Magada sawadyeki, minger ngarsa munggeng patuk, prabu Srawantipura, sabalane angeri · wus munggeng tungtung , nateng Srawongga ing kanan, tenggak sri Kalinggapati.

Buntut Suryaketu raja. Candraketu Ngalatana ya aji, wus andadi gelaripun , Kagapati santosa , sigra mangsah sagung para ratu-ratu , kumerab sapunggawanya . satriya lan para mantri.

Pareng tempuhing nga yuda. ditya ambyuk gumrujug angebyuki, bala Maispati bakuh. Suwanda munggeng jaja, kadya tangkeb bumi lawan langitipun, ramene patempuhing prang , ditya kadya udan wukir .

Wus akathah kang palastra. ditya miwah prajurit Maispati, rebut rok asilih pamuk , teter-tineter samya , gapyuk uwor kang samya prawira tegub . udreg pareng liru kunta . samoga badhama piling.

Krodha nrepati Magada , ngembat langkap lumepas kang jemparing , saking gandhewa ambubul , gogolongan abayak, pan aleksan jemparing marani mungsuh , kang maksih aneng ngawiyat , kaprawasa ing jemparing .

Kumrutug udan danawa , ngembat malih metu makethi-kethi, ditya katerajang mawur , kang kaprawasa sima , Wirupaksa krodha miyat ditya mawur, sigra musus kuntanira, kurnrusuk mijil ngin-angin.

Kapusus sagung sanjata, kanyut samya sesek tibeng jaladri, mangsah Wirupaksa gupuh, angarahaken ditya, kumarutug saking kanan kering pungkur , gumuruh suraking ditya, ngebyuki wong Maispati.

Kyeh rodra angamah-amah. samya ngemah kunta iawan jemparing , brastha kinemah ginilut. kosik miris kang kambah , sri bupati Srawantipura agupuh, angembat iangkap iumepas , gumaledheg kang selardi.

Anempuh ditya kyeh curna. kaprawasa ing panah watu wukir. dhasing ditya kinaiepruk. katrajang wukir seia , menthang .iangkap sira prabu Suryaketu, metu naga aliweran, samya anaut raseksi.

Akeh danawa kang pejah, kang sinaut ing taksaka jemparing, panahe sri Suryaketu , bubui salting gandhewa. naga rodra gumeiak yudane ampuh , mangsah punggawa raseksa. sadaya samya ngawaki.

Dumreksa Wiloitaksa . Wirupaksa Kampana Brajamusthi. Supwarsa Gadhodareku, Puthadaksi Marica. Sukasrana Pragangsa Prajangga ngamuk. gumredeg medhun ing dharat , kadya jawahing seiardi .

Garjita kang para raja , sigra samya mangsah ngawaki jurit , ian sagong prawira nempuh. lir trunaning samudra. nglepasaken jemparing pamungksipun, kumreceb ceceb linglingan , kyeh kena tana ngunduri.

D U R M A : Samya suraning prang kang baia reksasa, myang bala Maispati, gumuiung umangsah , lir paguting samudra, tempuh reksasa ngebyuki. manusa gagah, bakuh angrok nangkebi.

Gumaredeg turangga rata dipangga, pra dipati angirid, saprajuritira, mangsah anampek ditya , anembalang kanan kering, ingkang beiadhag, ditya kathah ngemasi.

Tempuh byuhanira kang kagadiraja, ditya byuhaning wukir, jaladri sudira , ambyuh ngebyuki ngrupak, prawira ing Maispati, bakuh ngebyukan, gumuiung anangkebi.

Sagunging kang tengeran tunggui daiudag , tinancebaken siti, inguger ian wreksa , prajurit datan nedya, mingked ing tungguiireki, baia Suwanda, nedya rempu ing jurit.

Kadya wukir guntur gumuntur genturan, swarane kang ajurit, kepyaking ratangga, gadebeging dipangga. siyat-siyuting jemparing, kempranging kunta, gapruking gada bindi.

Ceplosing kang gandhi tumameng samoga , myang ing candrasa piling, gebruging dipangga , rebah sinaut sarpa, jemparingira nrepati, metu prabawa. Candraketu sinekti.

Tanpa rungyan swarane kang bandayuda, bangke susun atindhih, rahnya racak-racak. tumpang awuwukiran , bangkening ditya raseksi, besmi ing ngarsa , ing wuri banjir wukir.

Gumarujug danawa saya gung prapta, ngebyuki ing ngajurit, gora reh liweran , kosik kang para raja, prawirane kyeh ngemasi, katitih kambah, bubrah byuhanireki.

Prabu ·.ng Magada tan nateng Srawongga, prabu Kalinggapati , bramantya sru mulat. rusak bala manusa , ing pamuk dityambek julig . kang munggeng rata , miwah kang munggeng esthi .

Maharaja katiga tedhak ing rata , tedhak saking ing esthi , krura mangsah dhara t, sigra patih Suwanda , miyat ing narendra katri , angamuk nengah, bramantya mobat-mabit.

Tinampek ing ditya rebah kasula yah , kinunta myang binindi , sigr a pra dipat ya. reksasa Wirupaksa , Mintragna ian Brajamusthi . Kampana samya. ngarahken dit ya mamrih .

Kiwul pareng danawa mayutayuta. amb yuk samya ngeb yuki, ngurugi babathang , keles bala manus a. kagyat denira ningal i. patih Suwanda , ngadeg cakra pinus thi.

Wus lumepas cakrane patih Suwanda. metu makethi-kethi , baya k ing ngawiyat, medhun marani dit ya, kad ya udan kilat thathit , sanja ta cakra , cerceb samya nibani .

Ting galembor kang mati katiban cakra, brastha ing ngarsa tapis . ing wuri keh prapta, mati katiban cakra , sudira prabawa sekt i, patih Suwanda , sumbaga ing ngajuri t.

Krura mangsah Dumreksa Wiloitaksa , Kampana Brajamusth i, Wir'upaksa mangsah , dharat angundha kunta , nengah pamukira mamrih , rumemuk ing prang , prawira

' Kad ya Kala solahe wira Dumreksa, duk arsa nglebur bumi , wit catur punggawa, nyepak ndhupak anyandhak , nyempal pukang ngo - wak-awik . kathah prawira , mati kang den susuwir.

Kosik kambah kuwur miris denya mulat, prawira Maispati, kyeh sinempal-sempal, dening wira Dumreksa. Wirupaksa Brajamusthi , wira Kampana, pareng krodha mbek julid.

Kagegeran sagunging bala punggawa, prajurit Maispati. katitih ing ditya, sigra nrepati Soda. tedhak sing rata nglepasi, kunta baswara. metu makethi-kethi.

Sri bupati Magada musus kang asta, prabawa metu angin , sindhung aru-ara. kuntane prabu Soda, yayah ingater ngin-angin , nempuh reksasa, ditya kathab ngemasi.

lngkang aneng dharatan miwah ngawiyat, udan bangke raseksi, kombu! ditya , binujung ing prahara, tan kunta cerceb nibani, ditya wurahan. ngungsi nampak mring nginggil.

Linud ingkang sanjata angin tan kunta, ditya kang amrih ngungsi . inggil pan meh prapta, swargane batharendra. sanjata Magada aji, lan prabu Soda, kunta ngin maksih ngungsir .

Miwah sagung para ratu pareng tandang, ing pamuk mamrih titih . . daut kang raksasa , sakethi leksa sima, mawur sakarining mati, nggiwar sarsaran. ing wuri sigra mulih .

Sakengsere punggawa sri Wirupaksa. Dumreksa Brajamusthi. kabujung malajar , wuri kang ngirid bala, Pragangsa lan Puthadaksi . myang Gathodara. Prajangga Jambumangl i.

Mintragna Jan Supwarsa angirid hala. pupulih ing ngajurit. gumuruh wurahan, mabyungan kala -kala . ( 34) tam bah gumredeg ing wuri. punggawanira. ana ngirid nindhih i.

Munggeng rata swandana ngamuk manglanjak. prot buta ang ebyuki. kanggeg para raja, pulih malih ing aprang, tempuh reh kagiri - giri. bala manusa . prajurit Maispati .

Pareng pulih. kadya paguting samudra. atempuh law an wukir , oreg kang bantala , gonjing reh ngambak-ambak, geger isining wanadri , wreksa keh rebah, kambah remening jurit.

Mangsah saha bala gung wira Supwarsa, Mintragna J.ambumangli , prang pinggir parbata. lawan Wil'oitaksa, nateng Magada nadhahi, panggah agagah, mangsah tan tolih wuri.

P A N G K U R : Sang aprabu Citragada, ngembat langkap panah metu sakethi, bayak amarani mungsuh , bengkas kang munggeng ngarsa , kiwul ingkang salting kanan kering pungkur , nggiwar kang katrajang panah, tibeng jurang keh ngemasi.

Krodha mbek sang wil Supwarsa , mangsah pulih ian ditya para mantri , prot buta pangamukipun, s,ang prabu Wisabajra, angadhangi Supwarsa denira ngamuk, Supwarsa anawat kunta, prabu Wisabajra keni .

Ratanya remuk ing kunta, prabu Wisabajra malumpat aglis, tcimaranira tumanduk, ing jaja sang Supwarsa, nora pasah ing tomara mangsah gupuh, Supwarsa mangancap nyandhak, Wisabajra .anadhahi.

Cinandhak sang Wisabajra, uleng dedel Wisabajra nulya glis, anduwa kinipat sebrung, pareng tibeng kadohan, pareng tandang satangine pareng gapyuk , kontit prabu Wisabajra, nrepati Soda nulungi.

Wil Supwarsa wus cinandhak, mring nrepati Soda sinambut aglis, kapelek pan wus dinekung, mati sang wil Supwarsa, dening prabu Soda Ian Wisabajreku , mawur kang bala raseksa , krodha mulat Brajamusthi.

Buteng ngayataken kunta, narapati Soda prayitna aglis, pinapag ing panah gupuh, Brajamusthi kuntanya, jinemparing tugel tibeng siti renyuh , tan antuk denira ngunta. krodha ngrupak Brajamusthi.

Angetab dipangganira, Brajamusthi ngamuk nujahken esthi. akeh rata ingkang remuk, keles dipangga nujah, ngisis ingkang katrajang kang para ratu, nrepati Soda angunta , tugel telalening esthi.

Rah 'iUmembur esthi krura, mawa mamrih ngungsir ing sri bupati, Soda ngoncati ing pupuh, mubeng witing mandira , sigra prabu Wisabajra mangsah mupuh , kumbaning timan wus pecah, pinupuh sang Brajamusthi.

Mring nrepati Wisabajra, Bajramusthi luluh wus angemasi, gumulung kang atutulung, mring Soda Wisabajra, sri bupati Srawongga Srawanti nempuh, Jan sagunging kang prawira, ditya yudane katitih.

Kang aprang pinggir samudra, pinggir wana rame denya mrih titih, reksasa anggung kabujung, Dumreksa Wirupaksa, wil Prajangga Pragangsa Gathodareku, krura metyak.ken prabawa, pra samya ngudani wukir.

Girl gora gara-gara, kyeh kaplipis punggawa Maispati, dening wil prawira mamuk, samya angundha arga, tinundha ring binandhemaken ing mungsuh, kyeh mati katiban arga, prajurit ing Maispati.

Mangsah Suryaketu raja, ngembat ingkang gandhewa metu angin, prahara sindhung gumulung, nulak sanjata arga, katut dening sanjata prahara musus , kabuncang jroning samudra, sima kang sanjata wukir.

Krodha mbyuk para dipatya , wil prawira sareng samya ngawaki, kumebul sanjata tedhuh, prabawa tumpa-tumpa, sesek ing ngawiyat myang dharat supenult, busekan sagung prawira, mawur bala Mais - pati .

Ditya prawira kang mangsah, ana limpungira kang metu geni, kunta ingkang metu banyu , ana ditya punggawa, sarirane kang metu dahana murub, mubal ngebeki paprangan, Puthaksi Ian Puthadaksi.

Kang sami metu dahana , mawur sagung prajurit Maispati , sigra sagung para ratu, Suryaketu manggala, ngadeg munggeng rata n.gembat gandhewa sru, mijil mendhung agiyungan , angin nampek metu riris .

Nateng Magada Srawongga, Candraketu Srawanti Klinggapati, Wisabajra pareng ambyuk, tutulung pareng mangsah, samya mijilaken kaluwihanipun, rekyana patih Suwanda , mangsah ratanira gumrit.

Tinundha kang para raja, ambakuhi angsahe kang para ji, bumi genjot saking lindhu, saking kyehing prabawa , lir ampuhan wetuning prahar a tern pur, dhedhet samya ngampak-ampak, aliweran kilat thathit.

Krodha prawira Kampana, mangsah ngamuk buteng njungki r angerik , prabu Srawanti pinanduk, ars a rinuk et ing prang, yitna sigra ngayat tomar a tumempuh , jangga Kampana aniba, mati de rajeng Srawanti.

Nengah sri narendr a dipa, mobat-mabit gandhewa nganan ngering, kyeh ditya prawira Iampus, Dumreksa krodha mulat , muter gada nengah rumuke t ing satru , akeh rebah kasulayah, prajurit ing Maispati. '

Dening pamuke Dumreksa , dhendhanira kyeh nempuh pra dipati, punggawa kyeh kabarubuh, keneng dhendha Dumreksa, kyana patih

Suwanda yitna tutulung, Dumreksa tiniban cakra, pedhot sirahe ngunduri .

D U R M A: Ngayat malih cakra kya patih Suwanda, nibani . mungsub aglis, kyeh punggawa ditya, mati katiban cakra, Pragangsa Prajangga keni, ngamuk katuiak, ing cakra kyana patih.

Pareng pejah rebah prawira reksasa , ing wuri angebyuki, ditya krodha mangkrak, kadya banjir prabata, Wirupaksa Jambumangli, Wiloitaksa, Marica Brajamusthi. •

Gathodara krodha patining Dumreksa, buteng pangamuknya njrit, kadya aru-ara , bumi reb prakampita, ditya ngenthaha sam1a mrih, datan katuiak, ngisis sagung prajurit.

Samya ngungsi wurine patih Suwanda, gumulung angebyuki, ditya pukang-pukang , samya ngamuk ayutan, gembung pirang-pirang kethi, myang sirah-sirah, bau Ian wentis-wentis .

Sesek jejei prabawa ditya wurahan, bingung wong Maispati, dyan rekyana patya, Suwanda ngembat Iangkap, mijil dahana Ian angin, angin ampuhan, gumenggeng ngirid agni.

Gumaludhug 1anempuh : naraca bala, , brastha katub ing 1 angin, pinangan dahana, sima ditya prabawa, ditya balaka kang maksih, tiniban cakra , wii prawira keh keni.

Mangsah gumrit ratane patih Suwanda, ginrebeg ing para ji, tang para dipatya, bayak kang munggeng rata, miwah ingkang munggeng esthi, pareng kotbuta, para manggala mamrih.

Ngamuk pareng rekyana patih Suwanda, ngawaki ngirid jurit, sarwi ngundha cakra, ngadeg rengganing rata, Iir bathara Surapati, duk saking swarga, memba ngangiangi bumi.

Para ratu samya ngiepasken sanjata, wil punggawa kyeh keni, mawur asarsaran, sakarine tang pejah, pra samya angunsi wukir, pun Sukasrana, palayune ndhingini.

Prapteng wukir Manik ngarsane Rawana, nembah putulun gusti, tiwas ing ngayuda, sagunging pra dipatya, tumpes sawadya raseksi, mungsuh Suwanda, Iangtung prawira setti.

Sasat bathara ing Arilota, solahe ing ngajurit, pun patih

Suwanda, tata titi atatag, patitis ing gelar titih, kang para raja, bala ing Maispati.

Pan sadaya sanli prakosa digdaya, prawira sura sekti, sagunging prabawa, katuiak ing Suwanda, Dumreksa ian Brajamusthi, Kampana pejah, Mintragna Jambumangli.

Sira prabu Dasamuka duk miyarsa, sor balaning ngajurit, aprang lan Suwanda, kathah punggawa pejah, awrat bala Maispati, sinandhang aprang, tan kena ginagampil.

Duk miyarsa ing ature Sukasrana, yen bala ditya gusis, punggawa keh pejah, kasor prang ian Suwanda, agoyang kapalaneki, sang Dasagereng-gereng tan angling.

Angundhangi ditya kang dereng ayuda, lao amacak bupati, sakehe kang pejah, aprang iawan Suwanda, wus samya kinarya sulih, suta myang kadang, sanamane wus dadi.

Wus angumpul sagunging kaog baia ditya, iawan rekyana patih, Prahastha dereng praog, budhal sang Dasamuka, saking pakuwonireki. ditya akathah, kang nusul ing ngajurit.

Anyar prapta saking nagari Ngaiengka, gumuruh ing wiyati, miwah kang adharat, ditya ngiras babahak, gumaludhug swaranya tri , lir wukir kontrag, wadya reksasa sami .

Dharat ing ngawiyat samya singha nabda, iir gora manengkeri, manirih syuha Ding rat, kuneng sri Dasamuka, kaog mangsah nedya ngiurugi, marang Suwanda, papatih Maispati.

G. PATIH SUWANDA PEJAH DENING PRABU DASAMUKA.

Kawarnaa sira kya patih Suwanda, lan sagung kang para ji, sasirnaning mengsah, samya eca araryan, munggeng ngandhaping waringin, lan para nata, sawadyanira sami.

Saben-saben witwitan akerompolan, rebutan ngaub sami, ingkang nora uman, daludage kewala, kelabe kang den aubi, miwah bandera, tunggul-tunggule sami.

Kagyat praptanira prabu Dasamuka, anjog sawadyaneki, kang saking ngawiyat, kang dharat dereng prapta, pijer mbahak urut margi, dityeng ngawiyat sigra nempuh ing jurit.

Kyana patih Prahastha kang munggeng gajah, angirid ing ngajurit, lan kang pra dipatya, pareng nampek ing aprang, geger bala Maispati. ngumpul atata, pasang gelarnya aglis.

Medal saking mandira patih Suwanda, lan sagung kang para ji, samya nata bala, ngiras nadhahi aprang, ing ngarsa nggulang jurit, ing wuri karya, gelare wus andadi.

Prot buta kang umangsah angenthahasa, sagung wil pra dipati, rumuket ing aprang, rata remak tinujah, dening gajahe kya patih. myang para·nata, kyeh kontit dening esthi.

Anelale anggadhing numbuk anujah, akeh prawira mati, dening kyana patya, Prahastha krura nengah, prabu Wisabajra aglis, angikal gada, pinupuh punang esthi.

Remak rebah gajahe patih Prahastha, malumpat kyana patih, Dasamuka mulat, sigra amenthang langkap, mijil sayuta jemparing, maneka warna, gada kalawan bindi.

Limpung kunta kang mijil saking gandhewa, candrasa gandhi piling, samya ngamuk nengah, kuwur kang pra dipatya, punggawa ing Maispati, bubar katrajang, pamuking gada bindi.

Pareng tandang sagunging tang para raja, miwah rekyana patih, Suwanda amapag , Dasamuka, wikramanira andadi, sariranira, gatra lir pura rukmi.

Murub kang mas pindha pura Dasamuka, lir kudhung pura rukmi, sagung para raja, mangrubut ing ngayuda, Dasamuka datan ajrih, pinrep ing aprang, prajurit Maispati.

Kumarutug rumebut kang para raja, prajurit Maispati, saking kering kanan, rata kuda dipangga, sigra pra samya nglepasi, sagung sanjata, lir udan kang jemparing.

Surak umung udim kunta lan trisula, tibeng angganirelri, brastha syuh wus datan, tumama mring Rawana, Suryaketu narapati, ngamuk ing bala, ditya kang magersari.

Jinemparing marang Suryaketu raja, metu makethi-kethi , tumpes bala ditya, kang magersari remak, sima ditya magersari, rong kethi sima, de Suryaketu aji.

Krodha prabu Rawana mulat tumpesnya, ditya kang magersari, mangsah ngayat dhendha, mbujung sri naranata, Suryaketu ingkang pinrih, sinabet dhendha, Suryaketu kawuri.

PANGKUR : Sira sang prabu Rawana , datan angres kinarubut ing jurit. rinebut ing para ratu, k:inunta sinamoga, jinemparing anglir riris tibanipun, brastha neng angga: Rawana, tan ana tumama siji.

Sesek cakra kang tumiba, datan agop para ratu njemparing, metokken prabawanipun, ana sanjata sela, miwah naga pawaka myang bajra bayu, anglir guntur sumarambah, kadya turuhing jaladri.

Tan mantra-mantra tumama, Dasamuka molah amrih para ji, sahasa amttter limpung, Suryaketu sinawat, jajanira lampus katiban ing limpung, mati Suryaketu raja, mamrek mangsah kang para ji.

Ngetog sanjata pamungkas, mijil sagung prabawa kang ngebati, katulak ngangga maledug, marang tawang linglingan, kadi guntur tibaning ( 38) sanjata wau, paw aka brastha ing angga, krodha sang Dasamuka ngrik. '

Mobat-mabit limpungira, akeh para ratu ingkang ngemasi, ingkang kasabet ing limpung, piyak ing ngarsa prapta, ingkang wuri myang ing kanan kering ambyuk, Rawana nyandhak anyepak, andugang nyendhal ambanting.

Sumyur ingkang wukir sela, sima ingkang dahana amung dadi, tutus tumebnl tumetun, payudan ngampak-ampak, ratanira Rawana sigra pinupuh, marang sang prabu Magada, remak rempu tibeng siti.

Dasamuta ngamut dharat, sangsaya trodha lir mbesmi bumi, mangrupat pangamutipun, yayah , manengter wiyat, ngiwa nengen amamati para ratu, bupati miwah satriya, rinamped ing asta kalih .

Ngasta tanan tering gada, limpungira ngramped nora ping Wih, tyeh pra ratu tang maledug, nora gawer ing asta, sigra prabu Wisabajra ngayat gupuh, lumepas sanjatanira, gada Rawana tang

Jinemparing gadanira, tugel ingkang munggeng ing asta tering, pining kalih limpungipun, dening nrepati Soda, tugel ingtang jinemparing limpungipun, sigra ngamut lawan asta, siyung tinarya mamati.

Sangsaya sru trodhanira, Dasamuka buteng tan ajrih mati, tan milang dening patewuh, trura angenthahasa, sri bupati Magada Ian Candraketu, Soda lawan Wisabajra, nrepati Kalinggapati.

Pareng mapag pamQ,tira, sri bupati Srawongga Ian srawanti, pareng lumepas anempuh, kanggeg sang Dasamuka, sigra denya malumpat anyandhak gupuh, dinekung miwah sinendhal, sinuwak akeh ngemasi.

Seritutan 'Dasamuta, ngiwa nengen anyandhat mamateni, sariranira tumukus, wulu metu dahana, nora kena dinumuk sariranipun, apanas lir wesi to bar, cinetel amalocoti.

Sang prabu Srawantipura, wus ngemasi dinetung tibeng wentis, Ian nateng Srawongga lampus, prabu Soda Magada, kalih sareng bramatya denya tutulung, katulak tibeng doh samya, tinipat ing sri bupati.

Dasamuka sru susumbar: "Heh heh endi prajurit Maispati, kang mapag wuk.ku ring ngayun, nora yen nimbangana, aprang lawan Raw ana sura dibya nung." Lir gelap barung swaranya, sarwi ken del ngure weni.

S IN 0 M: Kyeh miris mawur sarsaran. prajurit ing Maispati, takut mulat ing Rawana, boting prang sarira agni, kadya luput ing pati , maledug tang para ratu, gusis sawadyanira, myat Rawana krura sekti. lir bathara Kala arsa ngrurah jagad.

Amung sang D\8Dfii w.i.$e.S"-manggala pan-gitid baris, senapati ing ngayuda, prajurit pamungkasing bupati, panutaning para ratu, sira patih Suwanda, milana ratane tan osik, sru gumebyar katrangan

Makutha sri lit 'bathara rekyana patih Suwanda, nyandhak pustaka tinulis, ing kenaka wus dadi, tinangsul ing cakranipun, mesat sanjata tibeng ngarsaning (39) para ji, pustakane rekyana patih S}lwanda. · • ·

Sagung tang miris ratu Maispati, satriya mantri punggawa, tiniban pustah aglis, · muni rekyana patih, Suwanda ingkang pitutur : "Heh sagung .'para nata, kang padha lumayu jurit , kawruhana nistha madya lan uta,ma.

Sagung nrepati manggala, aywa tan amrih utami, apan iya gustinira , mahaprabu Maispati, nistha madya tinampit, .mung utama tetepipun, yekti kang linampahan, sireku para nrepati, tinggal madya ' padha ngarepaten nistha.

Rong prakara dosanira , dhingin dosa mating attut ing pariktama, atinggal watek sayekti, sang prabu Maispati, sri Arjunasasrabau, nggone amengku bala , para ji kinulit daging, pao sadaya pinrih inganggep tanaya. ·

Tan lila yen nemu ala, kabeh pinrih nemu becik, Jllyang kapaten ing delahan, rineksa marang ing gusti, ing mangkya i:nanggih kardi, mengkono solahireku , tangeh lamun malesa , rumeksa ngawak pribadi , nora bisa tan wun mati manggih papa .

Kapindhone dosanira, sira mring bathara di, dene tinitah narendra ,- teka met nisthaning pati , padha lumayu . jurit , awedi sektining mungsuh. yeku saijab-ijab , liwat wong lumayu ing prang tetep wong urakan . . ·

AJJ.ggedhekken kaluputan, ratu kang lumayu jurit , ing pati urip tan angsal, pagene madeg narpati, suwjteng Maispati, ratu ambek santa nulus , rahayu mardikeng rat, undhagi pratameng jurit , ratu wingit patitis mrih mati mulya.

Kabeh yen mengkono padha, aja tanggung wong ngaurip, ngawula ratu utama, tan bisa nglakoni, angur si wong ngaurip, aja na · tanggung ing laku, wis padha suwitaa, marang ratuning raseksi, ambek salah nora angel linarripahan .

Kang jamak manusa nedya, amrih utamaning pati, apan satengahing aprang , nggon amet pati patitis, mati tengahing jurit, yen bener pratikelipun, tan ana nimbangana, kautamaning kang pati, angesorken Ian pati sajroning puja.

Tor urip datanpa sama, yen ratu . Iumayu jurit , tan arsa ing pati muiya, kudu mati mor memedi, upata kang den amrih, nora mrih pati rahayu . apan dadining cipta, jroning prang nedya patitis, kasudiran kang nora dhompo ing aprang.

Kang tapa sirahing tapa, kang pasrah sajroning jurit, amung hyang Jagad Pratingkah, kang anitah pati urip, manusa tan nda{beni , mung sumangga darbenipun, pagus ngasmareng Iaga, ciptanen mangsah semadi, papaning prang wawadhah dupa pamujan.

Panduking sagung warastra, ciptanen urubing geni, dupa wawangining wreksa, utama marganing pati, gong tengara ing jurit, cipta gentha keiengipun. mumuja jaya-jaya, mungsuh ruruweding pati, yen Iestari ing beka nemu kamulyan.

Yen tan mati ing ngayuda, malah kyeh denya mamati , anumpesi satru saiah. ( 40) amanggih ganjaran Iuwih, kadi sasangka rawi, tan kalingan nggoning Iuhur. tan kena ing mamaia , yeku utamaning jurit." wus mangkana wau sagung para raja.

Miyarsa pituturira. Suwanda Iuwih prayogi, garjita kang para raja, sigra wangsui ambek pati, denya rekyana patih, Suwanda pituturipun, rinasa-raseng driya, dadya mrih mangukih pati, prapta agiar ngarsane patih Suwanda.

Satriya punggawanira, tan kari ratune sami, Ian sagung mantri prawira, daledeg nusul ing gusti, sagunging kang para ji, wus sami anyipta tuhu, nganggep pituturira. Suwanda rekyana patih, ambek pati ing prang tan nedya mundura.

D U R M A : Pareng tandang sagung para raja-raja, punggawa pra dipati. miwah sinatriya, ngembuli Dasamuka, tan ana angrasa ajrih, denya miyarsa , pitutur Iuwih becik.

Pituture rekyana patih Suwanda, wadya lir den kileni, sagung para . raja. wuwuh tyas kasudiran, rame tempuhing ngajurit, wadya Ngalengka. ian bala Maispati.

Pra dipati tempuh lawan wit punggawa, wadya lit pra samya lit, kadya prang duk purwa , tang ayuda , para ratu Maispati , mangrubut samya, rnring Dasamuka siji.

• Para ratu ana angunta anyakra , anggada lan am hindi, jemparing lir udan, tumi\>eng Dasamuka, brastha tan ana nedhasi , males anggada, anglimpung kyeh ngemasi.

Para ratu miwah satriya punggawa, rinangtep den pateni, ateh kasulayah , Dasamuka sahasa, krodhane tapati-pati, sarira metar, tumutug mijil agni.

Piyat ingtang nga,rsa nangtebi ing wuntat, tumrubut kang para ji, nanging Dasamuta, suta datan retasa, mamateni tang para ji, tang kiwa mbuwang, tanan asru ambanting.

Prabu Soda dinetung sampun palastra , nateng Kalinggapati, kasambut binuwang, tiba tengahing bala, tang matsih rame ajurit, girls tumingal, prajurit Maispati .

Dene kathah mastakaning para raja, tiba tengahing baris , destun tan tumama , sagung ratu prawira, prajurit ing Maispati , dhadhal lorodan, pra samya ngungsi wuri.

Ing wurine rekyana patih Suwanda, gumrit ratanireki , sagunging prawira , mawur miris sadaya, mung Suwanda tyana patih, juga tan arsa, lumayu jrih ing pati.

Tan arsa nut ing pati nama kanisthan, nengah malang nglajeri, prabu Dasamuka , asru denya susumbar : "Heh Suwanda sira maksih, kudu anglawan , lumayua den aglis .

Matura ring gustimu Arjunasasra, apranga lawan mami, lamun kudu sira , nadhahi wukku ring prang, liwat sating dudu tandhing," sang Dlsamuka , angling sarwi nudingi.

Kyana patih Suwanda nauri sugal : ''Heh yatsendra sireti, kudukudu ngajap , aprang lan gustiningwang , sri bupati Maispati, lamun Suwanda , iki durung ngemasi.

Nora kena sira angadu prabawa, ngadon i jayeng jurit, Ian Arjunasasra , eman ratu sumbaga, apekik retnaning ( 41) bumi, pustakaning rat , sira iki rasek si.

Gegedheging jagad sira kalamurka, arda angrurusuhi, buta pala86 wija, endhasmu nora kaprah , aku bae anguwisi, sagendhingira, ing prang ingsun ladeni.

Dasamuka krodha sigra nawat kunta , tinandhahan jemparing, tikel kuntanira , limpungira ingayat , dhininginan ing jemparing , sumyur malesat, sima limpungireki .

Kyana patih Suwanda asru susumbar: "Heh prabuning raseksi, Rawana den yitna , sambata wong ngatuwa, sun tibani cakra mangkin," sigra lumepas , cakrane kyana patih . '

Kena jangganira tugel Dasamuka, surak wong Maispati, gvmuruh ngampuhan, denya sukane mulat , Dasamuka angemasi, janggane pagas, suka wong Maispati .

Nora weruh yen ajine Dasamuka , pancasonane dadi , bangkene Rawana , tibeng bumi waluya , ingkang pegat tungtum malih , sigra umesat. andedel mring wiyati.

Sumbar-sumbar kadi gelap barung sasra , munggeng mega sarywa ngrik , dhedhet alinglingan , kagyat kang para nata, tan nyana yen urip malih, sang Dasamuka. miris wong Maispati.

Datan kewran rekyana patih Suwanda, mungsuhe neng wiyati, ngadeg menthang langkap , mubyar kadya baskara, respati dedeg pasag i, pekik sembada , prawira sura sekti.

Lumepas kang sanjatane pancaweda, tumempuh ing wiyati, Dasamuka kena , tiba saking ngawiyat , kadya wukir sewu gingsir, tang bumi belah , surak wong Maispati.

Bala ditya rerep sirep sru sungkawa, gustine krep ngemasi , aprang Ian Suwanda, maras mbok banjur pejah , surake wong Maispati, ambal-ambalan, yayah nengker wiyati.

Kadi bumi belah tibane Rawana , bangk.ene tibeng siti, tungtum ingkang pegat, sigra wikrama mesat , gora reh swaranireti , kabeh ibekan, lor kidul kadi wukir.

Sewu guntur gumuntur pareng genturan , sirep wong Maispati, sagung bala ditya, gumuruh wijah-wijah, denya gustine andadi, wikramanira , neng ngawiyat ngebeti .

Anibakken Rawana wukir dahana, sewu pareng ngebyuti, mring patih Suwanda, yayah anggempur jagad, mawreg bala Maispati, dening ngawiyat, sadaya dadi geni.

Cipta nibanana tumpes barisira, bala ing Maispati, sigra kyana patya, Suwanda menthang langkap, trisula ingkang pinusthi, gumludhug gora, gora reh metu riris.

Giyungan lor kidul anampek dahana, sima kang wukir agni, kasor kang prabawa, nira prabu Rawana, dening prabawa kya patih, Suwanda suka , myat bala Maispati.

Dasamuka krura mangkrak ngenthahasa, ngiwung njungkir angerik, ngawiyat ibekan, kaku, tyase Rawana, dene prabawanya kontit, marang Suwanda, metokken krep kawuri.

P A N G K U R : Krodha mrep Dasawadana, ngentrog jagad lir gelap sewu tarik, gora reh giri gumuntur, ruhara pracalita ( 42 ), bumi mengkab kumeter dedek dening hru, wetuning sanjatanira, Rawana wikrama wredi.

. Akeh warnaning sanjata, bajra agni trisula gada hindi , samoga parasu iimpung , kunta piling nanggala. kumaresek i.ng tawang sasrangan umung , mareg kang bala manusa. kewran wadya Maispati.

Gupuh kya patih Suwanda, menthang langkap pancasula metyangin, lumepas sindhung angasut, prahara aliweran , wus katulak sanjata prabawanipun. Rawana mawur kabuncang, sanjata tibeng jaladri.

Kaku tyase Dasamuka. sigra patih Suwanda anglepasi, sanjata pancaweda wus. tumanduk mring ngawiyat , ngarab -arab Dasamuka wus kacundhuk. ing jemparing pancaweda, tenggah pedhot tibeng siti .

Gumebrug lir gunung sasra . tibeng bumi kang pedhot sampun pulih, tangi" krodha nyandhak gupuh, samoga tiksnojwala, ngarab-arab singha nabda mangsah nempuh , marang kya patih Suwanda, prapteng !lgarsaning rata glis .

Asarwi ngayat samoga , sigra patih Suwanda anglepasi , trisulanira tumanduk , ing jaja Dasamuka , siti urip malih tan awungu, lajeng api-api pejah . candrasanira kinempit.

Patih Suwanda umiyat. na rka Dasamuka lajeng ngemasi, tedhak saking ratanipun, Rawanarsa tinigas, duk jinambak Dasamuka sirahipun , ginelut patih Suwanda , kena dening gelar nilib.

Geng aluhur Dasamuka, kyana patih Suwanda adedel ing, sariranira karimpus, sanjatane cinandhak, tinamakken patih Suwanda kapugut, sirah gembungira pisah, sami angamuk pribadi.

Gembung mangsah saking kanan, sirahira kang mangsah saking kering. nulak Dasamuka bingung , tinampel ngasta, mangsah sagung mring bala ditya gumuruh, geger ditya mawurahan, ingamuk Suwanda jisim .

Sirah napak nepak, Dasamuka langkung kewran ngajurit, sirah Suwanda gung nempuh, ing muka Dasamuka, kengel pegel gobag-gabig malah ngelu. sinampe gada malesat, wangsul n!t.mpek ing ngajurit.

Rawana kaku tyasira , kang mustaka sigra pinanah ngangin, miwah gegembung kang ngamuk, sampun katut kabuncang , sima dening kang sanjata gora bayu. dhadhal mawur asarsaran , barise sarkara pati.

**1111**