Baca PDF (OCR): Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (buku I)

212 halaman · 2 halaman diproses dengan OCR · 33.8 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA (BUKU I)
  2. SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA (Buku I)
  3. KATA PENGANTAR
  4. PETUNJUK PENGGUNAAN BUKU I DAN II
  5. DAFTAR lSI
  6. DAFfAR GAMBAR
  7. I. PENDAHULUAN
  8. Artinya kira-kira demikian :
  9. POCAPAN (10)
  10. GANGSA PLAJARAN. REP.
  11. POCAPAN (11).
  12. GANGSA GESANG, REP.
  13. GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON. KAWIN,
  14. 22 GENDHING NENES, REP.
  15. GANGSA PLAJARAN. SUWUK.
  16. KAWIN GURISA
  17. GANGSA PLAJARAN. SUWUK, LAGON.
  18. GENDHING GOLONG, REP.
  19. KAWIN
  20. GANGSA PLAJARAN. SUWUK, LAGON
  21. GANGSA PLAJARAN. REP.
  22. GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.
  23. POCAPAN (26).
  24. GANGSA GESANG. REP.
  25. ' ' KANCA PASINDHEN MUNGEL. HEH MAMANGDANA
  26. GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (31). ,
  27. 41 GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.
  28. POCAPAN (36)
  29. GANGSA GESANG. SUWUK, ADAADA, SUMBAR (37).
  30. GENDHING JURUDEMUNG, REP.
  31. GENDHING WIRANGRONG. REP.
  32. GANGSA GESANG. SUWUK. KAWIN WIRANGRONG,
  33. POCAPAN (4 7),
  34. GANGSA PLAJARAN, REP.
  35. GANGSA GESANG. REP.
  36. GANGSA GESANG. SUWUK ADA-ADA,
  37. KAWIN.
  38. POCAPAN (49).
  39. GANGSA PLAJARAN. REP.
  40. POCAPAN (52).
  41. GANGSA GESANG. LAJENGAN. 56 WEDALIPUN MAMANGMURKA, TO GOG SARA IT A. REP.
  42. GANGSA PLAJARAN LAJENGAN, WEDALIPUN PATIH SOMAKENDRA, KEPETHUK DENAWA BEGAL. SUWUK ADA-ADA POCAPAN (56),
  43. GANGSA GESANG, REP.
  44. GANGSA GESANG. SUWUK LAGON (59).
  45. KAWIN SUDIRAKAWEKAS.
  46. GANGSA PLAJARAN, SUWUK. LAGON TLUTUR.
  47. 66 TLUTUR JUGAG,
  48. GENDHING MEGAMENDHUNG, REP,
  49. GANGSA PLAJARAN, REP
  50. GANGSA GESANG. SUWUK, LAGON.
  51. POCAPAN (64)
  52. POCAPAN (65).
  53. GANGSA GESANG, LAJENGAN, REP.
  54. GANG SA PLAJARAN. SUWUK. LAGON .
  55. GENDHING MADUBRANGTA, REP.
  56. GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON,
  57. POCAPAN (70).
  58. POCAPAN (71).
  59. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  60. LAGON.
  61. GANGSA AYAK-AYAKAN, SUWUK,
  62. TLUTUR,
  63. POCAPAN (73).
  64. LAGON.
  65. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  66. LAGON.
  67. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  68. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  69. GANGSA PLAJARAN. REP.
  70. GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.
  71. POCAPAN (81).
  72. KAWIN KINANTHI.
  73. POCAPAN (82).
  74. LAGON,
  75. POCAPAN (83)
  76. GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, REP.
  77. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (92).
  78. GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, SUWUK, ADA-ADA.
  79. 96 GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON.
  80. GANGSA PLAJARAN, REP.
  81. GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, REP.
  82. 99 GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA.
  83. GENDHING SUBAKASTAWA, REP.
  84. GANGSA GESANG, DHAWAH PLAJARAN, REP.
  85. 111 GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, POCAPAN (119).
  86. GENDHING JANGKRIK GENGGONG, REP.
  87. GANGSA GESANG. SUWUK. ADAADA.
  88. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADAADA,
  89. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADAADA, 117 POCAPAN (127).
  90. POCAPAN (128). GANGSA PLAJARAN. PERANG. SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (129).
  91. KAWIN. GANGSA PLAJARAN. SUWUK, ADA-ADA.
  92. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.
  93. GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA,
  94. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  95. GANGSA PLAJARAN, PRANG, TIMBRUNGAN, SUWUK. ADA11 9 ADA, SUMBAR (134), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  96. GANGSA PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA.
  97. GANGSA PLAJARAN. PRANG. SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (136).
  98. POCAPAN (137).
  99. GANGSA PLAJARAN. DENAWA KALIH NIMBRUNG PL JAH. GANGSA SUWUK. ADA-ADA. SUMBAR (1 38).
  100. GANGSA PLAJARAN. SUWUK.
  101. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. LAGON.
  102. GENDHING GANDRUNG-GANDRUNG. REP,
  103. 121 POCAPAN (140),
  104. GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON.
  105. 125 GANGSA PLAJARAN, REP.
  106. GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.
  107. POCAPAN (144).
  108. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, LAGON.
  109. GENDHING CALURING. REP.
  110. GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA, POCAPAN (145).
  111. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.
  112. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA
  113. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (150). GANGSA PLAJARAN. SUWUK
  114. GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.
  115. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (152). GANGSA PLAJARAN, SUWUK
  116. GANGSA GESANG, SUWUK,
  117. 138 GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (159), GANGSA PLAJARAN. SUWUK.
  118. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  119. 139 GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (161), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  120. GENDHING RICIK-RICIK, REP.
  121. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,
  122. GANGSA GESANG. REP.
  123. GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA. SUMBAR (164). GANGSA PLAJARAN. SUWUK.
  124. GANGSA PLAJARAN, REP.
  125. GANGSA PLAJARAN. SUWUK LAGON.
  126. GENDHING KALINGGANAT A REP.
  127. KAWIN.
  128. POCAPAN (170).
  129. POCAPAN (171).
  130. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  131. GENDHING RINA-RINA, REP.
  132. GANGSA GESANG, SUWUK, KAWIN, POCAPAN (172).
  133. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (173).
  134. GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  135. GANGSA PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA.
  136. SUMBAR (184).
  137. GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (185). GANGSA PLAJARAN. SUWUK.
  138. GENDHING TEJAWARNA. REP.
  139. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (186).
  140. GENDHING ESTHITAMA, REP.
  141. GANGSA GESANG, SUWUK. ADA-ADA.
  142. GANGSA PLAJARAN. PRANG, REP.
  143. SUM BAR ( 188).
  144. 162 GANGSA GESANG, PRANG, REP.
  145. SUMBAR (189).
  146. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (190), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  147. 163 GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.
  148. POCAPAN (193),
  149. GANGSA PLAJARAN. PRANG. REP.
  150. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (194). GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  151. GENDHING KONGAS, REP.
  152. KAWIN,
  153. GANGSA GESANG, SUWUK. ADA-ADA, POCAPAN (198).
  154. 168 GANGSA PLAJARAN. SUWUK, ADA-ADA,
  155. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (204), 169 GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  156. GENDHING LIWUNG, REP.
  157. GENDHING SUM IRA T. REP.
  158. GANGSA KALAGANJUR, PRANG, REP.
  159. SUMBAR (21 0).
  160. GANGSA GESANG. REP.
  161. SUMBAR (211 ).
  162. GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (212), 177 GANGSA PLAJARAN, SUWUK.
  163. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, LAGON.
  164. GENDHING GIWANGGONJING, REP, POCAPAN (213),
  165. GANGSA GESANG, SUWUK. BIBARAN.
  166. GANGSA GESANG. SUWUK, LAGON. KAWIN BASANTA.
  167. GESANG, REP.
  168. GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, POCAPAN (215).
  169. GANGSA GESANG, REP.
  170. GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, KAWIN GAPURA.
  171. GENDHING SANGGALEWANG. REP.
  172. KAWIN GURISAMENGKRENG.
  173. PLAJARAN, SUWUK LAGON.
  174. GENDHING JURUDEMUNG, REP, NGLANA.
  175. POCAPAN (230).
  176. PLAJARAN, REP.
  177. GESANG, SUWUK, ADA-ADA.
  178. POCAPAN (231).
  179. KAWIN SUDIRAKAWEKAS.
  180. POCAPAN (232).
  181. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA. POCAPAN (233).
  182. POCAPAN (234),
  183. PLAJARAN,REP
  184. GESANG, REP.
  185. GESANG, SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (235).
  186. KAWIN DURMA.
  187. POCAPAN (236).
  188. KAWIN GURISA.
  189. POCAPAN (237).
  190. POCAPAN (238),
  191. PLAJARAN. REP.
  192. POCAPAN (239).
  193. GESANG. LAJENGAN, REP.
  194. GANGSA PLAJARAN, REP.
  195. GESANG, SUWUK, ADA-ADAJ POCAPAN (241).
  196. POCAPAN (242),
  197. GANGSA GESANG, SUWUK.
  198. PLAJARAN, SUWUK, LAGON.
  199. GENDHING KABOR KETAWANG. REP.
  200. GESANG. SUWUK. KAWIN SULANJARI.
  201. PLAJARAN. REP.
  202. GESANG, SUWUK, ADA-ADA.
  203. POCAPAN (245),
  204. PLAJARAN, REP.
  205. POCAPAN (246),
  206. GENDHING ULUKULUK. REP.
  207. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  208. PLAJARAN, SUWUK
  209. PLAJARAN, REP.
  210. GENDHING SEMINGIN, REP.
  211. SUWUK. ADA-ADA.
  212. PLAJARAN. REP.
  213. GESANG. SUWUK, ADA-ADA.
  214. PLAJARAN, REP.
  215. SANGYWANG BATHARA BRAMA KABUNCANG
  216. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  217. SUWUK
  218. KAWIN DURMA SETUNGGAL PADA:
  219. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  220. PLAJARAN, REP.
  221. GESANG, SUWUK, LAGON,
  222. PLAJARAN, SUWUK LAGON.
  223. GENDHING PUSPAWARNA REP.
  224. KAWIN.
  225. PLAJARAN, SUWUK.
  226. PLAJARAN SESEK, REP,
  227. GENDHING JANGKRIK GINGGONG. REP.
  228. PLAJARAN. DHAWAH AYAKAYAKAN. REP
  229. POCAPAN (277)
  230. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,
  231. PLAJARAN, REP.
  232. POCAPAN SUMBAR (282).
  233. GESANG. REP.
  234. POCAPAN (284),
  235. POCAPAN SUMBAR (285).
  236. PLAJARAN, REP.
  237. GESANG, PUN JATHASRENGGALA, JATHAKODRAKSA
  238. PLAJARAN,
  239. GENDHING GANDRUNG-GANDRUNG, REP.
  240. PLAJARAN. SUWUK. LAGON.
  241. GENDHJNG MUNCAR. REP.
  242. SUWUK, KAWIN KULANTHE.
  243. GANG SA A YAK-AYAKAN, REP.
  244. GENDHING KENASIH. REP.
  245. GESANG, SUWUK. KAWIN SUMEKAR, POCAPAN (298).
  246. GANGSA AYAK-AYAKAN, REP.
  247. GENDHING CENGKET, REP.
  248. PLAJARAN, DHAWAH AYAK-AYAKAN. REP_
  249. GENDHING KINANTHI PAMULARSIH, REP.
  250. GENDHING KUMAMBANG. REP
  251. GESANG. SUWUK. KAWIN SIKARINI.
  252. PLAJARAN, REP.
  253. GESANG. SUWUK. LAGON,
  254. LAGON.
  255. POCAPAN (327)_
  256. PLAJARAN. REP.
  257. GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA.
  258. GESANG. PRANG NIRBITA LAN RES! PARTA.
  259. GESANG, REP, KEPARAK DHATENG,
  260. GESANG, SUWUK.
  261. GENDHING RINA-RINA, REP.
  262. GESANG. SUWUK, KAWIN JIWARETNA.
  263. PLAJARAN, SUWUK, LAGON,
  264. POCAPAN (337).
  265. PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (338).
  266. GENDHING SINGANEBAK, REP.
  267. ADA-ADA.
  268. GENDHING LIWUNG, REP.
  269. GESANG, SUWUK, ADA-ADA.
  270. POCAPAN (362),
  271. PLAJARAN, AMBRUK SARENG, REP.
  272. PLAJARAN, REP.
  273. GENDHING DIRADAMET A REP.
  274. KAWIN PANGKUR SETUNGGAL PADA
  275. GANGSA PLAJARAN, SUWUK
  276. PLAJARAN, SUWUK,
  277. POCAPAN (370).
  278. GENDHING PRABUTAMA, REP.
  279. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,
  280. PLAJARAN, REP.
  281. KAWIN PANGKUR.
  282. WINATAKWACA MAJENG NGIDUL.
  283. PLAJARAN. REP.
  284. LAGON TLUTUR.
  285. GESANG. REP.
  286. PLAJARAN, SUWUK, ADA- ADA,
  287. GENDHING RICIKRICIK. REP.
  288. POCAPAN (402).
  289. GANGSA GESANG, REP.
  290. POCAPAN (403).
  291. PLAJARAN, MABUR. REP.
  292. POCAPAN (406)
  293. GESANG PRANG RE~
  294. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,
  295. GENDHING SUMIRAT, REP.
  296. GANG SA GESANG, PRANG KANT ARAN BAU.
  297. POCAPAN (409)
  298. POCAPAN (410)
  299. GESANG. REP.
  300. POCAPAN (411).
  301. PLAJARAN. THO. THO. THO, SUWUK. LAGON.
  302. GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON.
  303. 2. GIRANG-GIRANG Slendro pathet nem. Kendhangan Ladrang
  304. 7. WIRANGRONG Slendro pathet sanga. Kendharigan Ladrang
  305. "' 9. MEGAMENDHUNG
  306. 13. CALUNTHANG
  307. 14. BIMAKURDA
  308. 18 . RICIK- RICIK
  309. 19. HANGGANATA
  310. 20. RINA- RINA
  311. Bukn
  312. 21. TEJAWARNA
  313. 23. KONGAS
  314. 24. LIWUNG
  315. 25. SUM IRAT
  316. 26. GIWANGGONJING
  317. 29. KEBOGIRO
  318. 31. ULUK-ULUK
  319. Buka :
  320. 42. PRABUT AMA
  321. Buka :
  322. 43. GONJANGANOM
  323. 48. AYAK-AYAK
  324. 49. AYAK-AYAK

Soedarsono

SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA (BUKU I)

rektorat dayaan

5L :EAANTTA: CA :: q-mm-masan4—17—1—19371

SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA (Buku I)

Oleh : Soedarsono

PROYEK PENELITIAN DAN PENGKAJIAN KEBUDAYAAN NUSANTARA (JAVANOLOGI) DIREKTORAT JENDERAL KEBUDAYAAN DEPARTEMEN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN YOGYAKARTA, 1986

KATA PENGANTAR

Penerbitan buku Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (huku I) dan Serat Pocapan Ringgit Tiyang Lampahan Mintoraga (buku II) merupakan upaya untuk mentransformasikan nilai-nilai hudaya Jawa yang terkandung di dalam teks pertunjukan drama tari wayang wong (ringgit tiyang) dari istana Yogyakarta. baik dari se ~i se ni pertunjukan maupun dari sisi sastra pedalangan. Naskah asli he raksara Jawa tulis tangan yang dialihaksarakan yang bt> rjumlah empat buku itu adalah milik Perpustakaan Kridha Mardawa Ke rdton Yogyakarta n~an nom or W.D3. W.D.4. W.C.6. dan W.C. 7. At as pt=> rkenan pentranslit e ra sian dan pene rhitan ke empat naskah tersebut dihaturkan te rima kasih yan~ tak te rhingga ke hadapan Sri Paduka Sultan Hamengkubuwana IX. G PH Puruhaya. Drs. G.B.P.H Poege r. dan K.R.T Gandahatmaja.

Dihara pkan a~ tJ r penerbitan ini bisa bennanfaa t ba~i para ma hll .;iswa . dose n dan pencinta tari Jawa gayd ~yakarta pada khususnya. para peminat sastra peda langan. dan pdra pencint a kebudayaan ,Jawa pada umumnya . Me skipun buku ini memuat te ks wayang wong yang seluruhnya menggunakan bahasa Jawa pedalangan. tetapi Penda hulu annya ditulis dalam bahasa Indonesia de ngon harapan. agar ba~i yang tidak memahami bahasa Jawa masih sedikit bisa me ngerti maksud dari pene rbitan ini. Semoga Tuhan Yang Maha Esa membe rikan ba lasan ya n~ timpal ke pada yang ~" · kan karya ini. ~ \, i·l! : .·f :

". . · , ., --, " ~ a / · -:_ 1 _;;_,; 9f ~· .... -: _-==._--;.,;;' ~

.....:... . "{", ~ Yogyakarta. Januari 1986 .•,· 1 c .... 1 .t1r<:: .-• • \ ·P ;_ ___ ~·· ' ~ Pemimpin Proyek !; . . C:" ::'K w' c: f.r;,{l fi "=fr[ID 1· , · ·-, ,. :o ~LJ . · · '' · ·: • .... ; 8 °A"'

i.J of. Dr. Soedarsono ::: :; :_~ ~- ~.., NIP. 130160538 J. !. ,.. . 4

PETUNJUK PENGGUNAAN BUKU I DAN II

Buku Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (buku I) dan Serat Pocapan Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (buku II) harus dipergunakan bersama dan terpadu, seperti halnya yang dilakukan pada pertunjukan wayang wong gaya Yogyakarta di istana Yogyakarta pada masa lampau. Transliterasi dari naskah beraksara Jawa dan berbahasa Jawa pedalangan ke aksara Latin sudah barang tentu berpedoman pada ejaan yang disempurnakan (1977). Namun demikian ejaan ini masih memerlukan beberapa tanda baca tambahan, khususnya untuk huruf e. Bila dalam buku penulis yang berjudul Wayang Wong : The State Ritual Dance Drama in the Court of Yogyakarta (1984) dipergunakan tanda baca tambahan e untuk pepet pada aksara Jawa. hal itu dilakukan agar ada konsistensi dengan penggunaan e (baca : a) pada bahasa Jawa Kuna. Pada Serat Kandha dan Serat Pocapan ini dipergunakan tanda lain pula untuk e. E pepet (baca : a) tidak digunakan tanda tambahan seperti pada kata-kata : pontes, banget, Permadi, dan sebagainya. Sedangkan e toling. perlu ada pembedaan antara e toling pada kata dewa (baca: dewa). dan pada kata dewi (baca : dewi).

Pada naskah Kagungan-Dalem Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (1937) dan Kagungan-Dalem Serat Pocapan Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (1937) terdapat angka halaman. Pada transliterasi ini angka halaman naskah asli dituliskan di pinggir kiri. Sedangkan naskah Kagungan-Dalem Serat Kandha Ringgit Tiyang Sambetipun Lampahan Bomatara (1926) dan Kagungan-Dalem Serat Pocapan Ringgit Tiyang Sambetipun Lampahan Bomatara (1926) tidak terdapat angka halaman. Pada stansliterasinya juga tidak diberi angka halaman.

Untuk mempermudah pembacaan terpadu buku I dan buku II. penulis memberikan angka di dalam kurung untuk urutan dialog (pocapan). Bila pada Serat Kandha (buku I) sesudah kata pocapan terdapat misalnya angka (25), dialognya tercantum pada Serat Pocapan (buku II) dengan angka (25) pula. Selain itu, agar bagian teks yang dibaca oleh pemaos kandha (dalang) jelas, tanda-tanda verbal yang menunjukka n gendhing iringan (gendhing. gangsa). iringan lembut (rep). iringan cepa t dan keras (seseg), berhenti (suwuk), paduan suara penyanyi pria (lagon. kawin, ada-ada). keluar dan masuknya penari. dicetak dengan huruf besar semua.

Lampiran yang berisi notasi gendhing-gendhing untuk mengiringi perge laran wayang wong dengan lakon Mintaraga ini tidak tercantum baik dalam naskah Serat Kandha maupun Serat Pocapan. Pada S e rat Kandha (buku I) notasi gendhing-gendhing yang penulis da patkan dari R.L. Pustakamardawa penulis cantumkan. Namun demikian. untuk lagon. kawin, dan ada-ada tidak penulis masukkan dalam dua buku penerbitan ini. Bila akan digunakan sebagai teks pertunjukan yang lengkap. perlu dibaca cata tan pribadi dari para penyanyi pria (pesindhen kakung) yang naskahnya tersimpan di perpustakaan Kridha Mardawa Keraton Yogyakarta.

DAFTAR lSI

Halaman KA TA PENGANTAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v PETUNJUK PENGGUNAAN BUKU I DAN II . . . . . . . . . . . . . . . vii DAFf AR GAM BAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xi I. PENDAHULUAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 II. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TI· YANG LAMPAHAN MINTARAGA ............... . . . . . 13 III. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG SAMBETIPUN LAMPAHAN BOMATARA . .. .. .. 81 LAMPIRAN: GENDHING-GENDHING KAGEM RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA .. . .. .... . ............ 173

DAFfAR GAMBAR

Gambar No.: Halaman 1. Halaman pertama dari Manuskrip Sera t Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 2. Halaman pertama dari Manuskrip Serat Pocapan Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3. Dari kiri ke kanan : Gatutkaca (oleh Raden Lurah Suryadipraja), Sumitra (oleh GPH Tej akusuma). Antareja. Pregiwa (oleh RM Admira l). Angkawijaya (oleh GPH Purubaya). Pregiwa ti (oleh RM Sulendra). Petruk, Bagong, Gareng, dan Semar, lakon Pregiwa-Pregiwati, 1899 (Repro.) . . . . . . 151 4. Raja Kiana Durgangsa (duduk di kursi paling kanan), adegan di kerajaan Girimuka. lakon Pregiwa-Pregiwati. 1899 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5. Pregiwa (kiri, oleh RM Admiral) dan Gatutkaca (kanan. oleh RL Suryadipraja), lakon Pregiwa-Pregiwati, 1899 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 6. Perang antara gajah Dirada Sumirat dengan Werkudara (oleh BPH Hadisurya), lakon Jayasemadi, 1923 (Repro.) . 154 7. Perang antara Begawan Mayangkara dengan Bambang Jayasampurna (oleh RW lndramardawa) yang diiringi oleh Petruk, Gareng. Bagong. dan Semar, lakon Jayasemadi. 1923 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 8. Baladewa Uatuh di tanah) dikeroyok oleh Gatutkaca. Anta· reja dan Werkudara (berdiri), lakon Jayasemadi, 1923 (Repro.) .. . ... ....... ....... . .... . . ........ .. ...... 156 9. Prabu Sri Suwela (berdiri ketiga dari kiri, oleh KRT Brongtadiningrat)ipada adegan penghadapan, lakon Sri Suwela, 1923 (Repro.) . . . . ... . . ... ....... . ..... . . . . . . ... .... 157 10. Perang antara Sri Suwela dengan Werkudara, lakon Sri Suwela, 1923 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 11. Prabu Sri Suwela merayu Werkudara ; Togog dan Sarahita mengawal sang raja, lakon Sri Suwela, 1923 (Repro.) . . . . 159

12. Perang antara raja burung Garudhayeksa melawan Gatutkaca (oleh BPH Pakuningrat). lakon Sri Suwela. 1923 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 13. Perang antara Dewapertala (kiri. oleh KRT Purwanegara) dengan Antareja (kanan. oleh KRT Jayawinata). lakon Sri Suwela, 1923. (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 14. Begawan Padya (kiri) sedang berbicara dengan Mintaraga (kanan, oleh KRT Brongtadiningrat), adegan di pertapaan Ngendrakila, Lakon Mintaraga, 1926 (Repro.) . . . . . . . . . . 162 15. Adegan gara-gara, dari kiri ke kanan : Bagong, Petruk, Semar, dan Gareng, Lakon Mintaraga, 1926 (Repro.) . . . . 163 16. Babi hutan Mamangmurka terbunuh ; dari kiri ke kanan : Kilatawarna, Kilatarupa. Mamangmurka, Gareng, Mintaraga, Petruk, Bagong, dan Semar, lakon Mintaraga, 1926 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 17. Bethara Guru diiringi Narada menghadiahkan senjata Pasupati (dibawa Detya Kalamercu) kepada Mintaraga, lakon Mintaraga. 1926 ,(Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 18. Niwatakawaca mati terbunuh oleh Mintaraga, lakon Mintaraga, 1926 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 19. Antareja (kiri) menemukan Sumbadra yang pingsan di dalam jurang, lakon Sumbadra Larung, 1928. (Repro.) . . . 167 20. Gatutkaca (kiri, oleh KRT Candradiningrat) mengikuti Hanuman yang melarikan Semar, lakon Semar Boyong, 1934 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 21. Leksmana (kiri. oleh RW lndramardawa) menebak teka-teki Dewi Antrakawulan, lakon Rama Nitis. 1934 (Repro.). ... 169 22. Perang antara Suteja (kiri, menunggang burung Garudhawilmuka) melawan burung Garudhabrihawan, lakon Rama Nitis, 1934 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 23. Adegan percintaan antara Gatutkaca (kiri, oleh BPH Suryabrongta) dengan Pregiwa (kanan), lakon Pregiwa-Pregiwati, 1939 (Repro.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

I. PENDAHULUAN

Dengan memperbandingkan wayang wong dan parwa Bali dengan relief candi-candi di Jawa Timur, serta dengan wayang wong Jawa gaya Yogyakarta, penulis bisa menarik kesimpulan, bahwa wayang wong (Jawa krama: ringgit tiyang) yang dicipta oleh Sultan Hamengkubuwana I pada sekitar tahun 1758, merupakan bentuk pelestarian wayang wwang dari jaman Jawa Kuna.1 Prasasti tertua yang memuat berita tentang pertunjukan wayang wwang adalah prasasti Wimalasrama dari tahun 930. 2 Usaha menghidupkan kembali wayang wwang oleh Sultan Hamengkubuwana I itu tidak lain merupakan upaya untuk memperkuat keabsahan kedudukan Sultan sebagai raja Mataram, yang selalu mengacu kepada jaman Majapahit sebagai jaman keemasan kebudayaan Jawa. Pertunjukan wayang wong di istana Yogyakarta merupakan pertunjukan ritus kenegaraan yang berfungsi sebagai upacara kesuburan atau kemakmuran. Maka tak mengherankan apabila pergelaran drama tari Jawa ini di istana Yogyakarta terbuka bagi seluruh rakyat Yogyakarta. Beberapa kalimat terakhir dari Serat Kandha (teks ceritera wayang wong) memuat kata-kata harapan kemakmuran sebagai berikut :

... sinawunga ing sih paramita, ingkang Rama Kangjeng Tuwan Residen. tuwin ingkang Eyang Kangjeng Tuwan Gupernur Jendral. saha ingkang Eyang Kangjeng Raja lngkang Maha Agung, saestu lulusan supeket prasobat ginunturan tresna wilasa,lusweng puja trusing kaluhuran.Oa I em. 3 dumugiya sakarsa-Dalem. harjanipun negari-Dalem ing Ngayogyakarta . . . .

Artinya kira-kira demikian :

( . .. semoga Sri Sultan selalu mendapat kasih dari Bapanda Kangjeng Tuwan Residen, Nenenda Kangjeng Tuwan Gupernur Jenderal, Nenenda

Kangjeng Raja Yang Maha Agung; semoga benar-benar ada persaudaraISoedarsono. Wayang Wong: The State Ritual Dance Drama in the Court of an yang erat yang dipupuk oleh kasih. yang dengan segala puja dan puji menopang keagungan Sultan: semoga apa yang dikehendaki oleh Sri Sultan bisa terkabul. dan semoga tercapailah kemakmuran negara Ngayogyakarta .... )

Penerbitan dua buku berjudul Serat Kandha Ringgit Tiyang Lam· pahan Mintaraga (buku I) dan Serat Pocapan Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga (buku II) merupakan kelanjutan dari buku berjudul Wayang Wong: The State Ritual Dance Drama in the Court ofYogyakarta (1984). yang naskahnya merupakan disertasi Soedarsono untuk mendapatkan gelar Doctor of Philosophy dalam bidang kebudayaan Asia T enggara di The University of Michigan Amerika Serikat. Buku terakhir ini mengupas sejarah wayang wong, fungsi wayang wong sebagai ritus kenegaraan, analisa teks wayang wong, serta analisa karakter dalam wayang wong. Semula penulis berkeinginan untuk memasukkan Serat Kandha dan Serat Pocapan dengan cerita Mintaraga ini sebagai lampiran disertasi. T eta pi karena teks disertasi itu sendiri sudah mencapai 600 halaman, dan lampiran yang dimaksudkanitu akan mencapai 800 halaman, maka keinginan itu terpaksa dibatalkan, namun dengan harapan pada suatu ketika bisa terbit tersendiri. Dengan demikian, apabila sidang pembaca berkeinginan memahami seluk-beluk wayang wong gaya Yogyakarta secara lengkap, dianjurkan untuk membaca buku penulis berjudul Wayang Wong: The State Ritual Dance Drama in the Court of Yogyakarta serta dua buku penerbitan yang baru ini.

Ada dua gaya wayang wong dalam tari Jawa, yaitu gaya Yogyakarta dan gaya Mangkunegaran Surakarta. Wayang wong gaya Yogyakarta sejak dicipta pada tahun c. 1758 sampai tahun 1939 di istana tetap berfungsi ritual kesuburan, baik untuk memperingati berdirinya keraton Yogyakarta, merayakan perkawinan agung putera-puteri Sultan, merayakan perkawinan antara Puteri Juliana dengan Pangeran Bernhard van Lippe Biesterfeld dari Belanda pada tahun 1938, menyambut kunjungan resmi Gupernur Jenderal Tjarda van Starkenborgh ke keraton Yogyakarta pada tahun 1938,4 serta pernah pula untuk menyambut kelahiran seorang puteri kerajaan Belanda Puteri Irene Emma Elizabeth pada tahun 1939. 5 Sedangkan wayang wong gaya Mangkunegaran Surakarta lebih berkembang sebagai pertunjukan sekuler.

Salah satu ciri khas dari pertunjukan drama tari Jawa gaya Yogyakarta yang bernama wayang wong ini ialah dipergunakannya teks lengkap yang disebut Serat Kandha dan Serat Pocapan. Serat Kandha berisi ceritera lengkap dengan petunjuk-petunjuk berbagai elemen pementasan. seperti gendhing (lagu) yang mengiringi sebuah adegan. keluar-masuknya penari, vokal yang mengiringi berbagai suasana. dan sebagainya. Teks ini dibaca secara khidmat dan keras oleh juru ceritera yang disebut pemaos kandha. Sedangkan teks Serat Pocapan berisi dialog lengkap para penari. Meskipun teks ini diletakkan di samping Serat Kandha, tetapi pembaca Serat Pocapan tidak membaca keras teks itu : tugasnya hanyalah memeriksa hubungan antara ceritera yang dibaca oleh pemaos kandha dengan dialog yang diucapkan oleh para penari. Pemaos kandha dan pemeriksa Serat Pocapan duduk di deretan paling depan dari jajaran penabuh gamelan yang berada di bagian Timur dari tempat pentas (Tratag Bangsal Kencana) yang disebut Bangsal Kuncung.

Banyak lakon atau ceritera wayang wong gaya Yogyakarta yang tertulis dalam naskah berhuruf Jawa secara rapi dan bagus. antara lain lakon Jayasemadi, Sri Suwela, Samba Sebit, Bomatara, Mintaraga. Parta Krama, Srikandhi Meguru Manah, Sumbadra Larungj Pralaya, Jayapusaka, Semar Boyong, Rama Nitik, Rama Nitis, Pregiwa-Pregiwati. Rabinipun Angkawijaya, Rabinipun Pancawala, dan Pragolamurti.6 Naskah teks pertunjukan wayang wong berkembang dari penulis~n yang sederhana dan tidak lengkap, menjadi penulisan yang sangat canggih dan lengkap, terutama yang dikerjakan pada jaman Sultan Hamengkubuwana VIII (1921 - 1939). Yang sederhana ditulis dengan aksara Jawa biasa yang lebih menitik beratkan bagi kegunaan praktis dan hanya terdiri dari Serat Kandha saja, sedangkan yang canggih ditulis dengan sangat bagus dan dihiasi dengan berbagai ornamen hias pada beberapa halamannya, serta lengkap terdiri dari dua bagian, yaitu Serat Kandha dan Serat Pocapan. Karena indahnya cara penulisan Serat Kandha dan Serat Pocapan ini, Pigeaud menyebut penulisan teks tersebut sebagai editions de luxe_7

Serat Kandha dan Serat Pocapan yang sampai saat ini masih tesimpan di Perpustakaan Kridha Mardawa jumlahnya cukup banyak. Sebagian besar masih cukup baik keadaannya, tetapi ada pula yang mulai sangat rapuh dan dimakan rengat. Naskah-naskah itu beserta naskahnaskah lain di keraton Yogyakarta sekarang sudah dalam usaha penyelamatan lewat perekaman dengan mikrofilm atas bantuan dari The Ford Foundation. Serat Kandha dan Serat Pocapan yang tersimpan di keraton Yogyakarta yang paling tua berangka tahun 1845.8 Sedangkan yang paling muda dari akhir tahun sembilan belas tiga-puluhan.

Para ahli kebudayaan dari keraton Yogyakarta selalu mengatakan bahwa tradisi penulisan teks wayang wong yang berbentuk Serat Kandha dimulai oleh Sultan Hamengkubuwana V (1823- 1855), yang memang dikenal sebagai Sultan yang sangat mengembangkan pergelaran wayang wong, 9 dan memuncak dalam bentuk Serat Kandha dan Serat Pocapan pada jaman Sultan Hamengkubuwana VIII (1921 - 1939), seorang maecenas kesenian Jawa gaya Yogyakarta. Tetapi hal ini tidak seluruhnya benar. Tradisi penulisan Serat Kandha sudah dirintis oleh Sultan Hamengkubuwana I (1755- 1792) yang mencipta wayang wong untuk keperluan ritual kenegaraan memperingati berdirinya Kasultanan Yogyakarta. Hal ini terungkap ketika penulis menemukan dan membaca sebuah naskah wayang wong di India Office Library di London pada bulan Nopember 1984 dengan judul Serat Kandha Ringgit Purwa bernomor MS IOL Jav.19.10 Meskipun lakon yang diceriterakan dalam manuskrip itu tidak disebutkan secara tegas pada halaman judul, tetapi jelas bahwa Serat Kandha ini menceriterakan peristiwa ketika Arjuna menghilang dari keluarga Pandhawa dan berganti nama Begawan Endra Sampurna. Dari manuskrip ini pula bisa diketahui bahwa Serat Kandha Ringgit Purwa ditulis atas perintah Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Anom Hamengkunegara lngkang Sudibya Prana Raja Putra Nar{mdra Mataram, putera malikota Sultan Hamengkubuwana I. Manuskrip ini mulai ditulis pada tanggal 17 Nopember 1781 dan selesai pada tanggal 2 11 Januari 1782.

Di sam ping SeratKandha bernomor MS IOLJav. 19 tersebut masih ada lagi beberapa manuskrip yang tersimpan di India Office Library yang kemungkinan besar juga merupakan Serat Kandha untuk pertun· jukan wayang wong di keraton Yogyakarta. Manuskrip-manuskrip itu bernomor IOL Jav. 20, IOL Jav. 54. IOL Jav. 59, IOL Jav. 62. IOL Jav. 63. dan IOL Jav. 64.

Tiadanya Serat Kandha Ringgit Tiyang dari sebelum tahun 1845 di keraton Yogyakarta bukan merupakan hal yang aneh, karena Thomas Stamford Raffles, yang berhasil menduduki Jawa dan menjadi Litnan Gupernur sejak 1811 sampai 1816, merampas kekayaan istana Yogyakarta, bukan saja yang berupa uang dan benda-benda berharga. tetapi juga koleksi kepustakaan. 12 Dengan tindakan Raffles ini keraton Yogyakarta kehilangan manuskrip-manuskrip yang berasal dari sebelum tahun 1816. termasuk beberapa Serat Kandha. Namun demikian, tindakan Raffles itu ada pula hikmahnya bagi manuskrip-manuskrip yang tua itu. karena apabila masih tersimpan di perpustakaan Kridha Mardawa barangkali akan sudah sangat rusak. Sedangkan manuskrip-manuskrip itu di India Office Library tersimpan dan terawat sangat bagus. Sampai sekarang ini penulisbaru sempat membaca satu manuskrip SeratKandha saja yang tersimpan di India Office Library di London. Kemungkinan besar manuskrip-manuskrip yang lain di atas juga merupakan Serat Kandha untuk pertunjukan wayang wong, yang perlu mendapat perhatian untuk diteliti.

Wayang wong dengan lakon Mintaraga di keraton Yogyakarta dipentaskan pertama kalinya pada tahun 1926 selama dua hari, merupakan kelanjutan dari lakon Samba Sebit atau Bomatara yang juga berlangsung selama dua hari, untuk merayakan perkawinan putera-puteri Sultan. Manuskrip ini ditulis pada tahun 1924, dan sudah ada yang disalin dengan huruf Latin pada tahun 1936 untuk koleksi Perpustakaan Universitas Leiden di negeri Belanda. 13 Pertunjukan tahun 1926 itu juga direkam dengan film oleh Tassilo Adam, dan film itu sekarang tersimpan di Asia Society di New York. Penulis pernah mengamati film itu ketika menyiapkan disertasinya di Amerika Serikat. Pertunjukan kedua lakon Mintaraga diselenggarakan tersendiri selama dua hari pada tahun

1937 untuk merayakan perkawinan agung antara Puteri Juliana dengan Pangeran Bernhard van Lippe-Biesterfeld dari negeri Belanda. 14 Dan pada tahun 1938, bagian pertama dari lakon ini dipergelarkan selama sehari untuk menyambut kunjungan resmi Gupernur Jenderal Tjarda van Starkenborg ke keraton Yogyakarta.

Struktur dramatik wayang wong pada dasarnya mengikuti struktur dramatik pertunjukan wayang kulit purwa. Satu kesatuan ceritera dibagi menjadi tiga bagian yang pembagiannya ditentukan oleh pathet, yaitu pathet nem, pathet sanga, dan pathet manyura gamelan bertangga nada (/aras) Slendro. Karena pergelaran wayang wong juga menggunakan gendhing-gendhing yang bertangga nada Pelog, meskipun jumlahnya sedikit, pathet untuk gendhing-gendhing yang berlaras Pelog menyesuaikan, yaitu pathet lima, pathet nem, dan pathet barang. Namun demikian ada perbedaan yang cukup besar antara pembagian waktu pada pertunjukan wayang kulit dengan wayang wong. Bila pada pertunjukan wayang kulit pathet nem berlangsung dari sekitar jam 21.00 sampai jam 24.00, pathet sanga dari jam 24.00 sampai jam 3.00, dan pathet manyura dari jam 3.00 sampai jam 6.00, pada pertunjukan wayang wong ritual yang selalu dimulai dari jam 6.00 pagi hingga jam. 23.00, pembagian waktunya menjadi berbeda. Pathet nem berlangsung dari jam 6.00 sampai jam 12.00, pathet sanga dari jam 12.00 sampai jam 18.00, dan pathet manyura dari jam 18.00 sampai jam 23.00. Bila sebuah ceritera dipentaskan dalam dua hari, ceritera itu dibagi dua dengan pembagian pathet yang sama. 15

Lakon Mintaraga yang dipergelarkan selama dua hari dibagi menjadi dua bagian. Bagian pertama dimulai dengan adegan kerajaan Dwarawati, berakhir sampai terbunuhnya raja-raja sekutu Winatakwaca (Niwatakawaca). Bagian kedua dimulai dengan adegan di Kayangan

Ngendrabuwana sampai dengan terbunuhnya Niwatakawaca oleh Arju14Programma uan de Wajang·OrangVoorsre//ing ··soecjiptahening Mintaraga·· of na. Bagian pertama dari lakon Mintaraga dimulai dengan pathet nem yang terdiri dari jejer sepisan kerajaan Dwarawati. berakhir dengan jejer sabrangan dari kerajaan Ngimataka. Pathet sanga dibuka dengan garagara, kemudian jejer pandhita. perang kembang antara Angkawijaya melawan raksasa penjaga perbatasan (Cakil dkk). diakhiri dengan jejer kerajaan Ngamarta. Pathet manyura penuh dengan perang antara para dewa dengan raja-raja sekutu Niwatakawaca. berakhir dengan jejer tancep kayon di Ngendrabuwana. Bagian kedua dari lakon Mintaraga dimulai pula dengan pathet nem yang dibuka dengan jejer sepisan di Kayangan Ngendrabuwana. berakhir dengan jejer sabrangan kerajaan Ngimataka serta perang antara para dewa dengan tentera Niwatak0;waca. Pathet sanga dibuka oleh gara-gara, kemudian disusul dengan jejer pandhita. perang kembang antara Mintaraga (Arjuna) melawan tentera raksasa, dan berakhir dengan jejer di Ngendrasonya tempat Kresna bertemu dengan seluruh keluarga Pandawa, kecuali Mintaraga. Pathet manyura dimulai dengan persia pan perang besar antara Mintaraga melawan Niwatakawaca. dan ditutup dengan jejer tancep kayon ; Bathara Nurada memerintahkan para dewa untuk menyiapkan perkawinan antara Mintaraga de ngan Dewi Supraba.

Ceritera-ceritera yang dipentaskan pada pergelaran wayang wong di istana Yogyakarta dahulu selalu berhubungan dengan peristiwa-peristiwa penting yang terjadi di istana, yang temanya selalu berkisar pada konflik antara dua bersaudara, kesuburan (perkawinan), dan keadilan. Konflik yang diceritakan dalam lakon Gondawardaya yang dipentaskan pertama oleh Sultan Hamengkubuwana I melambangkan konflik antara Sultan Hamengkubuwana I (Pangeran Mangkubumi) dengan Sunan Pakubuwana II dan Ill. yang baru selesai dengan ikut campurnya Belanda, yang dalam lakon ini dilambangkan dengan bentuk Semar, sang panakawan. Lakon-lakon lain yang pada umumnya dipentaskan untuk upacara perkawinan berbentuk sayembara untuk mendapatkan isteri. Lakon-lakon jenis ini antara lain: Jayasemadi, Pragolamurti (Bragolamurti)! Pregiwa-pregiwati, Sri Suwela, Parta Krama, Srikandhi Meguru Manah, Sumbadra Larung/ Pralaya, dan Mintaraga. Tentang keadilan tertuang dalam lakon Samba Sebit atau Bomatara, yang dalam lakon ini Kresna sebagai penjelmaan Wisnu tak segan-segan membunuh puteranya sendiri yaitu Boma karena kekejaman Boma yang tega membunuh secara sadis adiknya: sendiri, Samba. Ada satu lakon yang agak unik, yaitu lakon Petruk Dados Ratu yang dipentaskan oleh Sultan Hamengkubuwana V. Lakon ini merupakan sind iran terhadap Komisaris Jenderal

Leonard Pierre Joseph Burggraaf Du Bus de Gisignie s. yang tak punya darah kerajaan Jawa tetapi ingin berkuasa layaknya seorang raja . Dalam lakon ini Petruk si panakawan yang dipergunakan sebagai tokoh penyindir berpakaian seperti seorang jenderal. 1h

lstilah Serat Kandha sendiri secara harfiah bermakna "kitab ceritera" : sedangkan Serat Pocapan berarti "kitab dialog". Baik pada Serat Kandha maupun Serat Pocapan. hampir semua elemen dramatik yang penting dari pertunjukan disebutkan secara jelas atau de nga n cara simbolis berbentuk wangsalan atau sasmita verbal. Se bagian besar gendhing-gendhing yang mengiringi adegan-adegan pada Serat Kandha lakon Mintaraga yang diungkapkan dalam be ntuk wangsalan ialah :

1) _ .. katon girang-girang galihira . (Gendhing Girang-girang)

2) . . . teka nenes temen tembunge. (Gendhing Nenes)

3) ... samya kumpul go/ong panggalihira. (Gendhing Golong)

4) ... lir kerbeting /e/ayu soroting swarna. (Gendhing Layu-layu)

5) ... sumreg gumrunggung swaraning wadya ingkang sumewa. (Gendhing Jurudemung)

6) . . . kridhaning wiraga lir wirangrong penggalihira. (Gendhing Wirangrong)

( 7) ... lir mega mend hung yen tiningalan. (Gendhing Mega mendung)

8) .. . sakelangkung brangta marang jawata ingkang minulya . (Gendhing Madubrangta)

9) ... tinon sami kasmaran ,dhateng Resi Parta. (Gendhing Asmaradana)

(10) . . . pantes sinuba-suba ing jawata ingkang misesa . (Gendhing Subakastawa)

(11) . .. para cantrik calunthangan solahira. (Gendhing Calunthang)

(12) . . . solahira kadya jangkrik mambu ki/i. (Gendhing Jangkrikgenggong)

(13) . . . tansah gandrung kapirangu solahira. (Gendhing Gandrunggandrung)

(14) ... pating catering swaranira. (Gendhing Caluring)

(15) . .. lah ing ngriku kapyarsa kumricik sisiking naga. (Gendhing Ricik-ricik)

(16) . . . tan ka/ingga nata ciptanira. (Gendhing Lingganata)

( 1 7) ... wanci gag ad dalu ing rahina. (Gendhing Rina·rina) (18) . .. anerawang tejaning warna. (Gendhing Tejawarna) ' ( 19) .. . samya ngesthi kotamaning ngadilaga. (Gendhing Esthitama) (20) . . . katon kongas hujwalanira. (Gendhing Kongas) (21) .. . katon /iwung penggalihira. (Gendhing Liwung) (23) ... sagunging jawata tan ana kang kagiwang galihira. (Gendhing Giwanggonjing) (24) ... tata jenjem tan gumlewang galihira . (Gendhing Sanggalewang) (25) ... saking gunging wadya agung gumrunggung swaranira. (Gen· dhing Jurudemung) (26) .. . lir pt'mdah maesa gembira. (Gendhing Kebogiro) (27) . .. samya anggro kabor ing tawang swaranira. (Gendhing Kabor Ketawang) (28) ... kadya peksi muluk kineplokan. (Gendhing Uluk·uluk) (29) . . . /ir sinipi dukanira. (Gendhing Semingin) (30) ... lir mulat puspa warna manahira. (Gendhing Puspawarna) (31) . . . samarga·marga tansah gandrung·gandrung galihira. (Gendhing Gandrung-gandrung) (32) . .. katon muncar soroting swargaloka. (Gendhing Muncar) (33) . .. lir peksi kenasih solahira. (Gendhing Kenasih) (34) ... cancut cengket solahira. (Gendhing Cengket) (35) . .. Sangdyah Dewi Prabasini datan sah anganthi marunira keka· lih. (Gendhing Pamularsih) (36) .. . samarga-marga lir mas tumimbu/ing toya. (Gendhing Kumam· ban~) (37) . . . lah ing ngriku lir singa nebak solahira. (Gendhing Singanebak) . (39) . . . sekala lir dirada meta galihira. (Gendhing Diradameta) (40) ... satuhu prabu tama cahyanira. (Gendhing Prabutama) (41) ... ingkang lagya sami nedheng nemira. (Gendhing Gonjanganom).17

(22) . .. katingal sumirat anglayung ingkang raditya. (Gendhing Su· mirat)

(38) ... lah ing ngriku tandya sineret-seret koncanira. (Gendhing Gondhangseret)

Tanda-tanda verbal untuk gendhing-gendhing lain yang tidak berbentuk wangsalan juga cukup jelas. Tanda verbal (sasmita) untuk gendhing Plajaran yang mengiringi adegan berjalan cepat, lari, terbang, datang mendadak, gaduh. hujan lebat, perang, dan pembunuhan, antara lain berupa kata-kata seperti: pyak, pyak, pyak; enggal-enggalan; sekala anulya sirna; anulya majeng; dumrojog tanpa larapan; siyut-siyut; a tho-a tho; temah ajur kaparah dadya sawalang-walang; nulya d€m-bithi sirahira sigar; dan sebagainya. Sedangkan tanda-tanda verbal untuk gendhing Ayak-ayakan yang mengiringi adegan yang mengharukan, bergerak santai, berjalan pelan-pelan dan sebagainya antara lain: sarwi nenggak waspa; tindakira akapang-kapang; anulya tindak; dan sebagainya.

Adegan-adegan yang gawat, resmi, selalu diiringi oleh ungkapan verbal yang diekspresikan oleh pesindhim kakung (penyanyi koor pria) berbentuk kawin, ada-ada, dan lagon. Meskipun tidak ada sasmita, tetapi kawin, ada·ada. dan lagon disebutkan secara jelas (tertulis) dalam Serat Kandha dan Serat Pocapan.

Dengan demikian Serat Kandha dan Serat Pocapan bukan sekedar teks drama menurut pengertian Barat, tetapi lebih dari itu, karena Serat Kandha betul-betul dibaca secara ekspresif oleh pemaos kandha (pembaca teks ceritera); sedangkan Serat Pocapan yang diletakkan di samping Serat Kandha hanya disimak oleh pemaos pocapan untuk mengontrol jalannya ceritera.

Karena penggunaan yang praktis ini Pigeaud menyamakan Serat Kandha dan Serat Pocapan dengan libretto dalam opera Barat. 1R

Pada penerbitan ini buku I Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga penulis lengkapi dengan notasi gendhing-gendh:ng yang me· ngiringi pergelaran agar bisa dipergunakan secara praktis. Notasi ini penulis dapatkan dari R.L. Pustakamardawa. seorang pustakawan dari Kridha Mardawa keraton Yogyakarta. yang juga ahli karawitan Jawa gaya Yogyakarta. R.L. Pustakamardawa dalam salah satu pergelaran wayang wong di istana Yogyakarta dengan lakon Mintaraga juga menari sebagai salah seorang bidadari penggoda Mintaraga (Arjuna).

Soedarsono

II. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA, BUTUL 1 DINTEN (5-11-1867 A.J.; 17-1-1937 A.D.) (Kraton Yogyakarta MS W.O. 3)

KANDA MINT ARAGA INGKANG BUTUL 1 DIN TEN, AWIT JEJER NAGARI DWARAWATI

II. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA, BUTUL 1 DINTEN (5-11-1867 A.J.; 17-1-1937 A.D.) (Kraton Yogyakarta MS W.O. 3)

KANDHA MINTARAGA INGKANG BUTUL 1 DINTEN, AWIT JEJER NAGARI DWARAWATI

GANG SA A YAK-A YAK, REP.

1 Hong ilaheng, hong ilaheng, hong ilaheng, awignam astuhu 2 nama sidhem, awignam astuhu singgih madyeng kalangyan murti Sangywang Manobumuja, musthi ring kama tantra, mangke candyanireng basa palagna, ywan dewaning kung winimba, sireng karanira sang mangapuspa langening jaman purwa, kariringgit tumyeng jalma winisudha, andan glanamoni pindha tama, geter 3 lapya ngatak bawa, waktyaring ywang sajamak mara kerta Sang Mintaraga, apramukaning lajering rana gana, sinaraya dening Sangywang Surapati, tinandhing prang raksasa ing Ngimataka. tarlyan ri Sang Dananjaya, namudana singgih manulaka winindita. imper wintang lawan surya katiga, tiningkin tandhing langening kawidibyan, mradaningrat ring tunggaling Winatakwaca, saestu tandhing Iangen duranamali kararas, Ywang Wisnu manjalma ring madya pada, tuhu ring narendra Kresna ing Dwarawati, rajwa tisoba, samendraning buwana, tan lyan Ywang Wisnu kang murweng kara. solah bawa winikareng raras mandra, dening warna kapratisthanireng kandha, anenggih nagari Dwarawati, ingkang pinurweng carita, kaeka adi dasa purwa basa eka sawiji, adi marang luwih, dasa sepuluh, purwa wiwitan, tegese sajuga ingkang 4 winiwitan, adi adining garba gupita, boten wonten kadya nagari Dwarawati, nagari gemah aripah, pasir wukir loh jinawi. Basa pasir ngarepaken sagara, wukir ngungkuraken gunung, loh jinawi banyu tumumpang, tulus kang sarwa tinandur, murah boga pakulinan, eca manahe wadya ageng alit, kebo sapi bebek ayam, tan wonten kinandhangan, aglar munggeng pangonan, saking harjanira ingkang nagara, dora cara ajrih wilalating narendra. Boten wonten panjenengan ratu, ing rat jagad pramudita, ingkang kasangga ing pratiwi. kaungkulan ing ngakasa. kang kagebe ng ing mahara. kang kasiwer ing samodra laya. ingkang kawinunan Sangywan~ Pratanggapati. datan paja mirib kadi wong agung 5 Dwarawatl. luhuring kawisesanira. pranyata Prabu Dwarawati punika. ratu adil pala marta. tansah mule belaba ing donya. dana boga lumintu ing saben dina. ngupaya dasih utama, amulang bala baliku. angganjar ing ngaprang pupuh. ngapura tiwasing wadya. Datan ngendhak gunaning wong, kasuranira pinuja. agung titi paniksa, mintir pangrehing utama. panjenenganira narendra. tuhu jawata angejawantah, kinasihan ing Sangywang Utipati. kinamulen widadari, kinacek samining ratu. Sinten ta dasa namanira wong agung Dwarawati punika. dasa sepuluh nama aran, ajujuluk Maharaja Bathara Kresna. Bathara Kresna inggih Mraja Danardana. Mraja Danardana inggih Prabu Cakrapani, Prabu Cakrapani inggih Mraja Padmanaba. Mraja Padmanaba inggih Prabu Trimurti. Prabu Trimurti inggih Sang Sri Pamangsah. Mila ajujuluk Ba6/ 7 thara Kresna, tegese irenge manungsa. pranyata wong agung Dwarawati punika, cemeng pamulunira. kadya ta kaca ginebeg. dumugi getih balung sungsum manahe, yen menggah ayam ayam cemani, kenging kadamel tulak, sanadyan nata ing Dwarawati inggih kenging kadamel srana. yen wonten nagari rengka. katindakan Prabu Dwarawati lajeng mulya, utawi benjing prang brangtayuda jayabinangun, inggih kadamel srana tiyang Brata Pandhawa. Pramila ajujuluk Prabu Danardana. dening narendra trusing paningal sidik ingkang sebda, awas salebeting sare priksa saderenge winarah, pramila ajujuluk Prabu Cakrapani. pranyata wong agung 8 Dwarawati punika, agemira dedamel sanjata Cakra, tegese wignya anganam mungkasi saliring prakawis. Mila tengran Prabu Padmanaba, pranyata kagadhuhan sekar Wijayakusuma, pangwasanira saged mulyakaken tiyang pejah ingkang dereng pinasthi. Mila ajujuluk Prabu Trimurti. kadigdyanira wignya tiwikrama. yen bek krodha malih warna, kasor Ywang Bathara Kala, sirah tiga Ywang Siwah Brama Rodra Ywang Kala, dewa minangka sarira kapya. Sirna kamanungsanira mawantah kajuwatanira, gengnya yayah prabata agra anglebur buwana, mila ajujuluk Sang Sri Pamangsah. basa Sri Ratu, Pamangsah sampun amastani, pasah liring agal lembat, aglung puji panglembana, luhurira angungkuli ngakasa. padhangnya langkung baskara. Pranyata Prabu Dwarawati punika. 9 trus padhang paningale, ageng obore, atebih kuncarane, tinenga ing parangmuka, kathah nungkul tanpa linawan ing ngayuda. ajrih asih kumawula, ingkang tebih manglung, ingkang celak tumiyung. sami asrah bulu bekti glondhong pangarengareng. tansah mintir saben warsa. Kocap ing sapunika wong agung Dwarawati. lagya kasengkelan penggalih, kaemengan badra irawan. tegese badra mendhung irawan srengenge, lir surya kalingan mendhung, rem rem sureming driya katawengan, tandha pamayanging Sangywang Wisesa. punapa ingkang dadya sungkawaning driya, dening samurcanira ingkang rayi satriya Madukara Raden Janaka. saasoring yuda kalawan Sri Bomatara, tan paliwara paraning sedya. dene para ari myang putra ing Pandhawa, inggih sampun 10 sinebar angupadosi. a mung Raden Nakula Sadewa ingkang tengga Sri Puntadewa. Miwah para nararya Madukara myang Jadhipati, ugi sampun sinebar angupadosi. Sang Nata ing Dwarawati inggih sampun utusan angupadosi, wadya ing Dwarawati sinebar sadaya, jajah desa amilang kori, anjala paningal, angebo lelaku. meksa boten saged kepanggih, saya wimbuh angraosaken ingkang rayi Sangdyah Dewi Wara Sumbadra, kadya ginubah galihira. ketang tresnanira dhateng ingkang rayi satriya Madukara. Wondene sapunika, Sri Narendra arsa miyos siniwaka, animbali ingkang para putra santana, gunging wadya pinepak sadaya, akarsa manggalih ingkang rayi satriya Madukara. Sinigeg pangrengganing Nata, 11 kocap ingkang wonten pasowanan jawi, ingkang wonten tengah punika, Rekyana Patih Udawa. kilenira Rekyana Patih punika, putranira Sinuwun lng Dwarawati, akekasih Raden Sencaka, wetanira Kya Patih punika, satriya ing Garbaruci Raden Riya Sentyaki, Raden Riya Sentyaki inggih Raden Wresni Wirandaka. lngkang wonten wingkingira Rekyana Patih punika, pengagenging bupati awasta pun Tumenggung Druwajaya. Wenden~ wadya ing Dwarawati ingkang sowan pepak sadaya, pangangge awarnawarna, kadya ta sekar setaman, ambelabar dhateng ngalun-alun, ingkang wetan dumugi ing pagongan, ingkang kilen anglangkungi lng wantilan, ingkang ler dumugl ing pangurakan. Kadya ta angru12 buhna pacak suji kayu areng ing nagar\ Dwarawati. Wau ta boten antawis dangu katungka wiyosira wong agung Dwarawati, punapa antawisira yen miyos, jajaran ingkang medal rumiyin, prajurit dalem baris hurmat, tambur salompret gumerah, myang gangsa Munggang munya angangkang, Ian sanjata ageng munya ambal kaping tiga, gur, gur, gur.

GANG SA LAD RANG. REP. GANDHANG-GANDHANG ( 1 ). GANGSA GESANG. REP.

Wau ta sawiyosira wong agung Dwarawati, wonten sitinggil binaturana adi. kasongan witana asri rinukmi. abdi-daiem ingkang anjajari kanan kering wuri daiem, pangangge aneka-neka. kajineman ing, ngarsa asikeptameng pedhang, punakawan ing ngarsa 13 kapering kanan, pantes tan ana wingwang Sri Narendra yen kaianira miyos siniwaka. pinarak ing dhampar denta . ginontrong ing kancana aiemek baiudru wilis. sinuiam ing renda rukmi isi sari, Sri Narendra apratistha yen ngagem kampuh parang rusak gendreh, apaningset renda _surati, kang ngiebet mawi paningset cindhe jeiamprang ijem, sinampiraken wangkinganira keprabon. aiancingan cindhe sekar ginontrang retna dimuiya, abinggei natasmara. keiatbau sarpa raja, uiur-uiur rineka nagendrasmara. ajejamang sungsun tiga, kinancing garudha mungkur, sinangga ing praba kinarawistha ing kancana, asangsangan mas candra wirama, asekar mas rineka anggrek sutengsu, arumbing kinaiacakra, apanunggui inten bumi, soroting retna pagut Ian liringing tingal. kadya kilat barung Ian thathit, wimbuh akarya wirangrong 14 Sri Narendra ageganda jebat kasturi, gandanira amusing pageiaran, sarta ingayap para biyada, manggung tanapi bedhaya, piaraIara ingkang ngampii upacara, ing kanan kering wuri daiem, kathahe kalih Iajur sisih, tur padha ayu linuwih, sedheng nome apengadeg lindhu sekar, abusana raras aragi Nata Surya biseka, kadya murca kinedhepna. sirna kamanungsanira wong agung ing Dwarawati. salira mawantah ing bathara, estu Sangywang Wisnu kadi duk rinenggeng kayangan ing Nguntarasegara. Wau ta wadya ingkang nangkii, upamine lintang abyor kaianing daiu, sareng kawijilan ing Surya Narendra, sudama nir hujwaianira, kaiuhuran ing Sangywang Pratonggapati, sadangunira pinarak, saderenge 15 ngandika, sirep sadaya ing panangkilan, tan ana sabawane walang salisik, amung swarane pandhe gendhing kemasan, ingkang teksih kalilan sami nyambut darnel, Ian swaraning peksi kapyarsa, berkutut ukung munya ing tawang.

POCAPAN (2),

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, KAWIN GURISA. POCAPAN (3).

Wau ta Sang Prabu ing Dwarawati, sareng myarsa aturira Kyana Patih Udawa. yen wadya ing Dwarawati, anggenira ngupadosi ingkang rayi satriya Madukara, boten saged pinanggih. Sri Narendra sanget ing pangungunira.

LAGON.

POCAPAN (4).

Sebetbyar wau ta, dereng dumugi anggenira imbal pangan16 dika wong agung Dwarawati. kasaru gegering jawi. kadya gabah deninteri. pyak. pyak. pyak.

GANGSA PLAJARAN. REP. GANDHANG-GANDHANG (5),

GANGSA GESANG. SUWUK.

POCAPAN (6).

LAGON (PANIMBAL).

POCAPAN (7).

Wau ta Raden Kacanegara, sareng dipun timbali ingkang uwa wong agung Dwarawati, nyat anulya jumeneng, alan dentetepaken jamange, kinancing lawan keswane, denoglekaken dhuwunge, yen sinawang katon girang-girang galihira.

GENDHING GIRANG-GIRANG. REP,

POCAPAN (8),

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta sadhatengira Raden Tutuka, wonten ngarsanira ingkang uwa wong agung Dwarawati, ya mangkana yitnanira Raden Gathutkaca, "kabeneran temen lakuku iki, kangjeng uwa lagi 17 miyos siniwaka, ana ing sitinggil binaturana adi, mendah gene yen wis mireng aturku, yen diaturi ingkang rayi kangjeng uwa aji Ngamarta, perlu menggalih bab murcane pamanmas ing Madukara, sabab'.kangjeng uwa, yen ora dirawuhi kangjeng uwa Prabu Dwarawati, banget ole he sengkel galihe." Wondene pangunandikanira wong agung Dwarawati, "iki si kulup Gathutkaca, teka ana ngarepanaku, apa ya diutusa yayi Prabu Ngamarta, apa iya karepe dhewe, dene tekane asigra-sigra, kaya ana perlune, katara ulat liringe," yekti mangkana yitnanira wong agung Dwarawati.

GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON. POCAPAN (9).

Wau ta Raden Gathutkaca. sareng sampun kaparingan 18 priksa dhumateng ingkang uwa wong agung Dwarawati. anayogyani inggih lajeng badhe tindak dhumateng nagari Ngamarta. Raden Gathutkaca akarsa nyuwun pamit anulya matur.

Yogyakarta (Yogyakarta : Gadjah Mada University Press. 1984). p. 232.

2Edi Sedyawati H .. et al.. Tori Dafam Sejarah Kesenian Jawa dan Bali Kuna (Jakarta : Laporan Penelitian Fakultas Sastra Universitas Indonesia. 1978), p. 126.

JSerat Kandha Ringgit Purwa Lampahan Jayasemadi. MS Kraton Yogyakarta WA1 (1856). p. 292-294.

4Soedarsono, op. cit.. p. 31.

5 /bid., p. 21.

6 /bid., p. 29-30; juga periksa G.B.P..H. Suryobrongto, "Wayang Wong Gaya Mala· raman." dalam Fred Wibowo, ed., Mengena / Tari Klasik Gaya Yogyakarta (Yogyakarta : Dewan Kesenian Propinsl DIY, 1981), p. 45-56.

7Th.G.Th. Pigeaud, Literature of Java Vol. 1: Synopsis of Javanese Literature 900-

BKagunganDalem Serat Brago/amurti. MS Kraton Yogyakarta No. 3/ 38: juga periksa Soedarsono. "Wayang Wong dan Perjanjian Giyanti 1755: Satu Kajian Tentang Hubungan antara Seni Pertunjukan dan Perkembangan Politik di Jawa." Makalah pada Seminar Nasional Hasil Penelitian Perguruan Tinggi di Bandung. Februari 1985.

9Soedarsono. Wayang Wong : The State Ritual _ ... p. 21.

10Soedarsono, "Wayang Wong dan Perjanjian Giyanti . ." p. 40.

11 fbid .. p. 39.

M.C. Ricklefs. A History of Modern Indonesia (Bloomington : Indiana University Press. 1981). p. 109.

usoedarsono. "Wayang Wong dan Perjanjian Giyanti . .. :· p. 40.

'De Ascese uan Ardjoena·· op te Voeren in Twee Dagen den 16den en I7den Januari 1937 te Houden in den Kraton te Jogjakarta ter Eere uan het Huwelijk uan H.K.H. Prinses Juliana en Z.K.H. Prins Bernhard uan LippeBiesterfeld.

1' Soedarsono, Wayang Wong: The State Ritual . . . , p. 140: juga periksa Alton L. Becker. "Text-Building. Epistemology. and Aesthetics in Javanese Shadow Theater. dalam Alton L. Becker dan Aram Yengoyan. ed .. The Imagination and Reality. Essays on Southeast Asian Coherence System (Norwood. New Jersey Ahlex Puhlishing Company. 1979), p. 220-221.

I6Soedarsono. Wayang Wong : The State Ritual .. . p. 234.

17Pe riksa dan bandingkan dengan tulisan E.L. Heins tentang wangsa/on pada pertunjukan wayang kulit. ''Cueing the Gamelan in Javanes., Wayang Performance." dalam Indon esia Vol.

9 (April 1970). p.

101 - 127.

18Pigeaud. Literature of Jaua Vol. I.

POCAPAN (10)

GANGSA PLAJARAN. REP.

Wau ta sapengkerira Raden Gathutkaca. wong agung Dwarawati akarsa ndhawuhi Kyana Patih Udawa. tuwin Raden Sencaka, Raden Riya Sentyaki. sawadya Dwarawati ingkang sepalih. sami kinen ndherek, dhumateng nagari Ngamarta, wondene ingkang kakersakaken tengga nagari. Kya Tumenggung Dwuwajaya nganthi wadya Dwarawati ingkang sepalih, Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (11).

Wau ta Sinuwun ing Dwarawati, sareng sampun rampung dhawuh pangandikanira. wong agung Dwarawati angragoni tuhu 19 sebda pandhita ratu, ngandika sapisan rampung, lir mangsi tumameng dlancang, tan kena lumebek, Sri Narendra arsa kondur angedhaton. tedhak saking palenggahanira dhampar denta. jlog.

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta wong agung Dwarawati. pantes tan ana wing wang yen ari kalanira kondur nggenira siniwaka, ginarebeg sakathahing para biyada, manggung tanapi bedhaya, plara-lara ingkang ngampil upacara-dalem. udakawis kalih lajur sisih. kang rompyohrompyoh sinome, ingkang ijo pilingane; ingkang sapekak tengahe. ingkang sajari miring tapake, kang makah-makah jajane, kang pating karencang bayune. kang mandul-mandul payudarane, kang 20 ketol-ketol brotole, kang gam pang pelatukane, swaranira gumerah, mara-mara, dug-grudug-grudug. Lah ing ngriku wong agung Dwa· rawati, sareng mulat kanan kering wuri-dalem. ingkang nampi semu dalem, lelurahing para gusti. nyai lurah Udakara, kaliyan nyai lurah Patrajiwa, wedalira inggal-inggalan.

Wau ta sakondurira wong agung Dwarawati. ing Kemandhungan boten k<:mdel, ing Srimenganti boten pinarak. lah ing ngriku kendel wonten Danapratapa. punapa ingaranan Danapratapa gapura. lngkang ingaranan gapura, korining kedhaton ingkang mijil sapisan. Punapa ingaranan gapura , gedhe meru dhu21 wure, adi luwih baguse, rukma kancana. Mila gapura ingaranan Danapratapa, danane yen kalangkahan jalma jalu lan estri. tapane yen kodanan kepanasen, lah ing ngriku wong agung Dwarawati sareng angiwa tingale, wonten bremara anguswa sari, sari meksih kudhup den ingsep ing bremara. akeh solahing bremara. ana teka mesem salebeting galihira wong agung Dwarawati.

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON. KAWIN,

POCAPAN (13)

Wau ta wong agung Dwarawati, ingkang kondur ange· dhaton. tan liya ingkang ginalih, amung sadhatengira ingkang putra Raden Gathutkaca. ya mangkana yitnanira wong agung Dwarawati, "ora kaya lakune si kulup Gathutkaca, diutus yayi Prabu Ngamarta, teka nenes temen tembunge."

22 GENDHING NENES, REP.

Anenggih punika ingkang wonten salebeting kedhaton. ing Gupit Mondrogini, rangka musthika, kamarmaya adi, garwanira Sri Narendra ing Dwarawati, sinten sadasa namanira, dasa sepuluh nama aran. Garwa ingkang sepulrpiyambak, ingkang wonten tengah punika, akekasih\ Kangjeng Ratu Jembawati. Tengenira punika garwa ingkang pamadya, akekasih Kangjeng Ratu Setya· boma, kiwanira Kangjeng Ratu Jembawati punika, garwanira Sinuwun ing Dwarawatl ingkang taruna, akekasih Kangjeng Ratu Rukmini. Wondene kmmira Kangjeng Ratu Rukmini punika, ka· dangira taruna Sinuwun ing Dwarawati, ingkang kagarwa satriya ing Madukara Raden Janaka, akekasih Sangdyah Retna Wara 23 Sumbadra, samurcanipun ingkang raka satriya ing Madukara, Sang Kusuma tandya binoyong ingkang raka Sinuwun ing Dwarawati. lngkang kapering wuri punika, ingkang kilen putranira wong agung Dwarawati ingkang sepuh, wasta Sangdyah Dewi Siti Sendari. sam pun kagarwa Raden Angkawijaya.lngkang wetan ingkang taruna, wasta Sangdyah Dewi Titisari. Wau ta adining kusuma, Kangjeng Ratu Jembawati, sadangunira tinilar sewaka, dhateng ingkang raka wong agung ing Dwarawati. tansah angarsa-arsa, ya mangkana pangudasmaranira Sangdyah Ratu Jembawati, "kadingaren temen kaka Prabu iki. olehe miyos siniwaka, teka suwe beda soban kalawan sa ben, baya ana kersane apa," yekti mangkana 24 pangudasmaranira Kangjeng Ratu Jembawati.

SEBLAK SIYENG. GANGSA GESANG. REP,

POCAPAN (14),

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (15).

Wau ta ingkang para garwa, sareng mireng dhawuhira Sinuwun ing Dwarawati, saliring ingkang gupita ing pasewakan. sakelangkung sami pangungunira ing galih, Sangdyah Dewi Wara Sumbadra, sareng mireng yen ingkang raka satriya ing Madukara boten kepanggih. sakelangkung trenyuhira ing galih. perbengperbeng mijil kang waspa.

LAGON.

Wau ta Sinuwun ing Dwarawati, sareng priksa ingkang rayi Sangdyah Dewi Wara Sumbadra esmu sungkawa. sekala arsa rinapu, Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (16)

LAGON.

25 Sebetbyar wau ta, wong agung Dwarawati, karsa lajeng tindak dhateng nagari Ngamarta, akarsa miyos ing jumantara, sarta angobong dupa. agengira sakumbaning dirada, sawusira dadi kang dahana. kokaping dupa kumelud angampak-ampak, Sri Narendra karsa minggah sanggar palanggatan, akarsa nandha pusaka bendhe Kyahi Poncajanya, ing nguni bendhe pusaka paringira Sangywang Girinata, sawusira antuk tandha sihing jawata, lah ing ngriku Sri Narendra Kresna, arsa medal ing jawi tindakira inggalinggalan.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

Sebetbyar wau ta, Sinuwun ing Dwarawati, sigra arsa muryani ingkang busana.

KAWIN GURISA

26 Wau ta wong agung Dwarawati, ri wusnya muryani ingkang busana. arsa dedel pratiwi nggayuh ing ngakasa. nulya sidhakep suku tunggal, nutupi babahan nawa sanga, mateni ingkang pancadriya, basa panca lelima driya angen-angen. mateni nepsu limang prakara, endi ta dununge, kang tutuk datan ngandika. kang netra tan aningali, kama datan miyarsa. grana tan angganda. angga tan obah, mung tis anggrana sika, tis paningal, grana irung. sika kulit, mung kulit sapucuking grana kang tansah pinancering tingal. katenta dewane mangkruk-mangkruk aneng sapucuking grana. apan boten nggenya ngumpulaken netra kalih kadadosaken satunggal, dadya nglangut panembahe, Sri Na_rendra awor dewane Sangywang Wisesa, yen awora dadi jumbuh kawula lawan dewa27 ne, yen tan awor dadi pisah kawula lawan gustine, samana wus katrima saciptanira, lah ing ngriku Sang Sri Narendra Kresna anulya mudhar asta, pranyata wong agung Dwarawati punika dewa kamanungsan, winongwong ing jawata, priksa saderenge winarah. awas salebeting sare, lah ing ngriku Sinuwun ing Dwarawati karsa mesat ing jumantara, sekala bias anulya sirna.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK, LAGON.

Wau ta wong agung Dwarawati, ingkang tindak dhateng nagari Ngamarta, ingkang tinilar sajroning pura. samya kumpul golong panggalihira.

GENDHING GOLONG, REP.

Anenggih punika ingkang wonten pasowanan njawt, mg28 kang lenggah kidul kilen punika, putranira wong agung Dwarawati Raden Sencaka. lngkang wetan Raden Arya Sentyaki. lngkang ler tengah punika Kyana Patih Udawa. Wingkingira Kyana Patih punika, pengagenging bupati pun Tumenggung Druwajaya, dene wadyabala ing Dwarawati, ingkang sewaka sampun pepak sadaya, ya mangkana pangunadikanira Raden Sencaka, "ora kadya rasaning atiku. samurcane pamanmas ing Madukara. apa uwisa sirna seka marcapada. apa isiha paripurna. kaya kepriye kersane Kang· jeng Rama iki. aku padha ndikakake ndherek menyang negara Ngamarta. dak-duga iya anggalih samurcane pamanmas ing Madu· kara. Karo paman Udawa olehe nata wadya Dwarawati separo. 29 apa wis padha sumekta.'' wondene yitnanira Raden Riya Sentyaki, inggih boten sanes kadi pangetangira Raden Sencaka.

GANGSA GESANG, SUWUK KAWIN.

POCAPAN (17).

GANGSA PLAJARAN. LAJENGAN WEDALIPUN GATHUTKACA,

GANGSA SUWUK.

Sebetbyar wau ta, Raden Gathutkaca, ingkang arsa medal ing jumantara, sigra muryani ingkang busana.

POCAPAN (18).

KAWIN

Wau ta satriya ing Pringgadani Raden Gathutkaca. ingkang matek kasudibyanira, nulya dentetepaken jamange. Densingseti paningsete. Sarwi denwingkis kampuhe. Katingal ngisis lancingane cindhe sekar, panji-panji rinenda dinasihing kancana, akarsa mesat ing jumantara, sareng denencot wentise'. sarta denembat walikate'. 30 denbeber kampuhe. asru anggedrug siti, gegana kang dentenga. sekala bias anulya sirna.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK, LAGON

Wau ta laris tindakira satriya Pringgadani, kang sumedya angupadosi ingkang paman satriya Madukara. Sinigeg gantya kocapa, ing kayangan Ngendrabuwana, katon pating karelap. lir kerbeting lelayu soroting swarna.

GENDHING LAYU-LAYU, REP,

POCAPAN (19),

GANGSA GESANG, REP.

Hong ilaheng, hong ilaheng, hong ilaheng, awlgenam astuhu nama sidhem, anenggih punika suwarga Ngendrabuwana. ingkang pinurweng carita semangke. sinten ta ingkang jumeneng

31 Sri Bathara ing kayangan Ngendrabuwana punika, ajujuluk Sangywang Surapati, Sangywang Surapati inggih Sangywang Bathara Endra, ingkang lagya miyos siniwaka ing srenggatana rinengga. kasongan witana adi rinukmi, pinarak ing kundharana rukmi, pinatik ing sosotya mutyara. alelemek trenaning pandhan, sinulam ing kancana , ingayap para waranggana samya endah kang warna, karengga ing sumbaga sosotya mutyara. soroting retna pagut lan liringing tingal, kadya kilat barung lan thathit. tinon saking mandrawa lir murca kinedhepna. Wondene ingkang sumewa ing ngarsa, pepatih ing Ngendrabuwana , wasta Rekyana Patih Dewantaka. tengenipun Rekyana Patih punika, putranira Sangywang Bathara Endra ingkang sepuh, awasta Sangywang Srenggani32 dewa. wondene ingkang wonten kiwanira Rekyana Patih punika. inggih putranira Sangywang Bathara Endra ingkang enem, awasta Sangywang Citragana, wingkingira Kyana Patih punika. sorsoranira Rekyana Patih, awasta Sangywang Dewamadhendha. Sinambetan Sangywang Subrongta, Sangywang Sukata, Sangywang lsyawa. Sangywang Bisawa, tanapi Sangywang Kuwera. Pepak sadaya para jawata ing Ngendrabuwana, ambeleber ngebeki ing panangkilan. Wondene sadangunira lenggah Sangywang Bathara Endra, kang tansah ginalih-galih amung Prabu Bomatara ing Trajutresna, denya bitutama mengsah kadang priyangga, awit angapus krama sudarmanya, ya mangkana yitnanira Sangywang Surapati, "iki si Dewantaka apa dene yoga ulun kaki Srenggani33 dewa, kaki Citragana, wus samya mangarsa nrapsila kapya, paran baya pawartanya si Bomatara, denya kumasura asung supatra angapus krama marang sudarmanya kaki Prabu Padmanaba, minta si Samba miwah Mustakawati, sengadi ayun binoja krama, tekap samindraning praja si Samba pinarwasa, mring dutanya kang aran Kala Kathung myang Pralemba, satemah dadya rok bandawala ngayuda lan kadang wangsanya, ywan si Boma nemahi sirna, paran lumarapnya yitnaning Rambut Julung." Wondene yitnanira Rekyana Patih Dewantaka, "iki Sangywang Bathara Endra mahywa siniwaka, ulun tuwin para jawata miwah para yangyang kapya, samya pininta sumewa, paran baya kawismayanya Sangywang pukulun, ywan tanya pawartanya Prabu Bomatara, 34 denya bitutama lan kadang wangsanya, ulun wus miyarsa pawarta, ywan Prabu Bomatara wus katemahan sirna, lwan ing mangkya yitmanya Rambut Julung, lumarap mring paradeng Ngimataka,"

yekti mangkana yitnanira Kyana Patih Dewantaka.

GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON. KAWIN GANDA KUSUMA.

POCAPAN (20).

Sebetbyar wau ta. dereng dumugi anggenira imbal pangan· dika. Sri Bathara Endra lan Kya Patih Dewantaka. kasaru dha · tengira caraka saking nagari Ngimataka. awasta pun Tumeng· gung Mamangdana, tuwin pun Tumenggung Amonggarba. cingak ingkang para jawata. lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan. pyak. pyak. pyak.

GANGSA PLAJARAN. REP.

35 Wau ta sadhatengira pun wil Mamangdana. tuwin diktya Amonggarba. wonten ngarsanira Sri Bathara Surapati, pun diktya kalih sanget ajrihira. tansah tumungkul amarikelu. ya mangkana yitnanira pun diktya Mamangdana. ''Eia nyata gedhe suwarga ing Ngendrabuwana iki. layaka sosra kajana priya endahing kaswargan. wingit temen pasemone jawata iki. kongsi ora bisa ndeleng panjenengane, hujwalane lir sunaring surya. Mendah gene yen wisa priksa aturku. yen Dewi Supraba disuwun karo gustiku, iya muga diparingna bae, yen samungguh ora diparingna , apa bakal kapengin dadi karang abang ing Kaendran. ora wurung ditekani 36 ing ngayuda karo gustiku. "Wondene pangunadikanira Sri Bathara Endra ... apa iki raseksa cundhakanya si Winatakwaca ing Ngima· taka, dene tanpa reringa laksitanya amurang tata, iya kadang· kadang bangsanya gandarwa, datan weruh ing weweka. datan nganggo trapsila," yekti mangkana pangunadikanira Sangywang Bathara Endra.

GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.

POCAPAN (21).

Wau ta Sangywang Srengganidewa, sareng mireng aturira diktya Mamangdana peksa pari peksa. sakelangkung dukanira.

KAWIN GURISA.

POCAPAN (22),

Wau ta pun diktya Mamangdana. sareng sampun Iampi 3 7 pangandikanira Sangywang Bathara Endra. akarsa nyuwun pamit anulya matur.

Wau ta Sri Bathara Endra. saundurira utusan saking Ngi mataka, akarsa ndhawuhake n dhumateng Kyana Pa tih Dewan taka. kinen tata -tata saksumektaning ngayuda . sawadya jawa ta ing Kaendran sadaya, bokme nawi Prabu Winatakwaca andhatengi enjing kalawan sonten. sam pun ngantos kelayatan. Sangywang Ba - thara Endra nulya ngandika .

POCAPAN (25).

GANGSA PLAJARAN. REP.

POCAPAN (26).

Wau ta Sangywang Bathara Surapati. sareng sampun rampung anggenira dhedhawuh dhumateng Rekyana Patih, tuwin ingkang putra Sangywang Srengganidewa, sarta ingkang para panga - gen~ing jawata ing Ngendraloka. lah ing ngriku Sangywang Batha ra Endra, akarsa laju sowan ingkang rama Sangywang Jagadpratingkah, tandya tedhak saking palenggahanira kundharana. jlog.

GANGSA GESANG. REP.

Wau ta sajengkarira Sangywang Bathara Endra, kondur ing prasadarga, laju sowan dhumateng Junggringsalaka. wondene Kyana Patih Dewantaka, tanapi para yang-yang, laju bodhol dhumateng ngardi Sumeru.

Wau ta Sangywang Bathara Srengganidewa, dereng suda raosing galih, dhateng pun diktya Mamangdana, lah ing ngriku arsa medal ing jawi lan ingkang rayi Sangywang Bathara Citra - gana, tanapi para yang-yang, arsa nututi lampahira diktya Ma - mangdana, tindakira inggal-inggalan.

GANGSA GESANG. REP. POCAPAN (27). 39 GANGSA GESANG. LALAJENGAN. REP.

Wau ta tampahira pun Tumenggung Mamangdana. tan Tumenggung Amonggarba. kendet wonten sajawining Ngendrabuwana, sadangunira kendel. angraos sami boten sekeca manahipun. tah ing ngriku pun Mamangdana nutya wicanten.

POCAPAN (28).

Lah ing ngriku pun Tumenggung Mamangdana. nutya den tututi tan wadya Ngendrabuwana. sarta dipun-uwuh-uwuh kinen kendel.

' ' KANCA PASINDHEN MUNGEL. HEH MAMANGDANA

MANDHEGA MANDHEGA.

POCAPAN (29)

Wau ta diktya Amonggarba. ingkang sumedya methukaken Sangywang Dewasubrangta , tah ing ngriku nyat anutya majeng.

40 GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (30)

GANGSA PLAJARAN. PRANG. REP.

Wau ta Sangywang Dewasubrangta, esmu karepotan juritira. sekata tandya cinandhak binucat dhawahira tebih.

GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (31). ,

Eling Sangywang Subrangta keptajar, nyata-nyata. Wau ta sareng katalika dhateng Sangywang Srengganidewa. arsa mang· sah ing ngayuda, tah ing ngriku nyat anutya majeng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (32),

GANGSA PLAJARAN, PRANG. SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (33).

; Eling diktya Amonggarba keptajar, nyata nyata. Wau ta pun Tumenggung Mamangdana, sareng sumerep diktya Amonggarba keplajar. sakelangkung kurdhanira. arsa mangsah ing ngayuda. lah ing ngriku nyat anulya majeng.

41 GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (34).

GANGSA PLAJARAN. PRANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (35).

Wau ta Sangywang Srengganidewa. anulya ngasta agemira gada, pun Tumenggung Mamangdana. nulya nyandhak limpung· ira. cag. sarwi wicanten.

POCAPAN (36)

GANGSA PLAJARAN. PRANG. REP.

Wau ta Sangywang Srengganidewa. ingkang yuda gada, kaliyan pun Tumenggung Mamangdana, sakelangkung dening rame, tan wonten ingkang kuciwa Lah ing ngriku pun diktya Amonggarba. sareng sumerep pun Tumenggung Mamangdana. esmu karepotan juritira, arsa pinenggak kinen anguncati yuda. lampahira inggal·inggalan.

GANGSA GESANG. SUWUK, ADAADA, SUMBAR (37).

Wau ta Sangywang Citragana, tuwin sagung para jawata. 42 tanapi para yang-yang, sareng priksa Sangywang Srengganidewa unggul yudanira, akarsa marepeki tindakira inggal·inggalan.

GANGSA PLAJARAN, REP,

POCAPAN (38),

GANGSA GESANG, LAJENGAN. REP.

POCAPAN (39),

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON.

Wau ta laris lampahira pun Tumenggung Mamangdana, tanapi diktya Amonggarba, ingkang sumedya mantuk matur gusti· nira Prabu Winatakwaca, ingkang manggung brangta asmara kung rimang, kocap arsa siniwaka, sumreg gumrumung swaraning wadya ingkang sumewa.

GENDHING JURUDEMUNG, REP.

Anenggih punika ing nagari Ngimataka. ingkang rinengge ng gupita. sinten ta ingkang jumeneng nata ing nagari Ngimataka punika. anenggih rajaning raseksa. sinten ta dasa namane. dasa sepuluh nama a ran, ajujuluk Maharaja Winatakwaca. inggih Maha43 raja Nirbita. Anglangkungi ageng karaton ing nagari Ngimataka punika. kocap wadyanira bacingah, wadya raseksa tuwin ingkang wadya manungsa, wondene Sang Prabu Nirbita punika saweg kandhuhan brangta kung rimang. kasmaran waranggana ing suwarga. ingkang wasta Dewi Supraba. Ing mangke Sri Narendra arsa miyos siniwaka. animbali Rekyana Patih Bomakendra. sawadya ing Ngimataka sadaya, tanapi gunging para raja telukan. ingkang sami kasor ing ngayuda. sampun sami sowan asaos bulubekti. glondhong pengareng-areng, dhasar narendra sami anglangkungi kadigdayanira, wimbuh sami kapanjingan yitmanira raksa sa 44 ing Ngalengkadiraja, dadya sangsaya amimbuhi kake ndelanira. ugi kathah para raja ingkang dereng sowan, ananging sampun sami mireng pawarta, yen Sri Narendra arsa nambut titahing ngakrama, lamaking pramada, dhaup kaliyan apsari ing suwarga Dewi Retna Supraba, marma para raja laje ng sami sowan. angampil bulubekti. Sinigeg pangrengganing nata , kocap ingkang wonten pasowanan jawi, ingkang sowan tengah punika, pepatih ing Ngimataka wasta Rekyana Patih Bomakendra, wondene ingkang sowan ngajeng kekalih punika. raksasa andel kajineman. ingkang kilen wasta pun Jathagumbala, ingkang wetan pun Jathawisaya. lngkang lenggah nginggil kekalih tengenira Rekyana Patih punika. 45 ingkang ngaj e ng kale res uwa dalem ingkang pilenggah ing nagari Nungsabarong, wasta Prabu Kalamatengga, awarna raksasa ageng aluhur. sasat pangawak prabata, sakalangkung kadibyanira. wignya ambles ing pratala. Prabu Kalamatengga mengkeraken Prabu Candrageni, kaleres ingkang raka Jan Srimisesa, ingkang pilenggah ing nagari Tunjungkaroban_ Kiwanira Kya Patih Barnakendra ingkang lenggah nginggil kekalih punika, ingkang ngajeng kaleres ingkang paman lawan Sri Narendra, ingkang pilenggah ing nagari Jonggirupaksa, ajujuluk Prabu Hardayeksa, wondene Prabu Hardayeksa punika, satuhu katitisan kumaraning raksasa ing Ngalengkadiraja, mila anglangkungi kadigadayanira, wignya ngambah 46 jumantara. Prabu Hardayeksa mengkeraken Prabu Tejalelana, kaleres ingkang rayi lawan Sri Narendra, ingkang pilenggah ing nagari Giriguthaka. Wingkingira Rekyana Patih Bomakendra pu nika. raksasa andel santana Narendra saking ibu. wasta diktya Wiradha . Sinambetan para andel raksasa myang manungsa. ing nagari Ngimataka sadaya. dhasar ing manah wus saeka praya. saking gunging koswala. ambeleber ngebeki ing pasewakan. Wau ta dereng antawis dangu katungka wiyosira Sri Narendra. apa antarane yen miyos. jajaran ingkang medal rumiyin. pagelaran samya hurmat, tambur beri swaranira gumerah. Ian salompret 47 mawurahan. sanjata mriyem ageng munya. ambal kaping tiga . Gur. gur. gur.

GANGSA GESANG, REP. GANDHANG-GANDHANG (40).

GANGSA GESANG, RINGGIT MANGALER WANGSUL MANGIDUL

GANGSA DHAWAH BENDRONG. NGLANA RAMPUNG NGLANA

WANGSUL GENDHING JURUDEMUNG. REP.

Wau ta Sri Narendra, sadangunira lenggah ingkang denesthi amung brangtanira kaliyan Sangdyah Retna Supraba. Yen cinandra warnanira Sang Prabu Nirbita, saliranira lir giri suta gragora, giri gunung, suta anak, anglir gunung anakan agengira. wondene Sang Prabu Winatakwaca punika, sanadyan raksasa awingit pasemonira, wignya mawor ajur-ajer, yen kala angeja alusira, angungkuli titah manungsa ngabathara, yen kalanira mijil 48 ardaning karsa, tan wingwang warnanira raksasa birawa. Kekalih ingkang sowan nyaket punika, dasih wulu cumbu wasta T agog Saraita. Lah ing ngriku Sri Narendra (mg~t brangtanira Ian Sangdyah Retna Supraba, karungrungan brangta angarang, Sri Narendra nulya ngandika.

NGUNGRUMAN KAPING SEKAWAN MAWI DOLANAN.

LAJENG

POCAPAN (41),

NGAJENGAKEN, GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, KAWIN

NAGAPASA,

POCAPAN (42),

KAWIN PATIH ASMARADANA,

POCAPAN (43).

Wau ta wong agung Ngimataka, akarsa nimbali andel kajineman, awasta pun Tumenggung Mamangmurka, badhe kautus dhateng pratapan ing Ngendrakila. sowan Risang Begawan Sucip· tahening. nyuwun pangestu anggenipun badhe pala krama. dhaup 49 lan Sangdyah Supraba. anamung yen Risang Begawan Sucipta· hening, datan karsa maringi pangestu. pun Tumenggung Mamang· murka kinen mbekta Begawan Suciptahening. sinowana mring Sang Prabu Yeksa, lah ing ngriku Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (44).

LAGON,

POCAPAN (45).

Sebetbyar wau ta pun Tumenggung Mamangmurka. ingkang sowan wonten pagelaran, sareng dentimbali dhumateng Sri Narendra kinen minggah ing sitinggil, alon dentetepaken jamange. denlongsoraken kampuhe, denkirap·kirap rikmane. kridhaning wi· raga lir wirangrong manahira.

GENDHING WIRANGRONG. REP.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka, sareng mung· 50 geng ngabyantara Nata. sila tumungkul amarikelu. ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Mamangmurka. "ehahe, ana apa Kang· jeng Dewaji nimbali menyang aku, apa ana karsa 1 dalem kang luwih gawat. dene sawange asigra-sigra." yekti mangkana yitna· nira Tumenggung Mamangmurka.

GANGSA GESANG. SUWUK. KAWIN WIRANGRONG,

POCAPAN (46).

Wau ta sareng sampun rampung pangandikanira wong agung Ngimataka, pun Tumenggung Mamangmurka arsa nyuwun pamit anulya matur.

POCAPAN (4 7),

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta dereng dangu sapengkerira pun Tumenggung Ma· mangmurka, ingkang kautus dhateng ing pratapan Ngindrakila. kasaru praptanira ingkang kautus saking Ngendrabuwana. pun Tumenggung Mamangdana, lan diktya Amonggarba. lampahira 51 dumrojog tanpa larapan.

GANGSA GESANG. REP.

Wau ta sadhatengira pun Tumenggung Mamangdana , lcm diktya Amonggarba. wonten ngarsanira Sang Misesa. ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Mamangdana. "iki Kangjeng Dewaji pinuju lenggah ana ing sitinggil binaturana. dak-duga iya ngajeng-ajeng kang dadi lakuku. mendah yen wisa priksa aturku. saiba dukane Kangjeng Dewaji. prakara panuwune. karsan e Ba - thara Endra. banjur dibalak bae,sabab Dewi Supraba ora kalil cm disuwun, kinarya tetimbangan mukti. jalaran Kangj eng Dcwi1ji. wis diparingi garwa tatelu hapsari ing Swargaloka. malah-mal a h 52 aku kelakon pacakara, karo anake Bathara Endra. aran Srengg<midewa. dak duga saya wuwuh dukane." Wondene yitnanira diktya Amonggarba, inggih boten sanes kadi pangetangira pun Tumeng - gung Mamangdana. Wondene pangunadikanira Sri Narendra. "iki si Mamangdana Amonggarba teka, tak kongkon nyaosake panglamar menyang Bathara Endra. apa iya ketampan, apa iya oraa. dene tekane tak sawang kemba bae. ulat semune nemu pakewuh lakune,'' titi mangkana pangunadikanira Sri Nan?ndra.

GANGSA GESANG. SUWUK ADA-ADA,

Wau ta Sri Narendra ing Ngimataka, sareng priksa aturira pun Tumenggung Mamangdana. sakelangkung dukanira.

POCAPAN (48).

KAWIN.

53 Apa pratandhane yen duka, jaja bang malatu-latu, jatha ngisis kerot gumerot lir singa darpa, obah kang malige waja. tingal andik lir pindah surya, napas seseg pranaja kadi dahana. yen sinabeta merang sagedheng, bel, kadi medal dahana, wong agung Ngitnataka nulya ngandika.

POCAPAN (49).

Wau ta Prabu Winatakwaca, akarsa ndhawuhi wong agung kalih, Prabu Candrageni lan Mraja Tejalelana, kinen nusul ingkang paman utawi ingkang uwa, ingkang sami pacak baris wonten ing Ngendramuhara. Laju sami kinen ngepung wakul all]baya mangap ing Ngendrabuwana, supados Sangywang Bathara Endra miris manahipun. angesrahna Sangdyah Dewi Supraba sangka ning alus. yen meksa boten purun ngulungaken. lajeng sami 54 kinen ngrebat ing prang. kalih dene malih yen wonten trah Pan· dhawa badhe dhateng Kaendran. kinen mangsulaken. Yen jawata Kaendran badhe dhateng marcapada. inggih kinen mangsulaken. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (50).

Wau ta wong agung kalih. sare ng sampun Iampi dhawuhira wong agung Ngimataka. kinen nusul lampahira wong agung Pa· ranggupita, tuwin wong agung Paranggelung. lah ing ngriku wong agung kalih arsa nyuwun pamit anulya matur sareng.

POCAPAN (51).

GANGSA PLAJARAN. REP.

Wau ta sapengkerira wong agung kalih, wong agung Ngi· mataka arsa ndhawuhi sami kinen tata-tata sasumektaning nga · 55 yuda. sarta Rekyana Patih Bomakendra. kinen ndhawuhi wadya bujungan wana Ian wadya raksasa . kinen nunggil lampah lawan narendra kekalih. Prabu Candrage ni lawan Prabu Tejale lana. ing· kang arsa tindak dhateng pasanggrahan wana Ngendramuha· ra. Wondene wadya raksasa pinatah sami pacak baris wonten tepis wiring nagari Ngimataka, yen wonten tiyang langkung kinen mangsulaken, Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (52).

Wau ta wong agung Ngimataka. sareng sampun rampung anggenira dhedhawuh. akarsa kondur angedhaton. tumedhak saking palenggahanira dhampar rukma . jlog. Lah ing ngriku tindakira inggal-inggalan.

GANGSA GESANG. LAJENGAN. 56 WEDALIPUN MAMANGMURKA, TO GOG SARA IT A. REP.

Wau ta sawedalira pun Tumenggung Mamangmurka, tanapi ki lurah Togog Saraita. ingkang lumampah duta dhateng pratapan ing Ngendrakila, ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Ma· mangmurka ... ehahe. kaya apa pandhita ingkang mertapa a na pe r· tapan Ngendrakila. apa ngluwihana sapadhaning pandhita ki1n<J akeh-akeh. de ne kl akon gustiku kersa utusa n nyuwun pang 0~ tu. iya muga·muga kersa amaringi pangestu hae. morang gustiku Prabu Winatakwaca. yen nganti ora ke rsa maringi pangestu. 1,1 11 lara apa bae sing dijaluk." yekti mangkana yitnanira pun Tun11.•ng· gung Mamangmurka.

GANGSA GESANG. SUWUK ADA-ADA

POCAPAN (53).

57 GANGSA PLAJARAN. LAJENGAN. WEDALIPUN PATU l 130rv1 ,\ KENDRA,

RAJA KALIH KAPETHUK BUJUNGAN WANA. SARTA PUNC~ GAWA.

GANGSA SUWUK ADA-ADA,

POCAPAN (54),

GANGSA PLAJARAN, PATIH BOMAKENDRA SARTA RU· JUNGAN WANA BIDHAL RUMIYIN, GANGSA SUWUK.

Wau ta sc:pengkerira Kya Patih Bomakendra. lan Mraja Kagendrasura. wong agung kalih arsa mbodholaken wadya. loll ing ngriku nulya ngandika.

POCAPAN (55).

Wau ta wong agung kalih sawadyabalanira sadaya. sn· wusira sumekta anggenira sami berdandosan. sasumektaning nf1" yuda, lah ing ngriku akarsa budhal, tindakira ingga l·inggol <m .

GANGSA PLAJARAN LAJENGAN, WEDALIPUN PATIH SOMAKENDRA, KEPETHUK DENAWA BEGAL. SUWUK ADA-ADA POCAPAN (56),

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta laris lampahira rota denawa, ingkang mecamhe ngi tepis wiring nagari Ngimataka, lah ing ngriku andhatengake n pra· bawa, aru-ara ing Suralaya, kadya kinocak kawah Candradimuka. yayah ginonjing bale Simarcukundha, lir ingoyog lawang sela matangkep·, ngolang-ngaling .sapi gumarang, kumitir pe thite Ywang Antaboga. Wondene gara-gara ing marcapada, segara umob, bumi obah, lindhu ping pitu sadina, gunung gumludhug, ing gegana ngemu riris, kluwung pating palengkung, teja mang· kara-kara.

Sirnaning gara-gara. wonten punakawan catur. juru wulucumbunira Sang Resi Mintaraga. awasta Ki Lurah Semar. Gareng. Petruk. Bagong, ingkang saweg wonten sajawining pratapan ing Ngindrakila. Ki Lurah Semar asukan-sukan. tatembangan alelagon.

SEMAR TETEMBANGAN, ALELAGON, TIT! TUNDHA GAGAK ' , INGARAN. LAJENG NGUNDANG GARENG, PETRUK BAGONG. SUKAN-SUKAN SAWATAWIS. SEMAR BAWA SWARA SEKAR KUSWALALITA. KATAMPEN GENDHING PANGKUR, REP.

Anenggih punika pratapan ing Ngindrakila. ingkang pinurweng carita. sinten ta ingkang mratapa wonten pratapan Ngindrakila punika. inggih Sang Begawan Suciptahening. inggih Resi Mintaraga, inggih Sang Resi Parta. Apa tegese Suciptahening, 60 su, marang linangkung. Cipta, pengangen-angen. Hening, wus angarani. Dene ajujuluk Sang Resi Mintaraga. Minta, panedha. Raga, alusing pambudi. salira. Sakelangkung pamintanira ing ngangga priyangga. Apranyata Sang Begawan Mintaraga punika. anglangkungi gentur kasutapanira, pramila Sang Pandhita punika amati raga. awit ing nguni sanget anggenira kuciwa, nalika yuda brata aprang tandhing lawan Sri Bomatara, samya susuruhan para narendra, jalaran Raden Wisnubrangta inggih Raden Samba, pinarwasa dening raka Sri Bomatara ing Trajutresna. Mila kelam61 pahan satriya Madukara bitutama tan Sri Bomatara, awit Sang Arjuna murina dhateng Raden Samba, kuwandanira binucal dhawah ngarsanira Sang .Parta, marma dadya aprang, Sang Parta binuncang ing warastra dibya, dening Sang Prabu Suteja. Sru kapranan, mila mangke Sang Pandhita sanget amati raga, nggenturaken kasutapanira, anenedha marang jawata ingkang minulya, wignya unggul ing ngayuda, benjing aprang brangtayuda, kadibyanira haywa ana ingkang madha, anglangkungi titahing ngabathara, tan sageda amemayu tribawana. Angenaki tyasira manungsa pada. pramila Sang Pandhlta ing mangke wus katrima, tapanira dening 62 Ywang Latawalhujwa, jinurung saciptanira, wondene Sang Pandhita saweg pinuju mudhar kasutapanira. lenggah salebe ting guwa.

ingadhep sagunging wast JeJanggan manguyu. Sang Pandhita akathah pamitranira ingkang para resi. samya mangestu dhumateng Sang Pandhita. lngkang sowan tengah ler ngajeng punika. lelurahing para cantrik, wasta pun Cantrik Danakarti. wetanira punika pun Wasi Sonyasubrastha, kilenira punika pun Jejanggan Anungswara . Pepak ingkang para cantrik guntung sowan sadaya, wondene Ki Lurah Semar saanakira inggih sowan wonten ngarsanira sang tapa, teka mangkana pangunadikanira Sang Pandhita, "iki bocah cantrik wasi jejanggan manguyu. pepak padha seba kabeh. semune padha bungah sarta lega atine. ingsun lagi mudhar 63 semadiningsun." Wondene yitnanira pun Cantrik Danakarti. "i. i, i. iki Sang Adi Panembahan. lagi pinuju mudhar denya semadi, akarsa lenggah sajroning guwa, animbali kancaku cantrik jejanggan manguyu, semune bakal ana karsane, andhawuhake marang aku. utawa menyang kancaku,dak-sawang-sawang kaya lejar penggalihe," yekti mangkana yitnanira Cantrik Danakarti.

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (58),

GANGSA PLAJARAN, REP.

Sebetbyar wau ta, sapengkerira cantrik Wasi Lebuguntung, tuwin Ki Lurah Semar saanakipun, lah ing ngriku kasaru praptanira Tumenggung Mamangmurka, tanapi Lurah Togog Saraita, 64 dumrojog tanpa larapan.

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta sadhatengira pun Tumenggung Mamangmurka, wonten ngarsanira Sang Begawan Suciptahening, ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Mamangmurka, "ehahe, nyata wingit temen Begawan Suciptahening, pantes yen kaloka kajana priya, gentur kasutapane, manther tejane angenguwung, dak-kedhepake cat katon cat ora, ya muga-muga kersa aparing pangestu marang Kangjeng Dewaji." Wondene yitnanira Ki Lurah Togog Saraita, "kepriye kersane Mas Tumenggung Mamangmurka iki, wangune ora ngrujuki kang dadi tuturku, bakal nemu apa bae." Wondene yitnanira Sang Begawan Suciptahening, "iki buta seka negara Ngimataka, semune ora persaja lakune," yekti mangkana 65 pangudasmaranira Sang Begawan Mintaraga.

GANGSA GESANG. SUWUK LAGON (59).

Wau ta Tumenggung Mamangmurka, sareng mawantu· wantu aturira dhateng Sang Begawan Suciptahening. anamung Sang Begawan Mintaraga. datan paja yen kersa aparing pangandika, pun Tumenggung Mamangmurka sakelangkung kurdhanira.

KAWIN SUDIRAKAWEKAS.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka. ingkang arsa mbopong Risang Begawan Suciptahening. sekala kenging prabawaning sang tapa, tandya plak akapidhara.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK. LAGON TLUTUR.

Sebetbyar wau ta, pun Tumenggung Mamangmurka, sareng kasiliring samirana, enget ing wanteyan. jenggirat anulya tangi.

66 TLUTUR JUGAG,

POCAPAN (60).

GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, SUWUK, LAGON.

Wau ta laris lampahira pun Tumenggung Mamangmurka. ingkang arsa nentremaken manahira, aneng sangandhaping ardi Ngendrakila, sinigeg gantya ingkang cinarita, ing kayangan Junggringsalaka, Sangywang Jagadnata, ingkang arsa miyos siniwaka, sinowan para jawata, sagunging jawata Ian para yang-yang, lir mega mendhung yen tiningalan.

GENDHING MEGAMENDHUNG, REP,

POCAPAN (61),

GANGSA GESANG, REP.

Hong ilaheng, hong ilaheng. hong ilaheng, awignam astuhu nama sidhem, anenggih punika Sangywang Jagadpratingkah, ingkang lagya lenggah aneng bale Marcukundha, manglela mungging 6 7 madyaning ngabra markata, sinangga ing sa pi Gumarang, ingayap ingkang para hapsari, samya endah ingkang warna, rinengga ing sumbaga sosotya mutyara, soroting retna pagut lan liringing tingal, kadya kilat barung lan thathit, tinon saking mandrawa lir murca kinedhepna, wondene ingkang munging ngabyantara punika, Sangywang Kanekaputra, tanapi para jawata nunganung, tuwin para yang-yang. pepak aglar sumewa aneng imbanging kayangan. ingkang lenggah nginggil kidul punika. inggih Sangywang Nila - kantha. ingkang sowan tengah ler nginggil punika. Sangywang Bathara Nurada. tengah ngandhap wingkingira Sangywang Kanekaputra punika. Sangywang Bathara Brama. Sangywang Bathara Brama nengenaken Sangywang Bathara Sambu, ingkang nginggil 68 wetan punika. Sangywang Bathara Bayu. Sangywang Bathara Bayu mengkeraken Sangywang Bathara Komajaya. Sangywang Bathara Komajaya nengenaken Sangywang Bath(\ra Mahadewa_ Sangywang Bathara Mahadewa mengkeraken Sangywang Bathara Asmara. Sangywang Asmara ngiwakake n Sangywang Raswarodra. Sangywang Raswarodra ngiwakake n Sangywang Bathara Surya. Sangywang Bathara Surya mengkeraken Sangywang Ma - heswara. Sangywang Maheswara nengenaken Sangywang Yama - dipati. Tengenira Sangywang Yamadipati punika, Sangywang Panyarikan, sinambetan para jawata nunganung, tuwin para yangyang ing Junggringsalaka, pepak para pengagenging jawata sami sowan sadaya, ambeleber angebeki imbanging kayangan. Wonde69 ne sadangonira lenggah Sangywang Jagadnata, ingkang ginalihgalih amung gara-gara ing marcapada, utawi ingkang putra Sa ngywang Bathara Endra, dereng wont en sowan. Ya mangkana pangunadikanira Sangywang Nilakantha, "baya apa kang dadya garagara ing marcapada, ngantya sumundhuling ngantariksa. lki kakang Nurada, sarta yoga ulun para jawata, tuwin para yangyang, wus samya pepak mangarsa nrapsila kapya, amung kaki Bathara Endra durung ana katon mangarsa nrapsila. manawa ana duhkitaning wardaya." Wondene pangunadikanira Sangywang ·Kanekaputra, "o hok, iki adhi Guru mahywa siniwaka, animbali marang ulun, layak anggalih kang ndadekake gara-gara iki." 70 yekti mangkana pangunadikanira Sangywang Bathara Kanekaputra.

GANG SA GESANG, SUWUK, LAGON, KAWIN KLA YUNEDHENG,

POCAPAN (62).

Wau ta Sangywang Jagadnata, sareng myarsa aturira Sangywang Bathara Kanekaputra, sakelangkung trenyuhing wardaya.

LAGON,

POCAPAN (63).

Wau ta dereng dangu anggenira imbal pangandika. Sangywang Bathara Nilakantha. Ian ingkang raka Sangywang Bathara Nurada, kasaru sowanira Sangywang Bathara ~ndra. dumrojog tanpa larapan. Pyak. pyak. pyak.

GANGSA PLAJARAN, REP

Wau ta sapraptanira Sangywang Bathara Endra. wonten ngarsanira ingkang sudarma Sangywang Bathara Manikmaya. ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Endra, "iki Kangjeng 71 Rama lagya mahywa siniwaka, amepak ingkang para jawata. baya anggalih ingkang ndadekake gara-gara, saiba ywan wus priksa wecana ulun, ywan si Winatakwaca darbe paminta. ayun anggarwa si Supraba. ywan ulun datan angulungna, si Supraba arsa rinebut ing prang, si Winatakwaca arsa maningnya mring Ngendrabuwana, ulun duga dahat duhkitanya Kangjeng Rama." Wondene pangudasmaranira Sangywang Bathara Guru, "iki kaki Bathara Endra, wus mangarsa nrapsila maring ngabyantara ulun, manawa arsa saweca kang luwih gati. kawistara pasemunya." yekti mangkana yitnanira Sangywang Jagadnata.

GANGSA GESANG. SUWUK, LAGON.

POCAPAN (64)

Wau ta Sangywang Jagadnata. sareng miyarsa aturira ingkang putra Sangywang Bathara Endra. Sangywang Jagadnata wus datan kekilapan. yen badhe dados perang ageng. tandya arsa dhedhawuh dhateng Sangywang Bathara Brama. Sangywang Bathara Sambu. Sangywang Bathara Bayu, tuwin para yang-yang. sami kinen mbantu Sangywang Srengganidewa, Sangywang Citragana. ingkang sami pacak baris aneng arga Sumeru, Sangywang Jagadnata anulya ngandika.

POCAPAN (65).

Wau ta Sangywang Bathara Brama, punapa dene Sangywang Bathara Sambu, tuwin Sangywang Bathara Bayu, sareng tampi dhawuhira Sangywang Kanekaputra, kinen mbantu pabarisanira Sangywang Srengganidewa, aneng ngardi Sumeru, akarsa 73 sami nyuwun pamit anulya matur sareng.

POCAPAN (66).

GANGSA PLAJARAN. REP.

Sebetbyar wau ta, sakondurira para jawata. Sangywang Jagadnata arsa bebodholan dhateng pratapan ing Ngendrakila. lah ing ngriku nulya ngendika.

GANGSA GESANG. REP.

POCAPAN (67).

Sebetbyar wau ta SangywangJagadnata. ingkang arsa njampangi lampahira ingkang raka Sangywang Kanekaputra, tuwin ingkang putra Sangywang Bathara f:.ndra, tanapi para waranggana, ingkang sami dhumateng pratapan ing Ngendrakila. lah ing ngriku arsa nggegana, sekala bias anulya sima.

GANGSA GESANG, LAJENGAN, REP.

Wau ta sawedalira Sangywang Bathara Brama, Sangywang Bathara Sambu, Sangywang Bathara Bayu, tuwin para jawata 74 sadaya, aneng ing swarga pangrantunan, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Brama, Ywang Sukma Adi Luwih, "ora talah si Winatakwaca, dene ndadak nganggo wani-wani tan arsa ngestokake dhawuhing jawata, malah-malah ayun mangrurah ing Ngendrabuwana, iya linawana ing ngayuda ywan ora sima dening ulun." Wondene yitnanira Sangywang Bathara Sambu, tanapi Sangywang Bathara Bayu, inggih boten sanes kadi pangetangira Sangywang Bathara Brama.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (68),

GANGSA PLAJARAN, DHAWAH AYAK-AYAKAN, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (69),

GANGSA AYAK-AYAKAN, LAJENGAN, SUWUK

75 Sebetbyar wau ta Sangywang Bathara Kanekaputra, tuwin para hapsari, sareng sampun telas pangandikanira, Sangywang Bathara Nurada arsa sowang-sowangan tindakira lan Sangywang Bathara Endra, lah ing ngriku tandya mesat ing jumantara, sekala bias anulya sima.

GANG SA PLAJARAN. SUWUK. LAGON .

Wau ta laris tindakira Sangywang Bathara Endra. atanapi Sangywang Bathara Kanekaputra, lawan ingkang para waranggana, kacarita sampun tebih sa king Junggringsalaka. Kocapa ing pratapan Ngendrakila, Sang Begawan Mintaraga. ingkang sakelangkung brangta marang jawata ingkang minulya.

GENDHING MADUBRANGTA, REP.

Anenggih punika risang Begawan Suciptahening. ingkang 76 arsa mudhar semadinira, ingadhep ingkang para resi, cantrik wasi jejanggan manguyu guntung, sarta Ki Lurah Semar saanakipun. Gareng Petruk Bagong, ingkang sowan tengah ler ngajeng punika. pun Cantrik Danakarti, ngiwakaken Wasi Sonyasubrastha. nengenaken Jejanggan Anungswara, pepak sadaya ingkang para cantrik manguyu guntung, wondene sadangunira lenggah Sang Pandhita, ingkang ginalih-galih amung sakesahira pun Tumenggung Mamangmurka, ya mangkana yitnanira Sang Begawan Mintaraga, "ikl Cantrik Danakarti Jejanggan Anungswara, Wasi Sonyasubrastha, apa dene kakang Semar saanake, wus pepak padha seba kabeh, kaya kepriye bae pawartane si Mamangmurka. apa ta 77 uwisa mulih menyang negarane, apa ta isih ana sakiwa tengening pratapan Ngendrakila. yen ta isih ana sacedhake pratapan kene. arep kepriye bae karepe." Titi mangkana yitnanira Risang Begawan Suciptahening.

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (70).

Sebetbyar wau ta Sang Adi Panembahan Begawan Suciptahening, bawaning pandhita linuwih, wus datan kekilapan, yen badhe kacoba dening jawata ingkang minulya, tandya arsa dhedhawuh dhumateng para cantrik wasi jejanggan, tuwin Ki Lurah Semar saanakipun, kinen sami sumingkir rumiyin, Sang Begawan 78 Mintaraga anulya ngandika.

POCAPAN (71).

Wau ta Ki Lurah Semar saanakira, tuwin para cantrik wasi jejanggan, sareng kadhawuhan sumingkir, sabab Sang Pandhita badhe nampeni cobaning dewa ingkang mtsesa, lah ing ngriku nulya sami medal ing jawi. lampahira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Sebetbyar wau ta Risang Begawan Suciptahening. inggih Risang Begawan Mintaraga, yen ing mangke wus uninga, badhe nampeni cobaning jawata ingkang misesa, sekala ameleng sema· dinira. angeningaken cipta. tandya asidhakep suku tunggal, wus jumeneng prabanira, angayunaken pamelengan, panuduh astanira 79 kering. lungiding darijinira angener tuntunging grana, tisning grana sika, sekala sima kamanungsanira, pamyarsa awor lawan pambudi. paningal lawan panggodha. sanalika jumbuh lawan dewane. paworing kawula lawan Gustine, nulya ingantukken mring pinangkanira, dadya wus hening Sang Pandhita, nglangut panciptanira tan buh parane, dadya padhang trawangan, katon murub sajroning guwa sami sekala. lah ing ngriku Sang Resi anulya nglinang sukma.

LAGON.

Wau ta kocapa lampahira Sangywang Bathara Kanekaputra, lawan para hapsari, ingkang arsa ngrencana Sang Begawan Suciptahening, wondene ingkang lumebet rumiyin, anenggih Sang Retna Dewi Supraba, amindha warnanira Dewi Wara Sumbadra, 80 lah ing ngriku tindakira angrarentih ngrayung-ngrayung nebda sarwi nenggak waspa.

GANGSA AYAK-AYAKAN, SUWUK,

POCAPAN (72).

Wau ta Sangdyah Dewi Supraba, ingkang mindha warna Sangdyah Wara Sumbadra, sareng panggodhanira wus tita denpitambuhi, dhumateng ingkang lagya nglinang sukma, Sang Retna saklangkung meranging driya, sanget kerantan-rantan angusapi waspa.

TLUTUR,

POCAPAN (73).

Lah ing ngriku Kusuma Wara Sumbadra, tandya mijil sa king guwa, kapethukaken Sangdyah Dewi Wilutama ingkang mindha warna Dewi Wara Srikandhi, atanapi Sangdyah Dewi Dresanala ingkang mindha warna Sang Retna Larasati, dhasar putri sedhet 81 gandhang raga kerana. lah ing ngriku anulya tindak.

GANGSA AYAK-AYAKAN TLUTUR. REP.

POCAPAN (74).

GANGSA GESANG. SUWUK.

POCAPAN (75).

Wau ta Sangdyah Retna Wara Srikandhi, tanapi Dewi La· rasati, wus antara datan sinaruwe panggodhanira. akarsa medal saking guwa, lah ing ngriku anulya tindak.

LAGON.

Wau ta gumanti widadari catur, ingkang mindha warna gar· wanira Sang Pandhita, Dewi Wanuhara, Palupi, Sumarsih, Sulastri, sumedya angentaraken kanuraganing sa lira, dhasar putri ayu persaja, mejana akarya rimang, tinon sami kasmaran dhateng Sang Resi Parta.

GENDING ASMARADANA, REP,

POCAPAN (76),

GANGSA GESANG, REP,

POCAPAN (77),

GANGSA GESANG, SUWUK,

POCAPAN (78).

82 Wau ta waranggana sekawan, wus anelasaken kawigyaning pangrencana, nyethot ngujiwat, sarta ngasta astane Sang Mahatapa, alelendheh salira angayang-ngayang, kathah solahira ingkang para widadari, Sang Resi meksa tan kongkih. Wau ta sareng wus tita pangrencananira datan akarya, seksana gya sami wangsul apelarasan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta Sangywang Bathara Kanekaputra, sareng priksa pangodhanira para waranggana, datan wonten ingkang migunani, karsanira badhe nyalirani priyangga, sumedya malih warna wanodya, asesilih nama Dewi Gandawati, inggih garwanira satriya Arjuna ingkang taruna, kocap Sangywang Bathara Nurada wus 83 angesthi malih warna . Sebetbyar wau ta sapengkerira ingkang para hapsari. Sang Begawan Suciptahening. wus nuhoni jujulukira Suciptahening, punapa ta tegesira Suciptahening. Su. marang linangkung, cipta. angen-angen, hening wus angarani. Pranyata Risang Begawan wus hening saciptanira. sekala kang yitma wus wangsul ing angganira malih. lir curiga manjing warangka.

LAGON.

Lah ing ngriku Sang Begawan Mintaraga. tandya mudhar semadinira tinata denira lenggah, wus mawantah kadi kang wauwau. Wau ta ingkang pindha wanodya. akarsa mareg lumebet ing guwa. tindakira seblak-seblak sarwi centhe-centhe sebdanira.

84 GANGSA AYAK-AYAKAN. REP.

POCAPAN (79),

GANGSA GESANG. SUWUK,

POCAPAN (80).

Wau ta Sangywang Kanekaputra, sareng sinebda dening Sang Pandhita, sekala lajeng anggarbini, Sangywang Bathara Nurada sambat-sambat, sarwi lumajar gegulungan wonten sangajenging guwa.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta hapsari pepitu, sareng priksa Sangywang Kanekaputra gegulungan wonten sangajenging guwa, nulya sami marepeki. Sangywang Bathara Nurada dhinabyang rinarompa binekta mundur saking sangajenging guwa, lah ing ngriku tindakira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Sebetbyar wau ta sapengkerira Sanghywang Bathara Kanekaputra, kocapa Sangywang Bathara tndra, ingkang badhe 85 angrencana Resi Mintaraga, dhumateng pratapan ing Ngendrakila, punapa ingkang dadya sedyanira amangun tapa, paran amaleng susilaning kamukswan, punapa anggayuh kadibyaning ngayuda, Sri Bathara Endra badhe nyatakaken. Wau ta kocap Sang Be~a wan Mintaraga. sareng badhe katamuan Sangywang Bathara t:ndra. nulya nungku semadi malih. astanira sidhakep suku tunggal. Lah ing ngriku Sangywang Bathara ~ndra nulya arsa malih warna pandhita sepuh. peparab Sang Maha Padya. praptanira sare ng wi· nuning jaladara. angin ageng alimengan. sekala jawah ageng andhatengi.

GANGSA PLAJARAN. REP.

Wau ta sadhatengira Sang Resi Padya andhrodhog semu 86 atis. Sang Begawan Padya dangu datan sinapa dening Sang Mintaraga, sabab saweg anungku semadinira. Seksana Sang Begawan Padya tandya asebawa cekoh-cekoh, sarwi dhehem kadi guntur. Sang Begawan Suciptahening saweg amiyarsa. lah ing ngriku yogyanira Sang Resi tandya rinacut.

GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.

Wau ta kastawa dewa Sang Parta, akarsa asung pambagya dhumateng tamunira, Sang Pandhita nulya ngandika.

POCAPAN (81).

Wau ta Sang Begawan Mintaraga. sareng pinaiben sedyanira dhumateng Sang Maha Padya. Sang Pandhita sakelangkung runtikira.

KAWIN KINANTHI.

Wau ta Sang Pandhita enget welingira ingkang eyang Sang 87 Begawan Dipayana, benjang yen amangun tapa, yen wonten pan· dhita sepuh rawuh dhumateng guwa, punika cobaning bathara ingkang misesa. kinen mangsuli ingkang patitis, sampun ngantos karuwidaning karti sampeka. Sang Pandhita tandya saweca pra· saja, sedyanira amara tapa, nulya ngandika.

POCAPAN (82).

Wau ta Sang Begawan Padya sareng sampun titis pa· myarsanira, dening sedyanira Sang Resi Mintaraga, Sang Resi Padya nulya malih warna, babar dadya Bathara Endra malih, Ri· sang Parta tandya medhak saking palenggahanira.

LAGON,

POCAPAN (83)

Lah ing ngriku Sang Resi Parta anulya rinangkul.

LAGON.

POCAPAN (84)

Wau ta Sangywang Bathara Endra. sareng sam pun rampung 88 pangandikanira dhumateng Sang Mintaraga. wawelingira sampun patitis. Sang Pandhita sakelangkung kapitaning galih. wau ta Sangywang Bathara Endra, akarsa pamit kondur angayangan. lah ing ngriku nulya ngandika.

POCAPAN (85).

GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

Sebetbyar wau ta, kocapa Sangywang Bathara Guru. sareng priksa yen lampahira ingkang para widadari samya wangsul. pangrencananira datan lebda karya. sarta angrerompa Sangywang Bathara Kanekaputra. lah ing ngriku anulya denparepeki. tindakira ingga 1-ingga I an.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK,

POCAPAN (86).

LAGON (NGAJENGAKEN).

POCAPAN (87),

89 LAGON, NURADA TEKSIH TILEMAN.

Wau ta Sangywang Bathara Nurada, sawusira ingusap memalanira, dening Sangywang Jagadpratingkah, sakala sirna memalanira, dadya wus katemahan jati. jati katemahan mulya. Sangywang Bathara Kanekaputra anulya wungu.

LAGON,

POCAPAN (88).

Wau ta Sangywang Jagadpratingkah. akarsa nyoba kasudibyanira dhumateng Sang Begawan Mintaraga, sarta badhe malih warna narendra ambebedhag, asesilih nama Prabu Kilatawarna, Sangywang Bathara Kanekaputra inggih kinen malih warna, asesilih nama Mraja Kilatarupa. Wondene para waranggana lajeng sami kinen wangsul dhateng karang kawidadaren. Sangywang Bathara 90 Nilakantha nulya ngandika.

POCAPAN (89),

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta Sangywang Caturboja. arsa dhedhawuh dhumateng ingkang raka Sangywang Kanekaputra. kinen santun warna. lah ing ngriku Sangywang Jagadpratingkah nulya ngandika.

POCAPAN (90), , POCAPAN (93),

LAGON NGELIK, GURU, NRADA NGALER. WANGSUL SANTUN KILATAWARNA. KILATARUPA,

POCAPAN (91).

Wau ta Sang Prabu Kilatawarna, Ian Mraja Kilatarupa. akarsa laju tindakira mring pratapan Ngendrakila, nulya mesat ing jumantara, sekala bias anulya sirna.

GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, REP.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka, tuwin Ki Lurah 91 Togog Saraita, ingkang saweg sami nentremaken manahira. wonten sukuning ngardi Ngendrakila,' awit dereng angsal pangandika. dening Sang Resi Suciptahening, katemahan kenging tulah, sumaput ing panonira, sakelangkung merang ing driya, sekala amalik cipta, watak wantuning raseksa kaduk wani kurang deduga, krodha mangkrak makrura, adigung adiguna, harda tanpa reringa, ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Mamangmurka, "ehae. ora talah Begawan Mintaraga, dene banget mitambuhi marang lakuku, layak dakduga wis ora neja becik karo gustiku, yen kaya mengkono arep dakroda peksa bae, gelem ora gelema dakladek92 ake bandan, katur gustiku Prabu Winatakwaca, iki pratapan dak· obrak-abrike, sepira banggane pandhita siji, mangsa dadak ngge· tihana ora," yekti mangkana yitnanira pun diktya Mamangmurka.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (92).

Wau ta pun Diktya Mamangmurka sakelangkung kurdhanira, wus tan kenging denampah dening pun Togog Saraita, sumedya ngrisak pratapan ing Ngendrakila, lah ing ngriku tandya lumampah inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, SUWUK, ADA-ADA.

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka. ingkang ambeg makrura andhungkari redi pratapan. sarwi anguwuh -uwuh saya 93 bingung datan weruh ing margi, anasak kang rungkut-rungkut. wreksa geng ageng pinokah kabrasat saoyotira. kang wreksa pating gulimpang pating sulayah . Wau ta pun Tumenggung Ma - mangmurka kenging cintrakanira Sang Pandhita, seksana asalah rupa warna wraha ageng anglangkungi. galak makrura lir angrubuhna arga. Wau ta geger ingkang para cantrik. wasi jejanggan manguyu guntung. sareng sumerep wonten wraha agengira nglangkungi, darnel risak sakiwa tengening pratapan. sekala arsa pinarjaya. kocapa pangagenging cantrik, wasta pun Cantrik Danakarti, Kartiyasa tuwin Cantrik Gunakarti. sarwi nyangking bedhamanira, lah ing ngriku nyat anulya majeng campuh ing ngayuda.

94 GANGSA GESANG, PRANG. CANTRIK-CANTRIK SAMI KEPLAJAR.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka, ingkang dipun sisiwo dening para parepat, saya kuwur manahira, ing mangke kepyan datan~ weruh ing margi, sekala wangsul lampahira. tan buh parane. ring as. anubras-nubras. sarwi nguwuh-uwuh T ogog Sara ita.

GANGSA REP.

GANGSA GESANG. LAJENGAN. MAMANGMURKA SAKING

POCAPAN (94), -

KIDUL. TOGOG SARAITA SAKING LtR, GANGSA REP.

GANGSA GESANG, SUWUK.

POCAPAN (95),

LAGON TLUTUR,

POCAPAN (96),

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta pun Tumenggung Mamangmurka, tuwin Ki Lurah T ogog Sara ita. sam pun sami sowang-sowangan lampahira. Sebetbyar wau ta Sangywang Jagadnata, ingkang mindha warna Prabu 95 Kilatawarna, tuwin Sangywang Kanekaputra, ingkang mindha warna Mraja Kilatarupa, arsa nututi lampahira diktya Mamangmurka, lah ing ngriku Mraja Kilatarupa nulya ngandika.

POCAPAN (97). GANG SA GESANG. LAJENGAN, WEDALIPUN MINT A RAGA. GANGSA REP. GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

Wau ta Risang Begawan Mintaraga. ingkang lagya mudhar semadinira, ingadhep Wasi Sonyasubrastha, tuwin Jejanggan Anungswara. sareng miyarsa suwaraning parepat tuwin para cantrik, gumerah mawurahan. Ya mangkana yitnanira Sang Begawan Suciptahening, "iki swara apa, dene gemeder gumerah, apa baya si Mamangmurka kang gawe rusuh pratapan iki," yekti mangkana yitnanira Risang Begawan Suciptahening.

96 GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON.

POCAPAN (98).

Wau ta dereng dumugi anggenira imbal wacana Risang Resi Mintaraga, Ian Wasi Sonyasubrastha tuwin Jejanggan Anungswara. kasaru plajarira para cantrik. tanapi Ki Lurah Semar. Gareng, Petruk, Bagong, dumrojog tanpa larapan.

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta sadhatengira pun Cantrik Danakarti sakancanira, tanapi Ki Lurah Semar saanakira, wonten ngarsanira Sang Pandhita, ya mangkana yitnanira Cantrik Danakarti, iki Sang Adi Panembahan kepareng lagi mudhar olehe manungku puja, saiba yen priksa aturku, yen saiki Mamangmurka salah kedaden dadi 97 wraha, banjur sara amuk ngrusak ing pratapan, dakduga banget dukane Sang Adi Panembahan. yekti mangkana yitnanira Cantrik Danakarti.

POCAPAN (99).

Wau ta Risang Begawan Mintaraga, sareng priksa aturira pun Cantrik Danakarti, sarta Ki Lurah Semar saanakipun, sakelangkung runtikira, nulya mijil saking guwa, akarsa merjaya wraha ingkang peksa sura, tindakira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, REP.

Wau ta pun Diktya Mamangmurka, sareng aningali Sang Begawan Suciptahening, lir ingobar jajanira, ya mangkana yitnanira pun Tumenggung Mamangmurka. "ehae. pongcorot bang98 kong pincang celeng beles. iki si Mintaraga methukake menyang aku. ela sok mengkonoa si Mintaraga ingkang ndadekake rusiyane awakku. dadi rupa salah kedaden kaya mangkene iki, iya ketanggor saiki mungsuh karo aku. ora pati-pati mulih yen ora nggawa murdane si Mintaraga." Wondene yitnanira Sang Begawan Suciptahening. "iki si Mamangmurka teka dadi rupa kaya mangkono. layak ban get kurdakane marang aku, iya senadyan nepsua marang aku, aku mangsa wediya, awit aku ora memarahi. sebab saka patrap tingkahe dhewe ora patut, gawe rusaking pratapan." yekti mangkana yitnanira Begawan Mintaraga.

99 GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (100).

GANGSA PLAJARAN, PERANG, REP. SUMBAR (101), GANGSA GESANG, MAMANGMURKA NGIDUL !CAL, KILATAWARNA KILATARUPA SAKING LER TERUS NGIDUL, GANGSA LA JENGAN, CIPTANING DHAWAH SAKING LER, REP, KANCA PASINDHEN, iURA-URA PANGKUR TIGANG PADA, GANGSA GESANG, MAMANGMURKA SAKING LER NUBRUK TERUS PERANG.

CIPTANING SARTA KILATAWARNA NJEMPARING SARENG. WRAHA PEJAH WONTEN TENGAH,

GANGSA SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (102).

Wau ta wong agung kalih, nulya sami narik agemira curiga.

KAWIN NARIK CURIGA,

POCAPAN (103).

Wau ta wong agung kalih, ingkang arsa mentaraken kawi100 raganira, dhasar satriya sami bagus ingkang warna, anedheng sami nemira, kaot kontap lan jetmika, risang kalih pantes sinubasuba ing jawata ingkang misesa.

GENDHING SUBAKASTAWA, REP.

Wau ta wong agung kalih, ingkang sami yuda enjer, wong agung Sonyaprabawa punika, anglangkungi kadigdayanira. pilih boboting ngayuda, yen sinawang ingkang warna, lir pendah Sri Harjunawijaya ing Maespati, amenggep mangrempak kang satru murka ing nagari Ngalengkadiraja, ya mangkana yitnanira Prabu Kilatawarna. "ora talah si Mintaraga. polahe digawe-gawe. kumering-kering tingkahe. lenges semune tan anglagewa ulate. 101 layak ora cuwa kowe mungsuh karo Kilatawarna." Wondene Resi Mintaraga inggih boten nguciwani, dhasar pandhita gentur kasutapanira, meksih taruna widibya. yen sinawang ingkang warna. lir Bathara ing Cakrakembang, bagus luruh jetmika apipersaja. datan wonten ingkang winancenan. Ya mangkana pangunadikanira Sang Resi Mintaraga, "ora jamak si Kilatawarna, polahe digawe-gawe, lumaku dikawedenana, kerise diagar-agar. kaya arep nyuduk-nyuduka ceprot. kaya ora neja ulap Mintaraga mungsuh wong kaya mengkono bae," yekti mangkana pangunadikanira Resi Mintaraga.

GANGSA GESANG, DHAWAH PLAJARAN, REP.

POCAPAN (104).

102 GANGSA PLAJARAN, PERANG, REP.

Wau ta Mraja Kilatawarna. sareng ginojo jajanira dhawah malesat, Sang Resi Mintaraga sumbar nulya ngandika.

POCAPAN (105).

GANGSA GESANG. PERANG, REP.

Wau ta Risang Begawan Mintaraga. sareng kenging ginojo \ambungira dhawah malesat. Mraja Kilatawarna sumbar nulya ngandika.

POCAPAN (106),

GANGS A GESANG, PERANG. MINT A RAGA KASINGSAL.

SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (107).

Wau ta Risang Mintaraga, nu\ya ngasta agemira jemparing wasesa, cag, sarwi ngandika.

POCAPAN (108).

Lah ing ngriku Risang Resi Mintaraga, tandya ngiwakaken gandhewa, nengenaken jemparing.

Sebetbyar wau ta Mraja Kilatawarna, sareng kataman war astra dibya, saliring sumbag(mg narendra, kentas kabuncang ing tikswara . sekala babar Sangywang Jagadnata. nratas Mraja Kilatarupa babar Sangywang Bathara Kanekaputra. sekala anglela jumeneng aneng samadyaning redi Ngendrakila, katon sumorot tejanira. Lah ing ngriku Sang Resi Mintaraga, akarsa nimbali ingkang parepat. Ki Lurah Semar saanakira. nulya ngandika .

POCAPAN (110).

SEMAR MAJENG TEMBANGAN,

GANGSA PLAJARAN, LAJENGAN, REP.

Wau ta Ki Lurah Semar, sareng ningali kuwandanira Mraja Kilatawarna, tuwin Mraja Kilatarupa, wus datan kasamaran, ing104 kang mindha warna Sangywang Nilakantha. tuwin Sangywarig Kanekaputra, ya mangkana yitnanira Ki Lurah Badranaya. "iki Guru karo Nrada padha dadi gadhungan mindha-mindha raja, baya ana karepe apa, dene nganggo ngrencana menyang momonganku Sang Begawan Mintaraga," yekti mangkana yitnanira Ki Lurah Badranaya.

GANGSA GESANG. SUWUK, LAGON,

POCAPAN (111),

SEMAR TEMBANGAN,

POCAPAN (112).

Sebetbyar wau ta Risang Begawan Suciptahening. sareng priksa aturira Ki Lurah Badranaya, yen kang mindha warna estu Sangywang Girinata, tuwin Sangywang Kanekaputra, sarta ingkang salira dentimbali, arsa pinaringan nugraha, lah ing ngriku 105 anulya tindak.

LAGON,

POCAPAN (113).

Wau ta Sangywang Jagadnata, arsa maringaken ingkang warastra dibya ingaran Pasopati, dhumateng Sang Begawan Mintaraga, sekala arsa ngeningaken cipta, asidhakep suku tunggal, punapa ingkang cinipta, anenggih sara Pasopati. Wau ta pamintanira katrima. wus rinasuk aneng angganira Sangywang Jagadnata. Sangywang Latawalhujwa arsa mudhar asta. sarwi ngusap kusi kaning asta kanan tanapi kering. ndadak sekala mijil ingkang raseksa bajang. saking astanira kanan. Sarwi mandhi sara Pasopati. tandya tumameng aneng ngarsanira Sangywang Jagadnata.

106 GANG SA SREBEGAN. REP.

POCAPAN (114).

Lah ing ngriku sara Pasopati tanapi denawa bajang. nulya manjing angganira Sang Pandhita, sekala bias anulya sima.

GANGSA GESANG. SUWUK.

Wau ta Sang Begawan Suciptahening, sawusira ngrasuk sara Pasopati. sekala wimbuh amimbuhi karahayon. ri sedhengnya antuk nugraha jati, Sang Pandhita saya mancur kang cahya teja ambara. Tuwin arsa pinaringan aji Danurdara. apa kadibyanira aji Danurdara. wignya ngambah ing jumantara. Sangywang Caturboja akarsa nimbali Risang Parta. lah ing ngriku nulya ngandika .

POCAPAN (11S).

LAGON.

POCAPAN (116).

107 Wau ta Sangywang Nilakantha, sareng sampun rampung dhawuhira dhumateng Sang Pandhita akathah-kathah. akarsa pamit angayangan. nulya ngandika.

POCAPAN (117).

GANGSA PLAJARAN, REP.

POCAPAN (118),

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON.

Wau ta laris tindakira Risang Begawan Suciptahening, ingkang wangsul dhateng guwa pratapan Ngendrakila, samargamarga kang dadya telenging wardaya, amung Sangywang Jagatnata. Sinigeg ganti kocapa ing pertapan Wukir Martawu, Sang Begawan Abiyasa, arsa lenggah ing pacrabakan. sinowan ingkang wayah Raden Angkawijaya, miwah cantrik manguyu jejanggan. kang para cantrik calunthangan solahira.

Anenggih punika Begawan Abiyasa. inggih Resi Kresna - dipayana. ingkang saweg pinarak wonten pacrabakan. wondene Raden Angkawijaya. inggih sampun sowan wonten ngarsanipun ingkang eyang. Sanadyan kathah para pandhita, boten wonten ingkang kados Begawan Abiyasa. pandhita trusing tingal. sidik ingkang pangandika. barang ingkang cinipta dadi, tapa punapa ingkang boten dipun lampahi, anggenihara. anoyawara. , tapa tan munya, amboga wiku, angruba ricik. anggenthong umos. Sampun sami kalampahan sadaya, mila saben dinten anggara mulya, ka109 tamuan jawata ing Suralaya, badhe kasendhal mayang, kadamel jangkeping dewa watak nawa sanga, nanging Sang Pandhita sanget lenggananira, teksih andumugekaken tapanira. dene sang Pandhita sadangunira pinarak, ingkang tansah ginalih-galih. dhatengira ingkang wayah Raden Angkawijaya. Ya mangkana yitnanira Sang Begawan Abiyasa, "i i i i, putu ningsun kaki Angkawijaya. dakwespadakake teka ana ngarsaningsun. baya ana karepe apa. apa ya karepe dhewe. apa diutusa marang kaki Prabu Ngamarta, daksawang-sawang semu susah pikire, layak prakara murcane sudarmane kaki Parta, anamung yen ora dakjarwanana. 110 kebanjur-banjur padha susah atine, yen mungguh dakjarwanana. dadi ingsun anglingkap pepingitaning jawata ingkang minulya. Anamung iya uwis benere satriya tedhaking amara tapa, kudu mengkono kekarepane. dene nalika arep amara tapa, kaki Parta iya uwis ingsun pituturi, "wondene yitnanira Raden Angkawijaya. "iki Kangjeng Eyang pinuju lenggah ana pacrabakan, iya taksesuwun amaringana usada, sungkawane panggalihe , Kangjeng Uwa Aji Ngamarta, sakadang Brata Pandhawa, utawa aku dhewe, anamung ya kilap apa Kangjeng Eyang, prakara murcane Kangjeng Rama," yekti mangkana yitnanira Raden Angkawijaya.

111 GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, POCAPAN (119).

Wau ta Raden Angkawijaya, sareng kaparingan priksa ingkang eyang, prakawis murcanipun ingkang sudarma Raden Arjuna, kinen angrerambu wonten ara-ara Ngendrasonya, bokmanawi dados jalaranipun kepanggih ingkang sudarma Raden Janaka. Raden Angkawijaya saklangkung marwata suta galihira.

LAGON.

Wau ta Raden Angkawijaya. akarsa nyuwun pamit anulya matur.

POCAPAN (120).

AYAK-AYAKAN. REP. GANGGA TRIGANGGA (121).

GANGSA GESANG. REP.

POCAPAN (122).

GANGSA GESANG. SUWUK.

112 Wau ta laris tindakira Raden Angkawijaya. ingkang dhine· rekaken parepatira tetiga. sumeja kondur dhumateng nagari Ngamarta. sinigeg ganti kocapa. kang para wadya rota denawa ing Ngimataka, ingkang samya pacak baris, solahira kadya jangkrik mambu kili.

GENDHING JANGKRIK GENGGONG, REP.

Anenggih punika ing Caturdhendha. ingkang winarneng carita. bangsa catur papat. dhendha dedalan, anenggih margi prapatan, wonten denawa lelampah, kendel ing margi, wadyanira Maharaja Winatakwaca. awit sami kautus anampingi margi kaswargan ing Ngendrabuwana. lawan kikisipun nagari Brata Pandhawa, sampun ngantos wonten tiyang lang kung, anamung wadya rota denawa lampahira bingung, kalunta kalojok sapurug-purug. 113 ajrih mantuka yen dereng angsal darneL watake raksasa resah, sadhengah tiyang padhusunan tuwin tiyang pareden, pinurugan bubar-bubar, mila kalunta saya kelamen. lngkang wonten kidul punika pun Tumenggung Kalakadhing, ingkang wonten ler tengah punika, ditya Kalayeksa, kilenira punika pun Kalarenggut. Wetanira punika pun Kalariwut. Sinambetan pun Jathamuka, Jatharodra, Jathakrura, Wisapragangsa, Wisapragalba, pepak sadaya pengagenging raksasa, anamung manahira sami bingung, saweg pados tiyang ingkang kenging dipun takeni, pun Tumenggung Kalakadhing sakelangkung susah ngraosaken kancanira, teka 114 mangkana yitnanira punT umenggung Kalakadhing, "kaya kepriye karepe si adhi iki, wong agi nglakoni ayahan-dalem, ing mangka durung oleh gawe, munduran angrurusuhi wong padesan, tuwin pagunungan. Padha kaya mengkono tingkahe, angger ora oleh takon banjur ngrayah ambebahak. Lalidok wonge banjur bubarbubar, yen nganti konangan marang kang duwe laladan. ora wu-

SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG LAMP A HAN MINT ARAGA (Buku I)

]~9 ~';_( s- .,., · .J '.,rung dadi praka ra. mang si wurunga meny;:mg aku parane ora. Utawa yen kamirengan Kangjeng Dewaji. ora wurung dadi duka dal em, yen ngantiya dadi duka dalem. ora wurung menyang aku parane." wondene yitnanira pun Kalayeksa. "kaya kepriye ke rsane 115 kaka ng lurah iki. wong wis tawas lakune tita ora ana wong liwa t. apa ora anggalih ngalih panggonan. utawa banjur bali mulih ma tur Kangjeng Dewaji." Wondene yitnanira pun Kalare nggut. Kalariwut. inggih boten sanes kadi pangetangira pun Kalayeksa.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADAADA.

POCAPAN (123)

Wau ta de reng dumugi nggentra sami geguneman. pun Kalakadhing tan kancanira rota denawa, kasaru praptanira pun diktya Kalapendenong, ingkang ngre rangu wonten satengahing margi, lumajar akapi andhem.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADAADA,

POCAPAN (124),

116 GANGSA PLAJARAN, DHAWAH AYAKAYAKAN, SUWUK, POCAPAN (125).

Wau ta Raden Angkawijaya, ingkang saweg ngaso ~onten sangandhaping kajeng gurda. ingadhep parepatira tetiga, lah ing ngriku dereng dumugi anggenira imbat pangandika. kasaru dhatengipun rota denawa, ingkang sami ngepung wakul ambaya mangap, swaranira gumeder gumuruh kadya gerah. Hu. hu.

POCAPAN (126).

Wau ta Raden Angkawijaya, sareng tumindak suku ka ng kiwa, jumangkah suku kang tengen, begja lara pati andhatengi, katalika dhatengipun pun Tumenggung Kalakadhing, lajeng anggora godha.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADAADA, 117 POCAPAN (127).

Wau ta sadhatengira diktya Kalayeksa, sarwi nguwuh pun diktya Kalakadhing kinen mire, lah ing ngriku diktya Kalayeksa tandya wicanten.

POCAPAN (128). GANGSA PLAJARAN. PERANG. SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (129).

Wau ta Raden Angkawijaya. nulya ngasta agemira jempa - ring. cag. Angiwakaken gandhewa. anengenaken jempa ring.

KAWIN. GANGSA PLAJARAN. SUWUK, ADA-ADA.

SUMBAR (130).

' Eling Kalayeksa kapara tiwas. nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Kala renggut. sareng sume rep diktya Kalayeksa kapara tiwas. arsa tetulung ing ngayuda. lah ing ngriku 11 8 nya t a nulya majeng.

POCAPAN (131),

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

GANGSA PLAJARAN. PRANG. TIMBRUNGAN, REP.

Wau ta Ra den Gathutkaca. ingkang wonten ing jumantara. sareng priksa ingkang rayi Ra den Angkawijaya. kinrubut ing raseksa. a ka rsa tetulung ing ngayuda anulya niyup.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (132).

Wa u ta sareng ka ta lika dhateng pun Jathamuka, sareng sumerep kancanira kapa ra tiwas, sumedya tetulung ing ngayuda. lah ing ngriku nyat anulya majeng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (133).

GANGSA PLAJARAN, PRANG, TIMBRUNGAN, SUWUK. ADA11 9 ADA, SUMBAR (134), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling pun Jathamuka, Jatharodra kapara tiwas, nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Tumenggung Kalakadhing. sareng sumerep kancanira sami kapara tiwas, arsa tetulung ing ngayuda, kapethukaken Raden Angkawijaya. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (135).

GANGSA PLAJARAN. PRANG. SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (136).

La h ing ngriku pun Tumenggung Kalakadhing. nul y<~ na rik sandhang walikatira. srepet. sarwi wicanten.

POCAPAN (137).

GANGSA PLAJARAN. DENAWA KALIH NIMBRUNG PL JAH. GANGSA SUWUK. ADA-ADA. SUMBAR (1 38).

120 Wau ta Raden Gathutkaca. sareng priksa ingkang rayi Raden Angkawijaya unggul yudanira. akarsa denparepeki tindakira i nggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

POCAPAN (139),

GANGSA PLAJARAN, SUWUK

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. LAGON.

Wau ta sapejahira wadya rota denawa ing Ngima ta ka. sekala dhadhal larut tan mangga puliha. Thuh, thuh. thuh.

Wau ta laris tindakira Raden Angkawijaya, tuwin Rade n Kacanegara, ingkang sumedya kondur dhateng nagari Ngamarta. Sinigeg genti kocapa ing nagari Ngamartapura, ingkang saweg nandhang prihatin, sakadang Brata Pandhawa tansah gandrung kapirangu solahira.

GENDHING GANDRUNG-GANDRUNG. REP,

121 POCAPAN (140),

GANGSA GESANG. REP.

Anenggih punika wong agung Ngamarta, Mahaprabu Darmakusuma, ingkang saweg miyos siniwaka, wonten ing sitinggil binaturana adi, amanggihi rawuhira ingkang raka Mahaprabu Bathara Kresna, sarta nimbali ingkang rayi-rayi, tuwin para putra. lngkang lenggah ler nginggil punika, Sri Nar{mdra Harimurti. keringira nginggil inggih rayi-dalem satriya Agulpamenang Raden Arya Werkudara, ingkang jajar ngandhap punika Raden Nakula Raden Sadewa, sinambetan ingkang para putra Pandhawa myang Dwarawati, pepak sami sowan sadaya, ingkang sowan caket

122 kanan-dalem punika, putranira wong agung Ngamarta kekasih Raden Pancawala. Wondene Rekyana Patih Udakawana. sakanca· nira para nayaka njawi nglebet, pepak sami sowan sadaya. Punapa dene Rekyana Patih Udawa sakancanira nayaka njawi nglebet sepalih tuwin kang para nararya mantri hulubalang sepalih ingkang ndherek. inggih sampun sami sowan. Saking gunging wadya ingkang sumewa, ambelabar ngebeki ing panangkilan. Amung Raden Angkawijaya saweg dipun-utus dhumateng pratapan Wukir Martawu, sowan ingkang eyang Begawan Abiyasa, nyuwun priksa prakawis murcanipun ingkang rama satriya Madukara. Dene Raden Gathutkaca kautus nganglang buwana, utawi sowan dhumateng 123 nagari Dwarawati, ngaturi Sri Padmanaba. Kocapa wong agung Ngamarta sadangunira lenggah, ingkang ginalih-galih. amung samurcanira ingkang rayi satriya Madukara Raden Janaka. ya mangkana pangunadikanira Sri Darmakusuma, "ehem, yayimas. yayimas, kadange pun kakang, dene tega temen ninggal pun kakang, apa isiha mulya katemahan jati, apa uwisa sirna seka marcapada, pun kakang ora bisa keri, yayimas, yayimas. kadangingsun. lki katujune kaka Prabu Dwarawati wis rawuh, ana ayemayeme pikirku, sokur yen banjur kersa maringi pituduh kang becikbecik, kang ndadekake padhange atiku." Wondene yitnanira Sri 124 Harimurti, "iki yayi Prabu Ngamarta nuju lenggah, daksawangsawang banget sungkawane panggalihe:yayi Prabu, seka pangiraku ya ora adoh prakara murcane kaipe Madukara, eh em, ya sapa wonge jer kelangan kadange wong belancer agek katlingsut, sepi kembanging nagara." yekti mangkana yitnanira Sri Patmanaba.

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON.

POCAPAN (141).

Sebetbyar wau ta dereng dumugi nggenira imbal pangandika wong agung Ngamarta, kalawan ingkang raka Sri Harimurti, kasaru dhatengira Raden Angkawijaya, tuwin Raden Gathutkaca, ingkang kadherekaken parepatira tetiga, dumrojog tanpa larapan.

125 GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta dhatengira Raden Angkawijaya. tuwin Raden Kacanegara, wonten ngarsanira Sri Darmakusuma, teka mangkana yitnanira Prabu Puntadewa, "iki si kulup Angkawijaya. dakutus sowan menyang Wukir Mnrt awu. utawa si kulup ()athutkacrl. dak utus menyang nagara Dwarawati. sarta nganglang buwana. anggolcki pamane yayimas Janaka. kaya semayan tekane. dnksawang - sawang padha padhang pikire. bokmanawa diparingi pituduh kang becik. marang Kangjeng Eya ng Begawan Abiya sa ." Wond ene yitnanira Raden Angkawijaya. "iki Kangjeng Uwa Prahu pinuju 126 lenggah siniwaka. amanggihi Kangjeng Uwa Prabu Dwat a w<1 ti. mendah gene yen wis sami mire ng aturku. layak dhangan pengga lihe Kangjeng Uwa Aji." Wonde ne yitnanira Raden Gathutkaca. inggih boten sanes kadi pangunadikanira Raden Angkawijaya

GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON.

POCAPAN (142).

Wau ta Sang Prabu Puntadewa. sareng mire ng aturira Ra - den Angkawijaya, sakalangkung trusthanira ing galih. sarwi sanget pangungunira.

LAGON.

POCAPAN (143).

Wau ta Sri Narendra ing Ngamarta. karsa ndhawuhi ingkang rayi satriya Jodhipati, kinen tata-tata sasumektaning ngayuda. 127 sabab arsa bebodholan dhateng ing ara-ara Ngendrasonya. wong agung Ngamarta nulya ngandika.

POCAPAN (144).

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, LAGON.

Wau ta sampun budhal sadaya dedamel ing Dwarawati. Ngamarta myang Jodhipati, untabing wadya lir samodra bena. lumembak angambak-ambak, lwan bebeg nggameng lir setubanda layu, tengran kandha lelayu ndaludag. lengkawa lwan lir kekuwung, wimbuh kenceng kang wadya Jodhipati pepilihan. kocap wus ngancik ing ngara-ara Ngendrasonya, sacelaking prapatan ing Ngendrakila lan kikising Kahendran, kocapa wadya bujungan wana, ingkang baris wonten wana Krendhasara. anggro gumrah myang pating catering swaranira.

GENDHING CALURING. REP.

l LH Anengyih punika wadya bujungan wana ing Ngimataka. ingkang pacak baris ing wana Krendhasara. ingkang kidul punika. rajaning bujungan wana. wasta Mraja Kagendrasura. ingkang won· ten ler punika. pun Apatih Nagasura. pun Diradasura. Hastra - sura. Matenggasura. sinambetan wadya bujungan wana ageng alit pepak sadaya. kuneng pracekanira. Sukuning kareta garudha. Titihaning Wismateksaka. Prawiralena gajah. Suryabisika maesa. lumpang sela bantheng. Swara pecah warak. Pujangga tameng sastra macan. Jalma rerepi kidang. Sawer tan wisa menjangan. 129 Sima tan ageng blacan. Macan a lit gogor. pager arang kethek. Kethek jamus lutung. Lutung wreta rangutan. Wastra lesah memreng. Gondhok wuri senuk. Jalma gumagus celeng. Celeng wisma babi. Araning jiwa manyawak. Jiwa kinawi salira. Jalma nungkak laku kadhal. Kadhal ijo bunglon. Saya sara kalajengking. Saya reta klabang. Samya mungel kadya gerah swaranira. Ya mangkana yitnanira Mraja Kagendrasura, "kaya kepriye adhi Nagasura. olehe padha pacak ba ris ana ngalas Krendhasara . sakancaku buron alas kabeh. apa ora ana owah tatane. sarta apa ora kurang pangane kancane kabeh. anamung bokmenawa padha cuwa a tine. 130 sabab wis antara suwe, ora ana wong liwat.'' Wondene yitnanira pun Patih Nagasura. "kaya kepriye karsane dewaji iki. dene wis antara suwe ora ana wong liwat, apa ora nggalih ngalih papan bae. yen ngantiya kelawasen. dadi ora ana gawene olehe padha pacak baris iki." Wondene yitnanira pun Diradasura. inggih boten sanes kadi pangetangira pun Nagasura.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA, POCAPAN (145).

Wau ta dereng antawis dangu anggemra imbal wecana Mraja Kagendrasura. kasaru praptanira pun Kukilasura. lan pun Suramanyura, niyup saking jumantara, siyut. siyut.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

131 POCAPAN (146),

GANGSA PLAJARAN, SUWUK

Wau ta wadya bujungan wana, sareng kapethuk wadya Dwarawati Ngamarta myang Jodhipati. lajeng sami campuh ing ngayuda. sakelangkung dening rame,lah ing ngriku wadya Dwarawati Ngamarta Jodhipati. sareng denamuk wadya bujungan wana.

mawut pa ting salebctr lumajar kami gilanen, kocapa piHa <~ rarya ing Dwarawati. tandya ngatag wadya pinilih pun Baugota Ba ugati. kincnmapagaken wadya bujungan w<ma. nulya kapethukdken pun Matenggasura. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA

POCAPAN (147).

GANGSA PLAJARAN. PRANG. SUWUK ADA-ADA. SUMBAR (148)

13 2 Eling Baugota Baugati kapara tiwas. nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng satriya ing Garbaruci. Raden Arya Sen tyaki. yen Baugota Baugati kapara tiwas. lah ing ngriku nyat anulya majeng.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA

POCAPAN (149),

GANGSA PLAJARAN. REP.

Wau ta Raden Arya Sentyaki. ingkang yuda lan pun Matenggasura. sakelangkung dEming rame. tan wonten ingkang kuciwa, lah ing ngriku pun Matenggasura. sareng katlingse panubrukira. denbithi sirahira anulya kapisanan

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (150). GANGSA PLAJARAN. SUWUK

133 Eling pun Matenggasura kapara tiwas, nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Hastrasura, kapethukaken putra ing Dwarawati Raden Sencaka, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (151).

GANGSA PLAJARAN. REP.

Wau ta Raden Sencaka, ingkang yuda ian pun Hastrasura. sakelangkung dening rame, lah ing ngriku Raden Sencaka nulya narik agemira curiga. pun Hastrasura nulya ginoco sirahira. sakala kapisanan.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (152). GANGSA PLAJARAN, SUWUK

Eling pun Hastrasura kapara tiwas. nyata nyata . Wau ta 134 sareng katalika dhateng pun Kebosora. arsa majeng kapethu kaken putra Madukara Raden Bambang Sumitra. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (153).

GANGSA PLAJARAN. PRANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (154).

Wau ta Raden Bambang Sumitra. nulya ngasta agemira jemparing, cag. Ngiwakaken gandhewa, nengenaken jemparing. jumangkah suku kang kiwa. mancat suku kang tengen. gumeret kang langkap denta, kang warastra tandya lumepas kadya kilat

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (155). GANGSA PLAJARAN, SUWUK. ,

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

Eling pun Kebosura pejah, nyata nyata. Wau ta sareng 135 katalika dhateng pun Diradasura, majeng sura madilaga. kapethukaken satriya ing Jodhipati, Raden Arya Werkudara. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

POCAPAN (156),

GENDHING KALAGANJUR ENJER REP.

Wau ta Raden Werkudara, ingkang yuda enjer kaliyan pun Diradasura, sami mencaraken kawiraganira, nggedrug siti anggeget lathi, astane den kepel-kepel, tansah denpantheng kenakanira asta kering miwir kepuh, asta kanan ngusap rawis, yen cinandra ingkang warna, lir Sangywang Bathara Bayu mangrempak kang satru slrna, ya mangkana yitnanira Raden Arya Werkudara, "ora 136 talah si Diradasura, polahe digawe-gawe anggegirisi. ngolangngaling angerak-ngerak, kaya gelap ngampar, kaya angrubuhna gunung, pangrasaning atiku dientekna kasurane, mangsa ndadak dakerepena ora, iya anggere bisa cedhak bae, dakbithi ora muncrat polomu." Wondene yitnanira pun Diradasura, "ora talah si Werkudara, gedhe dhuwur teteg atine, pecak dakgegiro ora nganggo owah tandange, polahe digawe-gawe, semune kumendhung kumasura, angkuhe kumering kering. kaya dikawedenana, ya ta pengrasaning atiku. anggere bisa ruket bae. dakcocok gadhing ora wutah jaringamu." yekti mangkana yitnanira pun Diradasura.

GANGSA GESANG. REP. POCAPAN (157). 137 GANGSA GESANG, SESEG. REP.

Wau ta Raden Arya Werkudara, ingkang yuda Ian pun Diradasura, saklangkung dening rame. kekajengan kathah rebah. kadya binabadan. siti kang kedeg keles medal kang tirta, wiyarira wetawis satengah jung. Raden Arya Werkudara karepotan juritira. kapeteg ing dirada ngantos wakit dhengkul. Raden Werkudara dhawah jengkeng anulya denkakahi.

GANGSA GESANG, SUWUK,

POCAPAN (158),

SUMBAR, KAWIN.

Wau ta Raden Arya Werkudara, ambek sarosa. pun Diradasura anulya cinandhak, kinisar kombu( ing tawang, dhawah ing siti tandya binithi sirahira sigar sekala.

138 GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (159), GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

Eling pun Diradasura pejah. nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Andakasura, majeng sura madilaga, kapethukaken putra ing Jodhipati Raden Antasena, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (160),

GANGSA PLAJARAN, PRANG, REP.

Wau ta Raden Antasena, ingkang yuda Ian pun Andakasura, sakelangkung dening rame, Raden Antasena mawantu-wantu siningat, lah ing ngriku pun Andakasura kenging cinandhak singatira, nulya binithi sirahira pejah kapisanan.

139 GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (161), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling pun Andakasura pejah, nyata nyata. Wau ta sareng katalika pun Nagasura, majeng ing sura madilaga, kapethukaken putra Jodhipati Raden Antareja, lah ing ngriku kapyarsa kumricik sisiking naga.

GENDHING RICIK-RICIK, REP.

Wau ta pun Nagasura, ingkang ajeng-ajengan Ian putra ing Jodhipati Raden Antareja, ya mangkana yitnanira teksaka dibya, "sapa prajurit wani mapagake menyang aku iki, baya sembada temen wujude, sumengguh sumekti-sekti, kumedhep kumeringkering, lumaku dikawedenana, iya anggere kowe betah geguyori 140 karo aku bae, adoh daksembur ora gogrog awakmu, arep apa bae, perak daksaut gulumu dakpulet mesthi pepes awakmu." Wondene yitnanira Raden Antareja, "baya iki panggedhene buron alas. dene angluwihi temen gedhene ula iki, awake kaya gunung diwlagar, kumrangsang sisike anggegila tingkahe, ambeg adigung agora godha, ngolang-ngaling cangkeme mangap-mangap kaya anyaut-nyauta, upase nreces kaya teluh braja, apa aku dikira wedi. nadyan wuwuha patang kowe aku mangsa wediya, mendah gene yen Antareja mundur karo ula kaya mengkono bae. peng141 rasaning atiku. iya anggere cedhak bae. kena dakbithi ora sida sirna dening aku," titi mangkana yitnanira Raden Antareja.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (162),

GANGSA PLAJARAN. PRANG, REP.

Wau ta Raden Antareja. ingkang yuda ian pun Nagasura. sakelangkung dening rame, kekajengan kathah rebah kasulayah. kang malang-malang rimbas, kang rawe-rawe rantas. Bosah-basih lir pendah binabadan. Raden Antareja karepotan. tandya sinaut pinulet saliranira tan wignya uwal.

GANGSA GESANG. REP.

Lah ing ngriku pun Nagasura sumbar nulya wicanten.

SUMBAR (163).

142 Wau ta Raden Antareja ambeg sarosa. tandya cinandhak winengka cangkeming naga. sinuwak akapisanan.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA. SUMBAR (164). GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

; Eling pun Nagasura pejah. nyata nyata. Wau ta Raden Gathutkaca ingkang wonten njumantara. sareng priksa wonten peksi. wus andugi yen panunggalanira bujungan wana, ingkang bandayuda lan para kadang ing Pandhawa. punang peksi akarsa den tutaken aburira. tindakira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta pun Mraja Kagendrasura. ingkang wonten ing jumantara. sareng mulat mangandhap. sumerep wadya nira bu jungan wana sami kapara tiwas. Ya mangkana yitnanira Mraja 143 Kagendrasura. "ela entek kabeh kancaku buron a las. yen ta aku tulungana ing ngayuda, sapa ingkang matur Kangjeng Dewaji. yen kaya mengkono. becik aku matur Kangjeng Dewaji bae." lah ing riku Mraja Kagendrasura nulya wicanten.

Wau ta kocapa satriya Pringgadani. Raden Gathutkaca ingkang tansah prayitna dhumateng Mraja Kagendrasura. lah ing ngriku Mraja Kagendrasura nulya dentimblis.

POCAPAN (165).

GANGSA GESANG, REP,

POCAPAN (166).

Wau ta Mraja Kagendrasura, sareng mulat mangidul sumerep wonten mega piyak tangkeping wuri, sampun andugi yen panunggilanipun mengsah ingkang anyirnakaken sakathahing 144 wadya bujungan wana, lah ing ngriku Mraja Kagendrasura nulya wincanten.

POCAPAN (167),

GANGSA GESANG, REP,

POCAPAN ( 168),

GANGSA GESANG. SUWUK.

Wau ta wadyabala bujungan wana, sasirnanira Patih Nagasura, tuwin sagunging andel sadaya, bujungan wana kang alit lajeng sami rebat panggesangan, satang tunjang lwan nrajang baris rinampog pejah. swaranira gumerah pating krosak anasaknasak. dhadhal larut tan mangga puliha. thuh. thuh. thuh.

GANGSA PLAJARAN. SUWUK LAGON.

Wau ta laris lampahira Mraja Kagendrasura, ingkang sumedya mantuk matur gustinira. wondene wong agung Dwarawati tuwin wong agung Ngamarta. sakadang Brata Pandhawa sadaya. 145 kocap wus masanggrahan wonten ing ngara-ara Ngendrasonya. wau ta Sri Narendra Padmanaba, tan kalingga nata ciptanira.

GENDHING KALINGGANAT A REP.

Anenggih punika pasanggrahan ing Ngendramuhara. sinten ta ingkang masanggrahan ing Ngendramuhara, ingkang lenggah nginggil kidul kilen punika, wong agung Paranggupita Prabu Jayapurusa. ingkang lenggah nginggil kidul wetan punika. wong agung ing Paranggelung Prabu Jayawasesa, ingkang lenggah nginggil ler kilen punika. wong agung Tunjungkaroban Prabu Candrageni. lngkang lenggah nginggil ler wetan punika wong agung ing Giriguthaka Prabu T ejalelana. Pepak para pung· gawa andel·andeling ngayuda. ambelabar kadi samodra bena. 146 panganggenira awarna-warna. lir pendah wana kawlahar, wondene Prabu Jayapurusa. sadangonira lenggah kang ginalih-galih amung sapraptanira wong agung kalih. Prabu Candrageni Prabu Tejalelana, sawadyabalanira. ya mangkana yitnanira wong agung Paranggupita, "iki anak Prabu Candrageni, anak Prabu TE~jalelana padha rawuh nusul ana pasanggrahan, wis sumekta sagelar sepapan, apa kersane dhewe, apa diutusa anak Prabu ing Ngimataka. apa baya dadi prakara panglamare anak Prabu Winatakwaca." Wondene yitnanira wong agung Paranggelung, inggih 14 7 boten sanes kadi pangetangira wong agung Paranggupita. Wondene yitnanira Prabu Candrageni, "iki paman Prabu sekaliyan, lagi padha lenggah ana pasanggrahan, mendah baya yen wis dakcaosi priksa, yen panglamare yayi Prabu Winatakwaca dadi prakara, utawa ing Kaindran ndikakake ngepung wakul ambaya mangap, yen sawetara ora ana katrangane, banjur ndikakake ngrebut ing prang bae, dakduga banget dukane paman Prabu sekaliyan men yang Bathara Endra." Wondene yitnanira Prabu T ejalelana, inggih boten sanes kadi pangetangira Prabu Candrageni.

148 Wau ta wong agung Paranggupita. tuwin wong agung Paranggelung. sareng mireng pangandikanira wong agung Tunjungkaroban. sakelangkung dukanira.

KAWIN.

Apa pratandhane yen duka wong agung kalih. jajabang mawinga-winga. kumedut padoning lathi. manguntar-untaring manah, mangreda ing pupusuh. kadya bedhaha ing lambung. yen sinabeta merang sagedheng. bel kadi medal dahana. wong agung Paranggelung nulya matur sarwi goyang palenggahanira.

POCAPAN (170).

Wau ta wong agung ing Paranggelung, wong agung Paranggupita, wong agung Tunjungkaroban, tuwin wong agung Giriguthaka, arsa dhedhawuh dhumateng pepatihira piyambak-piyambak. kinen sami berdandosan sasumektanipun ing ngayuda, badhe 149 ngepung wakul ambaya mangap nginggahi ing Kaendran, wong agung sekawan anulya ngandika.

POCAPAN (171).

Wau ta wong agung sekawan, sawadyabalanira. riwusnya sumekta anggenira sami berdandosan, lah ing ngriku akarsa budhal, tindakira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta laris lampahira wong agung sekawan, sawadyabalanira, ingkang sumedya dhateng ing Ngendrabuwana, kocapa barisanira para jawata, ingkang sami masanggrahan wonten ing ngardi Semeru, wanci punapa wayahira semangke, wanci gagad dalu ingkang rahina.

GENDHING RINA-RINA, REP.

150 Anenggih punika para jawata, ingkang sami masanggrahan wonten ing ngardi Semeru. lngkang lenggah kidul punika, Sangywang Bathara Brama. Ngiwakaken ingkang raka Sangywang

Bathara Sambu. anengenaken ingkang rayi Sangywang Bathara Bayu. wondene ingkang lenggah ngajeng ler ngajeng kilen punika. Sangywang Bathara Mahadewa, ingkang lenggah ngajeng ler wetan punika. Sangywang Bathara Komajaya. lngkang wonten wingking tengah punika Sangywang Bathara Raswarodra. anengenaken Sangywang Bathara Asmara, angiwakaken Sang· ywang Bathara Surya. Wingkingira Sangywang Bathara Raswaro· dra punika. Sangywang Bathara Yamadipati. Wondene ingkang lenggah keringira Sangywang Bathara Yamadipati punika Sang· 151 ywang Maheswara. Tengenira Sangywang Yamadipati punika. Sangywang Bathara Panyarikan. Bathara Maheswara mengker· aken Sangywang Citragana. Sangywang Citragana nengenaken Sangywang Dewantaka. Sangywang Dewantaka nengenaken Sangywang Srengganidewa, sinambetan para jawata tuwin para yang-yang andel-andeling ngayuda, ambelabar ngebeki ing pasanggrahan. Sadangunira lenggah Sangywang Bathara Brama, kang tansah ginalih-galih, amung mengsah saking Ngimataka, dene dereng wonten ndhatengi, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Brama, "iki kadang warga ulun para jawata, tuwin para yang-yang, dene wus samya pepak kapya ana ing pasanggrahan, ulun wus myarsa warta ywan wadyanya si Winatakwaca. 152 kinen maninggya ing Ngendrabuwana, dene tekap semangkin durung ana prapta." Wondene yitnanira Sangywang Bathara Sambu utawi Sangywang Bathara Bayu, inggih boten sanes kadi pangetangira Sangywang Bathara Brama.

GANGSA GESANG, SUWUK, KAWIN, POCAPAN (172).

Wau ta dereng dumugi anggenira imbal wecana Sangywang Bathara Brama, kaliyan ingkang raka Sangywang Bathara Sambu, tanapi para jawata, kasaru praptanira jawata kajineman, Ywang Gatiwicara, nyaosi priksa yen mengsah saking Ngimataka sampun andhatengi, arsa maninggya mring Ngendrabuwana, dedamel langkung saking ageng, lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (173).

153 Wau ta Sangywang Bathara Brama, sareng mireng aturira jawata kajineman, Ywang Gatiwicara, sakelangkung dukanira.

akarsa ndhawuhi para jawata tuwin para yang yang, sami kinim methukaken ing ngayuda, Sangywang Bathara Brama nulya ngandika.

POCAPAN (174).

Wau ta Sangywang Bathara Brama, tanapi kang para jawata sadaya, sareng sampun sami sumekta anggenira berdandosan, arsa methukaken mengsah saking Ngimataka, lah ing ngriku tindakira inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta campuhing ngayuda, wadyabala ing Ngendramuhara Ian wadya ing Ng€mdrabuwana, mungsuh sami sudira, beregbinereg tan ana ingkang kuciwa, wadyanira para narendra Catur154 gumulung angamuk sura, nggegirisi tandangira wadyabala ing Ngendrabuwana, esmu kabyatan lawan mandhelong barisira, gya jinejel pra jawata kang pepilihan. rame malih kang ayuda. kinaro kinatelon, kinapat kinalima, datan sah sami apanggah, long linongan jejel winejelan tan ngeman pejah, sanjata mriyem wus kaliwat, caruk watang benthak kumropyak, bedhama palu bindi parasu limpung, atarung pedhang curiga, jemparing sarampang sami tan ana kuciwa, srang kumencrang kang pedhang caruk kumengsrang, sam bating kanin anantang lawan. Lwan surak-surak gumerah, barung tengara bendhe beri, begor gumentar manegker wiyat. ing payudan segara rah, lumut lelayu banderang, parang 155 turangga liman, jeblog keles ing prang rumangkang kalantaran watang. myang cengkah gelut, tendhang tinendhang genti nekak, jambak nguntir kentar maputeran, kawuron rah kaberkah pating sulayah, tan ana kang ngeman pejah, sihing gusti kang kaetang. wau ta sareng katalika pangagenging jawata, tandya ngatag wadya pinilih sekawan, wasta Ywang Tantra, Ywang Guritna, Ywang Dewangkara, Ywang Sumarma, kapethukaken wadya prawira Paranggupita, pun Jayasura, Jayaprakosa. Jayapramana. Jayasundirga, lah ing ngr.iku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (175),

GANGSA PLAJARAN. PRANG, PUR, SUWUK.

156 Eling para punggawa sekawan. tuwin para jawata sekawan. sami keplajar, nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Mandramenggala. majeng ing ngadilaga. kapethukaken andel ing Junggringsalaka, Sangywang Bathara Panyarikan, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (176).

Wau ta pun Mandramenggala. anulya narik curiganira. srepet, sarwi wicanten.

POCAPAN (1 77),

GANGSA PLAJARAN. REP,

POCAPAN (178),

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (179).

GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling pun Mandramenggala keplajar, nyata-nyata. Wau ta sa· reng katalika dhateng pun Patih Mandrahanala, majeng anglan· 157 cangi wadya, kapethukaken Sangywang Dewantaka, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (180),

GANGSA PLAJARAN, PRANG, KANTARAN BAU, SUWUK,

ADA-ADA,

POCAPAN (181),

Wau ta risang kalih anulya sami nyandhak gada Ian bindi, cag, sarwi wicanten.

POCAPAN (182),

GANGSA PLAJARAN, PRANG, REP.

Wau ta Sangywang Dewantaka, sareng denbindi jajanira, ambruk ing siti supe purwa duksina, Patih Mandrahanala sumbar nulya wicanten.

SUMBAR (183).

Wau ta Sangywang Dewantaka, sareng kasilir ing mandra maruta, enget ing wanteyan, nyat anulya jumeneng, tandya campuh yuda malih.

Wau ta Patih Madrahanala. sareng ginada pok talinganira, ambruk ing siti supe purwa duksina. Sangywang Dewantaka sumbar nulya ngandika.

SUMBAR (184).

Wau ta Patih Mandrahanala. sareng kasilir ing samirana. enget ing wanteyan. nyat anulya tangi tandya tinitir ing gada.

GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (185). GANGSA PLAJARAN. SUWUK.

Eling pun Patih Mandrahanala kapara tiwas, nyata nyata. Wau ta Prabu Candrageni, sareng mulat wadyanira kathah kapara tiwas, saklangkung dukanira, arsa nyalirani ing ngayuda, tedhak saking titihanira dipangga.jlog, kapethukaken Sangywang Bathara 159 Sambu. yen tinon saking mandrawa. anerawang tejaning warna.

GENDHING TEJAWARNA. REP.

Wau ta wong agung Tunjungkaroban, sareng priksa dhateng Sangywang Bathara Sambu, kadya ginosong jajanira, ya mangkana yitnanira Sang Prabu Candrageni. "apa iki senapatine dewa ing Ngendrabuwana. dene ambeg agul agora godha. lumaku dikawedenana, ya seka pengrasaning atiku, senadyan majua bareng dewa ing Kaendran. aku mangsa ulapa." Wondene yitnanira Sangywang Bathara Sambu, "apa iki pramugarining titah ing Ngimataka, mapagake marang ulun. polahnya kinarya-karya, tanga160 nya kinepel-kepel, lumakswa dikawedenana, apa ulun dikira ulap marang dheweke, yekti mangkana yitnanira Sangywang Bathara Sam bu.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (186).

Wau ta wong agung kalih, ingkang arsa mentaraken kawiraganira, dhasar sekti mandraguna, ri seksana samya ngesthi kotamaning ngadilaga.

GENDHING ESTHITAMA, REP.

Wau ta wong agung kalih ingkang sami yuda enjer. apra - nyata Sangywang Bathara Sambu punika. putranira Sangywang Jagadnata. dedeg sembada. gagah prakosa prawira ing ngadilaga. minangka pramugarining jawata Junggringsalaka. wondene Prabu Candrageni inggih boten nguciwani. pantes dadya agul manggala - 161 ning nagari Ngimataka. nate mangrempak kang satru dibya. pilih tandhing ing ngayuda, tinon lir putra Ngalengkadiraja Raden Arya Trisirah. santosa praw!reng yuda. lah ing ngriku wong agung kalih nulya sami ngasta agemira limpung Ian bindi. cag. tandya sami amirageng sarira.

GANGSA GESANG, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (187).

GANGSA PLAJARAN. PRANG, REP.

Wau ta Sangywang Bathara Sambu, sareng kabindi jajanira ambruk ing siti supe purwa duksina. wong agung Tunjungkaroban girang sumbar nulya ngandika. -

SUM BAR ( 188).

Wau ta Sangywang Bathara Sambu, sareng kasilir ing samirana, enget ing wanteyan. nyat anulya jumeneng, tandya campuh yuda malih.

162 GANGSA GESANG, PRANG, REP.

Wau ta Mraja Candrageni, sareng denlimpung pok talinganira, ambruk ing siti supe purwa duksina, Sangywang Bathara Sambu girang sumbar nulya ngandika.

SUMBAR (189).

Lah ing ngriku wong agung Tunjungkaroban, sareng kasilir ing samirana, enget ing wanteyan, jenggirat anulya wungu, tandya dentitir limpung.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (190), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling wong agung T unjungkaroban kapara tiwas, nyata nyata . Wau ta sareng katalika pun Patih Mandraprakosa. arsa majeng sura madilaga. kapethukaken Sangywang Bathara Raswarodra. lah ing ngriku nyat anulya majeng sare ng.

163 GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (191).

GANGSA PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (192).

Wau ta Sangywang Bathara Raswarodra , nulya ngasta agemira pedhang. Patih Mandraprakosa nyandhak bedhamanira limpung. cag. sarwi wicanten.

POCAPAN (193),

GANGSA PLAJARAN. PRANG. REP.

Wau ta Sangywang Bathara Raswarodra , ingkang yuda lan Patih Mandraprakosa, saklangkung dening rame, lah ing ngriku pun Patih Mandraprakosa sareng kasingse panglimpungira, nulya pinedhang jangganira akapisanan.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA. SUMBAR (194). GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling Patih Mandraprakosa kapara tiwas, nyata nyata. Wau 164 ta wong agung ing Giriguthaka, sareng priksa Patihira kapara tiwas, saklangkung dukanira, akarsa nyalirani ing ngayuda, tedhak saking titihanira rata, jlog, kapethukaken Sangywang Mahadewa, yen sinawang wong agung kalih, katon kongas hujwalanira.

GENDHING KONGAS, REP.

Wau ta wong agung Giriguthaka, ingkang majeng sura mandilaga, ya mangkana yitnanira Prabu Tejalelana, "sapa mapagake marang aku iki, dene sigit temen rupane, ora mantramantra wong maju perang, besuse dipasang-pasang, ora singgun memungsuhan, ngendelake kasektene, dene memanas ati dewa iki, ya ta pengrasaning atiku yen aku mungsuh dewa klemprang165 klempreng kaya mangkono bae, mangsa ndadak nggetihana ora." Wondene yitnanira Sangywang Mahadewa, "apa iki bebecike titah Ngimataka, dene ta isih taruna, denya mulat marang ulun tansah pinancer netranya, dene dahat amurang krama, kumedhep kumering-kering, curiganya dipipit-pipit, kadya arsa nyudukuduk <~. a pa ulun dikira ul c-1p. de ne ngisin -isini teme n. ulun mundur ka ro tit a h ka dya ma ngka na." yekti ma ngka na yitna nira Sa ngywang wa .

GANGSA GESANG. S UWUK. ADA-ADA.

POCAPAN ( 195).

GANG SA PLAJARAN, PERANG. KANT ARANING BAU.

TERUS PRAGOLANING PUPU.

GANG SA SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (196).

166 Wau ta Sangywang Mahadewa, ian wong agung Girigutha ka. nulya sami na rik agemira curiga_

KAWIN,

POCAPAN (197).

GANGSA PLAJARAN. PRANG, REP.

Wau ta Pra bu Tejalela na, ingkang yuda goco-ginoco lan Sangywang Mahadewa. sake langkung de ning rame, tan wonten ingkang kuciwa, sa king wuleting kusika. titihing dhuwung, wer mle seg ukiran ogak, kang asta sami ngemu ludira, kang curiga nulya den sarunga ken malih.

GANGSA GESANG, SUWUK. ADA-ADA, POCAPAN (198).

Wau ta wong agung Giriguthaka, nulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing, 16 7 jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tenge n, gumere t kang la ngkap de nta, kang warastra tandya lumepas kadi kilat.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (199)

Wau ta Sa ngywa ng Mahadewa. nulya ngasta agemira jemparing. cag, an~iw kak n gandhewa. anenge naken jemparing.

KAWIN. GANGSA PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (200).

GANGSA PLAJARAN, SUWUK

, Eling Prabu Tejalelana kapara tiwas. nyata nyata. Wau ta sareng katalika dhateng papatihing Paranggelung, pun Apatih Jayagumbala, arsa majeng ing sura madilaga, kapethukaken Sang· ywang Srengganidewa. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

168 GANGSA PLAJARAN. SUWUK, ADA-ADA,

GANGSA PLAJARAN, PRANG, SUWUK, ADA-ADA

POCAPAN (201),

POCAPAN (202).

Lah ing ngriku Sangywang Srengganidewa, lan pun Patih Jayagumbala, nulya nyandhak agemira waos, cag, sarwi wicanten.

Wau ta risang kalih ingkang yuda gebang-ginebang, benthakbinenthak gosok godhi genti papan, singa ginebang waosnya kontal, sakelangkung dening rame. Lah ing ngriku Patih Jayagumbala sareng katlompe panggebangira, tandya tinitir waos jajanira, sekala kapisanan.

POCAPAN (203).

GANGSA PLAJARAN, PRANG. REP.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (204), 169 GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling patih Jayagumbala kapara tiwas, nyata nyata. Wau ta wong agung Paranggelung, sareng priksa ingkang putra wong agung Giriguthaka kapara tiwas, sakelangkung kurdhanira, akarsa nyalirani ing ngayuda, tedhak saking titihanira dipangga, jlog, tandya kapethukaken Sangywang Bathara Bayu, wong agung kalih katon liwung penggalihira.

GENDHING LIWUNG, REP.

Wau ta wong agung Paranggelung, sareng priksa Sangywang Bathara Bayu, lir ingobar jajanira, ya mangkana yitnanira Maraja Jayawasesa, "sapa jawata methukake /menyang aku iki, sembada temen rupane, gedhe dhuwur blengah kuning, anamung 170 dak-arani dewa ngemping lara anggege pati, wani mungsuh karo aku, pangrasane ora ana sing ngalahake, dakkira saiki ketanggor padha becik, ora wurung ana kang kacangking murdane salah siji." Wondeneyitnanira Sangywang Bathara Bayu, "baya iki pramugarining tit ah Ngimataka. kawistara panganggonya beda karo kang akeh-akeh. dentun titah ngemping lara anggenjah palastra. dene ndadak nganggo wani methukake menyang ulun. iya senadyan wuwuha sepuluh sisih. ywan mung titah kadya mangkana . ulun mangsa ulapa." yekti mangkana yitnanira Sangywang Bathara Bayu.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (205),

GANGSA GANGSARAN. DHAWAH GENDHING BIMAKURDA. REP.

171 Wau ta Prabu Jayawasesa, ingkang yuda enjer Ian Sangywang Bathara Bayu, apranyata wong agung Paranggelung punika. katitisan yitmanira raksasa ing Ngalengkadiraja. mila anglangkungi kadigdayanira, darbe pusakaning ngayuda bindi musala dibya, anglangkungi agengira pilih kang kuwawa nadhahana. Wonde ne Sangywang Bathara Bayu inggih boten nguciwani. agemira gada datan wonten kang kuwawi mbekta, liya Sangywang Bathara Bayu, marma kapasang yogya tandhing sami prakosanira. lah ing ngriku wong agung kalih sami ngasta agemira tameng waja. cag. Tandya sami denukelaken agemira tameng waja anulya denkiwakaken, sarwi ngasta agemira gada ian bindi, cag. Anulya 172 denkisaraken. Ri seksana sami mirageng sarira.

GANGSA GESANG, DHAWAH GANGSARAN, REP,

POCAPAN (206),

GANGSA GESANG, PERANG, REP.

Wau ta wong agung kalih kang sami ayuda gada. saklangkung denira rame, tan wonten ingkang kuciwa, gentos kalindhih sami prakosanira, dhosok-dhinosok dhengkah-dhinengkah, singa nyabet ginebang kontal, lah ing ngriku Mraja Jayawasesa, sareng kasliring pambindinira, nulya sinabet ing gada, akapisanan.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (207), GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Eling wong agung Paranggelung kapara tiwas, nyata nyata. 173 Wau ta sareng katalika dhateng wong agung Paranggupita, yen wong agung Paranggelung kapara tiwas. saklangkung dukanira, akarsa mangsah ing rananggana . tedhak saking titihanira dipangga. jlog. Tandya kapethukaken Sangywang Bathara Brama. wong agung kalih sareng mulat mangilen. katingal sumirat anglayung ingkang raditya.

GENDHING SUM IRA T. REP.

Wau ta saajengira wong agung Pranggupita. wadya ing Ngimataka upaminya kadi bendungan bedhah katempuh ing banjir ageng, dhadhal larut tan mangga puliha. namung kantun lajeripun kemawon. Sinten ta ingkang minangka lajer, inggih wong agung Paranggupita Prabu Jayapurusa, anglela madyeng ranagana, ya mangkana yitnanira wong agung Pranggupita. "ya jagad 174 dewa bathara, ora talah sanak-sanakku ing Ngimataka, semene bae bobote, ora sembada karo kasaguhane dhek ana ngarsane anak prabu, bledag-bledag kaya dilata wesi a bang, kaya mutungna wesi gligliran, toging prana abot merang sagedheng." Wimbuh sareng mulat Sangywang Bathara Brama, sangsaya muntap kurdhanira , ya mangkana yitnanira Mraja Jayapurusa, "sapa prajurit kang mapagake menyang aku iki, dene angluwihi temen kuwanene, sembada karo rupane Ian prakosane, pangrasane ora ana sing ngalahake, dakkira sepisan iki ketanggor padha becik, ora 175 wurung ana kang ajur kuwandane salah siji." Wondene yitnanira Sangywang Bathara Brama, "baya iki pramugarine titah Ngimataka, kawistara panganggone beda karo kang akeh-akeh, destun titah ngemping lara nggenjah pralaya, dene benyunyak-benyunyuk, pari: peksa ayun mboyong si Supraba, wignya kaleksanan ywan wus golang-galing murdane Bathara Brama," titi mangkana yitnanira Sangywang Bathara Brama.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (208),

GANGSA PLAJARAN, PRANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (209).

Lah ing ngriku wong agung kalih nulya ngasta agemira gada ian bindi, cag. Sarwi ngandika.

GANGSA KALAGANJUR, PRANG, REP.

176 Wau ta Sangywang Bathara Brama, sareng denbindi jajanira. ambruk ing siti supe purwa duksina. wong agung Paranggupita girang sumbar nulya ngandika .

SUMBAR (21 0).

Wau ta Sangywang Bathara Brama sareng kasilir ing mandra maruta, enget ing wanteyan, jenggirat anulya wungu. tandya aprang malih.

GANGSA GESANG. REP.

Wa u ta wong agung Paranggupita, sareng denga da pok talinganira, ambruk ing siti supe purwa duksina , Sangywang Bathara Brama girang sumbar nulya ngandika.

SUMBAR (211 ).

Wau ta Mraja Jayapurusa, sareng kasilir ing samirana, enget ing wanteyan, jenggirat anulya wungu, tandya tinitir ing gada.

GANGSA GESANG. SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (212), 177 GANGSA PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta satiwasira Prabu Jayapurusa, wadyanira wong agung sekawan, wadya alit sami bedhol bandera, umbul·umbul rontek lelayu, bubar larut salang tunjang tan mangga puliha. Thuh, thuh, thuh.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK, LAGON.

Wau ta saundurira wadya kawan nagari. Sangywang Bathara Brama sakadang warga para jawata, tuwin para yang-yang, nulya samya pepanggihan, ingkang ginalih-galih anggenira badhe utusan, maringi priksa dhateng ingkang rayi Sangywang Bathara Endra, sagunging jawata tan ana kang kagiwang galihira .

GENDHING GIWANGGONJING, REP, POCAPAN (213),

178 Wau ta ingkang para jawata, sawusira rampung anggenira sami gupita, tandya sami sowang-sowang masanggrahan.

GANGSA GESANG, SUWUK. BIBARAN.

Ill. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG SAMBETIPUN LAMPAHAN BOMATARA, BUTUL TIGA DUMUGI KAWAN DINTEN (28- REJEP- 1856 A.J.; 11- FEBRUARI- 1926 A.D.) (Kraton Yogyakarta MS W.C. 6)

KANDHA MINTARAGA, JEJER 4 DINTEN

Ill. KAGUNGAN-DALEM SERAT KANDHA RINGGIT TIYANG SAMBETIPUN LAMPAHAN BOMATARA, BUTUL TIGA DUMUGI KAWAN DINTEN (28 - REJEP - 1856 A.J.; 11 - FEBRUARI - 1926 A.D.) (Kraton Yogyakarta MS W.C.6)

KANDHA MINTARAGA, JEJER 4 DINTEN

GENDHING TLUTUR REP.

Hong ilah~mg, hong ilaheng, hong ilaheng. awigenam astuhu nama sidhem, ana ta ratu sudibya, paradeng ing ngalam purwa, pranateng ngrat pramudita, lila sekaring buwana, tumiyeng Sangywang Wasesa, brangta nadi sinagya anirancana, lalata surya angkara-kara karana dya kawerdeng Ywang Sukwanangsa, linanggya nawa nama sutijeng kara, anenggih kayangan Ngendrabuwana, kang kaeka adi dasa purwa, basa eka marang sawiji, adi marang luwih, dasa sapuluh, purwa wiwitan, nadyan kathah panjenengan Sri Bathara ing jagad pramudita, ingkang kasangga pratiwi, ingkang kaungkulan ing ngakasa, ingkang kagebeng ing muhara, ingkang kasiwer in samodra, ingkang kasenenan Sangywang Pratonggapati, kang kapadhangan Sangywang Purnama, datan paja mirip ing swarga Ngendrabuwana, kayangan ngenguwung tumeja wangkawa, sumorot amawa cahya, gumebyar maratani imbanging ngarga, karya inggar tyasnya titah ing marcapada, nenambahi gemah ripah sagung rajakaya, amung aglar munggeng pangonan, apranyata Sangywimg Bathara Endra punika, putranira Sangywang Jagadpratingkah, ingkang pandhadha, pambajeng Sangywang Bathara Sambu, Sangywang Bathara Endra pinasrahan nguwasani langening sari ing Suralaya, winenang andum nugraha, dadya korining Swargaloka, yen wonten titahing ngabathara darbe panuwun, tamtu mijil Sangywang Surapati, apranyata Sangywang Bathara Endra punika jawata agung dananya, ambukteni jalma tan amboga, asung busana kang nglinggana, mikekahi jalma kagiwang laksita, ngaubi kabenteran surya, amulang bola-balilu, anggeganjar ing prang pupuh, ngapura tiwasing karya, amanggung titi pariksa, mintir pangrehing utama, tuhu panjenenganing jawata tur ~inuwasa, kocap sapunika Sangywang Bathara Endra saweg kemengan badra irawan. apa tegese kemengan badra irawan. kemengan pakewuh. badra mendhung. irawan srengenge. lir surya kalingan mendhung remrem surem ing driya kapetengan, Sri Bathara saweg kapetengan penggalih prakawis raseksa ratu ing negari Ngimataka, ajujuluk Maharaja Winatakwaca, kados pundi ing mangke kajengipun narendra ing Ngimataka, sapejahira raja sekawan. punapa inggih teksih ndumugekaken anggenipun nyuwun Dewi Supraba, punapa inggih dipun wandekaken. sapunika dereng angsal katerangan. Sinigeg pangrengganing nata, kocapa ingkang wonten pasowanan jawi, ingkang wonten ngajeng tengah punika, Rekyana Patih Dewantaka, tengenira Rekyana Patih punika putranira Sangywang Bathara Endra. ajujuluk Sangywang Srengganidewa inggih Sangywang Jayantaka, keringira Rekyana Patih punika inggih putranira Sangywang Bathara Endra ingkang taruna ajujuluk Sangywang Citragana, wingkingira Sangywang Citragana punika, Sangywang Dewasukata, tengenira Sangywang Dewasukata Sangywang Dewamadhendha, Sangywang Dewamadhendha nengenaken Sangywang Subrangta, pepak andher jawata andel ing Ngendrabuwana, tuwin yangyang ambelabar lir samodra bena, panganggene awarna-warna kadya ta sekar setaman, angebeki imbanging kayangan lir angrubuhna pacak suji ing swarga Ng(mdrabuwana . Wau ta boten antawis dangu wiyosira Sangywang Bathara tndra, punapa antawisira yen miyos, jajaran ingkang medal rumiyin yang-yang pratiwa samya mahargya sasanti yuwana , binarung swaraning kawah Candradimuka jumegur rambah kaping tiga, gur, gur, gur.

GANDHANG-GANDHANG (214),

GANGSA GESANG, REP, GANGSA LADRANG, REP.

Wau ta sawiyosira Sri Narendra aneng ing Trenggatana rinengga, kasongan ing witana adi rinukmi, para yang-yang prawita kanan kering wurinya Sangywang Bathara, panganggenya neka warna, jawata agul manggala anjajari munggeng ngarsa, pantes tan ana wingwang Sri Bathara ari kalanira miyos siniwaka, pinarak ing kundarana rukma pinatik sosotya mutiyara, alelemek trenaning pandhan sinulam ing kancana, rinengga asri Sri Bathara pratista yen akampuh sawat rinukmi, apaningset renda surati, ing nglebet mawi cindhe sekar wilis, sinampiraken wangkinganira keprabon, alancingan cindhe kupu bebunton rinenda adi, arasukan baludru rinukmi, asebe tinepi binara kancana, abinggel natasmara, kelat bau sarparaja, ulur-ulur kancana rineka nagendrasmara, ajejamang sungsun tiga, kinancing garudha mungkur, sinangga ing praba kinara wistha ing kancana . asangsangan mas candrawirama. ase ka r mas rineka anggrek sutengsu. arumbing kinala cakra apanunggul retna mandaya. soroting retna pagut lan liringing tingal. kadya kilat barung lan thathit. wimbuh akarya wulangun. Sri Bathara ageganda jebat kasturi. gandanira amusing pagelaran, saha ingayap para waranggana samya langkung endah kang warna. rinengga sumbaga. sosotya mutyara asri nge nguwung, se nening retna pagut lan liringing tingal lir kil a t bina · rung thathit. tinon saking mandrawa kadya murca kinedhepna. Wa u ta sawiyosira Sri Bathara tan ana sa bawane walang salisik. amung swa ra · ne pa ndhe gendhing kemasan tuwin swaraning kutut manggung aneng gantangan.

GANGSA GESANG. SUWUK, LAGON. KAWIN BASANTA.

Sebetbyar wau ta, de reng dumugi nggemra imbal pangandika Mahasri Bathara Endra lan Kya Patih Dewantaka. kasaru rawuhira Sangywang Kanekaputra. ingutus Sangywang J agadpra tingkah. a ndhawuhi Sangywang Bathara Endra. kinen animbali tumunten dhumateng pandhita ing Ngendrakila. sekala cumlorot saking jumantara. clorot. clorot, clorot.

GESANG, REP.

Wau ta, sarawuhira Sangywang Kanekaputra wonten ngarsanira Sangywang Bathara Endra, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Endra, "iki Uwa Sangywang Kanekaputra prapta ana ing kaendran. apa ya dinuta marang Kangjeng Rama, apa ya kawismayanya priyangga''. wondene pangunandikanira Sangywang Kanekaputra, "iki yoga ulun Bathara Endra, kepasang yogya lagya sewaka, iba gitanya ywan wus uning wedharing sabda Ad hi Guru ing mangkya", yekti mangkana panguriandikanira Sangywang Nurada.

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, POCAPAN (215).

Wau ta Sangywang Bathara Kanekaputra, sawusira rampung nggenira dhedhawuh dhateng ingkang putra Sangywang Bathara Endra. arsa lajeng dhateng pabarisanira para jawata ing ngardi Semeru, lah ing ngriku Sangywang Bathara Kanekaputra nulya ngandika.

POCAPAN (216).

GANGSA PLAJARAN. REP

Wau ta. sapengkerira Sangywang Kanekaputra. Sangywang Ba· thara Endra karsa ndhawuhi Kya Patih Dewantaka, tanapi dhateng ingkang putra Sangywang Srengganidewa. Sangywang Citragana. sami kinen pradandosan sasumektaning ngayuda. Sangywang Bathara Endra nulya ngandika.

POCAPAN (217).

Wau ta sareng sampun rampung dhawuh pangandikanira Sangywang Sri Bathara Endra. Sri Bathara ngandika sepisan rampung. lir mangsi tumameng kertas. tan kena lumebek, Sri Bathara akarsa kundur angedhaton. tedhak saking palenggahanira kundharana rukma. jlog.

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta , sakundurira Sangywang Sri Bathara Eridra, sareng mulat kanan kering, ingkang tampi semu-dalem para dewati kalih. Dewi Gagarmayang Dewi Gagarwati, lah ing ngriku wedalira inggal-inggalan.

GANGSA GESANG, REP.

POCAPAN (318).

GANGSA GESANG ANTAL REP.

Wau ta, Sangywang Surapati ing kayangan Paparywatana datan kendel. ing kayangan Antiloka datan pinarak. lah ing ngriku kendel wonten Danapratapa, punapa ingaranan Danapratapa gapura, ingkang ingaran gapura. minangka wiwaraning ing prasasadarga ingkang wijil sapisan, punapa ingaran gapura gedhe meru dhuwure. adi luwih baguse rukma kancana, mila gapura ingaran Danapratapa, danane yen kalangkahan apsara-apsari, tapane yen kodanan kepanasan, lah ing ngriku Sri Bathara Endra angiwa tingale wonten bremana anguswa sari. sari meksih kudhup denisep ing bremara, akeh solahe bremara. ana teka mesem salebeting galihira Sri Bathara Endra .

GANGSA GESANG, SUWUK, LAGON, KAWIN GAPURA.

Wau ta Sri Bathara ingkang kundur ing prasadarga. tan liya kang ginalih-galih namung dhawuhnya Sangywang Jagadnata. ya mangkana pa ngunandikanira Sri Bathc:1ra ... mt! nd ah ba ya IJWa n wus prc:1 pto Si Min taraga kang ginadhang ambawa ni prang lan Sang Nirbit a ...

GENDHING TITIPATI. REP.

Anenggih punika ingkang wont en sal e beting prasada rga ing gupit Mc:1 ndragini. raka mustika dayinta Sri Bathara Endra. sint en ta dnsa namanira. tetimba nganira mukti Sri Bathara Endra, dasa sapuluh 11 <1 111a aran. ingkang wonten tengah punika Sangdyah Dewi Wirakti, ingknng kil en punika kusuma Dewi Wiranci. ingkang wetan punika Sangdya h Dewi Sotyararetna, wondene kusuma Dewi Wirakti punika anglangkungi ayu warnanira, yen cinandraa warnanira kirang candra langkung wa rna. ayu tulus kaduk raga kirana, tingal lindri liringnya lir Pasopa ti. lara pa n alus aleter patutnya mindha ancala. srinatanya lir pendah kudhuping puspita sata. rema memak ngandhan-andhan. wer mercet kang pucuk reta. pasu tumurun imbanya nanggal sajuga. lathi manis kawuryaning lathi, ginanten kaping tiga, waya esmu gumadhing, mila yen arikal a nira mesem. winatar(mg netya, tutup lathi ing ngasta, wajanya kongas sumo - rot, dlereng gebyar. ah teka dadi brangtane abdidalem kang sowan sedaya, midera sewu negara mangsa angsala ngupados kang mirip lir warnanira Sangdyah Dewi Wirakti. Wau ta adining kusuma Sa ngdyah Retna Dewi Wirakti, sadangunira tinilar sewaka dhateng ingkang raka. tansah angarsa-arsa. ya mangkana pangudasmaranira Sangdyah Retna Wirakti, "kadingaren temen Sangywang Pukulun nggonnya miyos siniwaka teka lama beda lawan soban-sabennya, baya ana kawismayanya apa", yekti mangkana pangudasmaranira Sangdyah Retna Wirakti.

SEBLAK SIYENG, GESANG, REP,

POCAPAN (219),

GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (220).

Wau ta. Sangywang Bathara Endra akarsa nimbali Dewi Sumarsanawati tuwin Dewi Mayangsari. arsa dinuta dhumateng pratapan ing Ngendrakila, maringaken supatra, Sangywang Endra nulya ngandika.

POCAPAN (221),

LAGON.

Wau ta Sangdyah Dewi Sumarsanawati tuwin Sangdyah Dewi Mayangsari, sareng katimbalan dhumateng Sangywang Bathara Endra wonten ing karang kawidadaren. sarta lajeng kinen sumbaga pisa n. badhe kautus nimbali Begawan Mintaraga. kanthi amaringaken supatra. lah ing ngriku sangdyah kekalih sareng sa;npun sumekta. anulya awisata maring ngarsanira Sangywang Bathara Endra.

LAGON. POCAPAN (222). LAGON.

Wau ta. Sangdyah Dewi Sumarsanawati sawusira nampeni supatra karsa pamit anulya matur.

POCAPAN (223).

GANGSA AYAKAYAK. REP.

POCAPAN (224).

GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON.

Wau ta, Sangywang Bathara Endra karsa minggah dhateng sanggar palanggatan. angobong menyan seta dupa pepanggil. boten ageng boten alit, udakawis saendhasing dirada abuh. kukusing dupa sumundhuling ngondar-andir buwana. Wauta gentya ingkang cinarita ingkang wonten paseban jawi. para jawata ing Ngendrabuwana tata jenjem tan gumlewang galihira.

GENDHING SANGGALEWANG. REP.

Anenggih punika ingkang wonten pasowanan jawi ing Kandhawaru. wadyabala ing Ngendrabuwana. ingkang lenggah tengah kidul nginggil punika Kyana Patih Dewantaka. ingkang kilen punika Sangywang Srengganidewa. ingkang wetan punika Sangywang Citragana. ingkang lenggah tengah ler punika, pangagenging andel ing Ngendrabuwana wasta Sangywang Dewamadhendha, ingkang kilen Sangywang Subrangta. ingkang wetan Sangywang Sukata, pepak sedaya wadya ing Ngendrabuwana, wondene ingkang sami dipun penggalih. sakundurira Sangywang Bathara Kanekaputra, Sangywang Bathara Endra anggenira utusan nimbali pandhita ing Ngendrakila Sang Begawan Mintaraga. ya mangkana yitnanira Sangywang Srengganidewa, "paran baya kawismayanya Kangjeng Rama iki, dene ndadak utusan nimbali pandhita ing Ngendrakila, apa ora nggalih ngrampit prang tumuli mring paradeng ing Ngimataka. yen ta ora dirampit tumuli. kang denanti apa ... wondene yitnanira Sangywang Citragana inggih boten sanes kadi pangetangira ingkang raka Sangywang Srengganidewa.

GANGSA GESANG. SUWUK. KAWIN,

POCAPAN (225).

PLAJARAN ANTAL REP.

Wau ta. sawedalira waranggana kekalih Sangdyah Dewi Sumarsa nawati tuwin Sangdyah Dewi Mayangsari, ingkang dipunutus dhateng pratapan ing ngarga Ngendrakila, ya mangkana yitnanira Sa ~Jdya h Sumarsanawati, "paran baya laksita ulun iki mengko. ywan ulun lumakva ing dharatan, ulun duga lama kang dadya laksita ulun. ywan k<1dya mangkana , prayoga ulun mahawan ing jumantara bae", wondene yitn<1 · nira Dewi Mayangsari inggih boten sanes kadya pangudasmara nira Sangdyah Dewi Sumarsanawati.

GANGSA GESANG, SUWUK,

POCAPAN (226).

Wau ta, Sangdyah Dewi Sumarsanawati tuwin Sangdyah Dewi Mayangsari ingkang karsa mahawan ing jumantara. nulya ambangun kasu mbaganira.

KAWIN GURISAMENGKRENG.

Sebetbyar wau ta, waranggana kekalih ingkang karsa muryani busananira, lah ing ngriku nulya dentetepaken jejamange, denkenceng· a ken pependinge, sarta dencancutaken sebene, tandya denencot wentise. denembat walikate, denwiwir sasondhere, sekala mesat ing juma ntara bias anulya sima.

PLAJARAN, SUWUK LAGON.

Wau ta laris tindakira waranggana kekalih, ingkang sumedya dhateng pertapan Ngendrakila, sinigeg gantya ingkang kocapa, ing negari Ngimataka, Sang Prabu Winatakwaca tansah gandrung asmara arsa siniwaka, saking gunging wadya agung gumrunggung swaranira.

GENDHING JURUDEMUNG, REP, NGLANA.

Sebetbyar wau ta, Sri Narendra ing Ngimataka Sang Prabu Winatakwaca, ingkang saweg miyos siniwaka, munggeng sitinggil binatu retna, Ienggah ing kursi kancana, pratistha Prabu Winatakwaca anglingga kapraboning ngayuda, kinubeng ingkang raksasa ricik, Sri Narendra katareng solah bawanya yen angemu brangta, sadangunira lenggah Sang

Nata sru ketang kasrnaraning galih dhateng waranggana ing swarga Sangdyah Retna Supraba. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (227).

NGUNGRUM MAW! DOLANAN. DUMUGI NGAJENGIPUN

PATIH SARTA PARA RAJA.

GANGSA GESANG. REP.

Anenggih ingkang sowan ngajeng punika, Kyana Patih Barnakendra. ingkang wonten nginggil kilenira Kya Patih punika kaleres uwa lan Prabu Winatakwaca. awasta Prabu Kalamatengga ingkang pilenggah ing nagari Nungsabarong. wondene wingkingira Prabu Kalamatengga punika. kaleres ingkang raka lan Prabu Misesa ingkang pilenggah ing nagari Sonyapringga. ajejuluk Prabu Endrapati, wondene ingkang wonten wetanira Kya Patih punika. kaleres ingkang parnan ian Sri Narendra. ingkang pilenggah ing nagari Jonggirupaksa, ajujuluk Prabu Hardayeksa, wingkingira Prabu Hardayeksa punika, inggih kaleres ingkang raka Sang Misesa, ingkang pilenggah ing nagari Jonggarba, ajujuluk Prabu Hardawasesa, wondene wingkingira Rekyana Patih Bomakendra punika. awasta digtya Wirodha, dene Prabu Hendrapati tuwin Prabu Hendra - wasesa anggenira dumugi Ngimataka punika. mireng yen Prabu Winatakwaca badhe palakrama angsal waranggana ing swarga, ingkang wasta Sangdyah Retna Supraba, mila wong agung kalih klampahan dumugi wonten nagari Ngimataka, awit sangking sanget sumelanging galihira, sabab boten kaparingan priksa, bokmanawi sisip pratikelipun, boten nguningani, wondene sapunika Sri Narendra karsa menggalih lampahira pun Tumenggung Mamangmurka, ingkang dinuta dhateng pratapan ing ngardi Ngendrakila, ya mangkana yitnanira Sang Prabu Winatakwaca. "e hae. baya kepriye lakune Si Mamangmurka, apa oleha gawe apa ya oraa", yekti mangkana yitnanira Prabu Winatakwaca.

GESANG SUWUK, LAGON, KAWIN,

JURUDEMUNG, KAWIN PATIH SEMARADANA.

POCAPAN (228).

Sebetbyar wau ta, dereng dumugi nggenira imbal pangandika wong agung ing Ngimataka, kasaru praptanira Ki Lurah Togog Saraita, nyaosi priksa yen Tumenggung Mamangmurka kapara tiwas. lah ing ngriku Lurah kekalih dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (229).

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca sareng mireng aturira Ki Lurah Togog Saraita. tandya anggegrek anggajah watu. nggigit lathi. gumeret kang waja gathik. sakelangkung dukanira, apa pratandhane yen duka, gedrug pada goyang kang kursi kancana. kumedut padoning lathi. manguntar-untaring manah, mangreda ing wuwusuh, kadya bedhahing lambung. yen sinabeta merang sagedheng bel, kadya medal dahana. Sri NarEmdra nulya ngandika.

POCAPAN (230).

Wau ta dereng dumugi nggemra imbal wecana, Sri Narendra ing Ngimataka tuwin Kya Patih Bomakendra tanapi wong agung seka - wan, kasaru dhatengira digtya Kalajumbla, nyaosi priksa yen wadya rota denawa ingkang sami pacak baris wonten tepis wiring nagari Ngimataka sami kapara tiwas, lah ing ngriku digtya Kalajumbla dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, REP.

Wau ta sadhatengira digtya Kalajumbla, ya mangkana yitnanira Sri Narendra ing Ngimataka, "e hae, iki Si Kalajumbla teka ana ngarepanaku, dene asigra-sigra lakune, kapriye pawartane bocahku buta, nggone padha pacak baris ana tepis wiringe negara Ngimataka, semune nemu pakewuh lakune", wondene yitnanira digtya Kalajumbla, "iki Kangjeng Dewaji pinuju lenggah ana ing pagelaran, amepak ingkang para raja utawa para wadya Ngimataka kabeh, saiba yen wisa priksa aturku yen kancaku buta padha kapara tiwas kabeh, dakduga banget dukane", titi mangkana yitnanira digtya Kalajumbla.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (231).

Wau ta, Sang Prabu Winatakwaca sareng priksa aturira digtya Kalajumbla nyaosi priksa yen wadya rota denawa sami kapara tiwas, sekala amangku duka.

KAWIN SUDIRAKAWEKAS.

Apa pratandhane yen duka Sri Narendra ing Ngimataka, jatha mangisis kerot-gumerot lir singa lodra, jaja bang malatu-latu, obah kang malige waja, netra andik sumorot lir surya darpa, napas sesek waja lir medal dahana. yen den ebyukana rontal sarembat bel. kadi medala dahana. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (232).

Wau ta dereng dumugi nggemra imbal pangandika Prabu Wi natakwaca, kasaru praptanira Sri Raja Kagendrasura. nyaosi priksa yen wadya bujungan wana kapara tiwas, Raja Kagendrasura niyup saking jumantara, siyut, siyut, siyut.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA. POCAPAN (233).

Sebetbyar wau ta, Sri Narendra ing Ngimataka sareng mireng aturira Raja Kagendrasura wimbuh dukanira, Sri Narendra arsa ndhawuhi Raja Kagendrasura. ngrebat Dewi Supraba, Raja Kagendra· sura kinen anjampangi pakewet ing jumantara, Prabu Winatakwaca nulya ngandika.

POCAPAN (234),

PLAJARAN,REP

Sebetbyar wau ta, dereng dumugi nggenira imbal wecana wong agung Ngimataka, kasaru dhatengira Patih Paranggupita, pun Patih Jayaprawasa, yen gustinira Prabu Jayapurusa tuwin para raja sawadyobalanira sami kapara tiwas, lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan

GESANG, REP.

Wau ta, sadhatengira pun Apatih Jayaprawasa wonten ngarsanira wong agung ing Ngimataka, ya mangkana yitnanira pun Apatih Jayaprawasa, "iki gustiku Sang Prabu Misesa kepareng lagi miyos ana ing pasamuwan pepak kang para raja kabeh, mendah yen wisa priksa aturku yen ingkang uwa Dewaji ing Paranggupita tuwin para raja sawaClyabalane padha kapara tiwas kabeh, mendah iba kejote panggalih-dalem", wondene yitnanira wong agung Ngimataka. "e hae, iki Si Jayaprawasa. teka ana ngarepanaku asigra-sigra semune, apa ta karepe dhewe apa ta dikongkona marang Uwa Prabu Paranggupita, daksawang kaya nemu pakewuh lakune". wondene yitnanira Kya Patih Bomakendra tuwin wong agung sekawan inggih boten sanes kadi pangesthinira Sri Misesa

GESANG, SUWUK. ADA-ADA. POCAPAN (235).

Seht>tbyar wau ta. San~ Pr<lhu Winatakwaca sMeng mirl'ng i'l turira pun Apatih Jayaprawasa. san~sc~ya mawantu-wantu dukdnira .

KAWIN DURMA.

Apa ta pratandhane yen duka. jaja bang mawinga -winga. kumL'dut padoning lathi. jatha mangisis gumere t kang waja gathik. netra andik sumoro t lir surya madyaning rina. manguntar-untaring mana h. mcm l.'da ing pupusuh kadya bedhaning lambung. yen sinabeta ron tal sarl.'mbat. be l. kadi medal dahana, Sri Narendra karsa prentah mbodholaken wadva. wong agung Ngimataka nulya ngandika .

POCAPAN (236).

Sebetbyar wau ta, wong agung sekawan sareng mireng pangandikanira wong agung Ngimataka karsa nyalirani ing ngayuda. seklangkung dukanira. sekala arsa matur sarwi goyang palenggahanira.

KAWIN GURISA.

POCAPAN (237).

Wau ta, wong agung Ngimataka akarsa ndhawuhi raksasa kajinem - an kekalih, pun Jathagumbala Ian pun Jathawisaya dipunutus dhumat n~ ing nagari Nungsagrembula. narendra warni teksaka, ajujuluk Raja Wisamuka, dipun-timbali sawadyanira bujungan wana sadaya, Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (238),

PLAJARAN. REP.

Wau ta sawedalira pun Jathagumbala, pun Jathawisaya. wong agung Ngimataka akarsa ndhawuhi Rekyana Patih Bomakendra. tuwin ingkang para raja, kinen sami medal ing jawi tata-tata sasumektaning ngayuda, sabab Sri Narendra badhe bebodholan, anginggahi ing ngayuda dhu'!lateng ing Ngendrabuwana. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (239).

Wau ta wong agung Ngimataka, sareng sampun rampung anggenira adhedhawuh, akarsa kundur angedhaton. tedhak saking palenggahanira dhampar rukma. jlog.

GESANG. LAJENGAN, REP.

Wau ta sawedalira pun Jathagumbala tuwin pun Jathawisaya. ingkang dipun utus dhumateng ing Nungsagrembula, ya mangkana yitnanira pun Jathagumbala, "i hae, ora jamak Bathara Endra. dene ndadak awani·wani mbalak karsane Kangj eng Dewaji, ora wurung ing Ngendrabuwana dadi karang a bang. keladhon dening raseksa ing Ngima· taka". wondene yitnanira pun Jathawisaya inggih boten sanes kadi yitna· nira pun Jathagumbala, lah ing ngriku pun Jathagumbala nulya wicanten.

POCAPAN (240).

GANGSA GESANG, SUWUK.

Wau ta laris lampahira pun Jathagumbala pun Jathawisaya. kocapa wong agung Ngimataka ingkang kundur angedhaton, angrasuk kaprabon kaprajuritan, ri wusnya sumbageng laga, akarsa miyos ing jawi. Wau ta, Kyana Patih Bomakendra tuwin ingkang para raja ingkang nata-nata lampahing prajurit, tanapi titihanira Sri Narendra ingkang warni kuda rata dipangga, sampun sumekta sadaya, sareng sdmpun sumekta njawi nglebet, Prabu Nirbita anulya miyos inggal-inggalan.

GANGSA PLAJARAN, REP.

Wau ta sawiyosira Prabu Winatakwaca, ingkang ginalih-galih amung Bathara Endra tuwin pandhita ing Ngendrakila, tanapi satiwas· nya narendra catur ingkang ingesthi pinudya ing ngadilaga, tuwin gyanira atata-tata kyana patih tanapi ingkang para raja, ya mangkana yitnanira Sri Nirbita, "e hae, ora talah Bathara Endra, dene banget temen ole ngukuhi nimas Supraba, apa dene kang merjaya para raja, utawa maneh pandhita ing Ngendrakila, ndadak wani-wani gawe rusiyane kongkonan· ku Si Tumenggung Mamangmurka, apa ngluwihi mana kadigdayane. iya diayonana pandhita Jan para dewa, ora wurung sirna dening aku. e hae". yekti mangkana pangunandikanira Sri Narendra.

GESANG, SUWUK, ADA-ADAJ POCAPAN (241).

Wau ta ingkang wonten ing jawi, pun Gitapratandha nyat anulya nabuh bendhe, dhasar bendhe ageng pinatut barang, angungkung ka· rengeng tawang, sinahuran tengara kendhang gong tambur salompret gurnita gumrah, myang tetek mawanti-wanti, lan senjata mariyem munya gumludhug kaping tiga, pracihna humangkating prang, mawurahan gora reh bumi lir belah. sekala bodhol sadaya. sumahap tandanging wadya Ngimataka lir pendah maesa gembira solahira.

GENDHING KEBOGIRO, REP.

Lah ing ngriku bodhol sadaya dedamel ing Ngimataka, sumreging baris muntap lir samodra . anggameng gumulung agegolongan. swara gumerah gumledheg kadya alun nempuh parang, tengran kandha daludak kosir lelayu lir pecahing alun, sumirat binarung wangkawa teja. asri winulat kedhaping ngasta myang busana rukma. sesotya pating galebyar pindha sunaring tirta molah asranging surya, ujwala sri sinawung lidhah cancala, ing gegana ngemu riris, surem baskara sarimanglula . asri panganggene wadya. tinon lir panjrah ngujwana tan awor tatanira sajuru-juru rampak makupu-kupu pipit, arentep atali-tali panthanpanthan adeduluran, sasra wisra gegolongan, dhasar sami wadya pepilihan, anom gagah atuwuk dana lawan ingugung pinuja kasuranira. sasolahe ngajap yuda, samarga agora godha, wondene ingkang dadya manggalaning lampah, lelurahing kajineman pun Surabremantya, tuwin raseksa pun digtya Wiraksa Ian pun digtya Wirodra, amengku kancanira raksasa tigang at us, pun Surabremantya mengku wadya jawi kalih bela h. kang dwaja sutra markata aciri raksasa krura, menggep punggawa tetiga sangkep sumbageng ngajurit, anyuriga pedhang myang bedhama amandhi ganjur kinumbala, awegig sutra dipangga munggeng kuda na pas buntung, binarong taring manyura, yen tinon pating kareyap anggegi !ani, dhasar punggawa raseksa rodra, digung tingkahe agora-godha . ki nembar samudayanira, kang sumambung wuri malih sang digtya Wiraw1 rodha, raksasa santana narendra, andel prawira ing ngadilaga munggeng dipangga amungguh, pinangganggya abra sinang amengku wadya raksasa tigang ewu, atengran ciri nanggala apajeng wulan purnama. yen tinon kang warha lir andel Ngalengkapura, pun digtya Wirupaksa nanggulang satruning wre, kang sumundhul wuri malih wong agung jajar kalih, wong agung Sonyapringga Ian wong agung Jonggarba samya mangku wadya gangsai ewu, wong agung Sonyapringga amenggep nitih turangga kresna, pinanganggyanya sri maieia aciri manyura anucuk sara, kuda wasta pun Sempati, wong agung Jonggarba munggeng turangga kang wuiu abrit rinengga asri, rinenda Iinarapan baiudru kresna pinlisir kancana rukma, tinon Sang Prabu Hardawasesa lir putra Nga Iengkadiraja Raden Narantaka, dene Prabu Hendrapati yen cinandra ingkang warna lir Prabu Banaputra atmanya Sang Prabu Banapati. kang sumundhui wuri malih SanQ Prabu Kaiamatengga Ian Prabu Har dayeksa. Prabu Hardayeksa punika raseksa ageng birawa. tinon lir Prabu Maruta menggep munggeng dipangga krura . amusthi limpung prawegya mengku wadya raseksa gangsal ewu, aciri garudha dibya, yen cinandra ingkang warna lir diktya andel ing Lokapala awasta pun Wisnukara. tinon anggegirisi, sisih Prabu Kalamatengga pantes munggeng luhuring dipangga, rinengga abra linarapan dhasar reta, tinepu renda kancana. wong agung Nungsabarong tuhu raseksa birawa, yen cinandra ingkang warna. lir Harya Jambumangli, putranya Sang Mangliawan, minangka manggalaning lampah, mengku wadya diyu gangsal ewu, aciri tengran trisula, kang sumundhul wuri malih, Rekyana Patih Bomakendra mengku wadya manungsa saleksa, sewu andeling ngayuda, kang ciri surya rinengga, pantes munggeng kuda bopong rinengga abra awasta pun Prabakeswa, apajeng maliya jenar, asri pinethuk ing prada, pantes dadya wrangkaning narendra, gagah prawira geng inggil, prakosa ing ngadilaga. tur sinekti kasup kasudibyanira, yen cinandra warninira Rekyana Patih Bomakendra lir putra Ngalengka Sri Bukbis ing praja Girigedhasar, tandya upacara dalem myang andhungan titihan dipangga Sang Prabu Kang Misesa, pantes munggeng wahana dipangga rinengga rukma kancana, dhasar abrit kinara wistha, tinepi renda kancana, sinongsongan rukma, tinon asri kawuryan, yen cinandra ingkang warna lir Sangywang Kalarodra, birawa anggempur bumi, anglangkungi prabawanira, unta bing bala kadi sela arga duk arsa mring Suralaya anuwun Dewi Sri ing swarga, kering kanan kinare wadya prawita, panganggenya awarna-warna, wondene ingkang munggeng wuri dalem para andeling narendra tan kenging ingetang, solahnya manggregut mangajap yuda, lah ing ngriku lampahing dedamel arsa ginelak, wong agung ing Ngimataka nulya ngandika.

POCAPAN (242),

GANGSA GESANG, SUWUK.

Wau ta, lampahing wadya ing Ngimataka sareng ngancik telatah wana ing Krendhasara, wantuning wadya sabrang ngangge ambek gyar kuwawa, sareng ningali kebo sapi bebek ayam menda aglar ing pangonan, nulya den rayah purun, sarwi anyandhak upet malebet ing padhusunan lajeng ambesmeni griya, wadya ing padhusunan gegerira uleng-ulengan, atho, atho, atho.

PLAJARAN, SUWUK, LAGON.

Wa u ta laris lampahira dedamel ing Ngima ti:\ka. inig ~ genti kocapa. negari ing Nungsagrembula. Prabu Wis amuka. la h in9 n~riku Prabu Wisamuka arsa siniwaka. amepak ingkang wadya bujunga 11 wana sadaya, samya anggro kabor ing tawang swaranira.

GENDHING KABOR KETAWANG. REP.

Anenggih punika Prabu Wisamuka. raja warni teksaka ingkang lagya amepak ingkang wadya bujungan wana sadaya, wondene ingkang ler ngajeng tengah punika pun Apatih Wisagunjara. anengenaken pun Wisawaktra. ngiwakaken pun Wisahandaka, wondene ingkang wonten wingkingira Patih Wisagunjara pun Wisateksaka, sinambetan pun Wisamatengga, Wisasardula , Wisawagra. Wisahandanu, tuwin Sumarmawisa. ingkang wonten kilenira Prabu Wisamuka pun Wisagarudha, wetanira Prabu Wisamuka punika pun Wisamanyura, bujungan wana ageng alit pepak sadaya, kuneng pracekanira. sukuning kareta garudha, titihaning wisana teksaka. prawira lena gajah, surya bisika maesa. lumpang sela bantheng, swara pecah warak, pujangga tameng sastra macan, janma rerepi kidang, sawer tan wisa menjangan, sima tan ageng blacan, macan alit gogor, pager arang kethek, kethek jamus lutung, lutung wreta ra - ngutan, wastra lesah memreng, gondhok wuri senuk, jalma gumagus celeng. celeng wisma babi. araning jiwa menyawak. jiwa kinawi salira. jalma nungkak laku kadhal. kadhal ijo bunglon, saya sara kalajengking. saya reta klabang, lare tan ageng bajang, bajing bang jlarang, samya mungel kadya gerah swaranira, (bujungan wana sami mungel) pepak sadaya wadya bujungan wana ing Nungsagrembula, aglar ing pasewakan, yen sinawang pating janggeleg kadi giri suta. apa arane giri suta. giri gunung suta anak, yen tinon lir pendah gunung anakan wadya bujungan sadaya, ya mangkana yitnanira Prabu Wisamuka. "iki Si Wisagunjara sakancane wis pepak padha seba kabeh, dene kebeneran temen. mula aku arep bebodholan, seba anak Prabu Winatakwaca, sabab aku krungu kabar terang yen anak Prabu arep palakrama dhaup karo Dewi Supraba". Yekti mangkana yitnanira Raja Wisamuka, wondene yitnanira pun Apatih Wisagunjara, "iki Kangjeng Dewaji nimbali menyang aku sakancaku buron alas kabeh, baya ana kersane apa, apa arep nggalih bebodholan tindak menyang ing Ngimataka apa ta oraa, dene aku krungu kabar terang yen Prabu Winatakwaca arsa palakrama dhaup karo Dewi Supraba, apsari ing kaendran, nanging penglamare saiki dadi prakara, yen aku bakal ndikakake ndherek menyang ing Ngimataka kabeneran. iki kancaku wis pepak padha seba kabeh". titi mangkana pangetangira pun Apatih Wisagunjara.

GESANG. SUWUK. KAWIN SULANJARI.

POCAPAN (243).

Sebetbyar wau ta, dereng dumugi nggenira imbai wecana Prabu Wisamuka ian patihira pun Patih Wisagunjara. kasaru utusan saking nagari Ngimataka awasta pun diktya Jathagumbaia ian diktya Jathawisaya. amiyak wadya bujungan wana dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN. REP.

Wau ta. sadhatengira pun diktya Jathagumbaia ian pun diktya Jathawisaya wonten ngarsanira Prabu Wisamuka. ya mangkana yitnanira Prabu Wisamuka. "iki Si Jathagumbala Ian Jathawisaya teka ana ngarepanaku apa iakune dhewe, apa diutusa menyang anak Prabu Winatakwaca. dene asigra -sigra lakune". Wondene yitnanipun Jathagumbala. "iki Dewaji Wisamuka lagi miyos siniwaka. pinuju sinowan para wadya buron alas kabeh, mendah gene yen wisa priksa aturku yen Dewaji Wisamuka ditimbali, bab panglamare gustiku Prabu Winatakwaca dadi prakara, dak-duga banget kejote panggalihe", yekti mangkana yitnanira pun Jathagumbala, wondene yitnanira pun Jathawisaya inggih boten sanes kadi pangetangira pun Jathagumbala.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (244).

Wau ta Prabu Wisamuka sareng mireng aturira pun Jathagumbala, arsa dhedhawuh dhateng pun diktya Jathagumbala tuwin pun diktya Jathawisaya kinen angrumiyinana lampah, wondene Sang Prabu Wisamuka inggih lajeng nungkak bebodholan dhateng nagari Ngimataka.

POCAPAN (245),

PLAJARAN, REP.

Wau ta, sapengkerira pun diktya Jathagumbala tuwin pun diktya Jathawisaya, Sang Prabu Wisamuka akarsa ndhawuhi dhateng pun Apatih Wisagunjara tuwin sakancanira bujungan wana sadaya, lajeng badhe bebodholan dhateng nagari Ngimataka, Raja Wisamuka nulya ngandika.

POCAPAN (246),

GESANG, REP.

Wau ta sawedalira ing jawi pun Jathagumbala tuwin pun Jathawisaya. kapethukaken kancanira jim raseksa sekawan. pun Jathasura. pun Jathakrura. pun Jathasrenggala. pun Jathakodraksa. ya mangkana yitnanira pun Jathagumbala. "iki si adhi-adhi padha nusul kang dadi lakuku. apa ta karepe dhewe. apa ta diutusa menyang Kangjeng De - waji. de ne asigra -sigra lakune". yekti mangkana yitnanira pun diktya Jathagumbala. wondene yitnanira pun diktya Jathawisaya inggih boten sanes kadi pangetangira pun diktya Jathagumbala.

GESANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (247).

PLAJARAN. SUWUK. LAGON.

Sebetbyar wau ta. laris lampahira pun diktya Jathagumbala sa - kancanira wadya jim raseksa ingkang arsa mecambengi pratapan ing ngardi Ngendrakila. lampahira samarga-marga solahnya kadya peksi muluk kineplokan.

GENDHING ULUKULUK. REP.

Anenggih punika para jawata ingkang sami masanggrahan ing ngarga Semeru, wondene ingkang lenggah kidul tengah punika Sangywang Bathara Nurada, anengenaken Sangywang Bathara Sambu. angiwakaken Sangywang Bathara Brama. wonde ne ingkang wonten ler tengah punika Sangywang Bathara Bayu, anengenaken Sangywang Mahadewa. ngiwakaken Sangywang Bathara Komajaya, Sangywang Ba - thara Komajaya amengkeraken Sangywang Bathara Surya. Sangywang Bathara Surya anengenaken Sangywang Bathara Rakswarodra, Sangywang Bathara Rakswarodra anengenaken Sangywang Asmara, ingkang wonten tengah punika Sangywang Bathara Yamadipati, anengenaken Sangywang Bathara Panyarikan, angiwakaken Sangywang Bathara Maheswara. sinambetan para andeling jawata tuwin para yang-yang pepak ambeleber angebeki pasanggrahan, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Kanekaputra, "iki samya pepak kapya yoga ulun para jawata, ulun sawang samya sumringah mrengangah semunya, samya gembira tyasnya semangkin, mangka iki Si Winatakwaca ulun duga wus arsa tekap maninggya ing Ngendrabuwana, ywan kadya mangkana para jawata bakal karusakan, mungsuh lawan Si Winatakwaca. sabab Si Winatakwaca keluwih kadibyannya", wondene yitnanira Sangywang Bathara Brama. "iki Uwa Sangywang Bathara Kanekaputra prapta ana ing ngarga Semeru. apa baya kawismayanya priyangga. apa ta dinuta marang

Kangjeng Rama. dene praptanya asigra -sigra". wondene yitnanira Sangywang Bathara Sambu tuwin Sangywang Bathara Bayu inggih boten sanes kadi yitnanira Sangywang Bathara Brama.

GESANG, SUWUK KAWIN SWALADARA.

POCAPAN (248).

Wau ta. dereng dumugi anggenira imbal wecana Sangywang Bathara Nurada lan Sangywang Bathara Brama tanapi Sangywang Bathara Sambu tuwin para yang-yang, kasaru praptanira jawata kajineman. Sangywang Gitawecana nyaosi priksa yen mengsah saking Ngimataka ndhatengi, lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (249).

Wau ta Sangywang Bathara Kanekaputra tuwin para jawata miwah para yang-yang sareng sampun sami sumekta ahggenira pradandosan sasumektaning ngayuda, karsa bebodholan methukaken mengsah saking Ngimataka, lah ing ngriku tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN, SUWUK

Wau ta sawedalira para jawata saking pasanggrahan, lajeng sami anindhihi para yang-yang tuwin sagung jawata, tandya mangsah tan riringa arebut ngarsa, sareng dumugi sajawining ara-ara pasanggrahan, sareng dedamel mengsah katingal, lajeng atata gelar, tandya munya tengaraning aprang, tan parunggyan umyung gumuruh, sareng dhawuh alok mungsuh amuk.

PLAJARAN, REP.

Lah ing ngriku anulya campuh ing ngayuda, mungsuh rowang sami sudira, bereg-binereg tan ana ingkang kuciwa, wadya ing Ngimataka ngamuk tandange anggegirisi, gumuruh angamuk sura, kang raksasa anggegilani tandangira, jawata sakelangkung kabyatan lawan, mawutmawut bubar-bubar tataning gelar. Wau ta sareng katalika andeling jawata sekawan, wasta Ywang Tantra, Ywang Guritna, Ywang Karaba, Ywang Wiratma, nulya majeng anglancangi kanca, kepethuk pangajenging lampah a wasta pun diktya Mamangsrenggi, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

GESANG, SUWUK. ADA-ADA

POCAPAN (250), ,

PLAJARAN PRANG. SUWUK. ADA-ADA DEWA KAWON,

POCAPAN (251)

SUM BAR

Eling dewa sekawan kaplajar, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng Sangywang Mahadewa, sareng priksa Sangywang Karaba. Ywang Wiratma, Ywang Guritna. Ywang Tantra kaplajar, akarsa mangsah ing sura ngadilaga. lah ing ngriku nyat anulya majeng.

PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (252).

PLAJARAN, PRANG,

DENAWA DIPUN SUDUK PEJAH, SUWUK. ADA-ADA,

SUMBAR (253),

PLAJARAN, SUWUK.

Eling pun diktya Mamangsrenggi kapara tiwas, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Wisabirawa ingkang majeng sura madilaga. kapethukaken kaliyan Sangywang Bathara Yamadipati, nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (254),

PLAJARAN, PERANG, SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (255).

SUMBAR (256),

PLAJARAN, SUWUK.

Eling Sangywang Bathara Yamadipati keplajar, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng Sangywang Bathara Brama, sareng priksa Sangywang Bathara Yamadipati keplajar, sakelangkung dukanira, akarsa nyalirani ing ngayuda, tandya kapethukaken Sang Prabu Winatakwaca, lir sinipi dukanira.

GENDHING SEMINGIN, REP.

Wau ta, Sang Prabu Nirbita ingkang majeng sura madilaga, sareng aningali Sangywang Bathara Brama, saya muntap kurdhanira, kang jaja ma latu-latu. siyung lungit mangisis. ne tra andik lir surya. ya mangkana yitnanira Sang Prabu Wina ta kwaca. ·-[ hae. iki Bathara Brama nwthukake menyang aku. apa ngluwihi ma na kadigdayane. layak ngendelake ajine dahana. iya senajan ngetokna ajine dahana pitung gunung urupe. aku mangsa wedi ya··. wondene yitnanira Sangywang Bathara Brama. "iki Si Winatakwaca maju sura madilaga. dene kepati-pati Iemen anggon· nya minta Si Supraba. baya ngendelake kadigbyanya semangkin tandhing lawan ulun". yekti mangkana yitnanira Sangywang Bathara Brama.

SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (257).

Lah ing ngriku Sangywang Bathara Brama tandya ngasta agemira gada. cag, sarwi ngandika .

PLAJARAN. REP.

Wau ta Sangywang Bathara Brama ingkang yuda gada kalayan Prabu Winatakwaca. Sangywang Bathara Brama wanti·wanti panggadanira . ananging datan rinasa. Sangywang Bathara Brama ginetak dhawah kantep sanalika.

GESANG. SUWUK, ADA-ADA.

Wau ta Sangywang Bathara Brama. tandya amesu cipta. asidhakep suku tunggal, nutupi babahan nawa sanga. amateni pancadriya, panca lima driya angen-angen. mateni nepsu limang prakara, semana wus katrima panuwunira dening Ywang Wisesa, sekala mijil ingkang dahana, gumledheg lir arga gora. ngalat-alat gumrubug anempuh mengsah.

PLAJARAN, REP.

Wau ta Prabu Winatakwaca ingkang kataman dahana, seksana gya nyipta kang warastra maruta, asta sidhakep asuku tunggal. wus katarima gya mijil kang sara maruta sangking angganira. sekala sima kang dahana.

SANGYWANG BATHARA BRAMA KABUNCANG

DHAWAH SAJAWINING PABARISAN.

GESANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (258).

Eling Bathara Brama kaplajar. nyata-nyata. kocapa Sangywang Bathara Sambu tuwin Sangywang Bathara Bayu sareng priksa yen ingkang rayi Sangywang Bathara Brama keplajar sakelangkung dukanira, risang kalih anulya majeng ing rananggana sarwi ngasta agemira limpung tuwin bindi. lah ing ngriku anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (259),

PLAJARAN, PERANG. PRABU WINATAKWACA KASINGSAL

SUWUK

Wau ta Prabu Winatakwaca sareng kataman ing gada myang limpung kasingsal dhawahira tebih, sekala mangun tiwikrama.

KAWIN DURMA SETUNGGAL PADA:

Kurdha tiwikrama risang diyu raja, salira geng nglangkungi. lir prabata suta, salira dadya brama, migeg-migeg angajrihi, bumi lir belah, gya mangsah rana malih.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN SUMBAR (260).

Eling Sangywang Bathara Sambu, Bathara Bayu kaplajar, nyata, nyata. Sebetbyar wau ta, Sangywang Bathara Kanekaputra ingkang · aneng jumantara anjangkung yudanira para jawata, sareng priksa para jawata sami kaplajar, datan ana ingkang nangga yudanira Sang Prabu Winatakwaca, sekala Sangywang Kanekaputra arsa mrepeki Sang Prabu Winatakwaca sarwi anguwuh-uwuh saking jumantara. (Dhalang mawi mungel: "o hok, o hok, sareh, sareh ulun prapta".)

PLAJARAN, REP.

Wau ta, Sang Prabu Winatakwaca sareng priksa Sangywang Kanekaputra cumlorot sangking jumantara sekala anulya ndhodhok.

GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (261).

Wau ta Sangywang Bathara Nurada, sareng sampun rampung ngg€mira dhedhawuh dhumateng Prabu Winatakwaca arsa wangsul angayangan, anulya ngandika.

POCAPAN (262). PLAJARAN. NURADA MASUR. WlNATAKWACA NGADEG. GANGSA REP. POCAPAN (263).

Wau ta Kya Patih Bomakendra tanapi ingkang para raja tuwin sawadyabala sadaya. sareng priksa Sang Prabu Winatakwaca katingal unggul yudanira, akarsa marepeki, tindakira enggal·enggalan.

GANGSA GESANG,

WINATAKWACA, TOGOG SARAITA DHATENG GAWANG

KIDUL ' PATIH UTAWI RAJA SAKING LER

SAWADYA SADAYA,

SUWUK, ADA-ADA

POCAPAN (264).

Wau ta, Prabu Winatakwaca sasampunira sumekta sawadyabalanira sadaya. akarsa laj eng kundur dhateng nagari Ngimataka, tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN, SUWUK LAGON.

Wau ta laris tindakira Prabu Winatakwaca, ingkang karsa kundur dhumateng nagari Ngimataka, lampahing wadyabala Ngimataka. samarga-marga lir mulat puspa warna manahira . (seklangkung trustha tyasira lir mulat puspa tumiyung endah kang warna).

GENDHING PUSPAWARNA REP.

Anenggih punika pratapan Kendhalisada, sinten ta ingkang pilenggah wonten pratapan Kendhalisada punika, inggih Risang Begawan Anaman, Begawan Anoman inggih Resi Mayangkara, Resi Mayangkara •nggih Risang Ramadayapati, inggih Risang Bayuatmaja, ingkang lagya pinuju lenggah ing pacrabakan ingadhep ingkang para cantrik, ingkang sowan ngajeng tengah ler punika. lelurahing para cantrik. awasta cantrik Wignyakarti, amengkeraken kancanira cantrik sekawan awasta Wignyagati, Wignyatani, Wignyamerti, Wignyasari, ya mangkana yitnanira Sang Begawan Mayangkara, "ora geduga rasaning atiku, kersane Sangywang Bathara Endra iki, dene ing Ngendrabuwana nganti kunggahan parang muka seka nagara Ngimataka. ora nganggo paring priksa marang wong kang kaya aku", yekti mangkana yitnanira Risang Bayuatmaja. wondene yitnanira pun cantrik Wignyakarti. "iki Sangadi Panembahan mentas mudhar anggone mangun semadi. pinuju lenggah ana ing pacrabakan nimbali wong kang kaya aku. apa dene kancaku cantrik kabeh. baya ana karsane apa", yekti mangkana yitnanira pun cantrik Wignyakarti.

GANGSA GESANG, SUWUK. LAGON,

POCAPAN (265).

Sebetbyar wau ta. Risang Begawan Mayangkara akarsa ngambah ing jumantara, sigra muryani ingkang busana.

KAWIN.

Sebetbyar wau ta, Risang Begawan Mayangkara ingkang matek kasudibyanira, anulya denkencengaken sumping mangkarane, dencancutaken sebene, densingseti paningsete, denwingkis kampuhe, sareng denencot wentise, denembat walikate. denbeber kuncane. asru anggedrug siti, gegana kang dentenga, sekala bias anulya sima.

PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta laris lampahira Begawan Mayangkara, ingkang ngambah jumantara arsa nganglangi ing Ngendrabuwana, lah ing ngriku sekala andhatengaken prabawa, aru-ara ing Suralaya kadya kinocak kawah Candradimuka, yayah ginonjing bale Marcukundha, lir ingoyag lawang seta matangkep, ngolang-ngaling sapi Gumarang, kumitir pethite Ywang Antaboga, wondene gara-gara ing marcapada segara umob, bumi obah, lindhu ping pitu sedina, gunung gumludhug, ing gegana ngemu riris, kluwung pating palengkung h~ja mangkara.

PLAJARAN SESEK, REP,

POCAPAN (266),

PRANG GESANG, SESEK, SUWUK, LAGON.

Sirnaning gara-gara wonten punakawan catur, kacatur guru wulu cumbonira Risang Begawan Suciptahening, awasta Ki Lurah Semar, GarEmg, Petruk, Bagong, perpat sekawan wau wonten sajawining pratapan, Ki Lurah Semar tansah sami asukan-sukan tatembangan, alelagon, titi tundha, gagak ingaran.

LAJENG TATEMBANGAN ALELAGON BARANG MIRING NGUNDANG ANAK-ANAKIPUN. MAWI SUKAN-SUKAN SAWETAWIS, SEMAR BAWA SWARA, KADHAWAHAKEN GENDHING LADRANG TAMA. REP.

Anenggih punika pratapan ing ngardi Ngendrakita . sinten ta ingkang pitenggah pratapan ing Ngendrakila punika, inggih Begawan Suciptahening, inggih Resi Mintaraga, ingadhep perpatira sekawan, Ki Lurah Semar saanakira tuwin kang para cantrik, wasi jejanggan manguyu tebu guntung samya pepak sowan sadaya, ya mangkana yitnanira Sang Begawan Suciptahening, "ora kaduga atiningsun, dene wis antara tawas durung ana dhawuhing jawata, apa baya diwurungna karepe Si Winatakwaca nggone duwe panuwun arep anggarwa Dewi Supraba. apa ta oraa", yekti mangkana yitnanira Risang Begawan Suciptahening.

GESANG, SUWUK, LAGON.

POCAPAN (267) ..

Sebetbyar wau ta. dereng dumugi nggenira imbai wecana. Risang Begawan Mintaraga lawan ingkang para cantrik tuwin Ki Lurah Semar saanakira. kasaru praptanira Dewi Sumarsanawati lawan Dewi Mayangsari sarwi mundhi nawata, tindakira akapang-kapang.

GANGSA A YAK-A YAK, REP,

POCAPAN (268),

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta sapraptanira Dewi Sumarsanawati lawan Dewi Mayangsari wonten ngarsanira Begawan Mintaraga, kang para cantrik wasi jejanggan tuwin puthut lebu guntung sami kaget njenger sadaya, dera katemben mutating warna, dadya pating kalesik, Iwan wonten kang kecapkecap, saweneh angusap-usap jaja. weneh mtongo kethip-kethip, kang ragi bandhoi atudang-tuding, jejawitan kancanira wimbuh katampek kongasing ganda arumira angebeki papan, wondene Sangdyah Sumarsanawati tuwin Sangdyah Mayangsari sarawuhira wonten ngarsanira Sang Pandhita, ya mangkana yitnanira Dewi Sumarsanawati, "kabeneran taksita utun iki dene Begawan Suciptahening lagi mudhar enggennya muja semadi, dene sun sawang-sawang uiat pasemunya ora mantramantra yen maratapa, matah-malah sunaring wedana kaya penganten anyar, denya nduiu mring ulun liringnya ngemu datan persaja, mendah baya ywan wus utun saweca wedharing sebda Sangywang Bathara

Endra " . ulun duga banget gitanya Sang Pandhita". wondene yitnanira Dewi Mayangsari inggih boten sanes kadi pangetangira Dewi Sumarsa· nawati, wondene yitnanira Sang Begawan Suciptahening, "iki dakwespadakake kaya ana apsari saka swarga, prapta ana ngarsaningsun sarta mundhi nawala, apa baya diutusa Sangywang Bathara Endra animbali marang ingsun", yekti mangkana yitnanira Risang Begawan Suciptahening.

GESANG. SUWUK LAGON.

POCAPAN (269),

LAGON NAMPI SERAT. RAMPUNG MAOS, KANDHA.

Wau ta Risang Begawan Mintaraga ri wusnya titi pamaosing nawala. seklangkung kacaryanira ing galih marang jawata kang minulya, tandya karsa ngaturi ingkang para kadang Bratapendhawa tuwin ingkang raka Sinuwun Dwarawati, laju kinen nusul sowan dhumateng Ngendrabuwana. Sang Pandhita nulya ngandika.

POCAPAN (270),

PLAJARAN, REP,

POCAPAN (271),

GESANG, SUWUK,

POCAPAN (272),

KAWIN PANGKUR, PLAJARAN DHAWAH AYAK-AYAKAN, REP.

Wau ta Risang Begawan Suciptahening lan widadari kekalih, Sangdyah Sumarsanawati Sangdyah Mayangsari kadherekaken Kyai Lurah Semar lan Nala Gareng, ya mangkana yitnanira Sang Begawan Mintaraga, "I ega tern en rasaning atiku, aku tumuli ditimbali rna rang Sangywang Jagadpratingkah, katujune aku tumuli ditimbali, bokmenawa kebacut-bacut rusake Ngendrabuwana", lah ing ngriku akarsa lajeng anulya ngandika.

POCAPAN (273),

GESANG, SUWUK.

Wau ta, laris lampahira Sang Begawan Suciptahening Jan waranggana kekalih ingkang sumedya sowan dhumateng kayangan Junggringsalaka, Risang Begawan Mintaraga samarga-marga tansah angajap tempuking ngayuda, mengsah Prabu Winatakwaca. Sinigeg genti kocapa, m~ marga Caturdhendha. wadya raksasa jim ing Ngimataka. solahira lir jangkrik mambu kili

GENDHING JANGKRIK GINGGONG. REP.

Anenggih punika ing Caturdhendha. ingkang winarneng carita se· mangke. basa catur papal dhendha dedalan. sinten ta ingkang wonten margi prapatan punika. wadya jim ing Ngimataka. ingkang wonten kidul kilen punika pun Jathagumbala. anengenaken pun Jathawisaya, won· dene ingkang wonten ler kil en punika pun Jathasura. angiwakaken pun Jathakrura, Jathakrura ngiwakaken pun Jathakodraksa. Jathakodraksa ngiwakaken pun Jathasrenggala. ya mangkana yitnanira pun Jathagum· bala. "e hae, dene wus antara lawas ora ana katon Begawan Sucipta· hening, apa baya wis palastra ana sajroning guwa . yen ora ana ketok sadina rong dina banjur takparani menyang pratapane. sapira banggane pandhita siji", yekti mangkana yitnanira pun Jathagumbala. wondene yitnanira pun Jathawisaya inggih boten sanes kadi pangetangira pun Ja· thagumbala.

GESANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (274).

ADA-ADA.

POCAPAN (275).

PLAJARAN. DHAWAH AYAKAYAKAN. REP

Wau ta lampahira Risang Begawan Mintaraga tuwin waranggana kekalih ingkang saweg sami ngaso wonten sangandhaping kajeng man· dera . ingkang tansah wonten ngarsanira amung perpatira kekalih.

GESANG. SUWUK.

POCAPAN (276)

Wau ta. dereng dumugi angg(mira imbal pangandika Risang Begawan Suciptahening lawan waranggana kekalih, kasaru dhatengira rota denawa ingkang angepung ambaya mangap, swaranira gumeder gumuruh kadya gerah

POCAPAN (277)

Sebetbyar wau ta. sareng katalika dhateng pun diktya Jatha· gumbala, lah ing ngriku nyat anulya majeng.

Wau ta Risang Begawan Suciptahening nulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gendhewa, anengenaken jemparing, jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tengen. gumeret kang langkap denta .

PLAJARAN, PRANG TIMBRUNGAN.

MINTARAGA DIPUN TIMBRUNG PUN JATHASURA

JATHAKRURA, DENAWA TIGA ONCAT,

PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA

PLAJARAN, SUWUK.

SUMBAR (280),

Eling pun diktya Jathagumbala, Jathasura, Jathakrura oncat, nyata. nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Jathawisaya, yen kancanira sami oncat, seklangkung bremantyanira, akarsa majeng sura madilaga, lah ing ngriku nyat, anulya majeng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (281).

Sebetbyar, wau ta, Risang Begawan Mayangkara ingkang nganglang aneng jumantara, sareng mulat mangandhap wus datan kasamaran, yen Begawan Suciptahening kinrubut ing yuda dening raseksa ing Ngimataka, lah ing ngriku akarsa tetulung, pun diktya Jathawisaya dentimblis.

PLAJARAN, REP.

Wau ta pun diktya Jathawisaya ingkang dentimblis pok kupingira dening Risang Ramadayapati ambruk ing siti, supe purwa duksina, Begawan Mayangkara girang sumbar nulya ngendika.

POCAPAN SUMBAR (282).

Wau ta pun diktya Jathawisaya sareng kasilir ing mandra maruta, jenggirat anulya tangi.

GESANG. REP.

POCAPAN (283).

Wau ta pun diktya Jathawisaya sareng mulat mangidul wonten mega piyak sangkeping wuri. sampun andugi yen ingkang nglambung ing yuda. lah ing ngriku pun diktya Jathawisaya nulya wicanten.

POCAPAN (284),

GESANG. PRANG, SUWUK. ADA-ADA.

Wau ta Resi Mayangkara sareng denbabitaken dhawah ing siti kantep sanalika, pun diktya Jathawisaya girang sumbar nulya wicanten.

POCAPAN SUMBAR (285).

Wau ta Risang Mayangkara sekala awaringut, apa antaraning nepsuning kethek, buntut njenthar untu 'maringis, siyung denisis, alis mancilak sarwi cekreh-cekreh ibekan, nulya wangsul dhateng rananggana mali h.

PLAJARAN, REP.

Wau ta, Risang Mayangkara ingkang yuda gada lan diktya Jathawisaya sakelangkung dening rame, tan wonten ingkang kuciwa, lah ing ngriku Resi Prabacana ambek sarosa, mejang asta pun diktya Jathawisaya binithi tandya oncat sekala.

GESANG, PUN JATHASRENGGALA, JATHAKODRAKSA

NIMBRUNG MAYANGKARA. DENAWA ONCAT,

SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (286).

Wau ta Risang Begawan Mintaraga, sareng priksa Resi Mayangkara katingal unggul yudanira, akarsa denparepeki Ia wan apsari kekalih, sarta kadherekaken parepatan kalih, tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN,

WEDALIPUN MINTARAGA, PARA WIDADARI UTAWI

PERPAT SAKING KIDUL,

GANGSA SUWUK LAGON,

POCAPAN (287),

Wau ta, laris tindakira Risang Begawan Mintaraga !an waranggana kekalih ingkang kadherekaken Ki Lurah Semar !an Nata Gareng. samarga-marga tansah gandrung-gandrung galihira.

GENDHING GANDRUNG-GANDRUNG, REP.

Anenggih punika ingkang wonten pasanggrahan ngara-ara Ngendrasonya. sinten ta ingkang wonten pasanggrahan ngara-ara Ngendrasonya punika. inggih Sang Prabu Darmakusuma ingkang saweg lenggah kaliyan ingkang raka Sinuwun ing Dwarawati, tuwin ingkang rayi-rayi ing Bratapendhawa pepak sowan sadaya, ingkang lenggah kidul punika wong agung Ngamarta Prabu Darmakusuma, ingkang wonten tengah nginggil ler punika inggih ingkang raka Sang Prabu Harimurti, amengkeraken radi kapering ingkang rayi satriya agul pamenang Raden Arya Werkudara, ingkang lenggah tengah jejer kalih punika Raden Nakula Sadewa, kilenira Raden Nakula punika, putra ing Madukara Raden Angkawijaya, wetanira Raden Sadewa, putra ing Jodhipati Raden Antareja, wingkingira Raden Antareja, ingkang rayi Raden Gathutkaca. kilenira Raden Gathutkaca. Raden Wilugangga, kilenira Raden Wilugangga. Raden Bambang lrawan. wingkingira Raden Bambang lrawan punika putra ing Dwarawati Raden Sencaka, wetanira Raden Sencaka Raden Bambang Sumitra, wetanira Raden Bambang Sumitra Raden Antasena, wingkingira Raden Antasena punika pepatih ing Ngamarta awasta Kya Patih Udakawana, kilenira Kya Patih Udakawana punika patih ing Dwarawati Rekyana Patih Udawa, kilenira Rekyana Patih Udawa punika satriya ing Garbaruci Raden Riya Sentyaki, wingkingira Kya Patih Udawa sinambetan andeling Jodhipati Raden Gagakbongkol, tuwin wadya Ngamarta Dwarawati ambelabar ngebeki pasanggrahan, pepak sadaya para putra Pandhawa Dwarawati, wondene sadangonira lenggah Sri Darmakusuma, ingkang ginalih-galih a mung pangandikanira ingkang eyang Risang Begawan Abiyasa, kinen angrerangu wonten ngara-ara Ngendrasonya, ya mangkana yitnanira Sri Darmakusuma, "kaya kepriye iki kadadeyane timbalane Kangjeng Eyang Begawan Abiyasa. ndikakake ngrerangu ana ngara-ara Ngendrasonya, dene wis antara tawas durung ana kenyatakane", yekti mangkana yitnanira wong agung

GESANG, SUWUK. LAGON.

POCAPAN (289)

Wau ta dereng dumugi nggenira imbal pangandika wong agung ing Ngamarta Ian ingkang raka Sinuwun ing Dwarawati, tuwin ingkang rayi satriya ing Jodhipati. kasaru dhatengira Ki Lurah Kanthongbolong tuwin Ki Lurah Bagong, dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, PYAKPYAK. KANTHONGBOLONG TEKA.

KANTHONGBOLONG TEKA.

GANGSA REP.

Wau ta sadhatengira Ki Lurah Kanthongbolong Ian Ki Lurah Sagong wonten ngarsanira wong agung ing Ngamai-ta, ya mangkana yitnanira Sri Darmakusuma. "iki Si Petruk karo Si Bagong teka ana ngarepanaku dumrojog tanpa larapan, daksawang-sawang kaya gita temen lakune, apa baya lakune dhewe, apa ana kang kongkonan rnarang dheweke", yekti mangkana yitnanira wong agung Ngamarta. wondene yitnanira wong agung ing Dwarawati, tuwin satriya ing Jodhipati, inggih boten sanes kadi pangetangira wong agung ing Ngamarta. wondene yitnanira Ki Lurah Kanthongbolong, "e Ia kabeneran temen lakuku iki, Dewaji Ngamarta agek pepanggihan karo Dewaji Dwarawati pepak kabeh saputra sentanane. mendah yen wisa aku matur. iba banget bingahe penggalihe". yekti mangkana yitnanira Ki Lurah Kanthongbolong.

GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (290).

Wau ta wong agung ing Ngamarta sakadang Bratapendhawa sadaya, sareng mireng aturira Ki Lurah Petruk seklangkung marwata suta galihira, lah ing ngriku wong agung ing Ngamarta akarsa ndhawuh· aken tata ·tata sasumektaning ngayuda, laju arsa nusul ingkang rayi satriya Madukara, sowan ing Ngendrabuwana, Sri Narendra nulya ngendika.

POCAPAN (291).

Wau ta wong agung ing Ngamarta tuwin wong agung ing Dwara - wati sakadang wadya Pendhawa sadaya. sasampunira sami sumekta karsa bebodholan dhateng ing Ngendrabuwana. tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN. SUWUK. LAGON.

Wau ta laris tindakira Sinuwun ing Dwarawati tuwin wong agung Ngamarta sakadang wadya Dwarawati Pandhawa sadaya, ingkang karsa sowan ing Ngendrabuwana. sinigeg genti ingkang kocapa ing kayangan Junggringsalaka. katon muncar soroting Swargaloka.

GENDHJNG MUNCAR. REP.

Anenggih punika Sangywang Jaga dpratingkah. ingkang miyos si· niwaka saweg amanggihi ingkang raka Sangywang Kanekaputra. tuwin para jawata tanapi para yang-yang ingkang mentas sami pacak baris wonten pasanggrahan ing ngarga Semeru, ya mangkana yitnanira Sangywang Nilakantha. "iki kakang Kanekaputra kang ulun duta marang ngarga Semeru. dadi tuwanggana pabarisannya para jawata. wus tekap ana ngarsa ulun karo yoga ulun para jawata kapya, kang samya pacak baris masanggrahan ana ing ngarga Semeru. apa samya kasoran yudanya tuwin Si Winatakwaca, apa ta · oraa", yekti mangkana yitnanira Sangywang Caturboja, wondene yitnanira Sangywang Kanekaputra, "o hok, iki adhi Guru pinuju lenggah, ulun duga banget anggonnya ngarsa-arsa marang ulun, mendah baya ywan wus ulun cahosi priksa. ywan para jawata tuwin para yang-yang samya tan ana kuwawa nangga yudanya Si Winatakwaca. anamung Si Winatakwaca wus trima ulun samudanani, malah-malah semangkin wus mulih bebodholan menyang newasanya ing Ngimataka, "yekti mangkana yitnanira Sangywang Kanekaputra.

SUWUK, KAWIN KULANTHE.

Wau ta der(mg dumugi ngg€mira imbal pangandika, Sangywang Jagadnata kaliyan ingkang raka Sangywang Kanekaputra, kasaru praptanira Sangdyah Sumarsanawati tuwin Sangdyah Mayangsari, ingkang ngirit Sang Begawan Suciptahening, Jah ing ngriku anulya tindak.

GANG SA A YAK-AYAKAN, REP.

Wau ta, sadhatengira Risang Begawan Suciptahening wonten ngarsanira Sangywang Bathara Siwahboja. ya mangkana yitnanira Sang Begawan Suciptahening. "iki Sangywang Jagadnata amarengi lenggah siniwaka lan ingkang raka Sangywang Kanekaputra tuwin ingkang para jawata. wangune banget anggone angajeng-ajeng pisowanku". estu mangkana yitnanira Sang Begawan Suciptahening. wondene yitnanira Sangywang Bathara Nilakantha_ "iki Si Suciptahening wus tekap ana ngarsa ulun. wus pinesthi bakal mungsuhnya Si Winatakwaca". wondene yitnanira Sangywang Kanekaputra inggih bot en sanes kadi pangudasmaranira Sangywang Jagadnata _

GESANG. SUWUK LAGON,

POCAPAN (292).

Wau ta, Sangywang Jagadnata akarsa utusan Sangdyah Sumarsanawati tuwin Sangdyah Mayangsari, kinen dhateng Manikantaya nimbali Sangdyah Supraba. Sangywang Jagadnata nulya ngandika_

POCAPAN (293).

LAGON.

POCAPAN (294).

Wau ta Sangdyah Dewi Supraba, ingkang dentimbali dening Sangywang Jagadnata, lah ing ngriku anulya tindak.

LAGON,

POCAPAN (295).

Wau ta sampun telas dhawuhira Sangywang Jagadnata dhateng ingkang raka Sangywang Kanekaputra, Sangdyah Retna Supraba tuwin Sang Begawan Suciptahening akarsa pamit anulya matur.

POCAPAN (296).

PLAJARAN, REP,

POCAPAN (297),

GESANG. SUWUK, LAGON_

Wau ta laris tindakira Sangywang Kanekaputra, ingkang dhinerekaken Sangdyah Retna Supraba atanapi Risang Begawan Suciptahening, tuwin para jawata lan para yang-yang ingkang karsa mbantu ing ngayuda dhateng ing Ngendrabuwana, samarga-marga lir peksi kenasih solahira.

GENDHING KENASIH. REP.

Anenggih punika ing kayangan Ngendrabuwana. sin ten ta ingkang pilenggah wonten ing kayangan Ngendrabuwana punika. inggih Sang· ywang Bathara t.ndra ingkang saweg lenggah amanggihi sowanira nata ing Dwarawati. tanapi wong agung Ngamarta sakadang Pandhawa Dwarawati sadaya, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Endra, "iki yoga ulun kaki Prabu Kresna utawa kaki Prabu Darmakusuma. apa dene sakadangnya kapya samya tekap ana ngarsa ulun, ulun kira sami ngulati kaki Parta, lagi ngendikan marang Junggringsalaka". yekti mangkana yitnanira Sangywang Surapati, wondene yitnanira Sri Harimurti. "e Ia kabeneran lakuku iki, Sangywang Bathara Endra lagya miyos siniwaka, dakduga manggalih mungsuh kang saka nagara Ngimataka, apa dene kaipe Madukara durung ana katon sowan. apa baya isih ana ngarsane Sangywang Jagadnata ", yekti mangkana yitnanira wong agung . Dwarawati, wondene yitnanira wong agung ing Ngamarta utawi satriya ing Jodhipati. inggih boten sanes kadi pangetangira wong agung Dwarawati.

GESANG, SUWUK. KAWIN SUMEKAR, POCAPAN (298).

Wau ta dereng dumugi nggenira imbal pangandika Sangywang Bathara Surapati kaliyan nata ing Dwarawati tuwin wong agung Ngamarta, kasaru praptanira Sangywang Kanekaputra, ingkang dhinerekaken Sangdyah Retna Supraba. Sang Begawan Suciptahening tuwin Sangywang Bathara Brama, Sangywang Bathara Sambu, Sangywang Bathara Bayu, wondene sagung ingkang para jawata sanesipun, sami kantun wonten jawi nindhihi pabarisanira piyambak-piyambak, lah ing ngriku Sangywang Bathara Kanekaputra anulya tindak.

GANGSA AYAK-AYAKAN, REP.

Wau ta sapraptanira Sangywang Kanekaputra wonten ngarsanira Sangywang Bathara Surapati, ya mangkana yitnanira Sangywang Kane- , kaputra, "o hok, iki kaki Bathara Endra lagya siniwaka anemoni putuputu ulun kaki Prabu Kresna, kaki Prabu Darmakusuma sekadang Pandhawa Dwarawati pepak nrapsila kapya apa samya krungu pawarta, ywan ing Ngendrabuwana kunggahan parangmuka seka newasa Ngimataka", yekti mangkana yitnanira Sangywang Kanekaputra, wondene yitnanira Sangywang Bathara Endra "lega temen ingkang dadya tyas ulun. dene uwa Bathara Kanekaputra wus rawuh ana ing Ngendrabu - wana dhinerekake Supraba utawa kaki Parta Resi". ye kti mangkana yitna nira Sangywang Ba thara Endra

GESANG, SUWUK. LAGON.

POCAPAN (299).

Wau ta Sri Bathara Endra, sawusira adhedhawuh kathah-kathah wawelingira dhumate ng Sangdyah Retna Dewi Supraba utawi dhateng Sang Parta Resi. Sang Begawan Suciptaheni!1g arsa sinungan ganjaran aji dresadana , kuwasanya wignya nglemunan, sarta Sang Resi Mintaraga wus inganggep dening Sri Bathara Endra, angiringaken Sangdyah Retna Supraba, sabab wus katrima dening Sangywang Hotipati. luput ingkang pancadriya, Sang Pandhita tandya kinen majeng. Sangywang Bathara nulya ngandika.

POCAPAN (300),

LAGON,

Wau ta Sangdyah Retna Dewi Supraba, sareng dhinawuhan badhe dipunutus dados sandi upaya dhumateng Prabu Winatakwaca, sarta dipunparingi kanthi Sang Resi Suciptahening, Sang Retna seklangkung trenyuh ing wardaya, giyuh merang mulat titah ing ngabathara, wekasan anarima sapangrehing jawata kang misesa, lah ing ngriku risang kalih akarsa pamit anulya matur.

POCAPAN (301).

POCAPAN (302).

PLAJARAN, REP,

POCAPANIPUN NURADA (303),

GESANG, REP,

ENDRA POCAPAN (304),

GANGSA GESANG. DHAWAH AYAK-AYAKAN, REP,

POCAPAN (305),

GESANG. SUWUK

Wau ta, Sangywang Endra sawusira sami sumekta karsa miyos ing jawi, denpethukaken Sangywang Bathara Brama, Sangywang Bathara Sambu, Sangywang Bathara Bayu tuwin parajawata tanapi para yangyang, punapa dene wong agung ing Dwarawati sarta wong agung ing

Ngamarta sakadang wadya Bratapendhawa sadaya. tindakira enggalenggalan.

PLAJARAN, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (306).

KAWIN. GANDHANG-GANDHANG.

POCAPAN (307).

ADA-ADA

Sebetbyar wau ta, ingkang wonten ing jawi Sangywang Tandhatengara anabuh tengara bendhe, dhasar bendhe ageng winantu barat angungkung karengeng tawang, lah ing ngriku lampahing dedamel Ngendrabuwana tuwin Dwarawati Pandhawa. untabing jawata Ian titah, cancut dmgket solahira.

GENDHING CENGKET, REP.

Lah ing ngriku bodhol sedaya dedamel ing Ngendrabuwana tuwin wadya Dwarawati Pandhawa, sumreging baris muntap lir jeladri bena. anggameng gumulung agegolongan swaranira gumerah kadi alun nempuh parang, tengran kandha daludag, kosir lelayu lir pecahing alun nempuh parang, sumirat binarung wangkawa teja, asri winulat kedhaping astra myang busana rukma sesotya, paling galebyar pindha sunaring tirta molah kasrang ing surya hujwala sri sinawung lidhah cancala. ing gegana ngemu riris, surem baskara salila, asri panganggene wadya. tinon lir panjrahing sari ngujwana, tan awor tatanira, majuru-juru rampak sakupu-kupu pipit, arentep atali-tali, panthan-panthan aduduluran, sasra wigra ajalang-jalangan, dhasar sami wadya pipilihan, nom-anom atuwuk dana Ia wan ingugung pinuja kasudiranira, sasolah angajap yuda, samarga-marga agora godha, wondene ingkang dados manggalaning lampah inggih Sangywang Dewantak~. sinambetan para andelingjawata. wondene Sangywang Bathara Endra munggeng samadyaning pabarisan, sumundhuling wuri Prabu Bathara Kresna, Prabu Yudhisthira tuwin kadang wadya Bratapandhawa Dwarawati sadaya, panganggenya awarna-warna, lah ing ngriku lampahing dedamel arsa ginelak, Sangywang Bathara Endra nulya ngandika.

POCAPAN (308),

GESANG. SUWUK.

Wau ta laris lampahira dedamel ing Ngendrabuwana tuwin Dwa - rawati Pandhawa. sareng sampun dumugi tepis wiring ing nagari Ngimataka. lajeng sami tata-tata masanggrahan, lah ing ngriku wadya ing Ngendrabuwana tanapi wadya ing Dwarawati Pendhawa, ingkang sami nyambut darnel yasa pasanggrahan. solahing wadya uleng-ulengan_

PLAJARAN, DHAWAH AYAK-AYAKAN. REP_

Wau ta lampahira Sangdyah Retna Supraba tuwin Sang Begawan Suciptahening, gorohe wong amayang gelise wong amunggel kawi. perak ginawe adoh, adoh ginawe perak, kocapa sampun tebih lampahira sang kekalih angancik tepis wiring nagari Ngimataka, kocap wonten satengahing wana sanginggiling ngardi, tinon wiyar sumilak apadhang. akathah wawernining wana , bujungan wana myang kutu-kutu walangata - ga, lah ing ngriku wonten peksi merak sajodho wonten sangandhaping kajeng ageng ngrembuyung, kang estri andhidhis kang priya. kang priya arem-arem sata. tinon seklangkung kanikmatanira, Sang Resi Parta duk mulat sakelangkung sumedhoting galihira, kengetan kawiryanira sihing garwa duk aneng praja, wondene Sangdyah Retna Supraba duk mulat kang peksi merak, tambuh-tambuh mring sang pandhita, wonten malih dipangga geng katingal lagya adus anjerum aneng talaga. awake kekemul trete kumudasari, telalenira anggembur tirta. wau ta Sangdyah Retna Supraba lawan sang pandhita aresep mulat mring gajah kang sawek ad us, Sang Retna adangu nggenira kendel, galihe pakewet anggenira lumampah. sang kusuma badhe nyuwun tumindak dhawah ing wingking. ya mangkana pangudasmaranira Sangdyah Retna Supraba, "ewuh temen kang dadi rasaning tyasulun, dene ulatnya Sang Pandhita iki datan pesaja enggonnya mulat mring ulun, araning pinaringan kanthi iku, pesthinya laksita ing ngarsa laju tansah mulat mring lumaksanaulun. pratistha yen ulun kang aneng wuri, pangrasaning tyas ulun dadya kalereyan pamawasan", lah ing ngriku Sang Retna Supraba anulya matur.

POCAPAN (309),

GANGSA GESANG,

RINGGIT MANGALER WANGSUL DUMUGI GAWANG

LER KENDEL, GANGSA SUWUK.

Wau ta tindakira Sang Retna Supraba tuwin Sang Begawan Mintaraga. sareng sampun celak nagari Ngimataka akarsa ubanggi nggenira lampah sandi, lah ing ngriku Sang Begawan Mintaraga anulya matur.

POCAPAN (310).

Wau ta Sang Begawan Mintaraga sawusira telas pawelingira dhateng Sangdyah Retna Supraba. sekala Sangdyah Retna Supraba arsa kinen lumampah angrumiyini. laju lumebeta ing kadhaton. njujug ing taman Ngudyanasekar. Sang Pandhita anulya matur.

POCAPAN (311).

PLAJARAN. SUWUK.

POCAPAN (312)

Wau ta Risang Begawan Suciptahening ingkang karsa matek ka· sudibyanira aji panglemunan. ingaran aji dresadana. peparin~ira Sangywang Bathara Endra. lah ing ngriku anulya sidhakep suku tunggal. nutupi babahan nawa sanga. amateni kang pancadriya, panca lima driya angen-angen. endi ta dununge, kang tutuk tan angandika. kang grana tan angganda, karna datan miyarsa kang netra tan aningali, mung tis anggraning sika, tis paningal grana irung sika kulit. mung kulit sapucuking grana kang tansah pinancering tingal. katon dewane mangkrukmangkruk aneng sapucuking grana, apan dene dadya nglangut panembramanira Sang Pandhita. Wau ta Risang Begawan Mintaraga. kocapwus katrima marang dewane, apa kang sinedyakake. lah ing ngriku Risang Begawan Suciptahening nulya ngandika.

POCAPAN (313),

PLAJARAN, SUWUK.

Wau ta tindakira Sangdyah Retna Supraba. kalawan Sang Parta Resi atanapi parepatira sekawan, karsanira anjujuk taman Ngudyanasekar. Sinigeg genti kocapa ingkang wonten dalem kuban sekar, Sangdyah Dewi Prabasini datansah anganthi marunira kekalih.

GENDHING KINANTHI PAMULARSIH, REP.

Anenggih punika Sangdyah Ratu Prabasini, tuwin Sangdyah Pramana sini myang Sangdyah Warsasini, garwanira Sang Prabu Nirbita ing Ngimataka, sawek pinuju lenggah wonten taman Ngudyanasekar kalawan ingkang para maru, ingadhep parekan myang para cethi, andher munggeng ngarsa, wondene Sangdyah tetiga wau sawek sami nandhang sungkawa, awit salaminira Sang Yeksa Raja kagungan karsa nglamar Dewi Supraba. sampun !ami boten dipunrawuhi wonten ing Ngudyanalangensekar, sabab sang nata sawek anggalih gandrung wulangun kaliyan Dewi Retna Supraba, kang kaesthi siang dalu namung Sangdyah Retna Supraba, ya mangkana pangudasmaranira Sangdyah Ratu Prabasini "kaya kapriye karsane kakang Prabu iki, dene wis antara lawas ora tau tindak marang kaputren Ngudyanalangensekar, puluh-puluh wis begjane awakku, kaya ngene rasane wong dadi ganjaran, amung panas perih ingkang katemu", wondene pangunandikanira Dewi Pramanasini, "kaya kapriye kakangbok iki, apa ora banjur nggalih kundur bali marang swarga bae, dadi karuwan awakku iki, aku selak risi laki buta jiyatan kaya mengkene temahe", wondene yitnanira Dewi Warsasini. inggih boten sanes kadi pangunandikanira Sangdyah Pramanasini.

GESANG. SUWUK, LAGON.

POCAPAN (314).

Wau ta dereng dangu anggenira imbal pangandika Sangdyah Ratu Prabasini, lah ing ngriku Sangdyah Pramanasini ngulap-ulap ing papungkuran, priksa yen wonten wanodya lumampah, dipundugi yen lampahipun mariki, wus tan samar dhumateng ingkang bok Sangdyah Retna Supraba, lah ing ngriku Dewi Pramanasini anulya matur.

POCAPAN (315).

GANG SA A YAK-A YAKAN, REP,

POCAPAN (316),

GESANG, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (31 7).

PLAJARAN, SUWUK, LAGON.

Wau ta lampahira Sangdyah Ratu Prabasini ingkang karsa nyaosi priksa ingkang raka Prabu Winatakwaca, yen Sangdyah Retna Dewi Supraba prapta aneng taman Ngudyanasekar, samarga-marga galihira.Jir mas tumimbuling toya.

GENDHING KUMAMBANG. REP

Anenggih punika Prabu Winatakwaca ingkang sawek lenggah siniwaka ing pagelaran, wondene ingkang sowan kapering ler kilen punika mraja warni teksaka wasta Mraja Wisamuka, ingkang sowan ler tengah punika pepatih ing Ngimataka, Kya Patih Bomakendra anengenakl.! n wong agung Nungsabarong Prabu Kalamatengga, angiwakaken wong agung Jonggirupeksa Prabu Hardayeksa. Prabu Hardayeksa mengkerake n wong agung ing Jonggarba Prabu Hardawasesa. Prabu Hardawasesa nengenaken wong agung ing Sonyapringga Prabu Hendrapati. sinambetan para andeling raksasa tuwin manungsa, aglar munggeng ing pasewakan. ya mangkana yitnanira Prabu Winatakwaca, "e hae. ora kaduga rasaning atiku karsane Sangywang Bathara Nurada. dene wis antara lawas yayi Dewi Supraba teka durung diparingake. apa iya jawata cidra ubayane". wondene yitnanira Kya Patih Bomakendra. "iki Kangjeng Dewaji miyos siniwaka. daksawang rada anglong jiwa semune. dakduga banget pangajeng-ajenge menyang Dewi Supraba, sabab wis antara suwe jawata durung amaringake", yekti mangkana yitnanira Kya Patih Bomakendra, wondene yitnanira wong agung Nungsabarong. wong agung Jonggirupaksa, wong agung Jonggarba tuwin wong agung ing Sonyapringga. inggih boten sanes kadya pangetangira Kyana Patih Bomakendra.

GESANG. SUWUK. KAWIN SIKARINI.

POCAPAN (318).

Sebetbyar wau ta, dereng dumugi nggenira imbai wecana wong agung Ngimataka Ian Kya Patih Bomakendra lan wong agung sekawan. kasaru praptanira Sangdyah Ratu Prabasini saking saiebeting kadhaton, nyaosi priksa yen Sangdyah Dewi Supraba dhateng saking suwarga, anjujuk wonten ing taman Ngudyanasekar, Iah ing ngriku wedalira engga I-engga lan.

PLAJARAN, REP.

Wau ta sarawuhira Sangdyah Ratu Prabasini wonten ngarsanira Sang Misesa, sakiangkung samya cingak wadya sapasewakan, sarta ngungun-ngungun sajroning wardaya, ya mangkana yitnanira Sang Prabu Winatakwaca, "e hae, iki Prabasini teka, daksawang semune ngati-ati lakune, ana apa ing taman Ngudyanasekar", wondene yitnanira Sangdyah Ratu Prabasini, "iki kakang Prabu pinuju Ienggah Ian para raja sawadya ing Ngimataka pinepak kabeh, saiba kagete panggalihe, anamung yen wisa priksa aturku, yen yayi Supraba teka, pasrah jiwa raga sumedya angestu pada, angranu pada, anyecethi, amawongan marang kaka Prabu, Iayak ya kacaryan banget panggalihe kakang Prabu", yekti mangkana yitnanira Sangdyah Ratu Prabasini.

GESANG. SUWUK. LAGON,

POCAPAN (319).

Wau ta Prabu Winatakwaca sareng priksa aturira ingkang garwa Sangdyah Ratu Prabasini, seklangkung gugupira ing galih akanthi trus thanira jro wardaya, akarsa andhawuhi Kyana Patih Bomakendra tuwin ingkang para raja kinen sami ngaso pasowanira piyambak-piyambak. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (320). PLAJARAN DHAWAH AYAK-AYAKAN. REP.

POCAPAN (321),

PRA TELAN, GANGS A GESANG,

WINATAKWACA LAN PRABASINl MLAMPAH NGIDUL ICAL. SUPRABA SAKING KIDUL KENDEL GAWANG,

WINATAKWACA SAKING LER KENDEL GAWANG SEMBAHAN

NGADEK, GANGSA REP, POCAPAN (322),

GESANG. REP.

Wau ta Sang Prabu Nirbita , sareng mulat Dewi Supraba, anulya matak aji kawignyan rumeket sihing wanodya, Sangdyah Retna Supraba inggih semanten malih, sareng mulat Sang Sudibya lajeng animbangi sami kumepyur galihira, Sang Winatakwaca sakelangkung brangtaning galih, winoring sebda lir kilang nulya ngandika.

POCAPAN (323),

GESANG, SUWUK, LAGON.

POCAPAN (324),

LAGON NGADEG, SUPRABA MUNGKUR.

Wau ta Sri Narendra Ngimataka anulya guntur rl srenggara (ngungrum), lah ing ngriku Sangdyah Retna Supraba karsa binekta dhateng pasareyan, anamung Sangdyah Retna Supraba wus ujung liring asasmita kalawan Sang Resi Parta, ingkang meksih matak aji limunan. inggih sampun ngudaneni sadaya sasmitanira Sang Retna Supraba,'lah ing ngriku sang kusuma pinondhong.

LAGON.

Sebetbyar wau ta, Sangdyah Retna Dewi Supraba wus binekta dhumateng tilam raras gihunturan srenggara, swara lir madu pinusthika. dadya Sangdyah kenyut ajine sang yeksa dipa. wastra lungsur kantun plungsungane Sangywang Antaboga. ananging Sang Retna datan pegat aprayitna . amusthi kyat guna weweku lawan enget welingnya Bathara ingkang minulya. yen dereng sinungan jarwa niskaraning pejah gesangira Sang Prabu Winatakwaca, marma prayitna Ian Sang Pandhita ing sajroning pasareyan. lah ing ngriku Sang Nata nandukaken karsanira. sang kusuma ngoncati sanalika dadya tuna pematange sang yeksa raja. kocap angeneni ingkang kasur sari terus ingkang bumi sap pitu. Wau ta sakelangkung cuwaning wardaya. tandya lumengser saking pasareyan. medal saking wiwaraning langse pajungutan, Sangdyah Retna abebujeng sesampurira. tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN, SUWUK, TLUTUR.

POCAPAN (325),

LAGON BARES JUGAG. WINATAKWACA MINGER,

POCAPAN (326).

Wau ta Sangdyah Dewi Supraba, akathah-kathah atur pangimurira dhateng sang yeksa dipa, sarwi anandukaken panglunturing sebda wignya anjateni pejah gesangira Sang Nata, sekala Prabu Nirbita kenyut larut tindakira, asih pulih kadi kang wau-wau, dadya lipur galihira. seksana gya anjarwani kang pejah gesang dhumateng sang kusuma Retna Supraba, Sri Narendra nulya ngandika

POCAPAN (327)_

Sebetbyar wau ta, Prabu Winatakwaca sareng sampun anjarwani sejatining kang pejah gesang dhumateng Sangdyah Retna Supraba, tuwin katarimanira nalika angsalira aji ingkang boten kenging pejah, atanapi aji pangluntur ing ngasmara tantra, sampun wutah jinarwakaken sadaya, wau ta, Prabu Winatakwaca sampun karsaning jawata ingkang misesa, angenggyani watak wantuning raseksa kasar, salembat-lembating raseksa, meksih lembat titahing manungsa pada, marma tuna liwat kenging memanising wanodya, wekasan andadosaken rubeda. Lah ing ngriku ingkang nglimunan anenggih Sang Resi Mintaraga, sareng wus terang pamyarsanira dening pejah gesangira Sang Yeksa Prabu, kang jinarwakaken dening Sangdyah Retna Supraba, Sang Resi Parta madeg tyas sru katga angrucat panglemunanira, katon mawantah Sang Resi Parta, timdya minggah gapura kancana rukma pinatik ing sesotya, kyat ambek sarosa, gapura dinedel asru, sekala jugrug kapisanan, temah ajur kaparah dadya sawalang-walang.

PLAJARAN. REP.

Wau ta jugrug ingkang gapura rukma. swaranira lir gunturing kang arga dhungkar. jumegur amawa bajra. Sri Narendra saklangkung kagyat kampiteng ing nala. kang gapura njugrugi punggawa satus kang jaga. dadya geger awurahan. jalma jalu estri ing pura apuyengan. lah ing ngriku lurahing para gusti. tandya atur uninga marang Risang Prabu Yeksa. yen gapura kancana rukma risak dening kirdhaning kang durat· maka anenggih Sang Resi Parta. Wau ta lampahira nyai Lurah Yeksa - gotra, Nyai Lurah Yeksapatra kapiyandhem atawang-tawang tangis.

GANGSA GESANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (328).

Wau ta Prabu Nirbita sareng mireng aturira Nyai Lurah sekaliyan. sakelangkung kurdhanira. kepyan kabuyaning asmara. supe marang Sa ng Retna Dewi Supraba, mung ketang kang duratmaka, Sang Parta kang ngrisak gapura rukma kancana, guguping driya akarsa pamit marang Sang Retna Supraba, badhe nyepeng pandung ngaguna . Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (329).

PLAJARAN. REP.

Wau ta Sangdyah Retna Dewi Supraba sapengkerira Sang Prabu Yeksa anggegana. sabab sampun kangsen kaliyan Sang Resi Parta. lah ing ngriku Sang Retna Supraba akarsa mesat ing jumantara, sekala bias anulya sirna.

GESANG. PRANG NIRBITA LAN RES! PARTA.

GANGSA REP.

SUMBAR (330).

Wau ta saoncatira Begawan Mintaraga, kasaru praptanira Nyai Lurah Yeksagotra, tuwin Nyai Lurah Yeksapatra, nyaosi priksa yen Dewi Supraba mesat ing jumantara, plajarira asarwi tawang-tawang tangis.

GESANG, REP, KEPARAK DHATENG,

POCAPAN (331).

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca sareng dipuncaosi priksa lelurahing para gusti, yen Dyah Retna Supraba sampun kesah mesat ing jumantara, Sri Narendra sangsaya mawantu-wantu kurdhanira. rumaos kenging paekanira Bathara Endra. gya utusan nimbali Rekyana Patih sakancanira para andel myang para raja. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (332).

GESANG. REP.

Sebetbyar wau ta, Rekyana Patih Bomakendra lan para raja tuwin ingkang para wadya andel pinepak sedaya. sami ngandikan ing ngarsa, ami.mg rajaning teksaka taksih kantun wonten ing pagelaran. lah ing ngriku Rekyana Patih myang para raja sawadya kuswala, lampahira enggal-enggalan.

GESANG, SUWUK, ADA- ADA,

POCAPAN (333).

Wau ta, wadyabala ing Ngimataka sareng sampun sumekta sasikeping ngayuda. lah ing ngriku anulya bodhol enggal-enggalan.

PLAJARAN LAJENGAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (334),

PLAJARAN LAJENGAN. REP.

Wau ta Sang Begawan Suciptahening, ingkang pepanggihan kalawan Sang Retna Supraba, sareng sampun jarwa-jinarwa saniskaraning lampah, akarsa matur dhumateng Sangywang Bathara Endra, wonten pasanggrahan Nguntararukma, risang kalih seksana mesat ing jumantara, bias anulya sima.

GESANG, SUWUK.

Wau ta laris tindakira Sang Resi Mintaraga tuwin Sang Retna Supraba ingkang karsa dhateng pasanggrahan ing Nguntararukma, kocapa lampahe wadyabala Ngimataka, untabing bala lir samodra bena, lumembak angambak-ambak, swaranira kumricik gumerah gumuruh sangking gunging wadyabala, tuwin babektaning ngayuda, datan kenging ingupama, kocap lampahing dedamel ing Ngimataka, sampun dumugi tepis wiring ing Ngendrabuwana ian Ngimataka, lajeng sami tata gelar. para raja apanthan-panthan sajuru-juru tataning gelar, agelar emprit neba, garudha nglayang, mangkara byuha, Sang Misesa agelar dirada meta. sampun datan nguciwani. ingkang dadya cucuking lampah wadyanira Prabu Wisamuka. sawadya bujungan wana ing Nungsagrembula sadaya. Wau ta. kocapa Sangywang Bathara Endra. tenapi para penga· ge nging jawata myang para yang-yang, Prabu Danardana sakadang Bratapandhawa pepak wus sowan sadaya, wanci punapa semangke, wanci gagap dalu ing karahinan.

GENDHING RINA-RINA, REP.

Anenggih punika ing pasanggrahan Nguntararukma, Sangywang Bathara Endra ingkang sawek lenggah wonten tarup agung. amanggihi para kadang jawata tuwin wong agung Dwarawati sakadang putra Bratape ndhawa, wondene ingkang lenggah kidul punika Sangywang Bathara Endra, angiwakaken Sangywang Bathara Brama, anengenaken Sangywang Bathara Sambu, mengkeraken Sangywang Bathara Bayu, sinambetan para pangajenge jawata, Sangywang Mahadewa, Sangywang Komajaya, Sangywang Bathara Surya, Sangywang Raswarodra, Sangywang Asmara, tengah wingking Sangywang Yamadipati, ngiwakaken Bathara Panyarikan, Sangywang Srengganidewa. Sangywang Dewantaka. Sangywang Citragana, Sangywang Dewasukata. Sangywang Dewa Subrangta. Sangywang Dewamadhendha, pepak sadaya para jawata Jan para yang-yang. ingkang lenggah ngajeng ler punika Prabu Danardana, nengenaken Prabu Darmakusuma, kiwanira Prabu Danardana Raden Arya Werkudara, ingkang lenggah ngandhap jejer kalih punika Raden Nakula Raden Sadewa. kilenira Raden Nakula putra ing Madukara Ra - den Angkawijaya, wetanira Raden Sadewa putra ing Jodhipati Raden Antareja, wingkingira Raden Antareja ingkang rayi Raden Gathutkaca, kilenira Raden Gathutkaca Raden Wilugangga , Raden Bam bang lrawan, wingkingira Raden Bambang Irawan putra ing Dwarawati Raden Sencaka, wetanira Raden Sencaka, Raden Bambang Sumitra, wetanira Raden Bambang Sumitra Raden Antasena, wondene wingkingira Raden Sencaka punika, satriya ing Garbaruci Raden Riya Sentyaki, wetanira Raden Riya Sentyaki patih ing Dwarawati Rekyana Patih Udawa, wetanira Rekyana Patih Udawa punika pepatih ing Ngamarta wasta Kya Patih Udakawana, wingkingira Kya Patih Udawa andel ing Jodhipati Raden Gagakbongkol, pepak sadaya para wadya Dwarawati Ngamarta, ya mangkana yitnanira Sangywang Bathara Surapati, "paran baya laksitanya yoga kekasih Parta Resi apa dene Si Supraba, dene wus antara lama durung ana prapta, apa baya Si Winatakwaca akeh pepekanya. apa ta oraa", yekti mangkana yitnanira Sangywang Bathara Surapati. wondene yitnanira Sangywang Bathara Brama, Sangywang Bathara

Sambu tuwin Sangywang Bathara Bayu, inggih boten sanes kadi yitnanira Sangywang Bathara Endra, wondene yitnanira Prabu Bathara Kresna. "iki Sangywang pukulun Bathara Endra dakduga banget pangajeng-ajenge karo lakune yayimas Parta Resi", wondene yitnanira wong agung Ngamarta tuwin satriya ing Jodhipati inggih boten sanes kadi pangetangira ingkang raka Sinuwun ing Dwarawati.

GESANG. SUWUK, KAWIN JIWARETNA.

POCAPAN (335).

Sebetbyar wau ta, dererig dumugi anggenira imbal pangandika. Sangywang Bathara Surapati lan ingkang para kadang atanapi Sri Na - rendra Harimurti, kasaru praptanira Sangdyah Retna Supraba kal awan Sang Resi Mintaraga, dene parepatira sekawan sami kendel wonten ing jawi, lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, SUWUK, LAGON,

POCAPAN (336).

Wau ta Sangywang Bathara Surapati, sareng mireng aturira Sangdyah Retna Supraba tuwin Resi Mintaraga sakelangkung trusthanira ing galih, Sri Bathara Endra laju arsa mbudhalaken wadya, sabab Sri Prabu Yeksa kelangkung kurdhanira, sarta wus bebudhalan saking ing Ngimataka sumedya ngrebaseng ing Ngendrabuwana, Sri Bathara Endra nulya ngandika.

POCAPAN (337).

Wau ta dereng dumugi nggenira imbal pangandika Sangywang Bathara, kasaru dhatengira wadya kajineman pun yang-yang Wignyawaspada, nyaosi priksa yen Prabu Winatakwaca sampun ndhatengi sawadya kuswalanira, lajeng sami andhedher tata gelar dirada meta, mangkara byuha, emprit neb a, garudha nglayang, dene ingkang dadya cucuking lampah wadya arahan angobong-obongi, wadya bujungan wana ada mel risak, karya gegering padhusunan, angamuk anggegilani, lah ing ngriku dumrojog tanpa larapan.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA, POCAPAN (338).

Wau ta, Sangywang Bathara Endra sawusnya dhedhawuh dhumateng Sang Prabu Harimurti, myang ngaturi kadang warga para jawata tuwin para yang-yang sadaya. sekala anulya bodhol enggal-enggalan.

PLAJARAN. SUWUK.

Wau ta wadyabala ing Pandhawa myang jawata tandya nimbangi tata gelar, pra jawata gelar sukri myang wulan tumanggal. wadya Pandhawa gelar singating andaka dibya. datan dangu pangajenging wadyabala Ngimataka nulya campuh ing ngayuda, Ian pangajenging jawata tanapi para yang-yang Ngendrabuwana tuwin Pandhawa. mungsuh rowang sami sudira , bereg-binereg tan ana ingkang kuciwa. wadya Ngimataka gumulung angamuk sura. kang raseksa anggegilani tandangira. wadyabala jawata Pandhawa esmu mandhelong barisira. gya jinejel para prawira Pandhawa, gentya kalindhih wadyabala Ngimataka. saya rame malih kang yuda, para prawira Pandhawa kathah kinaro kinatelon kinapat kinalima, anamung samya panggah, sebrak rekatak. sebrut brubut tan ngeman pejah. Kocapa wadya bujungan wana ing Nungsagrembula tandya nglambung saking kering, wau ta, wadya jawata langkung kaget tinlakuthak wadya bujungan wana , geger mawut-mawut awurahan akathah kamigilanen, lah ing ngriku para prawiraning jawata myang Pandhawa, ngatak wadya pinilih sekawan kinen mangsah ing nga - yuda , Ywang Diwangsana. Ywang Sumbawa, Ywang Wiratma. Ywang Tantra, kapethukaken pun Wisawagra kaliyan pun Wisawiyung. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (339),

PLAJARAN PRANG, PUNGGAWA SEKAWAN KAWON, LAJENGAN YWANG SUMARMA NIMBRUNG MBEKTA WAOS WAGRA KALIH KAWON, WISASARDULA MAJENG NIMBRUNG YWANG SUMARMA KAWON, DEWANTAKA MAJENG NIMBRUNG MAWI BINDI, WISASARDULA KAWON,

SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (340). -"

Eling Wisasardhula kapara tiwas, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Wisamatengga yen pun Wisasardhula kapara tiwas, lah ing ngriku nyat anulya majeng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA POCAPAN (341),

PLAJARAN PRANG. SUWUK. ADA-ADA.

SUMBAR (342).

Eling Sangywang Dewantaka kapiajar, nyata -nyata . Wau ta sareng katalika dhateng andeling Jodhipati Raden Gagakbongkoi yen Sangywang Dewantaka kapiajar. arsa majeng sura madiiaga sarwi nyangking bindi. Iah ing ngriku nyat anuiya majeng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA

POCAPAN (343),

PLAJARAN PRANG. REP.

Wau ta Raden Gagakbongkoi ingkang yuda Ian pun Wisamatengga sakeiangkung dening rame, datan wonten kang kuciwa, Iah ing ngriku pun Wisamatengga sareng katlompe panubrukira, tandya binindi sirahira, sekaia akapisanan.

GESANG, SUWUK. ADA-ADA

SUMBAR (344),

PLAJARAN, SUWUK

Eling pun Wisamatengga pejah, nyata, nyata. Wau ta sareng kataIika pun Tumenggung Mamangdana yen pun Wisamatengga kapara tiwas, anuiya majeng sura madilaga , kapethukaken putra ing Jodhipati Raden Antasena, Iah ing ngriku nyat anuiya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (345),

PLAJARAN PRANG, AMONGGARBA NIMBRUNG PEJAH,

SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (346),

PLAJARAN, SUWUK

Eling pun Tumenggung Mamangdana Ian pun Amonggarba kapara tiwas, nyata-nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Wastrawisa, kapethukaken Sangywang Citragana sarwi ngasta agemira bindi, Iah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (34 7),

PLAJARAN, REP.

Wau ta Sangywang Citragana. ingkang ayuda lan pun Wisawastra sakelangkung dening rame, tan wonten ingkang kuciwa, lah ing ngriku pun Wisawastra sareng kasingse panyungitira tandya binindi sirahira. sekala remuk kapisanan.

GESANG, SUWUK. ADA-ADA,

SUMBAR (348).

PLAJARAN, SUWUK.

Eling pun Wisawastra pejah, nyata-nyata . Wau ta kocapa wong agung ing Jonggirupaksa Prabu Hardayeksa, sareng priksa pun Wisawastra pejah, sakelangkung dukanira, akarsa majeng ing sura madilaga, kocapa Sang Begawan Mayangkara ingkang wonten jumantara. sareng priksa Prabu Hardayeksa majeng sura madilaga, akarsa den pethukaken, nuli niyup saking jumantara, sakelangkung bremantyanira, lah ing ngriku lir singa nebak solahira.

GENDHING SINGANEBAK, REP.

Wau ta, wong agung Jonggirupaksa, sareng aningali Resi Mayangkara. lir ingobar jajanira, ya mangkana yitnanira Prabu Hardayeksa. "e hae, dene ana kethek putih mapakake menyang aku, dene sembada temen karo wujude, baya iki srayane Si Mintaraga utawa bebecike, katara polah tingkahe kaya dudu kethek ala, pesthi yen dadi andelandele Si Mintaraga, iya senajan barenga maju karo Si Mintaraga, aku mangsa ulapa", wondene yitnanira Resi Mayangkara, "sapa prajurit kang maju sura madilaga iki, apa iki ratu Ngimataka kang aran si Winatakwaca, ananging yen dakkira karo pawartane sinembah ing para raja sewu negara, kaya durung patut, wetaraku agul-agule Si Winatakwaca, ketara panganggone beda Jan kang akeh-akeh". yekti mangkana yitnanira Resi Mayangkara.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (349),

PLAJARAN PRANG, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN SUMBAR (350),

Wau ta Resi Mayangkara sareng denbabitaken dhawah ing siti kantep sanalika, sakelangkung kurdhanira.

ADA-ADA.

Wau ta Resi Mayangkara sekala waringut madek tiwikramanira, apa antarane nepsune kethek, buntut njlenthar, wulu mengkorok untu maringis. siyung denisis, alis mancilak sarwi cekreh-cekreh. amere-mere ibekan nulya wangsul rananggana malih.

PLAJARAN PRANG. REP.

Wau ta Resi Ramadayapati ingkang yuda kalawan Prabu Hardayeksa sakelangkung dening rame. tan wonten ingkang kuciwa. lah ing ngriku Resi Prabacana ambek sarosa, mejang asta yeksa kongkal saking ngangga, nracak pundhak sang diyu raja, tandya denbithi, murda crah kapisanan, kuwandha bias anulya sirna.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (351),

PLAJARAN, SUWUK.

Eling Raja Jonggirupeksa kapara tiwas. nyata, nyata . Wau ta pun Apatih Bajrapaka sareng sumerep Sang Prabu Hardayeksa kapara tiwas. sakelangkung bremantyanira, nulya majeng ing rananggana, kapethukaken Sangywang Komajaya, lah ing ngriku nyat anulya majeng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (352),

PLAJARAN PRANG, KOMAJAYA MAW! DHUWUNG,

DENAWA DIPUN PEJAHI,

SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (353),

PLAJARAN, SUWUK.

Eling diktya Bajrapaka pejah, nyata-nyata. Wau ta sareng katalika dhateng wong agung Sonyapringga yen pun Apatih Bajrapaka kapara tiwas sakelangkung dukanira, akarsa nyalirani ing ngayuda, anulya denpethukaken Raden Angkawijaya sarwi dhinerekaken parepatira tetiga Ki Lurah Kertiraga, Kertisentlop, Kerticemuris, lah ing ngriku tandya sineret-seret koncanira.

GENDHING GONDHANGSERET, REP.

Wau ta Mraja Hendrapati ingkang majeng ing sura madilaga. ya mangkana yitnanira Mraja Sonyapringga, "sapa kang mapakake marang aku iki, dene sigit temen rupane, ora mantra wong maju perang. semune gumagus, besuse dipasang-pasang, ora singgun memungsuhan. ngandelake kasektene, dene memanas ati wong kuwe. apa iki kang aran Si Mintaraga, nanging dakkira dudu, yen oraa anake iya sobate kang luwih supeket, kaya dudu suwadine satriya iki. ya ta pengrasaning atiku, yen aku mungsuh karo wong kaya mengkono bae. ora susah dakweseni", wondene yitnanira Raden Angkawijaya. "sapa kang mapagake marang aku iki, apa andele Si Winatakwaca, dene meksih nom temen, olehe deleng menyang aku kumedhep t~ mak pandulune, dene amurang krama temen, kumedhep kumering-kering, kaya anyuduk-nyuduka jeprot, apa aku dikira lumayu, dene angisin-isini temen aku mundura karo wong kaya mengkono bae". yekti mangkana yitnanira Raden Angkawijaya.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (354),

PLAJARAN PRANG PRAGOLANING PUPU, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (355),

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (356).

Wau ta wong agung Sonyapringga nulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing, jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tengen, gumeret kang langkap dent a

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

PO CAP AN (35 7).

Lah ing ngriku Raden Angkawijaya nulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing.

KAWIN, PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (358),

PLAJARAN, SUWUK ,

Eling Mraja Hendrapati kapara tiwas, nyata, nyata. Wau ta pun Apatih Suryaketu sareng sumerep yen gustinira Prabu Hendrapati kapara tiwas nulya majeng sura madilaga, kapethukaken satriya ing Garbaruc1 Raden Arya Sentyaki. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (359),

PLAJARAN PRANG, SUWUK. ADA-ADA.

SUMBAR (360),

PLAJARAN, SUWUK

Eling Patih Suryaketu kapara tiwas, nyata, nyata. Wau ta katalika dhateng Mraja Kalamatengga yen pun Patih Suryaketu tiwas, sekelangkung kurdhanira, akarsa nyalirani ing ngayuda, tedhak saking wahananira dirada, jlog, kapethukaken satriya ing Jodhipati, lah ing ngriku risang kalih tandya liwung galihira.

GENDHING LIWUNG, REP.

Wau ta satriya ing Jodhipati sareng priksa dhumateng Prabu Kalamatengga kadi ingobar jajanira, ya mangkana yitnanira satriya Jodhipati, "sapa buta kang mapagake marang aku iki, dene angluwihi temen kuwanene, dakduga panggedhene buta ing Ngimataka, ketara penganggone beda karo kang akeh-akeh sarta polah tingkahe digawe-gawe. am beg agul agora godha, lumaku dikawedenana, iya pengrasaning atiku, aku mangsa wediya ora, ora wurung sima dening aku", wondene yitnanira Prabu Kalamatengga, "iki sapa prajurit maju sura madilaga, dene sumengguh kumering-kering, apa iki piyandele Bathara Endra, iki meneh dakwedenana, senajan wuwuha sepuluh mono, mangsa dakundurana ora", yekti mangkana yitnanira Prabu Kalamatengga_

GESANG, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (361).

Wau ta Sang Prabu Kalamatengga Ian satriya Jodhipati anulya samya ngasta a gem ira gada Ian. bindi, cag, sarwi ngandika.

POCAPAN (362),

PLAJARAN, AMBRUK SARENG, REP.

Wau ta wong agung kalih ingkang yuda gada sakelangkung dEmira rame, sami rumangkang ateken gada bindi, tinon lir sata atanglet, agenti ingkang kapilis, tan ana ingkang kuciwa, lah ing ngriku risang kalih tandya mbuc.al gadanira, Prabu Kalamatengga akarsa nyaut, anulya sinundhep ing kuku pancanaka. kuwanda bias anulya sirna.

GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (363).

PLAJARAN. SUWUK.

Eling Prabu Kalamatengga kapara tiwas, nyata-nyata . Wau ta sareng katalika pun Apatih Singarodra, sareng priksa yen gustinira kapara tiwas, akarsa majeng sura madilaga. kapethukaken putra ing Dwarawati Raden Sencaka, lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (364),

PLAJARAN, PRANG, SENCAKA MAW! DHUWUNG,

SINGARODRA DIPUN SUDUK PEJAH,

SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (365),

PLAJARAN, SUWUK.

Eling Patih Singarodra pejah, nyata, nyata. Wau ta kocapa diktya Wiradha, Wirabajra, Wilmradarpa, Wirapati, Wilwiradi, diktya panca sami andel santana narendra saking ibu, sareng sumerep kathah para andel myang para raja sami kapara tiwas, akarsa nyaosi priksa gustinira Sang Prabu Winatakwaca, lah ing ngriku tandya pinethukaken Sang Prabu Yeksa, lampahira enggal-enggalan.

PLAJARAN, REP.

Wau ta sadhatengira pun diktya Wiradha sakancanira sekawan wonten ngarsanira sang sudibya, ya mangkana yitnanira Sang Prabu Yeksa, "iki si paman Wiradha karo kadange kabeh padha teka ana nga,rep· ku, ana karepe apa, dene padha pisah saka pabarisan lan kancane kang akeh-akeh", wondene yitnanira pun diktya Wiradha. "iki Kangjeng Dewaji agi anjenengi pabarisan ing wuntat, mendah baya kageting panggalihe y~m priksa aturku, para raja myang para andel padha kapara tiwas, yen ora ana kersadalem nyalirani dhewe, dakduga ingkang ngebot-eboti wong Bratapandhawa, cocok temen karo pawartane yen padha digdaya ing ngayuda , yen angamungena dewa bae, sepira banggane para dewa, dhasar ora panggah yudane", yekti mangkana yitnanira pun diktya Wiradha.

GESANG. SUWUK.

POCAPAN (366).

Wau ta Prabu Nirbita sareng priksa aturira pun diktya Wiradha, sakelangkung kurdhanira, akarsa nyalirani ing ngayuda. andhawuhi Kya Patih myang para raja kinen piyak pabarisanira, kinen sami suraka. alok ingkang rame, Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (36 7).

PLAJARAN. BUDHAL, SUWUK

Wau ta Raden Arya Werkudara sareng priksa yen Prabu Winatakwaca mangsah ing ngayuda , akarsa den pethukaken, Sang Prabu Nirbita inggih boten nguciwani, sareng priksa senapatining tiyang Pandhawa sekala lir dirada meta galihira.

GENDHING DIRADAMET A REP.

Wau ta Prabu Winatakwaca sareng amriksani Raden Arya Werkudara lir binesmi jajanira, wadana sumringah kadya sinecang, ya mangkana yitnanira Sang Prabu Nirbita, "e hae, iki sapa mapagake menyang aku, sembada temen rupane, baya iki senapatine wong Pandhawa, ketara pangganggone kaya dudu wong arahan bae, apa iki sing kawarta kadange Si Mintaraga, yen mula kadange Si Mintaraga mula dhasar wis dakanti-anti, ya senajan majua bareng karo si Mintaraga mangsa dakundurana". Wondene yitnanira Raden Arya Werkudara, "iki apa ratu ing Ngimataka kang kawarta luwih digdayane, amung dakarani wong anggege pati, dene ana buta njaluk widadarl, yen isih Si Werkudara kaya-kaya ora bisa kelakon, sabab Dewi Supraba wis digadhangake dadi ganjarane adhiku si Jlamprong, ora wurung ana buta ketiban tangan", yekti mangkana yitnanira Raden Arya Werkudara.

GESANG, SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (368).

Wau ta Raden Arya Werkudara anulya ngasta agemira gada, cag, sarwi ngandika.

POCAPAN (369),

PLAJARAN, REP.

Wau ta Prabu Winatakwaca ingkang yuda ian Raden Werkudara. wali-wali bindi tan rinasa. lah ing ngriku Raden Werkudara tandya ginetak dhawah sajawining pabarisan

GANGSA GESANG. GATHUTKACA NIMBRUNG, BADHE NYEPENG PUNDHAK, DIPUN GETAK, DHAWAH SAJAWINING PABARISAN, ANTAREJA, ANTASENA SAMI MAJENG MBEKTA BINDI. NIRBITA KASINGSAL. DHAWAH GAWANG LER NGADEG. GANGSA SUWUK

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca sareng kasingsal ing yuda seklangkung kurdhanira.

KAWIN PANGKUR SETUNGGAL PADA

Kurdha mangun tiwikrama, Nirbita ageng lir sapta ardi, kumutug salira murub, gumleger swara gora.lir ampuan ·salira agni gumrubug. genjot ingkang bumi kOJ1trak. umangsah anggegirisi.

GANGSA PLAJARAN, SUWUK

Wau ta kocapa Sri Padmanaba sareng priksa ingkang rayi satriya Jodhipati tuwin ingkang para putra keplajar yuda Ian Prabu Winata· kwaca, Sri Narendra Kresna karsa nyaosi priksa Sangywang Bathara Kanekaputra,/lah ing ngriku tandya denpethukaken Sangywang Bathara Nurada, Sangywang Bathara Endra tanapi Sangdyah Retna Supraba tuwin Sang Resi Parta, tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN, SUWUK,

POCAPAN (370).

Wau ta Sri Harimurti tuwin Sang Resi Parta, sareng sampun tampi dhawuhira Sangywang Bathara Kanekaputra tuwin Sangywang Bathara Endra. lah ing ngriku akarsa nyuwun pamit anulya matur

POCAPAN (371),

PLAJARAN, REP,

POCAPAN (372),

GANGSA GESANG, MABUR SUWUK

Sebetbyar wau ta. Sang Prabu ing Ngimataka ingkang majeng sura madilaga. kapethukaken Sang Begawan Mintaraga. yen sinawang sangking mandrawa satuhu prabu tama cahyanira.

GENDHING PRABUTAMA, REP.

Wau ta Sang Prabu Nirbita ingkang majeng sura madilaga, sareng aningali Sang Resi Mintaraga lir ingobar jajanira. ya mangkana yitnanira Sang Prabu Nirbita. "iki Si Mintaraga methukake menyang aku, mula nyata bagus temen rupane. anom dhasare, mung cacate dakarani wong tanpa ngrasa wani mungsuh karo aku. saiki sida kacandhak. ora wurung daktaleni, nyata iki Si Mintaraga sarayane Bathara Endra, ingkang angrusak gapura kancana rukma. banjur wani-wani nggawa nimas Supraba. apa angluwihana kadigdayane Si Mintaraga. senajan bisa anguntragna bumi sap pitu, mangsa padhaa kadigdayane karo Si Winata - kwaca, ora wurung sida sima dEming aku", wondene yitnanira Sang Begawan Suciptahening. "iki Si Winatakwaca methukake marang aku, iya senajan bangeta nepsune. aku mangsa wedia, jer anglakoni dhawuhing jawata ingkang misesa". yekti mangkana yitnanira Sang Resi Mintaraga.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (373),

Wau ta Prabu Winatakwaca anulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing, jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tengen, gumeret kang langkap denta.

PERPAT SAM! KESAH,

PLAJARAN SUWUK, ADA-ADA,

POCAPAN (374).

Wau ta Sang Begawan Suciptahening anulya ngasta agemira jemparing, cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing, jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tengen, gumeret kang langkap denta, tandya lepas kadya kilat.

PLAJARAN, REP.

Wau ta Prabu Nirbita sareng kataman ing jemparing kenging jajanira ambruk ing siti, supe purwa duksina, sareng kasilir ing samirana anulya wungu, nyandhak agemira bindi, sekala campuh malih.

PRANG BIND! LAN DHUWUNG. JANAKA KAPLESAT DHAWAH GAWANG SEMBAHAN. NYEPENG JEMPARING DIPUN LEPASAKEN, NIRBITA KAPLESAT DHAWAH GAWANG LER AMBRUK GANGSA GESANG, SUWUK.

Wau ta Prabu Winatakwaca. sareng kataman ing jemparing, ambruk ing siti njebabah ndhepani siti bantala, sareng kasilir ing samirana jenggirat anulya wungu.

KAWIN PANGKUR.

Ambeg Sang Winatakwaca. gumaleger lir giri rodra ngerik, agoyang amanggut-manggut, kurdhambek lir Ywang Kala, sru gurnita mahawan kang jagad gempur, arsa mangun tiwikrama. salira lir arga agni.

WINATAKWACA MAJENG NGIDUL.

Sebetbyar wau ta Sang Prabu Nirbita sekala amangun tiwikrama. nyipta guru nadinira Sangywang Bathara Kala, kang salira ageng lir prabata agni, wahananya Sang Wintakwaca kang tutuk medal dahana. pating samporot andaledeg naraca kala, warastra makethi·kethi, lah ing ngriku Sang Prabu Winatakwaca anulya ngasta ingkang warastra prabawa, cag, tandya lumepas kadya kilat.

PLAJARAN. REP.

Wau ta Risang Begawan Suciptahening ingkang kadresan ing warastra dibya, tansah denendhani kemawon, solahira kadya prenjak tinaji, lir dhedhali nyampar warih, tandangira kebat trengginas kesit lir thathit, ingkang sara warastra tansah tinangkis ing kunca sarwi angen wirama, wong agung ing Ngimataka girang sumbar wengis wijiling sabda. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (375),

SER JEGLEG, SER JEGLEG, SER JEGLEG,

ANUL YA MAJENG lNG RANA MALIH,

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA- ADA,

POCAPAN (376).

Wau ta Risang Begawan Suciptahening anulya ngasta agemira jemparing Kyai Sarutama. cag, angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing. jumangkah suku kang kiwa. mancat siti suku kang tengen. gumeret kang langkap denta. lumepas anglir kilat, tumanduk murdanira Sang Winatakwaca. sareng kataman jemparing Kyai Sarutama sekala pegat jangganira, kuwanda gumrebug dhawah ing siti.

PLAJARAN. JEMPARING LUMEPAS, REP.

SUMBAR (377),

NIRBITA DHAWAH SANTEN SEMBAHAN.

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca sareng kataman warastra Kyai Sarutama, sekala pegat jangganira caket kalawan griwagranira. Sebethyar wau ta wong agung ing Ngimataka. bawane datan kataman griwagra nira telenging kang pejah gesang, sekala dadi tiwikramanira. kang murda tuntum lan angganira malih, tandya angarejet, sareng kasilir ing samirana jenggirat anulya wungu tandya maje ng rananggana mali h.

GESANG. SUWUK. ADA- ADA.

POCAPAN (378).

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca anulya mesu jemparing wase sa, cag. sarwi ngandika.

POCAPAN (379).

Lah ing ngriku Sang Prabu Nirbita nulya angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing, jumangkah suku kang kiwa, mancat siti suku kang tengen gumeret kang langkap denta cumlorot lir kilat, Sang Resi Mintaraga sareng kataman warastra dibya tandya malesat dhawahira tebih.

PLAJARAN, REP,

SUMBAR (380),

GESANG LAJENGAN,

WEDALIPUN KRESNA, SUPRABA SAKING KIDUL,

KENDEL GAWANG, MINTARAGA DHAWAH SIRIG KATAMPEN

KRESNA, JANAKA MIRING,

SUWUK

POCAPAN (381).

Wau ta Risang Begawan Suciptahening tuwin Sangdyah Retna Supraba. sareng sam pun tampi dhawuhira Sinuwun ing Dwarawati nulya mangsah ing rananggana malih, tindakira enggal-enggalan.

JANAKA !CAL SARENG SUPRABA MABUR NGALER KRESNA NUTUTI MABUR.

GANGSA PLAJARAN LAJENGAN. SUWUK. ADA-ADA, POCAPAN (382).

Sebetbyar wau ta . Risang Prabu Nirbita. sareng kuciwa juritira sekala amesu cipta , ngeningaken tingal dhateng Sangywang Misesa. seklangkung denya meminta dhateng ing jawata mulya, punapa kang dencipta Prabu Nirbita agemira pusaka pamungkasing ngayuda. lah ing ngriku nulya denkepel astanira, medal limpung pamungkasing satru. tandya tumameng asta cag. Sri Narendra nulya ngandika.

POCAPAN (383),

PRANG JEBLOSAN, JANAKA KADHAWAHAN LIMPUNG

TUMANCEP API-API PEJAH. DHAWAH NGAJENG KANDHA

MAJENG NGAU~ R NGILEN. WINATAKWACA NGADEG

SANTEN LtR,

SUWUK. ADA-ADA.

SUMBAR (384).

Sebetbyar wau ta, Sangdyah Retna Supraba ingkang wonten ing jumantara, sumerep Sang Resi Parta kataman limpung wasesa api-api pralaya, tandya arsa mrepeki Prabu Winatakwaca, sekala cumlorot sa king jumantara, clorot, clorot, clorot.

GANGSA PLAJARAN,

SUPRABA KtNDEL LERES SAKA SANTEN,

WINATAKWACA ULAP-ULAP MAJENG NGIDUL

GANGSA SUWUK, LAGON JUGAG.

POCAPAN (385),

SUPRABA NOLEH,

LAGON JUGAG, LAJENG NYELAKI WINATAKWACA

MAW! NYEBLEK KAPING KALIH WANGSUL MANGIDUL

Wau ta Sang Prabu Winatakwaca sareng mireng pangandikanira Sang Retna Supraba seklangkung kepranan galihira, sekala arsa guntur ing srenggara (ngungrum). Sebetbyar wau ta, Prabu Winatakwaca. sruning suka kasilip nir kang weweka, mangap, tutuk mangisis entyarsah niscaya ningali Sang Retna Supraba, sinareng puputing janji, dadya katingal Iaklakanira anglela. Wau ta, Risang Arjuna prayitna saparipolahnya Sang Nirbita, amesu sara wastra Pasopati, mijil tinandukaken anglir kilat, sekala tumanduk kang Pasopati, titis kenging aji pejah gesa ngira kang telak kataman ing Pasopati. lah ing ngriku Sang Prabu Nirbita sirna . kuwanda gumuling awor lan siti. Sa ng Retna Supraba atandya mesat ing jumantara. bias anulya sirna.

PLAJARAN. SUWUK. LAGON TLUTUR.

SUMBAR (386).

Wa u ta kuwandanira Sang Prabu Nirbita gilang·gilang anulya sirna .

LAGON TLUTUR.

Wau ta Sangywang Bathara Nurada, Sangywang Bathara Endra. Sangywang Bathara Brama. Sa ngywang Bathara Sambu, Sangywang Bathara Bayu. tuwin wong agung Dwarawati. Ngamarta. tanapi satriya ing J odhipati sare ng priksa Sang Prabu Nirbita kapara tiwas. akarsa mrepeki dhumateng Sang Resi Mintaraga. tindakira enggal·enggalan .

PLAJARAN. SUWUK.

POCAPAN (3 87),

DEWA SAKING KIDUL, DWARAWATI SAKING LER.

MINTARAGA JENGKENG NGAJENG KANDHA.

PLAJARAN. SUWUK.

Sebetbyar wau ta. sampun tempuk ing ngayuda wadyabala Ngimataka lan para nararya ing Pandhawa tuwin wadya bujungan wana ing Nungsagrembula, sakelangkung dening rame. Wau ta sareng katalika dhateng pun diktya Wiradha nulya majeng ing rananggana. kapethukaken putra ing Madukara Raden Bambang Irawan, lah ing ngriku nyat anulya majeng.

PLAJARAN. SUWUK. ADA- ADA.

POCAPAN (388).

PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA,

POCAPAN (389).

Wau ta Raden Bam bang Ira wan. anulya ngasta agemira jemparing, cag. angiwakaken gandhewa, anengenaken jemparing.

KAWIN. PLAJARAN. TIMBRUNGAN.

WIRADI WIRADARPA PEJAH.

SUWUK. ADA-ADA,

SUMBAR (390).

PLAJARAN. SUWUK.

Eling diktya Wiradha. Wiradi. Wiradarpa pejah, nyata, nyata . Wau ta. sareng katalika dhateng pun Wisagunjara , kapethukaken Sangywang Bathara Bayu, "ora talah Si Wisagunjara, tenaganya anggegerisi, ngolangngaling angerak-ngerik, semunya kaya angrubuhna arga kawismayaning tyas ulun. dientekna kasuranmu dikadya gundhala ngampar. mangsa ulun undurana . iya ywan wignya parek bae ulun bithi teka muncrat polomu", wondene yitnanira pun Wisagunjara. "ora talah Si Bathara Bayu. gedhe dhuwur wanter atetek atine. pecak dakgegiro ora nganggo owah tandange, polahe digawe-gawe. semune kumendhung kumasura. angkuhe kumering-kering kay a wong dikawedenana, ya ta pengrasaning atiku Bathara Bayu, sok ngantia ruket bae dakcocok ing gadhing ora wutah jaringamu", yekti mangkana yitnanira pun Wisagunjara.

GESANG. REP.

Wau ta Sangywang Bathara Bayu, ingkang yuda lan pun Wtsagunjara. seklangkung dEming rame. kekajengan kathah rebah kadya binabadan, ingkang kasandhung kadhaut kasulayah. siti kedeg keles medal kang tirta. wiyaripun antawis satengah jung, Sangywang Bathara Bayu karepotan kapetek ing dirada ngantya waket dhengkul ndheprok rebah, jengkeng lajeng denkakahi. -

GESANG, SUWUK, ADA-ADA, SUMBAR (391),

POCAPAN (392)

KAWIN BAYU.

Wau ta Sang Bathara Bayu ambek sarosa, dirada kongkal sangking angga, pun Wisagunjara cinandhak telalenira, kinisar kumbul ing tawang, sareng dhawah nulya denbithi sirahira sigar.

PLAJARAN, SUWUK, ADA- ADA,

SUMBAR (393),

PLAJARAN, SUWUK

Eling pun Wisagunjara pejah, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng pun Wisabajra, kapethukaken putra ing Madukara Raden Bambang Sumitra, lah ing ngriku nyat nulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK, ADA-ADA.

POCAPAN (394),

PLAJARAN, PRANG TIMBRUNGAN, SUMITRA MAW! DHUWUNG, WIRAPATI NIMBRUNG, DENAWA KALIH PEJAH,

SUWUK. ADA-ADA, SUMBAR (395).

PLAJARAN. SUWUK.

Eling pun diktya Wisabajra. Wirapati pejah, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng Prabu Wisamuka. kapethukaken satriya ing J odhipati Raden Arya Werkudara. sareng majeng ing rananggana , ana teka kumricik sisiking naga.

GENDHING RICIKRICIK. REP.

Wau ta Mraja Wisamuka ingkang ajeng-ajengan kaliyan satriya Jodhipati, ya mangkana yitnanira mraja teksaka, "sapa prajurit kang wani mapagake menyang aku iki, apa senapatine Bathara Endra, dene sembada temen wujude, sumengguh sumekti-sekti, kumedhep kumeringkering, lumaku kawedenana, iya anggere kowe betah bae geguyon karo aku, adoh daksembur ora gogrog awakmu, arep apa bae, perak daksaut gulumu. ora pedhot, aja diarani Wisamuka, mangsa oleha papan", wonden€ yitnanira Raden Arya Werkudara, "baya iki panggedhene buron alas, dene ngluwihi temen gedhene ula iki, sajekku kumethip ana marcapada. durung weruh ula semono gedhene, awake dene kaya gigiring gunung diwlagar, kumrangsang sisike, anggegila tingkahe, ambek agul digung agora godha, ngolang-ngaling cangkeme mangap-mangap kaya anyautnyauta. upase nreces kaya teluh braja, apa aku dikira wedi, nadyan wuwuha patang kowe aku mangsa wediya, mendah dene pocapane yen Werkudara mundur karo ula mengkono bae, pengrasane atiku ya anggere cedhak bae, kena dakbithi sirna dening aku". titi mangkana yitnanira satriya ing Jodhipati.

GESANG, SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (396),

PLAJARAN PRANG, REP.

Wau ta Raden Arya Werkudara ingkang yuda kalih Prabu Wisamuka, seklangkung dening rame, kekajengan kathah rebah kasulayah, kang malang-malang rimbas, kang rawe-rawe rantas bosah-basih lir pendah binabadan, Raden Arya Werkudara karepotan pinulet ing teksaka tan wignya uwal.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (397).

Wau ta Raden Arya Werkudara, ambek sarosa tandya pinengkang cangkeme naga. sekala sinundep ing kuku pancanaka. tumanduk teng gaking naga akapisanan. kuwanda bias anulya sirna.

PLAJARAN. SUWUK. ADA-ADA.

SUMBAR (398).

PLAJARAN. SUWUK.

Eling Prabu Wisamuka tiwas. nyata. nyata . Wau ta sareng katalika dhateng Prabu Hardawasesa. yen Prabu Wisamuka kapara tiwas. arsa majeng ing sura madilaga. kapethukaken putra ing Jodhipati Raden Antareja. lah ing ngriku nyat anulya majeng sareng.

PLAJARAN, SUWUK. ADA- ADA.

POCAPAN (399)

PLAJARAN PRANG. SUWUK. ADA-ADA.

POCAPAN (400).

Wau ta wong agung kalih anulya ngasta agemira gada \an bindi. cag, sarwi ngandika.

POCAPAN (401)

PLAJARAN, REP.

Wau ta Raden Antareja sareng kenging ginada pok talinganira kering, ambruk ing siti. supe purwa duksina. Prabu Hardawasesa girang sumbar nulya ngandika.

POCAPAN (402).

Wau ta Raden Antareja sareng kasilir ing samirana jenggirat anulya wungu.

GANGSA GESANG, REP.

Wau ta Prabu Hardawasesa sareng kasliring panggadanira. ke· nging kabindi pok jangganira, ambruk ing siti. supe purwa dukslna . Raden Antareja girang sumbar nulya ngendika.

POCAPAN (403).

Wau ta Prabu Hardawasesa. sareng kasilir ing mandra maruta. jenggirat anulya wungu tandya tinitir ing bindi.

GESANG. SUWUK. ADA-ADA. SUMBAR (404). PLAJARAN, SUWUK.

Eling Prabu Hardawasesa kapara tiwas. nyata, nyata. Wau ta kocapa Mraja Kagendrasura, ingkang wonten jumantara anjangkung yudanira wadyabala Ngimataka, kocapa Raden Gathutkaca ingkang won· ten jumantara. sareng priksa dhumateng Mraja Kagendrasura anulya denpethukaken, tindakira enggal-enggalan.

PLAJARAN, MABUR. REP.

POCAPAN (405),

GESANG. PRANG, REP.

Wau ta Raden Gathutkaca. sareng kinabruk jajanira dhawah ing siti. supe purwa duksina , Mraja Kagendrasura girang sumbar nulya wicanten.

POCAPAN (406)

Wau ta Raden Gathutkaca, sareng kasilir ing samirana, jenggirat anulya wungu, tandya mesat ing jumantara.

GESANG PRANG RE~

Wau ta Raden Gathutkaca ingkang yuda lan Mraja Kagendrasura sakelangkung dening rame, tan wonten ingkang kuciwa, dedel-dinedel kuwel cangklet alintu papan, rok-rinok asilih ungkih, lah ing ngriku Raden Gathutkaca ambek sarosa, Mraja Kagendrasura nulya binithi kang murda, sirah sigar dados sekawan.

GANGSA GESANG, SUWUK, ADA-ADA,

SUMBAR (407).

Eling Mraja Kagendrasura kapara tiwas, nyata, nyata. Wau ta sareng katalika dhateng Kya Patih Bomakendra, sareng sumerep rajaning peksi kapara tiwas, sakelangkung bremantyanira, akarsa mangsah ing rananggana, tedhak sangking titihanira turangga, jlog, kapethukaken Sangywang Bathara Brama, risang kalih sareng mulat mangilen, katingal sumirat anglayung ingkang radiptya.

GENDHING SUMIRAT, REP.

Wau ta saajengira Kya Patih Bomakendra, wadya ing Ngimataka upaminya kadya bendungan bedhah katempuh ing banjir ageng, dhadhal larut tan mangga puliha, namung kantun lajeripun kemawon, sinten ta ingkang minangka lajer, inggih Kya Patih Bomakendra anglela mandy€mg rananggana, ya mangkana yitnanira Kya Patih Bomakendra, "ya jagad dewa bathara, ora talah para raja nararya ing Ngimataka, mung semono bae bobote. ora sembada karo kasaguhane ana ngarsane Kangjeng Dewaji. bledag-bledag kaya andilata wesi a bang. kaya mutungna wesi gligiran. toging prana abot merang sagedheng". lah ing ngriku sareng mulat Sangywang Bathara Brama. sangsaya muntap kurdhanira. ya mangkana yitnanira Kya Patih Bomakendra. ''sapa dewa mapagake menyang aku iki. dene angluwihi temen kumawanene. sembada karo rupane lan prakosane. pangrasa ora ana kang bisa ngalahake. dakkira sepisan iki ketanggor padha becik. ora wurung ana kang kacangking murdane salah siji", wondene yitnanira Sangywang Bathara Brama. "baya iki senapatinya titah Ngimataka. ketara panganggonya beda lawan kang akeh-akeh, sarta pasang pasemonnya patut kasup kasasra digdayanya, iya senajan kita wignya ambedholna arga, angesatna samodra. pengrasaning tyas ulun kita tan cuwa mungsuh ulun". yekti mangkana yitnanira Sangywang Bathara Brama.

GANG SA GESANG, PRANG KANT ARAN BAU.

SUWUK ADA- ADA

POCAPAN (408).

Wau ta risa ng kalih nulya ngasta agemira gada lan bindi. cag. sarwi ngandika .

POCAPAN (409)

PLAJARAN. REP.

Wau ta Sangywang Bathara Brama sareng sinabet ing gada pok talinganira kering, ambruk ing kisma, supe purwa duksina, Patih Barnakendra girang sumbar nulya wicanten.

POCAPAN (410)

Lah ing ngriku Sangywang Bathara Brama sareng kasilir ing sami· rana. jenggirat anulya wungu.

GESANG. REP.

Wau ta Kyana Patih Bomakendra sareng kenging binindi jajanira. ambruk ing siti, supe purwa duksina . Sangywang Bathara Bra rna girang sumbar nulya ngendika .

POCAPAN (411).

GESANG, REP.

Wau ta Kya Patih Bomakendra, sareng kasilir ing mandra maruta. jenggirat anulya tangi, tandya sami ambruk sareng. Wau ta Sangywang

Bathara Brama. ingkang yuda gada lan pun Patih Bomakendra sakelangkung dening rame. tinon lir sawung atanglet. sami luhurira. tan wonten ingkang kuciwa. dhosok-dhinosok. bindi-binindi. dhengkah-dhinengkah. kuwel cangklet alintu nggen. sami prakosanira. lah ing ngriku Kya Patih Bomakendra. sareng kasliring panggadanira tandya tinitir ing bindi.

SUWUK. ADA- ADA.

SUMBAR (412).

PLAJARAN. SUWUK.

Sebetbyar wau ta. wadyabala Ngimataka tuwin wadyaning para raja -raja satiwasira Kyana Patih Bomakendra, wadya alit lajeng sami bedhol songsong tuwin ingkang umbul-umbul. rontek lelayu bubar larut salang tunjang dhadhal tan mangga puliha.

PLAJARAN. THO. THO. THO, SUWUK. LAGON.

Wau ta saundurira wadyabala Ngimataka, Sangywang Kanekaputra tuwin ingkang para jawata. akarsa pepanggihan kalawan ingkang wayah Sri Bathara Kresna tuwin kadang Bratapandhawa, akarsa sowan dhumateng Junggringsalaka, anggalih badhe boja wiwaha Sang Resi Mintaraga, kadhaupaken lan Sangdyah Retna Supraba. wonten ing swarga Tinjomaya ingkang lagya sami nedheng nemira .

GENDHING GONJANG ANOM, REP,

POCAPAN (413).

Wau ta telas cariyosira ringgit ingkang lelampahan Soma myang Mintaraga, estu gawat paragat ngripta nindita, harteng dita mrih ngibarat atumpa-tumpa, tepa tulat tete Ia Iangen Ia Iata tan lyan panjum panjinging puji, susugun mring Sang Maha lngkeng Sinuwun Kangjeng Sultan Hamengkubuwana, Senapati lng Ngalaga, Ngabdurrahman Sayidin Panatagan:ta, Kalipatolah lngkang Jumeneng Kaping Wolu, Kumendhur in dhe Ordhe pan dhe Nederlanse Leyo Grut Opisir pan dhe Ordhe pan Oranye Nasao Met Silper:en Ster, Grut Kris dher Meklenburgse his. Ordhe pan dhe Wendise Krun, saha Jendral Mayuring wadyabalanipun Kangjeng Sri Maharaja Putri ing negari Nederlan, ingkang sudibya ~ngrenggani karaton dalem ing Ngayogyakarta Hadiningrat, sinawunga ing sih pariminta ingkang Rama Kangjeng Tuwan ResidhEm tuwin ingkang Eyang Kangjeng Tuwan lngkang Wicaksana Gupernur General. saestu llulusa supeket prasobat ginunturan tresna, wilasa lusweng pudya trusing kaluhuran-dalem. harga kartanipun nagari-dalem ing Ngayogyakarta Hadiningrat. ri wusnya tiniti brasthaning pasamuwan lelangendal~m ringgit tiyang. nuju ing dinten tanggal kaping 23 wulan Rejep tahun Be. angka 1856 utawi tanggal kaping 11 wulan Pebruari angka 1926.

Lah ing ngriku para risang winayanging kandha anulya sami mundur abibaran.

GANGSA GESANG. SUWUK. LAGON.

Rampung panedhakipun kagungan-dalem Serat Kandha tigang dinten, kawan dinten, ing dinten Ngahat Pon, 10 - 6- 1856. Abdidalem pun Bekel Cakrawilapa.

1. Halaman pertama dari Manuskrip Serat Kandha Ringgit Tiyang Lampahan Mintaraga

2. Halaman pertama dari Manuskrir Sera! Pocapan Ringgit Tiyang !np c~ hdll Mint araga

3. Dari kiri ke kanan: Gatutkaca (oleh Raden Lurah Suryadipraja), Sumitra (oleh GPH Tejakusuma). Antareja, Pregiwa (oleh RM Admiral), Angkawijaya (oleh GPH Purubaya), Pregiwati (oleh RM Sulendra), Petruk. Bagong, Gareng, dan Semar, lakon Pregiwa· Pregiwati, 1899 (Repro .)

4. Raja Kiana Durgangsa (duduk di kursi paling kanan). adegan di kerajaan Girimuka. lakon Pregiwa·Pregiwati. 1899 (Repro.)

5. Pregiwa (kiri. oleh RM Admiral) dan Gatutkaca (kanan, oleh RL Suryadipraja). lakon Pregiwa-Pregiwati. 1899 (Repro.)

6. Perang antara gajah Dir ada Sumirat dengan Werkudara (oleh BPH Hadisurya). lakon Jayasemadi. 1923 (Repro.)

7. Perang antara Begawan Mayangkara dengan Bambang Jayasampurna (oleh RW lndramardawa) yang diiringi oleh Petruk, Gareng, Bagong. dan Semar, lakon Jayasemadi. 1923 (Repro.)

8. Baladewa (jatuh di tanah) dike royok oleh Gatutkaca, Antareja dan Werkudara (berdiri), lakon Jayasemadi. 1923 (Repro.)

9 . Prabu Sri Suwela (berdiri ketiga dari kiri. oleh KRT Brongtadiningrat) pada adegan penghadapan. lakon Sri Suwela, 1923 (Repro.)

I 0. Perang· a ntara Sri Suwela denga n We rkudara. lakon Sri Suwela. 1923 (Repro )

11. Prabu Sri Suwela merayu Werkudara : Togog dan Sarahita mengawa l sang raja. lakon Sri Suwela. 1923 (Repro.)

12 Pe rang a ntara ra ja burung Ga rudhayeksa melawan Ga tutkaca (o leh BPH Pa kunin gra t). la ko n S ri Suwela. 1923 (Repro.)

13. Perang a(lt ara Dewapertala (kiri. oleh KRT Purwanegar a) denJan Antareja (kanan. oleh KRT Jayawinata). lakon Sri Suwela. 1923 (Repro.)

14. Begawan Padya (kiri) sedang berbi ca ra dengan Mintaraga (kanan. oleh KRT Brongtadiningrat). adegan di pert apaan NgEmdrakila. Lakon Mintaraga, 1926 (Repro )

I ·! I I I

15. Adegan gara·gara. dari kiri ke kanan: Bagong, Petruk. Semar, dan Garimg, La kon Mintaraga. 1926. (Repro.)

16. Babi hut an Mamangmurka terbunuh : dari kiri ke kanan : Kil atawarna. Kil ata rupa, Mamangmurka. Ga reng. Mint araga. Petruk. Bagong. dan Semar. lakon Mintaraga. I <J26 (Repro.)

17. Bet ha ra G uru diiringi Na rada menghadi ahkan senja ta Pasupa ti (dibawa Detya Ka lame rcu) kep ada Minta raga. lako n Mintaraga. 1926 (Repro.)

18. Niwatakwaca mali te rbunuh oleh Mintaraga, lakon Mintaraga, 1926 (Repro.)

19. Antareja (kiri) menemukan Sumbadra yang pingsan di dalam jurang .. lakon Sumbadra Larung. 1928 (Repro.)

20. ·Gatutkaca (kiri . oleh KRT Candradinirtgrat) mengikuti Hanuman yang melarikan Semar. lakon Semar Boyong. 1934 (Repro.)

21. Leksmana (kiri. o le h RW lndramardawa) menebak teka -teki Dewi Antrakawulan. lakon Rama Nitis. 1934 (Repro.)

22. Pera ng a ntara S uteja (kiri. menunggang burung Garudha-wilmuka) melawan burung Garudhabrih awan. la kon Rama Nitis, 1934 (Repro.)

23. Adegan p~rcintaan antara Gatutkaca (kiri. oleh BPH Suryabrongta) dengan Pregiwa (kanan). lakon Pregiwa-Pregiwati. 1939 (Repro.)

LAMPl RAN GENDHING-GENDHING KAGEM ·RINGGIT TIYANG LAMPAHAN MINTARAGA

1. KRAWITAN Slend ro pa thet nem. Kendhangan Candra Dhawah demung imba l. saran pancer bara ng

Buka :

Buka :
1266C
La mba :
942
17
2
321
Dados:
227
10
10
9522
07
21110
4V2J2
0015
02
32
1221
2
,
5
Pa ngkat dhawah :nah
2 32222e
5356216
2226
12E6
53.5.25356
5-315-2.o3-56
...11,6..1...6
...32,1.-6G
...3.75-.6。5
..1.6.3.2
..3-2-.32
..6-5.3.2G
.-6,.5.6.3
.-2“5-.6,.3
,.-251.6...3
.-1--2..6.-5G
..3..2.6,5
...3,.2..-3.,2
.3,,,2..3.2
..53,6,5G

2 2 3 5 3 5 3 2 6 5 3 5 2 2 2G ' ' 3. NENES 3 2 3 5 6 5 3 2 3 2 3 5 6 5 3 2 X2 3 2 3 5 6 5 3 2 G 5 3 5 3 2 3 2 . 3 5 6 1 6 5 2 3 1 2 1 6 1 5 2 3 6 5 2 1 6 1 2 3 X2 6 5 3 5 3· 2 3 2 6 6 1 6 5 3 2 3 3 1 1 3 3 2 5 6 5 3 6 6 6G

2. GIRANG-GIRANG Slendro pathet nem. Kendhangan Ladrang

Buka:

Terus dados:

Slendro pathet menyura. Kendhangan Candra Dhawah demung imbal. saron pancer barang

Buka :

Lamba :635
22135332
5356165263
222222556321236G
dos6
Dados:2.11 2222635653232
5 33223322126
5 33 22516356523
2 12221235632126G
2 12221263563232
5 32235325652126
5 322.5163566523
2 122 .21235652126G
66 €53561566535
3.25351635616535
3.253212135326356
3 5616532565322126G
nake
Pa ngkat:2.12212635653232
5 321353256532226
3 523562.13
21.2.3.53.16G
Dhawah:
61.63.52
31.3.2.5.3..6
5.31.62.1..3
21.

4. GOLONG Pelog pathet lima. Kendhangan Ladrang

3 2 3 3 6 3 5 4 2 1 2 5 5 5G 6 1 2 1 6 3 5 3 2 3 3 6 3 5 X2 3 2 3 3 6 3 5 4 2 1 2 1 6 3 5G 5 2 3 5 6 5 5 6 7 7 5 6 6 3 5 6 7 5 6 7 5 3 2 5 6 5 3G 6 5 6 3 6 5 6 3 6 5 6 3 6 5 3 2 3 1 6 1 2 3 5 3 6 5 3 5 3 2 3 2G 3 5 6 3 5 6 7 6 7 5 6 7 6 5 3 2 5 6 5 4 2 1 2 1 3 5 3 2 1 6 3 5G 5. LAYU-LAYU T erus dados: Buka:

Buka:

Pelog pathet nem. Kendhangan Sarayuda Dhawah demung imbal. saron pancer dhadha

.,2)5
.5.6123312555G
2、
2226
52
5
Dados:
Sados.612à
2
63G
161516123532)3
723113567
,62
¹112C2326
2C32
2C5
2135
1263
Pangkat dhawah:a5
I472165
6653232
27321635
25G
Dhawah:2
15
C5
2“
272
5
,,2
D.3.2

6. JURUDEMUNG Pelog pathet nem, kendhangan Ladrang

Buka :

65263
T erus dados:5
1
1Fy2
1323
12
41
13
321G
一12
11

5 6 1 1 3 1 2 3 3 5 3 2 1 2 1G 2 3 5 2 3 5 3 5 6 7 6 5 3 2 3 2 1 6 6 6 5 6 1 2 1 6 5 3 2 3G

Bendrong:

5 3 5 2 5 2 5 3G

7. WIRANGRONG Slendro pathet sanga. Kendharigan Ladrang

6 3 6 5 2 3 5 6 3 5 3 2G 5 6 5 3 2 1 6 5 2 3 5 6 3 5 2 3 5 6 5 3 2 1 6 5 6 3 6 5G 6 2 6 i 6 3 6 5 6 2 6 i 6 3 6 5 6 2 6 i 6 3 6 5 2 3 5 6 3 5 3 2G 2 2 1 2 6 2 1 5 5 . 5G

Buka:

Dados :

8. PANGKUR PARIPURNA Slendro pathet sanga. Kendhangan Ladrang

Buka :

La mba :

2 1 2 b 2 1 6 5 6 5 2 1 3 2 1 6 2 3 2 1 6 5 2 1 3 2 1 6 2 1 6 5G

<~ os :

232132162321
6656556156121216
5612532132652321
552152162165G

"' 9. MEGAMENDHUNG

Pelog pathet nem. Kendhangan Sarayuda Dhawah demung imbal, saran pancer limaj dhaha

Buka:
01e2
一
La mba:
11
2
1、2二
一
Dados:、6
122C111二
222o
21122122
一
Pangkat dhawah~unaun222226
.221112
2212e
11232
2012
Dhawah:1
122
1
21“2
1
.1
2,1".0
11D.5
6
Buka: lrama II:1aoppatheret saangaKendhaangaran Laadraang333333ωh
232.3311、33622 2211 655355355
i65616566111665055
21C023211655533
26216533
161F2
125
;
1
Buka :
La mba:
Bana
0
02
Dados:3o
buu3
56i5二2二3
56i5352323
235321121353
Buka:edreANA
.5.2
.2325
-..52“132”6,5
23”21325G
11“2121.6
2323265G

13. CALUNTHANG

Slendro pathet sanga. Kendhangan Ladrang

Buka:

Lamb a

2 111652232111
56121
5656
56135
23255G
1235
12135
12135
237G
5612321
55.612356
.1562535
2353216350
121.15
1.21.15
1-2115
223562321C

Dados:

14. BIMAKURDA

Pelog pathet nem, Kendhangan Gangsaran

Buka:

2 2 2G 2 2 2 2 2 2 2 2G

2 2 2 2 2 2 3 2 1 hG 3 '2. 1 b 3 2 1 (J 3 2 1 6 5 3 6 sc-; 5 5 2 5 5 5 2 5 X2 5 5 2 5 2 5 6 7 6 SG 5 7 5 6 7 6 7 5 7 6 7 5 7 6 7 5 6 6 7 2 5 X2 2 5 6 7 6 SG 5 7 5 6 7 6 7 2 3 2 7 6 5 5 7 5 6 7 6 7 2 3 2 7 6 sc-; 6 3 5 2 3 5 6 5 7 6 5 6 3 5 3 2 6 5 6 7 6 5 3 2 1 2 1 6 5 3 6 5G

/ 15. JANGKRIKGENGGONG Slendro pdthet sanga. Kendhangan Jangkrikgenggong

Buka:

La mba :

.556i656i25
,55323
2353212
56i6532
2321653一G
6535323
2353212
56i6532
23216

16. GANDRUNG- GANDRUNG Slendro pathet sanga. Kendhangan Gandrung-Gandrung Dhawah demung imbal. saron pancer

Buka: 17. PANJICALURING Slendro pathet manyura, Kendhangan Ketawang Buka:

Buka:11651660
Lamba:
2
2C2
53523
17127216535G
Dados:一
3124653232
325477653232
G732577653232
127215121bC
1一215e165312
565322156165312
565321215523565
12127216535C
Pangkat:
231226、653232
53202635653232
3202747e653232
]3一75160
Dhawah :6
53.3.5.21
•5-3.3.5,21-6
5”3.3.5.2.32
.2,]60
La mba:35356616333G
5、356
55.3G
5156
33G
55323552311e56
55323523ii6656
555i561i653523G
56.356i63653
5321353256532126G
23213265356i5
33.523532532121G
233653212165
555i56i535G

18 . RICIK- RICIK

Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang

Buka

La mba :

2 3 5 3 6 5 3 2 i 6 5 3 6 6G 3 6 3 6 5 3 5 2 6 5 3 2 1 6 5 3 5 6 i 6G 5 3 i 6 5 3 i 6 3 5 2 3 6 5 3 2 3 5 6 5 3 5 3 2 1 6 5 3 5 6 i 6G

19. HANGGANATA

Pelog pathet bara ng. kendhangan Ladrang

Buka:

6 3 5 6 7 6 5 7 2 7 6 3 3 . 3G 6 3 5 6 7 6 5 7 2 7 6 7 5 2 3 X2 6 3 5 6 7 6 5 7 2 7 6 7 5 2 3G

5765367566573
33653232C
35635676
75676535
5235635
72767523G
56765323
56765323
56532767
327675230

20. RINA- RINA

Sl endro pa thet manyura. Kendhanga n Bubaran Dhawah demung imbal. saron pance r dhadh a

2 2 3 5 5 3 6 s 2 2 2G

Bukn

3 2 6 5 6 5 3 2G 3 2 6 5 6 5 i 6G i 6 3 2 3 2 i 6G i 6 3 2 3 2 i 6G 3 2 3 1 6 5 3 2

Pa ncer

3353 5 3 2
333 6 3 5
33 6 3 55
33 6 3 2G20
333 5 3 2
33 6 3 55
33 6 3 55
33 i 3 6G6G
33 i 3 66
33 5 3 22
33 5 3 22
33 i 3 6G6G
33 i 3 66
33 5 3 22
33 5 3 22
33 i 3 6G6G
33 5 3 22
33 5 3 11
33 2 3 55
333 6 3 2G
332G

21. TEJAWARNA

Slendro pathet manyura, Ke ndhanga n Ladra ng

2 3 2 1 6 1 2 3 6 5 2 1 6 6 . 6G

Buka:

T erus dados:

333155526661ii16333122251113 5 6 i 3 2 1 6 3 5 6 i 3 2 1 6 3 5 6 i 3 2 1 6
261252i 2 i 6 l 5 2 3G
i2i6i523
i2i6i523
23216123
65213216G

22. ESTHIT ' AMA Slendro pathet manyura. Kendhangan Gangsaran

5 6 5 3 ' 5 6 5 3 6 1 6 5 2 2 . 2G 5 3 5 2 5 3 5 2 5 3 5 2 5 3 5 6 X2 i 6 5 3 5 6 5 3 6 i 6 5 3 2 3 2G 3 5 6 3 5 6 i 6 i 5 6 1 6 5 2 3 5 6 5 3 5 6 5 3 6 i 6 5 3 2 3 2G 3 5 2 3 5 3 2 1 5 6 5 3 6 6 . 6G

Buka:

Dados

23. KONGAS

Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang

Buka :

Terus dados:

2 3 2 1 3 2 1 6 2 3 2 1 3 2 1 6 3 5 2 3 5 3 2 1 X2 5 6 5 3 2 1 2 6G i i i 6 5 6 i 5 6 i 2 i 6 5 3 5 2 3 5 6 5 3 6 i 6 5 3 () 1... 3 1G 3 2 6 5 3 5 6 i 3 2 6 5 3 5 6 i 3 5 2 3 5 3 2 1 5 6 5 3 2 1 2 6G

24. LIWUNG

Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang Demung imbal, saron pancer dhadha

Buka:

2 3 5 6 i 2 1 6 6 3 6 5 2 2 2G

Dodos:

6 5 3 2 b 5 3 2 i 6 i 6 2 1 2 6G 3 2 1 6 3 2 1 6 3 2 1 6 3 5 3 2G

25. SUM IRAT

Sl.!ndro pathet manyura. Kendhangan Ladrang

Buka:

Lombc~:

6 1 1 6 5 3 5 6 5 2 3 3 3G 5 2 5 3 5 2 5 3 5 2 s 3 i 2 6 i 5 2 3G i 2 i 6 i 5 2 3 i 2 i 6 i 5 2 3 i 2 i 6 i 5 2 3 5 6 5 2 5 6 5 3G 5 6 5 2 5 6 5 3 5 6 5 2 5 6 5 3 5 6 5 2 5 6 5 3 i 2 i 6 i 5 2 3G

26. GIWANGGONJING

Slendro pathet mdnyura. Kendhangan Candra Dhawah demung imbal, saran pancer barang

Buka:

“...232166
332220
6165.32

La mba:

152、10、266
Dados:652
62L22
311066
121722
Pangkat dhawah:65é
61、6
746
220
Dhawah:
1222
422
16
)120
111
Péloq pabet ldnab2
Dhaawaipudu/sonnth
Buka :5
5LL25
52+1一22
La mba:2.55J2
Camo2
11
1
* –121

Dados:

Pang kat Dhawah:

15: 66667一
611524427635
235245452466521G
232253553323365
21226135323365G
16116122335321.1 6 3 55
6116123532150
611612353116350
3356575056
165665612155323G
53.535.356121533
35.3.553.55356121655323G
55.5532565466521
42442456544 255421G
4244245654255421
Pang kat24424564125421G
2.221223365323
1232125322121
111235322121G
2.2.1.5.6.21
2.2.1..1.2
56321233663212
4255226612321G
Dhawah:
32232155622321
32232155232
563
42211121233
3091232
“23212
42e一2321G
Wiwit seseg::
2232321
22231232
.5327.3.2
.654一.2G
Seseg:
721
231
0073一
0422
5023
222D7b
305b
7035G
42121
300712
30332
569t121G
Suwuk:1
4123
3312
.3à53.2
.565121G
, 28. SANGGALEWANG Slendro pa thet sanga, Kendh angan La drang Demung imbal, saran pancer barang Buka : 2 1 2 2 1 6 5 2 2 2 1 1 1G Dados: 2 5 2 1 2 5 3 2 X2 6 2 6 2
Buka :212.2165 2 2 . 2 1 1 .
Dados:22166 5522 2 . 2. 2 1 1.1 1.1.1G
Dados.252211
2532X22
62.6.2
5622.5 6 2 1G1GG

Buka: 5 i 6 5 3 1 2 1 3 1 2 5 5 5G 6 5 3 2 3 2 6 5G 1 6 1 5 1 3 1 2 1 3 1 2 1 6 1 5G 1 6 1 5 1 3 1 2 1 3 1 2 1 6 5 3 6 5G 6 3 5 2 3 5 6 5 i 6 5 6 3 5 3 2 6 5 6 i 6 5 3 2 1 2 1 6 5 3 6 5G

2 5 2 1 2 5 6 5 6 5 6 5 2 1 6 5G 2 1 6 5 2 1 3 2 6 2 6 2 5 6 2 l G

29. KEBOGIRO

Slendro pathet sanga. Kendhangan Bubaran

La mba :

30. KABOR Slendro pathet sanga, Kendhangan Lahela

Buka:

6i5323653255.5C
Lamba:25265
1625G

Dados

2321.12365321635
.56i532365321635G

Pangkat dhawah:

232112365321635
.56i535253525653G

Dhawah Ladrang Kendhang 1:

5 6 5 2 5 6 5 3 5 6 5 2 5 6 5 3 5 6 5 2 5 6 5 3 5 5 2 1 2 6 3 5G 6 5 6 i 2 1 6 5 6 5 6 i 2 1 6 5 6 5 6 i 2 1 6 5 i 6 3 2 5 6 5 3G

31. ULUK-ULUK

Slendro pathet sanga. Kendhangan Ladrang Demung imbal. saron pancer barang lan dhadha

2 3 5 6 2 1 2 1 5 5 5G 3 2 6 5 3 2 1 6 X2 2 1 2 1 2 1 6 5G 3 2 6 5 3 2 1 6 2 1 2 1 2 1 5 6G i 6 t 6 2 1 6 5 2 3 5 3 6 5 3 2G 6 5 2 6 2 5 3 6 2 1 2 1 2 1 6 5G

Buka :

32. SEMINGIN Slendro pathet sanga, Kendhangan Ladrang

Buka:n
à0à
1535
€25
216
2031
107
202
2
。25
15
12G
21
12I
1)1
6135G
a
Buka:Ploélogpathnetaar1.erdlnnet
Duka.G
02222
5252
o5252
La mba:
0*5
662265
315672i
1
Dados:2
11
1701
70
2J
Pangkat dhawah:6L7276232
1、25
r
2
Dhawah:5.2
5
2-1-5
03-2
1732
25
03,2
.26.5
536
20

Buka:

35. KENASIH Pelog pathet barang. Kendhangan Ladrang

7277
576G
Dados :
5
23<2
72375
576G

Buka:

2 3 2 7 2 3 2 7 5 6 3 5 7 6 5 3 6 7 6 5 3 2 7 6 X2 5 5 7 6 7 5 2 3G

' ' 36 CENGKET Slendro pathet manyura. Kendhangan Mawur Dhawahipun demungj saron mlampah

2
1123356660
La mba:
c1
+
N
2
t
221
à
N
二2
6à323
222323
Dados:11G
ddoor33
,51535
32235
i1i53N
5xN
535
256
1
3 2 5 3 . 3 5 6 i 3 2 6 3 5 6 i 5 6 i 6 5 3 2 5 3 2 i 3 5 3 2N 6 6 2 3 2 i 5 6 i 6 5 3 2 3 6 5 3 6 3 5 6 i 5 6 i 6 5 3 2 3 2 2 2 2 3 5 6 1 6 5 3 2 3 2 i 2 2 2 3 6 5 3 2 3 i 5 6G1255663i6.3.35265i3632121663553533532253226233
Pang kat5336 3526i355616 60.553332225
21 22222i2335665362533 i25236
Pang katt。6G
3.3.2356ii66353525
.6 66665365i632121663305.3358553533562N25
35535325322ii3363365553335256
16635325326ii366366553533532562N
66.66.53513126 60.6.30.353533562
355335532355332N
1。a53235325
66635665556
35613635362N
66532532353i1
21.5.i6G
6.638
Dha26
Dhawah:232.3
i23.6.23
6i23.6.32N
6123.62N
653.2.663
63.263
62.36.2N
5.2.3.632
53.2.56
5

37. PAMULARSIH

Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang Buka: 3 2 1 6 3 5 3 2 5 3 2 1 6 6 6G 2 3 2 1 3 2 1 6 i 6 5 6 5 3 2 1 3 2 1 6 3 5 3 2 5 3 2 1 3 2 1 6G 38. MASKUMAMBANG Slendro pathet manyura, Kendhangan Ladrang Buka: 3 5 3 5 3 5 6 6 i i 6 3 3 3G 6 5 3 3 1 6 1 3 1 6 3 5 i 6 i 5 2 3G i 2 i 6 i 5 2 3 2 1 2 3 2 1 2 6 2 1 2 3 2 1 2 6 3 5 i 6 i 5 2 3G 39. SINGANEBAK Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang 1 2 1 3 1 2 1 6 5 3 2 3 2 2 2G 3 5 3 6 3 5 3 2 3 5 3 6 3 5 3 2 3 5 3 6 3 5 3 2 5 3 2 3 5 6 i 6G 1 2 1 3 1 2 1 6 1 2 1 3 1 2 1 6 1 2 1 3 1 2 1 6 5 3 2 3 6 5 3 2G 40. GONDHANGSt.RET Slendro pathet manyura, Kendhangan Ladrang 3 3 3 2 1 6 5 3 5 6 2 1 2 6G

La mba:

Buka:

Buka:

Dados:

21。26212
33.33.12231232
1233212123212
33.32165362126G
212621.2.6
33.3356126356
561165656.i656
53565356353256530
65.63.66i56
53561323212
123212123212
333216532126G
21262126
23212312
13121312
362126

Seseg :

41. DIRADAMET A Slendro pathet nem, Kendhangan Ladrang

Buka:

66535
16532312
36353632
36353632G
63656362
63656362
63653235
i6532126G
35652126
35652126
35652126
35653232G

La mba :

E5
à4442476
65356
i6532312
36353632
36353632
63656362
63656362
63553235
i6532126
35552126
35652126
35652126
35653232
552333222551223356
23212321
35326356G
5i5i5i5 1 5 i 5 i 5 66
16532312
3635363 6 3 5 3 6 3 22
36353632G

42. PRABUT AMA

Slendro pathet manyura. Kendhangan Ladrang

Buka :

2 3 2 1 6 1 2 3 1 1 3 2 6 6 6G 2 1 2 6 2 1 2 6 3 5 6 i 6 5 2 3 2 3 2 1 6 1 2 3 X2 1 1 3 2 3 1 2 6G 3 5 6 i 6 5 2 3 6 5 6 i 6 5 2 3 1 1 2 1 3 2 1 6 3 2 6 3 6 5 3 2G 6 i 2 3 5 3 2 1 6 i 2 3 6 5 3 2 5 2 3 5 i 6 5 3 6 5 2 1 3 2 1 6G

43. GONJANGANOM

Slendro pathet manyura. Kendhangan Candra Dhawah demung imbal, saron pancer gangsal lngkang balungan gangsal dipun gantos nem

Buka:

La mba:

6 1 2 3 2 1 b 6 3 3 5 6 6 5 3 2 3 3 3G 3 3 5 2 2 2 5 3 3 3 5 2 2 2 5 3 3 3 5 2 6 3 5 6 1 5 6 1 6 5 3 2 1 3 1 2 1 6 5 6G

Dados:
22121
120
225二
*2256
225c5
56217
1
Pang kat:à121
213121556
3*2121656
327253
3123
Dhawah:
253
253
一21616
223一216G
6
”16
23
*3“L20

44. PLAJARAN (SAMPAK) Lasem, Slendro pathet nem

Buka kendhang :

555 5 5G
656 5 6 55
2352 3 5 6G
ii 6 5 656
232 3 5 33
2122 1 2 1G
22 1 2 121
3563 5 6 5G
2352 3 5 6G
ii 6 5 656

Dados:

5 3 2 3 1 2 3 2G

55 6 5 353
55 6 5 353
66 5 3 636
55 2 3 5G35G
ii 6 i 2i2
66 5 2 3G23G
55 3 5 353
55 2 3 535
ìi 6 5 353
22 1 3 2G32G
66 6 i 2i2
11 6 3 5G35G
22 3 2 1G21G
22 1 3 232
6356 3 5 6G
33 2 6 363
66 5 3 232

Suwuk:

6G

45. PLAJARAN (SAMPAK) Slendro pathet sanga

Buka kendhang :

1 1 1G 2 1 2 1 2 1 1 1 lG 3 2 1 2 3 5 6 5 2 3 5 6G i 6 5 6

55 3 2 323
1231 2 3 2G

Dados

33623 5 6 5 6 i 2 1 2 1 3 2662313 5 6 5G
251635 6 i 6G
56i6G
525 6 i 63
22 3 5 351G
212 1 2 lG1G
22 1 2 125G
3563 5 6 5G
33 5 6 5653G
3213 2 1 2G

Suwuk:

5G

46. PLAJARAN (SAMPAK) Slendro pathet manyura

Buka kendhang:

.222 2 2G
33 2 3 232
11 1 2 121
2123
22 1 3 232

Dados:

555555 6 i 6 5 3 2 3ii215 6 i 6G
5615 6 i 6G
55 6 1 616
22 3 5 353
2122 1 2 1G
22 1 2 121
353 5 6 55
3213 2 1 2G
323 2 3 22

Suwuk:

47. AYAK-AYAK Slendro pathet nem. Kendhangan pat•J•

Buka kendhang :

Dados:

5 5 5G 6 5 6 5 6 5 6 5 6 6 1 5 6 i 6 2 3 5 3 2 1 2 1G 2 3 2 1 2 3 2 1 6 5 2 3 5 6 5 6 6 i 5 6 i 6 i 6 i i 6 5 6 5 3 2 3 1 2 3 2G 5 2 3 5 6 5 3 6 5 2 3 5 6 5 3 6 5 2 3 5 6 5 3 2 1 3 2 1 6 3 5G i 6 i 2 i 6 i 5 i 6 i 2 i 6 i 5 3 3 5 2 3 5 3 5 6 5 3 5 6 5 3 5 5 2 3 5 6 5 3 5 6 5 3 5 6 5 3 2 3 1 2 3 2G 3 1 2 6 3 5 3 2 3 1 2 6 3 5 3 2 3 5 2 3 5 6 5 3 5 6 5 3 5 6 5

Suwuk:

6 6 6 6 6 i 6 5 i 6G

48. AYAK-AYAK

Slendro pathet sanga, Kendhangan patut

Buka kendhang :

1 1 1G 2 1 2 1 2 · 1 2 1

1 1 1 2 1 2 2 3 1 2 3 2 3 5 2 3 5 6 5 6 6 1 5 6 1 6 i 6 i i 6 5 6 5 3 2 3 1 2 3 2 3 5 2 3 5 6 5 6 i i 5 6 i 5 6 5 2 5 3 2 1G 2 6 3 5 2 3 2 1 2 6 3 5 2 3 2 1 2 2 3 1 2 3 2G 3 5 2 3 5 6 5 6 i i 5 6 i 5 6 5 2 1 2 1 6G 2 1 5 3 2 3 5 6 2 1 5 3 2 3 5 6 2 3 5 3 2 1 2 1G 2 6 3 5 2 3 2 1 2 6 3 5 2 3 2 1 6 5 3 2 3 5 6 5G i 6 1 2 i 6 i 5 i 6 i 2 i 6 l 5

Suwuk:

2 1 2 2 1 2 2 3 2 1 6 5G

49. AYAK-AYAK

Slendro pathet manyura, Kendhangan patut

Buka kendhang :

2 2 2G 3 2 3 2 3 2 3 2 1 1 1 1 3 2 6 5 3 5 6 1 5 6G i 6 i i 6 5 6 5 3 3 3 5 6 i l 1 3 2

35656G
16165
331232
3163532
31263532
3333,0
6.635616
161656
532321210
3253561
3253561
35532320
3163532
31263532
16356160
21232126
21232126
222223
3532i.6C

Suwuk:

Prof. Dr. R.M. Soedarsono lahir 1 Mei 1933. menyelesaikan kesarjanaannya dalam Ilmu Sejarah tahun 1962 pada Universitas Gadjah Mada, dan Doktor dalam bidang Kebudayaan Asia Tenggara tahun 1983 pada The University of Michigan Amerika Serikat. Sekarang ia menjabat sebagai Guru Besar tetap dalam llmu Sejarah Kebudayaan pada Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada, Pembantu Rektor Bidang Akademis pada Institut Seni Indonesia-Yogyakarta, serta sebagai Sekretaris Konsorsium Seni pada Direktorat Jenderal Pendidikan Tinggi. Soedarsono pernah pula menduduki jabatan sebagai Direktur Akademi Seni Tari Indonesia Yogyakarta (1963-1980), dan Pembantu Dekan Fakultas Sastra UGM (1964- 1970). Berulang kali Soedarsono mengajar sebagai Guru Besar tamu pada The University of Wesleyan, The University of Hawaii, dan The University of Michigan Amerika Serikat. Berbagai pertemuan ilmiah tentang kesenian dan kebudayaan internasional pernah dihadiri, antara lain di Perancis, Jerman Barat, Amerika Serikat, Iran, India, Korea Selatan, Pilipina, Thailand, Malaysia, dan Singapore. Beberapa buku yang ditulis antara lain Dances in Indonesia (1974), Living Traditional Theatres in Indonesia (1974), Mengenal Tari-Tarian Rakyat di Daerah Istimewa Yogyakarta (1976), "Dances of Central Java" pada The New Grove Dictionary of Music and Musicians (1979), Tari-Tarian Indonesia I (1977), dan Wayang Wong: The State Ritual Dance Drama in the Court of Yogyakarta (1984).

Perpus Jende