Baca PDF (OCR): Naskah bandawasa

137 halaman · 2 halaman diproses dengan OCR · 12.2 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. NASKAH BANDAWASA
  2. KATA PENGANTAR
  3. SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAY AAN
  4. DAFTAR ISi
  5. BABAD BANDAWASA
  6. 1. Pendahuluan
  7. 2. Naskah Babad Bandawasa
  8. 2.1 Naskah Babad Bandawasa BG. 333., koleksi Perpustakaan Nasional di Jakarta.
  9. 2. 2 Naskah Babad Bandawasa Br. 333, Koleksi Perpustakaan Nasional di Jakarta.
  10. 2.3 Naskah Babad Bandawasa G 23, Koleksi Fakultas Sastra U.I.
  11. 3. Alih Aksara
  12. 4. Penyuntingan Babad Bandawasa
  13. IKHfISAR BABAD BANDAWASA
  14. I. KINANTHI
  15. II. GAGAKSETRA
  16. ID. SINOM
  17. IV. ASMARANDANA
  18. V. KINANTIII
  19. VI. DHANDHANGGULA
  20. VII. DURMA
  21. VIII. MIJIL
  22. IX. MASKUMAMBANG
  23. X. PANGKUR
  24. XI. DURMA
  25. XII. DHANDHANGGULA
  26. XIII. DURMA
  27. XIV. SINOM
  28. XV. DHANDHANGGULA
  29. BABAD BANDAWASA
  30. I. KINANTHI
  31. II. GAGAKSETRA
  32. IV. ASMARANDANA
  33. VI. DHANDHANGGULA
  34. VII. DURMA
  35. VIII. MIJIL
  36. IX. MASKUMAMBANG
  37. X. PANGKUR
  38. XI. DURMA
  39. XII. DHANDHANGGULA
  40. XIII. DURMA
  41. XIV. SINOM
  42. XV. DHANDHANGGULA
  43. TERJEMAHAN BABAD BANDAWASA
  44. IL GAGAKSETRA
  45. Ill. SINOM
  46. V. KINANTID
  47. VI. DHANDHANGGULA
  48. VD.DURMA
  49. VIIL MIJIL
  50. IX. MASKUMAMBANG
  51. X. PANGKUR
  52. . XI.DURMA
  53. XII. DHANDHANGGULA
  54. XIII. DURMA
  55. XIV.SINOM
  56. XV. DHANDHANGGULA
  57. CATATAN KRITIK APARAT
  58. I. KINANTIII
  59. II. GAGAKSETRA
  60. Ill SINOM
  61. IV. ASMARANDANA
  62. V. KINANTHI
  63. VI. DQANDHANGGULA
  64. IX. MASKUMAMBANG
  65. X. PANGKUR
  66. XI. DURMA
  67. XIII. DURMA
  68. XIV. SINOM
  69. XV. DHANDHANGGULA

NASKAH BANDAWASA

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN

NASKAH BANDAWASA

Pengkaji: Dra. Amir Rochyatmo

DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN DJREKTORAT JENDERAL KEBUDAYAAN DJREKTORAT SEJARAH DAN NILAI TRADJSIONAL BAGIAN PROYEK PENELITIAN DAN PENGKAJJAN KEBUDAYAAN NUSANTARA 1993

PERPUSTAKAAN KEBUDAYAAN DITJEN KEBUDAYAAN
TGL. TERIMA
TGICATAT
OINDUK
NO.CHASS
KOPIKE:

KATA PENGANTAR

Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Direktorat Jenderal Kebudayaan telah mengkaji dan menganalisis naskahnaskah lama diantaranya naskah Jawa kuna yang berjudul Naskah Bandawasa isinya tentang riwayat pertumbuhan kota Bandawasa.

Nilai~ilai yang terkandung di dalam naskah ini adalah nilai kepemimpinan yang dapat menunjang pembangunan, baik fisik maupun spirituil.

Kami menyadari bahwa buku ini masih mempunyai kelemahan-kelemahan dan kekurangan-kekurangan. Oleh karena itu, semua saran untuk perbaikan yang disampaikan akan kami terima dengan senang hati.

Harapan kami, semoga buku ini dapat merupakan sumbangan yang berarti dan bermanfaat serta dapat menambah wawasan budaya bagi para pem baca.

Kami mengucapkan terirna kasih yang sebesar-besamya kepada para peneliti dan semua pihak atas jerih payah mereka yang telah membantu terwujudnya buku ini.

Jakarta, Juli 1993 Pemimpin Bagian Proyek Penelitian Dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara

Sri Min tosih NIP. 130 358 048

SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAY AAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAY AAN

Usaha untuk mengetahui dan memahami kebudayaan daerah lain selain kebudayaan daerahnya sendiri baik lewat karya-karya sastra tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain merupakan sikap terpuji dalam rangka perwujudan integrasi nasional. Keterbukaan sedemikian itu akan membantu anggota masyarakat untuk memperluas cakrawala pandangannya.

Untuk membantu mempermudah pembinaan saling pengertian dan memperluas cakrawala budaya dalam masyarakat majemuk itulah pemerintah telah melaksanakan berbagai program, baik dengan menerb~tkan buku-buku yang bersumber dari naskah-naskah nusantara , maupun dengan usaha-usaha lain yang bersifat memperkenalkan kebudayaan daerah pada umumnya. Salah satu usaha itu adalah Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara. Mengingat arti pentingnya usaha tersebut, saya dengan senang hati rnenyambut terbitnya buku yang berjudul "Naskah Bandawasa " .

Saya mengharapkan dengan terbitnya buku ini. Maka penggalian nilai-nilai budaya yang terkandung dalam naskah tradisional maupun dalam wujud kebudayaan yang lain yang ada di daerah-daerah di seluruh Indonesia dapat ditingkatkan sehingga tujuan pembinaan persatuan dan kesatuan bangsa yang sedang kita laksanakan dapat segera tercapai.

Namun demikian perlu disadari bahwa buku-buku hasil penerbitan Bagian Proyek Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara ini baru merupakan langkah awal. Kiranya kelemahan dan kekurangannya yang masih terdapat dalam penerbitan ini dapat disempurnakan di masa yang akan datang.

Akhirnya saya mengucapkan terima kasih kepada semua pihak yang telah membantu penerbitan buku ini.

Direktur Jenderal Kebudayaan

Prof. Dr. Edi Sedyawati NIP. 130 202 902

DAFTAR ISi

Halarnan KA TA PENGANT AR ....... ..... ...... .. . ...... . iii SAMBUTAN DIREKTUR JENDERAL KEBUDAYAAN .. v DAFTAR ISi . . ..................... . .... ..... . vii I. Pendah ul uan . ............ ... .. ..... .... ..... . 1 2. Naskah Babad Bandawasa ...................... . 2 2. 1 Naskah Babad Bandawasa BG. 333 ............ . 3 2.2 Naskah Babad Bandawasa Br. 333 ............ . 5 2.3 Naskah Babad Bandawasa G. 23 .............. . 6 3. Alih Aksara .. ..... .................. ... .... . 7 4. Penyuntingan Babad Bandawasa ................. . 7 5. Ikhtisar Babad Bandawasa ..................... . 9 6. Babad Bandawasa .... ... .............. . ...... . 18 7. Terjemahan Babad Bandawasa .................. . 73 ' 8. Catatan Kritik Aparat ......................... . 124

.l"

BABAD BANDAWASA

1. Pendahuluan

Bandawasa sebagai kota kabupaten daerah tingkat II Bandawasa, Propimi Jawa Timur terletak di jalur jalan antara Kota Besuki dengan Jernber dan antara Jember dengan Situbondo. Meskipun letak kota Bandawasa agak ke dalam dengan pengertian agak ke pedalarnan, narnun rnasih dianggap masih termasuk dalarn cakupan kota-kota di tepi Selat Madura di ujung timur Pulau Jawa.

Di dalam penulisan sastra sejarah lokal Bandawasa bersama kota-kota pantai lainnya di Selat Madura, pernah tampil dalarn kedudukannya sebagai kota pemerintahan tingkat lokal. Tumbuhnya Kota Bandaw~a bennula dari pembabadan hutan di Balendungan oleh tokoh cerita bernama Asrah. Pada masa kecilnya Asrah pendatang dari Madura, yang tiba di Pulau Jawa di Desa Binor karena menyelamatkan diri dari peperangan

Bermula dari pembabadan hutan Balendungan kemudian berkembang menjadi Kota Bandawasa. Babad Bandawasa menyajikan riwayat pertumbuhan Kota Bandawasa beserta penguasanya yaitu Rangga Kertanegara atau lebih dikenal dengan nama Ki Rangga selaku penguasa di Bandawa~a, yang pada masa kecilnya bernama Bagus Asrah.

Penelitian terhadap Babad Banda wasa dimaksud untuk menelusuri dan mengungkapkan segala hal yang terkandung di dalam babad itu, dengan sasaran:

menyajikan teks bersih

- terjemahan teks

beserta catatan kritik aparat.

Untuk menjangkau sasaran tersebut dilakukan pendekatan filologis. Langkah yang dikerjakan adalah dengan membandingkan dan menentukan mana yang dianggap sebagai naskah untuk kemudian dilakukan perbandingan . terhadap naskah induk dengan varian-varian naskah yang ada untuk mendapatkan teks yang bersih. Babad Bandawasa mengungkapkan:

I) , Riwayat asal-usul kehidupan Rangga Kertanegara a tau Bagus Asrah sebagai pemula penguasa di Bandawasa.

2) . Pertumbuhan Kota Bandawasa yang pada mulanya bernama Balendungan.

3) Unsur-unsur babad, diantaranya :

(1) anggota badan yang memancarkan sinar

(2) wewaler

(3) nama-nama petilasan.

4) Sikap diri :

(1) sikap prajurit waktu maju perang

(2) sikap harga diri.

2. Naskah Babad Bandawasa

Perihal Bandawasa terungkap di dalam peninggalan tertulis berupa naskah, yaitu Babad Bandawasa. Selain itu juga termuat di dalam catatan tertulis lainnya berupa buku cetakan atau catatan pribadi. Riwayat pertumbuhan dan perkembangan Bandawasa terungkap di dalam :

2.1 Naskah Babad Bandawasa BG. 333

2.2 Naskah Babad Bandawasa Br. 333

2.3 Naskah Babad Bandawasa Salinan G. 23.

Catatan tertulis lainnya yang menyebut tentang Kot~ , Bandawasa adalah dari sumber Belanda : ;1

C.J. Bosch : Antekeningen over de Afdeeling Bondowoso, TBG. Vl/1857,

dan sebuah catatan tentang naskah Babad Besuki dan Bandawasa oleh J. Brandes, berjudul :

Verslag over een afschrift van twee babad's de Babad Basoeki en Babad Bandawasa ontvangen van de Heer Steinmetz, assisten resident te Bandawasa, Notulen Bataviasche Genootschap XXXI Tahun 1893.

2.1 Naskah Babad Bandawasa BG. 333., koleksi Perpustakaan Nasional di Jakarta.

Naskah babad ini berjumlah 39 halaman. Ditulis dengan aksara Jawa, berbahasa Jawa bentuk tern bang macapat sebanyak 15 pupuh. Ukuran naskah 21 x 33 cm (17 x 31,5 cm). Ditulis dengan aksara yang cukup baik, besar dan jelas dibaca. Ditulis pada kertas Eropa. Perihal naskah Babad Bandawasa BG. 333 ini J. Brandes di dalam laporannnya yang berjudul :

Verslag over een afschrift ven twee babad's, de Babad Basoeki en de Babad Bandawasa ontvangen van de Heer Steinmetz, assisten resident te Bandawasa, 1893 menyatakan adanya salinan naskah terdiri dua babad, masing-masing Babad Besuki dan Babad Bandawasa, diterima dari Steinmetz pada bulan Agustus 1893, sedangkan Steinmetz menerimanya dari Lucardie.

Brandes juga membuat catatan bahwa penulisan naskah BG. 333 itu terdapat tradisi penulisan semacam "suku kembung" yaitu semacam "pengkal" yang mirip dengan bentuk pasangan wa, yang menjadikan salah tafsir oleh karena salah baca. Penulisan naskah BG. 333 tersebut dengan gaya tulisan yang banyak mempergunakan hiasan. Banyaknya hiasan menyebabkan salah tafsir baca antara ta dental dengan aksara ba labial, yang satu sama lain bentuknya hampir serupa, demikian juga antara wa, pasangan ma dan pengkal, temyata satu sama lain hampir serupa. Brandes di dalam laporannya telah menr buat eatatan terhadap Babad Bandawasa, diantaranya:

2.1.1. Penggunaan vokal pada beberapa kata tertentu :

bunyi e taling disamakan dengan i wulu, baik suku terbuka maupun suku tertutup.

bunyi o taling tarung, disamakan dengan bunyi u suku.

bunyi i wulu disamakan dengan bunyi e taling.

bunyi u suku, disamakan dengan o taling tarung.

2.1. 2 Penggunaan ejaan penulisan bahasa dengan aksara Jawa. Menulis bunyi a suku terbuka mempergunakan: tanda baca o taling tarung. rupa di tulis dengan rupo bisa ditulis dengan biso.

2.1.3. Suffix nta untuk menyatakan kata ganti kepunyaan orang ke III, seperti suffix nya dalam bahasa Indonesia.

2.1.4. Penggunaan suku kem bung, semacam tanda pengkal yang terdapat pada sandi dari dua kata yang digabungkan, misalnya : kala + ika = kalweka mangsa + ika = mangsyeka tansah + ing = tansweng ala+ arja = alwarja.

Isi teks mengisahkan riwayat hidup penguasa di Bandawasa dan riwayat tumbuh berkembangnya Kota Bandawasa. Teks Babad Bandawasa BG. 333 sebanyak lima belas pupuh:

a. Kinanthi 7 pada (Dyan purwakane anebut) 29 pada (lrika kocaping palupi) b. Iltandhanggula c. Sinom 27 pada (Ki rangga nulya ngandika) d. Asmarandana 14 pada (Tan kuneng ingkang wus prapti) e. Kinanthi I 0 pada (Datan lingena sang prabu) f. Dhandhanggula 32 pada (Dyan ing ngrika Ki rangga bukakning)

g. Durmag. Durma:7 pada7 pada (Ian lingena ing marga pan wus prapta)
h.h. Mijil:6 pad16 pada (Sambat-sambat Nyai Rambitan nangis)mbat Nyai Ram-
i.Maskumambang5 padanangis)i. Maskumambang 15 pada (Kawarnaa Nyai Rambitan
j.j. Pangkur:2 padda (Sigeg k22 pada (Sigeg kang winan~ita)
kk. Dlirma:39 papatya)39 pada (Kawamaa sajenengira kya
1.Dhandhanggula:43 psinggih)I. Dhandhanggula 43 pada (lrg rika kang Puspadriya
m.m. Durma:45 pcampuh kang yuda)45 pada (Ing rikanta kuneng wus
n.n. Sinom4242 pada (Datan kawarna ing marga)warna ing marga)
0. Dho. Dhandhanggula* *77 pada (Ing ri kuneng salaminya manjing).7 pada (Ing ri kuneng salaminya

2. 2 Naskah Babad Bandawasa Br. 333, Koleksi Perpustakaan Nasional di Jakarta.

Naskah Baood Bandawasa Br. 333 berukuran 16,5 x 23 cm (12,5 x 15 cm), ditulis dengan huruf Jawa pada kertas Eropa, berbahasa Jawa bentuk tembang. Jumlah halaman sebanyak 115 halaman. Setiap halaman terdiri dari 14 baris. Keadaan naskah masih baik. Huruf besar, masih dapat dibaca.

Teks terdiri dari 15 pupuh, dengan perincian seperti pada naskah Babad Bandawasa BG. 333 . Setiap permulaan pupuh pada teks ini menyebutkan nama pupuh yang berbeda. Ada yang menyebut tembang, di bagian lain menyebut pupuh. berikutnya dengan sebutan sekar :

Pupuh I Tembang Kinanti

Pupuh Gagaksetra Pupuh II

Pupuh III Sekar Sinom

Asmarandana. Pupuh IV

Pada menggala naskah Br. 333 yang bertembang Kinanthi dinyatakan bahwa naskah tersebut ditulis pada hari Rebo Paing, tanggal 29 Jumadilawal, taun Be I 778 atau 1840 Masehi. Menilik gaya tulisan, bentuk tulisan clan ejaannya naskah Br. 333 diperkirakan lebih tua dari naskah BG. 333.

2.3 Naskah Babad Bandawasa G 23, Koleksi Fakultas Sastra U.I.

Naskah Babad Bandawasa G 23 berupa naskah salinan alih aksara, koleksi Fakultas Sastra U.1.

Ukuran Naskah 22 x 34,5 cm (15 x 29,5 cm), ditulis dalam bentuk alih aksara huruf latin, berbahasa Jawa dan berbentuk tembang, sebanyak 40 halaman. Setiap halaman terdiri dari 15 atau 16 baris. Pada teks itu terdapat catatan-catatan Jcoreksi dari Pig,eaud dengan paraf dari Pigeaud sendiri. Saat sel'esainya penyalinan naskah itu pada tanggal 23 Februad · 1929.

Teks terdiri dari 15 pupuh dengan perincian sebagai berikut:

a. Kinanthi 7 pada (Dyan purwakane aneout) b. Dhandhanggula 29 pada (lrika kocaping palupi) c. Sinom 27 pada (Ki rangga nulya ngandika) d. Asmarandana 14 pada (Tan kuneng ingkang wus prapti) e. Kinanthi IO pada (Datan lingena sang prabu) f. Mijil 32 pada (Dyan ing ngriku ki rangga bukakning) g. DJTma 7 pada (Tan lingena ing marga pan sampun prapta) h. Mijil 16 pada (Sambat-sambat nyai Rambi tan nangis) i. Maskumambang 15 pada (Kawamaa nyai Rambitan nangis) j. Pangkur 30 pada (Sigeg kang winangsita) k. Durma 39 pada (Kawarnaa sajenengira kya patya) I. Dhandhanggula 43 pada (lrika kang Puspandriya singgih)

m. Durma 4 S pada (Ing rikanta kuneng w~ campuh kang yuda)

n. Sinom 42 pada (Datan kawanna ing rnarg~

7 pada (Ing ri kuneng salaminya o. Dhandhanggula manjing).

3. Alih Aksara

Dalam rangka penyajian teks dilakukan alih aksara teks Babad Bandawasa disalin ke aksara Latin. Penggunaan ejaan disesuaikan dengan Pedoman Ejaan Penulisan Bahasa Jawa dengan huruf Latin Yang Disempurnakan.

4. Penyuntingan Babad Bandawasa

Teks Babad Bandawasa yang dipakai di dalam penyuntin~ an ini sebanyak tiga buah naskah, ditambah catatan-catatan Pigeaud sebagai catatan samping pada naskah Babad Bandawasa G 27. Naskah tersebut adalah :

Naskah Babad Bandawasa BG. 333 koleksi Perpustakaan Nasional R. I.

Naskah Babad Bandawasa Br. 333 koleksi Perpustakaan Nasional R.I.

Naskah Babad Bandawasa G. 23 koleksi Fakultas Sastra U.I.

Tiga buah naskah tersebut pada dasarnya sama oleh karena berpangkal dari satu sumber. Pigeaud pada catatan di dalam Naskah Salinan G. 23 menyatakan bahwa naskah G. 23 disalin dari naskah Babad Bandawasa Br. 333, sedangkan naskah BG. 333 juga sama dengan naskah Br. 333., Bg. 333 dan G. 23 pada dasarnya sama Apabila terdapat kata-kata yang tidak serupa hanya bersifat variasi teks, akibat kurang cermatnya. Dalam upaya menyajikan teks yang baik dilakukan penyuntingan teks, untuk keperluan itu dipilih metode gabungan. Salah satu naskah Br. 333 dipilih sebagai naskah yang unggul kemudian ditetapkan sebagai naskah induk, sedangkan dua naskah lainnya: BG.333 dan G.23 berfungsi sebagai padanan untuk kepentingan kritik teks dan sebagai pelengkap yang sifatnya melengkapi dan menyempurnakan guna kepentingan penyuntingan. Untuk keperluan kritik aparat ketiga naskah itu diberi tanda:

Naskah Br. 333 A

B Naskah BG. 333

c Naskah G. 23

Cm 1 Catatan samping kiri halaman oleh Pigeaud, pada Naskah G. 23

Cm 2 Catatan samping kanan halaman oleh Pigeaud, pada Naskah G. 23.

IKHfISAR BABAD BANDAWASA

I. KINANTHI

Dyan puiwakane anebut.

Ditulisnya Sejarah Bandawasa waktu daerah Bandawasa rnasih berwujud hutan dan gunung, tatkala Ki Rangga Sepuh masih mudah; dengan harapan dijauhkan dari kejahatan dunia dan akhirat serta mendapat perlindungan dari rasul, nabi utusan utama.

Dimulai pada hari Reho Paing, tang~I 20 Jumadil'awal, tahun Be akhir 1768, atau 1840 Masehi, jam : 3 siang.

II. GAGAKSETRA

lrika ta kocaping palupi.

Ki Rangga Sepuh waktu kecilnya bernama Bagus Asrah, mengabdi kepada tumenggung Suraadiwikrama di Puger. Hidupnya sangat kasihan , masih kecil sudah ditinggalkan grang tuanya. Waktu itu tumenggung Puger masih menjadi rangga di Basuki.

Ayah ibunya dipersalahkan negeri karena membunuh orang Pamekasan. Bagus Asrah diserahkan kepada patih Alus, diabdikan kepada µi tih Alus.

Nenek Asrah, seorang janda, selalu menangis, kangen kepada cucunya. Pi.kimya, Asrah akan ditebus dengan uang satu bokor.

Ki patih tidak meluluskan permintaan Bok Randha. Dikatakannya kelak Asrah akan menjadi orang besar, melindungi rakyat.

Tersebutlah rangga Basuki Prawiraadikrama. Setiap tahun minta calon pengawal kecil, yang parasnya pantas.

Atas permintaan rangga Basuki, Asrah dibawa mengabdi ke Basuki, diantar sendiri ke Basuki oleh patih.

Asrah diserahkan kepada Nyi Rambitan selir Ki Rangga, agar dipungut anak. Asrah sangat disayang oleh Ki Rangga.

Pada suatu malam tatkala ki rangga ke luar ke pendhapa, dilihatnya cahaya terang di arah tiang bagian timur laut, sedangkan malam gelap kelam. Ternyata yang tidur di situ Asrah, yang setiap kali mengambil tempat di situ.

ID. SINOM

Ki rangga nulya ngandika.

Asrah dipanggil ki rangga, diserahi pisau penulis agar diasah dan dipakai menulis.

Pisau diterima dengan ketakutan. Atas kehendak Yang Maha Kuasa Asrah dapat menulis ha-na-ca-ra-ka, meskipun sebelumnya tidak biasa mengasah clan menulis. Ki rangga masih terharu.

Diperintahkan kepada Kertijaya agar Asrah dibawa menje-. lajahi desa-desa ikut melakukan pencatatan.

Rangga Basuki mendengar kabar bahwa puteri Sumenep sangat cantik. Patih Suradiwirya diutus menyampaikan surat lamaran, ditemani oleh Kertijaya dan Wangsengsari ke Sumenep beserta kiriman barang-barang perhiasan wanita dan uang seperahu.

IV. ASMARANDANA

Tan kuneng ingkang wus prapti.

Panembahan Tirtakusuma di Sumenep dalam penghadapan leng~ap. Utusan dari Basuki menghadap Panembahan, menyampai kan surat lamaran dan lampiran barang-barang perhiasan serta uang. Lamaran dari Basuki diberitakan kepada ratu puteri.

V. KINANTIII

Datan lingena sang prabu.

Lamaran telah dijawab, disertai keris dan pelengkapnya, dengan pesan agar segera datang di Sumenep. Jangan terlalu lama.

Suradiwirya segera kembali ke Basuki. Tiba di Basuki surat jawaban dan keris diserahkan kepada ki rangga Basuki.

VI. DHANDHANGGULA

Dyan ing ngrika kya rangga bukakning.

Isi surat jawaban: kiriman dari rangga Basuki telah diterima . Sebaliknya Panembahan Sumenep mengirirnkan sebilah keris dan pelengkapnya serta pesan agar segera datang.

Rangga Basuki mempersiapkan keberangkatan ke Sumenep. Ia menghubungi Mayor Tyanpit, Mayor Buni, Gembong, tumenggung Bangil, Surabaya, Demang Alus diminta menyediakan beras, sapi dan ayam.

Rangga dan segenap pengiring berangkat ke Sumenep. Wiradipura mengiringkan. Demang Alus menjaga negeri. Para mantri mengikuti dan Asrah turut serta

Sampai di Kalianget membunyikan isarat dentuman tiga kali, yang dijawab dari darat.

Rombongan telah sampai di Sumenep, ditempatkan di kediaman Pangeran Kornel, yang begitu sayang kepada rangga Basuki.

P-anerr.bahan menghendaki lamaran. Esok harinya barisan pembawa lamaran berangkat dari kepatihan. Barisan diatur berkelompok-kelompok. Berrnacam-macam benda upacara dan iring-iringan benda-benda lamaran, dibawa oleh gadis-gadis cantik Segenap orang yang menyaksikan kagum melihatnya.

Panembahan bersantap bersama dengan seluruh punggawa. Suradiwangsa, mantri Basuki, membawa seorang pengawal

l

,_-'.tlernama Pak Pitrah. Suradiwan~a kesal hatinya clan memaki- 'inaki Pak Pitrah karena diajak makan tidak mau. Waktu Suradiwan~a ke luar buang air ditusuk oleh Pak Pitralt Terjadi kekacauan, Pak Pitrah mengamuk. Suasana kacau balau.

Seorang mantri Sumenep menyelinap di tempat gelap. Pak Pitrah di tusuk dari belakang, tewas. Kekacauan mereda.

Asrah yang telah berumur 18 tahun, berbuat menyeleweng dengan abdi perempuan Pangeran Komel. Rangga Basuki sangat malu.

Suradiwirya diperintahkan membunuh Asrah. Siasat dilaksanakan. Asrah diperintahkan pulang dan bersembunyi di Panarukan, dilarang menampakkan diri.

VII. DURMA

Tan lingena ing marga pan sampun prapta.

Asrah telah sampai di Panarukan. Ki rangga telah puas karena Asrah telah dihabisi.

Rangga Basuki kembali ke Basuki. Selama di Panarukan Asrah mengiringkan ki Patih. Patih kasihan kepadanya.

Waktu rangga Basuki mengunjungi Panarukan Asrah bersembunyi di tempat yang rumit.

Nyi Rambi tan sangat bersedih hati, mendengar anaknya mati dibuang di laut.

VIII. MIJIL

Sambat-sambat nyai Rambi tan nangis.

Siang malam_ Nyi Rambitan menangis, ingat akan Asrah, anaknya. Bagus Asrah telah sering diajak ke Basuki, disuruhnya membawa tempat sirih, tetapi tidak menampak dekat.

Lama-kelamaan rangga melihat Asrah di belakang ki patilt Suradiwirya ditanya: mengapa Asrah masih ada, apa maksudnya? Jawab ki Suradiwirya: kelak Asrah diramalkan menjadi manusia utama. Asrah diminta lagi oleh ki rangga Basuki. Asrah mendatangi ibunya.

IX. MASKUMAMBANG

Kawamaa Nyai Rambitan anangis.

Nyai Rambitan sangat girang karena Asrah masih hidup. Asrah dianjurkan kawin, belum mau. Ia makin tekun melatih diri, mengurangi makan dan tidur.

Asrah mendapatkan jodoh bernama Rara Sadiyah anak Pak Supiyah.

X. PANGKUR

Sigeg kang winangsita.

Rangga Basuki naik pangkat menjadi tumenggung Puder. Patihnya bemama Surawijaya.

Tumenggung Puger belum mau pindah ke Puger. Ia bermaksud membangun kota kediaman baru.

Asrah ditugaskan membabad hutan Bandawasa bersama empat mantri. Pangkatnya mantri muda, dengan gelar Astrataruna.

Bersama empat orang mantri Asrah berangkat, setelah bersujud ki tumenggung, patih Suradiwirya dan pamitan kepada Nyi Rambitan, ibunya.

Mereka membangun kota. Sisa-sisa kota lama pun masih ada, dengan penghuni tiga atau empat orang. Yang ada desanya, di sebelah utara: Balingseran, Tamban, Ledhubandera. Sebelah barat: Salakambang, Selalembu. Di bagian timur: Tenggarang, Pekalangan, Wanasari, Jurangjero, Tapen, Prajegan dan Wanabaya. Sebelah selatan : Senthong, Bunder, Biting, Patrang, Baratan, Jember dan lain-lain.

Tatakota telah diatur, demikian pula tempat-tempat kediaman.

Ki tumenggung telah bertempat tinggal di Bandawasa. Banyak kerabat yang turut serta.

Astrataruna naik pangkat menjadi juru tulis gedong. Kemudian naik pangkat lagi menjadi mantri pemuka merangkap jaksa negri.

Ki tumenggung meninggal. Digantikan oleh puteranya: Dipati Bangil.

Astrataruna naik pangkat lagi bergelar Kertanagara.

Tumenggung Suryadiningrat naik menjadi Adipati Basuki. Jabatan ki tumenggung digantikan oleh patih Kertanegara.

Patih kertanagara ucapannya sangat bertuah.

XI. DURMA

Kawamaa sajenengipun kya patya.

Semenjak patih menjabat di Bandawasa negeri aman dan makrnur.

Puger kedatangan musuh pemberontak, dipimpin oleh Arya Galedhak. Segenap mantri Puger dan orang-orang desa takluk. Tinggal orang-orang Mandar belum takluk. Patih Reksanagara pun takluk. Adburrasid menjadi panglima perangnya.

Arya Galedhak bermaksud menyerbu Basuki melewati Bandawasa. Ia mengirim surat kepada patih Bandawasa minta jamuan bagi para prajurit. Patih Kertanagara sangat marah. Ia menghimpun kekuatan menghadapi lawan.

XII. DHANDHANGGULA

Ing ngrika kang Puspadriya singgih.

Segenap mantri Bandawasa dimintai pendapat bagaimana baiknya. Saran para mantri: seyogyanya memilih medan perang yang rata dan luas, yaitu di Senthong.

Surat Arya Galedhak dijawab, dengan maksud Arya Galedhak dapat tertangkap secara halus tanpa pertumpal1an darah. Dikirim pula surat pemberitahuan kepada Patih Wiradipura.

Setrayudha, Setraguna dan Amongtruna diutus menyampaikan surat jawaban, sekaligus memata-matai kekuatan lawan.

Pasukan pemberontak berangkat ke Basuki. Pimpinan barisan Abdurrasid.

Amongtruna segera lapor bahwa kekuatan pemberontak satu setengah kali lipat. Patih Kertanagara marah, memerintahkan menghimpun barisan.

Pa tih Basuki

XIII. DURMA

Ing rikanta kuneng wus campuh kang yuda.

Peperangan telah berkobar.

Pasukan pemberontak dipimpin oleh Abdurrasid, seca, Nalaseca, Wiraleksana.

Wangsapati berhadapan dengan Abdurrasid. Wiraseca terkena tombak tewas. Wiratruna maju, jatuh terpelanting dari kuda, tetapi tidak tewas.

Abdurrasid tertusuk tombak Mesatanokih yang bemama Rurup. Mesatanokih terserempet tombak Nalaseca. Nalaseca tewas terkena tombak Mesatanokih.

Barisan pemberontak maju bersama, pasukan Bandawasa tetap bertahan.

Jayasetra, Jayaleksana maju, menantang-nantang sambil menari-nari. Suara prajurit riuh mengguruh bercampur suara tambur, gamelan dan terompet. Pemberontak makin gentar dan tidak berdaya. Ditembaki pula dengan meriam yang berpeluru buah kolang-kaling, yang menjadilcan pemberontak bercerai-berai.

Patih Kertanegara memerintahkan menangkap Arya Galedhak. Para punggawa diperintahkan memenggal leher Nalaseca, Abdurrasid, Wiraseca dan Wiraleksana

Para prajurit diperintahkan agar besok bersiap-siap ke Puger mengejar musuh. Barisan dibuarkan. Kembali ke Bandawasa. Para Jl'ajuri t menari-nari.

Datan kawarna ing marga.

XIV. SINOM

Patih Kertanegara menulis surat pemberitahuan kepada patih Basuki bahwa perr.berontak telah terdesak lari. Bersama balatentara patih Kertanagara berangkat ke Puger mengejar musuh.

Di perjalanan, di Desa Baratan bertemu dengan patih Puger Reksanagara bersarna dengan orang-orang Mandar, yang bermaksud ke Banda wasa

Patih Puger menyerah, demikian pula orang-orang Mandar.

Pa tih Bandawasa meneruskan perjalanan ke Puger. Kertalaksana tertangkap. Arya Galedhak kepalanya telah terpenggal.

Mereka yang memihak pemberontak ditawan, yang tidak memihak pemberontak menyerah.

Setelah semua bersih, ki patih segera kembali ke Bandawasa. Para tawanan diserahkan kepada residen. Dibuang ke Banjar.

Setelah unggul perang pangkat patih Bandawasa dinaikkan menjadi rangga Banda wa, bergelar Kertanegara, serta hadiah uang empat ribu.

Rangga Bandawasa berhenti dari jabatan. Digantikan puteranya, bernama Kertakusuma.

Negeri Bandawasa berhenti dari jabatan. Digantikan puteranya, bernama Kertakusuma.

Negeri Bandawasa makmur. Daerah-daerah hutan menjadi sawah clan ladang. Harga hasil bumi meningkat.

Ki Rangga Sepuh setelah berhenti menjabat hatinya selalu risau, memikirkan puteranya yang termuda, karena tidak turut mengenyam kebahagiaan.

Ia sangat tekun melatih diri, mohon petunjuk Tuhan.

Amanat dari Yang Maha Kuasa, ki rangga sepuh dianjurkan membuka hutan Kuripan untuk dijadikan negeri.

Segala jerih payah, derita dan sengsara dialarni oleh Ki Rangga Sepuh, 'tambahan lagi ancaman bahaya dari binatangbinatang buas.

Dik.etemukannya daerah yang tinggi, rata, airnya jernih, dilingkungi bukit-bukit dan menghadap ke laut serta membelakangkan sungai.

XV. DHANDHANGGULA

Ing ri kuneng salaminya manjing.

Setiap hari Ki Sepuh bersama kerabat membabad hutan. Lama kelamaan hutan lebat kembali menjadi kota

Setelah dua tahun banyak sudah basil yang dicapai. Banyak orang yang turut bertempat tiraal di situ. Penataan kota diatur. Rumah tinggal membelakangkan Kali Tanggul. Alunalun seluas empat bahu.

Hutan yang dibabad itu dinamai Tunggul Kuripm, yang segera termashur di lain negeri.

Desa baru sangat teratur. Hasil buah-buahan tidak kurangkurangnya. Hasil ilcan pun bermacam-macam.

Waktu Ki Rangga Sepuh membangun Tunggul Kuripan di tandai tahun 1830 Masehi. Oleh Adi pa ti Basuki ia diberi kesempatan kerja, tidak datang menghadap ke negeri selama 10 tahun.

Tahun 1832 orang yang ditunjuk menjaga Tunggul Kuripan masih hidup.

BABAD BANDAWASA

I. KINANTHI

/1 / Dyan purwakane anebut I mring Yang Kang MUrbeng Sejati / kang ngreh jagating rat tulya / kasih weh rahrnat ing dasih / ngapureng sisiping driya / nyampurneng uriping dasih //

/2/ Ri kalweka ngwang angragum I sejarah Bandawaseki / duk lagya wanadri ta ya / kareh Balambangan 5 nagri I men~weka rekyana rangga I sepuh duk lagya taruni II

/3/ Pamintane kang angragum I luputa ilcrilani / singgahneng durbaleng dunya I tekap ing delahaneki l mugantuka kang sepangat ting Rasul nabi duta di//

/4/ Nenggih duk lagya ginapus I tiba nujwa Rebo 10 paing / wanci gathita tri awan I tan~l ping sangalikuri / · sasi Jumadilawalnya I tahun Be akhir winarni //

/5/ Sengkalanipun anengguh I sewu pitung atus iki I sawidak wolu langkungnya I tahun welandi winami I sewil wolung atus ika I kawandasa ta ing wingking // 15

/6/ Ing rika kang gita dhapur / rarya nom kirang ing . yugi I kusu yun angreka tern bang I tan wrin ing tindak- "!i.t'. taduki / subasita myang krameng rat / kawon ing jalma ·· :-:~ sekalir //

/7 I Marmane angreka galur I mrih diring driyanireki / dumadya ngreka sejarah I rehinipun wayah tan wrin-wrin / 20 supados anrangenaa I ing laluhuring artati //

II. GAGAKSETRA

/I/ Irika ta kocaping pal upi I kyana rangga sepuh Bandawasa I cuk lagya truna purwane I Desa Binor puniku / wit Mekasan luluhurneki I nenggih kawelasarsa / 25 labete puniku / tinilar ing yayahrena I lagya alit panengran Bagus Asrahi I ngulun mring sri Barendra //

/2/ Kya tumenggung Puger Suraadi / wikrama kocap sira lagiya / jumeneng rangga wiyose I negri Basuki nengguh / Bagus Asrah witning angabdi I apar manggih durbaya / ramanta ambunuh I madhemi tyang Pamelingan I 5 pan konangan denira kang dyeh aluli / dyan dinukan negara //

/3/ Dinukan i~ negara jalwestri I tan kataken ramaibu dinukan / mangke ta Bagus Asrahine / katur kya patih Alus I pinet abli kya patih I ing ngrika tan lama ngabdya I mri~ kya patih Alus I anenggih mangke ka- 10 warna / embahira Bagus Asrah tansah nangis / dhasar randha wus tuwa I I

/4/ Datan darbe putu maning-maning / mung sajuga langkung ngela-ela I ni randha maring putune / ketang putu amuwun I Sesambate amelas-asih / dhuh putuku si Asrah I katuwon nakin~un I tinilar ing yayah rena / pan 15 binoyong kasengkar maring nagari I bapa dipun lelara //

/5/ Datan tahan ngarnpah tyas tan sipin I reh samengko' kagagas ing manah I ni randha ngucap driyane I baya keh reyalingsun I ngong cobane manawa karsi I kya patih marang reyal I sun tebuse iku I gya ni randha ngalap reyal I awetara kathahee sebokor alit I sigra mulya lumam- 20 pah //

/6/ Arsa marek ing rekyana patih / tan kawarna prapteng Basukya I anjujug dalem kapaten I nujweng kya patih alus I pan pinarek ing pendhapaneki I nulya napa ni randha I kamayangan iku I mbok randha dul lagya prapta I 25 baya arsa mbok randha teka ing ngriki I ni randha sigra nambah //

/7 / Linggih mendhek pakiring kya patih / ngaturaken reyal sarya nembah I pukulun nyusun aksame I nenggih anuwun bendu I wirehing tyas tan tahan kapti I den gantung luhur ngawiyat / den pendhema jeru / tan lyan 30 ngajengira pada I kang ngaksameng ulun sisiping driyani I gustya yen asembada //

/8/ Galih patikbra jeng gusti patih I ulun ngaturaken kang patedhan I warni reyal sabokore / katura jeng pukulun I ywan sembada galih jeng gusti / amba patikpra pun Asrah / amba suwun mantuk I reh amba putu sajuga / tur den tilar yayah reranipun nenggih / langkung kawelas 5 arsa //

/9/ Kaget galihe rekyana patih I amiyarsa ature ni randha I esmu duka ing ~lihe I nanging sinamur guyu I wineh patih pandhita tapi I agung aksameng wadya I wruh saderengipun / ing a~l alit kawuryan I ingering rat ka- IO wengku rasweng dumadi/dadya Ion angendika //

/IO/ Gih bok randha iya ingsun tampi I pira kang sabokor reyalnya I nangi.ng sun wenehken maneh / marang sira puniku I balik ta den gaweya iki I sandhange putu dita-/ wruhanta ing besuk I si Asrah putu andika I pan dadyo luwih samyaning sesami I bisa ngaubi bala // 15

/ 11 I Dadi mandi sabdape ajari I es tu yen kadyeng sabdeng pandhita / mengkono iku lungguhe I ni randha ajrih langkung / pan konjem ing siti mukaning / ananedheng Pangeran / ing jro driyanipun I mugi kadya kang sabda I kyana patih jimunjunga drajatneki I satedhaktumedhakira // 20

I 12/ Kyana patih ngandika temuli / mring ni randha lah iya muliha / ni randha anembah ture / inggih patikbra nuwun I sih paduka tumraping patik / anuwung ing mestaka I kacancang ing rambut I sumaresepa ing jasat / umanjinga ing sungsum patik I kya patih tumedhak //

I 13 I Sampun rampung karsa jeng kya patih / mulya 25 nembah sigra mundur sira I lengser sangking ngajengane I langkung tusthaning kal bu I tan kawarna duk sampun prapti I maring ing griyanira I dyan warnanen iku I kyana rangga ing Basukya / Prawiradiwikrama langkung menakit / penekawan pinilya //

/14/ Wis ginawe adating nerpati I saben warsa mundhut panakawan I alit prayuga dhapure I irika karsa mundhut I panakawan ing kyana patih I mulya sira utusan I mring ki patih sampun I tan kawarneng lampahira I aneng ngenu wau utusan wus prapti / panggya rekyana patya // 5

/ 15 / Nulya napa ki patih tern uli / mring utusan hara ta dinuta I amundhut paran gustine I utusan nembah matur I inggih amba ingutus gusti I dening jeng kyana rangga I amundhut sireku I bocah prayuga dhapurnya I pan binadhe panakawan alit nenggih / rekyana patih ngandika // IO

/ 16/ Mring utusan alah sika kaki / amatura inggih ta sandika I benjang sun aturkan age I duta anembah matur I len1?Sersakingngarsa kya patih I tan konang duk wus prapta I ngersane sang prabu I matur kang punang utusan I pan sandika ature rekyane patih / inggih ta benjang-enjang. 15

/17 / Kyana patih inggih anyaosi / kersa patikbra pun panakawan / pan sampun wonten yektine / tan katakena iku I wus sumurup bradanggapa ti I enjang mangke kawarnaa I kya patih pan sampun I sumedya caos ing nata / ngaturaken panakawan alit nenggih I peparah Bagus Asrah // 20

/18/ Kyana patih nulya nimbali / Bagus Asrah prapteng ngarsa nembah / kyana patih Ion sabdane I kaki sun gawa iku I rnarek rnarang sri narapati I wruhanta sun turken iya / mring sira sang prabu I malebeng kalitan ika I malak mandar besuk dadi lantaraning I marga raharjanira // 25

/ 19 / Lan dandana ta sira den gipih / Bagus Asrah ma tur gih sandika / lengser wus dangdan sira ge / dhaser wong Bagus mulus / sisihane tan ana tumandhing I miwah tindak-tanduknya I tan mam bet wong gunung / alusing budi kalintang I sabar lila andhap asore tan sipi I wayah sadasa warsa I I 30

/20 / Tan ngalahken Bagus Asrah nenggih / konang sira kya patih wus mem ba I gus As rah ngiring wurine I prapteng paseban agung / sek supenuh wadya anangkil I wus mijl sri narendra / mlinggeng kursi sampun I ki patih kang munggweng ngarsa / ki pangulu ketib modin kanan kering I jeksa ki Martayuda // 5

/21 / Kyai Jayatruna nayakani / gedhong dalem Kicang Gringsing ika / Kertijaya Trajayane / Wangsengsari puniku / Dipatruna Dipawangseni I muwah ki Mertajaya I Puspadriyanipun / ajajar ki Wiratruna I Tambakyuda klawan Langlanyudani I jajar ki Cancratruna //

/22/ Sigra matur ki rekyana patih I ulun ngaturaken IQ. unang kalitan I sayuga katur ing mangke I puniku wernenipun I pan pun Asrah wastanireki I bocah kawelasarsa I tanpa bapa babu / kyai rangga mulya miyat I mring kagus Asrah den Jingling waspadeng ngaksi I kya rangga ngendika 11

1231 Paman patih bocah sangking pundi I wiwitane 15 kya patih aturira I pukulun sangking ing Binor I wit Pamelingan iku I kyana rangga langkung anrami I gumarit ing wardaya I awelas kalangkung I muwah sakehe wong seba / samya welas ing gus Asrah I aningali I dene datanpa yayah 11

124/ Sampun bibaran pra samya mulih I kyana rangga 20 kundur angedhatyan I gus Asrah ngiring gustine / sampun prapteng kedhatun I kuneng wonten selir sayogi I westa Nyai Rambitan / tinimbalan iku I wus prapteng ngarsa kya rangga I nulya nembah linggih ngarsane nerpati I ng~rndika sri narendra 11

/251 Heh rambitan iki ingsun olih I bocah jalu sayoga 25 kasiyan I tanpa bapa biyang mangke / iku gawenen sunu I rawatana ingkang abecik I tunggalna Ian si Salya / ni Rambitan nuwun I kelangkung ing bungahira I pinaringan anak sayoga tur pekik I langkung dinama-dama I/

126/ Dhasar nyai Rambitan puniki / datan darbe ta 30 anak priyangga I den turuti sakarsane Igus Asrah cinatur / sampun yuswa pi tulas warsi I wus nganti kersaning nata I angladosi sampun I ngiring-iring saben dina / kyana rangga saya imbuh welasneki I gus Asrah lamun nendra /I

/27 I Panggenane sakaning pandhapi I kang lor wetan 5 saben sira nendra I tan ngalih-ngalih enggone / kuneng kalaning dalu I Bagus Asrah kalane anguling I manggen saka lor wetan / wanci tengah dalu / ki rangga anujeng memba l mring pendhapa saklangkung petenge tan sipi / amirsa· ing padon padhang //

/28/ Kang saka lor wetan cunungneki / kaget sira sang 10 nata amulat I den parani ing pernahe / ana lare aturu / nulya sira bundhel sireki I koncane jaritira I kya rangga malebu / manjing sira ing kapatyan / tan kawarneng dalu enjing surya mijil / sri narendra unemba //

/29/ Kyana rangga ngandika tumuli / maring sira kang 15 jaga pendhapa / heh jaga sapa ta kiye / mau bengi kang turu I gonsesaka lor wetan iki / matur jaga pendhana I raring kya rangga sampun I Bagus Asrah kang asuta I neng sasaka tan purun ngalih nggeneki I amung saka lor truna //

ill. SINOM

/1/ Ki rangga nulya ngandika I Asrah timbalana gipih / 20 maraa ing ngarsaningwang I panekawan alit gipih I gus Asrah den timbali I pinanggih patiyan iku I mojar ingkang dinuata / Bagus dika den timbali I kagyat sira gus Asrah anulya kesah //

/2/ Prapta linggih awot sekar I marek ing sri narapati I ngandika sri naranata / iki ta pangot panyarik I asahen 25 den abecik / iki ta pengasahipun I anem bah Bagus Asrah I nulya tinampenan gipih I Bagus Asrah anyerat pangot panyerat //

/3 / Selawasira ta nora I bisa ngasah myang anyarik I amung maos kang den gulang I pan sampun sami ginangsing I nulya ngaturkan aglis I pangot mring ki rangga sampun /den tampi tumulya I den iling..:ilingi I kapethukan kasunan m kya rangga //

/4/ Tumulya amundhut lontar I den paringa.ken tumuli I marang sira Bagus Asrah I kinarsakaken anulis I ne~ 5 bah sarya nanggapi I nanging jrihira kelangkung I dene tan waged nyerat / ajrih matura nerpati / dyan pineksa anyerat ha-na-ca-ra-ka //

/5/ Sampun karsaning Pangeran / wong bodho dadya abangkit / lamun katurunan cahya I nira sang Maha Linuwih / lawan kersaning aji / trus sabda pandhita luhung / 10 Gus Asrah mantan nyerat I katur kya rangga temuli I tinanggapan kya rangga getun tysira I I

/6/ Dene tan pisa anyerat I dumadak bisa nenulis / dyan ki rangga angandika I Asrah sira ta ing benjing / melua amakithingf I dhateng Kertajaya iku / metu mring desa-desa I sun paring pangot penyarik I Bagus Asrah nangga pi tedhan // 15

/7 I Ki rangga kon nimbalana I Kartijaya den agipih / sigta mangkat kang dinuta I Kertijaya pun pinangsih I mojar utusan kyai I Kertijaya dika iku I tinimbalan sarg nata I Kertijaya mangkat aglis I prapteng ngarsa ki rangga linggih wotsekar //

/8/ Ngandika rekyana rangga I Kertijaya alah iki / 20 si Asrah sira gawaa I lamun sira lunga ngithing / ngubengi desi-desi I Kertijaya nembah nuwun / lengser sri naranata / malebet ing dalem puri I wus bubaran kang caos mulih sadaya //

/9/ Ki Kertijaya kocapa I injing sira lunga ngithing I lawan sira Bagus Asrah I Ian sarowange ora sami / mubeng 25 sakehing desi I rerehan Basuki sampun / mantun dennya anyacah I tumulya mantuk agipih / tan kuneng kang winangsita kyana rangga //

/10/ Ing rikala kyana rangga I ginarebeg para mantri / sentana miwah kelurah I andher ngarsane sang aji I sentananing nerpati I kapernah misaranipun / kyai Suradiwirya I Kinakangkakang sireki I pan jumeneng papatih ing Panan1kan I I

/ 11 I Arine Suradi wirya I Ba bah Pethik wastaneki / panengahe babah Bangsan I babah Kekong warujuning / langkung bodhoning ati I picis sauwang tan weruh / 5 lamon angingu a yarn / anigan sekawan iki / · ngendhog malih dadi gangsal tan narima //

/ 12/ Tarimanireng werdaya I sapa kang anyolong iki / wingi ganep saking gangsal I den colong siji ing maling I hara deng colong sireki / marang rabiku si Jelun / den pinet patarangan I ginitikaken kang estri I tigan gangsal lebur luluh awor kisma // IO

/13/ Nenggih kya Suradiwirya / dedege ageng ainggil I ajenar pawakanira I awignya pramateng kawi I trus paningalneka/ pilih wong kang madha itu I wruh sadurung winarah / lamun ambadhe tan sisip I sasiringe tan mimba Suradiwirya //

/14/ Langkung sihira sang nata / dhateng ki Surawiyadi 15 / dereng lamon binu~anga / ature mring sri bupati / kya rangga ngandika ris. I gih kakang kawula tangtun I kawula pan miyarsa / midhanget werosing Jawi / Lamun putri Sumekar langkung aenda //

/15 / Pan kasub ing Janapriya I sajagad tan ana tumandhing / nenggih ayune kalintang I ing wertine tyang 20 nguni / yen restu kakang benjing sumangga angebun-ebun / anggawaa mas retna I reyal sanambang ja kari kadipundi kakang ing karsa andika //

/16/ Kya patih Suradiwirya I ature radi aririh I sumangga kersa kya rangga / punapa winalang ati I wus jamaking nerpati I anjajara putri ayu I ngandika kyana 25 rangga I manawi kula tinam pik I marang Kangjeng Sri Narendra Panembahan 11

/I 7 I Matur kya Suradiriwya I sampun dados walang galih I inggih pan sampun katingal I ing driya pan waspadeng aksi I yen jengandika benjing / anggarwa putri yu punjul I minggah jeneng andika I dadi tumenggung ing benjing I angandika kya rangga sinten dinuta 11 30

/181 Kang prayoga bina ngucap I sampun anglSlnisini I nanging paningal kawula I tan ana mantri prayogi I liya kakang pribadi I tan ana mantri pinunjul I lawan ki Kartijaya I Wangseng sari iku sami I angiringa ing kakang langkung prayoga I I 5

/ 19 I Kyana patih Suradiwirya I ature rada aririh I inggih sakema andika I pun kakang datan Ienggani I yen sembadeng kang karsi / anunten kakang lumaku / mungpung barat sakeca / supados nuntena prapti I kyana rangg;i ngendika inggih sakarsa I/

120/ Tumulya kyana rangg;i I akarya tulis pribadi I 10 wa tek wantune kya rangga I wong agung wiknya kekawin / wasis saliring kardi I pilih kang amadha iku I aksara Arah Jawa / Welandl pan sami wasis I wus anyerat ungele ingkang nuwasa //

/21 I Puni ka ingkang nuwala I nenggih pun patil nerpati I pun Suraadiwikrama I rangga Basuki nag;iri I mugi 15 konjuk sang yogi I ing jeng panembahan luhung / Sri Nata Tirtakusuma / kang antuk nugrahan luwih / kang pilenggah kedhaton nagri Sumekar //

/22/ Sesampune ingkang sem bah / sujud kawula nerpati I wiyose ingkang nuwala I yen pareng kersa narpati / ulun patik jeng aji I yektine angebun-ebun / ing ri jeng paduka nata I prasasat paduka aji I anangkisa kang balung basah dunungan // 20

/23 I Nenggih kang sareng nuwala / patikbra nyaoni bekti / wernining raja kaputran / gelang kalung antinganting / lepen inten widuri I rasukan inten bintulu / kasmekan sri endah I lan sekar retna di luwih I winadhahan bersihan kancana mulya //

/24/ Tinaretes nawa retna / panunggul mutyara luwih / 25 kalawan reyal sanambang I kunjuk jeng paduka aji / ananging pinten banggi I yen suwawiya sang prabu / reh pun rangga anistha I tan lyana dados pangaksi / wilujengan pun patik rangga Basukya //

/25 I lngkang amundhi newala I pun Suradiwirya patih I kepalaning Penarukan I kalawan mantri kekalih I Kertijaya mesteki / klawan pun Wangsengsatun I umarek paduka nata I sarehipun tiyang desi I datan langkung anuwun aksameng nata //

/26/ Sampun telas dennya nurat / binungkus ing sutra 5 kuning I pinaringaken ta sira I mring ki Suradiwiryeki / tinaggapan agipih I kya patih nulya mit sampun / lawan ki Kertijaya I Wangsengsari sampun amit I samya nembah lengser sangking ing ngajengan //

/27 I Baita sampur cumadhang I ing tepine kang jaladri / 10 twnulya sami anumpak I wus layar anulya prapti I labuh jangkar tmnuli I minggah Kalianget sampun / sampun lumampah dharat I datan kawarna ing margi I pan wus prapta ing alun-alun Sumekar //

IV. ASMARANDANA

/I/ Tan kuneng ingkang wus prapti I ing ahm-alun 15 Sumekar I wasitasira sang rajeng I anuju sira maglaras I ginarebeg ing bala / ing ngrika kang munggeng ngayun I kya Ill tih tulang ji wanya //

/2/ Para putra samya mergil / pangeran dipati lawan / pangeran Kornel jajare I miwah pra ·putra neneman / 20 sedaya samya seba I tan lingan sira sang prabu I Jagaseketheng gya prapta //

/3/ Kagyat sira Sri Bupati I heh Jaga ana pa seba / matur pun Jagasaketheng / pu.kulun wonten utusan / prapta mandheg neng jaba I anenggih ta dutanipun / rangga Basuki negara //

/4/ Tatiga pan samya prapti I kang satunggil pangageng 25 nya I patih Suradiwiryane I kapala ing Panarukan / kalih pun Kertijaya I Wang.5en~ari matrinipun / mangke pan kandheg neng jaba I I

/5/ Ngandika sri narapati I lab konen malebu enggal I sigra pun Jagasaketheng I animbali ingkang duta I prapteng jaba pinanggya I mojar kyai deweg sampun I tinimbalan ing sang na ta I I

/6/ Kyai Suradiwirya anglis I katiga lan mantrinira / malebeng pancanitine I kuneng sri nata ngandika / patih 5 Pulangji wa ta I bagekana duta rawuh / kya patih glis sung pembagya //

/7 I Adhi sumangga alinggih I ajajar lawan pun kakang / ki Suradiwirya age I linggih saha atur sembah / jajar Ian patih Pulang I angandika sang aprabu / bagiya Suradiwirya //

/8/ Baya ingutus punapi / dening nak rangga Basukya / 10 matur Suradiwiryane I inggih pukulun dinuta / dening putra patikbra bathara / rangga B~ qiwt<iilliu\ .;1.:-: kang ~¥JT:iXtih~tm:~~ah II:·:::· .- , ·. :·";, 1 '. • .;id ,,,.~

I ~:~~ li: t~1_f:: :, ~.: ... ,J '.!.'~-' I. • \ ,". :· .:·~ :1 : . .'Ji !··',• : .• ·:'.: .'.f i ,'.;. · ..~ ', ' .. /9/ .P.~·,. W1:1n4P:t JuH~ ;/,;, nuY'(ala :,kHn)pk J~ng nata I rehipun cuinenthakane I 11y~o~~ !,.µ~~ffi jMu~~ I kunjuk paduka nata I dyan pinundhut miwala wus I 15 Wina?~~fWfIJ8- dJ;~)J':\ /~ lj.; ·;, i '; ii• .2 '/,!f'.'> •:!: :i'\ ;;;:::;

o~ \ fl.G!T!'.Jfl '; .· :.~~.in ;_.''J .;j'.'[>:; <:,.::;.'· h':'.;)/ :i /lOlt,'~~ ~~ j>~g t~:/ ~~ a~a~~Jrap~ ~~ala / lega galilmya sang katong I lir tirta sa~~~ct.;~~~ya / padha rnara Ian tawar / campuh rasane seng prabu / nulya pinuitcllnUi:ka1ig:pethya;.;;+;;; ",:·, ... ~: .-.;~ :••;; ;; ... ::;;; .-i

/I I/ ~11Mika 'm ~atl / lan: -.'patihi'Pfilmgjiwatila / ki Suradiwirya kiye I dunungena kang pr'a ; [ftiigifittWan 20 mantri nya I aja k:urang mapan iki / pernahna ing umahi- ~ I I (£~'i;:~ ::v ~;::, / .. i ',::,• ::j;'; \,.'..;.·' ;<.;'..: ;·: .c. . , . ·'.- :::!_::\ .. -~ > .. ~·\:· : .. 11 :!Fsenifita·' aturepa~ :· t · sarrg ~· nafai 'n\itya tuw:aritn I

rnaiebang ing jro kaputren I sarya angasta tuwhl~· Fphiarek IawaJl garwa / ratu putri '!-Yl:l i~ . / neg kanthil kencana mub~M:~ t:~'..:; , :: . ;.':~'' :. '.: ·1<·;. ·i,•;; 'J .::·~.-::1;·'.'.:.;; •. ,!r:,,'.·,·;~ ;;:".: :~: ,,

/t3'{Lhgrf~ sri riarali~ti "/ yeh ikU' ntiWhla~irf/ tafigga 25 Basuki nak angger /Ian mawa pethi sajuga I isi kart~ tajabrana I surasane ngebun-ebun / , marang n.ini Plltri ika // ... :~. J; .'. ·:: i.:' :" ~ :.• . :_ ~.; ; ... · 1 .t. ~ . ' ·. 1 i : ; j ~-· .! : '.: < ..

; /t4( ifug lpethi clil>~ un gl(a'pi fi'si pang~~~e wanrtdya I sapf~deg· taja kaputren r Iarigkung bung~he sartg n~ta I Ian raja putri ika / geduga werdayanipun / sahg 'putri kinan thi sira // , ' ' ' '.: : . ~ ~- , '

i_:; ~ ' iLKi NANTHI ' -

/ 1 / Datan Iingena sang pr a bu I kang aneng paperman 5 ~ki / ingj~g m~gke kawarnaa / sang nata miyos tinangkiI I itikgerara'ii iiitllxindhapa fpepek P,ara matitri'/ F' ~ .. ' · · · ~(\~ :- ~'.~! -~: .:: . -· !'. ".~-;,.,•·o -;:; .:··,

/2/ Kya patih kang munggang ngayun I lawan para putra sarni / kya patih Suradiwirya I Kertijaya Wangsengsari / samya merek ing sang nata / angandika sri bupati // l 0

/3/ Mring Suradiwirya iku iki tan wangsulan mami / nuwala den aturena mring anak rangga Basuki I lan dhuwung sapradegira I sarta lawan dunga mami //

/4/ Ki Suradiwirya maju I memandhapan dennya ngarsi I prapteng lungguh sarya nyembah I ananggapi Kang 15 peparing / dhuwung kelawan nuwala I mundur cecebolan asri //

/Sf Mendhek nembah sarya matur I sampun rampung dhawuh aji I iya ta Suradiwirya I binjing tumulya prapti I aja lawan sira prapta / inggih sandika sang aji //

/6/ Kya Suradiwirya sampun / langser sangking ngar- 20 seng aji / katiga lawan mantrinya I lampahira sampun prapti / dhumanteng ing Kaliwedang I munggah ing baita Sarni//

/7 / Rawut jangkarira sampung / babar layar angin prapti I laju lampahing baita / kontap talatah Basuki / . tan dangu anulya prapta / labuh jangkar minggah galis // 25

/8/ Tan antara sampuh rawuh / ing alun-alun wus prapti I ing ngrika sri naranata / duk lagi siniweng mantri / kuneng ki Suradiwirya / nulya ingawe agipih //

/9 I Kya Suradi wirya gupuh / prapteng ngarsa nulya linggih I reh sepuh ambage salam I ki rangg;i saure aris / wangalaikum salam I teja suleksanaprapti //

/10/ Kya Suradiwirya sampun I ngaturaken nuwala aji / 5 lawan dhuwung sepradegnya I wus tiranggapan temuli / ki rangga langkung narima I anon dhuwung lir madu gendhis //

VI. DHANDHANGGULA

/1/ Dyan ing ngrika kya rangga bukakning I kang nuwala sinukmeng werdaya / ungele punang tulise / iki 10 ta nuwalengsun / Panembahan Sumekar mami / Tirtakusumaningrat I Ian pandonganingsun I tumekeng anakta rangga / . Sura di wikrama ing Basuki / tiring surat wan~ sulan //

/2/ Giyeng wangsul trimeng kangtulis / suraseng jro nuwaiang putra / angebun-ebun wiyose / Ian sira wis 15 akintun / kang penganggap keprabon putri / myang reyaI kang sanambang / wus nrima katengsun / yeku sun peparing sira / kang curiga saprabot anggenen kaki / aywa we kaki dang teka //

/3 / Kyana rangga nukmeng kang driyani I lir prawata 20 mirsa ungeie nawala / tyanti tyas dang tekaping I ring Sumekar ywa santun / gya driya kang pinanggyeng putri I ing ngrika jeng kyana rangga I bubaran ngedhatun I tan lyan kang kinanthiya / mung ki Suradiwirya kang tinantuni I adoh siluk dadya trang //

/4/ Kuneng ta kya rangga anantuni / mring ki Suradi- 25 wirya patya / kadipundi sekecane I benjang penapeng laku I kang sayogya dadya kecani / reh sumawiteng nata I ywa kewuh ing pungkur / ·aturnya Suradiwirya / prayoganta atur uning ing man aji / mayor Buwi myang paman //

/5/ Mayor Tyampit myang Gembong Ian acfui / kya 30 tumenggung Bangil ta anedha I barang pacareng kemanten I ing ngrika kang werna Iuhung I kang tan ana Midura amining I· kya rangga kadugeng manah I mirsa aturipun I kya Suradiwirya nulya / gya nurat mring Gembong Bangil Surabanggi / uwisan dennya anurat //

/6/ Wus Iimampahaken punang tuiis I pan binekta denira utusan I agegancangan Iampahe I tan lingena wus rawuh I kang sinadweng utusan prapti I kuneng kyana rangga / animbali sarnpun I kyana patih demang Alusnya I ken sumadhya grabahan denta dumawis I beras sapi myang sata II

/7 / Lan kakanta daweg ta sumawis I beras sapi mesa 10 myang antigan / sata kambangan salir reh I kya patih sendika matur / sri narendra bubaran .sarni I samudaya kang seba I pan sarnya umantuk I kuneng kang dinuteng teka / pan arnbekta saliring pacareng ngaksi I kang kurang katakekena //

/8/ lrika sang rekyana patih / kang angumpul saliring 15 gradaban / wis pepek sarnudayane I injing maglaran sarnpun I kyana rangga ngandika aris I dhateng kyana patya I Demang Alus nengguh / pun parnan kantun ing wuntat I jaga dalem Wiradipura kang ngiring / lawan sabalanira //

/9 / Myang kang para mantri sarnya ngiring I kang 20 nerrmeman kanang kang dumadya / menggaleng mantri nem kabeh I kya wiradipureku /pun kakanta Panarukan nenggih / borong karsanta kakang I mantri ginaweku /pan samya sarnpun sumakta / kang baita momotan sampun rinakit I sampun kawrat sadaya //

I 10/ Suruping arka gumanti ing wengi I byar raina kang 25 samya gumawang I sri nata mangkat asereg / munggah baita sampun I bagus Asrah datan akari I muwah para santana I jalu estri sampun I munggah ing jong rawus jangkar I babar layar mariyem sinumed muni I ping tri tandha wtis linggar //

/11/ Wus kontap talatahireng gili I geng myang Gem- 30 bong wus kapungkur denta / prapta ing Kaliangete / pasang Tengeranipun I jumegur ping tri ungeling / sinauran sing dharat I mariyem jumegur I kuneng sri panembahan / ken arnapag baris neng kitha teka ing / maring anabrang sinang //

/12/ Atap ingkang sapunggaweng baris / bendera bang 5 jajar padha rupa / kang kuning jenar jajare I dadu samyaning dadu I tan kalahken ramening baris I kuneng sang kyara rangga / munggah dharat sampun / sakeh para sentana / myang pra mantri sedaya tan ana kari / kya rangga anitih reta //

/13/ Pan wus prapta Sumekar negari I pinernengkang 10 dalem pengeranan / pangeran Korn el ta mangke / konang asih kelangkung / marang kyana rangga Basuki I lir sanak tunggal yayah / dhasar sare kumpul / tan kataken winangsita / duta rapta amundhi timbalan aji I dhumawah kyana rangga //

/ 14/ Matur duta gusti yan sumawi I jeng sampeyan 15 tampiya timbalan I jeng rama panembahane I karsanta rama praoo I pansmundhut lamaran benjing I medal saking pateyan / kya rangga amuwus I inggih anuwun sandika . / tan lenggana ing karsa sri narapati I dhateng lumiring amba //

/15/ Tan kuneng kang duta sampun amit / kuneng 20 mangke suruping raditya / gumanti dalu wayahe / kya rangga gunem catur / Ian kya Suradiwirya patih / reh sang nata akarsa / mundhut lamar besuk I kadiya pundi ta kakang / ing karsanta ki patih matur sumawi / punapa kang sumelang I I

/16/ Tan kataken dalu pan wus enjing I wijiling surya 25 pan sampun atata / apanthan-panthan barise / upacara cinatur / warna-warni pan samya abaris I kidang mas ardawalika I sawunggaling abyur I banyak dhalang banyak pantra / kakacu mas paidon bokor rinukmi I kendhi partola emas //

/ 17 / Kuneng tyang dyah kalih umanjing I lelamaran 30 tandhu titiyannya I pinarada pamunggule I asinang cindhe .

wulung I sinjang cindhe nanatar wilis I kasemekane jingga I pinggir tepi mulus I rasukan retna tawur mas I antinganting panunggul retna mantesi I cundhuk sekar kencana //

/18/ Dalima kang awoh mas wiji I retna mulya pisang 5 pupus jingga I agodhong limar gyanta I reyal rong ewu nengguh I pinarenca rong atus iji I winandhahan talam mas / tinampyeng diyah ayu I asinjang songket pra samya I kemben gadhung rasukan retna akuning / basuci abra muncar //

/ 19 / Jarit sutra tapak catur nenggih I warni tiga abang IO dadu jenar I tan kataken sangking gunge I sinjang-sinjang kang alus I pan samya datan kena winilis I kalung gelang rnyang jamang I ronyok retna rnurub I tan lingen pacareng endah I wowohane manggis kaweni jajari I duren salak jajamya //

/20/ Wohan lang.5ep kapundhung jajari / nangka landa 15 nangka jawa jajar I sentul kecapi jajare I baris lang.5ir soldhadhu / wus pinasang tengeraneki I mriyem mungel ping tiga tandha lamun sampun lumampah ngebengi kitha I ngalun-alun mubeng ping tiga temuli I malebeng jro kedatyan //

/21 / Samya cingak wong kang aningali I upacara lang- 20 sung endah-endah I weneh mengkana ujare I benjang yen Ingsun mantu I anaking.5ung si gendhuk iki /sun anjaluk lamaran I sewu bungkus iku I rowange nauri sabda I iya besuk besanan Ian manireki / sun bungkusaken tinja //

/22/ Ing rikala sri nata non mungging / pendhapa jro 25 lawan ratu ajya I kelangkung bungah galiye I rikalweka ing ngriku I arsa sira kasukan nenggih I dhaharan ring pendhapa I lan sarupanipun I pangeran dipati rangga I myang turnenggung ngabehi kepala gili / myang sira Daeng Mandhar //

/23/ Ri sedhenge dhadhaharan nenggih I kuneng wonten 30 mantri ing Basukya I Suradiwangsa arane I darbe rowang anengguh I ran Pak Pitrah wisma Balimbing I ageng manahanira I darbe lurah busur I Suradiwan~a punika / watekane yan: aken mring rowangneki I tan kena ywan tan kancang //

r I I

/24/ Nulya misuh Ian memada singgih / ri mangsweka 5 wong samya sambuktya I Pak Pitrah tan milya ambukte I den ajak.-ajak atan purun / sampun sekel manahireki / dhateng lurah ki Suradiwangsa angrungu / noleh ki Suradiwangsa / mulya misuk Pak Pitrah dipun pisuhi / dene tan arep mangan I I

/25/ Tan adangu Suradiwangsa glis / mantun nedha 10 arsa seni sira / Pak Pitrah atut wurine / wong buktya pan dereng wus / dyan Pak Pitrah anuduk macing/ lurah Suradiwan~a I sarengjongkok nguyuh I Suradiwangsa sesarnbat / depun amuk Pak Pitrah lajeng ngamuki / wong dhahar apuyengan /I

126/ Long-lonongan tambuh rowangneki I jro pendhapa 15 arnung kyai Wira I dipura tansah enggene I lawan sabalanipun I panggah datan tinrajang wani I liyanta pating gulasah I dyan Pak Pitrah nengguh I apan sarnpun ambeg pejah I pengamuke ob at-obit nganan-ngering I ngamuk lur gumrah kang wetan 11

127 I Dangu-dangu denira ngamuki I ya ta won ten 20 mantri ing Sumekar I tamping cagak neng petenge I Pak Pitrah datan weruh I sareng lintang ngarsaning mantri I den prajaya ing wuntat I trus ing dhadhanipun / Pak Pitrah anulya peJah I mantri Suradiwangsa sarnpun ngemasi I wong pitu samya pejah 11

128/ Tan lingena Pak Pitrah ngemasi I apan sarnpun 25 bubaran sadaya / lingena ganti wiraos I Bagus Asrah anengguh / sampun yuswa wolulas warsi I wi.kan leres botena / ing deduganipun / ri mangsyeka Bagus Asrah I ginudha neng iblis datan iling I alwarjaning jasadnya //

/29/ Pan akirdha lawan para nyai I ning pangeran 30 Komel / emban inya / dhangwani punang gustine I kya rangga langkung bendu I nanging angling merang ing jalmi I ingkang kacipta werdaya / mung ipe sadulur I pangeran Kornel dinipta / ngant.ranta anganipah-ampah kang kapti I dyan ki rangga gya ngundang //

/30/ Kyai Suradiwirya wus prapti I neng ngarsanta 5 kyana rangga punang / bisik-bisik wecanane / kakanta ngong asung wruh / reh arinta merang tyas enting I merganta Asrah Kirdha I lan babu inyeku I ulunta raka pangeran I ywan muwawi pun Asrah denta uwisi I linebeng ing hernawa //

/31 I Ireka ta ywa Rekyana patih / pan wus punang 10 wruh dereng winarah I trus tingal tanpa sesereng I tyas welas tan ketung / jrihira myang kya rangganing / dyan matur sandika I glia membe sira wus nimbali gus Asrah lawan / punakawan akyan sira mulih dhingin / dhateng in~ Penarukan //

/32/ Wurukingsun marang sira kaki / lamun sira Asrah 15 yen wi s prapta I ing Panarukan ywa emeh / ngatingal mring wong agung I singidana ingkang abecik I reh sireku dimukan I denira gustinu / lah wis lumakua den enggal I awya kandhog ing marga Asrah sira glis / nembeh mundur pamitan //

VII. DURMA

/1 I Tan lingena ing marga pan sampun prapta / gus 20 Asrah ing banawi I glis numpak baita / kaliyan panakawan I wus layar tumulya prapti / ing Panarukan / tan koca p lingena malih //

121 Kyana Suradiwirya umarek sira I reng kya rangga Basuki I ngandika ,kya rangga I kadita pundi kakang I pun 25 Asrah dipun padhomi I matur kya patya I pan sampun den uwisi II

131 Sampun lega galihnya kyana rangga I marysa yen Asrah mati I korak wong sumekar I yen si Asrah wus pejah I den biyuraken ing benawi I tan ling kocapa I kya rangga lami-lami //

141 Sampun kundur dhateng Basuki negara I lawan sabalaneki I murah pra sentana I para mantri sadaya I kya patih Penarukan nenggih I pan sampun bubar I sadaya datan kari //

151 Lire kuneng gus Asrah salaminira I aneng Penarukan iki I ngering-ering sira I mating kyana patya I 5 ngladosi saben dineki I langkung welasnya I kya patih aningali II

161 Ri mangseka kya rangga Basuki prapta I roaring Penarukan nenggih I bagus Asrah sira I den kon singidana I ing sungil-sungil nggoneki I griyeng ramonan I tunggil gamel nggon westhi 11

/7 I Tan kuneng Rambitan miyarsa I yen anakira mati 10 I den biyuraken samudra I nenggya marganta kirdha I lawan kang parainyeki I Komel pengeran I kumembeng wawpa mijil//

VIII. MIJIL

Ill Sambat-sambat nyai Rambitan nangis I dhuh Asrah nakingong I katuwene sira nak angger I tan nyawa ngong 15 dadi s~mene I duk arsa lumaris I wis karseng kalbu 11

121 Lamon arsa pisah lawan mami I ngendi paran ingong I ngulatana nggonira nak angger I tan tahan nggpingsun ngulati aneng jro hernawi I priye polahingsun II

131 Siyang dalu ni Rambitan anangis I tan layan anaknya mong I kang karasa ingjro driyane I datan arsa dhahar lawan guling I tangise mlas asih I sarya lulur suku I/

141 Kaya priye polahingsun gusti, tinilar nakingong I kang sun ajab tan lyan mung sira ngger I datan arsa dhahar lawan guling I tangise mlas asih I sarya lulur suku 11 25

15 I Anakingsun Saleh sira kaki I tan welas kakangmu I ulatana layone kakange I rnring pasisir mangetan iki I manawi kepanggih I glis gawanen mantuk 11

161 Tan kuneng kang nangis geng prihatin lingakena ing mangko I kyana patih Suradiwiryane I lawan sira siwakeng Basuki / gus Asrah tan kari I asring ginaweku 11 5

/7 / K wen amundhi pawohing ki patih I nging tan parek katon I saya lami-lami kyan mareking I myang ngarsane kya rangga nenggih I ri mangseka maning I magelaran sang prabu II

181 Pepek pra mantrinya tuwin I myang sentana katong I kyana patya Basuki ngarsane I lawan kyana patih 15 Suraadi I pan samya neng ngarsi I pepekan supenuh 11

19 I Dangu-dangu sang nata ningali I Bagus Asrah enggon I ing wurine kya Suradiwiryane I sarya mundhi woking kya patih wapading angaksi I kya rangga amuwus II

llOI Kakang Suradiwirya pan dening I ngwang akwan 20 anguwus I ing lareka dening meksih I kadipundi reh kakenta iki I ngong tan wreng semuning I kya patih umatur II

I 11 / Inggih kakanta nuwun aksami I reh rareka tan wus I pan ing tembe ugyamba yektine I pan dadya kangjanma di-adining I jatining katrining I yugyeng yan den edwn II 25

/12/ Swnangga besuk dyanta yekteni I ing batang bok adoh / tindak myang yan amyateng karyane / ing ngrika wus katingal katareng I myang semu driyaning / nglingna waspaos II

I I l I I I I I I

/13/ Lawan dening yan janmyang ngrusakning / sasaneng kadudon I myarsa ature kakanta rehe I dyan lingira kya rangga mring patih I inggih kakangmas I Asrah kula pundhut //

/14/ Irekanang kya rangga tan ngliring / pulasweng kadudon I myarsa ature kakanta rehe / dyan lingira kya rangga mring pa tih I inggih kakangmas I Asrah kula pundhut //

I 15 / Patih Suradi wirya at urnya aris I sendika sang katong I dyan bubaran kya rangga sekabeh I kyana patih nulya aningali I bagus Asrah nenggih I den kon ngiring prabu //

/16/ Atur sembah Asrah mring kya patih I inggih dhateng nuwun / sigra ngering lajeng mring ibune / ibunira sareng aningali I aglis amarani I kumambang angrangkul //

IX. MASKUMAMBANG

/1/ Kawarnaa nyai Rambitan. anangis / sarya sambatsambat I adhuh anakingsun kaki I sun nyana sira wus pejah //

/2/ Tan anyana ingsun temu sira maning I marang sira nyawa / wertane wong sira mati I sukur sewu maksih gesang//

/3/ Sasat ingmn ansmu emas sawukir I rasane kang manah I siyang dalu ingmn nangis I mung sira mas kang katingal //

/4/ Bagus Asrah pari -sira melu anangis / mirsa sambatira I ibu langkung melas asih I dadi ta sira angucap //

/5/ Sampun ibu kandadawa pikir maning I sampun kersa Allah I obah saliring dumadi I pan inggih wijiling Sukma //

/6/ Tan lingen amangke kang ageng prihatin / sampun lama-lama I gus Asrah tinari rabi I nanging tan arsa akrama //

/7 / Ya ta sira aremen mesu kang ragi / lampahe ta sira / tan patya dhahar aguling I ananedheng sihing Sukma //

/8/ Pan wus tekan jangjine Kang Maha Suci / Iara lawan taka I tan kena den singgahi I ya ta manggih jodho sira //

/9 I Bagus Asrah pan sampun patutaneki / angsal anakira I Pak Supiyah iku singgih / wasta bok rara Sadiyah //

/I 0 I Sigegena denira mangke kawami I Pak Supiyak ika / wijil sumekar desaning / Parendhuwan aranira // 5

/ 11 / Anenggih ta bok Supiyak wajilaning I pan ing Prabalingga / anake mantri gedhongi I tumenggung JayaleJana //

/12/ Nenggih wijil Toyawangi kang ne~ri I kesah anglelana / ngulon bener paraneki I prapteng wana Prabalingga //

/ 13 / Rewang pi tu sami wangsane pribadi I reren samya 10 rembag I ambabad wana sireki / dadi nagri Prabalingga //

/14/ Kawaunaa Sak Supiyah anakneki I sekawan kathahnya I setri pembarepe iki I awasta supiyah ika //

/ 15 / Kang panggulu Gendhok wastanipun estri I jalu panengahnya I awasta Urip sihe I kapungkur rara Sadiyah II 15

X. PANGKUR

/I/ Sigeg kang winangsita / kyana rangga Basuki iku singgih I sawuse krama putriku I jinungjung lenggahira / apan dadya tumenggung Puger sireku I kang dadya pepa tihira I Surawijaya prajurit I I 20

/2/ Nanging ta maksih alenggah I ing Basuki tan arsa sira angalih I maring Puger sireku I kuneng ing Bandawasa / lagya wanawasa duk lagya surnengguh / kareh ing Puger nagara I ing rikalweka sang aji I I

/3/ Amagelar ing .pendhapa / pepek kabeh para mantri 25 amergil I kyana patih Demang Alus / cinarita wus seda / ginantyanan putranira ingkang lungguh / pepatih Wiradipura / kang munggweng ing ngarsa aji //

/4/ Lan ki patih Suraadiwirya I apan samya munggeng ing ngarsi I para sentana supenuh I ya ta sira ngandika / 5 mring kya patih Suradiwirya puniku / kang patih kula tan arsa / akarya kuthanyar iki //

/5 / Anenggih kang kula arsa I akaryaa kutha sekawan mantri / ing wana Bandawaseku I kadi ta pundi kakang I ingkang sarta kang dadya prayuganipun I kya patih Sura- 10 diwirya I wnatur rada aririh //

/6/ Inggih pangestu kakanta I tanpa karya mantri sekawan iki / tan andadekken karyeku I ngandika sri narendra I inggih kadi pundi ta prayogenipun I kya patih Suradiwirya / sampun trang wangsiting widhi // 15

/7 / Wruh sadurung winarah I dyan matura kya patih Suradiwiryeki / tan liyana Asrah punilru I karya menggaleng lampan nadyan anem ambangkit karya sang prabu I Ian serta den kanthenana I mantri sekawan ing wingking//

/8/ Sampun kadhahar aturnya / kyana patih Suradi- 20 wirya gipih / aken nimbalana iku / bagus Asrah mring_ ngarsa / sampun prapta bagus Asrah nembah lungguh / kya tumenggung angandika I sumangga kakang dhawuhi //

/9 I Lan serta den paringana I juluk Astrataruna puniku singgih / mantri nom ing lungguhipun / pan sampun dhi- 25 nawuhan I bagus Asrah dening kya patih puniku / heh kaki Asrah tampaa I timbalanira sang aji //

/IO/ Para ta sweki ginanjar / pinaringan aran Astrataruni I lungguha mantri nom iku I lawan para dinuta I de sang nata ambabada alas agung / Bandawasa pernahira I barenga sekawan mantri //

I 11 I Akaryaa kutha sira I gone dalem pilihana kang abecik I lah wis lumakua iku I Astrataruna nembah / nungkem padanira ta kyai tumenggung · / mulya nungkemi kya patya I lengser sarya swotsari //

/12/ Lajeng marang ibunira I nuwun pamit matur yen dinuteng aji I ambedhah wana-wana gung / ibune langkung suka I ananedha marang Gusti Kang Agung / mugi manggiya raharja I I

/13/ Kacarita salamiya I ni Rambitan tan patya dhahar . Ian guling / kang sinedyeng werdayeku I amung ta putranira / kang den tedha dhateng Kang Amurba iku I putranta tedhak-tumedhak I dadiya wong agung benjing //

/14/ Tan lingen mangke kocapa / Astrataruna pan ~-~- ampun ~ l~ampah sami / Ian mantri kang papati: ______ J

Puspadriya Jatirta I Wiratruna Jiwatnma ilru sampun I lawan ta parencangira I sarya ambabad kang mergi 11

I 151 Kacarita laminira I babad mergi kawan dina puniki I anuli prapta sireku I maring ing Bandawasa I karya pondhok sawetane kali iku I kapernah kidul kulonnya I keramat Demangan iki /I

I 161 Arikala duk semana I a pan ana kantune desa kuni I kang lagya na tiyangipun I kalih tiga myang papat I munggeng eler ingkang wonten dhusunipun I Balingseran Tamban ilro I l.edhukbendera kang desi 11

I I 7 I Kang munggeng kilene ki tha I Salakam bang Selalambu puniki I kang munggeng ing wetanipun / Tenggarang Pekalangan I Wanasari Jurangjero Tapenipun Prajegan Wanabayanya I kang mungging kidul winarni 11

IIBI Senthong Bunder Biting Patrang I Baratane Jember klayan Rambi / Puger Sabrang lan Menampuh I Kendhang Keting watesnya I pan kaetang gangsal atus tiyangipun I kenceng jumpuh mudha randha I randha caluk dudha siti 11

1191 Tan kuneng gunge kang desa I kawarnaan ki Astrataruna singgih I kang ambabad kutha iku I ngalih mengaler sira I kidulipun kali J3alindhungan Iku I pernah ler Kali Grewengan I pan kilene kali Kijing //

/201 Wus rinakit kang pakithan I alun-alun kawan bau wiyarneki I gening dalem eleripun I majeng mengidul ika I kilen masjid majeng ngetan leresipun I ler ardi Kretek kilennya / wetan ardi Raung iku 11

/21 I Sam pun dadya sira karya I ngalih dalem kalih dhateng Basuki I majeng ngetan ngulon iku I kang tengah griya panjang I kya tumenggung lamun rnangetan ingkang kidul I ingkang tengah wnah dawa / notok pendhapa geng nenggih //

/22/ Sampun sumedya sadaya / padaleman muwah IW1-alun iki I ki Astrataruna iku I kathah sentananira / ingkang sami tumut ambabad wana gung / tan kuneng winangsita / kya tumenggung sampun linggih I I

XI. DURMA

/1/ Kawarnaa sajenengira kya patya / Bandawasa segari I gemahi raharja I tanduran samya dadya I pari samed reganeki / anigang seka I seriyal inggahneki //

/2/ Kahwa rega gangsal seka tan anganyang I tan kuneng kang winarni I negara Pugeran I Ian nagri Bandawasa I samya umajeng pribadi / dhateng negara / Basuki kang bupati //

/3/ Ri mangayeka negri Puger Kedhatengan / parangmuka sireki / kraman agung prapta / kang dadya pengajengnya / Arya Galedhak wasteki I sakeh mantrinya I Puger teluk pra sami //

/4/ Muwah sakeh wong desa teluk sadaya / kantun wong Mandhar iki I tan anut ing kraman I ing ngrika bala kraman / prapteng lun-alun sira glis I tumulya ngatag 5 / gumrah subaweng jahni //

/5/ Kagyat sira patih Reksanagara / mirsa suraking Jawi I kya patih utusan I aken angulatana I ing Jawi ana punapi I aglis umedal I utusan aningali I I

/6/ Tiyang kathah ing alun-alun bek jalma / sage- IO gamaning ajurit I utusan glis sira I malebeng jroning pura I matur ing rekyana patih yen nengsah prapta / pra mantri teluk sami //

/7 / Wir-aseca Nalaseca Kertaleksana I Ngabdurrasid kang dadi / menggalane Kang prang I nenggih pengagengira I ki Arya Galedhak nenggih I tuwin wong desa I pra sami tumut iki // 15

/8/ Kyana patih kagyat sira kon tengara / bedbug thong-thong I tinitir I wanti-wanti sira I nanging tan ana wong prapta / anging wong Mandhar kang prapti / arsa lumawan / wetara kalih dasi //

/9/ Ya ta dandan kya patih arsa lumawan I den gubeli 20 kang rayi / nyonyah patih mular / sampun engko umedal / sanes mun~un dika singgih I kraman sakathah / sumangga engko ngungc;i //

/10/ Dhateng sabrang angun~ekaken kuripan / kya patih kapelu nangis I dhahar ajrih dahat / ruma~a leres turnya I kang rayi pira boboting I wong saiji nglawan / mengsah agung prapti // 25

/11/ Nulya matur wong Mandhar mring kyai patya / jangan begitu kyai I turut perkataannya I orang prampuan memang I tempatnya penakut kyai /jikaluk lakya / turut katanya bini //

/ 12/ Di dalamnya pekerjaan prang-prangan I jadi apes rang laki I marl saya sajak / kasih idin melawan / dengan teman saya ini I kyai duduklah di sini dengan bini //

I l 3 I Kyai patih merang tyasira kalintang I nanging jrih anglangkungi I apikir jro nala I kaya priye polahing- 5 wang I yen melayu merang janmi I yen tan melaywa I yekti in~un ngemasi I I

/14/ Luwih becik manira mendel kewala I api-api nut iki I benjang yen wus budhal / marang ing Bandawasa / yen campuh prang Ian kya patih I Kertanegara I sun trajang saking wingking //

/15/ Dyan kya patih ngandika mating arinta I ny~ IO nyah melayua dhingin I marang sabrang sira I Ian sakeh barang-barangnyah I den hawaa pra sami I nulya kesah I nyonyah patih sira glis //

/16/ Tan kocapa nyonyah patih Puger kesah I kocap kraman ngebyuki I manjing ing pendhapa I kya patih 15 lagya lenggah I aglis kraman anyelaki I mring kyana patya I den cekel karo sisih I I

/ 17 / Sarya di pun ungkuli pedhang laligan I kanan kering myang wingking I ngendika kya Arya I Galedhak mring kya patya I kepriye karepmu patih I arsa agesang I yen tan nungkul ngemasi // 20

/ 18/ Kyana patih ature amelas arsa I inggih Arya suwawi I ing karsa andika I kawula tan lenggana I pejah gesang katur iki I myang kang negara I sumangga asta kalih II

/I 9 / Arya Gledhak anulya ken nguculana / nggenira anyekeli I pan samya alenggah I ya ta Arya Gledhak 25 I anjenengaken priyayi I Kertaleksana I dadi patih prang sing~//

/20/ Abdurrasid dadya menggalaning prang / pengawat tengen nenggih I Wirasentana sira / menggala pengawat ki wa I Nalaseca aneng wingking I angajeng ana baris orongorong iki //

/2 I I Angandi ka ki Arya Galedhak ika I maring rekyana patih I ya patih ta sira I kantun tengga negara / ngong arsa ngelurug maning I negri Basukya I Bandawasa sun Iiwati II

/22/ Aturira kya patih inggih sandika I tan kuneng 5 winama palih I cariking kya patya I aran Dulkasinl ika I akarya surat gelis dadi I mring Bandawasa I katur kyana patih //

/23/ Wus lumampah surat tan kawameng manga / prapteng Bandawaseki I katur ing kya patya / nawala wus tinampanan denira rekyana patih / sampun winaca I surasane kang tulis // I 0

/24/ Kang nawala mugi kunjuka ing ngandhap / tapak pada jeng gusti I kangjeng kyana patya I Kertanegara . ingkang I pilenggah saha ngedhatoning I ing negara / dalem Bandawaseki //

/25 / Wiyosipun patikbra ngaturi priksa I i~ ngandhap pada gusti / yen Puger negara / ing mangke kedhatengan 15 I parangmuka ageng prapti I sakah mantriku I Puger teluk pra sami //

/26/ Rayi dalem ki patih Reksanegara / boten ngantos ajurit I den byuki ing kraman I sampun binesta sira I dadya anungkul ta sira I benjang pan arsa I bidhal mring Bandawaseki //

/27 / Sampun tel~ kiya patih maos mawala I wedana 20 lir metu geni / bang awinga-winga I idep angada-ada / kumedut padoning lathi I asru ngan dika I gya nabuh kenthong aglis //

/28/ Glis tinabuh kenthongan ngungkung ungelnya I mantri petinggi prapti I muwah pra sentana I kya patih kertanegara / wus agrasuk kaprabon jurit / arsa umangkat 25 I mapag mungsuh kang prapti //

/29 / Sigra mangkat kya patih kertanegara I sagagamaning ajurit / tambure ginembang I gamelan tinabuh umyang / slompret munge! angelik I bendhe angangkang I tengaraning ajurit //

/30/ Wus rinakit baris orong-orong sira / yen tinon amantesi / mulya enggar sira / mantri ing Bandawasa I kaya ageya pinanggih I kalawan menggah / lir gerah subaweng bumi I I 5

/31/ Tan kawama ing marga pan sampun prapta / ing Sumberpandhan dasi I kegayut ing dalya I surup kang dewangkara / pra mantri samya maturing / mring kyana patya I prayogi kampah dhingin //

/32/ Rehning dalu bala tan keneng tata / dyan suwawi 10 jeng gusti / amasenggrahana I benjang-enjang sumangga I ing karsa paduka gusti / rekyana patya / mundhut aturing mantri //

/33/ Ya ta lereh sedalu ing Sumberpandhan / tan lingen dalu wus enjing I padhang byar raina I mijil kang diwangkara I kasaru utusan prapti I mundhi nawala I katur rekyana patih I I l 5

/34/ Wus binuka nawala sinukmeng driya / ungele punang tulis / punika kang serat I sarta salam pandonga I saking kang raka Aryweki I Galedhak ingkang I arsa ana tagami / /

/35/ lngkang lagi pilenggah nagri Pugeran / dhumateng ingkang rayi I kya Kertanegara I patih ing Banda- 20 wasa / wiyose kang punang tulis I rakanta suka I pirsa ing adhi patih I I

/36/ Yen benjang-enjang pun kakang umangkat / sing Puger mring Basuki I arsa merna taa / agamaning Basukya I lumintang Bandawaseki I kampah sakedhap I nulya mangka t tumuli //

/3 7 I Tan lyan aming dhi patih sadhiyaa / pasegahing 25 pra mantri I tuwin wadyabala / ywan ing kula piyambak I sampllll dumadya kang galih / ywan kakang ngelak / toya sasirat dadi //

/38/ Sampun telas kya patih maos nawala / wecana lir metu getih I angawinga-winga / idep angada-ada / kumedut padoning lathi I nulya ngandika / mring mantri sepuh singgih //

/39 I Puspadriya Wiratruna Wangsapatya / Setrawijaya singgih I lan mantri nom-noman I kang sami sinatriya / 5 padha tinari prayogi I kyana patya I pangandhikane manis //

XII. DHANDHANGGULA

/l / Ing rika kang Puspandriya singgih I tuwin uwa Wiratruna lawan / pun uwa Wangsapatine I sadaya kula tangtun / prayogine ing lampahneki I reh mengsah arsa I 0 prapta I mariki ing besuk I turira kang tinanyanan I prayoganta amiliha papan kang radih / kang wera pan~ mumbaran //

/2/ Kang prayogi ge aprang tumandhing I ing pangraos patikbra ing Senthong I kiduling kali Gronggonge I lawan Sapindhahipun I yen akirang barang pan gampil / sumang- 15 ga den wangunta I pasanggrahanipun I kya patih andhadhar turnya I para mantri tumulya mundur tumuli / mring Gronggong amesanggrahan // ·

/3/ Ing rikanang kya patih akening I mring Jasetra agawe nawala I mangsuli Arya surate I ya ta karepingsun I sun prih nuta aywa prang tandhing I supaya den kenaa I 20 cinekel ing besuk I marigsa bodhoa ta sira I kang prayoga ing ungele ga we tulis I la wan sira karyaa //

/4/ Surat katur maring kya patih I ing Basukya reh bupati sunya / katura kya patih bae I angaturana weruh I yeng ing Pugeran wus kalindhih / ing kraman tuwin sira I 25 ki patih wus teluk I ana dene ingsun arah I nuwun bantu aming sun suwun sawabi~ I pandongane pan:an patya //

/5/ Jayasetra chasar wong winasis I gawe surat tan kena winulang / wus weruh-semune I ~urasa asal-alus I wus kadhadha Jayasetrani I miwah usiking nala I wus weruh sireku I tumulya agawe surat I myang lcya patih Basuki Wiradipuri I ungele kang nawala //

/6/ Ingkang serat saha pangabekti I sangking ingkang 5 putra ta kya patya I Kertanegara kang aneng I Bandawasa puniku I ingkang mugi kaatur singgih I ing ramanta kya patya I Wiradipureku I kang pilenggah aneng kitha I pan negari kadipaten ing Basuki I sesampune kang sembah //

/7 I Wiyosipun kawula tur uning I panduka yen ing 10 Puger nagara I kalihdhih kraman yektine / kelayan patihi pun I kyai Reksanegara singgih I sampun binesteng mengsah I dadya anungkul / tuwin ta sawadyanira / sampun anut ing kraman inggih ta benjing / arsa mring Bandawasa //

/8/ Tan lyan aming kawula nyuwun sih / ing jeng 15 paman berkah pandonganya I tan nuwun bantu yektine / benjang yen kawula wus I pan sumangga karsa man patih I denten kathahing mengsah I kinten kawan atus / sampun telas ingkang sinurat I glis lumampah datan kawarna i~ margi / surat wus katur sira //

/9/ Glis binuka surat mring kya patih / pan wus telas 20 dennya maos serat I kya patih langkung getune I dening ki besan teluk I mapan dereng anandhang kanin I nadyan tumekeng pejah I raharja tinemu I tan panjang ginalih sira pan wus karsa Pangeran tan kena gi~:ir' / tan koneng winangsita //

/10/ Jayasetra sampun damel tulis / marang sira ki 25 Arya Galedhak I ungele punang tulise I kang salam taklinipun I ingkang rayi kyana patih I juluk Kertanegara I kang pilengph iku ing nepra Bandawasa I kang sayugya katura ing raka singgih I Arya Galoohak nenggya //

/ ll / lngkang lagi Puger alinggih I wiyosipun kawula wus tampa I nawala kang asung uning / yen kakang benjang esuk I arsa mrawas Basuki nenggih / lumintang Bandawasa I amundhut pasuguh I mantun dhahar arsa bidhal / mring Basuki kesukan anatagami / inggih sumangga karsa //

/ 12/ Apan sampun kawula cumawis / dhedhaharan 5 sadhiya sadaya I kantun amragat lembune / muwah ta mendanipun I l<ID"a ngantos kakang rawuhi / lawan sapindhahira / lamun estu tuhu / kakantaarsa ayugya I sampun mawa senjata glacutan bai I tandha yen raharjang tyas I I

/13/ Sampun dados gennya pwe tulis I ya ta ingkang 10 tinari kya patya I kang arsa ingutus mangke I Trayuda Traguneku I Amungtruna rewange asinggih ngandika kya patya I mantri telu iku I sun utus anggawa surat I sarang Arya Geledhak iku asinggih / priye ta karepira //

/14/ Aturipun mantri kang katrining I tan lenggana ing 15 karsa paduka I nadyan ta tekeng lenane I sumanggeng kerseng ulun I singgih.amba anuwun runtik / lamon sembadeng karsa I patibra yen pangguh I Ian Arya Geledhak sira I ulun cangking mestaka kunjuk jeng Gusti I sampun ngepalang Jampah I I

/15/ Kyana patya sabdane amanis I sun tarima panges- 20 tunya padha I anging ta aja mangkono I dudu mungsuhmuiku I iya lamon begja pinanggih yes tan nemu raharja / merang sun kelangkung I dening ta ujaring janma I den dalile ngong wedya aprang tumandhing / dadya anyolong tingal II

/16/ Dudu mangkanna wong kang sayekti / benjang 25 yen lamon wis ajen~ajengan I iku sakarsanta dhewe / nadyan mangkono iku I ayw a sira gampang ingkardi" / iki ta wurukiagwang I den padheng mituhu I prayoganta Jayayuda / den wruhanta prakara pat den sayekti / tuhweku sayektinya //

/17 / lngkang Lawan den waspadeng gening I ping 30 kalih wruh rannya ingkang lawan / gunging prajurit ti~ ne / kawan wreng gunanipun / yen ingkang janma kang kinanthen jurit I jalma di prakosanya I nadyan prakoseku / kawon de kandeling carma I kang ateguh kawon de guna pirasti I guna kandhap ing awas //

/18/ Ing rikaneng mantri tri nulya mit / sigra mangkat 5 lakunya gagancang I tan kuneng marga prapta ge I neng Jember tri mantriku I ya ta kraman sampun pinanggih / ing Jember siniwaka I ing wadya supenuh / ana kang jaga korinya / weneh ana jaga ngapit kanan kering / waos pedheng lelingan //

/19/ Pan kesaru gegere ing Jawi I ana duta tri prapta 10 amundhya / nawala sing kya patihe I ya ta gli'i jagi matur / mring ki Arya Galedhak singgih I ywan na duteng ki patya / Bandawasa iku I tetiga mundhi nawala I aglis sira kon malebeng ing pandhapi I dyan malebeng siren~ gal//

/20/ Wus alenggah utusan tri sami I ing ngarsanya ki 15 Arya Galedhak / den racut dhuwungnya age I de kang jaga sireku / lawan dening den apiti / pedhang leligan punang I nawala wus katur I tinampen de patihira I dyan wus katur mri~ Arya Galt:dhak singgih I winaos sinukmeng driya //

/21 / Wus kadhadha ungelnya kang tulis I raosnya dri- 20 yeng Arya Galedhak / unggul prang tanpa sesireng / tandheng ywan patih nungkul / pan cumadhang ing pisegah asri I ing tyas tan pahingan I ki Arya amuwus I mring mantri katiganya I duta tiga barenga Ian manireki I budhal mring Bandawasa //

/22/ Saurnya kang duta nggih suwasi I tan lengganeng 25 karsata ki Arya I arya Galedhak sabda ge I mr~ kang patih prang iku / lah undhangna wadyeng pra sami I tunggal ywa na kaliwatan I kon sedhilaku I ngong arsa urnangkat siiJa I marang kutha Bandawasa sadineki I patih gya anta //

/23 / Ing rika kang minangka cucuking I barisi pa Abdur- 30 rasid lawan I Wiraseca gweng tengahe I Nalaseca neng pungkur / Raleksana rowangnya singgih I Kertaleksana dera I tansweng kinantheku I denira Arya Galerlhak I munggeng guluneng baris iku ta singgih ngapit pedhang lelingan //

/24/ Tuwin sakeh wadya binaris I reh tyang desa tan 5 wruh ing aprang I sliwang-sliwung tanpa enggen I kumpul sajuru-juru / iri kuneng duta ki patih I wus wruh usuking mengsah / dy.an sigra amuwus I amamedi yuda kraman I saweneh pan kenser manah arsa batik I tumut ki Setrayuda //

/25/ Wus busana ki Arya temuli / singel latar pethak 10 tulis jimat I rasukan laken wilise / prang rusak sinjangipun I acalana cindhe her wilis I sigra nitih turangga I nulya budhal sampun I dwan Amongtaruna siwa I amit sira mring Arya arsa dhingini / patih prang datan suka //

/26/ Sarya ngling yen sira Mongtaruni I estu temen 15 tuhu mring ki Arya I katura kudanta kiye I Amongtaruna muwus I gih sumangga gentos kudweki I titihane ki Arya I kula tunggangi ku I wus samya gentosan kuda I Amongtruna. las Arya Galedhak singgih / Amongaruna glis mesat //

/27 / Tan kawama ing margi wis prapti I Amongtruna 20 Ing ngarsa ki patya I kya patih alon sabdane I kaya priye lakumu I Mongtaruuna umatur aris I nenggih lampah kawula / umawas ing mun~uh I yektine tanpa wilangan I langkung kathah kawula ajrih ningali / langkung giris kang manah //

/28/ Kadi boten nyanggi prang tumandhing / yen 25 tinimbang yuda Bandawasa I sepalih kathah kramane lawan sampindhahipun I wadya Puger Jember pra sami / mantri myang kang lelurah I sedaya anungkul / kya patih langkung bremantya I myarsa atur talingan kadi sinebit I wedana bang kumilap //

/29/ Sumantara bendu sang kya patih I tan mutwengkang karywarjeng kang lawan / kadya ge teka ngarsane I he Mongtaruna sireku / yen ajrih prang lawan dera glis / pan sireku den gancang / milua kang mun~uh I Amongtaruna jrih lintang / ngraos salah anjunjung mengsah ngandhapning I gusti yang yoda sama // 5

/30/ Tumulya ngatagweng baris aglis I tuwin ta kang nabuh gamelan I selompret tambur bendhene I sigra nulya tinabuh I gya abweng kang yoda binaris / rakit ambaya mangap I kyana patih sampun I ngandika ing wadyanira I yen campuh prang aja na mundur sanyari / den apagah tyasira II IO

/31 I La wan dene ana para mantri / myang Sentana kasambut ing ranan I nulya den undurna age / aja Werta maring sun I poma padha den ngati-ati / Ian padha mringa pernah I dhewek-dhewekipun kang mungging pengawat kanan I Jaleksana Amongtruneki I ki Puspadriya lawan // 15

/32/ Wirakusa Wiraleksaneki / Atmareja Atmatruna sira I Jiwatruna Jiwasarine I Jatirta Tirtasariku I Trawijaya Trajayeki I Tragena Kertagatinya / Astramirudeku /

t t L __

Kudareksa Kudawigena / Ki Jasetra tansah kinanthi lei patih I mungging tengen pernahnya //

/33/ Kang rninangka cucuking kang keri / Wangsapati 20 Wangsaguna sira / Wiratruna Wirasarine / Mesatanukeh ilru I Mesaranu Mesasuraning I Tirtaleksana sira / jejer Wangsengsantun / rnuwah kang para sentana /tan kaetang sangking gunge sentana rnantri I weneh jageng kedatyan //

/34/ Nyai Purwadireksa Ian nyai I Anggawangsa jageng 25 nyai patya / aneng jro kedhaton rnangke I rnantri estri kalih iku / · langkung purun pemanahaning / yen sengga den lilanana / pan tumut prang pupuh / sareng carnpuh ingkang yuda / rnirsa ungeke senjata anjurnbul nawi / karsanya rnring payudan //

/35/ Wonten rnalih pranyai satunggil pan awasta nyai 30 Jiwa sira / langkung purun bingung rnangke I ri rnangsyeka wus campuh / yuda rame senjata rnuni I purwa linggih penerat / rnelajeng ing pawon sampun I wanci katiga tan udan / dadya teles sawiyare latar purl I siniram uyuh bokjiwa //

/36/ Kocar-kacir yen rnelayua ngalir I pedhot galeng 5 uyuh sumarnburat / wrata lor sekabeh / yen rnelayu ngidul / galeng kukuh toya ber wradin I lawan uyuh nyik Jiwa / tan kuwana iku / wong kathah ing pesingira I ana ngucap tan wedi yen mungsuh prapti I wedi surnber bok Jiwa //

/37/ Mnawa ta rnangke ngelem ing puri / payo rowang 10 padha den terena / rnarang Pak Takrirn lakine I dirnen den surnpet iku / anak dene Pak Pitrah nenggih / ngering ma.rang payudan / bok Jiwa anjurnbul I saya jrihira kalintang / udan watu werata andres ing purl I dening tinja bok Jiwa //

/38/ Tan lingena winarnaa malih I Arya Gledhak Ire 15 paleng kramaa I wus prapteng Bunder lampahe / ya ta Setraguneku I lawan Setrayuda sireki I ngerid teluken I demang Jember iku I jajuluk Secaleksana I padha anut mring Setrayuda tut wuri I tan dangu glis lumimpang //

/39/ Ambarubus ngalor ngetan nenggih I mring Lhoda- 20 kon nulya ngalor ngulwan / anjog ingbaris kiwane I kagyat padha non iku I saya pedhek waspadeng aksi I yen ki Setrayudweka / Ian Tragunanipun / ambekta wong tatelukan I awatara sawidak kathahing janmi I wus kumpul dadi rowang //

/40/ Tan kataken lingene kya patih / ing Basukya pan 25 sira utusan / panekar kalih westane I Jayaasmara nengguh I lawan Surengpati sira glis I kinen anilikana I yektine kang mungsuh I sigra ta sira umangkat I tan kawama ing marga wus prapta gipih I marang Garonggong sira //

/41/ Kudanipun cinancang turnuli / mantri kalih sanya 30 seba / marang kya patih ta mangke I tan tutug gunem catur I pan kesaru kraman wus prapti I mantri kalih ta sigra I lumayu sireku / lajeng anumpak kudanya / datan imut yen cinancang kudaneki I ginitik mubeng genira //

/42/ Apan asru genira anggitik I pedhot tampar kuda 5 ngerap kebat I tan kantenan pelajenge / tan kawama sireku / kang satunggil mantri wus prapti I ing Basuki negara / marek kya patih wus I umatur yen sampun prapta I kraman campuh klayan rekyana patih I Bandawasa negara II

/43/ Kyana patih Basuki akening I atengara mapegken 10 ingkang bala / wus pepek sumedayane I muwah senjatanipun / samya jagi kedhaton Basuki / reh bupatinya sunya / samya prayitneku I tan katakena kya patya I ing Basuki kuneng kang campuh ajurit / tan akundur sanyarya //

... ~ ....... --~--,..~- •-:·-. ~-· -,-------··.·r·:~--

XIII. DURMA

/1 / Ing rikanta kuneng eus campuh kang yuda I yoda kraman singgih / menggalaning yuda I Abdurrasid kalawan / Wiraseca Ian Seceki / Wiraleksana I samya maju ing ngarsi //

/2/ Kang pengawat kiwa tinerajang sigra I panggah ki Wangsapati I napa Wangsapatya / rowang apa musuh ta I 20 Durr~id nauri angling I iya ta ingwang I mungsuh ingkang sayekti //

/3/ Kyana Wangsapati asikep sanjata / sareng sira miyarsi / saurnya mungsuh ta / nulya dera nyejata / luput Abdurrasid kening I ki Wiraseca I dhadha trus angemasi //

/4/ Nulya maju ki Wirataruna sira / \VUs ajeng-ajengan 25 sami / lawan Durrasidnya I watang-winatang padha I Wirataruna kagingsir I kena jajanya / rebah tan pasah iki //

/5/ Pehning sepuh ki Wirataruna sira I tan ana kuwatneki I aming carmanira I kang kena pinercaya I tan pasah sisaning kikir I tilasing grenda / tan mangan Wirataruna //

/6/ Glis nirebut Wiratruna de rowangnya I ki Mesatanokih aglis / maju sireng ngarsa I sarya asikep watang I pan Rurup wastane anenggih I waos awinan I nira kyana ~ihV 5

/7 / Abdurrasid sasumbar aminta lawail I sikep waos sireki I sarwi nyangking pedhang I lah kembulana ingwang I ya ngong aran Abdurr~id I tanpa sisihan I Puger tan ana kang wani //

/8/ Kembulana wong Bandawasa sedaya / mangsengongmiruedki I dyan ki Mesa sira I tanukih glis umara I IO myarsa surnbar lir sinebit / talinganira I wus ajeng-ajengan Sarni//

/9/ Nulya mara ki Mesatanukib nurnbak I marang ki Abdurrasid / kena jajanira / trusing gigirina I rentah saking kudaneki I ki Abdurr~id niba I sira anulya mati //

/10/ Nulya numbak Nalaseca saking wuntat / marang 15 Mesatanukib / kasremped pilingnya I Mesatanukih kagyat I anggebang mring wuri singgib /pan kaler~an /pun Rurup angenani II

/ 11 / Lam bung tengen terns lam bung kang kiwa / kapisanan sireki I rentab saking kuda I pejab ki Nalaseca I konang rowange pra sami I yen Abdurrasidnya / seka wan samya ma ti // 20

/12/ Kyana Mesatanukih nulya s~urnbar I yengwang M~atanukih I banthenge kya patya I tubu andeling yuda / tedbaking Madur~rnining I iya ta ingwang I wudbub tan ulih tandbing //

/13/ Lah maraa wong Puger Jember pra samya / deb kembulana karni I yen sira yun pejah I sarya mara ing 25 ngarsa I dhasar wong ageng ainggil I unggul ing yuda I sayenggar rnanah seki I I

/14/ Kyana Wangsapati sumbar nantang lawan / lab sanak Puger sarni I den padha rnaraa I yen sira ayun pejah / lamon sanak ngong pribadi / aja nyalimpang / angur mati dening marni //

/15/ Eman lamon ki Wangsapati mundura I wus tuwa awak marni I angur matyeng rana I becik ujaring jana / raharja katemeng wingking I anak putu ngwang / den pilala nerpa ti // 5

/16/ Aglis mara yuda krarnan langkung kathah / campuh asilih ukih I yuda Bandawasa I tan ana gumingsira I sami panggah ing ngajurit I ki Wangsingsekar / kesambut ing raneki //

/17 I Kang satengah pejabe ki Wangsengsekar / kira kesorok iki I Ian waosing sowang I sepalih ta na ngucap I 0 I carnpuh Ian mungsuh sireki I nulya rinebat / binekteng marang wuri //

/18/ Rarnening prang tarnbuh mungsuh lawan rowang / kang mara-mara mati I krarnan agung pejah / wong Bandawasa padha / lir bantheng kelawan kanin / ramyaning aprang I gamelan tarnbur muni //

/19/ Awor surak:ing yuda umyang gumerah / campuh- 15 ing watang agathik I kencranging kang pedhang / wor pengamuke kabranan I tambuh kang pinirsa iki / pengawat kanan / anantang-nantang wani //

/20/ Jayasetra maju sira sarya ambeksa / anantangnantang wani / iyengong Jasetra I andele kyana patya I 20 kembulana karo sisih I ki . Jayasetra I datan kundur s~ nyari //

/21/ Eman lamon ki Jayasetra mundura I wus korak wong Bandawasi / ·yen ingsun sentana I pengandelira liwat / kya patih mring awak mami I dhasar ngong nyata I wijil Prabalinggeki //

/22/ Jaleksana maju ngarsa sarya beksa I anantang- 25 . nantang wani / kernbulana ingwang I iya ngong Jayaleksana / lelancure kyai patih I eman ta Jaya I leksana tan oleh tandhing //

/23/ Wonten malih sentanane kyai patya / aran Alim sireki / browes simbar dhadha I jejenggot geng manahnya / nyangkelit wedhung sikeping I maju ambeksa / sasumbar angajrihi I I

r . ..

/24/ Heh wong Jember Puger kang anut ing kraman / padha maraa gipih I mungsuh Ian ingwang / yen wedi sira 5 mlajar I iyengong ran Bagus Alim I wong Sumberbendha I yen tan wani reng kami //

/25/ Ana malih mantri sayuga ranira / Sarayuda raneki / kedhot tan apasah I sasisanging gurenda I ri sedheng ramening jurit / bangke gulasah I Sarayuda ngambili // I 0

/26/ Busanane den thetheli Surayuda / mangke sireki angleresi sira I tiyang lagi gagesang I montang-manting aneng siti / ngena anyandhak I Sarayuda sabuki I I

/27 I Kajerungup Surayuda nuli niba / saya sruh panyekeli I reh wong arsa lena / tan karuwan obahnya / padha 15 gumuling ing siti I kuneng rowangnya I sami sira nglarehi //

/28/ Den arani mungsuhira arsa gesang I padha anumbak wani / sarayuda ngucap I aka mengkono rowang I wong apek bandhangan iki / teka den tumbak / lerena sun opahi //

/29/ Kagyat sira rowange padha tumingal / yen Sara- 20 yuda iki I pan gagetun sira I dene ramening aprang / teka kober andhedheli I edan katraya I Sarayuda sireki //

/30/ Tan lingena mangke ta winangsita I campuhing kang ajurit / ramya neng payuda I lir gerah swaraning bala / wor tambur gamelan muni I selompret munya I ungele angelik-ngelik // 25

/31 I Saya girls manahe kraman miyarsa gumrah wong Bandawaseki / weneh na melajar / weneh maju ing rana I anempuh asilih-ukih I aprang tandhingan I kraman tan mangga pulih //

/32/ Ya ta kandheg kang kraman maju ing rana / ki Atmareja gipih I ngungelken sanjata I mariyem Kalantaka / mimisipun kolang-kaling I sareng lumepas I kolang-kaling ngenani //

/33 I Anggulasah kraman .kang tinrajang gem pang / ginawa kolang-.kaling I mung Arya Galedhak / lawan 5 Kertaleksana I lagi panggah ngadeg nenggih / tan gingsir nggonnya I langkung geris kang ati I/

/34/ Tan kawarna mangko kocapa denira / rekyana patih singgih I ri mangseka ana / sentana tur apriksa I yen Wangsengsari ngemasi I kesambut ing prang / Labetipun ing gigir I I 10

/35/ Asru duka ki patih langkung bremantya / wedana lir agni / abang winga-winga I cahyanya pan dumilah / andhik semana tejani / ya ta arsa sira / kya patih anrajang wani //

/36/ Yuda Bandawasa wruh kya patih duka / kebat anrajang wani I tilar glanggangnya I tan angucap ajriha I l 5 kang tinrajang samya gusis I sisaning pejah / pelayunya awrin-wrin //

/37 / Bubar la rut kraman Arya Galedhak / muwah Kertaleksani I Ian Sabalanira I daut palung mungkur menda I wong Bandawasa nututi I ingkang kecandhak I anungkul; den bandani //

/3 8/ Kang tan anut pinejahan ta denira I ya ta rekyana 20 patih I nuding mantrinira I Westa AmOngtaruna / lah para Amongtaruni / anututana / Arya Galedhak singgih //

/39/ Aywa ora den kena Arya Galedhak I yen nungkul para uripi I yen tan nungkul sira I cangkingen mestakanya / gawanen ing ngarsa mami I kebata sira I nuli melakua dhingin // 25

/40/ Dan umangkat Mongtaruna sabalanya I ing ngrika kyana patih I anuding ing bala I nugel gulua sira I Nal~ Abdurrasid I myang Wiraseca I Wiraleksana singgih //

/41 / Aja kathah amunga pitu kewala I kejaba ik:u sami I den biyuraken kalya I ya ta na lurah sayuga I a.ran Pak Gendhak sireki I Ian bagus Alimnya I nulya glis amarani / /

/42/ Samya dera nyangkelit wedhung ta sira / langkung 5 girang ing ati I dhasar tuneng manah I nulya glis nugel gulya I tan ana menggilaneki I nugel jangganya I nyangking nanggul uk sireki //

/43/ Ing ri kuneng kya patih nulya ngandika / dhateng ing para mantri I benjing-enjing padha I pepek bala pra 10 samya I ngong arsa mring Puger iki I angluru punang kraman kang mirudeki //

/44/ Saur peksi sakathaning balatantra I kya patih ngandika aris I lah payo bubaran I mring kutha Bandawasa I pan sampun bubaran sami I tambur tinembang I gamelan umyang muni I I l 5

/45/ Awor suraking bala myang ayuda I purnangga mulih malih I ana beksa watang I ana beksa tayungan I langkung girang manah neki I ana ambeksa I Panji Anom angrawit II

XIV. SINOM

/1/ Datan kawama ing marga I kya patih wus prapteng 20 puri I pra mantri bubar sadaya / mulih suwang-suwang sami I Nenggih rekyana patih I aglis nanurat rek:u / katur mring kya patya I Basuki ngaturi uning / yen kang mengsah sampun kapelajeng samya //

/2/ Sampun mantun damel serat / nulya limapahaken 25 aglis I wus prapta marang Basukya I katur marang kyana patih . I Wiradipura singgih I tan ka taken ungelipun / mangke ingkang kocapa I kya patih Kertanegari /pan wus mangkat ing Puger angruru mengsah //

/3/ Sapraptanira ing marga I Desa Baratan kang nami / kya Puger mangke kepapang / rewang wong Mandhar sekabih I arsa mring Bandawasi I ya ta kya patih amuwus / sarya sru dukanira I heh iki mungsuh say.ekti / tan wurung pejah sira ing asta manira //

/4/ Nulya sarta narik pedhang / arsa amedhang sireki I marang kya Puger anulya / kya Puger mendhek tamuli I sarya sung salam sunggih I marang kyara patih sampun I lawan sarowangira / wong Mandhar samya sung bekti I ma rang kyana pa tih kang menang ing yuda I I l 0

/5/ Yen kandha ingkang satengah / panggihe rekyana patih / Bandawasa lawan sira I kya patih Puger sireki I sareng umiyat wingking / kya patih Bandawaseku / maju sarya sru ngucap / iyeki mungsuh sayekti I yekti pejah sira de asta manira //

/6/ Kiya patih satya angasta I pedhang leligan anengl 5 gih / patedhak sangking bawiyan / melela lameng dhapuri I pun Tunggulwulung raning I sarya susumbar i}ellgsun I Patih Kertanegari / iyeng ngong lananging jurit I tuhu patih Bandawasa iya ingwang //

/7 / Pan ingsun angruru mengsah I pan sira nut kramaneki / lah sira geya sambata I kang ayuga den agipih I 20 tan wurung sira mati / mengko sun tugel murdamu I kya Puger andheradhak / langkung jrihira tan sipi I dhumateng ing sira kyana patya I I

/8/ Kya patih Puger ta sira I wuwuse amelas asih I saryamendhek asung salam I adhuh ariningsun patih I baya tan welas yayi I marang kakanta puniku I pun kakang 25 tan anedya / lumawan j~dika yayi I pan sumedya pun kakang tumulung yuda //

/9/ Yen pinanggya lagi aprang I kakanta anrajang wingking / ing manke pinanggya hawan / sukur sewu adhi patih / sampWl lanang ing jurit I Puger ature puniku / sadhedhek merangira I katura paduka ari / kyana patih asrep tyas niisa wecana I I

/IO/ Langkung welas ing galihya I emut yen ingkang sentani / ki Adipati Basukya I lan emut sadulureki I ki Suradiwiryeki I patih Penarukan iku / dyan ki patih anabda I sumangga ki Puger bali I Bandawaseng injing lumajua // 5

I 11 / Dhumateng ing Bandawasa I kula mring Puger ing benjing / Angluruh Arya Galedhak I tuwin sabalane sami I nulya samya lumaris / dhateng Jember sira sampun / prapta samya alenggah I kesaput suruping rawi I wus gumantya dalu injing kawarnaa //

/12/ Ki Puger pan sampun bidhal I mring Bandawasa 10 sireki anenggih rekyana petya I Bandawasa lumaris I marang Puger negari I angluruh mungsuh kang kundur I samarga-marga nasak I sing kecnadhak dan tangsuli / kang abangga tinugel mestakanira //

I 13 / Kertaleksana kecandhak I nungkul nulya den taleni / Arya Galedhak wus kena I tinigas murdanireki / binekta 15 mring Puger aglis / nulya pinanjer tan sampun / aneng Mandharan mangkya I wetara muda pat iki I langkung ajrih wong Puger mring kyana patya //

l

/14/ Tan antara lamanira I ing Puger rekyana patih / sampun pinanggih sedaya I mantri wong alit pra. sami / 20 kang anut kraman uni I pan sami binekta iku I kang tan anut ing kraman I sami suyud sedayeki I mring kya patih kang lagi lanang ing yuda I I

/15/ Sampun bersih sumadaya / kya patih kundur tumuli I mring Bandawasa negara I bebestan kraman pan sami I binekta mring Basuki I katur ing residen sampun I 25 binucal nagri Banjar / tan kawarnaa sireki / kuneng mangke ki patih ing Bandawasa //

/16/ Sawuse menang ayuda / ing rika rekyana patih / apan sampun tinarimah I karyane kang menang jurit / mring wong agung kumpeni I jinunjung ing lungguhipun I anenggih dadi rangga I jejuluk Kertanagari / pan amengku negara ing Bandawasa // 30

/17/ Sarta ginanjar ing arta I kawar ewu kathahneki / Ian Puger kawengku pisan I mring Bandawasa negari I nenggih ing Puger Patih I sampun linungsur kang lungguh I ginantinan · Atmareja / alunggwang demang sireki I tan kuneng kang winangsita kyana rangga // 5

/ 18/ Nenggih kocapa kang putra / tetiga kathahe singgih I kang pembarep Dyah ranira I rara Kamijah anenggih I jalu pengguluneki I bagus Sariya ranipun / ingkang waruju lanang I bagus Saridin westeki I kawarnaa rara Kamijah wus krama //

I 19 I Angsal pamane priyangga I ping kalih ring rama- I 0 neki / pe.parabipun gus Sarah I nulya jinungjun kang nami I Jayadiwirya singgih I panggulu jinungjung sampun / jejuluk Kertakusuma / waruju jinungjung nami / apeparab pun Kertaadiwikrama //

/20/ Nenggih pun Jayadiwirya / pan sampun putra sayugi / ranira Jakakariya / pinet mantu dyan dipati angsal 15 penakaneki I anulya jinungjung lungguh I Astralrusuma rannya / kepala gudhang kahweki / pan ing distrik Waringin mangke ka wama I I

/21 / Ngabei Kertakusuma I jinungjung dadya pepatih / ing Prabalingga negara / anulya sira akrilmi I angsal patutaneki / radyan dipati kang sunu / ing Bangil negaranya 20 / kapernah putu anenggih / dyan tumenggung ing Gembong Ni tinegara II

/22/ Apan sampun apeputra I sedaya kathahe singgih / kang sangking den ayanira I tetiga kathahe nenggih I pembarep estri luwih I raden Aisah rum-arum / pinundhut ingkang eyang I radyan dipati ing Bangil / kang penggulu 25 · radyan Suwardi kang nama I I

/23/ Waruju radyan Arisah I klangkung kawelasasih lagya lit tilar ibunya nenggih putra sangking selir / aming kalih pribadi / pembarep estri ranipun I nenggih rara Amunah / sampun patutan sireki / ingkang putra ki demang Nitidiraja //

/24/ Penggulu Punta ranira I panengah Sadana reki / Suwanda geni arinya / Guntara Warujuneki I wonten malih pawestri / medal sangking ampeyan iku / rara Saminten naminya I wonten malih ta sayugi I jalu ageng aluhur medal ampeyan //

/25/ Awesta jejaka Ahmat I juluk Nilaprabangseki I 5 punika kang sayektinya I pembarepe kyana patih / rara munah Winami I pan sampun jinungjun lungguh I jejuluk Reksadireja / kepala gudhang kopini I gening Tapen kareh distrik Prajekan //

/26/ Ing rika kang winangsita I putra kang waruju singgih / Ngabei Kertawikrama I pan sampun sira akrami I an~al patutaneki / putrane ki patih iku I Sumanegara Pelujengan / kawayah rekyana patih / kyai Wiradipura 10 Lawan buyutnya //

/27 / Kyana patih alus Basukya / dening kang sangking ibuning / anenggih sira Kapernah I wayahnya rekyana patih / ing Penarukan singgih I Surawirya puniku / kocap sampun puputra / pitu kathahe sireki / kang pembarep jalu westa sira Jaka // 15

/28/ Sasiwiradi kang nama / smapun jinunjung kang nami / jejuluk Krama kusuma I ingkang penggulu westeki I Jaka Andakasasi I kang ari gangsal estriku I rara Supadmi arumnya I rara Dalekha reneki I nuli rara Sutriyah Umi Salamah //

/29/ Waruju pisan Anibah I sampun jangkep pitu singgih 20 I pan ana kang winangsita I kya rangga panjenenganing I apan sampun sumiih I ginantyanan putranipun I kya patih i.ng Prabalingga / jumeneng rangga sireki I apan lagya jejuluk Kertakusuma //

/30/ Langkung gemah kang negara I Bandawasa ta ing mangkin / slamine jenengira I rangga nem ingkang gumanti I alas gerotan · tuwin kragalan dadi dhusun I dadi 25 talun myang sawah I kebon kopi anut mergi I dagang kathah rega minggah beras parya I I

/31/ Pijetan kelawan jarak I jagung kopi minggah regi / dadi padha suka bungah I wong kutha desa pra sami / nenggih kocapa malih I Rangga Sepuh kang winuwus I salaminya akendhang I ginantya putra jenengi I gerah uyang tan sakeca i.ng kadha tyan //

/32/ Kang dadi sekeling amanah I ki sepuh siyang lan 5 latri / mung putra kang anem pisan I lengkung sira kawelas asih / tan tumut mukti sari I dadya ta ki Sepuh bentw I anglanturna tapa brangta I nglinang ing Sukma neragi I ya ta mangke wisiking sira Yang Sukma //

/33 / Akyan malebeng kuripan I ing rikala kang tilasning l 0 / pakutha kadhatyan ingkang / kina-kina iku dhingin / narajweng gintyanadri / gengnya pan kelangkun~langkung I tan ana janma wanya ngambah I gung satyalas mangsa janmi / satu galak warak geng dhanu makuthan //

/34/ Sarpa gung agen~ageng neng wana / bayaning 15 kathah neng kali / ulanya tan wruhing janma / reh sampun nir kitheng kuni / warinya geng deleking I tan kawarneng gengipun I ing rika kya Sepuh konang / dan kagagas ing penggalih I lir non padhang wanadri madyaning kitha //

/35/ Pan sira arsa umangkat / kya Sepuh mring wana 20 wip I kang miyarsa angiring padha I sentanipun pribadi I Mas pengulu Imrani I Wiranala Ardi Meruh / Setragati Wirasetra / Galeksana Lembuktri I pan sumadya sagagamaning prang alas I I

/36/ Towok wedhung lawan larkang I wadung pacul lawan kudhi / muwah pangethik kang toya I sekul arum 25 da tan kari / wos pakotheh samakti I lisah wangi datan kantun I s~angoning tan karyya I sawuli rong wuli tuwin / jagung bendhel kekepipun datan karyya //

/37 / Ing ri kuneng kyana rangga I Sepuh pan sampun samakti / anulya glis samya mangkat I tan kuneng margi 30 wus prapti / tepweng wana geng nenggih / malebeng wanadri sampun I tan etang pringgabaya / jurang seng kang den lebeti I samya nglega caluk kudhi nratas dalan //

I l

/38/ I'an wus titahing Yang Sukma I tan ana sato 5 pinanggih I karanta reng nalweng kasang I kya Rangga Sepuh amnuggwing I winisik -Yang Sulema Jati I ningali ratuning satu / sayuga warak gengnya I gengipun anggigilani pan swninggah ing arcli Karetek gennya //

/39/ Ing rika kyana Rangga I Sepuh wus pitung dineki I malebeng wana Kuripan / manggih sitinya aradin I wera 10 toyanya wening / ingaranan Kali Tanggul I ya ta samya araryan / aneng ing lor kidulneki I kulon wetan sampun sami kaulatan I I

/40/ Kang ler wetan arcli Ehyang I ler bener Kendheng kang ardi / ler kilen ardi Lamongan / kilen Semeru kang arti I kidul _ bener jaladri / angungang Segara gunung / kang 15 -tengah ler gunung Pinggan I situ pasir puncak radin I langkung brena galihnya kiyana rangga //

/41 / Anulya sira ngandika / marang mas pengulu tuwin I kapitu para sentana / lah mangkin padha pinikir I kula sawanganeKi I langkung rena kula dulu I siti radin awera I pasir wukir ngajengken jaladri I kula duga pantes dadya 20 negara II

/42/ Ngalor ilene bras parya I anjog Karaksan padoling I rtgilen ngetan padha enak I iline sata lan gendhis I lah samya babad mangkin I ayya na suwaleng kayun I sigra samya ambabad I kya rangga kudhi pinundhi / Lembukitri 25 ngobong menyan madu pethak //

XV. DHANDHANGGULA

/1/ Ing ri kuneng salaminya manjing I kyana sepuh mring wana Kuripan I yen saben babad wanane / dalya raryan ing kuwuh I nanging detan patya aguling / kang cinipteng jro driya / muginta jinurung I denira Yang

.·l;·.

Mahamulya I kang wanadri aslin! kang kutha dhingin / iya muliyang kitha //

/2/ Wusnyantara dwiwarsa larnining I brastheng wana nenggya wera angsalnya I tuhu keh janrni liya nggone I rikala sampun / rinakit kang pakithaneki I wiyare Iualunira / nenggya kawan bau / dalernnya pernah ler punang / kepungkur kang kalya tanggul perneng wingking I konang kya Sepuh nabsa //

/3/ Alah padha estokna sarni I ywan waneka ngong asuka aran / Tunggulkoripan pantese I lawan wus idinipun / radyan adipati Basuki I tedhak marang manira I kang sinabdan sampun / samya rnituhu sedaya I pan wis korak ing rnancanegara sami / yen ki Sepuh brasthalas //

/4/ Karyeng desanyar langkung ayugi / datan kurang kang tinakekna / wowohan samya na kabeh I manggis duren kapundhung I langsep jerarn rambutaneki / ngandhap salaknya akathah / kecapi myang sentul I manggis kuning arnaleca / toya agung munggeng kidul geng kang rawi / minanya aliweran //

/5/ Deleg bethik myang ulam sengkaring I uceng urang wader Ian anakan I berut lawan badhere I wader pari myang pelung / ya ta sira wong kang myarsi / akeh kenyut manahnya / dyan tumulya tumut / gegriyeng Tunggulkuripan / sampun kathah tyang kang babad wanadri / kya Sepuh langkung suka //

/6/ Sinengkalan ri mangseka benjing / kyana Sepuh ambabad ing wana I akarya Tunggulkuripe I warsa Welandi ketung I sewu wolung atus dridasi I kuneng mangke kawarna I ing rika anengguh I jeng rahadyan adipatya / paring inah karya tan marjing negari I nenggih sedasa warsa //

/7 / Winiwitan sengkala Welandi I kang kaetang sewu wolung atusnya I pan tigang dasa kalihe I ri mangseki anengguh I lagya dereng tumeka janji I kang tinuding tumengga I dening ta kya sepuh / lawan sampun kaidenan I denira sang sri bupati I kang ngedhatyan Basukya //

TERJEMAHAN BABAD BANDAWASA

/I I Maka pada permulaannya menyebut nama Tuhan Yang Maha Kuasa, yang mengatur alam semesta serta pengasih dan pemberi rahmat kepada umatNya. Memaafkan kesalahan dan menyempurnakan kehidupan umat //

/2/ Tatkala saya mengarang sejarah Bandawasa, pada 5 waktu masih berwujud hutan dan gunung, di bawah perintah Blambangan. Pada saat Ki Rangga Tua masih muda //

/3/ Harapan penyusun hendaklah terhindar dari pantangan, dijauhkan dari kejaha tan dunia sampai akhirat. Semoga mendapatkan perlindungan dari rasul, nabi utusan utama // IO

/4/ Saat ditulisnya pada hari Rebo Paing, jam tiga siang, tanggal duapuluh sembilan Jumadil'awal, tahun Be Ak.hir //

/5/ Angka tahunnya ialah seribu tujuh ratus enam puluh delapan (1768) atau tahun Masehi. Seribu delapan ratus empat pul uh I/ 15

',.• .A

/6/ Tembang ini bersifat: anak muda yang kurang pengalaman merangkai tembang, yang tidak tahu akan adat kesopanan, tata susila dan peraturan. Namun ingin merangkai tembang // -

/7 I Makanya menyusun silsilah agar hatinya teguh dan menjadikannya menyusun sejarah. Oleh karena anak- 20 cucu tidak tahu apapun agar dapat menjelaskan leluhurnya yang hlik //

IL GAGAKSETRA

/1 / Demikianlah terucapkan sebapi teladan Ki Rangga Tua Bandawasa. Waktu mudanya berasal dari Desa Binor. Asal-usul leluhurnya dari Pamekasan. Ia sangat kasihan 25 sebab ditinggalkan ayah-ibunya. Masa kecilnya bernama Bagus Asrah, mengabdi kepada sang raja i I

/2/ Ki tumenggung Puger Suraadiwikrama. Tersebutlah ia masih menjadi rangga di Basuki. Sebabnya Asrah menghamba karena terkena musihlh. Ayahnya membunuh 5 menewaskan orang Pamekasan. Diketahui ia oleh orangorang pandai dan dipersalahkan oleh negeri //

/3/ Suami isteri dipersalahkan, tidak diakui. Ayahibunya dipersalahkan. Selanjutnya Bagus Asrah diserahkan kepada patih Alus diambil hamba oleh ki patih. Ia I 0 tidak lama mengabdi kepada ki patih Alus. Maka tersebutlah nenek Bagus Asrah, yang selalu menangis. Ia seorang janda yang telah tua //

/4/ Tiada cucu lain lagi kecuali cucu seorang yang sangat disayangi oleh nyi janda. Keluhnya menimbulkan kasiban, teringat akan cucunya ia menangis: '' Aduhai 15 cucuku Asrah, kebetulan sekali nak, kau ditinggalkan ayah-ibumu, karena ditangkap dan ditawan oleh negeri. Ayah disakiti".

/5/ .Perasaannya tidak karuan, tidak kuasa menahan. Maka terpikirlah dan berkata di dalam hati: "bukankah uangku banyak Ki patih akan kucoba barangkali saja suka 20 uang. Saya akan menebusnya. Nyi janda segera mengambil uang sebanyak satu bokor kecil dan berlalu segera //

/6/ Bermaksud menghadap ki patih. Tidak terkatakan telah sampai di Basuki, langsung menuju kepatihan. Ki patih Alus sedang duduk di pendapa. I...alu menyapa kepada nyi Janda / Untunglah bok randha waktu baru 25 datang. Ada maksud apa bok randa datang kemari. Nyi Janda segera menyembah //

/7 I Duduk menunduk agak menyisih dari ki patih. Menyerahkan reyal sambil menyembah. Maafkah tuan, karcna perasaan yang tidak tahan. Meski digantung tinggi di angkasa pun ataupun ditanam dalam-dalam, tiada lain hanya duli tuanku, yang memaafkan hamba akan segala kesalahan / Gusti, apabila diperkenankan //

/8/ Di hati tuan hamba gusti patih hamba menyampai kan persembahan berupa real satu bokor untuk dihaturkan kepada tuanku. Jika berkenan dihati abdi tuan hamba 5 si Asrah saya mohon pulang, oleh karena cucu hanya satusatunya dan lagi ditinggalkan oleh ayah-ibunya. la sangat kasihan //

/9/ Mendengar ucapan Nyi Janda itu hati ki patih terkejut. Perasaannya agak marah tetapi tersamar dalam kctawa. Apalagi patih telah berjiwa pendeta pertapa yang 10 sdal u memaafkan rakyatnya dan tahu akan kejadian sebclumnya. Kasar lembut telah diketahui. Segala gerak laku di dunia telah dikuasainya. Maka beliau berkata //

/10/ "ya, nyai janda. Uang sebanyak satu bokor itu telah saya terima. Akan tetapi saya berikan lagi kepada- 15 mu. Sebai.knya pakailah membeli pakaian untuk cucumu.

Ketahuilah, kelak Asrah cucumu akan menjadikan kekaguman melebihi sesamanya dan dapat melindungi rakyat //

/11/ Demikianlah, ucapan ki patih sungguh-sungguh ampuh seperti ucapan pendeta. Nyi Janda sangat takut, 20 muka seperti tertanam di tanah. Di dalam hati mohon kepada Tuhan, semoga diangkatlah derajatnya sampai kepada keturunannya, seperti ucapan ki patih //

/12/ Ki patih lantas berkata kepada Nyi Janda: "Pulanglah". Nyi Janda menyembah dan berkata: "baiklah, 25 mohon belas kasihan tuan kepada hamba. Hamba junjung di kepala, diikat di rambut. Semoga meresap ke badan dan menyelusup di sungsum hamba". Ki patih bangkit II

/13/ Maksud ki patih telah selesai. Ia segera menyembah mundur dari hadapnya I Hatinya puas sekali. Tidak di- 30 ceritakan ketika telah sampai di rumah. Maka tersebutlah ki rangga Basuki Prawiraadi wikrama sangat pemilih, abdi pengawalpun dipilihi //

/14/ Telah menjadi kebiasaan raja, setiap tahun minta 5 calon pengawal kecil yang pantas rupanya. Waktu itu bermaksud minta pengawal kepada ki patih. Ia lantas mengutus kepada ki patih Tidak disebutkan utusan telah sampa4 berjumpa dengan ki pitih //

/15/ Ki patih lalu menyapa utusan: "Diutuskah anda minta sesuatu". Utusan menjawab: Ya, hamba diutus ki rangga, minta anak yang pantas rupanya untuk dicalon- 10 kan abdi pengawal kecil". Ki pitih berkata //

/16/ Kepada utusan: "Nah, laporkan, baiklah, siap',. ··~sok saya antarkan segera,,. Utusan menyembah, pimit mundur dari hadapan ki patih. Tidak dikatakan telah sarnpai di hadapan sang adipati. Utusan melapor: "Kata 15 ki patih, sanggup, besok pagi siap' '.

ll 71 "Ki pttih juga mempersembahkan keinginan tuan akan punakawan itu, kenyataan telah ada". Maka pagi harinya ki patih telah siap menghadap sang adipati, bermaksud mengantarkan punakawan kecil, bernama bagus Asrah II 20

/18/ Ki patih memanggil bagus Asrah. Sampai dihadapannya ki patih berkata dengan lembut: "Kau saya ajak menghadap sang bupati. Ketahuilah, kau saya serahkan kepada bupati masuk menjadi abdi punakawan kecil. Niscaya nanti menjadikan perintis jalan ke arah kebahagiaannmu". // 25

/19/ "dandanlah segera". Bagus Asrah sanggup, mundur dan segera bertukar pakaian. Dasarnya anak tampan, tiada lawan menandinginya. Lagi pula tingkah lakunya tidak tampak bahwa orang gunung. Budi pekertinya sangat halus. Sangat sabar, ikhlas dan rendah hati. Umurnya kira-kira sepuluh tahun // 30

/201 Niscaya Bagus Asrah tidak terkalahkan. Maka ki patih telah keluar, Asrah mengiringkan di belakangnya. Sampai di penghadapan agung. Punggawa yang mengadap penuh sesak. Sri bupati telah ke luar duduk di kursi. Ki patih dihadapannya. Kanan-kirinya penghulu, khatib dan modin serta jaksa ki Mertayuda // 5

121 I Ki Jayatruna mantri gedong dalam, Kidang Grin~ sing, Kertiyuga, Trajaya, Wangsengsari, Dipartuna, Dipawangsa, Ki Mertajaya, Puspadriya berjajar dengan Wiratruna. Tambakyuda, Langlangyuda berjajar dengan Candratruna II

/22/ Ki patih segera berkata: "Hamba menghaturkan 10 seorang anak kecil, begini wujudnya. Namanya si Asrah. Ia anak tersia-sia, tidak mempunyai ayah-ibu. Ki Rangga lantas memandang Bagus Asrah dan diamat-amatinya dengan cermat. Telah cermat pandangannya, ki rangga berkata //

/23/ "paman patih, anak ini berasal dari mana?" Ki 15 patih menjawab: "dari Binor. Asal-usulnya dari Pamekasan". Ki rangga sangat berterima kasih. Hatinya tergores, sangat menaruh kasihan. Segenap yang menghadap terharu melihat Asrah tiada ayah//

/24/ Semua telah bubar pulang. Ki rangga masuk ke 20 kraton, Gus Asrah mengiringkan tuanya. Sampailah di kraton. Maka ada seorang selir bernama Nyi Rambitan, dipanggillah ia. Sampai di hadapan ki rangga duduk dan menyembah. Sang raja berkata //

/25/ "Rambitan, saya mendapatkan seorang anak laki-laki yang tersia-sia, tiada ayah-ibu. Pungutlah anak 25 itu, rawatlah baik-baik, kumpulkan dengan Saleh. Nyi Rambitan berterima kasih dan sangat gembira diberi seorang anak, lagi pula tampan. Ia sangat dimanja I I

/26/ Apalagi Nyi Rambitan tidak mempunyai anak sendiri, jadi segala kehendaknya dituruti. Gus Asrah 30 telah berumur tujuh belas tahun, telah tanggap melayani kemauan raja. Tiap hari mengiringkannya, Ki rangga makin bertambah sayangnya. Asrah kalau tidur //

/27 I Bertempat di tiang pendapat sebelah timur laut, tidak pernah pindah tempat. Maka pada suatu malam 5 tatkala Asrah tidur bertempat di tiang sebelah timur laut, waktu tengah malam ki rangga ke luar ke pendapa. Keadaan sangat gelap. Diliha tnya di pojok terang / /

/28/ Letaknya di tiang sebelah timur laut. Raja terkejut melihatnya. Tern pat itu didatangi, terdapat seorang I 0 anak tidur. Ujung kainnya dibuat simpul. Ki rangga masuk ke dalam. Malam tidak terkatakan. Esoknya matahari terbi t. Sang raja ke luar I I

129 I Ki rangga lantas bertanya kepada penjaga pendapa: "Hai penjaga, semalam siapa yang tidur di tiang sebelah 15 timur laut?" Penjaga pendapat menjawab: "Bagus Asrah yang selalu tidur di situ, tidak pernah mau pindah tempat dari tiang sebelah timur laut". I/

Ill. SINOM

III Ki rangga berkata: "Panggillah Asrah segera agar 20 datang di hadapanku". Panakawan kecil segera memanggil Asrah yang dijumpainya di tempat membuat teh kepatihan. Yang diutus berkata: "Bagus, anda dipanggil". Asrah terkejut dan berangkat segera I/

121 Tiba di situ duduk menyembah menghadap sang 25 raja. Raja bersabda: "Pisau penulis ini asahlah baik-baik dan ini pengasahnya". Bagus Asrah menyembah, lantas segera diterimanya. Bagus Asrah mengasah pisau penulis II

131 Selamanya tidak pernah mengasah dan menulis, hanya membiasakan membaca saja. Setelah selesai diputar 30 lantas segera diserahkan alat penulis itu kepada ki rangga. Diterimanya lalu diamat-amati. Keinginan ki rangga terpenuhi 11

141 Kemudian mengambil lontar, diberikan kepada Bagus Asrah disuruhnya menulis. Seraya menerima menyembah, akan tetapi sangat takutnya oleh karena tidak 5 dapat menulis. Seandainya mengatakan tidak mampu, takut kepada raja. Maka dipaksalah menulis ha-na-ca-raka II

/5 / Telah kehendak Tuhan, orang bodoh menjadi pintar jika kejatuhan wahyu Yang Maha Kuasa dan menjadi kehendak raja, terbuktilah sabda pendeta sakti. Gus I 0 Asrah selesai menulis, diserahkannya kepada ki rangga, lalu di terima. Ki rangga terharu //

f6/ Sebab tidak dapat menulis temyata mendadak dapat menulis. Maka ki rangga bersabda: "Asrah, nan ti ikutlah Kertijaya menjelajahi desa-desa, saya beri alat 15 penulis". Bagus Asrah menerima permintaan itu //

/7 I Ki rangga segera menyuruh memanggil Kertijaya. Yang diutus segera berangkat dan telah bertemu dengan Kertijaya. Utusan berkata: "Ki Kertijaya, anda dipanggil raja". Kertijaya segera berangkat sampai di hadapan duduk menyembah // 20

/8/ Ki rangga bersabda: "Kertijaya Asrah ini ·ajaklah jika kau pergi meninjau desc:rdesa. Kertijaya menyembah sanggup. Sang raja masuk ke kraton. Segenap yang menghadap telah bubar pulang //

/9 / Keesokannya ki Kertijaya bersama Bagus Asrah 25 dan segenap rekan-rekannya pergi menjelajah meninjau desa-desa di lingkungan Basuki. Selesainya mendaftar segera pulang. Ki rangga tidak dikatakan //

/IO/ Waktu itu ki rangga dikelilingi para mantri, kerabat dan para pemuka, penuh berderet-deret dihadapannya. Kyai Suradiwirya kerabat misanan sang raja, dianggapnya sebagai saudara tua. Ia menjadi patih di Panarukan //

/ 11 / Adik Suradiwirya bernama Ba bah Pethik. Saudara penengahnya Babah Bangsan, yang bungsu Babah Kekong, 5 sangat bodoh. Uang satu real pun tidak tahu, jika memelihara ayam bertelur 4 butir, bertelur lagi menjadi lima tidak rela //

/ 12/ Perasaan ha tiny a siapakah gerangan yang mencurinya. Kemarin lebih dari lima, diambil sebutir oleh pencuri Barangkali dicuri isteri saya si Keparat. Dicarinya disarang 10 dan dicampakkan isterinya, telur lima butir hanc.uc luluh bercampur tanah I I

/13/ Adapun ki Suradiwirya badannya tinggi besar, kulitnya kuning, pandai dan ahli sastra, pandangannya tajam. Jarang orang yang menyamainya. Tahu sebelwn 15 terjadi. Tebakannya tidak meleset. Apapun tidak menyamai Suradiwirya 11

/ 14/ Sang raja sangat sayang kepada Suradiwirya. Belum lagi mengucapkan kata-katanya, ki rangga telah bersabda: "Kakak, saya bertanya, berita yang saya dengar dari luar katanya puteri Sumenep sangat cantik". I/ 20

ll 51 "Termashur dan terkenal, di seluruh dunia tiada tara. Kata orang cantiknya bukan kepalang. Kalau benar seyogyanya kakak melarr.arlah nanti. Bawalah mas perma ta dan jangan ketinggalan uang seperahu. Bagaimana pendapat anda? /I

1161 Ki patih Suradiwirya menjawab agak lembut: 25 ''Terserah kemauan ki rangga. Apa yang dirisaukan. Sudah adatnya raja mendampingi puteri cantik.''. Ki rangga menyambung: "Kalau saya ditolak oleh Kangjeng Panembahan bagaimana ? '' I I

117 / Ki Suradiwirya menjawab: "Jangan berhati bimbang. Dalam hati terasa bahwa tuan kelak memperisteri puteri cantik. Nama tuan meningkat. Kelak menjadi tumenggung. Ki rangga berkata: "Siapakah yang diutus? II

118/ "Sebaiknya yang pandai berbicara. Jangan memalukan. Tetapi menurut pandangan saya tidak ada · 5 mantri yang pantas kecuali kakak sendiri. Dan lagi Kerti-

/5/ Raja bersabda: "Suruhlah mereka segera masuk". 5 Jaga saketheng cepat-cepat memanggil utusan. Sampai di luar Q.ei:temu dan berkata: "Silakan kyai, telah dipanggil oleh~~· II

/6/ Kyai Suraadiwirya bertiga dengan mantrinya masuk ke balai penghadapan. Maka sang raja bersabda: "Patih Pl,llangjiwa, sambutlah utusan yang baru datang. Ki patih segera menyampaikan selamat datang // 10

/7 / Adik, silakan duduk dengan kanda. Ki Suradiwirya segera duduk dan menyampaikan sembah, berjajar dengan ki patih Pulangjiwa. Maharaja bersabda: "Selamat datang Suradiwirya". II

/8/ Diutus apakah gerangan oleh ananda rangga Basu- ~i I Suradiwirya menjawab: "Ya, hamba diutus oleh abdi 15 tuan rangga Basuki. Yang terdahulu menghaturkan sembah". II

/9/ "Yang kedua membawa surat untuk dipersembahkan sang raja, sebab memberanikan diri menyampaikan sebuah peti dihaturkan kepada paduka raja. Maka surat diminta dan telah dibaca dalam hati // 20

/10/ Isi surat telah dimaklumi. Hati sang raja merasa lega. Ibarat air samudera besarnya, yang tawar datang bersama berpadu dengan perasaan hati sang raja. Peti lalu diminta //

1111 Raja bersabda: 'Tatih Pulangjiwa, ki Suradiwirya bertiga dengan mantrinya uruslah baik-baik. Tempatkan 25 dirumahku, jangan sampai tidak terutur" 11

/121 Patih menyanggupi. Raja bubaran masuk ke keputrian seraya membawa surat, bersemayam di peraduan eir.as berkilau bersama dengan ratu puteri cantik 11

/13/ Sabda sang raja: "Inilah surat dari rangga Basuki beserta sebuah peti berisi harta kekayaan. Maksudnya melamar ananda puteri //

/14/ Peti dibuka, berisi seperangkat pakaian wanita dan 5 perhiasan. Raja dan ratu sangat gembira berkenan di hati. Sang puteri digandengnya //

V. KINANTID

/I I Raja yang ada diperaduan tidak diceritakan. Tersebutlah esok harinya. Raja ke luar dalatn penghadapl 0 an di pendapa Segenap mantri lengkap //

/2/ Ki patih berada di depan bersama-sama dengan segenap putera Patih Suraadiwirya, Kertijaya dan Wangsengsari menghadap sang raja. Raja bersabda //

/3 I Kepada Suradiwirya: "Inilah jawabanku. Sampai- 15 kan surat ini kepada ananda rangga Basuki bersama keris dan perlengkapannya serta doa saya". II

/4/ Ki Suradiwirya mcdu seraya membungkuk-bungkuk. Sampai dihadapan duduk dan menyembah, menerima 20 keris hadiah clan surat. Mundur sambil berjongkok pantas sekali //

/5/ Membungkuk, menyembah dan berkata: "'Pesan raja telah selesaikah?" Baik Suradiwirya. Hendaknya segera datang nanti. Datanglah, jangan terlalu lama". '-Va, baiklah sang raja". //

/6/ Ki Suradiwirya telah mundur dari hadapan raja, 25 bertiga bersama mantrinya. Perjalanannya telah sampai di Kalianget. Semua naik ke perahu //

/7 I Jangkar telah diangkat, layar dibentangkan angin pun datang. Perahu berjalan lancar menjelang wilayah

·'. '.\·:l sulti. Selang beberapa lama lalu sampai. Jangkar dibuang dan segera nailc I I

/8/ Tiada antara lama telah sampai di alun-alun. 5 Disanalah sang raja sedang dihadap para mantri. Maka Suradiwirya. Lalu segera dipanggilnya //

/9/ Ki Suradiwirya datang cepat-cepat. Sampai di hadapan lalu duduk. Oleh karena lebih tua ia mengucap salam. Ki rangga menjawab: wangalaikum salam. Selamat datang II 10

/10/ Ki Suradiwirya telah menyerahkan surat raja serta keris seperangkatnya. Segera telah diterimanya. Ki rangga sangat berterima kasih I memperhatikan keris yang manis itu II

VI. DHANDHANGGULA

/1/ Maka pada waktu itu ki rangga membuka surat, 15 "dibaca di dalam hati. Isi surat: "Inilah surat saya Panembahan sumenep Tirtakusumaningrat, beserta doa saya hendaknya sampai kepada ananda sangga Suraadiwikrama di Besuki. Maksud surat jawaban //

/2/ Saya telah menerima surat ananda. Isi surat bermaksud melamar. Dan anda telah mengirimkan pakaian 20 serta perhiasan wanita dan uang seperahu. Saya berterima kasilL Bersama ini saya berikan sebilah keris clan perlengkapannya. Jangan terlalu lama, datanglah anda segera //

/3/ Ki rangga memaklumi. Hatinya sebesar bukit setelah mengetahui isi surat. Desakan hatinya ingin cepat- 25 cepat sampai di Sumenep, segera bertemu dengan sang puteri. Maka ki rangga bubaran masuk ke Kraton. Yang diajak tidak lain hanya ki Suradiwirya yang selalu ditanya. Yang samar dan jauh menjadi jelas //

/4/ Maka ki rangga menanyakan kepada Suradiwirya bagairnana baiknya. Kapan seyogyanya agar perjalanan itu enak, hendaknya jangan sampai mernalukan, agar tidak sulit di belakang hari oleh karena menghadap raja. Saran Suradiwirya: sebaiknya memberitahukan kepada Mayor Buni dan Pelman // 5

/5/ Mayor Tyanpit serta Gembong .clan adik tumenggung Bangil minta benda-benda upacara penganten dari sana yang serba indah, tiada yang menyarnai di Madura. Ki rangga berkenan di hati mendengar us~ ki Suradiwirya. Lantas segera menulis surat ke Gembong, Bangil dan Surabaya. Selesailah menulisnya // I 0

/6/ Surat telah dikirimkan yang dibawa oleh utusan. Jalannya bergegas-gegas. Maka utusan telah sarnpai di tempat tujuan. Tersebutlah ki rangga memanggil Demang Alus, yang diminta menyediakan alat-alat, beras, sapi daii ayam //

/7 / Dan harap kakanda menyediakan beras, sapi dan 15 tel or, i tik serta segala hal. Ki patih menyanggupi. Raja bubar penghadapan, semua yang menghadap pulang. Maka yang diutus datang mernbawa sepia barang upacara yang tarnpak. Yang kurang agar ditanyakan //

/8/ Maka sang patih sering mengurnpulkan segala 20 macam bahan mentah. Semua telah lengkap. Esoknya ki rangga melakukan penghadapan. Ki rangga berkata lembut kepada ki patih Demang Alus: "Paman tinggallah menjaga rumah. Wiradipura dan seluruh punggawanya yang mengiringkan //

/9 / Dan para mantri mengiringkan, terdiri dari kawn 25 muda. Yang menjadi manggala para mantri muda, adalah Ki Wiradipura. "Kakak Penarukan, terserah anda bagaimana mengatur mantri-mantri itu". Sernua telah siap.

Perahu-perahu muatan telah diatur. Semua telah dimuatkan II

/IO/ Tenggelamnya matahari berganti dengan malam. 30 Fajar pagi semua terang-benderang. Sang raja segera berangkat, telah naik ke perahu. Bagus Asrah tidak ketiflggalan. demikian pula para kerabat pria-wanita telah naik ke perahu. Angkat jangkar dan membentang layar. Meriam dipasang berdentum tiga kali, pertanda telah bertolak // 5

/11/ lingkungan susukan besar dan Gembong telah dilalui. Tiba di Kalianget membunyikan isarat, suaranya berdentum tiga kali, yang dijawab dentuman meriam dari darat. Sang panembahan memerintahkan menjemput barisan dari kota sampai dipenyeberangan I/ l 0

/12/ Berbondong-bondong barisan pengawal. Bendera merah berderet dengan yang sewarna. Bendera kuning berjajar dengan kuning. Merah muda bersama~ama merah muda. Riuhnya barisan tidak terkalahkan. Maka ki rangga naik ke darat. Segenap kerabat dan para mantri tidak ketinggalan. Ki rangga naik kereta // 15

/13/ Maka telah sampai di negeri Sumenep, ditempatkan di kediaman pangeran Pangeran Kornel begitu amat sayangnya kepada ki rangga Basuki, seperti saudara kandung saja. Tidurpun . bersama. Maka tersebutlah utusan datang mengemban perintah raja diperuntukkan ki rang- . v;t // 20

/14/ Utusan berkata: "G.lsti, mohon hendaknya tuan terima perintah ayahanda raja. Kehendak ayahanda besok berkenan minta lamaran, berangkat dari Kepatihan". Ki rangga berkata: "Baildah, saya siap tidak menolak kehendak r~a. Saya datang mengikuti perintah". 25

/15/ Tidak terkatakan utusan telah berpamitan. Maka matahari tenggelam hari berganti malam. Ki rangga berbicara dengan patih SurMlwirya; "Oleh tarena besok raja berkenan minta lamaran, bapimana pendapat anda?'' ~ patih menjawab: "laik, apa yang dikhawatirkan?" II 30

/16/ Malam tidak diceritak.an, hari telah beraanti paai. bersama tertttnya matahari aarisan telah siap berkelompok-kelompo.k. Tersebutlah bermacam-macam benda upacara diatur berderet-Oeret: kijang mas, ardawalika, sawunagaling, banyak dalana, banyak pantra, k.acu mas, paidon, bokor mas dan kendi berhias dari mas// S

/17/ Maka dua orang pdis pembawa lamaran naik tandu yang puncaknya diperada, berhias kain cindai ungu, berk.ain cindai dasar hijau, memakai kemben jingga bertepi polos. Baju mas bertabur permata. Anting-anting yang berpenunggul permata indah, bersunting bunga dari mas II 10

/18/ Delima yang berbuah emas berbiji permata, pisang berpucuk jingga berdaun limaran, tempat uang dua ribu reyal yang dipisah-pisahkan 200 buah, ditempatkan di talam mas, dibawa oleh gadis cantik berkain songket dan memakai kemben hijau gadung serta berbaju kuning bertabur permata yang bersinar berkilauan // 1 S

I l 9 I Kain sutera tapak em pat dalam tiga wama: merah, merah muda dan kuning. Karena banyaknya kain yang halus-halus sampai tidak dapat dilukiskan. Kalung, gelang, jamang, subang permata memancar. Tiada terlukiskan indahnya upacara. Buah-buahan: manggis, kwini berjajar. Duren sederet dengan salak // 20

/20 I Langsep sebaris dengan menteng, sirsak sederet dengan nangka, sentul sejajar dengan kecapi. Barisan pasukan berkuda dengan serdadu. Meriam pertanda telah berbunyi tiga kali, menandakan bahwa telah bergerak mengelilingi kota. Di alun-laun berputar tiga kali lalu masuk ke kraton // 25

/21 / Semua orang kagum malihatnya bencla-benda upacara yang indah-indah. Diantaranya berkata demikian: "nanti kalau daya menikahkan anak perempuan saya, minta lamaran seribu bungkus". Rekannya menyahut: "Ya, nanti berbesan dengan saya, kubungkuskan tahi". // 30

/22/ Tatkala raja dan raja puteri menyaksikan dari penclapa clalam, hatinya sangat gembira. Pada saat itu beliau bermaksud bersantap bersama di pendapa bersama-sama dengan para pangeran, adipati, tumenggung, mantri, syahbandar clan Daeng Mandar // 5

/23/ Tatkala sedang bersantap, salah seorang mantri Basuki bernama Suradiwangsa membawa pengawal namanya Pak Pitrah, berumah di Blimbing. Hatinya bangga mempunyai majikan Suradiwangsa Sifat Suradiwangsa bila menyuruh temannya, kalau ticlak cepat-cepat tidak suka // I 0

/24/ Lalu mencela clan memaki-maki. Waktu itu semua orang seclang makan. Pak Pitrah ticlak ikut makan. Diajakajakpun ticlak mau. Hatinya telah kesal terhadap Suradiwangsa Suradiwangsa mendengar, menoleh dan memaki-maki. Pak Pitrah dimaki-maki oleh karena tidak mau makan // 15

/25/ Tidak lama Suradiwangsa telah selesai makan, bermaksud buang air. Pak Pitrah mengikuti di belakangnya. Orang-orang belum selesai makan. Pak Pitrah lantas menusuk majikannya ki Suradiwangsa waktu sedang jongkok buang air. Suradiwangsa mengaduh diserang Pak Pitrah. Pak Pitrah lantas mengamuk. Orang-orang yang 20 makan kacau-balau //

/26/ Serang-menyerang tak tahu kawan. Di pendapa hanya Ki Wiradipura serta pengawalnya yang tetap tingpl tidak diterjang keganasan. Lainnya jatuh berserakan. Pak Pitrah telah nekad bertaruh nyawa. Mengamuknya gen- 25 · tayangan ke kiri-kanan. Mengamuk ke utara di tirnur kacau //

/27 / Lama-kelamaan rnengamuknya, maka ada seorang mantri di Sumenep berlindung di balik tiang di tempat gelap. Pak Pitrah tidak melihatnya. Begitu lewat di hadapan mantri ia ditusuk dari belakang tembus ke dadanya. Pak Pitrwah tewas. Mantri Suradiwangsa pun telah me- 30 ninggal. Yang tewas tujuh orang//

/28/ Tewasnya Pak Pitrah tidak terkatakan. Semuanya telah bubaran. Tersebutlah Bagus Asrah yang telah berumur delapan belas tahun, belum dapat mengukur diri benar dan tidaknya. Tatkala itu Bagus Asrah tergoda i blis, tidak sadar akan baik buruk dirinya // 5

/29 / Berbuat menyeleweng dengan abdi perempuannya pangeran Kornel. Pengasuh itu ditanyai oleh tuannya Ki rangga sangat marah, tetapi malu mengatakan kepada orang lain. Yang teq:ikirkan hanyalah pangeran Kornel, saudara iparnya. Kemarahan hatinya ditahan-tahan. Maka ki rangga memanggil // 10

/30/ Ki Suradiwirya telah datang di hadapan ki rangga. Bicaranya berbisik-bisik. "Kakak, saya memberitahu karena hati adinda sangat malu, disebabkan Asrah berbuat tidak senonoh dengan abdi pengasuh pangeran Komel. Ayoh, bunuhlah Asrah, buanglah ke laut". // 15

/31 I Maka ki patih yang telah tahu akan hal yang belum terjadi, penglihatannya tajam. Hatinya sangat merasa kasihan, tetapi sangat takut kepada ki rangga. Segera menjawab sanggup. Ia segera ke luar memanggil Asrah bersama seorang pengiring, disuruhnya mendahului pulana ke Panarukan // 20

· /32/ Pesanku kepadamu Asrah, jika kamu telah sampai di Panarukan, jangan menampakkan diri kepada raja. Bersembunyilah baik-baik, sebab kau terkena salah oleh tuanmu. Pergilah cepat-cepat, jangan berhenti di jalan. Asrah segera menyembah mundur dan berpamitan // 25

VD.DURMA

/I/ Di jalan tidak terkatakan. Asrah telah sampai di kali, segera naik perahu bersama punakawan. Setelah berlayar lalu sampai di Penarukan. Kembali diceritakan //

/2/ Ki Suradiwirya menghadap rangga Basuki. Ki rangga bertanya: "Bagaimana kakak, sudah dibunuhkah Asrah?" Ki patih menjawab bahwa telah dihabisi //

/3/ Perasaan ki rangga telah puas setelah mendengar bahwa Asrah mati. Tersiar di kalangan orang-orang Sume- 5 nep bahwa si Asrah telah mati, dilemparkan ke sungai. Maka tersebutlah lama kelamaan ki rangga //

/4/ Telah pulang kembali ke negeri Basuki bersama seluruh balatentara, kerabat dan para mantri. Ki patih Panarukan pun tela.li bubaran. Semua tidak ada yang tertinggal I I t o

/5/ Maka selama Bagus Asrah tinggal di Penarukan ia mengiringkan ki patih. Setiap hari melayani. Ki patih sangat kasihan melihatnya I I

/6/ Pada suatu waktu ki rangga Basuki datang di Penaruk:an. Bagus Asrah disuruhnya bersembunyi di 15 tempat yang rumit, di rumah persajian bersama pengasuh lruda dan gajah I I

/7 I Tidak diceritakan Nyi Rambi tan mendengar bahwa anaknya mati dilemparkan ke laut. Sebabnya berbuat serong dengan abdi wanita pangeran kornel. Air matanya berlinang ke luar 11

VIIL MIJIL

Ill Nyai Rambitan menangis mengaduh-aduh. "Aduhai Asrah anakku, tidak menyangka aku jadi begini. Waktu akan berangkat hatiku telah merasa' '. 11

121 Bahwa akan berpisah denganku. Ke mana tempat mencarimu anakku. Aku tidak kuasa mencarimu di dalam 25 sungai, apa dayaku". 11

131 Siang malam Rambitan menangis. Yang dirasakan di hati tidak lain hanya anaknya. Tidak mau makan dan tidur. Sambil mengerut kaki, tangisnya mengharukan. 11

141 Apa dayaku, ditinggalkan anak, ya Tuhan. Hanya kaulah yang kuharapkan, kelak yang kan kuikuti. Asrah anakku, tidak kasihankah kepadaku?'' 11 5

ISi "Anakku Saleh, tidak sayangkah kepada kakakmu. Carilah mayat kakakmu ke pantai di sebelah timur ini. Jika ketemu bawalah pulang segera' '. 11

161 Tidak terkatakan yang menangis sangat prihatin. Tersebutlah sekarang ki patih Suradiwirya. Bersamanya IO Bagus Asrah tidak ketinggalan selalu diajak menghadap ke Basuki II

/7 I Disuruh membawa tempat sirih. Tetapi tidak menampak dekat. Lama-kelamaan disuruhnya mendekat di hadapan ki rangga. Pada saat itu sang raja dalam penghadapan lagi 11

/8/ Para mantri clan kerabat raja lengkap. Ki patih 15 Basuki clan ki patih Suradiwirya pun dihadapannya. Semua lengkap //

/9 / Lama-kelamaan raja melihat Bagus Asrah di belakang ki Suradiwirya, seraya membawa tempat sirih ki patih. Ki rangga jelas melihatnya clan berkata //

/10/ "Kakak Suradiwirya, bukankah saya perintahkan 20 membunuh anak itu, mengapa masih ada? Apa maksud kakak? Saya tidak mengerti maksudmu. Ki patih menjawab: //

/ll/ Ya, kakanda mohon maaf karena anak ini ticlak mati. Sebabnya menyrut perkiraan hamba sebenarnya kelak akan menjadi manusia paling utama. Sebaiknya dipilih clan dipersiapkan // 25

/12/ Marilah diperhatikan saja kelak barangkali jauh dari ramalam. Menilik langkah dan tindakannya, telah tampak jelas, serta rasa perasaannya mengatakan kewaspaclaan //

/13/ Lagi pula kika manusia merusak sesama berarti manusia jahat, hukumnya dinyatakan jahat. Kalau berbuat kebajikan terhadap sesama niscaya pada akhir kelaknya akan selamat //

/14/ Pacla saat ki rangga tidak memandangnya tatkala 5 mendengar kata ki patih, karena merasa salah. Maka kata ki rangga kepacla patih: "Baik, kakanda, Asrah saya mintaM //

/15/ Patih Suradiwirya menjawab lembut: "Baiklah". Maka. bubaranlah ki rangga dengan semuanya. Ki patih lantas memanclang Bagus Asrah, disuruhnya mengiringkan raja''. // 10

.1

1161 Asrah menyembah ki Patih: ''Baik, terima kasih". Segera mengikuti langsung mendatangi ibunya. Maka i bunya melihat segera menghampiri. Memeluk dan berlinang air mata /I

IX. MASKUMAMBANG

/1 / Tersebutlah Nyai Rambitan nienangis dan me- 15 ngaduh: "Aduhai anakku, aku kira kau telah mati''. //

121 "1idak mengira bertemu lagi denganmu. Kabarnya kau mati. Beribu syukur kau masih hidup''. II

131 "Rasa hatiku seakan-akan· memperoleh emas sebesar buki t. Siang dan malam saya menangis. Hanya 20 kaulah yang tampak' '. 11

/41 Bagus Asrah ikut menangis mendengar keluhan ibunya yang amat kasihan. Lantas ia berkata II

15 I Pikiran ibu jangan berlarut-larut lagi. Segala langkah gerak makhluk atas kehendak Allah, oleh karena juga 25 diciptakan oleh Tuhan I/

/6/ Tidak terkatakan lagi yang sangat prihatin, lama kelamaan Asrah disuruhnya kawin, tetapi belum mau kawin //

/7 I Maka ia suka melatih diri, dengan jalan mengurangi makan dan tidur. Mo hon anugerah Tuhan /I

/81 Telah sampailah kehendak Tuhan. Sakit dan ajal 5 tak dapat dihindari. Maka ia memperoleh jodoh /I

191 Bagus Asrah telah kawin dengan anak Pak Supiyah, bemama rara Sadiyah I/

/10/ Demikianlah, tersebutlah sekarang Pak Supiyah. Ia keiahiran Sumenep. Desanya di Parendhuwan // I 0

I I I I Ada pun Bok Su piyah kelahiran Prabaiingga, anak · mantri gedong tumenggung Jayaielana //

I 12/ Asal mulanya kelahiran Banyuwangi. Lalu pergi merantau lurus ke arah barat, sampai di hutan Prabalingga //

/13/ Tujuh orang rekannya dari kerabat sendiri. Beris- I 5 tirahat dan sama-sama membicarakan membuka hutan itu, yang kemudian menjadi negeri Prabalingga //

/14/ Tersebutlah, anak Pak Supiyah ernpat orang, yang sulung perempuan bernama Supiyah //

/I5/ Anak kedua perempuan bernama Gendhuk. Yang 20 ketiga laki-Iaki bemarna Urip. Terakhir rara Sadiyah //

X. PANGKUR

/I/ Demikian yang diceritakan. Ki rangga Basuki seteiah kawin dengan putri itu, pangkatnya dinaikkan menjadi turnenggung. di Puger. Yang menjadi patihnya Surawijaya //

/2/ Akan tetapi masih tinggal di Basuki, tidak mau · pindah ke Puger. Adapun di Bandawasa masih berupa hutan beiukar. Waktu itu masih di bawah wilayah negeri Puger. Sang raja saat itu //

/3/ Menerima penghadapan di pendapa / Segenap 5 mantri Iengkap mengelompok. Diceritakan bahwa patih Demang Alus telah meninggal, digantikan oleh puteranya: Wiradipura, yang sedang dihadapan raja //

141 Bersama dengan ki patih Suraadiwirya. Mereka 10 berada di depan. Para kerabat Iengkap. Maka beliau berkata kepada ki patih Suradiwirya: ''Kakak patih, saya ingin membuat kota baru". 11

151 Adapun yang saya maksudkan agar membangun kota di hutan Bandawasa empat orang menteri. Ada pendapat anda dan bagaimana sebaiknya Jawab ki pati Suradiwirya agak peian 11 ·

161 Ya doa kakanda. Empat orang mantri tersebut 15 tiada gunanya, tidak akan menyelesaikan tugas itu. Sang raja bersabda: "Ya, bagaimana sebaiknya?" Ki patih Suradi wirya sudah tahu akan petunjuk amanat Tuhan 11

/7 I Mengetahui sebelum terjadi. Maka ki Suradiwirya 20 berkata: "lidak lain Asrah itulah menjadi pimpinan kerja Meskipun muda ia mampu melakukan tugas raja. Dan hendaknya disertai empat orang mantri yang mengikutinya " . 11

/8/ Usul telah diterima. Ki patih Suradiwirya segera menyuruh agar memanggil Bagus Asrah supaya mengba- 25 dap. Bagus Asrah telah datang, duduk dan menyembah. Ki tumenggung bersabda: "Silakan kakak memerintahkan //

/9 I Dan hendaknya diberi julukan Astrataruna, berpangkat mantri muda. Maka Bagus Asrah telah diperintahkan oieh ki patih". Asrah, terimalah perintah raja". //

/IO/ Sekarang ini kau diberi anugerah raja: pangkat mantri muda dengan julukan Astrataruna. Dan anda diutus oleh sang raja agar membuka hutan lebat di Bandawasa bersama em pat orang mantri /I 5

I I I I Bangunlah kota. Untuk tempat kediaman pilihlah yang baik Nah, berangkatlah". Astrataruna menyembah, bersujud di kaki tumenggung. Lalu bersujud kepada ki patih. Mundur seraya menyembah // 1 O

/12/ Langsung mendatangi ibunya, minta pamit mengatakan bahwa diutus raja membuka hutan besar. lbunya sangat gembira. Mohon kepada Tuhan Yang Maha Besar agar selalu selamat I I

/13/ Diceritakan, selama itu Nyi Rambitan mengurangi makan dan tidur. Yang dipikirkan hanya anaknya. Dimo- 15 honkan kepada Tuhan Yang Maha Kuasa agar anaknya kelak turun-temurun menjadi orang besar //

/14/ Tidak terkatakan maka terebutlah Astrataruna telah berangkat bersama empat orang mantri: Puspadriya, Jatirta, Wiratruna dan Jiwatruna. Bersama rekan- 20 rekannya mereka telah membabad jalan //

/15/ Tersebutlah, lamanya membabad jalan 4 hari. Sampailah mereka di Bandawasa Membuat pondok di sebelah timur kali, letaknya di arah barat daya makam Demangan //

/16/ Tatkala itu masih ada sisa-sisa peninggalan desa 25 lama, yang baru ada penghuninya dua, tiga atau empat orang. Yang ada desanya di sebelah utara, yaitu Balingseran, Tamban, dan LJ?dhukbendera //

/17/ Di sebelah barat kota adalah Selakambang, Selalembu. Di sebelah timurnya: Tenggarang, Pekalangan, Wanasri, Jurangjero, Tapen, Prajegan, Wanabaya. Yang di sebelah selatan adalah I I 5

/18/ Senthong, Bunder, Biting, Patrang, Baratan, Jember dan Rambi, Puger, Sabrang dan Menampuh, berbatas Kendhang Keting. Penghuninya terhitung 500 orang: gagah, jompo, balu, janda, janda kembang dan duda kembang //

/19/ Tidak terkatakan banyaknya desa-desa. Tersebutlah ki Astrataruna yang membabad untuk k.ota. Ia pindah 10 ke utara. Kali .Belindhungan di sebelah selatan dan k:ali Grewengan di sebelah uta.ra Kali Kijing di sebelah barat //

/20/ Tata kota telah diatur. Alun-alun seluas empat bahu. Tempat kediaman di sebelah utara menghadap ke selatan. Di sebelah barat masjid lurus menghadap 15 ke timur. Di utara bukit Kretek bagian barat. Gunung Raung di sebelah timur //

/21 / Pekerjaan itu telah selesai. Rumah dipindahkan ke Basuki, menghadap ke timur dan barat. Yang tengah rumah panj ang. Ki Tumenggung kalau ke timur yang di selatan. Di tengah balai panjang. Menghujung sampai di pendapa besar // 20

/22/ Semua rumah tinggal dan alwi-alun telah siap. Ki Astrataruna banyak kerabatnya yang pada ikut membabad hutan lebat. Tidak terkatakan, maka ki tumenggung telah berdiam //

/23/ Di Bandawasa, sebab banyak kerabat mantri yang turut bertempat ti~ di Bandawasa itu, jumlahnya 25 tidak terkatakan. Maka Astrataruna pangkatnya dinaikkan menjadi juru tulis gedong //

/24/ Lama-kelamaan pekerjaannya terpakai. Pangkatnya naik menjadi mantri pemuka merangkap jaksa negeri. Yang telah selesai barn separuhnya. Ki Surawijaya masih tinggal di Puger //

/25/ Sang raja tidak diceritakan. Setelah lama ki tumenggung meninggal dimakamkan di Bangil. Digantikan oleh Dipati Bangil, puteranya. Sebab ia diambil anak oleh ki tumenggung. Ia yang diangkat menjadi tumen~ gung // 5

1261 Dengan gelar Suryadiningrat, berkedudukan di Bandawasa. Maka dikatakan Astratiruna oleh ki tumenggung jabatannya cliangkat menjadi patih negeri, bergelar Kertanegara 11

127 I Sedangkan goloogan kerabat, mereka diangkat patih dalam, yaitu Reksanagara, mantri ki Puspadriya. 10 Jaksa Wirareja i tu telah cligantikan oleh ki Malangkarsa, pengulu Gurumaracli 11

/281 Tidak clikatakan, tersebutlah patih Puger Surawijaya meninggal, cligantikan oleh ki patih Reksanagara rnenjabat sebagai patih Puger. Patih Puger tidak disebut, maka tersebutlah ki tumenggung 11 15

1291 Kira-kira menjabat selama lima tahun, ki tumenggung Suryadiningrat dinaikkan pangkatnya menjadi Adipati Basuki. Yang menggantikan jabatan ki tumenggung adalah yang menjadi cikal-bakal, yaitu patih Kertane~ra 11

1301 Waktu menjadi patih pun, ucapannya telah pasti, tidak mungkin berubah. Patih Alus dan patih Suradiwirya keduanya orang-orang yang paling unggul. Ucapannya tidak meleset. Durmanya yang diberikan 11

. XI.DURMA

Ill Maka semenjak ki patih menjabat negeri Bandawa- 25 sa aman dan makmur. Tanaman menjacli. Padi satu med seharga tiga suku, naik jadi satu real 11

121 Kopi seharga lima suku tidak menawar. Tidak terkatakan maka yang tersebut negeri Puger dan negeri Bandawasa, sama-sama maju sendiri kepada bupati Basuki II

131 Waktu itu negeri Puger kedatangan musuh. Pemberontakan besar. Pemimpinnya bernama Arya Galedhak. Segenap mantri Puger takluk semua 11

/4/ Dan seluruh orang desa talduk. Tinggal orang-orang Mandar yang tidak takluk kepada pemberontak. Maka balatentara pemberontak sampai di alun-alun. Mereka segera memerintahkan bertindak. Suara orang riuh //

/5 / Patih Reksanegara terkejut mendengar sorak-sorai di luar. Ki patih mengutus menengoknya, apa yang terjadi di luar. Utusan segera menengok ke luar //

/6/ Di alun-alun banyak orang berjejal bersenjata lengkap. Utusan segera masuk ke dalam purl, melaporkan kepada ki patih bahwa musuh datang. Semua mantri takluk II

/7 / Wiraseca, Nalaseca, Kertaleksana, Abdurrasid yang rnenjadi kepalanya. Sedangkan pemimpinnya adalah Arya Galedhak. Orang-orang desa turut semua //

/8/ Ki patih terkejut. Ia memerintahkan memukul pertanda. Bedug, kentongan terus menerus dipukul, keras-keras, berulang-ulang. Tetapi tidak ada orang datang. Yang datang hanya orang Mandar kira-kira dua puluh orang. Bermaksud melawan //

/9/ Maka ki patih berdandan akan melawan. Tetapi ditahan-tahan oleh isterinya Nyonya patih menangis. Engko jangan ke luar, pemberontak banyak. Mereka bukan musuhmu. Mari engko mengungsi //

/10/ Mengungsikan hidup ke seberang. Ki patih ikut menangis. Dasar sangat takut. Kata-kata isterinya rupanya benar. Betapa kuatnya seorang menghadapi musuh besar yang datang / /

/11 / Orang Mandar lantas berkata kepada ki patih: "Kyai, jangan menuruti perkataan orang perempuan tempatnya penakut. Kalau laki-laki menuruti kata isteri //

/12/ Di dalam hal peperangan, laki-laki akan sial jadinya. Mari, saya saja beriiah ijin melawan bersama rekan saya ini, kyai duduk di sini saja dengan isteri //

/13/ Ki patih sangat malu, tetapi takutnya bukan kepalang. Dalam hati ia berpikir. Apa dayaku. Kalau lari malu kepada orang, jikalau tidak lari saya pasti mati //

/14/ Lebih baik saya diam saja pura-pura takluk. Nanti apabila sudah berangkat ke Bandawasa berperang tanding dengan patih Kertanegara akan saya terjang dari belakang //

/15/ Lalu ki patih berkata kepada isterinya: "Nyonya, berlarilah dulu ke seberang dengan segala barang-barangmu bawalah semua. Nyonya patih segera pergi //

/16/ Tidak terkatakan kepergian nyonya patih Puger. tersebutlah pemberontak menyergap masuk ke pendapa. Ki patih sedang duduk. Pemberontak segera mendekati ki patih. Dipegang dua orang masing-masing sisi //

/17 / Serta diancam pedang terhunus, kiri kanan dan belakang. Arya Galedhak berkata kepada ki patih. Apa maksudmu patih? Ingin hidup atau mati. Kalau tidak takluk, mati //

/18/ Jawab ki patih minta dikasihi. Ya, Arya, berserah kehendakmu. Saya tidak mengelak. Mati-hidup terserah. Dan negara ini kuserahkan dengan dua belah tangan //

/ 19/ Arya Galedhak memerintahkan agar melepaskan pegangannya, oleh karena semua duduk maka Arya Galedhak melantik Kertaleksana menjadi patih perang //

/20 I Abdurrasid menjadi panglima perang pengawal kanan, Wirasentana. Pengawal kiri, Nalaseca di belakang. Di bagian muka ada barisan orong-orong //

/21/ Arya Galedhak berkata kepada ki patih: '"linggallah kau menjaga negeri. Saya akan menyerbu ke Basuki. Bandawasa saya lalui." II

/22/ Jawab ki patih: "Ya, baildah. Tidak terkatakan, tersebutlah lagi carik ki patih yang bernama Dulkasim. Ia menulis surat kepada ki patih Bandawasa. Surat telah selesai //

/23/ Surat telah dikirimkan. Tidak tersebut di jalan. Sampai di Bandawasa dihaturkan ki patih. Surat telah diterima ki patih. Isi surat telah dibaca //

/24/ Hendaknya surat ini dihaturkan di bawah telapak kaki gusti kanjeng patih Kertanagara, yang tinggal berkedudukan di kraton negeri Bandawasa //

/25/ Bersama ini hamba beritahukan bahwa negeri Puger sekarang kedatangan musuh besar. Segenap mantri di Puger pada takluk //

/26/ Adinda patih Reksanagara belum sampai maju perang telah disergap pemberontak. Ia ditangkap sehingga ia talduk. Besok akan bertolak menuju Bandawasa //

/27 I Ki patih telah selesai membaca surat. Muka seperti mengeluarkan api, merah membara, bulu mata kaku, ujung bibir bergetar. Berkata dengan lantang: "Pukullah kentongan segera". //

/28/ Kentongan segera dipukul, bunyinya bergema. Mantri, petinggi, demikian juga para kerabat. Ki patih Kertanagara telah mengenakan pakaian perang, akan berangkat menghadapi datangnya musuh //

/29/ Patih Kertanagara segera berangkat dengar segala persenjataan perang. Tambur dipukul. Gamelan dibunyikan riuh, selompret meninggi. Bende bersuara keras sebagai pertanda perang I I

/30/ Baris orong-orong telah diatur, pantas dilihatnya. Mantri di Bandawasa bergirang hati, seperti ingin segera berhadapan dengan musuh. Bende bersuara keras sebagai pertanda perang //

/31 I Di perjalanan tidak dikatakan. Sampailah di Desa Sumberpandan, keburu malam. Matahari tenggelam. para mantri menyarankan ki patih, seyogyanya disabarkan dutu II

/32/ Karena malam prajurit tidak boleh dibariskan. Sebaiknya kangjeng gusti istirahat di pesanggrahan. Esok pagi silakan sekehendak tuan. Ki patih menerima saran para mantri I I

/33/ Maka berhenti satu malam di Sumberpandan. Malam tidak terlukiskan. Esok paginya fajar hari terang, matahari terbit Terganggu datangnya utusan pembawa surat yang dihaturkan ki patih //

/34/ Surat telah dibuka, dibaca di dalam hati. Bunyinya: Bersama surat ini serta salam doa dari kakanda Arya Galedhak yang ingin mengatur agama //

/35/ Yang sedang bermukim di negeri Puger. Disampaikan kepada adinda Kertanagara patih Bandawasa. Bersama surat ini kakanda memberitahukan kepada adinda patih //

/36/ Bahwa besok pagi kakanda akan berangkat dari Puger ke Basuki, akan menertibkan agama di Basuki dengan melalui Bandawasa. Berhenti sebentar lalu berangkat lagi //

/37 / Tiada lain hanyalah, hendaknya adinda patih menyediakan jamuan hidangan bagi para mantri serta balatentara. Kalau untuk diri saya, maafkan, bila kakanda haus, air setetes pun jadilah I I 5

/38/ Ki patih telah selesai membaca surat. Muka seperti ke luar darah, merah pa darn. Bulu ma ta kaku, ujung bibir bergetar. l.alu berkata kepada mantri tua //

/39/ Puspadriya, Wiratruna, Wangsapati, Setrawijaya IO dan mantri-mantri muda yang berjiwa satria. Semua ditanyai, setuju. Manis ucapan ki patih //

XII. DHANDHANGGULA

/I I Demikianlah kakak Puspadriya, uwak Wiratruna dan uwak Wan~apati semua saya tanyai, apa yang seyo- 15 gyanya diperbuat oleh karena akan kedatangan musuh besok. Jawab yang ditanyai: Seyogyanya hendaknya memilih medan yang rata clan longgar //

/2/ Menurut perasaan saya yang tepat untuk berperang tanding di Senthong, di sebelah selatan kali Gronggong. l.agi pula jika kekurangan barang mudah. Silakan, hendak- 20 nya dibangun pesanggrahan. Ki patih menerima saran para mantri. Lalu segera mundur membuat pesanggrahan di GronggQng //

/3/ Maka ki patih menyuruh Jayasetra menulis surat menjawab surat Arya Galedhak. Maksud saya hendaknya supaya tunduk. Janganlah bertanding perang. Besok 25 hendaknya dapat ditangkap. Terserah kau bagaimana seyogyanya bunyf surat itu. Dan tulislah I I

/4/ Surat kepada ki patih Basuki. Oleh karena bupatinya tidak ada hendaknya disampaikan kepada ki patih saja. Sampaikan pemberitahuan bahwa di Puger telah dikalahkan. Adapun saya tidak minta bantuan hanya saya harapkan berkah doanya paman patih //

/5 I Dasar Jayasetra trampil menulis surat, tanpa diajar sudah tahu, akan kias dan ilnrat. Isi yang kasar atau 5 haluspun telah dimaldumi Jayasetra. Demikian pula perasaan hati telah diketahuinya. Lalau ia menulis surat kepada ki pttih Wiradipura. Bunyi surat itu //

/6/ Surat serta hlkti dari putranda patih Kertanagara di Bandawasa hendaknya dihaturkan kepada ramanda lei l 0 patih Wiradipura di kota kadipaten Basuki. Setelah sembah sujud //

/7 I Bersama ini memberitahukan . bahwa di Puger . dikalahkan oleh pemberontak. Dan patihnya Reksanagara telah ditawan musuh, sehingga takluk serta seluruh pun~ gawanya telah tunduk kepada pemberontak, yang besok akan ke Bandawasa // 15

/8/ tiada lain saya hanya mohon belas kasih paman patih dan doa restunya. Sesungguhnya tidak minta bantuan. Nanti saya bila sudah, terserah kehendak paman patih. Adapun musuh sebanyak kira-kira 400 orang. Yang ditulis telah selesai, segera berangkat. Di jalan tidak dikatakan. Surat telah disampaikan kepadanya // 20

/9/ Surat telah dibuka oleh ki patih. Mernbacanya telah selesai. Ki patih sangat menyesalkan besannya takluk, padahal belum kalah. Meski sarnpai mati pun akan me~ peroleh kebahagiaan. Tak perlu pikiran diperpanjang karena kehendak Tuhan tidak dapat berubah. Maka tersebutlah // 25

/10/ Jayasetra telah menulis surat kepada Arya Galedhak. Isi surat itu: Salam taklim adinda patih bergelar Kertariagara yang tinggal di negeri Bandawasa, yang seyogyanya hendaknya disampaikan kepada kakanda Arya Galedhak //

... j

/24/ Segenap punggawa kecilpun dikerahkan. Karena orang desa tidak tahu perang, jadinya mondar-mandir tidak teratur, mengumpul sekelompok-sekelompok. Adapun utusan patih telah mengetahui gerak-gerik musub. Lantas mereka berkata menakut-nakuti bala tentara pemberontak. Sebagian hatinya terpengamh akan membalik memihak Setrayuda //

/25/ Lalu ki Arya telah berganti pakaian. Destar latar putih jimat. Baju laken hijau, berkain parang IUSak. Celana cindai dasar hijau. Segera menaiki kuda lalu berangkat. Maka Amongtaruna lantas pamit kepada Arya akan rnendahului. Patih perang tidak mengijinkan //

/26/ Sambil berkata: "Amongtaruna, jika anda benarbenar setia kepada ki Arya, serahkan kudaniu itu' '. Amongtamna menjawab: "Ya, marilah tukar kuda. Kenaikkan ki Arya saya tunggangi. Mereka telah saling tukar kuda, antara Amongtaruna dan Arya Galedhak. Amon~ taruna segera melesat //

/2 7 I Di perjalanan tidak diceritakan, Amongtaruna telah sampai di hadapan ki patih. Ki patih berkata lembut: ''Bagaimana perjalanan? '' Amongtaruna melapor: "Adapun tugas saya mengamat-amati musuh, temyata jumlahnya lebih banyak tiada terhitung. Hati saya sangat gentar, takut melihatnya //

/28/ Barisan Bandawasa barangkali tidak mengimbangi. Jumlah pemberontak separuh lebih banyak dan lagi seluruh punggawa Jember, Puger: mantri clan para pemuka semuanya takluk. Ki patih mendengar laporan itu menjadi marah sekali Telinga seperti diiris, muka merah membara //

/29/ Selama ki patih marah, tidak ingat kepada yang memuji-muji lawan Seperti segera sampai dihadapannya. "Amongtaruna, jika kau takut perang dengan mereka, segera pergilah memihak lawan". Amongtaruna sangat takut, merasa salah memuji lawan dan merenclahkan gustinya_ Seandainya berperang tanding I I

/30/ Lalu memerintahkan segera mengatur barism clan 5 memukul gamelan, meniup selompret, memukul tambur dan bende. Segera lantas dipukul, mengaba-aba pasukan yang di bariskan, menghimpun bahaya mengancam. Ki patih memerintahkan kepada punggawanya: "Kalau maju perang jangan mundur setapak pun, teguhkan semangatmu". II 10

/31 / Demikian juga kalau acla mantri clan kerabat yang tewas dalam peperangan, segera undurkan jangan lapor kepacla saya. lngat, semua hendaknya berhati-hati. Tinggallah di tempat masing-masing. Yang di sayap kanan: Jayaleksami, Amongguna, Amongtaruna clan ki Puspadriya // 15

/32/ Wirakusa, Wiraleksana, Amtareja, A41latruna, Jiwatruna, Jiwasari, Jatitirta, Tirtsari, Trawijaya, Trajaya, Tragena, Kertagati, Astramiruda, Kudareksa, Kudawigena, Ki Jasetra selalu bersama ki patih berada di sebelah kanan II

/33/ Yang menjadi perintis belakang: Wangsapati, 20 Wangsaguna, Wiratruna, · Wirasari, Mesatanukih, Mesaranu, Mesasura, Tirtaleksana yang berjajar dengan Wangsengsari serta para kerabat. Karena banyaknya para mantri dan kerabat tidak terhitung jumlahnya. Demikian pula ada yang menjaga kraton //

/34/ Nyai Purwadireksa clan Nyai Anggawa~a menjaga · 25 Nyai patih di dalam kraton. Kedua mantri perempuan itu sangat berani. Seandainya diijinkan tentu ikut maju perang bersama-sama dengan yang berperang tanding. Inginnya ke medan perang. Barn mendengar suara senapan, k~ duanya tersentak kaget //

/35/ Ada lagi seorang abdi wanita bernama Nyi Jiwa, 30 yang begitu berani, tetapi sekarang bingung. Pada saat perang berkorbar, bunyi senjata bersahut-sahutan. Semua duduk di Panirat, ia telah lari ke dapur. Musim kemarau tidak hujan, tetapi seluruh halaman puri basah tersiram kencing Bok Jiwa //

/36/ Jika lari ke utara berceceran seperti garis jalur 5 yang putus. Kencing menyemprot meratai seluruh bagian utara Bila lari ke selatan jalur tidak putus, meluap rata oleh kencing Nyi Jiwa. Banyak orang tidak tahan bau pesing. Ada yang berkata tidak takut musuh tetapi takut kencing Bok Jiwa //

/37 I Jika nanti masuk ke puri, marl kawan kita antar- IO kan ke Pak Takrim suaffiinya biar disumbatnya. Padahal Pak Takrim turut berperang. Bok Jiwa tersentak makin sangat takutnya. Hujan batu deras merata di puri oleh kotoran Bok Jiwa //

/38/ Maka tersebutlah lagi Arya Galedhak pemimpin pemberontak. Perjalanannya telah sampai di Bunder. 15 Maka Setraguna clan Setrayuda membawa prajurit taklukan demang Jember bernama Secaleksana, mereka memihak mengikuti Setrayuda. Tak lama kemudian menyimpang //

/39 I Menerobos ke timur sampai di Lodako~ terus ke barat laut sampai ke baris sayap kiri. Semua terkejut 20 melihatnya. Makin dekat makin jelas bahwa Setrayuda ctan Setraguna membawa orang taldukan kira-.kira sebanyak 60 orang yang telah bercampur menjadi kawan //

/40/ Maka tersebutlah patih Basu.ki. Ia mengutus dua orang panekar bernama Jayaasmara dan Surengpati, di- 25 perintahkan mengamati musuh. Mereka segera berangkat. Tidak diceritakan, mereka telah sampai di Gronggong //

/41 / Kudanya lantas diikatkan. Kedua mantri menghadap ki patih. Belum selesai berbicara terburu datangnya musuh. Kedua mantri segera lari lantas menaiki 30 kudanya Tidak ingat kalau diikatkan kudanya. Dipukulnya hanya berputar saja di tempat //

/42/ Sedangkan memukulnya kuat-kuat. Tali putus, kuda lari kencang, tidak karuan arahnya. Mantri yang seorang lagi telah sampai di Basuki menghadap ki patih. M~laporkan bahwa pemberontak telah datang bertanding 5 dengan patih negeri Bandawasa //

/43 / Ki patih Basuki memerintahkan memukul tandatanda, mengerahkan wadyabala Semua telah siap beserta senjatanya Bersama-ama menjaga kraton Basu.ki oleh karena bupatinya tidak ada Mereka semua waspada. Patih I 0 Basuki tidak dikatakan lagi. Sedangkan yang berperang tanding tidak mundur setapakpun //

XIII. DURMA

/1/ Maka peperangan telah berkobar. Pasukan pemberontak dikepalai oleh Abdurrasid, Wiraseca, Nalaseca dan Wiraleksana. Semua maju ke depan // I 5

/2/ Sayap kiri .diterjangnya. Wangsapati bertahan dan segera menyapa: "Kau kawan atau lawan? Abdurrasid menjawab: "Ya, saya musuh sungguh". //

/3/ Ki Wan~apati bersikap senjata, beptu mendengar musuhnya lalu menembak. Abdurrasid luput mengenai 20 Wiraseca di dadanya, lan~ung ewas //

/4/ Wirataruna maju berhadapan dengan Abdurrasid. Saling menembak. Wirataruna jatuh terpelanting terkena dadanya. Tetapi tichk mempan //

/5/ Karena Wirataruna telah tua, kekuatannya tidak 25 ada. Hanya kulitnya saja yang diandalkan. Senjata tajam tidak mempan dan tichk melukai Wirataruna //

/6/ Wirataruna segera direbut rekan-rekannya. Mesatanukih maju ke · depan seraya bersiap dengan tombak yang namanya Rurup, tombak pegangan ki patih //

/7 I Abdurrasid menantang-nantang minta lawan seraya bersikap tombak dan memegang pedang. Kerubutlah, 5 tandingilah. Sayalah bemama Abdurrasid, yang tiada tandingan. Di Puger tidak ada yang berani //

/8/ Kerubutlah seluruh orang Bandawasa, saya tidak akan lari. Mesatanukih menghampiri. Mendengar tantangan itu telinganya seperti disobek. Mereka telah sating berhadapan // 10

/9/ Lalu Mesatanukih mendatangi menombak Abdurrasid mengenai dadanya tembus ke punggung. Terpelanting dari k.uda. Abdurrasid rebah terus mati //

/10/ lalu Nalaseca menombak dari belakang kepada Mesatanukih. Pelipisnya terserempet. Mesatanukih ter- 15 kejut, menyerang ke belakang. Si Rurup kebetulan mengenai //

I 11 I Lambung kanan tern bus ke lam bung kiri. Sekali saja jatuh dari kuda. Nalaseca mati. Maka empat orang rekan Abdurrasid semuanya tewas //

/ 12/ Ki Mesatanukih lantas menantang-nantang. Akulah 20 Mesatanukih, banteng ki patih, sungguh andalan perang, keturunan Madura. Biarlah aku bertaruh tidak mendapat lawan //

/13/ Datanglah bersama-sama orang Puger dan Jember, kerebutlah saya.. Jika kau ingin mati, majulah ke hadaparr ku. Dasar orangnya tinggi besar, unggul perangnya. Hatinya imkin bangga I I 25

/14/ Ki. Wangsapati menantang-nantang lawan. Hai kawan dari Puger, datanglah semua kalau kau ingin mati. Bila kerabat saya sendiri jangan menghindar, lebih baik im ti oleh saya I I

/ 15 I Sa yang kalau ki Wangsapati sampai mundur. Diri saya telah tua, lebih baik mati di peperangan. Baik dimulut orang, kelak mendapatkan kebahagiaan. Anak cucu saya disayang raja //

/16/ Pasukan pemberontak lantas maju begitu banyak. 5 Bertanding saling menyerang. Barisan Bandawasa tidak ada yang beranjak. Semua bertahan perang. Ki Wangsengsari tewas di peperangan //

/17/ Setengah orang mengatakan, tewasnya Wangsengpati barangkali tertusuk tombak rekannya. Setengah- 10 nya mengatakan, ia bertanding dengan lawannya. Lalu direbut di bawa ke belakang //

· /18/ Sengitnya peperangan sampai tidak tahu lawan dan kawan. Siapa maju mati. Pemberontak banyak yang tewas. Orang-orang Bandawasa seperti banteng terluka. Riuhnya peperangan berbarengan dengan bunyi gamelan dan tambur //

/19/ Bercampur dengan sorak prajurit yang bergema gemuruh. Beradunya tombak bertumpu , dentangan suara pedang, berpadu dengan rintihan orang terluka, tak tahu apa yang dilihat. Sayap kanan menantang-nantang dengan beraninya //

/20/ Jayasetra maju seraya menari, menantang dengan 20 berani. Alculah Jayasetra kepercayaan ki patih. Kerubutlah dua orang sebelah. Jayasetra tidak mundur sejengkal //

/21 / Sayang jika Jayasetra sampai mundur. Di Bandawasa sudah dikenal bahwa saya· kerabat. Ki patih sangat percaya kepadaku. Apalagi aku sungguh-sungguh kelahiran Prabalingga II 25

/22/ Jayale.ksana tampil ke muka sambil menari seraya menantang-nantang dengan beraninya. Tandingllah, akulah Jayasetra, jagonya kyai patih Saya Jayaleksana tidak mendapat lawan //

/23/ Ada lagi kerabat ki patih bernama Alim. Bercambang, dadanya berbulu dan berjenggot. Hatinya bangga. Menyelipkan wedung di pinggang, bersikap senjata, maju sambil menari seraya menantang menakutkan //

/24/ Hai oran~orang Jember dan Puger yang memihak 5 pemberontak, majulah segera, bertanding dengan saya. Kalau takut larilah. Aku Bagus alim dari Sumberbenda II

/25/ Ada lagi seorang mantri bernama Sarayuda. Sakti, tidak mempan senjata. Tatkala peperangan sedang sengit, mayat berserakan. Sarayuda memunguti // I 0

/26/ Busana orang yang kebetulan seclang sekarat, membolak-balik di tanah, pakaiannya ditanggalkan Sarayuda. Sabuknya kena dipegang //

/27 / Sarayuda terperomk, menjatuhkan diri, ma.kin kuat pegangannya. Oleh karena orang akan mati, geraknya 15 tidak karuan, bergulingan di tanah. Sedangkan semua teminnya menusuknya // l28/ Dikiranya musuhnya akan hidup, mereka menombaknya: dengan berani. Sarayuda berkata: "Jangan begitu kawan, orang sedang mencari rampasan kenapa ditombaki. Berhentilah, kuberi upah". 11 20

129 I Temairtemannya terkejut dan memperhatikannya, temyata Sarayuda. Teman-temannya menyesal, sebab sedang ramenya perang sempat mengambili. Gilakah kau, Sarayuda ?" II

1301 Tidak clisebutkan, sekarang tersebutlah bertandingnya para prajurit di medan perang. Suara balatentara 25 seperti guruh, bercampur bunyi tambur, gamelan, suara selompret melengking 11

131 I Hati para pemberontak makin gentar. Riuh orang BandaWasa, ada yang lari ada pula yang maju ke peperangan. Menempung saling menyerang dan beradu tanding. Pemberontak tidak berdaya 11

/321 Maka pemberontak yang maju perang terhenti. Ki Atmareja segera memasang meriam Ki Kalantaka. Peluru- 5 nya buah kawung. Waktu ditembakkan, buah kawungnya mengena II

/33/ Pata pemberontak yang menerjang cerai berai berserakan terkena peluru buah kawung. Hanya Arya Galedhak dan Kertaleksana yang masih tetapi berdiri tidak be~ser dari tempatnya. Hatinya sangat gentar II 10

/34/ Tidak terkatakan maka tersebutlah sekarang ki patih. Waktu itu ada kerabat yang memberitahukan bahwa Wangsengsari tewas, mati di dalam peperangan. Luka bek.asnya di punggung 11

/35/ Ki patih sangat marah sekali. Muka seperti api merah merona, sinamya menyala memancar. Ki patih 15 J' berrnaksud menerjang dengan berani // "''

/36/ Baris Bandawasa tahu bahwa Id patih marah. Segera menerjang meninggalkan medan, tak mengatalcan akan takut. Yang diterjang berantakan. Sisanya yang mati berlari tunggang langgang I I 20

/37 I Pemberontak Arya Galedhak dan Kertaleksana bubar berantakan, beserta bala tentaranya berlari ceraiberai. Orang Bandawasa mengejamya. Yang tertangkap diikat //

/38/ Yang tidak menyerah dibunuh. Ki patih menugaskan mantrinya bernama Amongtaruna: "Kau Among- 25 taruna, Kejarlah Arya Galedhak //

/39 I Jangan sampai tidak, Arya Galedhak harus kena. Jika takluk hidupilah, jika tidak takluk jinjinglah kepalanya, bawalah ke hadapanku. Cepatlah, berangkatlah lebih dulu //

/40/ Amongtruna dan seluruh pengawal berangkat segera Maka ki patih menunjuk punggawa memenggal leher Nalaseca dan Abdurrasid, Wiraseca dan Wiraleksana //

/41/ Tujuh orang saja, jangan banyak-banyak. Kecuali 5 itu lemparkanlah semua ke kali. Ada se.orang lurah bernarna Pak Gendhak. Bagus Alim menghampiri //

/42/ Mereka sama-sama menyelipkan wedung di pinggang. Hatinya sangat giran, apalagi pengertiannya kurang. Lalu ia memotong leher tanpa jijiknya dan menjinjing- 10 nya //

/43/ Maka ki patih berkata kepada para rnantri. Besok bersiaplah, kerahkan semua balatentara. Saya akan ke Puger, mmgejar para pemberontak yang lari //

/44/ Segenap balatentara bersahut-sahutan. Ki patih berkata lembut, marilah bubaran kembali ke Bandawasa. 15 Mereka telah bubar, tambur dipukul, gamelan berbunyi menggema //

/45/ Berpadu dengan sorak prajurit yang unggul perang, badan kembali dengan selamat. Ada yang menari tayungan. Hati mereka sangat gembira. Ada yang menari Panji Sinom Pradangga I I

XIV.SINOM

/1/ Di jalan tidak terkatakan. Ki patih telah tiba di kraton. Para mantri bubaran semua, masing-masing pulang, Maka ki patih segera menulis surat kepada patih Basuki, memberitahukan bahwa musuh telah terdesak lari //

/2/ Selesai menulis surat, lantas segera dikirimkan. 25 Sampailah sudah di Basuki dihaturkan kepada ki patih Wiradipura. Bunyinya tichk dikatakan. Maka tersebutlah patih Kertanagara telah berangkat ke Puger mengejar musuh //

/3/ Sampai diperjalanan di Desa Baratan, ki Puger berjumpa dengan rekan orang-orang Mandar yang akan di Banda wasa. Maka ki patih rerseru seraya sangat marah: "Hai, ternyata ini musuh. Niscaya kalian mati olehku" // 5

/4/ Lantas sambil menarik pedang ia akan memedangnya kepada ki Puger. Ki Puger lantas merendah seraya memberi salam kepada ki patih serta seluruh pengawal. Orang.orang Mandarpun menyampaikan bakti kepada ki patih yang unggul perang I I

/5/ .Kata setengah orang, bertemunya patih Banda- 10 wasa dengan patih Puger, waktu menengok ke belakang patih Bandawasa maju seraya berseni: "inilah musuh sebenamya. .Kau pas ti mati olehku ". II

/6/ Ki patih sambil memegang pedang terhunus yang berasal dari Ba wean, dapumya melela lameng bernama 15 Tunggulwulung. Sambil menantang: Akulah Kertanagara, jan tan peperangan. Akulah patih Bandawasa //

/71 Aku mengejar musuh, apakah kau memihak pemberontak. Nah mengaduhlah kepada yang memperanakkanmu. Pasti kau mati, kupenggal kepalamu sekarang. 20 Ki Puger gemetar, sangat takut kepada ki patih Bandawasa //

/8/ Sambil merendah-rendah menyampaikan salam, ki Puger ucapannya minta belas kasihan. "Aduhai adindaku patih, tidak kasihankah adinda kepada kakanda. .Kakanda tidak akan melawan, malah bermaksud membantu perang// 25

/9 I Jika kebetulan menemui adinda sedang bertempur, kakanda akan menjerjang dari belakang. Sekarang berjumpa di perjalanan. Beribu syukur adinda patih teiah ungguI perang. Demikianlah kata lei Puger. Segala sesuatu saya serahkan kepada adinda. Mendengar perkataan itu, hati ki patih dingin I I

/I 0/ Hatinya sangat merasa kasihan, ingat bahwa kerabat Adipati Basuki dan saudaranya Suradiwirya patih Penarukan. Lalu ki patih berkata. Marilah ki Puger kembali ke Bandawasa, besok Ian~ung berangkatlah" //

/I I I Ke Bandawasa Besok saya ke Puger mengejar Arya 5 Galedhak dan seiuruh wadyabalanya. Kemudian mereka bersama-sama berangkat ke Jember. Tiba di sana semua duduk. Terooru malam tiba. Malam telah berganti. Tersebu tlah esok pa gin ya I I

/12/ Ki Puger telah bertolak ke Bandawasa. Adapun ki 10 patih Bandawasa telah berjalan ke Puger, mencari musuh yang terdesak mundur. Sepanjang jalan yang dijelajahi. Siapa tertangkap diikat. Yang melawan dipenggal kepalanya //

/13/ Kertaleksana tertangkap, takluk lalu diikat. Arya Galedhak kepalanya telah dapat terpenggal dibawa ke 15 Puger segera. Lalu dipasanglah di Mandaran kira-kira empat kepala. Orang Puger sangat takut kepada ki patih //

/14/ Tidak antara lama setelah ki patih berada di Puger, telah bertemu segenap rnantri dan orang-orang kebanyakan yang memihak pemberontak. Mereka semua ditawan. Yang 20 tidak memihak kepada kawan semuanya tunduk kepada ki patih yang baru saja unggul perangnya //

/15/ Semuanya telah bersih. Ki patih segera kembali ke Bandawasa. Tawanan pemberontak dibawa ke Basuki diserahkan kepada residen, dibuang ke negeri Banjar. 25 Mereka tidak terkatakan. Maka ki patih Bandawasa //

/16/ Setelah menang perang, jasanya memenangkan perang telah diterima oleh kumpeni. Pangkatnya dinaikkan menjadi rangga, bergelar Kertanagara, menguasai negeri Banda wasa //

/17 I Serta dihadiahi sebanyak empat ribu. Pugerpun terrnasuk Bandawasa. Adapun jabatan patih Puger telah digeser, digantikan oleh Atmareja yang berpangkat demang,. Tersebutlah ki rangga //

/18/ Putranya tiga orang. Yang sulung bemama Dyah 5 Rara Kamijah. Yang kedua laki-laki bernama Bagus Sariya.

Yang bungsu laki-laki Sadirin namanya. Tersebutlah Rara Kamijah telah menikah //

/19/ Bersuamikan paman sendiri, yang kedua dari ayahnya. Namanya Bagus Sarah. Lalu namanya diganti dengan IO Jayadiwirya. Anak kedua telah diangkat pula dengan gelar Kertakusuma Yang bungsu namanya diangkat menjadi Kertadiwikrama //

/20/ Jayadiwirya telah beranak seorang, namanya Jakakariya. Diambil menantu oleh Raden Adipati, dijodohkan dengan kemenakannya. Lalu, kedudukannya diangkat 15 bernama Astrakusuma, menjadi kepala gudang kopi di Distrik Waringin. Tersebutlah sekarang //

/21 I Ngabei Kertakusuma, diangkat menjadi patih di Prabalingga. Lalu menikah dengan puteri Adipati Bangil, yaitu cucu dari tumenggung Gembong Nitinagara // 20

/22/ Dan sudah berputra sepuluh orang. Dari Den Ayunya tiga orang: Yang sulung puteri cantik bernama Aisah, diambil putera oleh kakeknya adipati Bangil. Yang kedua Raden Suwardi namanya.

/23/ Bungsunya bernama raden Arisah. Sangat kasihan, masih kecil telah ditinggalkan ibunya. Adapun putera dari dua selir. Yang sulung perempuan bernama Rara Amunah, telah menikah dengan putera Demang Nitidireja //

/24/ Yang kedua Punta namanya. Penengahnya Sudana namanya. Suwandageni adiknya. Yang bungsu: Guntara. Ada lagi puteri yang lahir dari selir rara Saminten. Ada lagi seorang putera yang tinggi besar lahir dari selir //

/25/ Bernama Jaka Ahmat, dengan julukan Nilaprabangsa Dialah putera sulung ki patih yang sebenarnya. 5

Rara Amunah telah dikawinkan dengan Reksadireja, kepada gudang kopi di Tapen wilayah Distrik Prajekan //

/26/ Dikatakan bahwa putera yang bungsu bernama Ngabei Kertawikrama telah menikah dengan puterinya patih Sumanegara di Playon, cucu dari patih Wiradipura dan masih cicit // IO

/27 / Ki patih alus di Basuki. Sedangkan dari ibunya masih cucu patih Penarukan ki Suradiwirya. Maka ia telah beranak tujuh orang. Yang sulung laki-laki bernama Jaka II

/28/ Sasiwiradi. Namanya telah digantikan menjadi Kramakusuma. Yang kedua bernama Andakasasi. Adik- 15 adiknya perempuan lima orang: Rara- Supadmi, Rara Dalekha, Rara Sutriyah, Umi Salamah //

/29 / Bungsunya Anibah. Sernua lengkap tujuh orang. Maka dikatakan ki rangga. Beliau telah berhenti, digantikan oleh puteranya yaitu patih Prabalingga. ia menjadi 20 ~gga, tetapi mash bernama Kertakusuma I I

/30/ Sekarang negeri Bandawasa sangat makrnur. Selarna rangga muda yang menggantikan, hutan besar belantara dan daerah berbatu-batu menjadi desa, ladang dan sawah. Kebun kopi di sepanjang jalan. Pedagang banyak. Harga beras dan padi meningkat I/ 25

/31 I Pijetan, jarak, jagung, kopi, harganya naik, s~ hingga oran~orang desa dan kota senang. Maka tersebutlah, selama Rangga Sepuh berhenti jabatan dan digantikan pateranya, hatinya risau. Di kraton tidak kerasan I I

/32/ Siang malam yang menjadikan kesedihan hatinya hanyalah puteranya yang paling muda, sangat kasihan dia Tidak turut mengenyam kenikmatan, sehingga ki

Sepuh meneruskan tapanya dengan tekun. Dengan segala kerendahan hati mohon kepada Tuhan, maka amanat dari Yang Maha Kuasa // 5

/33 / Memerintahkan agar masuk hutan Kuripan, bekas kota kerajaan kuna dlhulu. Menjelajahi hutan clan gunung yang besamya bukan kepalang. Tidak ada orang yang berani masuk. Binatang huta11 yang b~~besar pemakan manusia. Binatang buas, badak besar, kerbau liar berjamang // 10

/34/ Ular besar-besar pun banyak di hutan itu. Banyak buaya di .kali. Ular yang belum kenal manusia. Oleh .karena kerajaan kuna telah lenyap. Sungai yang alurnya besar-besar tiada terkira.kan, maka yang dirasakan di hati ki rangga seperti melihat hutan lebat terang benderang sebagai tengah kota // 15

/35 I Maka ki Sepuh a.lean berangkat ke hutan Kuripan. Para kerabat sendiri yang mendengar pada mengiring; Pengulu hnran. Wiranala, Ardi Meru, Setragati, Wirasetra, Galeksana, l.embukitri, telah siap dengan segala perlen~ kapan membuka hutan //

/36/ Towok, wedung, lar.kang, kapak, pacul dan kudi 20 serta alat pembendung air. Menyan ticlak ketinggalan. Beras kuning telah siap. Minyak wangi tidak ketinggalan. Perbekalan tidak tertinggal. Padi satu-dua untai, sei.kat jagung clan tutupnya tidak ketinggalan //

/37 I Maka ki rangga sepuh telah siap. Lalu segera 25 berangkat. Di jalan tidak ter.katakan. Sampailah sudah di tepi hutan lebat. Mereka telah masuk hutan, tidak menghiraukan bahaya. Jurang dan liang yang dituruni ser:aya menghunus caluk dan kudi sambil menebas jalan //

/38/ Telah takdir Tuhan, tidak seekor binatang pun 30 dijumpai. Pilu dan sedih dirasakan di hati. Ki rangga sepuh. Diberi petunjuk Yang Maha Kuasa, melihat raja binatang seekor badak yang besarnya menakjubkan. Badak itu menyimpang ke bukit Kretek tempatnya //

/39/ Di situlah ki rangga sepuh telah tujuh hari berada 5 di hutan Kuripan. Mendapatkan tanah yang rata dan luas, airnya jernih. Dinamai Kali Tanggul. Maka semua istirahat. Di sebelah utara, selatan, timur, barat telah diamat-amati semua //

/40/ Di sebelah timur laut gunung Thyang. Tepat di sebelah utara gunung Kendeng, di barat laut gunung I 0 Lamongan, di sebelah barat gunung Semru. Di sebelah selatan laut. Gunungnya menghadap ke laut. Di sebelah bagian utara gunung Pinggan. Tanahnya berpasir, puncaknya rata. Hati ki rangga sangat senang / / ·

/41 / Lalu ia berkata kepada mas Pengulu dan tujuh orang kerabat. Nah sekarang kalian pikirkan. Menurut 15 penglihatan saya, sangat menyenangkan dilihat. Saya kira pant~ dijadikan negeri / /

/42/ Mengalimya beras dan padi ke utara, menjualnya di krasakan. Mengalirnya tembakau dan gula ke barat atau ke timur sama enaknya. Sekarang membabadlah semua, jangan ada yang berlainan pendapat. Semua segera mulai membabad. Ki rangga memanggul kudi. Lembukitri me~ 20 bakar menyan madu putih //

XV. DHANDHANGGULA

/l/ Maka selama ki rangga berada di hutan Kuripan setiap hari membabad hutan. Malam hari beristirahat di kuwu, tetapi tidak banyak tidur. Yang dipikirkan di 25 dalam hatinya mudah-mudahan direstui oleh Yang Maha

Kuasa, hutan lebat yang dahulunya kota pulih kembali menjadi kota //

/2/ Setelah kira-kira dua tahun lamanya membabad hutan dengan hasil yang luas temyata banyak orang lain yang menempati. Setelah ta ta kotanya diatur, luas alunalun empat bau. Rumah tinggal di sebelah utara membelakangkan letak kali Tanggul. Maka Ki Sepuh berkata //

/3/ Nah, taatilah semua. Bahwa hutan ini pantasnya 5 saya beri nama Tunggul Kuripan, dan telah diijinkan oleh raden Dipati Basuki melalui saya. Yang diberi anjuran taat semua. Sudah term~hur di lain negeri bahwa ki Sepuh membabad hutan //

/4/ Membangun desa baru yang sangat teratur. Yang ditanyakan tida·k kurang, segala buah-buahan tersedia: IO manggis, duren, menteng, langsep, jeruk, rambutan, salak, kecapi, sentul, kleca. Airnya banyak. Di sebelah selatan ada rawa besar. Ikannya berlciu lalang //

/5 / Ikan deleg, bethik, sengkaring, uceng, udang, wader dan anakan, berut dan bader, wader pari dan pelung. 15 Orang-orang yang mendengar banyak yang tertarik, lalu bertempat tinggal di Tunggulkuripan. Orang yang membabad hutan telah banyak. Ki sepuh sangat senang //

/6/ Tatkala si Sepuh membabad hutan membangun Tunggulkuripan saat itu ditandai menurut tahun Masehi 20 tahun seribu delapan ratus tiga puluh. Maka tersebutlah nama Raden Adipati memberi kesempatan bekerja, tidak masuk ke negeri selama sepuluh tahun //

/7 I Mulai tahun Belanda terhitung seribu delapan ratus tiga puluh dua, pada saat itu Ki Sepuh yang ditunjuk 25 menjaga masih hidup. Lagi pula telah diberikan ijin oleh sang-raja yang berkraton di Basuki //

CATATAN KRITIK APARAT

I. KINANTIII

/1/ rat tulya: A rabul·, B rat mulya, C rabul, Cm jagad raya

/2/ ri kalweka ngwang: A rikalweka ngyang, B rikalwekanya, C rikalwekya ngyang, C m2 ring kalweka ngong;

mangsweka: A B C mung saeka.

/4/ ginapus: Cm 1 irgapus; tiba nujwa: B ing banujwa; gathita: A B C gathi ha.

/5/ nipun: AC dipur.

/6/ rarya. nom: A B C ranwanom; tanduki: A B C tindaknya.

/7 / dir: B nir; diryanireki: C priyanireki, CM 2 driya rimonging.

II. GAGAKSETRA

/ 1 / lrika: A C ing riki, B ing rika, truna: B C kuna. /2/ kocap sira lagya: Cm 2 neka apan; durbaya: A dubaya, C ubaya.

/4/ nuwun: B C amuwus; bapa: .B bara, Cm2 tara.

/5/ Cobane manawa: B cobine manawi.

/6/ prapta: C mrapta.

/7 / sisiping: Cm 2 tasipya.

/8/ ywan: AC lyan; renanipun: A renipun. /9/ galihe: bB galihnya. /10/ gih: A gi, C si, Cm2 ih; pira: Cm2 sihira. /13/ ginaweng: C ginawe; tan kawarneng: A B C kawarneng. /15/ rekyana: B kyana. /16/ duk wus prapta: BC nuwus prapta, Cml kocap duk. /17 / anyaosi: B amiyarsi; katekana: B akenaa. /29/ asuta: asuting, Cm2 asuptang /28/ sira: A BC nira; kunca: C kanca.

/12/ anuwun: B anuhun, Cm2 kasuwun; tumedhak: AC tumedhaka, B tumedhaking.

/24/ linggih: B --./27 / sakalangkung: Cm2 nir dipa; amirsa ing padon: Cm2 mir tang ima non.

Ill SINOM

/ l / mara: C mara ta; timbali: c tinbali

/3/ den tampi tumulya den iling-ilingi: A iling-iling-ilingi, Cml tinampanan tumulya winawas den linginglingi.

/5/ linuwih: C luwih, Cml di luwih.

/6/ tan: A B C ta; nanggapi pitedhan: A BC nanggap pitedhan, Cml nanggap pangot pitedhan.

/7/ pun: Cml wus.

/8/ dalem: Cm2 kanya

/9/ anyacaj: C abacah

/10/ rikala: Cm2 rikatha.

/12/ kang anyolong: Cm 1: ta kang nyolong.

/ 17 / dadi tumenggung ing benjing: B - ---

/ 18/ kawula: Cm2 kula; kerti: C kerta.

/19/ kyana: Cm2 kya

/20/ kyama rangga: Cml: wahu kya/

/21/ sri nata: Cm2 sang sri nata; pilenggah: C ---; sang yogi: C sayogi; anangkisa kang balung kasah dunungan: A Cm2 angangkis kang balung basah ing dunungan.

IV. ASMARANDANA

/4/ prapti: Cm2 mantri.

/5/ sampun: Cm2 santun.

/6/ patih: Cml heh patih.

/7 / lawan: A Cm2 Ian.

/8/ patikbra: Cm I patik bathara.

/9/ cumenthakane: Cm2 cementhaken.

/13/ nak: Cml na.

/14/ ika: A Cm2 sira.

V. KINANTHI

/9/ salam: Cm2 wasalam.

VI. DQANDHANGGULA

/1/ ing: Cm2 kang neng; serat wangsulan: Cm2 surasweng surat.

/2/ giyeng wangsung: Cm2 iyengwang wus: yeku sun peparing: Cm2 iyweki wang paring.

/3/ mirsa ungele nawala: Cm2 myat ungeling surat.

/4/ kiya: C kyana, patya: Cm2 papatya; ing man: A man.

/5/ Bangil: AC Bangil; manah: Cml tyas; uwisan: Cm2 wusan.

/6/ kyana: Cml wau kya; ken: C kang.

/7 / katakekna: A takokena, C tetakokna, Cml tinakokna.

/8/ kyan Cml rekyana; kantun: AC tun .

./9/ gumanthi: AC gumantya.

/10/ rawus: Cm2 rawut/

/ 12/ bandera: AC bedera.

/13/ pinerneng: Cml pinernah neng.

/14/ pateyan: Cm2 pabeyan.

/15/ swnuruping raditya: Cml sumuruping surya, Cm2 suruping raditya; ki patih; C patih.

/16/ pertola: AC lir toya.

/ 17 I wuhmg: AC wungu.

/I,8/ dalima kang: AC dalibang.

I t9 / kena winilis: Cm I pa wills.

/20/ gendhuk: AC genuk.

/22/ ri.kala: Cm2 rikatha.

/23 I wong samya: C kang; samya arnbuktya: C arnbuktya.

/24/ ajak-ajak: Crn2 ajak datan.

/25/ pitu: AC situ.

/29/ angling: Crn2 tan ngling; wardaya: Crnl driya; gya: Crn2 kwan.

/30/ ywan: A C lyan.

/31/ ywa: Crn2 kya.

/32/ lurnakua: Cm I rnangkat.

vn. DURMA

/3/ kya: Crn2 rekyana.

/5/ saben dineki: AC santindeneki.

/6/ nggon westhi: Cm2 kudwesthi; kakangrnu: Crnl kakang layon, Crn2 kangrnu layon.

/7 / nging tan: C ngetan.

/8/ pra rnantriya tuwin: Crn2 sagung para mantri; ngarsane: AC karsane.

/9 I angaksi: Cm 1 pangaksi.

/IO/ anguwus: Cml mrih layon.

/14/ kakangrnas: Cml kakang mangke.

/16/ inggih dhateng nuwun: Cm2 anut sapiturut.

IX. MASKUMAMBANG

/4/ pikir: CM2 pinikir. /8/- taka: AC teka; den: Crnl dipun. /13/ wan~ane: AC wangsanira, Cml wangunya. I l 5 I sihe: Cm I sireki.

X. PANGKUR

/3/ aji: AC sang aji.

/4/ supenuh: AC surnenuh.

/7 I sadurung: Cm2 sadurunging.

/11/ kya: AC kyana.

/14/ jiwatruna: A C jatruna; parencangira: Cm2 sarencangira.

/ 19 / kejing: A kiji.

/21 / notog: C katog.

/29/ kira gangsal: AC kirangga sal, Cml sira gangsal.

/30(tan kena: Cml datan gingsir; Cm2 datan kna.

XI. DURMA

/2/ kahwa: AC kawo; gangsal: A gas.

/5/ kagyat: C kagyan.

/10/ kya: AC ka; agung: Cml agung kang.

/11/ dudulah: Cm2 duduklah.

/15/ barang-barangnya: Cml barang nyonyah; den: Cml dipun.

/20/ kiwa: Cm2 ingkang.

/21/ nglurug: C alurug.

/23/ nawala wus tinampanan: Cm2 wus tinampan serat.

/24/ ,ing: Cml ingkang.

/25 / agung: A ageng.

/26/ sira: Cm I aris.

/29/ ginembang: Cm2 tinembang; gamelan: Cml gangsa.

/30/ kumedut: A C kumetut.

xn. DHANDHANGGULA

/I/ kang: C kakang.

/2/ patikbra ing sen thong: Cm 1 ing Senthong prayoga.

/3/ nyata: Cml yata ing.

/4/ ----: Cm2 pap; ora: AC arah.

/7 / binesteng: A C binekteng.

/10/ kyana: Cml rekyana; sayugya: AC sugya.

/12/ kantun: AC tantun.

/13/ kya: AC kyana.

/14/ mestaka: AC pustaka.

/16/ jayayuda: 'Cm2 janayuda; pat: Cm2 pati; tuhweki: Cm2 dudweku.

/17 / Lawan: AC gawan; janma: AC jan; den : AC den.

/21 / tan: Cal datan.

/22/ ge: B age; ywa na: AC lana, B ya na.

/24/ wadya: Cm2 yoda: aprang: Cm2 tata; duta; AC dutya, Cm2 dutweng.

/25/ dwan: AC wwan, Cm2 ywan.

/26/ kadweki: C kadyeki.

/29/ mutwengkang: ABC munggeng kang.

/30/ ngatagweng: Cm2 kwan tatweng; tambur: A C tabuh.

/31/ ana: Cm2 yen na; mungging: AC munggi.

/35/ sampun: Cml wus.

/36/ ngulwan: A ngulon.

/39/ ngulwan: A ngulon.

/40/ kalih: AB C kali; kang: A C A

/43/ akening: AC anggening; kedhaton: Cml nagri.

XIII. DURMA

/2/ pengawat: A C pengawak; nusuh ta: AB C musutta.

/3/ miyarsi: AC ing ngarsi.

/5/ sisaning: C sisane; pun: ABC pan

/6/ mesatanokih: A B C wangsatanokih.

I 12/ tedhaking: A B C tedha ing.

/14/ wangsapati: A Cwa~a.

/17/ satengah: A C patengah: Wangsengsekar: AC wangsekar; kesorok: A C ken sorok.

/18/ kelawan: Cm2 katawan; wor: AC ngor.

/34/ upiba: ABC tupriksa.

/37 / anungkul: Cm2 kang nungkul.

/38/ ta: A C tan.

/39 / dhingin: Cm2 singid

/41/ yata na: Cm2 gya na.

XIV. SINOM

/2/ patih: A apatih.

/3 / manira: A B danira, G astanira.

/7/ kyana: Cml sangrekyana.

/8/ kya: C kyana

,_. lagi: Crn2 lagya; pinaggya: Crn2 pinanggweng; ature:

~• Crn2 katura; tyas: AC tyase.

/13/ Arya: aya; rnangkya: ABC rnangko.

/14/ nira: C sira.

I 18/ dyah: A B C by ah.

/30/ alas: ABC asal; talun: ABC talu; regi rninggah beras pariya: C beras rninggah regi pariya.

/33/ rikala: Crn2 iriku ta; satu: ABC patu.

/34/ nir: AC ning; dan: A tan, Crn2 pan, rnadya: ABC yadya.

/42/ pinundhi: AC ngingundhi.

XV. DHANDHANGGULA

/2/ lun-alunnya: ABC alun-alun

/3/ brasthalas: AC trasthalas.

/6/ inah: AC ina