Baca PDF (OCR): Menak Purwakanda 2

210 halaman · 1 halaman diproses dengan OCR · 12.1 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Purwakanda ·na
  2. MENAK PURWAKANDA 2
  3. KATA PENGANTAR
  4. ISINIPUN
  5. ASMARADANA
  6. KINANTHI
  7. XXI. RAJA GUMIWANG PRANG TANDHING KALIY AN RADEN KODRAT SAMADIKUN
  8. PANGKUR
  9. XXII. WONG AGUNG KAPANGGIH WONTEN lNG GUWA
  10. DURMA
  11. XXIII. RATU lNG PURWAKANDHA PADOS SRAYA
  12. SARKARA
  13. XXIV. RADEN ASIMKATAMSI TUWIN RADEN ARISMUNANDAR
  14. PUCUNG
  15. XXV. RATU lNG KOSARSAH TUTULUNG DHATENG PURWAKANDHA
  16. ASMARADANA
  17. XXVI . NGREMBAG GELARING PRANG
  18. MEGATRUH
  19. XXVII. PRANG TANDHING
  20. DURMA
  21. XXVIII. WONG AGUNG SABALANIPUN KENGING KEMAT
  22. PANGKUR
  23. XXIX. RADEN PIRNGADI MANGSAH PRANG
  24. ASMARADANA
  25. XXX. PRANG BRUBUH
  26. DURMA
  27. XXXI. PRABU TASANGSULNGALAM KETATON
  28. PUCUNG
  29. XXXII. DEWI ISNANINGSIH TUTULUNG PRANG
  30. DHANGDHANGGULA
  31. XXXIII. KEMATIPUN PATIH BUWAWAS SAMPUN NGABAR
  32. PANGKUR:
  33. XXXIV. PATIH JEDHI NUNGKUL DHATENG WONG AGUNG
  34. DURMA
  35. KINANTHI
  36. DAFTAR lSI
  37. XIX. AKAN MENCARI IDLANGNY A WONG AGUNG
  38. (Asmaradana)
  39. XX. DEWI KADARWATI MENCARI WONG AGUNG
  40. (Kinanthi)
  41. XXI. RAJA GUMIWANG BERPERANG MELAWAN KODRAT SAMADIKUN
  42. (Pangk1.1r)
  43. XXII. WONG AGUNG DIKETEMUKAN DI GUA
  44. (Durma)
  45. XXIII. RAJA PURWAKANDA MENCARI BANTUAN
  46. (Sarkara (Dhandhanggula))
  47. XXIV. RADEN ASIMKATAMSI DAN RADEN ARISMUNANDAR
  48. (Pucung)
  49. XXV. RAJA DI KOSARSAH MEMBERI BANTU AN KE PURWAKANDA
  50. (Asmaradana)
  51. XXVI. MEM BICARAKAN GELAR PERANG
  52. (Megatruh)
  53. XXVII. PERANG TAN DING
  54. (Dunna)
  55. XXVIII. WONG AGUNG DENGAN SELURUH BALA TENTARANYA TERKENA SIHIR
  56. (Pangkur)
  57. XXIX. RADEN PIRNGADI MAJU PERANG
  58. ( Asma rada na)
  59. XXX. PERANG AMUK-AMUKAN
  60. (Durma)
  61. XXXI. PRABU T ASANGSULNGALAM TERLUKA
  62. (Pucung)
  63. XXXII. DEWI ISNANINGSIH MEMBERI BANTUAN PERANG
  64. ( Dangdanggu Ia)
  65. XXXIII. SIIDR PATIH BUWAWAS TELAH CABAR
  66. (Pangkur)
  67. XXXIV. PATIH JEDI MENYERAH KEPADA WONG AGUNG
  68. (Dunna)
  69. XXXV. PRABU KASRUKUM MENCARI BANTU AN
  70. (Kinanthi)

Purwakanda ·na

R. Ng. Yasadipura I

MENAK PURWAKANDA 2

TAY
I I 1 8 NS\J 1984 I _____ _L __ i~- , J3A6

PPS/ Jw/4a/ 81 Milik Dep. P dan K

MENAK PURWAKANDA 2

Oleh R. Ng. Y ASADIPURA I

Alih Aksara dan Alih Bahasa WIRASMI ABIMANYU

Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH 1 akarta 1982

Diterbitkan kembali seizin PN Balai Pustaka BP No. ll58a Hak pengarang dilindungi undang-undang

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan surtlber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hid up serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan. semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 1982

Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah

Wewenangipun ingkang ngarang kaayoman miturut Angger ingkang kapacak ing Setatseblad 1912 No. 600

ISINIPUN

XIX 9 Badhe Madosi Murcanipun Wong Agung .... . .. . XX 18 Dewi Kadarwati Madosi Wong Agung ... . . . .. . . XXI Raja Gumiwang Prang Tandhing Kaliyan Raden 24 Kodrat Samadikun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 30 XXII Wong Agung Kapanggih Wonten ing Guwa . .. . . . 36 XXIII Ratu ing Purwakandha Pados Sraya ..... .. . . . . 45 XXIV Raden Asimkatamsi Tuwin Raden Arismunandar XXV Ratu ing Kosarsah Tutulung Dhateng Purwakandha . .. .. . .. ... .. . . .... .. . .. ... . .... . . . . 50 XXVI Ngrembag Gelaring Prang . ... . . .. .......... . 59 XXVII Prang Tandhing . .. .. ............. . ...... . 63 XXVIII Wong Agung Sabalanipun Kenging Kemat ..... . 72 79 XXIX Raden Pirngadi Mangsah Prang ..... . ... .. ... . XXX Prang Brubuh .. . . .. .... . . ..... . ... . ... . . . 83 XXXI 89 Prabu Tasangsulngalam Ketaton .. . . ....... .. . XXXII 94 Dewi Isnaningsih Tutulung Prang ........... . . XXXIII Kematipun Patih Buwawas Sampun Ngabar . . . . . 107 XXXIV Patih Jedhi Nungkul Dhateng Wong Agung . . . . . 114 XXXV Prabu Kasrukum Pados Sraya . ........ ... . . . . 123

ASMARADANA

1. Sanga Prabu Samasrawi, tatanya mring Patih Bestak, sapa kang duwe panggawe, dene anulaking kemat, reh boting bisa mapas, kya Patih Bestak wotsantun , kawula miyarsa warta.

2. Raja Putri Parangakik, ibune Raden Jayusman, ing wingi inggih praptane, tan liyan saking punika, putri saijab-ijab, prawiranira pinunjul, moncol ing jagat wiryawan.

3. Nambungi kya Patih Jedhi, ki Raka sira miyarsa, ana prakara prang dhewe , rame aprang padha kadang, sumaur Patih Bestak, inggih wonten pitung dalu, denira prang dhedhewekan.

4. Tanya Prabu Samasrawi, apa ingkang dadi purwa, tumambuh ing pitakone, lan Patih paran wartanya, putrane Sri Bathara, kang anom Raden Semakun, inggate milu ing sapa.

5. Patih Bestak awotsari, sami putu kapenakan, At~jikangingilon, kang binucal aneng wana, inggih kang tinulungan, Retna Sudarawretiku, Atasaji unggul ing prang.

6. Kaolaranu ngemasi, dening Kusuma Sudara, den du kumba Ian ibune, sumyur kunarpane ilang, angling Prabu Nusirwan, nggih punika Anak Prabu, nadyan putu nadyan anak.

7. Jer sampun nyawa pribadi, wus sami badan binadan, darbe kajat dhewe-dhewe, pun Semakun mila kesah, remen kapencut mulat, inggih dhateng putrinipun, Anak Prabu ing Gumiwang.

8. Kang nama Dewi Rukanti, amothah dhateng pun bapa, tumunten kawula bekes, mbesuk yen wis pagaweyan, ywa sira naru karya, punika sakmanahipun, nunten kesah asesanjan .

9. Mring sadulurane nenggih, kala wonten ing Yujana, Raja Putra Kaharkusmen, punika sagah ngenakna , dhateng Putri Gumiwang,

Dewi Rukanti puniku, pinanggih mangsa 1uputa.

10. Nanging ngumpu1e mariki, mbenjing putri ing Gumiwang, mangsa wandeya binoyong, milane puniku kesah, pun Kaharkusmen sagah, manna kesah pun Semakun, 1epas saking astaningwang.

11. Angling Prabu Samasrawi, muiane nora metu prang, wong Ngarab 1agyewuh dhewe , lah iya teka mengena, aja na metu ing prang, yen wong Ngarab nora metu, kuneng gantya winursita.

12. Pasanggrahan Ngarab sami, kang 1agya oneng-onengan, Marpinjun lara tangise, anjrit sasambat Sang Retna, marang Retna Sudara, tega temen ariningsun, ing kene wong riemu susah.

13. Kaya matia tumuli, yen aja sira praptaa, sun null mati sek bae, past hi tan nganggo sakara t, saking ruweding manah, duk lagya onengan wuwus, kang prapta jog tanpa sangkan.

14. Retna Sirtupe1aeli, dupi myarsa angkatira, ingkang raka saba1ane, remben kang miyos ing dharat, Sri Narendra Karsinah, ing lampah datan win u wus, wau kang oneng-onengan.

15. Lawan para maru sami, nulya baris dharat prapta, pianjur Raja Kalbujer, wadya Parangakik samya, kadya ladhu lalampah, anglir prawata katunu, wus tata samya met papan.

16. Sigra Prabu Rustamaji, methuk praptane kang raka, tundhuk manembah Sang Katong, rinangkul marang kang raka, ewuh kang myarsakna, manawa dereng sumurup, lampahe kang para garwa.

17. Marpinjun Putri Medayin, anom kari dadi tuwa, Sudarawreti kang gawe, pineksa kinarya tuwa, dene ingkang sarira, kang mangka panenggakipun, Putri Karsinah panengah.

18. Putri Kuwari wuragil, ing ~angke wonten kang anyar, Putri Burudangin kinaot, kadange Tasangsulngalam, ratu agung prakosa, sinembah samaning ratu, putri prawira digdaya.

19. Nama Dewi lsnaningsih, mandraguna tur prakosa, Retna Sudara rembuge, dadia ing wurinira, Raja Putri Karsinah, ngenggenana ngarsanipun, Putri Kuwari punika.

20. Dadya maragili malih, sandika nurut kewala, Sudarawreti pakone, datan garantes samendhang, mbangun turut kewala, mangkana malih kang rawuh, balane Pangeran Kelan.

21. Panganjur Rajeng Kubarsi, Maliyatkustur prakosa, Ian Wrahatkustur ipene, dening Jeng Pangeran Kelan, satriya Balaraja, Prabu Rustamaji methuk, marang kang rayi ing Kelan.

22. Lajeng pamethuke malih, kang rama Rajeng Karsinah, tundhuk manembah Sang Katong, balane kadya samodra , wus samya masanggrahan, mubeng pra samya angujung, mring para ibu sadaya.

23. Ki Umarmaya gya prapti, lam pahe nalisik praja, miwah jro pura Sang Katong, Mutadarawi tan ana, mbok gunane kang nyidra , nanging kaselak angrungu , ing wuri ana rusuhan.

24. Myarsa bune Atasaji, kinebon wana Ian putra, kathah nglabuhi tresnane, mring Atasaji keh welas, saguning raja putra, mring Atasaji sumujud, Marmaya adherakalan.

25. Wangsule prapta wus panggih, gegedhuging para putra , tambaking prang prapta kabeh, Umarmaya sru karuna, kumarubut kang nembah, para putra para ratu, ingkang sami anyar prapta.

26. Mangkya ndadosaken pikir, pra ratu kang kasarira, wus umanjing pakuwon jro, kerid Arya Parangteja, gunem samya ngupaya , Wong Agung kang musneng dalu, pangarsane gunem samya.

27 . Raja Putri Parangakik, glar putra myang para raja, Retna Sudara tanya Ion, kabeh tan ana supena, miwah ing panggraita , mboten wonten aturipun, Sang Putri malih ngandika.

28. Kang Dipati Guritwesi, yayi mas ing Parangteja, kaya paran ing jro tyase, maras banget miwah ora, pan ilang payujana, maras endi pangrasamu, kakang emas yayi emas.

29. Arya Maktal awotsari, amba maras payujana, punika eca kemawon Umarmaya nambung sabda, iya padha lan ingwang, Sudarawreti gumuyu, yeku nujum kang santosa.

30. Pan ati kek embanging sih , ki esih iku kang murwa, iya sakehing panggawe, muiane dadi ngalamat, ing tyas puniku ingkang, parek lan sasmitanipun, sasmita parek lan suksma.

31. Suksma kang asimpen urip, urip kang mimbuhi jagat, mangkono bae pan ingong, lamun tyas ayem kewala, sumuk dadi ngalamat, nanging aja na kawetu, lamun kawetua gempal.

32. Lamun ing tyas iku gempil, angrongehaken prakara, yen wong iku pikir rongeh, sasmita kembanging rusak, ilanging nama sipat, renggang lawan edatipun, yekti kuwur tunda bema.

33. Kena tinuntun ing eblis, waspadane kawoworan, derajat kang wus tumempel, sayektine gerah uyang, kudu ilang kewala , yen ana wong grigah-griguh, ing pikir muriding setan.

34. Yeku kawruhana yayi, yen enak ing driyanira , ujer sira kekenyare, luwih saking para kadang, larnun bakala tiwas, yekti sira nora kantun , binedhol ing malaekat.

35. Nadyan kari bakal mati, sayekti ika semaya , angenteni kekenyare, Wong Agung ing Parangteja, lamun iku praptaa , teka esuk sore lampus, Pangeran Surayengjagat.

36. Gumer kang samya miyarsi, ilang labeting sungkawa , anggagampil prihatine, para putra para raja , myarsa kang pangandika , iku yayi karsaningsun, sun ubres sajroning wana.

37 . Jer Ratu Mutadarawi , duwe bala buron wana , yekti sun gempur alase , iya kalawan paekan , malah mandar sudaa . iya bobote kang mungsuh. sempala baune kiwa.

38 , Rungake bala puniki, sekti Ratu Purwakandha, abala buron alase, kasem buh gustine sima, tyase sangsaya ilang, mulane padha sun dulu, aclum-aclum para nata.

39. Duk aprang neng Malebari, iba keh awrating mengsah, parandene tan mangkene, ngenese prajuritira, yayi mas Parangteja , dupeh mungsuh bala manuk , lawan bala buron warta.

40. Yen pikir wruh kang murbeng sih, apa gaweku dutaa, bisa angucap gununge, ingsun yayi nora eram, iki ta karsaningwang, Kadarwati Ni mbok mantu, sun bage gawe ta sira.

41 . Karana ta sira Nini, garwane putra simpenan, anakingsun pamer dhewe, musthikeng Putra Kuparman, prawira pramudita, yen darbeya putra cubluk , tan dadi kanthi ngayuda.

KINANTHI

1. Sayektine sira mesum, jalebut kurang terasi, akemba rasene anfa , putrine Rajeng Kubarsi, Ratu Agung prawireng prang, putrine Ni Kadarwati.

2. Petheking wong yekti patut, dadia kondhanging jurit, ayune dadi sembada, dhasar garwaning prajurit, putra pamer prawireng prang, lancure wong Puserbumi.

3. Golekana wong ~uwamu, babo Nini Kadarwati, dhuh sira ngusadanana, susal1e wong Puserbumi, ubeken Nini ywa liya , alas ingkang :kat on iki.

4. Sakidul wetan praja gung, kutha ing Mutadarawi, anggone buron kang kaprentah, mring si Raja Samasrawi, kalawan manuke ika , ngidhep ing ratune sami.

5. Duk ingsun aneng dalanggung,

Ian sira margeng wiyati, alas iku katingalan, ana tejane a wening, pantese kang duwe teja, iya kalengkaning bumi.

6. Lupute kono nggonipun , wong tuwamu Kadarwati, sayekti enggone baya, gurune si Samasrawi, kang muruk idhepe iya , buron alas lawan peksi.

7. Lah kakang andika jangkung, lakune Ni Kadarw ati, yeku kakang mantu dika, satindak saha maryogi, maksih rare su tanira , kaselak prawireng jurit.

8. Wewekane dereng putus, nanging tyas kadi tan watir. kena lamun tingalana , si Kadarwati yen jurit, pangarepe wus tetela , pedhes ambandakalani.

9 . Kadarwati nembah nuwun, sandika dhateng ing pati, nglampahi tedah paduka, ngupadosi ngosak-asik, dhasar Gusti wong atuwa , pundi nggene kapanggih.

10. Ngandika malih Sang Ayu, heh Yayi Raja Jaswadi, tut wurinen mantunira, ewuh aya ngong ajurit, tur sembah Rajeng Suwangsa, sandika ing silang latri.

11. Umarmaya gya macucu, mele-mele amundelik, lah iki majas wakingwang, gelem nauri samangkin , ing mau durung pitaya, yen durung kenthi si adhi.

12. lng Suwangsa yayi Prabu, sanajan aja si ad hi, munga jin ala kewala, beke1 namane pak Dulil, gurune Saptiunasar, wus tega rasaning ati.

13. Gumer kang samya angrungu, tumungku1 Sang Rajeng Drenis, sangsaya suka sadaya, umiyat Sang Nateng Drenis, tumungku1 mesem tur sembah, mring Dipati Guritwesi.

14. Wus amit katiganipun, Umarmaya tan kaeksi, ngagem totopong Su1eman , akanthi Raja Jaswadi, mung Kadarwati ngatinga1, nanging anapak wiyati .

15 . Ngandika malih Sang Ayu , yayi Prabu Burudangin , saosa prajuritira, sa1eksa bae ywa 1uwih, kang padha anunggang macan, tur sembah Sri Narapati.

16. Gya nuduh Ratu pangayun, Sang Raja Miswe1 Kanardis, ngirid prajurit saleksa, ngandika malih Sang Dewi, heh ta para Raja Putra, papat saosa pun tuding.

17. Ya si Kodrat Samadikun, kalawan sira Dukyanis, si Kaharkusmen kalawan, Samardikaran sireki, saosa kuda paprangan, anyaleksa aja luwih.

18. La sira yayi Semakun, wus nunggal agameng ngriki, in~un wehi pagawean, Retna Marpinjun nambungi, Semakun den becik sira, piniji ing yayi Dewi.

19. Tur sem bah Raden Semakun, sandika dhateng ing pati, yayi nora cara aprang, sandiya. buburu yayi, putunira ampingana, kaki Pu tra A tasaji.

20. lku sun tuduh buburu, batine amangun jurit, nanging den samar ing tingkah, den kaya buburu yekti, padha dadi kawal sira, lakune si Kadarwati.

21. Kang dadi bareping laku, wonge yayi Burudangin, kang padha anunggang macan, si Raja Miswel Kanradis, sendika tengara budhal, wurahan kang lampah sandi.

22. Umiring putra buburu, sira Raden Atasaji, anggepuk alas !arangan, nira Prabu Samasrawi, wana iku nggoning kemat, sulaping Mutadarawi.

23. Wau ta ingkang rumuhun, prapta Dewi Kadarwatl, aniyup saking gagana, tepining wana wus prapti, gununge alit pan kathah, lor kidul pating talening.

24. Pojoke ler kilenipun, iya ing Munada wukir, guwane ingkang kanggenan, Wong Agung Surayengbumi, lamine tan ana wikan, nalika Ki Seh Waridin .

25. Piningid dening Hyang Agung, tapa neng Munada wukir, alas iku jinaganan, mantri salawe pan ganti, jinujugi ing para putra, wana kang winancak suci.

26 . Sinungan wisma gung agung, tinengga nyapuluh mantri, rumeksa isining wana, kang samya njuru nguceni, mangkana rem bag wus dadya, mateng denira prajangji.

27 . Baris dharat baris luhur, kakangsen tempuh ing jurit, kang alembut kang akasap, wus samya awor ing pikir, Raja Miswel saha bala, kang para putra neng wuri.

XXI. RAJA GUMIWANG PRANG TANDHING KALIY AN RADEN KODRAT SAMADIKUN

PANGKUR

1. Kagyat mantri juru wana, aningali baris ageng den iring, kadi satriya buburu, pangarsane sadaya, nitih macan Raja Miswel munggeng ngayun, asru denira angucap, bukanen lawangira glis.

2. Mantri bumi atatanya, sapa akon ambuka lawang kori, Sang Raja Miswel sumaur, pan iya Gustiningwang, Sultan An om Rustamaji kang susunu, acangkrama bereg wana , parab Raden Atasaji.

3. Mantri bumi angling sugal , tam bung laku pan mungsuh sira iki, pan iki larangan agung, enggoning kabuyutan , Ratu Purwakandha pan tumn tumurun, yen sira nggawa kuwasa, ndi layange Gusti mami.

4 . Sang Raja Matari Akbar, yen nora na layange nora wani, menganana Ia wang iku , Ian iku nama mengsah , durung nungkul iya marang ratuningsun,

Raja Miswel sigra ngatag, pangarsa ratu prajurit.

5. Anubruk macane samya , angalethak mantri papat wus keni, kang kari giris andulu, lumayu mring jro kitha, nedya atur uninga mring ratunipun , wonten mantri ngungak-ungak , weruha solahireki .

6 . Korine sampun binubrah, alas iku burone samya gilir, ing saben dina rongatus, ingkang jagi jro kitha , sato wana miwah ingkang buron manuk, mangkana manjing jro wana, Sang Raja Miswel Kanardis.

7. lng wuri kang para putra, angawaki bala kang munggeng wuri, Raden Kodrat Samadikun, Raden Samardikaran, Raden Kaharkusmen Ian Dikyanis ngayun , angregep kapraboning prang, sagung para raja siwi.

8. Sapraptane jroning wana, surak-surak sag~•ng bala Kanardis, Ian balane para sunu, gumuruh lir ampuhan , Kadarwati mengakaken cupunipun , gumrubyug kang buron wana, prahara ingka ng angirid.

9. Aja kaliru ing tampa, kang miyarsa pagene Kadarwati, teka maksih sektinipun , dene wus manjing Islam , yekti i1ang hen ere sikire iku , dene maksih sektinira, Retna Dewi Kadarwati.

10. Pan iku sarta tinedha , wusnya nandhang iman Ni Kadarwati , anenedha ing Hyang Agung. kasektene maksiha , kadi sahen anenem panedhanipun , Hyang Suksma asipat rahman, paring pamintaning dasih .

11 . Ingkang temen tinurutan , nanging satin tan ingaranan sikir, pan mangunah namanipun , yen Waliya keramat , 1amun Nahi pan mukjijat namanipun, yen kapir sikir istijra t. wau Dewi Kadarwati .

12 . Mangunahira andadra , tan akendhat pamintaning Hyang Widhi, kang manjing sajroning cupu , nenggih isining alas, andaledeg sarta reh pracondha lesus, marani huron alas. sira Prahu Samasrawi.

13. Iku Marmaya amawas, hedhil kaca wismane wus kahesmi , arame kang huron nerripuh . sulapira manguna;l, ingkang sami andaka tuhruk-tinuhruk, kang dipangga pupuletan , swarane anggigirisi.

14. Raja Jaswadi amasang.

panah geni kabakar kang wanadri, kang aprang pating garubyug, bubujung buron wana, eca dulu Kadarwati yudanipun, katrima mangunahira, wana myang sato kabesmi.

15. Wau mantri juru wana, pelayune prapteng ngarsaning Gusti, wus katur yen wananipun, kembah satriya mengsah, Raka Putra Atasaji ambuburu, ingampah duka kalintang, satemah wana kabesmi.

16. Wonten sakethi turangga, pangajenge sa1eksa winitawis, kang macan titihanipun, Sang Nata sru bramatya, sigra nuduh Samasrawi Sanga Prabu kang rayi Rajeng Gumiwang, 1awan Kyana Patih J edhi.

17. Rampasana cekelana, putra Arab nerak 1arangan mami, mangrusak angaru biru, mangkat saking ngajengan, pan kasusu kumrutug bala kang nusul, praptane pinggiring wana, eram denira ningali.

18. Buron geng alit nggalasah, prajurite Sang Raja Karungrawi, wonten saleksa kang sampun, samekta ing ngayt!da, Patih Jedhi tigang 1eksa wadyanipun, kang sampun samekteng yuda, bala Gumiwang Kyeh prapti.

19. Mangsah Sang Raj eng Gu.rniwang, Patih Jedhi jangkung napak wiyati, Karungrawi nguwuh-uwuh, heh Raja Putra Arab, anututa sun banda sira kasiku, wong buburu ngobong alas, sarwi nudingi cemethi.

20. Putra Ngabesi umangsah, pan anitih bakarles prapteng ngarsi, Raden Kodrat Samadikun, sugal pamuwusira , sira ratu kang anyengker alas agung, lah dulunen alasira, saburone tumpes tapis.

21. Mojar Sang Rajeng Gumiwang, bocah jedheng sireku peksa wani, angling Kodrat Samadikun, sanadyan sun jedhenga, ing prang wani anggada ngepruk endhasmu, payo apa aneng sira, sapa aranmu narpati.

22. Pan ingsun Rajeng Gumiwang, ya kadange Sang Prabu Samasrawi, gumredeg sarwi amupuh, wau Rajeng Gumiwang, pan tinangkis dening Kodrat Samadikun, arame gada ginada, samya prawiraning jurit.

23. Mrepeki Ki Umarmaya, aneng dharat Jaswadi neng wiyati, Retna Kadarwati sampun, matak mantra limunan, wus jinangkung prange Kodrat Samadikun, sira Sang Rajeng Gumiwang, jinangkung ing Patih Jedhi.

24. Ki Patih Jedhi tan wikan, marang sira Kusuma Kadarwati, prajurit kang wolulikur, sadaya tan katingal, samya ngembat langkape wong wolulikur, wau kang ayuda gada, aganti bindi binindi.

25. Patih Jedhi arsa nyidra, Kodrat Samadikun kang jinemparing, sigra menthang langkapipun, lumepas kang sanjata , pan kebate Retna Kadarwati sampun , anglepasaken sanjata, jemparinge Patih Jedhi.

26. Wau ingkang sinanjata, gandar tugel ngungun Ki Patih Jedhi, sinamber apa panahku, dene nora tumeka, kang sun arah ya si Kodrat Samadikun, pinindho malih pinanah, kebat Dewi Kadarwati.

27. Anglepasaken sanjata , kena tugel panahe Patih Jedhi, krodha sru denira muwus, apa ta kendhit mimang, nora gadug mring si Kodrat Samadikun, Patih Jedhi kaku ing tyas, gya mundur nginger angeri.

XXII. WONG AGUNG KAPANGGIH WONTEN lNG GUWA

DURMA

1. Apan arsa anowok Patih mannanya, keringan ing ngajurit, nagri Purwakandha, saben aprang mangkana , Rajeng Gumiwang nadhahi, kang aprang dharat, Ki Patih kang rna teni.

2. Mangkya antuk sisih ing aprang waspada, wau Ki Pa tih J edhi, gya niyup mangandhap , marang nggene kang aprang, sigra Dewi Kadarwati , ngatag pawongan, sareng denya jemparing.

3. Marang Ratu Gumiwang pareng lepasnya , wolulikur jemparing, niba saking kuda , sirah jaja walikat, sasalang ken eng jemparing, kanine kathah, Patih kagyat ningali.

4 . Langkung ngungun Ki Patih arsa tumenga, irunge jinemparing, ing gandar kewala, cumemples iring kena . pisek sakala Ki Patih , Rajeng Gumiwang, ajur keneng jemparing.

5. Sampun pejah Ki Patih wau tumingal, pejahe Sri Bupati, aniba lumajar, rna tur ing Gustinira, lamun ing mangke kang rayi, Prabu Gumiwang, telas kenging jem paring.

6. Sarirane kebyukan panah sawidak, inggih saking wiyati, kawula punika, irung pisek katiban, ingkang panah gandar saking, ing ngawang-awang, irung jinujug keni.

7. Langkung ngungun anjetung duk amiyarsa, Sang Prabu Samasrawi, wau kagegeran, kang kari buron wana, gumrubyug ngungsi jro purl, yata Narendra, tilar pakuwon aglis.

8. Kondur mempen sajroning kitha Sang Nata, ngupaya dandarr budi, sagung balanira, para ratu _marapat, saketheng kang den jagani, Prabu Nusirwan, tumut an eng jro purl.

9. Yata wau duk kobarira kang wana, lan swaraning ngajurit, kagyat jroning guwa , ngintip Sang Jayengrana, dereng tetela ingjurit, yata samana, wus tedhak Kadarwati.

100 Lan kang uwa Ki Dipati Tasikwaja, miwah Raja Jaswadi, tuwin para putra, wus samya pakumpulan, sarni ninga1i kang mati, kang buron wana, kathah awarni-warnio

llo Retna Dewi Kadarwati kalangenan, sedyane anin~li, ana wukir wetah, tan kena ing dahana, wukir alit pinggir kali, ayom katingal, Sang Prabu aningalio

120 Pan Wong Agung nuju aneng Ia wang guwa, tyasira tan kuwatir, wau praptanira, kang nedya kalangenan, lawan saparekaneki, ngupaya toya, kagyat Ni Kadarwati 0

13 0 Miyat kori ing guwa wont en kang lenggah, mangu Ni Kadarwati, manaweku mengsah, Wong Agung duk tumingal, ingawe Ni Kadarwati , marang kang ram a , kumepyur malajengi o

140 Gya nungkemi ing padanira kang rama, Sang" Retna njrit anangis, Wong Agung ngandika,

Nini apa ta sira, ing kene mau kang jurit, matur anembah, inggih am ba kang jurit 0

150 Wus linggiha Nini saparowangira, matur maksih anangis, pan inggih Jeng Uwa, Dipati Tasikwaja, 1awan pun Bapa Jaswadi, Ian para putra, myang wayah Atasaji.

160 Kadarwati anuduh pawonganira, 1ah aturana aglis, Jeng Uwa lan Bapa, miwah kang para putra, lamun Jeng Rama wus pan~, parekan mesat, wus prapta nggening bariso

1 7 0 Duk miyarsa gumrubyug apaJ&ljengan, wus mijil Bagendha Mir, · lenggah soring gurda, prapta Ki Umarmaya, lawan Sang Raja Jaswadi, samya karuna, rangkul rinangku1 sami,

180 Para Raja Putra ngabekti sadaya, Raja Miswel Kanardis, nembah ngaras pada, sawusnya kinen lenggah, Semakun lan Atasaji, sareng anembah, nungkemi pada kaliho

190 Yata kagyat Wong Agung wau tumingal, marang Putra Medayin, sampun kinen lenggah, Wong Agung Ion ngandika, yayinlas apa wus lami, sigra Marmaya, kang matur anambungi.

20. Pan meningi ing prang ping kalih punika, arinta wus alami, mukir mring wong tuwa, mangke anut Paduka, sampun agama Ibrahim, nekad ing Tuwan, Wong Agung duk miyarsi.

21 . Langkung suka kang rayi sigra cinandhak, tinarik den arasi, wusnya k.inen lenggah, caket neng ngarsanira, Umarmaya matur ~, rayi Paduka, punika dar be pikir.

22. Angraosi putrine Rajeng Gumiwang, kang pejah wau enjing, prang Ian putra Tuwan, · Kadarwati marwasa, peja.~e pun Karungrawi, putrine endah, nama Oewi Rukanti.

23 . Angandika Wong Agung Surayengjagat, heh Nini Kadarwati, sira lumakua, nyidra Putri Gumiwang, welasa pamanireki, matur sandika, nembah Ni Kadarwati.

24. Sigra mesat saking nga.rsane kang rarna, Ian saparekaneki, pan nagri Gumiwang, amung sawengi marga, sakingi ing Mutadarawi, meh nyandhak gengnya, lawan Mutadarawi.

25. Sapunkure Wong Ag1.1ng ng11il. l_langgcnan, wisma geng ingkang mak~H~. ingkang pinaranan, Wong Agung aneng kana, wadya sami mbakar daging, bantheng manjangan, kang sami den bakari.

26. Samya suka wadya gung buron balasah, ewon kambingireki, tata pagubahan, jro wancak suji samya, meh surup pradongga pati, gantya kocapa, kang lampah nyarkarani.

XXIII. RATU lNG PURWAKANDHA PADOS SRAYA

SARKARA

1. Kawarnaa Retna Kadarwati, dalu prapta nagari Gumiwang, lajeng marang kadhatone, ingkang abaris tugur, pancaniti kang pra dipati, dereng wonten miyarsa, yen Gustine lampus, samya njujug patamanan, Kadarwati asiram angundhuh sari, ngayem-ayem sarira.

2. Wowohan kabeh kang den undhuhi, samya suka sapawonganira, arereh wau karsane, pametira Sang Ayu, wanci pukul waselas prapti, mantri atur uninga, tiwase Sang Prabu, prang lan Raja Putra Arab, duk miyarsa lir guntur swaraning tangis, gumuruh jroning pura.

3. Prameswari lan Dewi Rukanti, agung kantaka niba ing kisma, Rama Prabu sa5ambate, nora welas ing sunu, prameswari angrangkul siwi, kayapa solahira, nyawa putraningsun, diwasa tinilar bapa, sapa baya Nini kang sira ngengeri, Wakira Purwakandha.

4. Wong kumaki peksa kudu wani, ~ mungsuh lawan Sang Surayengjagat, ukum kudu rna ti bae, iku dene kinepung, ~ negarane tan bisa osik, pawongan nglud sangsaya, kang tangis gumuruh, prameswari gung sasambat, adhuh babo sutengsun Dewi Rukanti, rebuten prajanira.

5. Tan wus ucapen ramening tangis, pan kawayon kapati anendra, Sang Retna lawan ibune, kena ing sire pi pun, prabawane Ni Kadarwati, saksana manjing marang, kaputren wus rawuh, anjejep ing pasarean, kinen gulung babute Dewi Rukanti, lawan ibune pian.

6. Pinanjingken ing cucupu manik, Putri Kubarsi tuhu digdaya, tan ana wruh pakartine, sajro pura kasaput, siji datan ana cumuwit , sigra ndedel Sang Retna, sapawonganipun, mesat saking jroning pura, tan kawarna ing marga pukul pat prapti, enggene ingkang rama.

7. Byar raina Sang Surayengbumi,

Umannaya ing dalu carita, yen wuri kathah bekane, praptane garwanipun, Raja Putri ing Parangakik, ingkang anglebur beka, rencana katawur, praptane putra sadaya, duk miyarsa angungun Sang Jayengmurti, yata wau kang prapta.

8. Wus raina marek Raja Putri, Kadarwati dinangu duk apa, matur pukul pat pr.tptane, Putri Gumiwang sampun, inggih keni Dewi Rukanti, Ian saibune pisan, kabekta pukulun, suka Wong Aooung ngandika, iki kena Putri Gumiwang Rukanti, Raden Semakun nembah.

T

9. lngsun budhal mring pakuwon mami, sun weruhne mring mbakayunira, Marpinjun iki ipene, Dyan Semakun jumurung, leres karsa Jeng Paduka Mir, benjing tamban kewala, panggiha pukulun, pan sampun kacepang asta, sampun asrep pukulun empaning galih, man~ inggih gagala.

10. Sampun budhal saking wana nuli, kang methukken Askardiyu prapta, pating baleber praptane, pra putra para ratu, ingkang kedah panggih tumuli, kang prapta ase1uran, mangkana winuwus, sapraptane pasanggrahan, kadi guntur gung alit swaraning tangis, kekembang sukeng driya.

11. Para ~a samya anungkemi, tuwin putra wayah mengunengan, datan pinajang so1ahe, sagunging para ratu, aglar munggeng ngarsanira Mir, ndangu marang kang garwa, duk Kaolaranu, sadaya sasolahira, sampun katur ing raka Suraycr.gbu , angling Retna Sudara.

12. Heh yayimas Prabu Samasrawi, apa nyata mempen jroning kitha, gusis tinggal pakuwone, Arya Maktal wotsantun, inggih estu ing njawi gusis, atutup 1awang kitha, ing warti pukulun, angupaya budi daya, sapejahe R'1;? Gumiwang kang rayi, langkung Kekes ing driya.

13. Dadya arsa r.linta sraya malih, saking ebat miyat wadya tuwan, para putra ing praptane, bote nikeli sewu, lawan wadya Mutadarawi, mila 1angkung sungkawa, pisek patihipun, pun Jedhi pinanah gandar, gandar wesi ing Putranta Kadarwati, sumyak ingkang miyarsa.

14. Yata Wong Agung lagya ngecani, onenging putra kalawan garwa, bujana ing sadinane, Ian sagung para ratu, tan akendhat pambojaneki, Wong Agung gung asmara, karasikaning kung, Ian garwa kakalihira, Ni Sudarawreti Sirtupelaeli, pan s~i onengira.

15. Putri Gumiwang Dewi Rukanti, wus apanggih Ian Semakun ika, Marpinjup amor panganten, asih Raden Semakun, marang garwane Dewi Rukanti, pra samya sih sinihan, kurwng tan winuus, Wong Agung Surayengjagat, kawuwusa sira Prabu Samasrawi, kang lagya paguneman.

I6. Langkung sungkawa Sri Narapati, ewuh arsa ngawaki ngayuda, dene akontap kanthine, mila~ wayang wuyung, bur01~ alas datanpa kardi, amung pangeram-eram, bala buron manuk, wong Ngara,b datanpa karya, mung asejam buron wana tum pes tapis, anungkul datan arsa.

17. Aninggala agama Yahudi, pasthi lamun muwuhi cilaka, Kya Patih Sestak wagede, tilase tinalikung, mangkya Prabu ing Samasrawi, denya asih kalintang, Bestak darbe cinthung, angling Rajeng Puwrakanda, heh ta Patih Bestak apa ingsun iki, ngupaya ngambil sraya.

18. Ana ratu pawong sanak mami, luwih prakosa asugih bala, ing Kosarsah negarane, jagat iki kinelun, pilih tandhing lakun ajurit, ing kemat mandraguna, Sang Raja Kasrukum, yen sun atura uninga, lamun ingsun kasoran amangun jurit, kinepung prajaningwang.

19. Sayektine iku null prapti, yen becike ingkang lumakua, iku Bestak sira dhewe, wakile Ran1a Prabu, wakilingsun si Patih Jedhi, parandene wus waras, irunge kang tatu, pijer dhesok irung apa, sok umpetan nora gelem metu maning, kapok irung keparat.

20. Wong wus endhek cilik Patih Jedhi, irung pisek ndadak lir cacathak, anjenthir kaya katunggeng, wong dudu manuk dudu, nganggo elar kaya brengkutis, amungsuh Ian wong Arab , teka nora payu, ngong adu liyan wong Ngarah, para ratu kekes mring si Patih Jedhi, samengko teka nga bar.

21 . Heh apatih mangkata tumuli, anggawaa mantri Purwakandha, sandika lajeng lampahe , Kya Patih kalih sampun , mancal saking Mutadarawi , Patih Jcdhi anapak, ing gagana sampun , Patih Bestak lampah dharat, nanging sareng datan arsa andltingini , kuneng ingkang lalampah .

22. Kawuwusa Sang Surayengbumi, paguneman aneng pasanggrahan, pra ratu pra putra andher, !amine garwanipun, putra kalih neng Samasrawi , wus kawandasa dina , Ian saputranipun , Wong Agung alon ngandika , heh ta kakang Adipati Guritw esi, yayimas Parangteja.

23 . Dudu bobote nagara iki, wong semono iya kang ngcpunga , yekti kakehan mungsuhe, ik.i ta karsaningsun , yayi Dewi Sudarawreti, ·!a wan yayi Karsinah , myang yayi Marpinjun , muliha marang Kuparman, sutanira kabeh barenga sireki, nganti aneng Kuparman.

24. Heh ta yayi Dewi Parangakik , lah gawanen sutanira Kelan , kulup miluwa lakune, mring K uparman ibumu , ingkang putra matur wotsari, padha sira muktia, kabeh putraningsun, aneng negara Kuparman, kalangenan yen salamet ingsun prapti, iku padha muliha.

25. Mring prajamu dhewe-dhewe sami, mengko padha tunggua Kuparman, mong suka cangkraman akeh, saiki lagi durung, ana bote panggawe iki, lagi ana kang nedha, marang Hyang Kang Agung, pandongane tinarima, pan mangkana prapta ngong Mutadarawi, Wong Agung buka kojah.

26. Duk panggihe Ian Ki Seh Waridin , aneng ing guwa wukir Munada tinutur sawirayate, kang myarsa samya ngungun, dening gaib Ki Seh Waridin, Wong Agung angandika, Paman Betaljemur, pamangsite iya padha, lamun emeh asalin sarcngat Nabi , metu ing kadangingwang.

27 . Nabi panutup niyakeng bumi, ingkang langgeng Nabi kang dinuta, nora salin sarengate, ingutamakcn mbesuk, kang meningi sarengat Nabi, matur kang para raja, dhuh amba Pukulun, mugi Tuwan tedhakena, meningana inggih sarengat ing wuri, Nabi niyakaningrat.

28 . Sampun pisah Ian Jeng Paduka Mir, alon ngandika muga Hyang Suksma, nembadanana kajate, sagunging sanakingmn, kang sun gawa sabaya pati, duk mayarsa pangandika, <>agung para ratu , samya sujud ing bantala. ngaras siti neng ngarsanira Sang Amir, gumer pamucungira.

XXIV. RADEN ASIMKATAMSI TUWIN RADEN ARISMUNANDAR

PUCUNG

l. Wusnya dangu pasujuding para ratu, miwah para putra , bela ing para narpati, pan atarap kadi sujuding asalat.

2 . Kinen wungu para nata para sunu, wus lenggah sadaya . mangkana sanega sami, ingkang badhe budhalmring nagri Kuparman .

3 . Samya ngujung para garwa para sunu , tuwin para nata, andel-andel Parangakik , samya ngujung Ian andel-andel Karsinah.

4. Para ratu ing Kelan samya gegedhug, sa.mi ngaras pada, miwah em ban ratuning jin, samya ngujung Raja Jaswadi ian Miswan.

5. Sampun kebut para garwa para sunu , mung kantun satunggal, Putri Kuwari kang kari, nora rowa nora pati sugih bala.

6 . Putranipun Asi.mkuwari pan tumut, kondur mring Kuparman, wadya gung kadi jaladri, ingkang budhal marang Kuparman nagara.

7. Kuneng wau gantya malih kang winuwus, wonten duta prapta, sa king nagri Burudangin , utusane kang garwa lawan kang wayah.

8. Lampahipun tur uninga kalihipun, yen putrallan wayah, sami jalu pekik-pekik. sampun ageng ing mangke anuwun aran.

9. Lairipun mung sawulan longkangipun , sepuh ingkang putra , milane mboten tumuli, tur uninga dereng kantenan lairnya.

10. Kang jinujug anyaosaken malebu, Rajeng Kaos 1awan, Sang Prabu Rum Burudangin, sami suka anglampahaken utusan.

I 1 . Lan kikintun pan akathah waminipun, gawan sinung nama , paparabe Raden Ka1ih , Raden ~uyut sinungan Arismunandar.

12. Raden Sunu Asimkatamsi puniku, nenggih kang paparab , ya Raden Ambyah Katamsi, Raden Buyut mung Raden Arismunandar.

13 . Embanipun ingkang rama kang kikintun, Raja Putra Buldas, atmajane Andat1bilis, pan anama ya Raden Andanbanisjan.

14. Putranipun sinaosan em ban ratu, marang ingkang uwa, Sang Raja Ka1dum ing Simik, kang angirid mring Burudangin nagara.

I 5. Lampahipun ing marga datan winuwus, praptane kang duta , ing nagari But:udangin, wus apanggih Ian Sang Retna kaiihira.

I6 . Sampun dhawuh sagung kang serat kikintun, Ian saosan emban, Sang Raja Kaldum ing Simik, Raden Putra saos saking ingkang uwa.

I7 . Raden Buyut kinintunan embanipun, saking ingkang rama, Sang Prabu Kaos nagari, putra Buldan si Radyan Andanbanisjan.

I8. Balanipun tigang leksa kawanewu, bektane kang rama , sira Prabu Andanbilis, mring kang putra si Radyan Andanbanisjan.

I9. Raja Kaldum balane pan sampun agung, patang kethi Iawan, saieksa kang para mantri, baia Simik kang pra dipati pan dhomas.

20. Bagus-bagus Raden Putra Raden Buyut, sami kulit pethak, apan ora pati abrit, yen tirua kang ibu kulite pethak.

21. Nora tiru kulit abang sarireku, apan jinis Arab, apanggih Ian kulit putih, metu sedheng kuninge nukmeng perada.

22. Cahya mancur singa kang anduiu ngungun, pipine rinajah, wus tamtu trah Puserbumi, lamun jaiu sayekti pipine rajah.

23. Estrijalu gen alit samya sih lulut, apan nora ana, ing nagri Rum Burudangin, cahya rupa kadi Raden kalihira.

24. Esemipun manise pitulas menut, sedhepe telung jam , dadi usada pan as tis, wong ndharodhog yen tumingal pasthi waras.

25. Maksih timur ginulang-gulang prang pupuh, alul ing ngayuda, memedhang lawan jemparing, Ian anggada amuter luhur turangga.

26. Petakipun jumebret lir gelap paju. samya kagawokan, durung ana Burudangin, lagi iku Rahaden Arismunandar,

27. Lan Dyan Sunu Asimkatamsi puniku, kathah kang kacaryan , ambebeda anjiwiti, yen cinablek karasa anuli petak.

28. Pamrihipun kabeh kang asandhing njumbul, ana kulayaban , sakathahe rare i cilik, ngagetaken sakeh lara gudhig sima.

29. Lara wudun gelis tuwa mucu-mucu, ana banjur mecah, teka matane sima nting, banjur waras mari nora kumat-kumat.

30. Kalihipun timur wus prawireng pupuh, yen andhupak bihal, senuk memreng Ian karendhi, endhas pecah polo wutah awak bubrah.

31. Ngagem palu rante mas wrat patangatus, kati pan wus kelar, sinabetken tiris gadhing, asem jajar pipitu sinabet sima.

32. Yen buburu macan cinandhak tinapuk, munyur sirahira, binedhel ati binukti, dadya tuman adhahar atining macan.

33 . Saben dalu Dyan Putra kalih buburu, kang pinrih mung macan, pinet rina pan wus gusis, mila dalu diningkik paturonira .

34. Yen kapranggul tinubruk simane njumbul, wontena sadasa, kena tan marejel siji, gya binedhel atine inguntal mentah.

35. Samya ngungun geng alit wadya kang dulu, pan dereng miyarsa, tingkah kadi Raden kalih, salamine solahe karya asmara.

XXV. RATU lNG KOSARSAH TUTULUNG DHATENG PURWAKANDHA

ASMARADANA

1. Kuneng Raja Putra kalih, kang agung among prawira. ing praja geng sampun kalok , Rahaden Arismunandar, ka buyut Amir Ambyah , iya lawan putranipun, Asimkatamsi digdaya .

2. Yata kawuwusa malih, lampahe Jedhi Ian Bestak, nagri Kosarsah praptane , katur ing Sri Maharaja , yen Patih kalih prapta , Purwakandha lan Medayun, Sang Nata duk siniwaka.

3 . Dening sagung pra dipati , satriya Ian ulubalang, miwah ingkang para katong, ratu iku sugih bala, guna ngelmu paekan , tinarirna sikiripun , apan adedeg satus gas.

4. Sarira yayah minangsi , rema barintik akathah, binoponga tigang bopong, wasis nggarap ngelmu kemat, bisa nyalini mata, anglironi matanipun, manungsa Ian sato bisa.

5. Kang sami sato wus dening, mataning gajah kinarya , sinalinan mata kebo , abeda awasemya , miwah mataning kuda, sinalinan mata wedhus, tan beda awase padha.

6. Apan netrane pribadi, sinalinan mata macan, kabeh sagung punggawane, sami nganggo mata macan , milanipun keringan, sira Sang Raja Kasrukum, aneh lawan para raja.

alit-alit, 7. log prajurit mata kucing kang kinarya , wau ta sira Sang Katong, andangu Patih Buwawas, kaya pa aturira , Patih Bu wa was uma tur, wonten duta kalih prapta.

8 . Satunggal Patih Medayin, satunggale Purwakandha , alon ngandika Sang Katong, endi gawanen mring ngarsa , nulya majeng katrinya , Patih Bestak dulu ngungun , dening netra kadi macan.

9 . Surat katur ing Narpati, binuka sampun kadriya , jroning sura t rarasane , andangu 1awase pira, praptane parang muka, ing Purwakandha kinepung, dening Raja ing Kuparman.

10. Kya Patih Bestak wotsari, inggih saweg tigang wu1an, kadi samodra balane, arinipun ing Gumiwang, nenggih sampun palastra, putrine ical ing dalu, Sang Nata gumujeng suka.

II. Yayi Prabu Samasrawi, pantes yen nora ke1ara, amungsuh dudu bobote, banyu kalen ingi1enan, iya banyu bengawan, yekti dudu tandhingipun, Purwakandha Ian Kuparman.

12. Kya Patih kalih wotsari, mila tur wuningeng Tuwan, saking karoban mengsahe, alon ngandika Sang Nata, heh Buwawas undhanga, sagung ingkang para ratu, sun bantu mring Purwakandha.

13. Sun budha1 sadina benjing, sandika aturing patya, Sang Nata nu1ya ngadhaton , ing njawi sami siyaga, busekan sanagara, gumuruh kang para ratu, samekta kapraboning prang.

14. lng da1u datan winarni, enjang anembang tengara, gumuruh gurnang kendhang gong, thongthonggrit beri wurahan, Sang Nata wus busana, budhal punggawa panganjur, satus bala nigang leksa.

15. Sekawan para narpati, Raja Kanisban Gemana, miwah Sang Raja Bulendar, Sri Nara Nata Warudhan, sami andeling aprang, lawan Sang Raja Bugarjun, Sri Bupati ing Gelidar.

16. l.awan Sang Raja Bergipis, Ratu ing Sondhe prakosa, Kosarsah andel-andele, Sang Nata ing wuri budhal, Samas kang para raja, kang binekta don ngalurug, balane yutan awendran .

17. Wus mancal sakipg nagari, gumuruh kang bala kuswa, busana lir wukir kobong, patih kalih datan pisah, katigane Buwawas, kinanthi ing siyang dalu, sareng yen sumiweng raja.

18. Mangkana pan sampun lami, lampahe Rajeng Kosarsah, wus angancik jajahane, ing nagari Purwakandha, kari lakon sadina, Sang Prabu kalih amethuk, Samasrawi Ian Nusirwan.

19. Neng njawi kitha Sang Aji, wus acaos pasanggrahan, rinengga kutha kokojor, amawi taratag rambat, wau sapraptanira, bala kang mangka panganjur, baris tigang atus leksa.

20 . Sakawan prabu sinakti, anyakethi balanira , Warudhan Raja Bulender, panggih Sang Prabu kalihnya , eram Nusirwan mulat, prajurit ingkang panganjur, punggawane mata macan.

21. Kalawan kang mata kucing, lagi Sang Rajeng Kosarsah, padha aneh prajurite, pantes ngentasana karya, nirnakken mring wong Ngarab , angsal tandhing kang satuhu, ing prang prajurit Kuparrnan.

22 . Nulya ndaledeg kaeksi , bala kang parek Sang Nata, upacara ampilane, andhedhet pangayapira , kadya giri kusuma, sira Sang Raja Kasrukum , tuhu pinunjul aneng rat.

23 . Samya methuk marepeki, panggih Buwawas tur sembah, punika Rama Sang Katong, kalawan Rayi Paduka , Sang Prabu Purwakandha, tedhak Sang Prabu Kasrukum, saking pirbiale sigra.

24. Tundhuk Sang Prabu kakalih, aras ingaras kang jangga, tuhu eram pandulune, marang Sang Prabu Kosarsah, nulya lajeng sadaya, manjing pasanggrahan agung, munggeng ing tatarub rambat.

25. Lenggah ing ngamparan rukmi, prajurit aglar ing ngarsa , pra dipati para katong, lajeng bujana sesegah, Sang Prabu Purwakandha, swaraning bala gumuruh, kadya prakempeng udaya.

26. Matur Raja Samasrawi, Pukulun tiwas kawula , mboten utusan Sang Katong, tur uninga ing Paduka, duk parangmuka prapta, saking pangraos Pukulun, kadugi amba maguta.

27. Gumujeng Sri Narapati, pan sira durung tetela , si Raja Arab yudane, jer Yayi Prabu gumampang, wruhanira wong Ngarab, para ratu agung-agung, kabeh prawira ngayuda .

28. Apan ingsun wus ngawruhi, polah tiugk:ahe wong Ngarab, rangkep-rangkep dandanane, ratu kang babala raja, pira-pira narendra, saben amukul praja gung, durung tumandang sadaya.

29 . Selak pejah kang nagari, upama satus dandanan, lagi tumandang kang loro, ratune selak kasoran, yen misih ngelmu kemat, iya rangkep ngelmunipun, tan kena pinet satunggal.

30 . Kasoran Umarmayeki, para garwa akeh guna, kasoran para garwane, para putra padha dibya , kasoran para putra, para ratu keh pinunjul, iku yayi kawruhana.

31. Ana pawong sanak mami, Raja Rukyatil Talsiyah , anglurugi ing sedyane, tan nganggo aprang paekan, ngandelken sugih bala, mung ngadu atos babalung, amungsuh lawan wong Ngarab.

32. Mring Kusniya Malebari, Sang Raja Rukyatil polad, akeh tumpes prajurite. ingamuk peputhon emas, amecahaken sirah , amutungaken babalung. apedhot otote sempal.

33. Tur iku Ratu pamburi. nora pati kapangarsa, iya mengkono bobote, mendahane Kewusnendar, Lamdahur Umarmadya, Maktallan Tamtanus iku , gangsal kang wus kasarira.

34. Ngandika Nateng Medayin, Bestak puniku waspada, tur sembah Bestak ature, Pukulun gawok kawula, yen aprang Ian wong Ngarab, ingkang kathah kematipun , kang ampuh aprang paekan.

35. Ting kalumpruk padha njengking, kadi bocah bayi abang, yen sampun dadi bature, wong Ngarab sektine kumat, angot kadi ing kuna, gumujeng Raja Kasrukum, mengkono rakite uga.

36. Ngelmu kemat kang sayekti, kang wus guguru pamungkas, iya ana pangapese , wong Ngarab bisa ambuka, pengapes ngelmu kemat, pan iku wus antuk tuduh, gurune kemat pamungkas.

3 7. Ana dene kemaf mami, kang luwih ka palapisan, luwih angel ing tuduhe, kang nora kena binuka, kaya nyalini mata, luwih gawat luwih lembut, wong Ngarab mangsa bisaa

38. Lamun bisaa sayekti, Lamdahur wus sinalinan, den enggoni mata bantheng, mandaha dening prayoga , ingkang dhapur sembada, kaya Kewusnendar iku, sinalinan mata macan.

39 . lku wartane kang luwih , dedeg para Ratu Arab, iki oleh anyar maneh, ratu prawira digdaya, sumbageng pramudita, sugih bala para ratu, kaipe ing Bagenda Mbyah .

40. Ratu ing Rum Burudangin, si Raja Tasangsulngalam, kaliwat abot bobote, ageme palu rante mas, wrat sewu dhacin kangkat, rante gotong rongatus, keh pegat nyawaning raja.

iya mengkono bobote, mendahane Kewusnendar, Lamdahur Umarmadya, Maktallan Tamtanus iku, gangsal kang wus kasarira.

34. Ngandika Nateng Medayin , Bestak puniku waspada, tur sembah Bestak ature, Pukulun gawok kawula, yen aprang Ian wong Ngarab, ingkang kathah kematipun , kang ampuh aprang paekan.

35. Ting kalumpruk padha njengking, kadi bocah bayi abang, yen sampun dadi bature, wong Ngarab sektine kumat, angot kadi ing kuna, gumujeng Raja Kasrukum, mengkono rakite uga .

36 . Ngelmu kemat kang sayekti, kang wus guguru pamungkas, iya ana pangapese, wong Ngarab bisa ambuka, pengapes ngelmu kemat, pan iku wus antuk tuduh, gurune kemat pamungkas.

37. Ana dene kemafmami, kang luwih ka palapisan, luwih angel ing tuduhe, kang nora kena binuka, kaya nyalini mata, luwih gawat luwih lembut, wong Ngarab mangsa bisaa

38. Lamun bisaa sayekti, l.amdahur wus sinalinan, den enggoni mata bantheng, mandaha dening prayoga, ingkang dhapur sembada, kaya Kewusnendar iku, sinalinan mata macan.

39. Iku wartane kang luwih, dedeg para Ratu Arab, iki oleh anyar maneh, ratu prawira digdaya, sumbageng pramudita, sugih bala para ratu, kaipe ing Bagenda Mbyah .

40. Ratu ing Rum Burudangin, si Raja Tasangsulngalam, kaliwat abot bobote, ageme palu rante mas, wrat sewu dhacin kangkat, rante gotong rongatus, keh pegat nyawaning raja.

XXVI . NGREMBAG GELARING PRANG

MEGATRUH

1. Kaya ngapa yen sira bisa amungsuh , Ian prajurit Puserbumi, kari keh dandananipun, balane kadi jaladri, akethen kang para katong.

2. Padha mandraguna ingkang para ratu, yen minungsuh balung kulit , otot dudu mungsuhipun, besuk yen mungsuh Ian mami, sun rangkep paekaning ngong.

3. Mangsa bisaa nyandhak kasekteningsun, sun rangkepi ika-iki, kalah iki null iku , kalah iku ana maning, kalah maning ana kanthong.

4. Kalah kanthong ana kenthi kenthung-kenthung, kalah penthung ana pen thing, kalah sandhing ana nyandhung, njenguk tibane kabanting, dadi bathang manthang monthong.

5. Aku ngrungu dhudhukunmu si panglamur, paekan si Masrukakim, wus manjing durung tumanduk , ing mangsa durung marengi, arsa gawe lara candhok .

6. Undurena dhingin iku lagi guru, marang ing Apatih mami, si Buwawas kang amuruk, ya durung pati pramati , durung guguru maring ngong.

7. Durung mucuk andumuk kang mentul-mentul. panganjure kang ngebati, kacaryan ing padhangipun , Ian enaking netra sami, aja ndang null dinumoh.

8. Dimen padha kasengsem pingin puniku, padhang enthenge netraki, karasa ing nikmatipun, tuman gya amundhut malih, pupuhe ingkang kinaot.

9. Yen mangkono nuli ladenana gupuh, kang pramati kang nyadhoki, sayekti nuli den edum, maring kang para kinanthi, satriya di para katong.

10. Ya Ki Patih Bestak jarumana iku , tekane si Masrukakim , mung sira kang bisa tambuh, karana Putreng Medayin, Raden Semakun neng kono.

11. Manjing ngaku dutane Raden Semakun, tan tinaha wira-wiri, Patih Bestak nembah matur, baris Arab tan wawiki, singa-singa kang ponang wong.

12. Antuk manjing pakuwon Arab pukulun, mboten wonten sangga runggi, arnung kang inganggep mungsuh, kang panggih tengahing jurit, yen sam pun prang tandhing angkoh.

13. Sanes 1awan sagung para ratu-ratu, yen sampun apacak baris, kathah butarepanipun, mboten kena wira-wiri, nganggo taha kang roaring jro.

14. Yata alon ngandika Raja Kasrukum, yaiku wruhanireki, abote wong Ngarab iku, santosa tur kande1 titi, tipis ati nora abot.

15. Sarnpun nandhes guneme Raja Kasrukum, kasaput ing dalu sami, masanggrahan para ratu, Sang Prabu Mutadarawi, tumut mangsuli pakuwon.

16. Kawuwusa Ki Patih Bestak ing dalu, angutus si Masrukakim, sarta kirim dinaripun, tigang ewu yuta panggih, Masrukakim sarnpun miyos.

17. Wus binekta seba mring Raja Kasrukum, pinaring sikir kang luwih, nanging welinge Sang Prabu, yen uwis aprang ping kalih, trapena pupuh penyadhok.

18. Karana sun tanting aboting prang pupuh, yen wus kasor saking jurit, nora anganggo panglarnur, yen kentas saking ing jurit, munggah yudane pra katong.

19. Dene yen wus karuan ing wegahingsun, ing aprang sira sun jawil, namakken panyadhok iku, sira den angati-ati, satingkahmu den atamboh.

20. Yata kuneng gantia ingkang winuwus, Wong Agung Surayengbumi, aneng pasanggrahanipun, siniweng ing pra dipati, tuwin sagung para katong.

21. Abujana lawan sagung para ratu, Ki Umarrnaya tanya ris, heh sapa ingkang karungu, ana bantu ageng prapti, gagaman lir samodra rob.

22. Anauri sira Sang Prabu Lamdahur, iya kakang ana prapti, ana rna Raja Kasrukum , abantu Mutadarawi, Rajeng Kosarsah kinaot.

23. Malah metu barise wingi kang mungsuh, dening ta ana geng prapti, kang nama Raja Kasrukurn , pantes rnbesuk ametoni, dening mbantu ratu abot

24. Ing wartane si Raja Kasrukum iku, kaya mata macan pasthi, gilar-gilar yen andulu, Wong Agung Surayengbumi , pangandikanira alon .

25. Den prayitna samengko prang para ratu, nanging aja ametoni , yen mungsuhe nora metu, anuta mungsuhireki, metu andurma pra katong.

XXVII. PRANG TANDHING

DURMA

1. Tan kawama ing daiu wuwusen enjang, Rajeng Mutadarawi, anembang tengara, thongthonggrit puksur gumang, kendhang gong gubar Ian beri, baia Kosarsah, mijil atata baris.

2. Kadya wana kembang parwata dahana, tepung Mutadarawi, kapang akalangan, wong Medayin caruban, prajurit samekta sami, Rajeng Kosarsah, munggeng palangka rukmi.

3. Aglar munggeng ngarsa saprajuritira, punggawa Ian para ji, tuwin kang satriya, kang saos ing ngayuda, sira Prabu ing Medayin, ngapit kalawan, Prabu Mutadarawi.

4. Baris Ngarab nimbangi tengara medal, kadya robing jaladri, sagung para raja, miranti baris pasang, Wong Agung Surayengbumi, sampun alenggah, ing dirgasana rukmi.

5. Para ratu ing ngarsa samya alenggah, wijoan palowani, para raja putra, banjeng kang saos ing prang, wawas winawas kang baris, Rajeng Kosarsah, angatag kang prajurit.

6. Amit nembah Raja Banisban Gemara, mangsah anitih esthi, sarwi ngundha gada, prapteng papan susumbar, wong Ngarab metua jurit, sapa rep pejah, papagna tandang mami.

7. Datan betah miyarsa Prabu Yujana, pamit miyosijurit, ingiden tumandang, sigra nitih dipangga, kawot kapraboning jurit, mubyar makutha, nira binuka asri.

8. Molahaken dipangga anusup wreksa, adhangah Sri Bupati, sarwi main gada , ngiwa nengen binuwang, saking kanan roaring kiri, saking ing kiwa, binuwang tengen malih.

9. Aliru nggon parise kalawan gada, ermn kang aningali, prapteng raranggana , dipanggane amapan , aluwes kadya turanggi , angiter mengsah, Raja Kasrukum angling.

10. Sapa iku metu prang baud ing tingkah, apa si J ayengmurti, matur Patih Bestak, punika Kewusnendar, Ratu andeling ngajurit, kinadang kadang, mring Sang Surayengbumi.

II. Kedung keju tyasira Prabu Kosarsah, maras prajurit neki, tiwasing Banisban, ing tandhing ka1orogan, iki ratu dhegus dhecik, gamben wong Ngarab, wau ta kang ajurit.

12. Wus apanggya tatanya Raja Banisban, sapa ranmu prajurit, apa Amir Ambyah, sumaur Kewusnend ar, ingsun dudu Bagenda Mir, Ratu gaga1a , Yujana praja mami.

13. Ratu monco1 kang ingaken saudara, mring Sang Surayengbumi, iki Kewusncndar, sira sapa ranira , ingsun Gemara Narpati, a ran Banis ban , ande1 Kosarsah mami .

14. Lah tah payo apa kang ancng ing sira, tekakna maring mami, angling Kewusnendar, si gunung ratu mamak. apa nora krungu warti, lamun wong Ngarab, prange nora ndhingini.

15 . Payo desa prajamu adoh tatangga, ratu kang becik-becik , mung gunung Ian jurang, pojoking langit ana, polahmu amemedeni, mataning macan, sira nggo memedeni.

16. Sumakeyan Ratu undhagi L'1g kemat, ratuning bocah cilik nggarap ngelmu setan, anyilih mata macan, sapa kang wedi sireki, nj ungkir-nj ungkira, nyondhol-nyondhola 1angit.

17. Kirun wana kirun selangana mata, nggoning wong nora wedi, yen prajurit arab, ndadak era rna sulap, ambles sadhasaring bumi, dadia padhas, sun ejur sun geceki.

18. A.sru ngucap sira Sang Raja Banisban , den prayitna sun bindi, angling Kewusnendar, lah payo anggadaa, Rajeng Gemara mrepeki , amuter gada , ginada Sri Bupati.

19. Pan tinangkis dening parise malela, mubal kang punang agni, gumuruh kang surak, mungsuh kalawan rowang, pinindho panggadaneki, datan wigata , pining tiga Sang Aji.

20. Panggadane angling Sang Raja Banisban, Arab malesa aglis, angling Kewusnendar, lah iya den prayitna, kudhunga parisa wesi, amuter gada, Kewusnendar ambindi.

21. Sarwi senggak panggadanira pinolah, panggadane ngenani, apes panangkisnya, remuk parisanira, apetak sira Sang Aji, parisanira, ngipataken tan bangkit.

22. Dadya remuk sirahe Raja Banisban, wong Ngarab surak atri, ebat kang amulat, mengsah rowange samya, klangkung ebat kang ningali, mengsah sadaya, susumbar Sri Bupati.

23. Kewusnendar gajahe nongklang mandhapan, andarpa lun respati, payo wong Kosarsah, aja na ater bakal, mbok metoni kang wus dadi, ratu anistha , nora bisa anangkis.

24. Ngendi uwong anangkis tan bisa ngipat, angawal nora bangkit, kakekamu apa , nora muruk prang gada, pantes tangkise wong becik, angadhag-adhag, bener ajur ndhasneki.

25. Dening kaya Wong Agung Surayengjagat, tanggon panangkisneki, liyane tan ana , yekti gelar pangulah, . yata wau ingkang prapti, munggeng dipangga, sira Raja Brekiwis.

26. Sapa ranmu wong Ngarab kang metu ing prang, ya Kewusnendar marni, lah ta sira sapa, ingsun andel Kosarsah, ing Sondhe Raja Brekiwis, gumuyu latah, Kewusnendar Narpati.

27. Mene busuk kaya si Raja Banis ban, angur mundura aglis, aja aparang gada, iya Ian Kewusnendar, jenengmu Raja Brekiwis, dudu manungsa, apa putuning dhemit.

28. Negaramu Sondhe apa pengalasan, mbok sing akeh sethithik, ngarani nagara, miwah ngarani raja, ing Sondhe Raja Brekiwis, pantesmu uga, mung dadi tukang roti.

29. Aja dadi sira ratu nora asal, nyorengi bumi langit, anauri sugal, apa praduli sira, buyutingsun Raja Belis, si Kaki aran, ing Sondhe Raja Pranit.

30. Raja Brehek iku arane si bapa, ya Sondhe den ratoni, buyut kaki bapa, kabeh ratu prakosa, Kosarsah tan ana maning, ratu andel prang, amung wong tuwa mami.

31. Aja mejanani prajurit Kosarsah, Kewusnendar ngengoni, mesem gowek ngucap, uwis aja dinawa , teka enek ati mami, arep amutah, ngrungu ujarmu iki.

32. Nadyan silih tedhake Nabi Suleman, lamun datan prayogi, badanmu sapata, miwah cubluk ing aprang, agawe saranging bumi, dedegmu kasar, ulatmu tan patitis.

33. Teka ura dagingmu kaliwat wadhag, cahyamu ngolang-ngaling. kuwur ting balesar. kudu ngili mring alas. sukan ana ing sireki. yen jaman Arab. mantri kowe tan dadi.

34. Lah mbok aja gumagus amata macan , bubarake tokiyik. aja nunggang gajah. langite garundelan. asugal Raja Brekiwis, payo gage prang, den prayitna sun bindi.

35. Muter gada mrepeki sigra anggada , Kewusnendar nadhahi. malangkrik sikutnya . payo ping seket engkas, mbok aja mungsuh sireki , ian Kewusnendar, si Kasrukum kon mijil.

36. lku ana pantese si Kewusnendar. sugal Raja Brekiwis, hah Arab malesa. aja kakehan ujar. gumuyu abelik-belik, nora kayaa , ameksa kudu jurit.

37. Medhun saking dipangga Sri Kewusnendar, gajahira Brekiwis, sinampe ing gada , pejah sirahe pecah , cinandhak Raja Brekiwis. den ikal-ikal , binantingaken siti.

38. Kadya guntur surake bala ing Ngarab, prapta Raden Marsadi, analeni sira, Rajeng Sondhe katawan , mundur kaseput ing wengi, dalu buj ana, Wong Agung J ayengmurti.

39. Kewusnendar saklangkung sinungga-sungga, kamulyan amenuhi, babandaning raja, sinrahken Umannadya , Raja Kasrukum winami, dalu bujana, lan prajurit para ji.

40. Lawan Prabu Nusirwan sami ndrawina , Sang Prabu Samasrawi , aglar kang prawira, Kasrukum angandika, iki sun awas pribadi, si Kewusnendar, tuhu Ratu prajurit.

II .... .. Asembada ulese si Kewusnendar, pilih kang para Aji , kay a Kewusnendar, iya sapisan engkas, pan ingsun arsa udani, prajurit Arab, bebeciking ngajurit.

42. Patih Bestak ature masih kapara , awrat Raja Yunani, ulesipun samya, lereh pan mboten ladak, pupukule akuwangi, kang para raja, nadhahi pan kawuri.

XXVIII. WONG AGUNG SABALANIPUN KENGING KEMAT

PANGKUR

I. lng dalu tan winursita. enjing muni tengaraning ngajurit, kendhang gong umyang gumuruh , teteg awor sauran, rowang mungsuh gurnang thongthonggrit Jan puksur, wus mijil ing pabarisan , rowang mungsuh amiranti. ·

2. Kepung barise kalangan , Wong Agung sami munggeng ing kursi , myang wijoan palowanu, aglar Bupati Raja , anjenengi sowang-sowang barisipun , amunggeng ing dirgasana. Wong Agung Surayengbumi.

3. Ambanjeng kang para raja, myang sagunging kang para raja siwi, sira Sang Raja Kasrukum , munggeng ing palongka mas, para ratu aglar kanan keringipun , ingatag prawiranira, kang sami andeling jurit.

4. Sira Sang Nata ing Pardhan , nitih esthi nengah mangsah ing jurit, Raja Bulender anguwuh, wong Ngarab metonana , iya aja wong Ngarab gora gumuyu, oleh papati babandan, iku pra ratu paminggur.

5. Prajurite wong Kosarsah, ingkang kari akeh kang becik-becik, Gustiku Raja Kasrukum, lalangrat pramudita, durung tau kasoran Raja Kasrukum, heh sagung prajurit Arab, ya eling sira den eling.

6. Wau tan betah miyarsa, amit nembah Sang Rajeng Burudangin, saksana wau umagut, nitih dipangga buntal, kawrat sagung gagamaning aprang pupuh, wong Ngarab surak gumerah, yayah anengker wiyati.

7. Sampun panggih yun-ayunan , atatanya Sang Raja Burudangin, wong Kosarsah sapa ranmu , sumaur Rajeng Pardhan, ingsun Raja Bulender andeling pupuh, sira sapa aranira, ingsun Rajeng Burudangin.

8. Iki si Tasangsulngalam, Ratu ipe nagri geng Burudangin, sinembah samining ratu, lah endi Ratunira, ing Kosarsah iya si Raja Kasrukum, aprang tandhing lawan ingwang, sira iku tan prayogi.

9. Raja Bulender asugal, aja sira angajap Gusti mami, mbesuk Sang Raja Kasrukum, iku atandhing aprang, Gustinira kalana Anjayeng Satru, den prayitna ingsun gada, akudhunga paris wesi.

10. Mrepeki amuter gada , gya pinupuh Sang Nata Burudangin , tinangkis parisanipun, kontal panggadanira, kaping kalih kaping tiga denya mupuh, suraking bala gumerah, rowang mungsuh ambarengi.

11. Ganti ing panggadanira, sigra angling Sri Maha Burudangin. heh Bu1ender apa uwus, katog panggadanira, apa isih kari pamukulireku, nauri payo malesa, sigra Rajeng Burudangin.

12. Ngadeg ing palana lawak , tutumpukan paiu rante tinarik , ingikal-ikal mandhutur, gumebyar sunarira, kadi kilat kumilat eram kang ndulu, rante mas wrat kalih belah, sewu limangatus kati.

13. Sinabet Sang Rajeng Pardhan, pan kapulet Jan esthine Sang Aji, tinarik rante mas sa111pun. Raja BuJender Pardhan , sampun pcpes awor Jan dipangganipun , sumyur sinabctken kmah . wus awor kalawan siti.

14. Wong Ngarab surak gurnerah.

samya eram sagung mungsuh ningali, durung ana para ratu, mangkono tingkahira, ing ngayuda tatanya Raja Kasrukum, umatur Kya Patih Bestak,. inggih Rajeng Burudangin.

15. Pun Raja Tasangsulngalam, Ratu ipe Sumbaga ing ngajurit, angling Sang Raja Kasrukum, abot-abot wong Ngarab, wus tetela tan kena kinasap iku, heh Bestak sira undhanga, ing mbesuk Sri Masrukakim.

16. Sang Rajeng Gelidar prapta, munggeng liman Bugarjuk asru angling, heh Ratu sapa aranmu , prangmuka gila-gila, apan Rajeng Burudangin iya ingsun, pan ipene ingsun iya, Wong Agung Surayengbumi.

17. Lah sira sapa ranira, iya Prabu Gelidar Ratu luwih, paparab Raja Bugarjuk , den prayitna sun gada, dyan amupuh sira Sang Prabu Bugarjuk, katulak panggadanira, ing palu rante mulati.

18. Sinangga putung kang gada , sigra limanira Sri Narapati, sinabet salukunipun, kagubed Sri Narendra, ing rante mas rebah Jan dipangganipun, sinendhal palu rante mas, sareng ajure Ian siti.

19. Wong Ngarab surak gumerah, ratu roro prang Ian Sri Burudangin, kasabet Ian sinakekun , ajur amor bantala, samya cingak .andulu pratingkahipun, Sang Prabu Rasangsulngaiam, N arpati ing Burudangin.

20. Kasaput daiu semana, tinetegan mundur ingkang ajurit, lajeng bujana ing dalu, umung senggak wurahan, yata wau sira Sang Raja Kasrukum, bujana Ian para nata, santana satriya mantri.

21. Raj eng Medayin kala wan. Samasrawi ngandika ing prajurit. tan kena ginampang iku, prajurite wong Ngarab, tuhu abot sinangga pamukulipun , sandhang pat pitung sandhangan, Ian ratu liya liyaning.

22. Dadya sami tan metu prang, rewang mungsuh akendei ayem sami, mangkana ingkang winuwus, Masrukakim tumama, kematipun nuju pinundhutan pupuh, pupuh pamasange netra, liwat kang terang kinardi.

23. Karaos padhanging netra , angandikakaken kang para Aji, kalamun dhudhukunipun , saged mupuh ing netra, liwat saking kapenak padhang satuhu, kaya pulih mata bocah,

Iagj pangrasaning ati.

24. Dadya umatur kang suda. tingal sepuh kathah kang para Aji, sami anuwun ing pupuh, kathah kang kaparingan, amung para raja putra datan sinung, dening misih rare padha, Iawan Prabu Burudangin.

25 . Punika kang dereng suda. ing paningalira pan maksih kadi. kala katimuranipun, sadaya sami eca, pan karaos padhang ingkang para ratu, Masrukakim aturira, wonten maling kang satunggjl.

26. Punika saged mulihna, kadi bocah nanging empane sakit, yata matur para ratu, inggih Tuwan paringa, ingkang babaripisan sakite Pukulun, namung padhang babarpisan, rembag kang para narpati.

27. Pinudhutaken saksana, linadosan ingkang para narpati, tuwin Sang Pramodyeng Satru, anrepaken pamungkas, pupuh netra cinidra ingkang padumuh, ingkang pamaining netra, sigra minggat Masrukakim.

28. Maring pondhokaning mengsah, ingkang kari sami sakit kapati, cadhok mamar lamur dumuh, kanthi kang para nata, wus angrasa yen panggawe tan satuhu, upaya pangendrajala, kinen nyepeng Masrukakim.

29. Duk kesah sing pamondhokan, tan na wikan yen medal Masrukakim, awor pakuwoning mungsuh, ngungun kang arniyarsa , estu lamun cundaka amarasadu, gumuruh kang para nata, nanging ta Sang J ayengmurti.

30. Wus ilang sipating netra, putih ireng wus awor dadi kuning, wus tanpa ningali sagung, narendra keni cidra, Masrukakim matur mring Raja Kasrukum, yen sampun kalebon kemat , Wong Agung Surayengbumi.

3 i. Cadhok ingkang para nata, gya tengara enjing miyosi jurit, Wong Agung parentah sarnpun, animbangi iengara, gerah-gerah ature kang para ratu, Jeng Tuwan sampun tumedhak, munga kang para narpati.

32. Wong Agung Surayengjagat, nadyan gerah nedya miyos pribadi, sakite apan wus mantun , namung sangeting wuta, samya kaku tyasira kang para ratu, ingkang ora tau wuta , sedhih langkung brangta kingkin.

XXIX. RADEN PIRNGADI MANGSAH PRANG

ASMARADANA

I. Prajurit Mutadarawi, miwah prajurit Kosarsah, ingundhangan para katong, samya amepek kang wadya, nggepuk baris wong Ngarab, kinarya aprang garubuh, wadya gung sampun atembak.

2. Para ratu para dipati, tuwin satriya punggawa , wus samekta titihane , lajeng prapta ing paprangan , Wong Agung misih lenggah, ing dirgasana mas murub, kagyat Sang Raja Kosarsah.

3. Dening ta Sang Jayengmurti, misih njenengi ngayuda, Masrukakim Ion ature , suwawi Tuwan priksaa, tatanya pasanggrahan , nulya kathah kang umatur, inggih gumyah ing pawarta.

4. Saking kedah amiyosi, nanging netra sanget wuta, lang sagung para ratunc , kang sepuh-sepuh sadaya, kajawi para putra , miwah ingkang para ratu, kang anom tan tumut wuta.

5. Yata Prabu Samasrawi, lawan Sang Rajeng Kosarsah, parentah ing prajurite. metua tandhing sakedhap, antuka rong gebyaran, nuli apranga garubuh, tan ilang kramaning raja.

6. Prajurit Mutadarawi, sira Sang Raja Lulkiyah, Raja Adabil namane , amit miyosi ngayuda, nitih turangga pelag, wus majeng anguwuh mungsuh , wong Ngarab metua aprang.

7. Sira Rahaden Pirngadi, amit ingiden umangsah, nitih turangga binarong, wus prapta ayun-ayunan. tanya Rajeng Lulkiyah, heh satriya sapa ranmu , wong Ngarab kang metu ing prang.

8. Ya ingsun RaJen Pirngadi, satriya nagara Selan, Lamdahur Putra ya ingong, iya kang ingaken pu tra, mring Sang Surayengjagat, putra andeling prang pupuh, Raden Pirngadi raningwang.

9. Sira Narendra ing ngendi, sigra anauri sugal, Raja Ardabil raningong.

den prayitna ingsun gada, Raja Putra ing Se1an, saksana wau pinupuh, tangkis parise 1egawa.

10. Panggadane tan wigati, kaping kalih kaping tiga, heh Arab malesa age , Pirngadi angangkat gada, Ardabil gya ginada, tuna dungkap tangkisipun , Pirngadi malih anggada.

11. Pinindho tinitir-titir, kaledhon panangkisira, kapalesat parisane, gada nempuh sirah kuda, turangga kapisanan, tiba kabanting Sang Prabu, Ardabil wus karengkalan.

12. Tedhak Rahaden Pirngadi, Raja Ardabil cinandhak, ingangkat ingikal age , binanting tiba kantaka, Raden Mardani prapta, tinalen tinampanan sampun, sira Sang Rajeng Lulkiyah.

13. Prapta sakawan narpati, Raden Pimgadi kinepang, sigra nitih turanggane , Raden sampun narik pedhang, kinembu11an binut pat, Rajeng Burudangin gupuh, mangsah ame1ak dipangga.

14. Prapteng rana asru angling, anak mas age mireya, Raden Pirngadi wotsinom, Paman kawula satunggal, ingkang tiga sampeyan, palu rante ingulur, ingikal ngadeg palana.

15. Sinabet Narendra katri, karangkus katiga pisan, tinarik kang palu rante, sinabetken ing lemah, sumyur katiga pisan, Raden Pirngadi amuwung, ing pedhang mungsuh ing durma.

XXX. PRANG BRUBUH

DURMA

I. Pejah kampat prapta kang prajurit kathah, gumulung pra dipati, Dyan Pirngadi sigra, nolih ing wuri nulya, angawe sagung prajurit, prapta sadaya, wong Selan Burudangin,

2. Molah nengah palu rantene ingura, sumiyut mobat-mabit, kang katrajang lunas, seket satus pan sima, miwah Rahaden Pirngadi, Ian para putra, umangsah ngobrak-abrik.

3. lngaturan kundura amasanggrahan, Wong Agung Jayengmurti, lawan para nata, njarag tempuhing mengsah, karya penyadhok puniki, em paning gelar, Sang Raja Burudangin.

4. Angaturi nanging Wong Agung tan arsa, sigra ni tih turanggi, tuwin para nata, sami meksa angatag, pangayape kang ngampingi, dadya tan taha, pinapag anumpesi.

5. Rajeng Burudangin dadya gugunungan, samadyane ngajurit, sangsaya gung risak, ingkang kaarsa sima , mring Sang Prabu Burudangin, mangkya atusan, palu rante tuk neki.

6. Langkung rame amor ruket mawurahan, brak-bruk tibaning bindi, kemprang ingkang pedhang, tibeng tangkis kasingsal, wadya Arab wuru getih, liwunging yuda , sumawur angrampasi.

7. Sangsaya gung prajurit rebah nggelasah, s~king ramening jurit, liwung pangamuknya, Prabu Tasangsulngalam, panutaning pra prajurit, yen bingung mulat, Sang Rajeng Burudangin.

8. Pangayape kukuh kang mantri prameya, ratune mobat-mabit, tumpes kang kaarsa, wuri akathah prapta, Kosarsah Mutadarawi, datan kawarna , ramene kang ajurit.

9. Prapteng dalu kumpule sagung prawira, Wong Agung den aturi, rumiyin kondura,

1an sagung para nata, kang sami nandhang wuteki, nganti ing wuntat, Sang Rajeng Burudangin.

10. Pan gumuruh sadaya a1uru rowang, ana ingkang anangis, kadangnya pa1astra, ana uwake pejah, akethen kang su1uh lilin, sami amapag, mangkana sampun prapti.

11. Ing pakuwon lajeng sami paguneman, sagung para narpati, angiras bujana, Lamdahur ingaturan, ing Putra Raden Pimgadi, kang dar be rem bag, bandan Raja Ardabil.

12. Aturira awrat Sang Prabu Kosarsah, tuwin Mutadarawi, yen sampun prang resah, kemate antuk papan, benjing punika meraki, upase pumpa, tiba madyaning jurit.

13. Pasthi kethen wadya keni upas pumpa, mbalasah tumpes tapis, nggulinting sadaya, datanpa kanin rebah, yen benjing wus prang ping katri, tuwin kaping pat, sanjata pumpa prapti.

14. Luwung inggih ngupadosa ingkang kiwa, pados ingkang prayogi, tuk papan ngupaya , kinira wus prayoga. yen bala punika panggih, mempct ing kitha. pinumpa mbotcn keni .

15. Sahab kori sakethenge jinaganan. amung madyaning jurit, adatc kang pumpa, sigra atur mangkana , ing Wong Agung Jayengmurti, kang para nata, rembag atur prayogi.

16. Kinen mbekta lalaran Raja Lukiyah, prapta Prabu Ardabil, ing sapamulanya, Wong Agung angandika, sira Sang Raja Ardabil, duwe pangucap, marang ing anak mami.

17. Si Pirngadi Raja Ardabil turira, inggih adate nguni, yen sampun prang gebyah, prapta kang upas pumpa, kyehning wadya gumalinting, yata ngandika, Wong Agung Jayengmurti.

18. Laraningsun mangkene sapa kang karya, matur Raja Ardabil, uwite punika, titiyang saking Dara, suwiteng Mutadarawi, kinen gurua, ngelmu kang menyakiti.

19. Angguguru dhateng Kya Patih Buwawas, panyadhok den wuruki, dupi mangke prapta, inggih Rajeng Kosarsah, mundhut dhukun Masrukakim, Rajeng Kosarsah, mulang ingkang pramati.

20. Kala maksih Tuwan amor ing suwita, ingandikan ping kalih, momoripun medal, Wong Agung angandika, yen mangkono karsa mami, becike uga, age kulup Pirngadi.

21. Uculana taline wulangen iman, yeku Raja Ardabil, sampun linuwaran, sinadataken nulya, angraup padaning Amir, mundur turira, maring Raden Pirngadi.

22. Angger utusana ing njawi mariksa, papatih kula prapti, yekti analika, pejah gesang kawula, pinariksa wus apanggih, Patih Lulkiyah, ngunthul pratanireki.

23. Patih Kuswel binakta maring ngajengan, setya tuhu ing Gusti, Ardabil lingira, Patih sira balia, maring pakuwoning glis, sabalanira, gawanen prapteng ngriki.

24. lng sawengi iki nuli budhalena, Patih Kuswel wotsari, medal praptanira, ing pakuwon gya prapta, sanega pating kalesik, samekta budhal, balanira sakethi.

25. Sampun njujug awor pakuwon ing Selan, tigang menut wus prapti, gya samya rembagan, kados pundi ecanya, umatur Raja Ardabil, suwawi Tuwan, saha bala puniki.

26. Lumiriga maring nagari Lulkiyah, aso ngupaya budi, anyinggahi pumpa, upas Rajeng Kosarsah, rempeg sagung para Aji, sampun ginanjar, sira Raja Ardabil.

27. Lawan kinen manjinga bapa Ian anak, lawan Putra Pimgadi, wus teguh tyasira, Aradabil paparentah, ing Patih jempana joli, Jeng Gusti gerah·, pinucung cempaneki.

XXXI. PRABU TASANGSULNGALAM KETATON

PUCUNG

l. Para ratu sadaya asih kalangkung, lawan wus pracaya, antepe Raja Ardabil, tinurutan undhang mring nagri Lulkiyah.

2. Kang rumuhun sagung rerepot pinikul, Ian unta momotan, blegdaba senuk karendhi, Patih Kuswel angiring sagung momotan.

3. Pan Wong Agungjinempana lampahipun , badhe byar raina, kerid Sang Raja Ardabil, sakathahe rerepotan dalu budhal.

4. lngkang kantun badhe ngawaki prang pupuh, para Raja Putra, Sang Rajeng Rum Burudangin, senapati gugununganing ngayuda.

5. Sampun putus sakathahe kang rinembug, gantya winurcita, pakuwon Mutadarawi, ing Kosarsah ing datu samya bujana.

6. Gunemipun ngandika Raja Kasrukum, yayiPurwakandha, prang iki ing benj ing enjing, Rajeng Burudangin hadhe kinakathah.

7. Jer mung iku nora milu keni pupuh, cadhok nora kena, misih anom ratu 1uwih, durung ana karasa matane ika.

8. Kabeh uwus bebecike padha dumuh, si Tasangsulnga1am, Ratune wong Burudangin, kari siji sektine kagi1a-gi1a.

9. Mbesuk esuk iku bae kinarubut, sakehe prawira, kang padha sikep ajurit, angumpu1a ywa akeh ingkang sinedya.

10. Kinarubut ngong dhewe njenengi mbesuk, yayi Purwakandha, angawakana pribadi, ya si Jedhi metua prang saking wiyat.

11. Pan kasaru wonten duta kang umatur, yen ba1a Lu1kiyah, kebut ing sami sawengi, Patih Kuswe1 saba1a sami aminggat.

12. Minggatipun wus awor pakuwonipun, saha ba1a Ngarab, mangke pun Raja Ardabi1, ginesangan kinanthi pakewuh ing prang.

13. Yata wau datan kawarna ing da1u, enj ing a tengara, gumuruh gumang thonthonggrit, gubar beri teteg ewon asauran.

14. Wus ambrubu1 barise Raja Kasrukum, prajurit wus medal, Kosarsah Mutadarawi, ambe1abar wong Medayin wong Talsiyah.

15. Budhalipun Wong Agung ingkang rumuhun, baris para putra, anggabag mcpcti wuri, saha bala kuswa wahana baranang.

16. Nitih sampun sira Sang Prabu Tasangsul, Ngalam pan ingayap, prajurit ing Burudangin, pan andhendheng kadya tedhuh ing ngawiyat.

17. Pan gumuruh tcngaranira gumuntur, tetega sauran, prajurit ing Burudangin, sareng mangsah Jan prajurit paraputra.

18. Kadya alun ayutan turangga ngayun, prajurit dipangga, akethen tan kadi wingi, kapan wuwuh iku ta prajurit Ngarab.

19. Kang umatur puniku pan dede bantu, duk ing wingi mapan, ukur baris anjajari, ing prang tandhing mangke milane akathah.

20. Sampun tamtu mungsuh kudu prang garubuh, sayekti kerigan, kang wonten pakuwon sami, mijil ing prang dhasar balane awendran.

21. Balanipun ingkang para raja sunu, kathah kang wahana, mendaha sampun amulih, Raja Putra titiga dhateng Kuparman.

22. Yata gupuh parentah Raja Kasrukum, sareng nempuh rampak, prajurit sikep jemparing, angebyuka Sang Raja Tasangsulngalam.

23. Paser tuiup gandhi cacap Iawan duduk, amung kang binotan, Sang Prabu ing Burudangin, kadya guntur suraking mungsuh Ian rowang.

24. Kadi gunung atempur samining gunung, kehe kang prawira, angrok ing papan mangungkih, ingajengan sagung para Raja Putra.

25 . Dimeo bingung aja kongsi bisa rigepung, Ian enggenira Sang, Narendra ing Burudangin, ingkang pinrih kinarubut para raja.

26. Aneiambung sira Sang Raja Kasrukum, anrakaken baia, angudani kang jemparing, paser duduk ing Raja Tasangsuingaiam.

27. Sanga Prabu pangayapira kang pengkuh, neng paiana Iawak, amaiu amobat-mabit, sangsayewon mungsuh tumpes ing rante mas.

28. Yata wau Patih Jedhi aneng luhur, angayati panah, marang Rajeng Burudangin, dyan lumepas kena wentise kang kiwa .

29. Yata wau Burudangin sigra lungguh, punggawa dinuta, matura ing Gusti Amir, sin katiban sanjata saking ngawiyat.

30. Wentisipun kang kiwa ingkang kacundhuk, punggawa anyongklang, mundur Rajeng Burudangin , lenggah aneng luhur palana lalawak.

31. Duk andulu sagung para Raja sunu, yen dipangganira, Sang Prabu ing Burudangin, minger mundur semune anandhang brana.

32. Nulya sagung ingkang para Raja sunu, neng wurine samya, anggarebeg kanan kering, alon-alon undure prajurit Ngarab.

33. Anut pungkur Wong Agung ingkang rumuhun, wau kang punggawa, kacandhak nembah ing Amir, Gusti rayi Paduka a."landhang brana.

34. Wentisipun kang kiwa anandhang tatu, tuwin dipun enggal, manawi mengsah agungsir, datan kendel jempana maksih sarkara.

XXXII. DEWI ISNANINGSIH TUTULUNG PRANG

DHANGDHANGGULA

1. Nembah matur Sang Raja Ardabil, mboten purun amelak ing lampah, sampun pinikir adate, wong Ngarab yen kaburu, mboten kena kalamun pinrih, rusaka aneng marga, yekti soroh amuk, aturipun Patih Bestak, milanipun den eca lampahing baris, dadya eca lumampah.

2. Wadyeng Kosarsah Mutadarawi, kadya sami angiring kewala, mring bala Ngarab lakune, tan ana purun nempuh, maring bala Arab pan ajrih, apan sedhenge marga, Lulkiyah wus rawuh, sadaya manjing ing kitha , sira Raja Ardabil papatih neki, kang wus rumiyin mapag,

3. Wus amanjing ngadhaton Jeng Amir, sagung ingkang pra Raja Ian bala, sinaosan pakuwone , wadyeng Lulkiyah sampun, pinarapat tengga nagari, saanak rabinira, pan daleme sampun , sinrahaken bala Ngarab, para Ratu ngenggeni wismeng Dipati, Raja Tasangsulngalam.

4. Pinamahken pakuwon sitinggil, dening sanget kanin saking panah, Ardabillangkung sukane, ngenting denya susuguh, denya ngantos tamiyan Gusti, saketheng binarisan, lalarane sampun, lami ingilenan toya, palatare apanggung wus den jagani, tugur kang adipatya.

5. Mengsah sami ngepang saking tebih, Rajeng Kosarsah Ian Purwakandha, kinerig balane kabeh, atrap pakuwonipun, akikitha kokojor sami, suka pangrasanira, Sang Raja Kasrukum, wong Ngarab kagem ing ngasta, sampun aneng kanthong Sang Jayengdimurti, mangkana winursita.

6. Ki Umarmaya agung anangis, kaku tyasira candhok andadra, usada keh tanpa gawe, mila Sang Jayengsatru, pira-pira usada prapti, miwah kang para nata, datan kena mantun, malah akaku ing driya, kudu samya angajak me toni jurit, suka mati Ian mengsah.

7. Wau pangepunge ambathithit, datan kena sawiji wong medal, wong ing jro priahtin kabeh, kang para Raja sunu, samya amit miyos ing jurit, nanging datan kalilan, amuwuhi ing kung, muwuhi kaprihatinan, ing gerahe Wong Agung Ian para Aji, Wong Agung pan angrasa.

8. Lagi kena sisikuning Widhi, angiairaken anggep gumampang, angenthengaken mungsuhe, kalempit ing' tyasipun~ duk ngandika mring garwa kalih, Parangakik Karsinah, miwah para sunu, kinen bubar mring Kupannan, pangrasane mungsuhe karl anggawing, dhawuh sisikuning Hyang.

9. Angandika mring Raja Ardabil, heh Ardabil jro kadhaton nora, ana ta guwa gununge, miwah ta kebon agung, ingkang mindha pawanan nenggih, Ardabii nembah turnya, pan inggih Pukulun, amba adamel pamujan, kang pinindha duk Nabi Mungsa ing nguni, wonten ardi Tursina.

I 0. Pinanggihan ing Hyang Maha Suci, kaiamun ajat aneng Tursina, puniku ing pangarsane, sagung ingkang pra Ratu, ingkang sami gama Yahudi, maiah warni sakawan , gangsai guwanipun, Wong Agung Ion angandika, resikana iku arsa sun enggoni, salawasingsun lara·.

11. Arsa ngujlat neng jro guwa mami, wus mangkono Wong Agung neng guwa, dening kang tunggu balane, Umannadi Lamdahur, lawan sagung kang para Aji, dening kang tumut ngujlat, sarta niyatipun , Wong Agung ing Parangteja, Umannaya tan kantun Ian Yusupadi, neng guwa sowang-sowang.

12. Dening Prabu ing Rum Burudangin, pinasrahan yen metua ing prang, kang mangka senapatine , wau ta kang manekung, ya Wong Agung Surayengbumi, tobata den apura, mPJlg Hyang Maha Luhur, mugi ta ingapuraa, minulyakna sakite sawadyaneki, kang sami nandhang wuta.

13. Wus alami bala Ngarab sami, duk kinepung neng nagri Lulkiyah, Raja Ardabil kithane , nagri alit kinepung, barisira pinepet sami, dadya awis kang tedha, kuneng kang winuwus, Sang Prabu Tasangsulngalam, utusane mring nagri Rum Burudangin, andhatengaken beras.

14. Katur mring Sang Raja Putri kalih, yen kang raka kalihipun gerah, keni ing cidra yudane, klawan Raja Kasrukum , asiyaga Sang Putri kalih, mapag kaprajuritan, kumpul balanipun, Dewi Isnaningsih lawan, ingkang putra Dewi Jetun Kamarukmi, sakarine kang tengga.

15 . Para ratu samya den undhangi, siyageng prang mring nagri Lulkiyah, tutulung ing prang badhene, langkung ing sukanipun , putra kalih angajak jurit, yen sampuna cinegah, sareng Ian kang ibu, Raden kalih kadi mbedhal, duk puniku Sang Putri wus den aturi, pratikele kang mengsah.

16. Dadya ngupaya dhukun Sang Putri, kang nimbangi sikire Kosarsah, pandhita luwih ampuhe , midhukun wukir Artus, nami Ki Seh Kakim Maridin, tukang sikir punika, guruning pra ratu, kang ngagem sulap lan kemat, sadayane part saking Kakim Maridin, langkung saking katrima .

17. Wus binedhol Seh Kakim Maridin , kabeh anak putune binekta, neng Burudangin gina we , tengga ing puranipun , yen sun kalah amangun jurit, lawan Prabu Kosarsah, si Raja Kasrukum, kabeh dadi duwekira , saisine ing pura Rum Burudangin, mangsa ingsun uripa.

18. Lamun kasor .l(yai Jayengmurti, 1awan Sang Prabu Tasangsulngalam, tumpes sabrayatku kabeh, sasanak dagingingsun, aja ana kang kari siji, nungkul mangsa biasaa, maring Sri Kasrukum, Ki Kakim Maridin myarsa, upatane Raja Putri Isnaningsih, alon ing aturira.

19. Adhuh Gusti Sang Raja Pinutri, kadi mboten dhateng sapunika, Wong Agung Iajeng asore, raka Tuwan Pukulun, srana ing prang pan maksih sugih, lagi tinagih coba, ing kapesanipun, sedane raka andika, inggih benjing yen lahir panutup Nabi, salin sarengat mulya .

20. Raka Tuwan ]eng Sri Burudangin, benjing meningi Nabi panutan , sak Allah ujare reke, tumut akasang kusung, ing andhahan andika Nabi, tan pisah Ian kang raka, Gusti Jayengpupuh, masuk sakabat minulya, mangkya lagi sinung apes ing ngajurit, mangsa ndadak sawarsa.

21. Mangke Gusti saweg kawan sasi, kirang kalih sasi kalcnggahan, inggih antukc unggule , yen benjing prang Pukulun, inggih dipun angati-ati, mungsuh Ratu Kosarsah. Sang Raja Kasrukum. kathah ngelmunipun kcmat, upas pumpa punika kang amcdosi, anumpesaken mcngsah .

22. lya sira sun andel ing benjing, lamun metu prang upase pumpa, tulaken pangabarane. Kakim Maridin matur. inggih sampun awalang galih, nanging panuwun amba. anamung puniku. simane kang brekasakan, Putra Tuwan Wayang Paduka Jcng Gusti, Radyan Arismunandar.

23. Lawan Rahaden Ambyah Katamsi, rumuhuna minangka manggala. kula ing reh pratikele, kacli Raja Kasrukum, inggih sikiripun kaka balik , sami kantu ing rana , mangkana pan sampun, dadi sagung kang rinembag, Raja Putri angerig wong Burudangin, sagung kari neng praja.

24. Tigang atus kang para narpati, ingundhangan ngeriga tunggangan, sarta lawan momotane, unta bihat Ian senuk, blegedaba kalawan sapi, puhan miwah wowotan, wonten duta rawuh, kang badhe nututi lampah, Rum Samtari ing Turki kang bad he ngirim, nigang kethi wowotan .

25. Kadangipun Raja Sarkap Turki, Ian kang paman Iskallan Iskalan, anyakethi prajurite, badhe sareng Sang Ayu, duk cinacah ing Burudangin, sarupaning momotan, beras miwah gandum, lawan para papanganan, cinacahken kapanggih salawe kethi, undhanging Sang lir Retna.

26. Amung bocah limang kilan kari, saben salaksa unta kewala, mementere wong tuwane, budhal Sang Retna sampun, balanira kadi jaladri, iya mangsa anaa, kadya tanahing Rum, bumi papat kang kaweca, ngalam donya Ngarab Rum Ngindi Ngabesi, kang loh amung satunggal.

27. Mung tanah Rum kang eloh pribadi, sorsorane ing Rum tanah Ngarab , tanah Ngarab sorsorane, tanah Ngindi Puniku, sorsorane tanah Ngabesi, apan kinarya dhahas, sampun pasthinipun, sakidulipun sagara, tan kena wor ing masrik prapta ing mahrib, mung Ngabesi kewala.

28. Agamane dereng salin-salin, agama Nabi Adam punika, satin ping nem sarengate, ing Ngabesi tinutup.

amung kedhik sami agami, Ibrahim sabangsamya, sa wewengkonipun, Raja Sadat Kabulngumar, saturune sabab nagarine pirit, sipat Ian tanah Arab .

29. lngkang ngetan kilen tan udani, kang tan pirit lawan tanah Arab , tan srawungan sajeg-jege , apan ta ana weruh, lamun ana nagari malih, amung Ngabesi Sadat, katon tanahipun, anggenggeng saking ing Ngarab , Ratu pitung ewu agama Ibrarum, wetan kulon tan wikan.

30. Tanah sawarsa lampahaneki, sawengkone dharat Kabulngumar, Kadarisman nutugake, benjing ngengehanipun , ing Iaire andika Nabi, bisa nabrang mring Ngarab , wong Ngabesi iku, kang jajahan seket warsa , Ian sawarsa ingkang mungsuh Kangjeng Nabi, amung ingkang sawarsa.

31. Sawarsa mubeng jajahaneki, rerehane Sadat Kadarisman , pitungewu narpatine, kuneng mangsuli catur, wau baris ing Burudangin, Sang Retna munggeng Iimant , pineianan kurung, rinawis nila mutyara , wuwung rukmi tinaretes ing hcrgeni, muncar saking mandrawa.

32. Tabid kaki wau KiMahridin, cram dulu denira tumingal, agenging baris lam pahe, nanging paparon iku, momotaning lawan prajurit, nanging ragi kapara, kyeh momotanipun, Kakim Maridin samana, langkung ngungun bobote Sang Raja Putri, tulung prang tulung pangan.

33. Malah ing dalu kongsi akepi, alon umatur aneng ing marga, dhuh Gusti den wingit angger, kula supeneng dalu, tinarima lampah Sang Dewi, tulung prang tulung pangan, benjing-benjingipun, prapta ing kiyamat sura, Ratunipun Raka Paduka Sang Aji, Prabu Tasangsulngalam.

34. Angingoni turun Puserbumi, malah salin sarengate pisan, panutup Nabi turune, inggih ingon saking Rum, kang amanjing ing Mekah benjing, ing Rum dadi satunggal, tembe ratunipun , tan liyan kang darbe tedhak, amung Kangjeng Raka Paduka Sang Aji, lawan terah Paduka.

35. Gilir-gilir datan won ten malih, sami rukun tharing raka Tuwan, ingkang ngriyini Ratune , Ngusman job tampinipun, praptanipun turun Sang Dewi, dadose sapangandhap, ngratoni tanah Rum, amiji ingon mring Mekah, duk samana pinacak Kakim Waridin , munggeng ing kitabira.

36. Yata wau Sang Raja Pinutri, langkung sukurira ing Hyang Suksma, binatin ing panyiptane , mangkana lampahipun, wus alami aneng ing margi, prapteng bumi watesan ,- nenggih tanah ing R urn , kalawan bumi Lulkiyah, sakiduling Lulkiyah mutadarawi, lajeng bumi Kosarsah.

37. Ler Lulkiyah bumi Burudangin, lajeng lampahe prapteng Paliyah, ara-ara kali gedhe , puniku bandar agung, pabeyaning Raja Ardabil, lampahan tigang dina, lawan kithanipun , kapanggih wong mondhok kathah, pan akethen ajrih manjing ing nagari, Lulkiyah duk kinepang.

38. Asrep ing tyas wadya ing Rum prapti, dadya panggih lawan embanira, Raja Pinutra kalihe , ing Simik Raja Kaldum, marek marang Sang Raja Putri, Pukulun lereh wadya, ingkang sami ngintun , ing Kebar Ian ing Yujana, Kandhabumi ing Ngindi Dinawar sami, ajrih manjing Lulkiyah.

39. Denya ngepang Iangkung binathithit, duk miyarsa undhang Sang Lir Retna, tata rakit prajurite, wadya kang sami ngintun, kinumpulken prajurit neki, rembatan Ian Iomotan, iya aja tanggung, dadia siji ing wuntat, prajurite bareng Iawan anak mami, suka sagunging bala.

40. Mungsuh arsa sun tingali wengi, sun eionga mbalang api kathah, wong Turki akeh mrecone, sun obar pondhokipun, Raja Kaldum matur· wotsari, angger peneding Iampah, punika Pukuiun, Panduka amundhutana, punggawaning pra ratu kang manganjuri, sinten ingkang pinatah.

41. Angandika Dewi Isnaningsih, kaloreyan panganjur wong liyan, iya momonganmu dhewe, ingsun gawe panganjur, amrih cekak sun mangawaki, sagung kang para Nata, saprajuritipun, mangawata kering kanan, null nempuh barenga kalawan mami, gelar Isnakudpiat.

42. Mung ron_g pantha bae ngarep mburi, si Kasrukum iku prange cidra, amilarsa sun leb bae, · gugup patingkahipun, aja kongsi sulape dadi, kang sami amiyarsa, suka manahipun, 'Sang Retna mundhut punggawa, roro bae kuda rongatus ja luwih, anggawa layangingwang.

43. Katur marang kang mbok Parangakik, lawan kakang mbok Putri Karsinah, maring Kuparman jujuge, surat tinampan sampun, mesat ingkang caraka kalih, wus tinembang tengara, budhal Sang Retna Yu, rakite sampun tinata, gumaregut lampahe sagunbiflg baris, datan arsa kawuntat.

XXXIII. KEMATIPUN PATIH BUWAWAS SAMPUN NGABAR

PANGKUR:

1. lng marga tan winurcita , prapteng kitha Lulkiyah celak baris, Kakim Maridin Seh Tartus, alan ing aturira, kendelana sakawan kang baris agung, kawula amatak mantra . ingg_ili pan ulaking sikir.

2. Punika tabuh sawelas, mangke yen wus pukul rolas mrepeki, yata kendel Sang Dyah Ayu , Ian prajurit sadaya, angantosi mantrane Ki Dhatuk Tartus, angadeg neng luhur kuda, keplok sarwi cerik-cerik.

3. Ngawe-awe wuri ngarsa, ngiwa nengen sarwi mencok maringis, ngurik-urik amacucu, ngujiwat kipat-kipat, tan antara ana swara gumaludhug, geter pater sasauran, tinarima Kim Waridin.

4. Denya masang kaluwihan, sigra matur marang Sang Raja Putri, ature Seh Kakim Tartus, suwasi Putra Tuwan, angsahena Ian sagung prajuritipun, mangke yen celak barisnya, tengara dipun atitir.

5. Sigra mangsah Raja Putra, Raja Kaldum ing Simik ngirid baris, tengara surak gumuruh, wong Turki mangke ngarsa, angangsahken sagunging prajuritipun, gumrudug lir udan lintang, anempuh pakuwon nagri.

6. Geger agni geger surak, am baranang dahana nggigirisi, lor kidul akabul-kabul, busekan awurahan, samya nempuh prajurite kang penganjur, riwut amarwaseng mengsah, kang kaparek lunas tapis.

7. Gumerah uleng-ulengan, kang durung wruh amung angrasa geni, nora wruh mungsuhe rawuh, anumpes amarwasa, kaweratan lir wukir sakethi tunu, wau sagung para Nata, kasusu saos ing Gusti.

8. Pedhang duduk antuk papan, kang kapelak ing geni den amuki, pating bacecer gumuruh, Bestak Nusirwan samya, gurawalan angungsi pakuwonipun, wadyanira rebut papan, ngungsi Prabu Samasrawi.

9. Wus kuwur kawur kapelak , ing dahana kumrubut angebyuki, prapta prajurit angamuk , gugup pating balesar, sami ngungsi enggone Raja Kasrukum, ba1a pawaka tan kendhat, wadyeng Simik wadyeng Turki.

10. Busekan pakuwonira, bilu1ungan baris Kosarsah wingwrin, ngandika Raja Kasrukum, apa kang dadi purwa, adhuh-adhuh wonten ba1a kang umatur, pan sarwi adeg-adegan, neng ngarsaning para Aji.

11 . Bala pangarsa turira, wonten kuda sewu kang munggeng ngarsi, punggawane amuwus, iki pakuwon mengsah, obongana tumpesen balane gupuh ratune cidra ing aprang, Gusti Rajeng Burudangin.

12. Prang cinidreng saking wiyat, mila kanin wentise Gusti mami, walesen cidraning mungsuh, si kemat brakasakan, ratu mesum si cidra pijer jalebud, nyarungus cidra ing aprang, wong Kosarsah Samasrawi.

13 . Nunten malih wonten prapta, sangsaya gung akethen ingkang prapti, datan liya muwusipun , si cidra walesana, obongana singa-singa ingkang ndulu, rampeden aja angetang, lanang wadon gedhe cilik.

14. Anjetung Raja Kosarsah, langkung ngungun Prabu Mutadarawi, ngandika Raja Kasrukum, Patih Buwawas enggal, upas pumpa angsahena mungsuh iku, pepedhepaksa waluya, mangsa nggagapa basuki.

15. Saksana Patih Buwawas, matak mantra wali-wali tan dadi, ajungkel njengking markungkung, pumpa tan ana prapta, suwe-suwe lingira Prabu Kasrukum, Patih Buwawas sulapnya, wus dangu tan wonten prapti.

16. Pyak-pyuk ari-ari kathah, rah mbalabar munggeng ngarsaning Patih, usus masih warni usus, ndhedhet neng ngarsanira, usus tumpuk ari-ari pirang atus, ngalumpruk tan ana obah, kaku tyasira Narpati.

17. Kendel satepining wana, ndhedhet balanira sami ningali, ing dahana lawan mungsuh, wau bala jro kitha, sami narka yen mungsuh arsa anggepuk, Ian pangabaran dahana, dadya pajeg denya baris.

18 . Sagung para Raja Putra, prajurite sanega ngati-ati, nulya na duta tumanduk, Raden Adanbanijan, embanira Atismunandar ingutus, atur uninga kang eyang, Sang Prabu ing burudangin.

19. Tembungipun sampun gita, ingkang prapta prajurit Burudangin, angiringken Sang Dyah Ayu, Sang Putri kalih pisan, sami mbekta ingkang putra kalihipun, Rahaden Arismunandar, ian Raden Asimkatamsi.

20. Sang Prabu Tasangsulngalam, maradinken warta baris kang prapti, suka sagung para ra tu, miwah kang para Putra, atengara menga saketheng lor kidul; tuwin kilen lawan wetan, barising pra Putra mijil.

21. Asubuh byar gagat wetan, katingalan Sang Retna munggeng esthi, neng jroning palana kurung, prajurite angayap, kalihatus prajurit wanodya ngayun, ni.unggeng turangga perangan, kadya wukir puspita sri.

22. Raja Putra neng turangga, ngirid baris Raden Asimkatamsi, ingayap prajuritipun, Raja Kaldum neng ngarsa, Raden Arismunandar tajem nggenipun, kapara ing ngarsa kanan, Ian ibu Sang Raja Putri.

23. Sagung para Raja Putra, mulat marang Raja Kaldum ing Simik, sadaya lumajeng njujug, prapteng ngarsa Ki Putra, angandika heh Bapa sapa kang rawuh, Raja Kaldum aturira, inggih para Raja siwi.

24. Sadaya rayi Paduka, ingkang rama kinadang dipun adhi, ing rama Tuwan Pukulun, mung satunggil punika, dipun pendhet wayah Kodrat Samadikun, ingugung milane !adak, Raja Putra ing Ngabesi.

25. Sinami Ian Putra Tuwan, Rajeng Kaos pun Putra ing Ngabesi, kalangkung geng asihipun, inggih Rama Paduka, nging winayah Raden Kodrat Samadikun, milane sanget aladak, sembada prawirengjurit.

26. Gumer kang sami miyarsa, rada cucut Raja Kaldum ing Simik, ing sabarang aturipun, pantes awor sembrana, nanging manis pangucap mila tinuduh, angembani Raja Putra, sembranane ngrespateni.

27. Sadaya resep tumingal, agung nglirik kang para Raja siwi, mesem mojar Raja Kaldum, paran angger sadaya, pan suwawi kinetheng manawi luput, saking ing darah utama, nenggih Jeng Nabi Ibrahim.

28. Manawi kelangan cahya, ingkang thukul wonten ing Burudangin, lah punapa sanesipun, Ian kang raka ing Kelan, kaot kedhik kapara balung kawetu, lawan karikaten lampah, kang raka lampah aririh.

29. Lah inggih mangsa wontena, animbangi ing Iangen Kangjeng Gusti, Pangeran Kelan puniku, ana picelak uga , kalih Raden Katamsi ingkang leripun , amemper Gusti kawula, Ian kang raka Kaelani.

30. Raja Putra namudana, heh yayaimas sadaya paran kapti, tuwin anakmas puniku, Ngabesi inggih paran , Kangjeng ibu punapa lajeng amagut, anedya tutulung ing prang, Ian rumeksa ing para Ji.

3I. lngkang sami katandhegan, uwos ingkang pinepet mungsuh sami, matur para Raja sunu, sagung ingkang wowotan , kang salawe kethi gya lajeng umangsuk , dening Jeng lbu Paduka, ngantosi dipun tim bali .

32. Pan sampun atur uninga, kapanujon Radyan Asimkatamsi, ing karsanipun puniku, Raden Arismunandar, ingkang ibu yata pangandikanipun, payo magut sanalika, obah baris angunduri.

XXXIV. PATIH JEDHI NUNGKUL DHATENG WONG AGUNG

DURMA

1. Raden sigra mangsah tedhak saking kuda, nyandhak sagunging jisim, sinawatken samya, marang barising mengsah, Arismunandar nyandhaki, bangkene kuda, tuwin bangkene esthi.

2. Sinawatken marang mungsuh kang katiban, pan kathah angemasi, dadya para putra, kang prawira prakosa, miwah ingkang para Aji, wadya sadaya, nyandhak balangken jisim.

3. Raja Putri anengah dipangganira, menthang langkap pinusthi, kang jemparing mesat, murub ardi pawaka, kadya palatuking bedhil, sinung kalamar, lawan sinungan gitik.

4 . Kang selapi sumyur walirang tumama, urube ingkang pinrih, ubale sahasta, pinusus pesatira, kadi sarpa tapat angin, asri paprangan , panahe Raja Putri ..

5. Samya eram kang mulat pratikelira, jemparinge Sang Putri, lamun tinirua, iki dudu pangwasa, ing sayekti saking sikir, nanging prayoga, kadya jemparing geni.

6. Nguwuh-uwuh heh payo Rajeng Kosarsah, metua ing ngajurit, aja aprang cidra, dudu apranging raja, rebuten iki prajurit, sumbageng jagat, kadang Sri Burudangin.

7. Pan arine Sang Prabu Tasangsulngalam, sun Dewi Isnaningsih, metoni prawira, iki ingkang kagarwa, Wong Agung Surayengbumi, ingkang patutan, Raden Amyah Katamsi.

8 . Sami dongong mungsuhe kang sami myarsa, swaranira cumengkling, getas renyah sadak, tan wonten kang maguta, prajurit Mutadarawi, tuwin Kosarsah, sisingunen asami,

9. Dadya ngatag marang prajurit wanodya, kalihatus jcmparing, ardagni sadaya, pan kadya udan lintang, kang kaparag mungsuh besmi, geger busekan , wau Ki Patih 1 edhi.

10. Mesat arsa nyidra saking ngantariksa, matur Ki Seh Waridin , angger dipun enggal, Paduka nitih kuda , pun 1edhi maring wiyati, saweg umesat, m boten ningali ngriki.

11 . Yata tedhak sampun anitih turangga, awor prajuritnya glis, Seh Waridin sigara, ngenggeni nggening Sang Dyah, nyandhak makena carestri, rame umangsah, mangsah nganilkaosi.

12. Basanipun Arab kang sami umangsah, nglepasaken jemparing, nganilkaos ika , adoh saking gagana, duk niyup Ki Patih 1edhi, kapethuk panah, netrane kiwa keni.

13 . Pan an glum ba Patih 1 edhi kadhinginan , cinandhak kang jemparing, ngandikeng wardaya , nadyan ingsun matia, bela Putri Burudangin, mangkrak pinecat, binuwang kang jemparing.

14. Bolong siji Patih Jedhi ndranira, sigar anarik lcntring, aniyup mangandhap, ncdya jog ing palana, waspada Kakim Waridin, yata samana , tibane Patih Jedhi.

15. Duk gurnabruk cinandhak gigithokira, angling Kakim Waridin , heh Patih den awas, dulunen ingsun sapa , Ki Patih Jedhi ningali, ing gurunira, nungkemi sarwi nangis.

16. Adhuh Kaki cilaka temen wakingwang, nemahi ingajurit, Seh Tartus lingira, dhingin ingsun wawarah, aja !ali marang mami, poma den awas, sajroning andon jurit.

17. Yen kaenggo banget-banget laku ngiwa, tan kena ngelmu mami, sira tan karasa, sor sikir si Kosarsah, nauri Ki Patih Jedhi, karasa pisan, nanging ta kadipundi.

18 . Wong suwi ta jer ingsun terah-tumerah, wiji Mutadarawi, Ratuningsun nyata, kena anut maringwang, ngupaya dadalan becik, kalawan ingwang, dinuta Ratu mami.

19. Atur surat pupucuk maring Kuparman, ingong banjur ninilib, wewengkon Kuparman, tamane Ratu Kebar, sun jajah gedhonge sepi, kang Kadammakna , ma1ah sun turun kedhik.

20. Sun aturi surasaning Kadammakna, meh mutung Ratu mami, malah Patih Bestak, pan sami cinengkalak, kinarya rekya Patih, pangewan -ewan, eneng madyaning jurit.

21. Lawan para dipati Medayin samya, padha den cengkelaki, 1awas-1awas teka, kena cininthung Bestak, soring prang ngambil srayeki, maring Kosarsah, Raja Kasrukum prapti.

22. Kakim Tartus alon denira angucap, mengko ta sira iki, apa karepira, sun kaki tunggalena, kalawan Raja Ardabil, wus pinarcayan, mring Sang Surayengbumi.

23. Tartus mojar iku bener karsanira, mbesuk Raden Pirngadi, madeg Naranata, ing nagri Purwakandha, sira melu ping-ngampingi , tinuwa-tuwa, lawan Prabu Pirngadio

240 Nanging aja baribin ing liyanira, ing reh maksih ginaib, saksane cinandhak, Patih Jedhi binuwang, pinrih tiba jroning puri, ganti kocapa, sira Raja Ardabil.

25 0 Lagya atur unginga ing ngarsanira, Wong Agung Jayengmurti, munggeng jroning guwa, Pukulun tur uninga, swara ingkang kapiarsi , inggih prabawa, saking ramening juri to

260 Tanpa wilis mbelasah gunging kang pejah, saking Sang Raja Putri, Burudangin prapta, prajurite ayutan, lawan ambekta kikirim, beras wowotan , Gusti salawase kethio

27 0 Kapiyarsa yen Paduka nandhang gerah, Prabu ing Bumdangin, inggih sami gerah, lawan kinepang mengsah , 0 sami kandhcgan kang bukti, nuju praptanya, Sang Putri sirep jalmio

280 Lajeng magut ing aprang riwut pamuknya, prajurit Burudangin, mungsuhipun risak , pakuwon ingubaran , undure mengsah amiris, buyut Paduka, Ian Putra Tuwan sami.

29. Angamuki jinenengan ibu samya, mungsuh geger wanadri. para Raja Putra, barise sampun medal, angebyuki angamuki, duk amiyarsa, Wong Agung Jayengmurti.

30. Asru nangis donga sukur ing Hyang Suksma, parentah ing Ardabil. kinen nimbalana , kang garwa ian kang putra , manjinga sajroning puri. Ian beras samya, kinen bagi para Ji.

31 . Nembah mijil saking salebeting guwa , gumabrug Patih Jedhi, niba ngarsanira, kagyat Prabu Lulkiyah, tiningalan Kyana Patih , adhuh Ki Lurah, mila tiba ing ngriki.

32. Patih Jedhi sumaur sarwi karuna, ingsun kasoran juri!, binuwang paprangan, mungsuh Iawan Sang Retna , Raja Putri Burudangin , ingkang kagarwa, Gusti Surayengbumi.

33 . Ingong tobat ngong milu agamanira, atuma maring Gusti, Sang Surayengjagat, tanggungen ingsun asrah, saksana binekta nuli, prapteng jro guwa, matur saha wotsari.

34. Gusti mila wangsul marek Jeng Paduka, punika Patih Jedhi, kapicondhang ing prang, mengsah Rayi Paduka, ing mangke arsa nglabuhi, agama Tuwan, sumungkem pati urip.

35 . Pan anglawe Wong Agung wau kang prapta, marek Ki Patih Jedhi, rinangkulkangjangga, cinetha becikira, duk Ki Buyut atur tulis, marang Kuparman, trape wedi Ki Jedhi.

36. Duk punika wus cinathet ing wardaya , mring Sang Surayengbumi, wus winuruk iman , wus bisa kinen nunggal, kalawan Raja Ardabil, Ian para wadya, nimbali kang ajurit.

37. Prapteng jawi kitha anitih turangga , nandher madyaning jurit, neng ngarsa dipangga , tumurun saking kuda , angger manjinga jro puri, inggih ngandikan, raka Paduka Gusti.

38. Putra Tuwan Ian Buyut samya ngandikan, yata Raja Ardabil, ngawe para putra, prapta wua dhinawuhan, sarni mundura rumiyin, mboten kalilan, nutuken prang samangkin.

39. Benjang gampil mundura ing sapunika, inggih karsaning Gusti, sigra tinetegan, bubar sagung gagaman, Retna Dewi lsnaningsih, manjingjro kitha, Raja Putra kinanthi.

KINANTHI

I. Gumaiudhug kadya Iadhu, prajurit ing Burudangin, manjing jro kitha sadaya, ingirid prapteng sitinggil, Sang Putri nungk~mi pada, ing raka Sri Burudangin.

2. Wadyanya pinarnah sampun, dening Sang Raja Ardabil, Sang Putri yen wus apanggya , Ian kadang Sri Burudangin, Iajenga manjing kadhatyan, ngebyuki sajroning purl.

3. Amung putra Iawan buyut, kawuia kinen angirid, linilanan mating guwa, sigra Sang Raja Ardabil, ngirid yan Arismunandar, Ian Radyan AsimkatamsL

4. Radyan kalih manjing sampun , guwa Ian Raja Ardabil, prapta anungkemi pada, kanan keri samya nangis, mulat ingkang rama wuta, netra datan aningali.

5. Kalih ingaras kang embun, adangti neng guwa sami, wus kinen samya medala, aja ngragoni kang pikir, denira meleng nenedha, apuranira Hyang Widhi.

6. Raja Ardabil tinuduh, ater Retna Buyut mami, temokena Ian kang rama, Ki Prabu Kaos nagari, anakingsun anunggala, ibunira jroning puri.

7. Dewi Kisbandi amethuk, mring maru Sang lsnaningsih, tundhuk neng kagok sapisan , tur sembah Putri Kuwari, Isnaningsih kudu ngalah, punika ta kadipundi.

8. Mangke tekane akantun, punapa manising budi, benere inggih kang nembah, pundi kang tekane kari, sayekti sepuh Andika, kawula kang maragili.

9. Jer kula ningkahe kantun, Andika ingkang adhingin, sayekti pinasthi tuwa, mboten-mboten kawulajrih, Putri Kuwari turira, inggih paren tah kang rna wi.

10. Isnaningsih alon muwus, sinten ingkang marentahi, Putri Kuwari turira, kakang mbok Sudarawreti,

Sang Retna malih lingira, parentahe kadipundi.

11. Putri Kuwari umatur, duk maksih neng Malebari, pepakan kang para garwa, Marpinjun Sirtupeleli, makaten ngandikanira, kakang mbok Sudarawreti.

12. Heh Kisbandi ariningsun, lamun Putri Burudangin, Dewi lsnaningsih prapta, sira anembaha yayi, sira sun ingser nggonira, dadia garwa wuragil.

13. Kang aneng ngarsanireku, dimen Putri Burudangin, pan iku Putri gagala, sumbaga prawireng jurit, kalok ing jagat wiryawan, Putri adi Barudangin,

14. Wus awayah manak pitu, parandene durung krami, saking ingkang para raja, tan ana ingkang ngembari, kaprawirane ngayuda, tuhu yen putri prajurit.

15. Tan leres ing driyanipun, Putri adi Burudangin, sukur talah laetalah, sugih agarwa sinekti, tumuli baranahana, Kaki Prabu Parangakik.

MENAK PURW AKANDA 2

DAFTAR lSI

XIX Akan Mencari Hilangnya Wong Agung . . . . . . . . . 131 XX Dewi Kada.rwati Mencari Wong Agung . . . . . . . . . 137 XXI Raja Gumiwang Berperang Melawan Kodrat Samadikun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 XXII Wong Agung Diketemukan di Gua . . . . . . . . . . . . 146 XXIII Raja Purwakanda Mencari Bantuan . . . . . . . . . . . 1 SO XXIV Raden Asimkatamsi dan Raden Arismunandar . . . 156 XXV Raja di Kosarsah Memberi Bantuan ke Purwakanda 160 XXVI Membicarakan Gelar Perang . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 XXVII Perang Tandhing . ... . ........ . ....... . .... 169 XXVIII Wong Agung Dengan Seluruh Bala Tentaranya Terkena Sihir ............ .. . . .. . . . . . .... . 175 XXIX Raden Pirngadi Maju Perang .... . ..... . .. . .. . 180 XXX Perang Amuk-Amukan ......... . ....... . .. . 183 XXXI Prabu Tasangsulngalam Terluka ... . .... . . . .. . 187 XXXII Dewi lsnaningsih Memberi Bantuan Perang .... . 191 XXXIII Sihir Patih Buwawas Telah Cabar . .. ......... . 199 XXXIV Patih Jedi Menyerah Kepada Wong Agung .. . .. . 204 XXXV Prabu Kasrukum Mencari Bantuan ...... . .... . 209

XIX. AKAN MENCARI IDLANGNY A WONG AGUNG

(Asmaradana)

1. Sang Prabu Samasrawi bertanya kepada Patih Bestak, "Siapa yang punya perbuatan menolak tenung dan dapat mengatasi perkara yang berat itu?" Ki Patih Bestak menyembah, "Saya mendengar kabar,

2. bahwa tidak lain dan tidak bukan, Raja Putri Parangakik ibu Raden Jayusman yang datang kemarin. Ia adalah seorang putri yang luar biasa keberaniannya, memiliki kekuasaan tertinggi di dunia."

3. Ki Patih Jedi menyambung, "Apakah si Abang mendengar ada perkara peperangan sendiri yang ramai, antara sesama saudara?" jawab Patih Bestak, "Ya ada, mereka berperang sendiri selama tujuh malam."

4. Tanya Prabu Samasrawi pura-pura tidak tahu, "Apa yang menjadi sebabnya? Dan bagaimana Patih kabarnya putra Sri Batara yang muda, Raden Semakun, perginya ikut siapa?"

5. Patih Bestak menyembah, "Ikut Atasaji sesama cucu keponakan yang dibuang di hutan, yaitu yang ditolong oleh Retna Sudarawreti itu, sehingga Atasaji menang perangnya.

6. Kaolaranu mati oleh Kusuma Sudara, kepalanya diadu dengan kepala ibunya sehingga hancur dan mayatnya hilang." Prabu Nusirwan berkata, "Ya itulah Anak Prabu, biarpun cucu ataupun anak,

7. karena sudah punya jiwa dan badan sendiri-sendiri punya kehendak sendiri-sendiri. Karena itu, maka Semakun pergi, jatuh cinta melihat putri anak Prabu Gumiwang,

8. yang bernama Dewi Rukanti. Memaksa minta kepada Bapak, lalu Bapak bentak, "Nanti kalau engkau sudah bekerja, jangan berbuat memalukan!" Itu ia sakit hati lalu pergi bertamu,

9. ke kenalan baiknya ketika ada di Yujana, yaitu Raja Putra Kaharkusmen yang sanggup mendapatkan putri Gumiwang Dewi Rukanti itu, dan pasti akan dipertemukannya.

l 0. Tetapi hendaknya berkumpul di sini, kelak putri Gumiwang pasti diboyong. Karena itu Semakun pergi lepas dari tangan Bapak, karena Kaharkusmen sudah menyanggupi itu."

II. Kata Prabu Samasrawi, "Pantas tidak tampil berperang, orang Arab sedang punya kerja sendiri, ya sudah biarkan sajalah, jangan ada yang keluar." Demikianlah maka di tern pat lain,

12. di pasanggrahan Arab mereka yang sedang rindu, Marpinjun menangis memilukan, ia menjerit mengaduh-aduh kepada Retna Sudara, "Tega amat adikku, orang sedang mendapat kesusahan di sini.

13 . Aku seperti mau cepat mati kalau engkau tidak datang, aku tentu mati seketika tanpa sekarat, karena kekalutan batinku." Ketika sedang sa ling berbicara melepas rindu, datanglah seseorang der.gan tiba-tiba tidak diketahui dari mana masuknya,

14. Retna Sirtupelaeli mendahuluinya pada waktu diketahuinya bahwa kakaknya Raja Karsinah beserta bala tentaranya berangkat melalui daratan, merupakan perjalanan yang lambat. Demikianlah perjalanan mereka , serta yang sedang melepas rindu,

15. dengan para madunya. Lalu datanglah barisan darat bala tentara Parangakik yang dipimpin oleh Raja Kalbujer, bagaikan lahar mengalir membakar gunung. Setelah semua mendapat tempat dengan teratur,

16. Prabu Rustamaji segera menjemput kedatangan kakandanya. Sete1ah bertemu ia menyembah la1u dirangku1 o1eh kakandanya. Yang memperhatikannya agak kebingungan karena mereka tidak tahu akan perja1anan para permaisuri.

17. Marpinjun Putri Medayin, putri paling muda jadi tua kedudukannya, karena diatur o1eh Sudarawreti dipaksa menjadi yang tertua. Sedang ia sendiri menjadi putri yang kedua dan Putri Karsinah yang tengah.

18. Putri Kuwari yang bungsu. Sekarang ada yang baru ialah Putri Burudangin yang 1uar biasa, putri pemberani dan sakti, saudara Tasangsu1ngalam raja agung dan perkasa yang disembah o1eh sesama raja,

19. bernama Dewi lsmaningsih yang amat sakti dan perkasa. Atas saran Sudarawreti agar ia berkedudukan di belakang Raja Putri Karsinah dan menempatkan diri di depan Putri Kuwari,

20. yang menjadi bungsu 1agi. Atas saran Sudarawreti ia hanya menurut saja tidak sakit hati sedikit pun, dan sela1u mentaatinya. Maka datanglah 1agi bala tentara Pangeran Ke1an,

21 . yang dipimpin oleh Raja Kubarsi, Maliyatkustur yang perkasa, dan Wrahatkustur ipar Kangjeng Pangeran Kelan satria Balaraja. Prabu Rustamaji menjemput adindanya Pangeran Kelan.

22. Selanjutnya ia menjemput hgi kakandanya Raja Karsinah. Setelah bertemu, sang Raja lalu menyembah. Bala tentaranya bagaikan samodra. Setelah semua ke pasanggrahan, mereka lalu berkeliling sungkem kepada p2ra ibu semua.

23 . Ki Umarrnaya dengan cepat sudah sampai di Mutadarawi, ia meneliti keadaan kerajaan, demikian pula di dalam istana raja. Tetapi yang dicari tidak ada, mungkin karena kepandaiannya yang menculik. Tetapi ia keburu mendengar bahwa di belakang ada kerusuhan.

24. Mendengar ibunya Atasaji dibuang ke hutan beserta putranya dan banyak yang membela karena sayang dan kasihan kepada Atasaji, demikian juga seluruh para Raja Putra menjadi pengikut dan setia kepada Atasaji, Marmaya tergesa-gesa

25. pulang kern bali. Setelah tiba ia bert emu dengan manggala para raja putra dan para senapati perang yang datang semuanya. Umarmaya sangat terharu. Para raja dan para putra yang baru datang berebutan menyembahnya.

26. Maka para raja lalu diantar oleh Arya Parangteja masuk ke ruang dalam. Sekarang yang menjadi pembicaraan mereka adalah memikirkan untuk mencari Wong Agung yang hilang di waktu malam. Para pemuka lalu merundingkannya.

27. Raja Putri Parangakik Retna Sadarawreti bertanya lembut kepada para raja dan para putra yang memenuhi ruangan, apakah semua tidak ada yang mimpi ataupun dugaan, tetapi tidak ada yang memberikan jawaban. Sang Putri bertanya lagi,

28. "Kakanda Dipati Guritwesi dan Adinda Parangakik, bagaimana menurut perasaanmu, yang hilang tidak menentu tet:npatnya, sangat mengkhawatirkan apa tidak? Bagaimana kakanda dan adinda apakah hatimu khawatir?"

29. Arya Maktal menyembah, "Saya khawatir jaraknya sangat jauh, tetapi rasanya enak saja." Umarmaya men yam bung, "Ya, sama dengan saya." Sudarawreti tertawa, "Ya itu nujum yang kuat.

30. Hati itu adalah bunga kasih. Kasih itulah yang memulainya, dalam scgala perbuatan. Karena itu menjadi pertanda, hati itu yang paling dekat dengan alamat, alamat dekat dengan sukma.

31. Sukma itu yang menyimpan hidup, hidup itu ditumbuhkan oleh dunia. Begitu sajalah menurutku, kalau hati tenteram

saja. Kalau gelisah menjadi alamat, tetapi jangan diperlihat134 kan, karena kalau diperlihatkan jadi cowek.

32. Kalau hati itu cowek akan menggoyahkan perkara. Kalau seseorang itu pikirannya goyah, maka alamat bunga kerusakan. Hilang nama sifat, merenggang dengan jiwanya. Sungguh menjadikan bingung salah sangka,

33. yang mudah ditunggangi oleh iblis, kewaspadaan goncang, derajat yang telah menjadi miliknya menjadi gerah kepanasan ingin menghilang saja. Kalau ada orang yang pikirannya tidak lurus, itulah muridnya setan.

34. Itulah hendaknya kau ketahui Adinda, kalau dalam hatimu merasa enak. Karena Adinda yang menjadi pelitanya, melebihi para sanak saudara, kalau seandainya akan mati sungguh engkau tidak ketinggalan dicabut oleh malaikat.

35. Biarpun tinggal mau mati, sesungguhnya itu akan minta ditangguhkan, menunggu pelitanya, Wong Agung Parangteja. Kalau itu akan datang, Pangeran Surayengjagat pagi datang sore mati."

36. Yang mendengar jadi ramai. Para raja dan para putra mendengar kata-kata itu hilang bekas-bekas kesusahannya, yang meringankan keprihatinannya . "Itu Adinda maksudku akan kucari sampai tuntas ke dalam hutan.

3 7. Karena Raja Mutadarawi mempunyai prajurit binatang hutan, pasti aku gempur hutannya, ya dengan tipu daya agar berkurang kekuatan musuh itu, biar patah bahu kirinya.

38. Ketakutannya para prajurit ini, Raja Purwakanda itu sakti, mempunyai prajurit binatang hutan. Tam bah lagi gustinya lenyap, hatinya makin kecil. Karena itu kulihat para raja tampak suram-suram mukanya.

39. Ketika berperang di Malebari, betapa berat banyaknya musuh, walaupun begitu tidak seperti ini keprihatinan para prajuritmu Adinda Parangteja, disebabkan karena musuh prajurit burung dan prajurit binatang hutan.

40. Kalau pikirannya mengetahui akan Yang Bersifat Kasih, aku akan membuat duta gunung bisa bicara. Aku tidak heran Adinda. lnilah kehendakku, menantuku Kadarwati, engkau aku bagi tugas.

41 . Karena engkau Nini, permaisuri putra simpanan, anakku yang menjadi kebanggaan, putra pennata Kuparman, pemberani di seluruh dunia. Kalau punya putra bodoh tidak akan menjadi pendamping dalam perang.

XX. DEWI KADARWATI MENCARI WONG AGUNG

(Kinanthi)

1. Sesungguhnya engkau lesu, kusam kurang serasi, tidak mantap, rasanya dingin. Putri Raja Kubarsi, Raja Agung pemberani dalam perang. Putri Ni Kadarwati,

2. pandangan orang pasti pantas menjadi prajurit tersohor seimbang dengan kecantikannya, apa lagi permaisuri seorang prajurit, putra kebanggaan pemberani dalam perang, manggala orang Puserbumi.

3. Carilah orang tuamu wahai Nini Kadarwati, hilangkanlah kesusahan orang Puserbumi. Carilah dengan teliti sampai tuntas hutan yang kelihatan ini, jangan yang lain.

4. Di sebelah tenggara kerajaan agung, kota Mutadarawi adalah tempat oinatang yang diperintah oleh Raja Samasrawi dengan burungnya yang tunduk dan taat kepada rajanya itu.

5. Ketika aku berada di jalan dengan engkau melalui udara, hutan itu terlihat ada sinar yang jernih. Sepantasnya yang punya sinar itu, ya, orang yang sangat tersohor di dunia.

6. Seandainya tern pat orang tuamu tidak di situ Kadarwati, tentu itu tempat yang berbahaya, gurunya si Samasrawi yang mengajarkan supaya burung dan binatang hutan dapat diperintah olehnya.

7. Wahai Kakanda, jagalah perjalanan menantumu Ni Kadarwati itu, apa yang harus dilakukan dan nasihatilah, karena anakrnu itu masih anak-anak tetapi sudah berani berperang.

8. Bcrhati-hatinya masih kurang, tetapi rasanya tidak mengkhawatirkan. Boleh dilihat si Kadarwati kalau berperang, pimpinannya sudah nyata, tegas, dan meyakinkan."

9 . Kadarwati menyembah, "Saya akan menjalani perintah dan mcngorbankan jiwa raga untuk mencari orang tua yang sekaligus menjadi gusti saya, sampai ketemu di mana beliau berada."

l 0. Kata Sang Ayu lagi, "Wahai Adinda Raja Jaswadi, ikutilah menantumu, kikuk sekali aku berperang." Raja Suwangsa menyembah, "Siang malam saya sanggup."

11. Umarmaya tiba-tiba cemberut, menjulur-julurkan lidah dan melototkan matanya. "Na sekarang sudah pantas, sekarang aku baru mau bicara, tapi belum percaya kalau belum beserta Adinda.

12. Adinda Prabu Suwangsa, walaupun bukan Adinda sendiri, hanya jin je1ek saja, beke1 yang bemama Pak Dulil, gurunya Saptiyunasar, rasa hatiku telah percaya."

13. Semua yang mendengar menjadi riuh. Sang Raja Drenis menundukkan kepala, semuanya makin gembira melihat Sang Raja Drenis menundukkan kepalanya dengan tersenyum sambil menyembah kepada Dipati Guritwesi.

14. Ketiganya la1u berpamitan. Umarmaya dengan Raja Jaswadi tidak kelihatan, memakai mahkota Su1eman. Hanya Kadarwati yang menampakkan diri tetapi jalan me1a1ui udara.

15. Sang Ayu berkata lagi, "Adinda Prabu Burudangin sediakan prajuritmu sepu1uh ribu saja tak usah 1ebih, yang berkendaraan harimau." Sang Prabu memberikan sembah.

16. lalu memerintahkan seorang raja terkemuka, Sang Raja Miswe1 Kanardis untuk memimpin sepuluh ribu prajurit. Kata Sang Dewi lagi, "Wahai para Raja Putra, siapkan empat orang, saya tunjuk.

1 7. Kodrat Samadikun dan engkau Dukyanis, Kaharkusmen dan si Samardikan namamu, siapkan kuda-kuda perang, masingmasing sepuluh ribu tidak usah lebih.

18. Dan engkau adinda Semakun, yang telah memeluk agama yang sama dengan kami di sini, aku beri pekerjaan." Retna Marpinjun menyambung, "Semakun baik-baiklah engkau, dipercaya oleh Adinda Dewi."

19. Raden Semakun menyembah, sedia berkorban jiwa. "Adinda, bukan cara berperang, tetapi berpura-puralah berburu adinda. Jagalah cucumu Raja Putra Atasaji.

20. Ia kusuruh berburu, sesungguhnya dalam hatinya maju berperang, tetapi tingkah lakunya menyamar seperti berburu binatang-binatang. Kalian jadilah pengawal perjalanan si Kadarwati."

21. Yang berjalan paling depan orang-orangnya adinda Burudangin yang berkendaraan harimau. Sang Raja Miswel Kanardis siap, bunyi-bunyian tanda berangkat dimulai. Gemuruhlah mereka yang berjalan menyamar itu.

22. mengiringkan Raja Putra Atasaji berburu, menggempur hutan larangan kepunyaan Prabu Samasrawi. Hutan itu ternpat tenung sulap di Mutadarawi.

23. Maka yang sudah lebih dulu berangkat yaitu Dewi Kadarwati sudah sampai di tempat tujuan lalu menukik turun di tepi hutan. Di sana banyak gunung-gunung kecil bersembulan di sebelah utara dan selatan.

24. Di sudut sebelah barat laut hutan itu, yaitu Gunung Menada, di situlah gua tempat tinggal Wong Agung Surayengbumi. Ketika Ki Seh Waridin berada di situ, orang tidak dapat mengetahui sudah berapa lamanya,

25. ia disimpan oleh Hyang Mahakuasa bertapa di Gunung Menada itu. Hutan itu dijaga oleh dua puluh lima orang mantri, yang akan diambil alih langsung oleh para putra. Hutan yang dipagari oleh terali besi,

26. dan didirikan rumah besar-besar yang dijaga oleh sepuluh orang mantri setiap rumah untuk menjaga binatang hutan. Mereka sebagai juru kuncinya. Demikianlah perundingan telah selesai, perjanjian sudah bulat.

27. Perjanjian saat-saat pertempuran secara halus maupun secara kasar, Raja Miswel dengan seluruh bala tentaranya barisan darat maupun udara, sudah bersatu padu. Pada Raja Putra mengikuti di belakangnya.

XXI. RAJA GUMIWANG BERPERANG MELAWAN KODRAT SAMADIKUN

(Pangk1.1r)

1 . Mantri penjaga hutan terkejut melihat datangnya barisan besar yang diikuti oleh satria seperti hendak berburu. Pemimpinnya naik harimau semua . Raja Miswel yang ada di depan berkata dengan keras, "Buka pintumu cepat!"

2. Mantri Bumi bertanya, "Siapa yang menyuruh membuka pin tu gerbang?'' Sang Raja Miswel menjawab, "Ya tentu Gustiku, Putra Sultan Anom Rustamaji, yang sedang pesiar berburu , bernama Raden Atasaji."

3 . Mantri Bumi berkata kasar, "Engkau ini musuh yang menyamar, bukankah ini larangan keras, tern pat keramat para Raja Purwakanda turun-temurun. Jika engkau membawa surat kuasa dari Gustiku.

4. Sang Raja Matariakbar, mana? Kalau tidak ada suratnya aku tidak berani membukakan pintu itu. Dan itu namanya musuh bel urn takluk kepada Gustiku." Raja Miswel segera memerintahkan kepada para pemimpin raja prajurit.

5. Harimau-harimaunya pada menerkam para mantri, empat orang telah dapat dimakannya. Para mantri yang lain ngeri melihatnya, mereka 1ari maSuk ke kota hendak memberi tahu kepada rajanya. Ada mantri yang mengintainya dan me1ihat tingkah laku mereka.

6. Pintunya sudah dirusak. Binatang hutan di situ bergiliran setiap hari menjaga dalam kota dua ratus ekor binatang hutan serta burung. Demikianlah, maka Sang Raja Miswel 1a1u masuk ke dalam hutan.

7. Di belakang adalah para Raja Putra yang menjadi prajurit barisan belakang. Raden Kodrat Samadikun, Raden Samardikaran, Raden Kaharkusmen, dan Dikyanis, di depan siap dengan perlengkapan perangnya. Demikian juga para Raja Putra semua.

8. Sesampainya di dalam hutan, seluruh prajurit Kemardis dan prajurit para Raja Putra bersorak-sorak gemuruh bagaikan guruh di waktu hujan lebat. Kadarwati lalu membuka cupunya yaitu semacam kotak kecil biasanya tempat bedak atau wangi-wangian. Keluarlah binatang-binatang hutan berbondong-bondong diiring oleh angin topan.

9. Hendaklah jangan menjadikan salah pengertian bagi yang mengetahui mengapa Kadarwati kesaktiannya masih ada. Padahal ia sudah masuk Islam, tentu hilang sebetulnya ilmu tenungnya itu. Tetapi Retna Dewi Kadarwati mengapa kesaktiannya masih ada?

10. Itu memang karena disertai dengan permohonan. Setelah Ni Kadarwati beriman, ia memohon kepada Yang Agung agar ia tetap mempunyai kesaktian. Seperti biasa ia memohon dengan tekun. Tuhan bersifat pengasih dan mengabulkan permohonan umatnya.

11. Barang siapa memohon dengan sungguh-sungguh akan dikabulkan. Tetapi tidak lagi disebut sihir atau ilmu tenung, tetapi disebut mangunah yaitu suatu kelebihan yang diperoleh karena keimanannya. Kalau Wali disebut keramat, sedangkan Nabi, itu yang disebut mukjijat. Kalau kapir namanya sikir istijrat yaitu ilmu tenung untuk membuat orang terheran-heran." Demikianlah Dewi Kadarwati,

12. mangunahnya makin menjadi-jadi. Tidak · henti-hentinya ia memohon kepada). Yang Maha Kuasa. Yang ada di dalam cupunya, itu adalah isi hutan. Keluar bersama-sama dibarengi dengan angin topan menghampiri binatang-binatang hutannya Prabu Samasrawi.

13. Hal demikian Marmaya telah waspada , ia lalu menembaki kaca dan rumahnya dibakar. Riuhlah binatang-binatang itu menyerang, sulapnya telah menguasainya. Banteng saling tubruk dengan banteng, gajah berge1ut dengan gajah, suaranya sangat menakutkan.

14. Raja Jaswadi memasang panah api, hutan itu 1a1u dibakar. Yang sedang berperang hiruk-pikuk mengejar-ngejar binatang hutan. Kadarwati senang melihat peperangan itu, karena mangunahnya diizinkan Tuhan. Hutan dengan binatang-binatangnya terbakar.

15 . Maka mantri hutan 1arinya sudah sampai di hadapan gustinya, dan te1ah dilaparkan bahwa hutannya kedatangan satria musuh, yaitu Raja Putra Atasaji yang berburu. Dicegah 1alu marah bukan kepa1ang sehingga hutannya dibakar.

16. Ada seratus ribu kuda dan pemimpinnya kira-kira sepu1uh ribu yang mengendarai harirnau. Sang Prabu Samasrawi sangat marah. Ia segera menunjuk adindanya Raja Gumiwang dan Patih Jedi.

17. "Tangkap dan rampaslah putra Arab yang melanggar laranganku, merusak dan mengganggu itu!" Yang ditunjuk langsung berangkat dari hadapannya, sehingga terburuburulah prajurit yang menyusu1nya dengan berbandangbandang. Sesampainya di pinggir hutan mereka heran melihatnya.

18. Binatang hutan besar kecil mati berserakan. Prajurit Sang Raja Karungrawi ada sepuluh ribu yang telah siap bertempur. Prajurit Gumiwang banyak pula berdatangan.

19. Sang Raja Gumiwang maju menyerang, Patih Jedi menjaganya dari udara. Karungrawi berseru sambil mengacungkan cemeti, "Hai Raja Putra Arab, engkau mendapat murka, berburu membakar hutan. Menyerahlah engkau aku bargal!"

20. · Putra Ngabesi maju dcngan naik bakarlcs sampai di depan musuh. Raden Kodrat Samadikun berkata kasar. "Engkau raja yang mcrahasiakan hutan besar. Nah lihatlah sekarang hutanmu, binatangnya habis tumpas."

21. Kata Raja Gumiwang, "Masih sangat muda engkau itu terlalu berani." Kata Kodrat Samadikun, "Biarpun aku masih sangat muda, dalam pcrang aku berani memukul kepalamu dcngan gada. Ayo apa yang ada padamu, siapa namamu hai Raja?"

22. "Aku Raja Gumiwang, saudara Prabu Samasrawi." Demikianlah Raja Gumiwang bcrsama-sama dcngan pcngikutnya menghampiri dan memukulnya. Tetapi ditangkis olch Kodrat Samadikun, lalu ramai saling gada menggada. Mereka samasama sak ti dalam perang.

23. Umarmaya yang ada di daratan mendekati, sedang Jaswadi di udara . Retna Kadarwati telah menggunakan mantra sehingga ia tidak tampak , menjaga perangnya Kodrat Samadikun . Sedangkan Raja Gumiwang dijaga oleh Patih Jedi.

24. Ki Patih Jedi tidak melihat Kusuma Kadarwati dengan prajuritnya sebanyak dua puluh delapan orang semuanya tidak nampak. Kedua puluh delapan orang itu masing-masing memasang panahnya . Maka yang sedang berperang dengan gada saling pukul-mcmukul.

25 . Patih akan bermain curang, akan memanah Kodrat Samadikun. Ia segera mcmasang panahnya. Terlepaslah anak panah itu, tetapi dengan tangkasnya Retna Kadarwati telah melepaskan senjatar.ya. Panah Patih Jedi

26. yang menjadi sasarannya. Tangkai anak panahnya putus. Maka heranlah Ki Patih Jedi, "Disambar apa panahku, rnengapa tidak mengenainya sasaranku si Kodrat Samadikun itu?" Lalu diulang memanalmya lagi. Dengan cepat Dewi Kadarwati

27. melepaskan serijatanya mengenai sasaran, putuslah anak panah Patih Jedi. Ia sangat marah lalu berkata dengan keras, "Apakah si Kodrat Samadikun keturunan dewa sehingga tidak dapat dikenai senjata?" Patih Jedi kaku hatinya, ia segera membalikkan badan mundur ke belakang.

XXII. WONG AGUNG DIKETEMUKAN DI GUA

(Durma)

I. Barangkali berniat akan menombak Ki Patih, yang dalam perang disegani bagi negeri Purwakanda. Tiap kali berperang seperti itu, Raja Gumiwang yang maju lewat darat, Ki Patih yang membunuh musuh.

2. Sekarang mendapat lawan berperang yang waspada. Maka Ki Patih Jedi segera menukik ke bawah ke tempat yang sedang berperang. Dewi Kadarwati cepat memerintahkan pengikutnya untuk bersama-sama melepaskan panah.

3. Dua puluh delapan anak panah bersama-sama terlepas dengan sasaran Raja Gumiwang. Jatuhlah ia dari kudanya, kepala, dada, tulang selangka dan belikat. terkena panah. Luka-luka nya banyak. Patih Jedi terkejut melihatnya.

4. Ki Patih sangat heran. Ia ingin menengadah, hidungnya dipanah hanya dengan gagang panah, kena hidungnya dengan suara bertenting. Ki Patih hidungnya pesek seketika. Sedang Raja Gumiwang badannya telah hancur terkena panah.

5. Ki Patih telah melihat bahwa Raja Gumiwang jatuh dan telah mati. Ia lalu lari melapor kepada Gustinya bahwa sekarang adinda Raja Prabu Gumiwang telah habis kena panah.

6. "Badannya dihujani panah enam puluh buah yang datang dari langit. Hidung saya ini pesek kejatuhan gagang panah dari udara. Hidung dapat dikenai."

7. Sang Prabu Samasrawi ketika mendengar sangat heran terpaku. Pada saat itu ada keributan. Binatang-binatang hutan yang masih tinggal berbondong-bondong mengungsi ke dalam negeri. Maka Sang Prabu segera meninggalkan ternpat.

8. Sang Prabu pulang dan menyembunyikan diri di dalam kota, sambil mencari daya. Seluruh prajuritnya beserta para raja berkumpul. Gapura kota dijaga. Prabu Nusirwan ikut di dalam istana.

9. Demikianlah, maka ketika hutan sedang terbakar dan terdengar suara peperangan, sang J ayengrana yang berada · di dalam gua terkejut. Ia mengintip, tetapi belum jelas ada peperangan. Pada waktu itu Kadarwati telah turun,

10. bersama-sama dengan uwaknya Ki Dipati Tasiwaja dengan Raja Jaswadi beserta para putra, sudah berkumpul bersamasama, pada melihat yang te1ah mati yaitu bermacam-macam binatang hutan yang begitu banyak.

11. Retna Dewi Kadarwati bersenang-senang ingin melihatlihat. Ada sebuah gunung yang utuh tidak terkena api. Gunung itu kecil di pinggir sungai. Tampak teduh, Sang Prabu melihatnya,

12. karena Wong Agung itu sedang berada di pintu gua. Hatinya tidak khawatir akan kedatangan orang yang ingin bersenang-senang beserta para pengikutnya mencari air. Ni Kadarwati terkejut

13 . ada orang yang duduk di pintu gua, Kadarwati mengira bahwa itu musuh. Ketika dilihat oleh Wong Agung Ni Kadarwati dipanggil dengan 1ambaian tangan o1eh ayahandanya. Ber1arilah ia menghampiri dengan hati yang sangat haru.

14. Dengan serta merta ia menyembah kaki ayahandanya sambil menjerit dan menangis. Wong Agung berkata, "Nini

apakah engkau tadi yang berperang di sini?" Jawab Kadar1.:17 wati sambil menycmbah, "Ya ayahanda, saya yang berpcrang."

15 . "Sudah duduklah Nini, lalu siapa tcmanmu?" Jawabnya masih dengan menangis, "Dengan Kangjeng Uwa, Dipati Tasikwaja dan Bapak Jaswadi serta para Putra dengan Cucunda A tasaji."

16. Kadarwati mengutus pembantunya, "Cepat beritahukan kepada Kangjeng Uwa dan Bapak serta para Putra bahwa ayahanda Raja telah ketemu." Utusan segera pergi.

17. Ketika dilihatnya orang berlari-lari gedebukan, Baginda Amir keluar dari gua dan duduk di bawah pohon beringin. Datanglah Ki Umarrnaya dan Sang Raja Jaswadi. Mereka lalu saling merangkul dengan hati haru.

18. Para Raja Putra semua menyampaikan baktinya. Raja Miswel Kanardis menyembah kaki baginda. Sesudahnya lalu disuruh duduk. Scmakun dan Atasaji bersama-sama menyembah kedua kaki baginda.

19. Maka terkejutlah Wong Agung melihat kepada Putra Medayin itu, lalu disuruhnya duduk. Wong Agung berkata lembut, "Apakah sudah lama Adinda bersama kami?" Marmaya segera menyambungnya memberi jawaban,

20. "Adinda Paduka telah lama mangkir terhadap orang tua, malahan sudah menyaksikan dua kali perang dengan sekarang ini. Kini mengikuti Paduka, sudah memeluk agama Ibrahim. Nekat untuk mengabdi, Wong Agung ketika mendengamya,

21. sangat senang hatinya. Dengan serta-merta adindanya lalu dipegangnya, ditarik dan diciumi. Sesudah itu lalu disuruh duduk dekat di hadapannya. Umarrnaya berkata lembut, "Adinda Paduka ini mempunyai keinginan.

22. Ia menaruh minat kepada Putri Raja Gumiwang yang tewas tadi pagi berperang melawan Putra Paduka Kadarwati yang dapat membunuh Karungrawi itu. Putrinya cantik bernama Dewi Rukanti."

23. Wong Agung Surayengjagat berkata, "Wahai Nini Kadarwati, pergilah engkau menculik Putri Gumiwang. Kasihanilah pamanmu ini. " Ni Kadarwati menyembah sanggup melaksanakan perintah.

24. Ia segera melesat dari hadapan ayahandanya beserta para pengiringnya. Negeri Gumiwang itu hanya satu malam peijalanan dari Mutadarawi. Besar negerinya hampir sama dengan negeri Mutadarawi.

25. Sepeninggal Kadarwati Wong Agung pindah tempat menuju ke rumah besar yang masih tinggal. Setelah Wong Agung berada di sana, para prajurit pada membakar daging banteng dan kijang.

26. Seluruh prajurit bersenang-senang karena binatang hutan ban yak berserakan, kambing ribuan · banyaknya. Lalu memb~at keramaian di dalam lingkungan yang dipagari oleh terali besi. Demikianlah sampai matahari akan masuk ke peraduannya.

XXIII. RAJA PURWAKANDA MENCARI BANTUAN

(Sarkara (Dhandhanggula))

I. Dewi Kadarwati sampai di negeri Gumiwang pada malam hari, lalu menuju istana. Barisan penjaga singgasana adalah para adipati. Mereka belum ada yang mengetahui bahwa gustinya telah wafat. Dewi Kadarwati dengan para pengiringnya langsung menuju ke taman. Kadarwati mandi dan memetik bunga-bunga, menyegarkan badannya.

2. Dipetiknya juga bermacammacam buah-buahan, sehingga bergembiralah hati para pengiringnya. Maksud Dewi Kadarwati pada waktu itu adalah untuk beristirahat. Ketika pukul sebelas datang menteri yang melaporkan bahwa Sang Prabu telah gugur berperang melawan Raja Putra Arab. Ketika didengarnya, bagaikan guruh suara tangis mereka, gemparlah dalam istana.

3. Permaisuri dan Dewi Rukanti pada pingsan jatuh di tanah. Katanya, "Ayahanda Prabu tidakkah be las kasihan kepada ananda." Permaisuri merangkul putrinya, "Be tapa harus engkau perbuat buah hatiku, engkau telah dewasa ditinggal oleh ayahmu. Kepada siapa gerangan engkau Nini akan mengabdi, apa uwakmu Purwakanda?"

4. Orang sombong memaksakan berani melawan Surayengjagat, hukumannya harus mati saja. Itu setelah negerinya dikepung lalu tidak bisa berbuat apa-apa. Para abdi menjadi makin bertambah gemuruh tangisnya. Permaisun meratap, "Aduh bagaimana anakku Dewi Rukanti, rebutlah negerimu!"

5. Demikianlah ramainya yang pada menangis. Tetapi kemudian Sang Retna dan ibunya tidur pulas karena terkena pengaruh sirep Ni Kadarwati. Ia segera masuk ke keputren yaitu ruangan para putri-putri, menghadap di tempat tidur, babutnya Dewi Rukanti dan ibunya disuruh menggulung,

6. lalu dimasukkan ke dalam cupu manik. Putri Kubarsi itu sungguh sakti perbuatannya tidak diketahui oleh siapa pun. Di dalam istana seperti ditutupi, seorang pun tidak ada yang bersuara. Sang Retna beserta para pengikutnya segera terbang ke udara melesat dari dalam istana. Tidak ada scsuatu yang terjadi dalam perjalanan. Pukul empat sudah tiba di tempat ayahandanya,

7. Sang Surayengbumi pada waktu fajar telah menyingsing. Umarmaya semalam bercerita bahwa helakangan ini banyak halangan. Penggodanya dihancurkan oleh datangnya para putra semuanya. Ketika mendengar hal itu Sang Jayengmurti terheran-heran. Dalam pada itu yang sedang datang,

8. Raja Putri setelah siang datang menghadap. Kadarwati ditanya kapan datangnya, ia segera menjawab, "Saya datang pukul empat. Putri Gumiwang Dewi Rukanti beserta ibunya sudah dapat saya bawa." Wong Agung senang hatinya lalu berkata, "Ini Putri Gumiwang Rukanti telah diperolehnya." Raden Semakun memberi sembah.

9. "Aku berangkat pulang ke istana, aku beritahukan kepada kakakmu Marpinjun bahwa ini iparnya." Raden Semakun menyetujuinya, "Benar kehendak Kangjeng Paduka Amir. Nanti-nanti saja bertemu dengan saya, toh sudah ada di tangan, hati saya sudah tenteram. Tidak mungkin akan gaga I.

10. Ia segera meninggalkan hutan, yang menjemput Askardiyu. Para putra dan para raja yang ingin ccpat bertemu datang herlari-larian. Tak henti-hcntinya mcreka berdatangan. Demikianlah segelah sampai di pasanggrahan, disambut oleh suara gemuruh dari yang muda sampai yang tua karena kegembiraan yang 1uar biasa,

11. Para permaisuri menyampaikan sembah, demikian juga para putra dan cucu pada me1epas rindu. Begitulah tingkah laku semua para raja itu, yang memenuhi ruangan di hadapan Paduka Amir. Ia menanyakan ketika masa hidupnya Kao1aranu kepada permaisuri. Semua tingkah lakunya pada waktu itu sudah diceritakan kepada suaminya Surayengbumi. Kata Retna Sudara,

12. "Benarkah adinda, Prabu Samasrawi bersembunyi di dalam kota? Sepi meninggalkan tempat tinggalnya." Arya Maktal menyembah, "Ya memang benar, di 1uar sepi, pintu kota ditutup. Kabarnya Sang Prabu sedang mencari upaya. Sesudah adiknya Raja Gumiwang meninggal, makin kecil hatinya.

13. Karena takut dan kagum melihat prajurit Tuan, maka ia akan mencari bantuan 1agi. Datangnya para putra mempunyai bobot seribu kali lipat dibanding dengan bobot prajurit Mutadarawi. Lebih berduka lagi karena hidung patihnya pesek. Si J edi dipanah dengan gagang anak panah besi oleh putri Paduka Kadarwati." Bersorak1ah semua yang mendengar.

13. Begitu1ah Wong Agung yang dengan menikmati kerinduan para putra dan permaisuri. Setiap hari berpesta ria dengan segenap para raja. Hidangan tak henti-hentinya. Wong Agung sangat rindu bercumb ..1 kasih dengan kedua permaisurinya. Ni Sudarawreti dan Si.upe1aelijuga demikian.

14. Putri Gumiwang Dewi Rukanti te1ah dipertemukan dengan Semakun. Marpinjun ikut bersama pengantin. Raden Semakun mengasihi istrinya Dewi Rukanti, keduanya saling kasih mengasihi. Demikianlah keadaan keluarga Suray•gjagat. Dalam pada itu Prabu Samasrawi sedang beruncm!.g.

16. Sang Prabu sangat duka hatinya, mau maju sendiri berperang rasanya kurang mantap karena pengikutnya tidak seimbang . dengan musuh. Maka hatinya menjadi bingung. ·- Binatang hutan tidak ada gunanya, itu hanya untuk membuat heran saja. Prajurit burung juga tidak berguna bagi orang Arab. Hanya dalam waktu satu jam semua binatang hutan te1ah musna. Untuk menyerah Sang Prabu tidak mau.

17. Ka1au meninggalkan agama Yahudi tentu akan bertambah ce1aka. Hanya bisa berbicara dengan Patih Bestak, orang yang pernah ditelikungnya. Sekarang Prabu Samasrawi sangat menyayanginya, karena Bestak mempunyai akal. Kata Raja Purwakanda, "Wahai Patih Bestak, apakah aku ini perlu mencari bantuan?

18. Ada seorang raja sahabatku yang lebih perkasa dan banyak mempunyai prajurit. Negerinya di Kosarsah. Dunia ini dikuasainya. hanya musuh terpilih saja yang menjadi lawannya dalam perang. Ia sangat ahli dalam ibnu tenung, sang raja itu bernama Kasrukum. Kalau aku beri tahu bahwa aku kalah dalam perang dan negeriku dikepung musuh,

19. tentu ia akan datang. Se baiknya engkau sendiri Bestak yang akan pergi mewakili ayahanda Prabu. Wakilku si Patih Jedi nanti kalau hidungnya yang luka sudah sembuh. Hidung apa itu penyok melulu. Sering sembunyi tidak mau keluar lagi, jera ia. Hidung sial.

Dasar Patih Jedi itu pendek kecil, hidungnya pisak jadi seperti kutil ngacir seperti ketungging. Orang bukan bu- •1.mg juga bukan, pakai sayap seperti brengkutis itu bina- •ng kecil yang suka makan kotoran. Melawan orang Arab ·jdak laku. Ku adu dengan yang lain bukan orang Arab, para raja takut dan berkecil hati pada si Patih Jedi. Sekarang jadi luntur.

21. Wahai Patih berangkatlah segera, bawalah menteri Purwakan153 da." Ki Patih Bestak siap menjalankan perintah Ialu berangkat. Kedua patih telah meninggalkan Mutadarawi. Patih Jedi melalui udara sedang Patih Bestak melalui darat. Tctapi keduanya seiring tidak ada yang mau mendahului. Demikianlah pedalanan mereka.

22. Dalam pada itu Surayengbumi sedang berbicara dengan para raja dan para putra yang duduk berjajar-jajar di pasanggrahan. Permaisuri dengan dua orang putra telah empat puluh hari lamanya di Samasrawi. Wong Agung berkata lembut, "Wahai kakanda Adipati Guritwesi dan adinda Parangteja,

23. bukan tandingannya kalau negeri ini dikepung oleh orang begitu banyak. Sungguh terlalu banyak musuhnya. Maka maksudku, adinda Dewi Sudarawreti, adinda Karsinah dan adinda Marpinjun hendaknya pulang saja ke . Kuparman bersama-sama dengan para putramu semua. Tunggulah di Kuparman."

24. "Wahai adinda Dewi Parangakik, bawalah putramu Kelan. Ananda ikutilah ibumu ke Kuparman." Sang Raja Putra menyembah siap menjalani perintah. "Semua putra-putraku muktilah di negeri Kuparman, bersenang-senanglah. Bila selamat aku akan datang. Sekarang engkau semua pulanglah

25 . ke negerimu masing-masing, jagalah Kuparman dan bergembiralah di sana, banyak tempat untuk pesiar. Sekarang aku belum waktunya, masih ada suatu tugas yang berat. Ada orang yang sedang memohon kepada Yang Maha Kuasa dan permohonannya terkabul. ltulah sebabnya aku datang di Mutadarawi." Wong Agung lalu bercerita,

26. ketika bertemu dengan Ki Seh Waridin di gua gunung Menada. Kejadian pada waktu itu semua diceritakan. Semua yang mendengar heran akan gaibnya Ki Seh Waridin. Wong Agung berkata, "Paman Betaljemur petunjuknya juga sama, bahwa sekarang hampir ganti peraturan agama Nabi, yang akan dilahirkan oleh saudaraku.

27. Yaitu Nabi penutup pemirnpin di bumi, nabi yang diutus yang langgeng aturan agamanya tidak ganti lagi. Terutama kelak bagi yang mengalami peraturan agama Nabi." Kata pra raja, "Duh Paduka Raja, mohonkanlah saya dapat mengalami peraturan agama Nabi itu kelak, Nabi Pemirnpin dunia. "

28 . Setelah mereka berpisahan dengan Paduka Amir, maka katanya perlahan, "Semoga Tuhan mengabulkan permohonan keluargaku semua yang kubawa sehidup semati." Ketika mendengar perkataan itu seluruh para raja sujud di bumi, mencium tanah di hadapan Sang Amir.

XXIV. RADEN ASIMKATAMSI DAN RADEN ARISMUNANDAR

(Pucung)

I. Setelah lama para raja bersujud, para putra mengikutinya, kelihatan serempak bagaikan sujudnya orang solat.

2. Para raja dan para putra itu lalu disuruh bangun dan mereka semua telah duduk. Kemudian mereka yang akan pergi ke negeri Kuparman bersiap-siap.

3. Para permaisuri, para putra dan para raja lalu menyampaikan sembah perpisahan. Para andalan Parangakik memyembah kepada para andalan Karsinah.

4. Para raja andalan Kelan dan emban Raja Jin menyembah kepada Raja Jaswadi dan Miswan.

5. Para permaisuri dan para putra semua telah berangkat, tinggal seorang yaitu Putri Kuwari yang tidak begitu banyak mempunyai prajurit.

6. Putra Asimkuwari juga ikut pulang ke Kuparman. Para prajurit yang berangkat ke negeri Kuparman sangat besar bagaikan samodra.

7. Demikianlah waktu itu telah berlalu, datanglah utusan dari negeri Burudangin diutus oleh permaisuri dan cucunya.

8. Kedatangannya untuk memberi tahu bahwa putra dan cucunya keduanya laki-laki dan tampan-tampan. Mereka sudah besar dan sekarang mohon diberi nama.

9. Keduanya lahir hanya selisih satu bulan, yang tua adalah putranya. Maka tidak segera memberi tahu karena belum dapat dipastikan kapan cucunya akan lahir.

10. Orang yang ditemuinya segera melantarkan ke da1am. Raja Kaos dan Sang Prabu Burudangin dengan rasa gembira mengirim utusan.

1 1. Mereka mengirimkan benda bermacam-macam. Bawaan itu diberi nama panggilan kedua anak raja tersebut. Raden Cicit diberi nama Arismunandar.

12. Raden Putra diberi nama Asimkatamsi dengan nama panggilannya lalu juga disebut Raden Ambyahkatamsi. Sedangkan Raden Cicit disebut Raden Arismunandar saja.

13 . Emban yang dikirim oleh ayahandanya yaitu Raja Putra Bu1das putra dari Andanbi1is yang bemama Raden Andanbanisjan.

14. Untuk putranya diberikan emban raja oleh uwaknya, Sang Raja Kaldum di Sirnik yang mengiringkan ke negeri Burudangin.

15 . Tidak ada ha1angan da1am perjalanan mereka. U tusan sudah sampai di negeri Burudangin dan te1ah bertemu dengan Sang Retna keduanya.

16. Semua surat kiriman telah diberitakan dan pemberian emban Sang Raja Ka1dum di Simik untuk Raden Putra, dari uwaknya

17. Raden Cicit dikirim em ban dari ayahandanya Sang Prabu negeri Kaos, putra Buldan yaitu Raden Andanbanisjan.

18 . Bala tentaranya ada tiga puluh empat ribu orang prajurit, yang dibawakan oleh ayahandanya Prabu Andanbilis untuk putranya Raden Andanbanisjan.

19. Raja Kaldum bala tentaranya begitu besar, ada empat ratus ribu dengan para menteri sepuluh ribu. Para adipati bala ten tara Simik ada delapan ratus.

20. Raden Putra dan Raden Cicit tampan-tampan, keduanya berkulit putih dan tidak begitu merah. Kalau turunan ibunya kulitnya putih.

21. Badannya tidak mendapat turunan kulit berwarna merah. Karena jenis Arab bertemu dengan kulit putih, lahir sedang kulitnya berwarna kuning emas.

22 . Cahaya muka bersinar terang membuat heran siapa saja yang melihatnya. Pipinya berajah. Tentu keturunan Puserbumi. Kalau laki-laki pasti pipinya berajah.

23. Laki-laki perempuan, besar kecil semua merasa sangat kasih sayang, karena tidak ada di negeri Rum Burudangin orang yang mempunyai cahaya muka seperti kedua Raden itu.

24. Manisnya senyum selama tujuh oelas menit, segarnya tiga jam, menjadi obat penyakit panas dingin. Orang menggigil, kalau melihatnya pasti sehat seketika.

25. Masih kecil sudah dilatih berperang. Dalam perang keduanya ahli memedang, memanah dan menggada, berputarputar dengan mengendarai kuda.

26. Gertaknya meledak bagaikan petir. Semua orang heran, belum ada di Burudangin, baru itu, Raden Arismunandar.

27. Dan Raden Putra Asimkatamsi itu, banyak orang yang tertarik, mereka menggoda dan mencubitinya. Kalau ditepuk badannya terasa sakit lalu menggertak,

28 . supaya semua orang yang ada di dekatnya terkejut. Ada banyak anak-anak kecil yang sedang bermain-main dibuatnya kaget , semua boroknya hilang.

29. Yang bisulan cepat matang menyembul dan ada yang langsung pecah. Sampai mata bisulnya juga hilang sama sekali, lalu sembuh dan sehat tidak kambuh lagi.

30. Keduanya masih rnuda sudah pandai herpcrang, kalau mendcpak anak kuda, senuk kecil dan karendi kepalanya pecah, otaknya bcrantakan dan hadannya rusak.

31. Mcmbawa pemukul rantai mas beratnya empat ratus kati sudah kuat , dicambukkan pada kelapa gading, asam berjajar tujuh, hilang musna .

3:2. Kalau berburu harimau dipegang lalu ditampar, pecah kepalanya. Lalu dibuka pcrtunya dimakan hatinya. Sehingga menjadi ketagihan makan hati harimau.

33 . Kcdua Raden itu malam hari berburu, yang dtcari hanya harimau. Dicari di siang hari sudah tidak ada karena itu pada waktu malam diendap tempat tidurnya.

34. Kalau diketcmukan lalu ditubruknya, harimaunya terkejut. Biar ada sepuluh ekor semuanya dapat ditangkap satu pun tak ada yang lepas. Segcra dihuka pcrutnya hatinya ditelan mentahan.

35. Para prajurit besar kecil scmua terccngang melihatnya, karena belum pernah melihat perbuatan yang sepcrti dilakukan oleh kedua Raden itu. Tingkah lakunya selalu memikat hati.

XXV. RAJA DI KOSARSAH MEMBERI BANTU AN KE PURWAKANDA

(Asmaradana)

1. Demikianlah kedua Raja Putra itu yang selalu melatih keperwiraannya. Di negeri besar Raden Arismunandar cicit Amir Ambyah dan putranya Asimkatamsi telah tersohor kesaktiannya.

2. Maka di lain tempat, perjalanan Jedi dan Bestak sampai di negeri Kosarsah lalu dilaporkan kepada Sang Sri Maharaja bahwa ada datang dua orang patih dari Purwakanda dan Medayin. Kala itu Sang Raja sedang dihadap

3. oleh seluruh para adipati, para satria dan para senapati beserta para raja . Maharaja itu banyak mempunyai bala tentara, kepandaian dan ilmu fitnah. Sihirnya dikabulkan. Tinggi badannya seratus gas.

4. Badannya seperti dioles tinta, rambutnya banyak dan keriting. Kalau ditimang ada tiga timangan. Pandai menggunakan ilmu sihir, dapat mengganti mata. Mengganti matanya sendiri, mata manusia diganti dengan mata binatang.

5. Apalagi kalau sesama binatang. Mata gajah diganti dengan mata kerbau yang berbeda awasnya . Juga mata kuda diganti dengan mata kambing yang sama awasnya.

6. Lalu matanya sendiri diganti dengan mata harimau. Para senapatinya semua memakai mata harimau, karena itu disegani. Sang Raja Kasrukum beserta para raja-raja pengikutnya itu aneh.

7. Prajurit-prajurit kecil yang dipakaikannya mata. kucing.

Demikianlah, maka Sang Prabu bertanya kepada Patih Buwawas, "Apa yang akan engkau laporkan?" Patih Buwawas menjawab, "Ada dua orang utusan datang,

8. seorang Patih Medayin, yang seorang lagi Patih Purwakanda." Sang Raja berkata Iembut, "Mana? Bawalah mereka kemari!" Ketiganya Ialu menghadap. Patih Bestak heran melihat mata Sang Prabu yang seperti mata harimau.

9. Surat yang disampaikan kepada Sang Prabu telah dibuka dan isinya telah dimengerti. Sang Prabu lalu menanyakan sudah berapa lama datangnya musuh yang mengepung Purwakanda oleh Raja Kuparman itu.

10. Ki Patih Bestak menyembah, "Baru tiga bulan. Prajuritnya bagaikan samodra, ad.iknya raja di Gumiwang sekarang sudah meninggal, Ialu putranya hilang di waktu malam." Sang Prabu tertawa girang.

11. "Adinda Prabu Samasrawi seandainya tidak kuat sudah sepantasnya, melawan musuh yang bukan tandingannya, air selokan dialiri dengan air sungai besar, sungguh bukan bandingan Purwakanda dengan Kuparman.

12. Dua orang patih itu menyembah, "Karena itu kami memberitahukan kepada Tuan, karena kebanjiran musuh. " Sang Prabu b.erkata lembut, "Hai Buwawas, umumkan kepada seluruh para raja bahwa aku akan memberi bantuan ke Purwakanda.

13. Aku akan pergi satu hari esok." Patih siap menjalankan perintah. Sang Prabu lalu pulang ke istana. Di luar semua orang bersiap-siap, seluruh negeri sibuk. Gcmuruh suara para raja yang menyiapkan perlengkapan perang.

14. Malam telah berlalu, pagi-pagi tanda bunyi-bunyian mengalun, gemuruh suara gurnang, kendang, gong, tontonggrit berbauran. Sang Prabu telah berbusar~a. Seratus senapati perang berangkat, masing-masing memimpin tiga pu1uh ribu prajurit.

15. Empat orang raja yaitu Raja Kanisban, Raja Gemara, Raja Bulendar dan Raja Warudan, keempatnya adalah raja andalan perang, berserta Sang Prabu Bugarjun raja di Gelidar,

16. dan Sang Prabu Bergipis raja di Sondeprakosa, andalan Kosarsah. Kemudian Sang Maharaja berangkat. Yang dibawa pergi berperang para Raja Samas, prajuritnya jutaan bahkan puluhan juta.

17. Gemuruh suara para prajurit yang telah meninggalkan negeri. Busananya bagaikan gunung tcrbakar. Kedua patih tidak berpisah, bcrtiga dengan Buwawas, selalu bersama-sama siang dan malam. Demikian juga kalau menghadap raja selalu bersama-sama.

18. Demikianlah sudah lama perjalanan Raja Kosarsah sudah hampir mencapai daerah jajahan negeri Purwakanda, tinggal satu hari perjalanan. Kedua orang raja Sang Prabu Samasrawi dan Sang Prabu Nusirwan menjemputnya.

I 9. Di luar kota, Sang Prabu tclah menycdiakan pasanggrahan, dihias dcngan bcteng yang mcmakai teratag. Maka datanglah prajurit yang menjadi pembcsar dcngan barisan sebesar tigajuta orang.

20. Empat orang raja sakti masing-masing seratus ribu prajuritnya. Warudan Raja Bulendcr bcrtcmu dengan Sang Prabu kcduanya. Nursiwan hcran mclihat para prajurit yang mcnjadi pcmbcsar, scnapatinya bcrmata harimau,

21. dan bcrmata kucing. Kemudian haru Sang Raja Kosarsah dcngan para prajuritnya yang juga anch. pantas kalau dapat mcnyclcsaikan tugas, mcnghancurkan orang Arab. Sungguh mcndapat tandingan bcrpcrang dcngan prajurit Kuparman .

22. Kcmudian kclihatan hala tcntara banyak sckali. Prajurit yang dckat clcngan Sang Prabu membawa pcralatan upacara .

Pengiringnya berjubel, bagaikan gunung kcmbang. Sang Raja Kasrukum itu sungguh luar biasa di dunia.

23 . Mereka lalu datang menjemputnya. Setelah bertemu Buwawas mcnycnibah lapor, "lni ayah Baginda bcserta dengan adinda Paduka Sang Prabu Purwakanda." Sang Prabu Kasrukun segcra turun dari pirbialnya.

24. Kcdua raja itu mcnganggukkan kepalanya, lalu sating menciurn lehcr tamunya. Keduanya hcran melihat kepada Sang Prabu Kosarsah . Scmua lalu menuju ke pasanggrahan agung, dan mcngambil tempat di ruang yang bertarub.

25. duduk di atas tikar emas. Para prajurit, para adipati dan para raja mcmcnuhi ruangan mcnghadap raja. Sang Prabu Purwakanda lalu menyambut dengan hidangan makan bersama. Gemuruh suara para prajurit bagaikan goncangan bumi.

26. Raja Samasrawi berkata, "Sri Baginda, saya jadi menyesal tidak mengutus seorang raja untuk memberi tahu Paduka ketika kedatangan musuh . Saya mengira bahwa saya akan dapat mengatasinya."

27. Sang Sri Baginda tertawa, "Adinda bel urn tahu perangnya si Raja Arab, karena itu adinda Prabu meremehkannya. Ketahuilah bahwa orang Arab itu para rajanya agung-agung yang semuanya sakti dalam perang.

28. Karena aku telah mengetahui tingkah lakunya orang Arab, susunan angkatan perangnya berlapis-lapis. Seorang raja yang mempunyai bala tentara raja, banyak sekali raja-raja, tiap memukul suatu kerajaan agung, raja-raja itu tidak sampai harus berperang semua,

29. negeri itu sudah hancur. Andaikan seratus pasukan, baru dua pasukan berperang, raja negeri yang dipukul sudah kalah. Kalau mercka masih mernakai ilmu sihir, ilmunya itu juga berlapis-lapis. Tidak bisa diatasi satu pun.

30. Kalau Umarmaya ini kalah, para istrinya pada berilmu. Kalau para istrinya kalah, para putranya sakti-sakti. Para putranya kalah, para raja kekuatannya luar biasa. ltulah adinda ketahuilah.

31. Ada seorang keluargaku yaitu Raja Rukyatil Talsiyah, berniat menyerangnya. Perangnya tidak memakai akal kelicikan, hanya mengandalkari besarnya bala tentara yang ia punyai, hanya mengadu kerasnya tulang, berperang dengan orang Arab,

32. di Kusniya Malebari. Sang Raja Rukyatil kalah prajuritnya banyak yang mati diamuk dengan alat yang berbentuk setengah bola dari emas yang memecahkan kepala dan mematahkan tulang, memutuskan urat.

33. Padahal itu hanya oleh raja tingkat bawahan yang tidak begitu kuat. Seperti itulah bobot mereka. Betapa Kewusnendar, Lamdahur, Umarmadya, Maktal dan Tamtanus itu. Lima orang itu telah nyata."

34. Raja Medayin berkata, "Bestak itu waspada." Bestak menyembah dan berkata, "Paduka Baginda, saya ini heran kalau berperang dengan orang Arab, yang banyak itu sihirnya dan yang hebat perang kelicikan.

35. Semua lemas pada menungging seperti bayi yang masih merah badannya. Akhirnya lalu menjadi pelayannya. Orang Arab baru kambuh kesaktiannya seperti pada jaman kuna. "Raja Kasrukum tertawa , "Itu juga merupakan perlengkapannya.

36. llmu sihir yang sesungguhnya, yang sudah berguru sampai tuntas juga ada kelemahannya. Orang Arab dapat membuka rahasia kelemahan ilmu sihir, karena mereka telah mendapat pclajaran dari gurunya sihir yang terakhir. ·

37. Kecuali sihirku yang telah Jewat dari lapisan-lapisan itu, Iebih sukar diajarkan, yang tidak dapat dibuka rahasianya. Seperti mengganti mata itu lebih sukar dan rumit. Orang tidak akan bisa .

38. Kalau memang bisa tentu mata Lamdahur sudah digantinya dengan mata banteng, itu akan lebih baik. Seimbang dengan roman "mukanya. Seperti Kewusnendar itu diganti dengan mata harimau.

39. Kabarnya tingginya melebihi para raja Arab. Lalu sekarang ini mendapat prajurit raja baru yang sakti dan pemberani, tersohor di seluruh dunia, kaya akan bala tentara raja. Iparnya Bahinda Ambyah.

40. Yaitu Raja Tasangsulngalarn dari Rum Burudangin. Bobotnya sangat berat. Ia memakai palu rantai mas yang beratnya seribu dacin, dapat diangkatnya. Rantai mas itu hanya dapat diangkat oleh duaratus orang biasa. Karena itu banyak para raja mati karenanya."

XXVI. MEM BICARAKAN GELAR PERANG

(Megatruh)

I. "Betapa engkau dapat melawan prajurit Puserbumi yang berlapis-lapis susunan angkatan perangnya. Prajuritnya bagaikan samodra, raja-raja ratusan ribu banyaknya.

2. Para raja itu semua sakti-sakti. Kalau dilawan hanya dengan kekuatan otot, tulang dan kulit saja itu bukan tandingannya. Nanti kalau berperang dengan aku, akan aku lipat-gandakan kelicikanku.

3. Mereka tidak akan dapat menandingi' kesaktianku. Di sanasini akan aku lipat-gandakan, yang iru kalah lalu yang itu, itu kalah masih ada lagi yang lain. Kalah lagi ada kantong.

4. Kantong kalah ada kentungan, kentungan kalah muncul yang lain. Pokoknya kalau kalah bertanding ada yang menjegal kakinya sehiJ1gga jatuhnya kebanting lalu jadi bangkai bengkak.

5. Aku mendengar dukunmu si Pelamur, perbuatan si Masrukakim yang akan membuat sakit buta. Itu sudah dimengerti tetapi belum dipergunakan, sudah waktunya tetapi belum diperkenankan.

6. Undurkan dulu itu sedang berguru kepada Patihku si Buwawas yang mengajarnya. Ya , belum begitu baik kalau belum berguru kepadaku.

7. Belum tinggi belum mencapai puncak sebagai pemuka yang mengherankan. Kekaguman pada terangnya dan enaknya mata mereka, jangan Iaiu cepat dibuat buta.

8. Supaya mereka tertarik dan menginginkan terang dan ringannya mata ini, terasa kenikmatannya sehingga ketagihan, Ialu minta Iagi obat matanya yang lebih baik.

9. Kalau sudah begitu Ialu Iayaniiah dengan segera, baik-baik cara membutakannya, karena itu tentu Iaiu dibagi kepada para pengikutnya, para satria terkemuka dan para raja.

I 0. Ki Patih Bestak, jaiankanJah rahasia ini. Kedatangan si Masrukakim hanya engkau yang bisa mengibuiinya. Karena putra Medayin Raden Semakun ada di sana.

1 I. Masuk mengaku utusannya Raden Semakun, mondar-mandir tidak dicurigai. "Patih Bestak menyernbah lalu berkata, "Barisan Arab tidak menggampangkan kepada setiap orang

12. boleh masuk ke tempat orang Arab, saya tidak ragu-ragu. Hanya saja yang dianggap musuh adalah siapa saja yang bertemu dalam peperangan. Kalau sudah bertempur mereka sombong.

13. Lain dengan para raja semua, kalau sudah mengatur barisan, mcrcka besar cemburuny-a, tidak boleh orang mondarmandir, siapa yang masuk dicurigai."

14. Maka Raja Kasrukum berkata lembut, "Ya, karena itu ketahuilah bahwa beratnya orang Arab itu, mereka itu sentosa dan sangat teliti, kalau hatinya tipis tidak berat."

15. Raja Kasrukum telah berbicara panjang Iebar kesusul waktu malam tclah tiba. Para raja lalu pcrgi kc pasanggrahan. Sang Prabu Mutadarawi juga ikut kembali ke tcmpatnya.

16. Dcmikianlah pada malam itu Ki Patih Bcstak mengutus si Masrukakim dan mcngirim uang emasnya scbanyak tiga ribu juta. Masrukakim telah kcluar.

17. dibawa mcnghadap kcpada Raja Kasrukum . lalu diberi ilmu tenung yang luar biasa. Tetapi pesan Sang Prabu, "Kalau sudah berperang dua kali lakukanlah obat mata yang membutakan itu.

18. Karena kutimbang-timbang begitu beratnya kalau sudah kalah perang. Kalau dapat mengatasi perlawanan para raja, tidak perlu memakai obat pembutaan.

19. Tetapi ka1au sudah jelas aku kepayahan dalam pertempuran, engkau aku beri isyarat untuk menjalankan pembutaan itu, berhati-hatilah engkau tingkah lakumu jangan sampai mencurigakan."

20. Demikianlah di lain tempat. Wong Agung Surayengbumi di pasanggrahan dihadap oleh para adipati dan seluruh para raja,

21. sedang mengadakan makan bersama. Ki Umarmaya bertanya lembut, "Hei, siapa yang mendengar bahwa ada bantuan besar datang dengan pcrsenjataannya yang seperti samodra pasang?"

22. Sang Prabu Lamdahur menjawab, "Benar kakanda, ada bantuan datang bagi Mutadarawi bernama Raja Kasrukum dari Kosarsah yang luar biasa.

23. Malahan kcmarin barisan musuh sudah keluar karena ada bantuan yang bcsar yang bernama Raja Kasrukum. Pantas kalau besuk tn:!ju perang karena dibantu oleh raja yang berat bobotnya.

24. Kabarnya si Raja Kasrukum itu matanya scperti mata harimau. Tentu bcrkilau-kilau kalau mclihat. "Wong Agung Suraycngburni bertanya lembut,

25. "Hendaknya bcrhati-hati sckarang pcrangnya para raja , tetapi jangan ada yang maju kalau musuh bclum kcluar. ikutilah musuhmu ."

XXVII. PERANG TAN DING

(Dunna)

I . Malam telah berganti pagi, Raja Mutadarawi membunyikan tanda-tanda perang. Tongtonggrit, puksur, gurnang, kendang, gong, gubar dan beri. Pasukan Kosarsah keluar mengatur barisan.

2. Bagaikan hutan penuh bunga atau gunung api prajurit yang telah siap dengan perlengkapan perangnya yang memenuhi Mutadarawi, bercampur dengan orang Medayin. Raja Kosarsah duduk di kursi emas.

3. Para prajuritnya menghadap berderet-deret memenuhi ruangan , yaitu para senapati, para raja dan para satria yang siap berperang. Prabu Medayin dan Prabu Mutadarawi mengapitnya .

4. Barisan Arab mengimbangi membunyikan tanda-tanda perang. Seluruh para raja menyiapkan barisan dengan perJengkapan perangnya. Wong Agung Surayengbumi telah duduk di singgasana mas.

5. Di hadapan beliau, para raja duduk di bangku emas dan para raja putra berjajar-jajar yang siap maju perang. Kedua barisan yar.g berlawanan saling memperhatikan. Raja Kosarsah lalu memberi komando kepada para prajuritnya .

6. Raja Banisban Gemara lalu menyembah pamit. Ia maju perang dengan mengendarai gajah sambil tnengacung-acungkan gada . Sesampainya di medan pertempuran lalu bersumbar, " Hai orang Arab, siapa yang ingin mati majulah, tan169 dingilah aku!"

7. Prabu Yujana tidak tahan mendengarnya , lalu pamit maju perang. Setelah diizinkan ia segera berangkat naik gajah , dengan menyandang perlengkapan perang, mahkotanya terbuka indah bersinar-sinar.

8. Sang Prabu menjalankan gajahnya menyusupi pepohonan dengan muka memandang ke depan sambil memainkan gada diayun ke kiri dan ke kanan. Dari kanan dibuang ke kiri, dan dari kiri dibuang ke kanan lagi,

9. bergantian tempatnya dengan pensamya, membuat heran semua yang melihat. Sesampainya di tengah arena pertempuran, gajahnya menyiapkan diri luwes seperti kuda, berkeliling-keliling di hadapan musuh . Raja Kasrukum berkata,

10. "Siapa yang maju perang tingkah lakunya bagus itu, apa si Jayengmurti?" Jawab Patih Bestak, "Itu Kewusnendar, raja andalan prajurit yang dianggap sebagai saudara oleh Sang Surayengbumi. "

11. Hatinya Sang Prabu Kosarsah terlanjur kesal, khawatir kalau prajurit Banisban tewas dalam pertempuran dengan raja yang besar bagus dan cakap ini yang menjadi jagonya orang Arab. Maka mereka yang sedang maju perang,

12. keduanya sudah berhadapan, Raja Banisban lalu bertanya, "Siapa namamu hai prajurit, apakah engkau Amir Ambyah?" Jawab Kewusnendar, "Aku bukan Baginda Amir, aku raja andalan dari negeri Yujana.

13. Raja luar biasa yang diaku saudara oleh Sang Surayengbumi. Inilah Kewusnendar. Siapa namamu?" "Aku Raja Gemarz namaku Banisban, andalan Kosarsah aku ini.

14. Nah, ayo apa yang ada padamu sampaikan kepadaku!" Kata Kewusnendar, "Si gunung raja ngawur, apa tidak mendengar kabar kalau orang Arab berperang tidak pernah menrlahul· i?

15. Ayo, dcsa dan negerimu jauh dengan tetanggaraja yang baikbaik, hanya gunung dan jurang yang ada di sudut langit. Karena itu tingkah lakumu menakutkan, mata harimau engkau pakai untuk menakut-nakuti."

16. "Sombong amat raja tukang sihir ini, rajanya anak-anak kecil yang menggunakan ilmu setan, meminjam mata harimau. Siapa yang takut kepadamu, berjungkir-jungkirlah menyundul-nyundul langitlah.

17. Meminjamkan matanya Wanakirun pun orang tidak akan takut. Kalau prajurit Arab tidak akan heran akan sulap. Masuklah ke dalam bumi jadilah batu padas, akan kuhancurkan aku gilas-gilas."

18. Sang Raja Banisban berkata keras, "Awas engkau aku gada." Kewusnendar menjawab, "'Ya, ayo gadalah!" Raja Gemara menghampiri, memutar gadanya lalu dipukuikan kepada Raja Kewusnendar.

19. Tetapi ditangkis dengan tameng besi bajanya, sehingga memancarkan api. Gemuruh sorak para kawan maupun lawan. Lalu diulang lagi menggadanya tidak juga berhasil, Sang Raja Banisban lalu mengulang yang ketiga kalinya.

20. Kata Sang Raja Banisban, "Hai Arab, balaslah cepat!" Jawab Kewusnendar, "Baik hati-hatilah, tutupilah kepalamu dengan tam eng besi." Kewusne)ldar lalu memutar gadanya dan dipukulkannya.

21. Sambi! bernyanyi menyambung irama gamelan dan tingkah laku yang dibuat-buat, gada mengenai lawan. Menangkisnya gaga!, tamengnya hancur. Sang Raja berteriak menangkis dengan tameng tidak bisa.

22. Maka hancurlah kepala Raja Banisban. Orang Arab bersorak gemuruh. Semua yang melihatnya pihak lawan maupun kawan heran. Lebih-lebih 1agi pihak musuh, semua amat kagum. Sang Prabu lalu bersumbar.

23. Kewusnendar gajahnya lari kencang dengan meliuk-liukkan badannya ke atas dan ke bawah dengan sikap sombong galak yang menarik hati. "Ayo orang Kosarsah, jangan ada yang mengantarkan prajurit ajaran, keluarkanlah prajuritmu yang terpilih. Raja nista tidak bisa menangkis.

24. Mana ada orang menangkis tidak bisa mengelak, sudah mendahului , tidak bisa lagi, apa tidak diajari kakekmu berperang dengan menggunakan gada? Pantas tangkisannya baik, tetapi tidak melindunginya jadi hancur kepalanya.

25. Kalau seperti Wong Agung Surayengjagat tangkisannya meyakinkan, orang lain tidak dapat menyamainya, sungguh beliau bergelar pemimpin. " Demikian, maka datang seorang prajurit yang naik gajah. Ia adalah Raja Brekawis.

26. "Siapa namamu hai orang Arab yang maju perang?" "Kewusnendar aku, engkau siapa?" Aku Raja Brekawis, andalan Kosarsah di Brekawis." Kewusnendar tertawa keras.

27. "Nanti bodoh seperti Raja Banisban itu, lebih baik mundurlah cepat, jangan perang gada melawan Kewusnendar. Namamu Raja Brekawis itu bukan nama manusia, apa cucunya setan?

28. Negerimu Sonde apa itu hutan, tambahi lagi sedikit menyebut nama negeri serta menyebut nama raja. Di Sonde Raja Brekawis engkau juga pantas jadi tukang roti.

29. Jangan menjadi raja engkau kalau bukan asalnya, itu namanya mencoreng-coreng bumi dan langit." J awa bnya kasar, "Peduli apa engkau, kakek buyutku Raja Belis, kakekku di Sonde disebut Raja Pranit.

30. Raja Brehek itu nama ayahku, Sondelah kerajaannya. Kakek buyut, kakek dari ayah semua raja perkasa. Di Kosarsah tidak ada lagi raja andalan perang kecuali orang tuaku.

31. Jangan meremehkan prajurit Kosarsah. "Kewusnendar menoleh tersenyum sambil membuang ludah, lalu berkata ,

"Sudah jangan bicara; muak aku jadinya mendengar omonganmu itu aku mau muntah.

32. Biarpun engkau masih keturunan Nabi Sulaiman kalau tidak benar badanmu sangar tambah bodoh berperang, membuat gcrsangnya bumi. Badanmu kasar, roman muka tidak menyinarkan ketajaman berpikir.

33. Lusuh, badanmu sangat kasar, cahaya muka berubah-ubah, kabur berantakan, seharusnya ada di hutan. Aku muak ada engkau di sini. Kalau jaman Arab mantri saja tidak jadi engkau.

34. Karena itu jangan sombong memakai mata harimau membubarkan capung. Jangan naik gajah membikin langitnya ngomel. "Kata Raja Brekiwis kasar, "Ayo cepat bertempur, a was aku pukul."

35. Sambi] memutar gadanya ia mendekati lalu dengan cepat mcnggadanya. Kewusnendar mendada. Ia bertolak pinggang, "Ayo lima puluh kali lagi. Sebaiknya engkau jangan melawan Kewusnendar, Si Kasrukum saja disuruh keluar.

36. ltu baru pantas melawan Kewusnendar." Raja Brekiwis menjawab kasar, "Hai Arab balaslah, jangan banyak omong!" Kewusnendar tertawa terkekeh-kekeh, bukan main masih juga mau berperang."

37. Sri Kewusnendar turun dari atas gajahnya , gajahnya Brekiwis disabet dengan gadanya, mati kepalanya pecah. Raja Brekiwis lalu ditangkapnya , diputar-putar lalu dibanting ke tanah .

38. Prajurit Arab bersorak gemuruh. Raden Marsadi datang mengikat Raja Sonde dan menawannya. Waktu telah menjelang malam , kedua belah pihak mengundurkan diri. Wong Agung Jayengmurti malam itu mengadakan makan malam bersama.

39 . Kewusnendar sangat diagung-agungkan, kemuliaan telah datang padanya. Tawanan raja diserahkan kepada Umarmadya. Di lain pihak, Raja Kasrukum juga mengadakan makan malam bersama dengan para raja prajurit,

40. beserta Prabu Nusirwan dan Sang Prabu Samasrawi. Para senapati berderet-deret. Raja Kasmkum berkata, "Ini aku melihat sendiri, si Kewusnendar memang raja prajurit yang sesungguhnya.

41 . Sikapnya si Kewusnendar meyakinkan. Raja yang terpilih seperti Kewusnendar itu. Y a, sekali lagi aku ingin mengetahui bahwa prajurit Arab adalah pn\iurit yang paling baik."

42. Patih Bestak berkata, "Masih lebih berat lagi yaitu Raja Yunani. Sikapnya sama saja, halus tidak galak tetapi pukulannya sangat kuat. Tidak ada dari para raja itu · yang kuat mendadanya.

XXVIII. WONG AGUNG DENGAN SELURUH BALA TENTARANYA TERKENA SIHIR

(Pangkur)

1. Malam telah lalu, pagi-pagi tanda hunyi-bunyian perang telah berhunyi, kendang, gong bersuara gemuruh, bunyi gurnang, tongtonggrit dan puksur dari kedua belah pihak sating sambut menyambut. Kedua barisan telah sama-sama keluar dengan perlengkapan masing-masing.

2. Barisan memenuhi melingkari medan menghadap lawan. Para pembesarnya duduk di atas kursi mas. Para raja dan bupati berderet-deret memimpin barisannya masing-masing. Wong Agung Surayengbumi duduk di atas singgasana mas.

3. Para raja berderet-deret beserta para raja putra. Sang Raja Kasrukum duduk di atas singgasana mas, di kanan kirinya para raja memenuhi tempat. Sang Prabu memberi komando kepada para senapatinya yang menjadi andalan perang.

4. Raja Pardan lalu maju ke tengah gelanggang pertempuran dengan mengendarai gajah. Raja Bulender memanggilmanggil, "Hai orang Arab majulah. Ya, jangan keburu tertawa-tawa keras engkau, dapat membunuh dan mendapat tawanan, itu baru para raja kecil.

5. Prajurit orang Kosarsah yang masih tinggal banyak yang baik-baik. Gustiku Raja Kasrukum tersohor di seluruh dunia. Raja Kasrukum belum pemah kalah. Hai seluruh prajurit Arab ingat-ingatlah kalian!"

6. Sang Raja Burudangin tidak tahan mendengar kata-kata itu, lalu menyembah mohon izin. Setelah itu ia segera berangkat dengan mengendarai g;ijah yang warna kulitnya berbunga-bunga, mengangkut pula segala macam senjata perang. Orang Arab bersorak riuh, bagaikan menembus awan.

7. Setelah kedua lawan saling berhadapan, Sang Raja Burudangin lalu bertanya, "Hai orang Kosarsah siapa namamu?" J awab Raja Pardan, "Aku Raja Bulender andalan perang. Siapa namamu?" J awabnya, "Aku Raja Burudangin.

8. Inilah si Tasangsulngalam raja ipar negeri besar Burudangin, yang disembah oleh sesama raja. Nah mana rajamu di Kosarsah si Raja Kasrukum yang akan berperang melawanku. Kalau engkau itu tidak pant as."

9. Jawab Raja Bulendar kasar, "Jangan engkau mengharapkan Gustiku, nanti Sang Raja Kasrukum itu yang akan berperang melawan Gustimu Kelana J ayengsatru. A was aku gada, kerudunglah dengan tameng besi."

10. Ia mendekat sambil memutar gadanya dan dengan cepat dipukulkan kepada Sang Raja Burudangin. Pukulan ditangkis dengan tameng, gadanya terpental. Diulang dua sampai tiga kali menggadanya begitu juga. Sorak sorai para prajurit kedua belah pihak riuh rendah.

11. Kemudian ganti Sang Raja Burudangin segera berkata, "Hai Bu1ender, sudah puaskah pukulanmu, apakah rnasib ada yang ketinggalan pukulanmu itu?" J awabnya, "Ayo balaslah!" Raja Burudangin segera

12. berdiri di atas tandu gantung. Tumpukan palu rantai ditariknya, diikal-ikal ke atas. Memancarkan sinar bagaikan kilatan halilintar sehingga mengherankan bagi yang melihatnya. Rantai mas itu beratnya seratus lima puluh dacin atau seribu lim1 ratus kati.

13. Raja Pardan dicambuknya. Sang Raja beserta gajahnya terlilit, rantai mas 1a1u ditarik sehingga pepes1ah badan Sang Raja Pardan bersama dengan gajahnya. Akhimya ia dibanting sehingga hancur 1u1uh badannya bercampur dengan tanah.

14. Orang Arab bersorak riuh. Musuh semuanya heran melihatnya. Be1um pernah dilihatnya dari para raja yang bertingkah 1aku sedemikian dalam peperangan. Raja Kasrukum menanyakan siapa dia, yang dijawab o1eh Patih Bestak bahwa itulah Raja Burudangin,

15 . yang bernama Raja Tasangsulngalam, raja ipar yang tersohor dalam perang. Kata Raja Kasrukum, "Orang Arab memang sungguh berat, nyata itu tidak dapat dilawan dengan kekuatan badan. Wahai Bestak berilah pengumuman esok Sri Masrukakim yang maju."

16. Sang raja Gelidar datang naik gajah. Bugarjuk berkata keras, "Hai Raja siapa namamu? Mengamuk bukan main." Jawabnya, "Aku1ah Raja Burudangin, ipar Wong Agung Surayengbumi.

17. Engkau siapa namamu?" J awabnya, "Raja luar biasa Prabu Gelidar, yang disebut Raja Bugarjuk. A was aku-gada!" Sang Prabu Bugarjuk memukulnya, tetapi pukulan itu ditolak dengan palu rantai yang melilit

18. dan menahannya sehingga patahlah gada itu. Gajah Sang Raja segera dicambuk kakinya dengan palu rantai mas, Sang Raja terlilit sehingga jatuh bersama-sama dengan gajahnya. Palu rantai mas disendal, hancurlah keduanya bercampur dengan tanah.

19. Orang Arab bcrsorak riuh. Dua orang raja yang berperang melawan Sri Burudangin dicambuk dan terlilit kakinya, hancur bercampur tanah. Heran semua yang melihat tingkah laku Sang Prabu Tasangsulngalam Raja di Burudangin itu.

20. Saat itu waktu telah menjelang malam, para prajurit dibrri tanda bunyi-bunyian untuk mundur. Malam hari mereka makan bersama-sama. Suara gemuruh bunyi-bunyian sahut-menyahut. Demikianlah Sang Raja Kasrukum makan bersama dengan para raja, para keluarga, satria dan para menteri.

21. Raja Medayin dengan Raja Samasrawi berbicara kepada para prajurit bahwa prajurit Arab tidak dapat diremehkan, sungguh berat mempertahankan pukulannya. Satu lawan empat atau tujuh kalau dibanding dengan raja-raja yang lain.

22. Karena itu tidak ada yang maju berperang. Kedua lawan masing-masing berhenti dengan tenang. Maka dalam pada itu Masrukakim yang sedang dimintai obat tetes mata, sihimya manjur. Obat pemasang mata dibuat sangat terang.

23. Merasa matanya lebih terang penglihatannya itu, para raja mengatakan bahwa dukunnya dapat mengobati mata yang sangat lebih enak dan terang sekali rasanya seperti menjadi mata anak-anak kembali.

24. Karena itu yang matanya sudah kurang penglihatannya minta obat. Para raja itu banyak yang diberi obat, hanya para raja putra yang tidak diberi obat karena mereka masih muda. Juga Prabu Burudangin,

25 . ia belum berkurang penglihatannya, masih seperti ketika masih muda. Para raja yang minta obat itu semua merasa lebih terang dan enak . Kata Masrukakim bahwa masih ada satu lagi,

26. yang dapat mengembalikan seperti ketika masih anak-anak . tetapi masuknya obat itu terasa sakit . Para raja itu menjawab bahwa mereka mau diberi obat walaupun terasa sakit bagaimanapun , asal matanya menjadi terang sama sekali. Demikianlah kata para raja itu .

27. Segera diarnbilkannya ob.at itu lalu diberik.an kepada para raja. Musuh yang istimewa ini telah rnelepaskan senjata terakhimya. Obat itu telah diberi racun pernbuta rnata. Masrukakim dengan cepat rneninggalkan ternpat.

28. Di ternpat rnusuh yang ditinggalkan para raja sangat kesakitan, rnatanya rnakin kabur dan buta. Para raja itu telah rnerasa bahwa perbuatan itu tidak sewajamya, tetapi upaya tipuan. Maka diperintahkan rnenangkap Masrukakim.

29. Ketika pergi rneninggalkan pondokan, tidak ada yang rnelihatnya bahwa Masrukakim keluar pergi ke ternpat rnusuh. Yang rnendengamya rnenjadi heran. Sungguh dia adalah utusan rnusuh. Gernparlah para raja. Tetapi Sang Jayengrnurti pun

30. rnatanya telah kehilangan sifatnya. Putih dan hitarn rnatanya telah carnpur rnenjadi kuning sernuanya, sudah tidak dapat rnelihat sarna sekali. Sernua para raja terkena tipuan itu. Masrukakim rnelapor kepada Raja Kasrukurn, bahwa Wong Agung Surayengbumi sudah termakan sihir,

31. para raja telah buta. Paginya tanda bunyi-bunyian perang terdengar. Wong Agung rnernerintahkan rnengimbangi tanda bunyi-bunyian itu. Para raja rnenyarankan agar Sang Surayengbumi yang sedang sakit itu jangan rnaju ke rnedan perang, tetapi para raja saja.

32. Wong Agung Surayengjagat walaupun sakit bemiat akan rnaju perang sendiri. Karena sakitnya sudah hilang, hanya sangat buta. Hati para raja sangat kesal. Yang belum pemah buta rnatanya sangat sedih dan takut.

XXIX. RADEN PIRNGADI MAJU PERANG

( Asma rada na)

I. Prajurit Mutadarawi dan prajurit Kosarsah dipanggil. Para raja mengumpulkan prajuritnya untuk menggempur barisan orang Arab. Sekarang akan dilaksanakan perang amuk-amukan. Seluruh para prajurit sudah berkumpul.

2. Para raja dan para adipati beserta para sa tria dan para senapati sudah siap di atas kendaraannya lalu pergi ke medan perang. Wong Agung masih duduk di singgasana mas yang menyala. Sang Raja Kosarsah terkejut

3. mengetahui bahwa Sang Jayengrnurti masih hadir dalam pertempuran. Masrukakim berkata pelan, "Silakan Tuan menanyakan ke pasanggrahan untuk mengetahuinya." Lalu banyak yang mengatakan bahwa memang tersiar berita

4. bahwa ia bersikeras hadir dalam pertempuran, tetapi matanya sangat buta. Demikian juga seluruh raja-rajanya yang tua. Kecuali para putra dan para raja yang masih muda-muda tidak ikut buta.

5 . Maka Prabu Samasrawi dan Sang Raja Kosarsah memerintahkan kepada para prajuritnya untuk keluar maju perang sebentar, sekira dapat dua kilas saja lalu berperang amukamukan, sehingga tata susila raja tidak hilang.

6 . Prajurit Mutadarawi yaitu Raja Lulkiyah yang bemama Raja Ardabil mohon izin maju perang, naik kuda bagus. Sesampainya di gelanggang pertempuran lalu memanggil-manggil, "Hai orang Arab keluarlah maju perang."

7. Raden ·pirngadi mohon izin maju bertempur, naik kuda yang bertopeng. Setelah berhadapan dengan musuh, maka bertanyalah Raja Lulkiyah, "Satria siapa namamu, hai orang Arab yang maju perang?"

8. "Akulah Raden Pirngadi satria negeri Selan. Inilah putra Lamdahur, yang diangkat sebagai putra oleh Sang Surayengjagat. Putra andalan perang, Raden Pirngadi itulah namaku.

9. Engkau raja dari mana?" segera dijawabnya dengan kasar, "Namaku Raja Ardabil, a was aku gada engkau." Seketika itu pula Raja Putra Selan dipukulnya. Dengan mudah ditangkis dengan tamengnya.

10. Pukulan itu tidak berarti, diulang yang kedua, ketiga kali sama saja. Lalu katanya, "Hai Arab cepat balaslah!" Pirngadi mengangkat gada. Dengan cepat Ardabil digadanya yang ditangkis dengan kurang tepat. Pirngadi mengulangi menggadanya.

11. Kedua kalinya lalu diulang-ulang lagi sehingga kewalahan menangkisnya. Tameng terlepas gada mengenai kepala kuda. Seketika itu pula Sang Prabu jatuh terbanting. Ardabil tertelentang.

12. Raden Pirngadi turun, Raja Ardabil dipegangnya dengan cepat diangkat dan diputar-putar, lalu dibanting ke tanah. Raden Mardani datang, Raja Lulkiyah diikat dan ditawannya.

13. Kemudian datanglah em pat orang raja. Raden Pirngadi dikepung. Ia segera naik kudanya dan menarik pedmg, dikerubuti oleh empat orang lawan. Raja Burudangin dengan tergopoh-gopoh maju dengan mempercepat gajahnya.

14. Sesampainya di gelanggang pertempuran ia berkata keras, "Ananda cepat minggirlah." Raden Pirngadi menyembah, "Paman saya lawan seorang, yang tiga orang untuk Paman." Palu rantainya diulur diputar-putar sambil berdiri di atas pelana gajah.

15. Ketiga raja dicambuk dan diringkusnya sekaligus. Palu rantai ditarik dan dihantamkan ke tanah, hancurlah ketiganya. Raden Pirngadi melawan musuh hanya dengan pedangnya.

XXX. PERANG AMUK-AMUKAN

(Durma)

1. Keempat orang raja mati, datanglah prajurit banyak, para adipati berbondong-bondong. Raden Pirngadi segera menoleh ke belakang lalu melambaikan tangan memanggil seluruh prajuritnya. Orang Selan, Burudangin datang semuanya.

2. Palu rantai dilepaskan ke tengah, berayun-ayun membabat ke sana ke mari. Barang siapa terkena pasti habis, lima puluh, seratus musna sekaligus. Demikan pula Raden Pirngadi bersama para putra menyerang memporak perandakan.

3. Wong Agung Jayengmurti dan para raja dipersilakan pulang ke pasanggrahan. Sang Raja Burudangin mengumumkan sengaja akan menyerang musuh yang membuat buta ini.

4. Wong Agung yang dipersilakan pulang itu tidak mau, segera naik kuda beserta para raja yang memaksa para pengiringnya masing-masing yang mendampinginya. Menjadikan mereka berani menghadang dan memb~.muh musuh.

5. Raja Burudangin menjadi pemimpin di tengah-tengah pertempuran itu, sehingga makin besar'Iagi kerusakannya. Siapa saja yang diserang oleh Sang Prabu Burudangin pasti hancur. Palu rantai telah menghancurkan musuh beratus-ratus orang.

6. Pertempuran itu sangat ramai bercampur-baur tidak karuan. Gedebag-gedebug suara pukulan, berdentangan suara pedang yang jatuh terpental karena ditangkis. Prajurit Arab mabuk darah, unggul perangnya. Mereka menyebar merampas musuh.

7. Makin ban yak sekali prajurit yang jatuh berserakan akibat dari ramainya peperangan itu. Prabu Tasangsulngalarn mengamuknya bertambah nekad. Begitulah Raja Burudangin pemimpin perang itu kalau sudah bingung melihat lawannya.

8. Pengiringnya para menteri yang kokoh tak ada bandingan. Rajanya menghantam musuh ke sana ke marl, tumpaslah semua yang diserangnya. Di belakang banyak berdatangan prajurit Kosarsah Mutadarawi. Demikian rarnainya peperangan itu.

9. Setelah ma1am hari tiba, berkumpullah para pemimpin perang. Wong Agung diundang dipersilakan pulang du1u beserta para raja yang menderita kebutaan. Sang Raja Burudangin menunggu di be1akang.

10. Hiruk-pikuklah mereka yang mencari teman-temannya, ada yang menangis karena saudaranya atau uwaknya mati. Ratusan ribu orang-orang yang menyalakan lilin menjemput Sang Surayengbumi. Maka mereka telah sampai

11. di pasanggrahan. Seluruh para raja 1a1u mengadakan perundingan sambil maka:; bersama. Lamdahur diundang o1eh putranya, Raden Pirngadi. Yang akan berbicara dalam perundingan itu adalah Ardabil raja tawanan.

12. Katanya, "Sang Prabu Kosarsah dan Mutadarawi itu berat, ka1au sudah berperang mereka ceroboh. Sihimya mendapat tempat. Esok yang akan datang adalah upas pumpa yang akan dijatuhkan di tengah pep~rangan.

13. Pasti ratusan ribu prajurit yang akan terkena upas pumpa itu, berserakan tumpas sama sekali. Semua akan jatuh terguling tanpa mendapat luka. Kalau esok peperangan sudah berjalan tiga atau empat kali, senjata pumpa itu akan datang.

14. Karena itu lebih baik mencaii tempat yang tersembunyi yang sekiranya lebih arnan. Ka1au nanti telah berhadapan

dengan prajurit yang membawa senjata pumpa itu lalu me184 nyingkirlah masuk ke dalam kota, tentu pumpa tidak sampai ke sana.

15. Karena terhalang oleh pintu gerbang. Biasanya pumpa itu hanya digunakan dalam ge1anggang pertempuran. Hal itu segera dilaporkan kepada Wong Agung Jayengmurti. Para raja menyetujui saran itu.

16. Raja tawanan Lu1kiyah diperintahkan membawanya menghadap. Setelah Prabu Ardabil datang di hadapan Baginda, Wong Agung berkata, "Engkau Sang Raja Ardabil memberi saran pada anakku

17. si Pirngadi?" jawab Raja Ardabil, "Betul, biasanya du1u ka1au sudah perang amuk-amukan begitu upas pumpa datang, sehingga banyak prajurit yang terguling." Maka berkata1ah Wong Agung Jayengmurti,

18. "Penyakitku seperti ini siapa yang membuatnya?" Raja Ardabil menjawab, "Asal mulanya orang-orang dari Dara yang mengabdi di Mutadarawi, disuruh berguru ilmu yang membuat sakit.

19. Lalu berguru kepada Patih Buwawas, diberi pe1ajaran membutakan mata. Ketika kemudian Raja Kosarsah datang lalu mengambil dukun Masrukakim. Raja Kosarsah memberi pelajaran dengan sebaik-baiknya.

20. Ketika masih bersama-sama mengabdi kepada Tuan, diajak berbicara dua kali ia lalu keluar." Wong Agung berkata, "Kalau demikian, maksudku lebih baik anakku Pirngadi cepat

21. lepaskan tali yang mengikat Raja Ardabil itu dan ajarilah beriman." Setelah dilepaskan lalu segera diajari bersahadat, dan mencium kaki Sang Amir, setelah itu ia mundur seraya berkata kepada Raden Pirngadi,

22. "Ananda, perintahkan utusan untuk memeriksa kalau patih bapak datang, tentu dia akan menyelidiki mati atau hidup Bapak. Setelah diperiksa telah ditemukan Patih Lulkiyah yang datang sendirian.

23 . Patih Kuswel yang sangat setia kepada Gustinya lalu dibawa menghadap. Kata Raja Ardabil, "Patih, engkau kembalilah cepat ke tempatmu. Bawalah ke sini semua prajuritmu.

24. Berangkatlah dalam malam ini juga." Patih Kuswel menyembah lalu keluar. Sesampainya di tempat tinggalnya, lalu bersiap-siap dengan berbisik-bisik. Setelah selesai lalu berangkat. Prajuritnya ada seratus ribu orang.

25. Mereka sudah sampai, langsung menuju ke tempat tinggal prajurit Selan dan berkumpul dengan mereka. Itu hanya memakan waktu tiga menit. Mereka segera berunding bagaimana baiknya. Kata Raja Ardabil, "Silakan Tuan bersama dengan bala tentara ini

26. menyingkir ke negeri Lulkiyah. Beristirahat mencari daya upaya menghindari pumpa, upas Raja Kosarsah. Semua para raja menyetujui. Raja Ardabillalu diberi hadiah,

27. serta dijadikan keluarga sebagai bapak dan anak dengan putra Pirngadi. Hatinya telah mantap. Ardabillalu memerintahkan kepada patihnya supaya menyediakan tandu untuk Kangjeng Gusti yang sedang sakit.

XXXI. PRABU T ASANGSULNGALAM TERLUKA

(Pucung)

1. Para raja semuanya sangat mengasihi dan telah percaya akan kemantapan hati Raja Ardabil. Undangannya ke negeri Lulkiyah dituruti.

2. Yang paling depan adalah segala rupa alat keperluan yang dipikul dan onta-onta yang memuat barang, blegdaba, senuk, karendi. Patih Kuswel mengawal segala macam muatan itu.

3. Dalam perjalanan itu Wong Agung dinaikkan tandu pada waktu menjelang fajar diiring oleh Raja Ardabil. Sedangkan segala macam barang kerepotan itu berangkat malam hari.

4. Yang masih tinggal, akan maju perang yaitu para Raja Putra dan Sang Raja Burudangin sebagai senapati perang.

5. Segala macam pembicaraan itu telah diputuskan. Maka di lain pihak, pasanggrahan Mutadarawi di Kosarsah malam itu sedang makan bersama.

6. Dalam pembicaraan, Raja Kasrukum berkata, "Adinda Purwakanda, peperangan esok pagi ini untuk melawan Raja Burudangin akan memerlukan lebih banyak prajurit.

7. Karena hanya dia itu yang tidak ikut terkena obat jadi tidak buta. Ia masih muda, raja luar biasa. Matanya awas.

8. Semua raja yang kuat-kuat telah buta. Si Tasangsulngalam rajanya orang Burudangin, tinggal satu itu kesaktiannya luar l)iasa.

9 0 Esok pagi itu saja dikerubut o1eh ban yak senapati, yang sudah siap berperang berkumpullah, jangan banyak-banyak sasarano

100 Dikerubut, esok aku sendiri hadiro Adinda Purwakanda maju1ah sendirio Juga si Jedi maju1ah perang dari angkasao "

110 Tiba-tiba ada utusan datang me1apor bahwa ba1a tentara Lu1kiyah meningga1kan tempat pacta ma1am hari ituo Patih Kuswe1 pergi bersama dengan ba1a tentaranyao

12 0 Mereka pergi berkumpu1 dengan ba1a tentara Arab di pasanggrahannyao Sekarang Raja Ardabil dihidupi dan diajak untuk mengatasi kesulitan dalam perango

13 0 Dernikian1ah ma1am te1ah berganti pagio Bunyi-bunyian tanda berperang bersuara gemuruho Gurnang, tongtonggrit , gubar, beri, teteg, ribuan banyaknya sahut-menyahuto

140 Barisan Raja Kasrukum te1ah berbondong-bondong ke1uaro Prajurit Kosarsah Mutadarawi te1ah kelihatan, orang-orang Medayin dan orang-orang Ta1siyah banyak sekalio

15 0 Wong Agung berangkat paling depan, diikuti o1eh barisan para putra yang berjube1 menutupi di be1akangnya beserta bala tentara dengan kendaraan yang menyalao

16 0 Sang Prabu Tasangsu1ngalam te1ah naik kendaraannya diiringkan o1eh para prajurit Burudangin yang berarak-arak seperti awan di 1angit o

17 0 Gemuruhlah suara tanda perang, teteg sahut-menyahuto Prajurit Burudangin maju bersama-sama dengan para putrao

180 Bagaikan ombak jutaan banyaknya kudao Di depan prajurit gajah ratusan ribu banyaknyao Tidak seperti kemarin, karena prajurit Arab bertambaho

19 0 Utusan yang me1apor kemarin bukanlah pengikutnya, me1ainkan utusan 1awan untuk mengetahui banyaknya barisan, supaya dapat mengimbanginyao Karena itu perang saat ini ba188 risan Arab bertambah banyak.

20. Sudah barang tentu musuh harus berperang amuk-amukan. Pasti semuanya ikut berperang. Mereka yang ada di pasanggrahan akan pada keluar maju perang. Memang bala tentaranya berjuta-juta,

21. bala tentaranya para raja putra. Kendaraannya juga banyak. Apalagi kalau ketiga orang raja putra belum pulang ke Kuparman.

22. Kemudian dengan tergopoh-gopoh Raja Kasrukum memberi aba-aba bersama-sama menyerang. Prajurit yang telah siap dengan panahnya menyerbu ke arah Sang Raja Tasangsulngalam.

13. Yang dirasa berat bagi Sang Prabu Burudangin adalah paser, sumpitan, gandi, cacap, dan duduk. Sorak-sorai kedua belah pihak bergemuruh bagai guntur.

24. Seperti gunung bertempur melawan sesama gunung banyaknya para senapati yang menempuh ke tempat lawan. Di depann ya barisan selu ruh para raja pu tra.

25. Dimaksudkan supaya musuh bingung jangan sampai bisa mengepung tempat Sang Raja Burudangin, yang memang akan dikerubuti oleh para raja.

26 . Sang Raja Kasrukum menyerang, mengerahkan bala tentaranya untuk menghujani panah, paser, duduk kepada Raja Tasangsulngalam.

27. Pengiring Sang Prabu yang kokoh di tandu pelana, adalah rantai mas. Ia memukul ke kanan dan ke kiri, sehingga makin ribuan banyaknya musuh yang tumpas oleh rantai mas itu.

28. Maka Patih Jedi yang berada di atas, menarik panah ke arah Raja Burudangin. Anak panah dilepaskan mengenai betis kiri Sang Raja .

29 . Prabu Burudangin segera duduk, lalu mengutus seorang senapati, "Laporkan kepada Gusti Amir bahwa aku kejatuhan senjata dari angkasa

30 . menancap di bet is kiri." Senapati itu segera memacu kudanya. Raja Burudangin mundur, duduk di atas tandu pelana.

31 . Ketika semua para putra raja melihat bahwa gajah Sang Prabu Burudangin memutar mundur seolah-olah menderita luka ,

3 2. seluruh para raja putra itu lalu mengikuti di belakangnya mengiring di kanan kirinya . Prajurit Arab mundur perlahanlahan ,

33. mengikuti di belakang Wong Agung yang mendahuluinya. Dalam pada itu senapati ratusan telah dapat menyusul Sang Amir, lalu menyembah, "Gusti Adinda Paduka menderita luka

34 . betisnya kiri yang terluka. Harap mempercepat jalan kalau musuh mengejarnya. Tandu itu tidak berhenti masih terus berjalan.

XXXII. DEWI ISNANINGSIH MEMBERI BANTUAN PERANG

( Dangdanggu Ia)

I. Sang Raja Ardabil mcnyembah lalu berkata, "Tidak perlu mempercepat perjalanan, karena dipikirkan biasanya orang Arab kalau dikejar tidak akan bisa dibuat rusak di jalan. Pasti akan mengamuk. Begitulah kata Patih Bestak. Karena itu seenaknya saja jalannya barisan, jadi enak perjalanannya ."

2. Prajurit Kosarsah Mutadarawi seperti hanya mengiring jalannya prajurit Arab saja, tidak ada yang mau menyerang, takut kepada prajt:rit Arab karena masih berada di jalan. Sampailah sudah mcreka di Lulkiyah. Semua lalu masuk ke dalam kola . Patih Raja Ardabil sudah lebih dulu menjemputnya .

3 . Kangjeng Amir telah masuk ke istana. Seluruh para raja bescrta prajurit nya disedia kan tcm pat ti nggal. Prajurit Lui k iyah sudah dibagi empat menjaga ncgeri bersama dcngan anak istrinya. Maka rumahnya discrahkan kepada prajurit Arab . Para raja mcnempati rumah para adipati. Raja Tasangsulngalam

4. ditcmpatkan di ruang penghadapan karena lukanya parah kcna panah. Ardabil gcmbira sekali hatinya. Segala macam hidangan discdiakan. Sudah lama ia ingin ketamuan Gusti . Pintu gcrbang yang mcnuju ke kota dijaga olch barisan prajurit. Parit yang mcngclilingi kot:1 telah lama dialiri air. Sudah pula discdiakan panggung di halaman . Para adipati sclalu bcrjaga-jaga .

5 . Musuh mcngcpung dari kcjauhan. Raja Kosarsah dan Purwakanda bcscrta scmu:J bala tcntaranya tidak ada yang kctinggalan, mendirikan pasanggraha n dan diberi l:>eteng. Sang Raja Kasrukum merasa senang hatinya karena orang Arab sudah ada di tangannya. Sang Jayengmurti sudah ada di dalam perangkap.

6. Ki Umarmaya selalu menangis, hatinya kesal karena matanya makin menjadi buta. Segala macam obat tidak ada yang dapat menyembuhkannya. Demikian juga Sang Jayengsatru beserta para raja, mendatangkan bernlacam-macam obat tidak dapat sembuh. Karena itu kaku hatinya, mereka pada berniat maju perang, lebih baik mati melawan musuh.

7. Musuh mengepung dengan sangat rapat. Tak ada seorang pun yang boleh keluar. Orang-orang yang berada dalam kepungan semua prihatin. Para Raja Putra mohon izin untuk menempuh perang, tetapi tidak diperkenankan karena akan menambah kesusahan dan menambah keprihatinan. Wong Agung telah merasa bahwa sakitnya Wong Agung dan para raja ini

8. adalah hukuman Tuhan karena menggampangkan dan menganggap ringan musuhnya. Hatinya merasa salah ketika mengatakan kepada kedua istrinya Parangakik dan Karsinah beserta para putra, supaya pulang ke Kuparman. Menurut perasaannya musuh tinggal sangat kecil. Karena itu Tuhan memberikan hukumannya.

9 . Kata Wong Agung kepada Raja Ardabil, "Wahai Ardabil, apakah di dalam istanamu ini ada gua dan gunungnya serta kebun yang luas yang mirip seperti hutan?" Ardabil menyembah, katanya, "Ada Tuan, saya membuat tempat pemujaan yang meniru ketika Nabi Musa dulu ada di Gunung Tursina,

10. ditemui oleh Yang Mahasuci. Kalau mempunyai hajat di Tursina, seperti itu tempat pemujaannya untuk seluruh para raja yang beragama Yahudi. Malahan ada empat macam, lima rnacam dengan guanya." Wong Agung berkata lembut, "Bersihkanlah tempat pemujaanmu itu, akan aku tempati selama aku sa kit.

11. Aku akan berdoa di dalam gua." Sesudah itu Wong Agung 1alu masuk ke dalam gua. Sedangkan para prajuritnya diawasi oleh Umarmadi, Lamdahur dan seluruh para raja. Dan yang ikut berdoa dengan niatnya, Wong Agung Parangteja, tidak ketinggalan Umarmaya dan Yusupadi di gua sendiri-sendiri.

12. Sedangkan Prabu Rum Burudangin seandainya akan berperang diserahi menjadi senapatinya. Demikianlah maka yang sedang bersamadi yaitu Wong Agung Surayengbumi, bertobat mohon ampun kepada Yang Maha Tinggi semoga mendapat ampunan sehat kembali dari sakitnya beserta seluruh prajuritnya yang menderita sakit buta.

13. Sampai saat itu telah lama bala tentara Arab dikepung di negeri Lulkiyah Kerajaan Raja Ardabil. Kota negeri kecil dikepung oleh barisan yang sangat rapat. Akibatnya makanan menjadi mahal. Dalam pada itu, utusan Sang Prabu Tasangsulngalam ke negeri Rum Burudangin untuk mendatangkan beras,

14. dilaporkan kepada Sang Raja Putri keduanya bahwa kakanda keduanya sakit, karena perangnya terkena siasat curang Raja Kasrukum . Kedua putri itu lalu bersiap-siap akan maju perang. Prajuritnya Dewi Isnaningsih dan putranya yaitu D~·wi Jetun Kamarukmi dikumpulkan. Sisanya tunggu negeri.

15. Para raja semua diberi talm, bersiap maju perang ke negeri Lulkiyah untuk membantu peperangan. Dua orang putranya sangat gembira hatinya, akan ikut berperang. Kalau tidak dicegah supaya bersama-sama dcngan ibunya, kedua raja putra itu sudah akan berangkat lebih dulu . Saat itu Sang Putri tclah diberi tahu tentang siasat musuh.

16. Karena itu Sang Putri mencari dukun yang dapat mcngimbangi tenungnya Kosarsah, yaitu scorang pendeta yang sangat pandai tinggal di Gunung Artus bcrnama Ki Sch Kakim Maridin. Ia tukang tenung gurunya para raja yang mcnggunakan sulap dan sihir. Semuanya itu dari Kakim Maridin. Ki Sch Kakim Maridin mcncrimanya dcngan senang hati.

17. Seh Kakim Maridin beserta nnak cucunya lalu diboyong ke Burudangin untuk mcnunggu istana. Kata Sang Putri, "Kalau aku kalah bcrperang melawan Prabu .Kosarsah si Raja Kasrukum , isi istana Burudangin semua menjadi milikmu. Aku tidak akan hidup

18. kalau Kyai Jaycngmurti dan Sang Prabu Tasangsulngalam kalah. Lebih baik seluruh keluargaku dan sanak saudaraku tumpas semua jangan ada yang ketinggalan seorang pun. Mana bisa mcnyerah kepada Sri Kasrukum!" Ki Kakim Marldin mcndcngar sumpah Raja Putri lsnaningsih lalu berkata lembut,

19 . "Aduh Gusti Sang Raja Putri, kelihatannya belum datang waktunya sekarang Wong Agung kalah, Kakanda Tuan Putri masih kaya akan sarana perang. lni sedang diberi cobaan mendapat sial. Wafatnya suami Tuan kelak kalau lahir Nabi penutup, ganti sarengat yang mulia.

20. Suami Tuan Kangjeng Sri Burudangin kelak mengalami Nabi pemimpin yang menyebut satu Allah. Lalu ikut membantu kerepotannya. Terli.adap sahabatnya Nabi tidak berpisah dengan suami Paduka. Gusti Jayengpupuh terrnasuk sahabat yang aimuliakan . Sekarang sedang diberi cobaan dalam perang. Tidak sampai setahun lamanya.

:11. Sekarang baru empat bulan Gusti, kurang dua bulan lagi akan mendapat kemenangan . Kalau kelak Paduka berperang, hen- . daklah berhati-hati melawan Raja Kosarsah. Sang Prabu Kasrukum mempunyai banyak ilmu sihir. Yang menakutkan adalah upas pumpa yang dapat menumpas musuh."

22. "Engkaulah yang aku percaya kelak kalau upas pumpa menyerang dalam peperangan . Tolaklah dengan pengabaran." Kakim Maridin menjawab, "Baiklah, jangan khawatir. Tetapi perrnohonan saya yaitu musnanya setan hutan. Putra Paduka cucu Kangjeng Gusti Raden Arismunandar

23. dengan Raden Ambyah Katamsi hendaklah mendahului se194 bagai pemuka. Saya yang akari mengatur siasatnya. Seperti Raja Kasrukum, tenungnya akan saya kembalikan sehingga mereka pad a pingsan di tt411gah peperangan." Demikianlah semua pembicaraan selesai sudah. Raja Putri mengumpulkan semua orang Burudangin yang masih tertinggal ui dalam negeri.

24. Tiga ratus orang raja diundang, dan supaya menyediakan kendaraan serta muatannya, onta, bihal, dan senuk, blegedaba dan sapi perahan dan muatan. Ada utusan datang yang mengejar, yaitu Rum Samtari dari Turki, akan mengirim tiga ratus ribu muatan.

25. Saudara Raja Sarkap Turki dan pamannya Iskal dan Iskalan masing-masing seratus ribu prajuritnya akan bersama-sama Sang Ayu. Ketika dihitung di Burudangin segala muatan itu, beras dan gandum, dengan makan-makanan, menurut pengumuman Sang Retna dihitung ada dua sei:engah juta.

26. Hanya tinggal anak-anak yang sebesar lima jengkal tiap sepuluh ribu unta hanya diantar oleh orang tuanya. Sang Retna lalu berangkat, bala tentaranya bagaikan samodra. Memang tidak ada seperti negeri Rum itu. Empat negeri yang dikenal di dunia yaitu Arab, Rum, lndi, dan Ngabesi yang subur hanya satu.

27. Hanya negeri Rum yang paling subur. Di bawah Rum negeri Arab, di bawah Arab negeri lndi, di bawah lndi itulah negeri Ngabesi yang sudah menjadi ketentuan, di ·sebelah selatan laut tanahnya kering. Timur dan barat tidak dapat bertemu. Hanya Ngabesi saja

28. yang agamanya belum pernah ganti. Agama Nabi Adam itu berganti enam kali sarengatnya. Di Ngabesi ditutup, hanya sedikit yang beragama Ibrahim, yaitu orang-orang di bawah perintah Raja Sadat Kabur Umar dengan keturunannya, karena negeri itu mencontoh sifat negeri Arab.

29. Di sebelah timur dan barat yang tidak pernah berhubungan dengan negeri Arab tidak tahu karena tidak pemah bergaul selamanya, jadi tidak tahu bahwa ada negeri yang lain lagi kecuali Ngabesi. Negeri Sadat kelihatan berderet-deret dari Arab. Tujuh ribu raja yang beragama Ibrahim. Di sebelah timur dan barat tidak mengetahuinya.

30. Jauh negeri itu setahun perjalanan. Pemerintahan daratan Kabul Ngumar kelak yang mewarisi adalah Kadarisman. Kelak akhimya pada waktu lahimya Nabi, orang Ngabesi itu dapat menyeberang ke Arab yang telah diperintah lima puluh tahun dan setahun permusuhan dengan Kangjeng Nabi itu. Hanya setahun itu.

31 . Setahun lamanya rakyatnya berkeliling. Tujuh ribu senapati di bawah perintah Sadat Kadarisman. Demikianlah, maka barisan dari Burudangin, Sang Retna duduk di atas gajah yang diberi pelana kurung yang dihias dengan mutiara ungu. Atapnya emas bertaburan intan dan mirah, kelihatan bersinarsinar dari kejauhan.

32. Seorang dukun tua Ki Maridin sangat heran melihat besarnya barisan Arab yang berjalan, tetapi prajuritnya separohnya dan yang separo lagi muatan, malahan agak lebih banyak muatannya. Waktu itu Kakim Maridin sangat heran karena sebagai seorang raja putri, dapat memberi pertolongan perang dan pertolongan pangan .

33 . Malahan pada malam harinya sampai bermimpi. Dalam perjalanan ia berkata perlahan, "Aduh Gusti, berwibawalah :manda, saya tadi malam bermimpi akan berhasil perjalanan Sang Dewi untuk membantu pcrang dan membantu pangan. Kelak sampai kiamat tiba. Raja Besarnya adalah suami Paduka Sang Prabu Tasangsulngalam.

J4 . yang mcmbcri makan kcturunan Puserbumi . Malahan kcturunannya kelak menjadi Nabi Pcnutup yang bcrganti sarengatnya. juga dibcri makan dari Rum dan menetap di Mekah.

Kclak raja di Rum mcnjadi satu. Yang punya keturunan ti196 d ... "' •<>JO adalah suami Paduka Sang Raja dengan turunan Paduka.

35. Tidak ganti-ganti lagi, turunan suami Tuan semuanya rukun. Raja yang pertama yang memulai dari keturunan Sang Dewi adalah Ngusman. Jadi sampai turun-temurun menjadi raja di negeri Rum yang melulu memberi makan ke Mekah. Kala itu tertulis dalam Kitab Kakim Maridin.

36. Maka Sang Raja Putri mengucapkan saja syukur dalam batinnya kepada Yang Maha Mulia. Demikianlah telah lama dalam perjalanan sampailah di daerah perbatasan negeri Rum dengan negeri Lulkiyah. Di sebelah selatan Lulkiyah adalah Mutadarawi lalu negeri Kosarsah.

37. Di utara Lulkiyah adalah negeri Burudangin. Perjalanan mereka lalu sampai di Paliyah, tanah lapang yang luas dan sungai besar. Itu adalah bandar agung, pelabuhan Raja Ardabil. Dari kota jaraknya tiga hari perjalanan. Di situ bertemu dengan banyak orang yang menumpang tempat tinggal sampai ratusan ribu orang, kart:na takut masuk ke negeri Lulkiyah yang sedang dikepung itu.

38. Maka bertemulah mereka dengan embannya kedua Raja Putra. Hatinya merasa sejuk atas datangnya prajurit Rum itu. Di Simik, Raja Kaldum menghadap Sang Putri dan berkata, "Seyogyanya Paduka menghentikan petjalanan para prajurit, karena mereka yang mengirim muatan dari Kebar, Yujana, Kandabumi, Indi, dan Dinawar pada takut masuk ke Lulkiyah.

39. Pengepungannya sangat ketat, ketika mendengar berita bahwa Sang Retna menyiapkan prajuritnya." Prajurit yang membawa kiriman lalu dikumpulkan, perundingan memutuskan bahwa petjalanan diteruskan dengan tanpa muatan. Kata Sang Retna, "Jangan tanggung-tanggung, menggabung)ah dengan prajurit di belakang bersama-sama dengan anakku." Senang)ah hati seluruh bala tentara.

40. ''Musuh akan aku lihat pada malam hari. Aku kurangi dengan melempar api yang banyak. ·Orang Turki mempunyai banyak petasan. Pemondokannya akan kubakar. Raja Kaldum menyembah lalu berkata, "Ananda yang mulia, agar perjalanan lebih teratur, seyogyanya Paduka mengambil senapati para raja, siapa yang ditugaskan memimpinnya?"

41. Dewi lsnaningsih berkata, "Orang lain pada takut menjadi pemimpin, karena itu asuhanmu sendiri, akulah yang menjadi pemimpin. Supaya cepat aku sendiri yang menjalaninya. Seluruh para raja beserta prajuritnya hendaknya mendampingi aku di kanan kiri, lalu maju bersama~ma denganku, dengan gelar Isnakunpiat,

42. dua golongan saja, muka dan belakang. Si Kasrukum itu perangnya curang membuat kesengsaraan. Aku tutup saja jangan sampai jadi sulapnya biar kaget kebingungan." Senang hati semua yang mendengarnya. Sang Retn~ minta senapati, "Dua orang senapati saja dengan dua ratus pasukan kuda jangan lebih, untuk membawa suratku

43. disampaikan kepada kakak Putri Parangakik dan kakak Putri Karsinah." Utusan telah meninggalkan tempat langsung menuju Kuparman. Selanjutnya surat telah disampalkan. Ma- .flia;etelah semua siap, berangkatlah Sang Retna Ayu. Seluruh oarisan berjalan dengan sigapnya tidak ada yang mau ketinggalan.

XXXIII. SIIDR PATIH BUWAWAS TELAH CABAR

(Pangkur)

1. Di jalan tidak ada halangan, barisan sudah sampai di Lulkiyah dekat dengan tempat barisan musuh. Kakim Maridin Seh Tartus berkata perlahan, "Silakan menghentikan empat barisan agung ini dulu, saya akan membaca mantra penolak sihir.

2. Sekarang pukul sebelas, nanti kalau sudah pukul dua belas kita mendekat." Maka Sang Dyah Ayu beserta seluruh para prajuritnya berhenti menunggu mantra Ki Datuk Tartus yang berdiri di atas kudanya, bertepuk tangan sambil berteriakteriak.

3. Melambai-lambaikan tangan ke depan dan ke belakang ke kiri dan ke kanan sambil memencoskan mulutnya dan meringis, cemberut-cemberut, meliringkan matanya dan mengibasibaskan tangannya. Tidak berapa lama lalu terdengar suara menggelegar, berdentum-dentum bersahut-sahutan. Terkabul Kakim Waridin

4. memasang kelebihannya. Ia segera berkata kepada Sang Raja Putri. Kata Seh Kakim Tartus, "Silakan memberangkatkan Putra Paduka dengan seluruh para prajuritnya. Dan nanti kalau sudah dekat dengan barisan musuh, tanda-tanda bunyi harap dibunyikan terus."

5. Sang Raja Putra segera maju, Raja Kaldum di Simik memimpin barisan. Bunyi-bunyian dan sorak-sorai bergemuruh,

orang Turki sekarang sudah ada di depannya, seluruh praju199 ritnya menempuh maju bersuara riuh bagaikan hujan bintang yang jatuh di tengah negeri.

6. Gem par sorak-sorai dan gem par hujan a pi yang merah menyala, api membakar mengerikan. Di utara ataupun selatan semua berhamburan, kacau berantakan. Para manggala perang menempuh maju dengan sigap menyerang musuh. Siapa yang dekat habis musna.

7. Ramai hiruk-pikuk, yang be1um mengetahuinya hanya merasakan adanya api, tidak melihat bahwa musuhnya datang meneljang dan membunuh. Api merata bagaikan seratus ribu gunung terbakar. Demikianlah, se1uruh para raja dengan terburu4:>uru menghadap Gustinya.

8. Pedang, tombak mendapat tempat. Yang teljebak o1eh api 1alu diamuk sehingga berceceran. Gemuruhlah suaranya. Bestak dan Nusirwan mengungsi terbirit4:>irit ke pasanggrahannya. Para prajuritnya berebut tempat. Prabu Samasrawi juga mengungsi.

9. Semua bingung kacau-ba1au teljebak o1eh a pi yang membakar dengan cepat, ditambah 1agi dengan datangnya prajurit yang mengamuk. Mereka menjadi bingung dan bertebaran pergi mengungsi ke tempat Raja Kasrukum. Serangan api dari prajurit Simik dan prajurit Turki tidak ada henti-hentinya.

10. Tempat kediaman musuh gempar, barisan Kosarsah bingung ketakutan. Raja Kasrukum berkata, "Aduh, aduh, apa yang menjadi asa1-mu1anya?" ada ba1a tentara yang menjawab dengan sambil berdiri saja di hadapan para raja.

11. Ba1a tentara itu adalah para pemuka, katanya, "Ada seribu prajurit berkuda, manggalanya yang berada di depan sendiri berkata, "hillah tempat kediaman musuh, cepat bakar dan tumpaslah bala tentaranya, karena rajanya curang perangnya. Gusti Raja Burudangin,

12. berperang dicurangi dari atas, karena itu betis Gustiku 1uka.

Balaslah kecurangan musuh itu! Si sihir setan, raja mesum, si curang yang selalu kotor. Orang Kosarsah Samasrawi tidak tahu malu perangnya curang."

13. Lalu ada lagi yang datang, 1ebih besar lagi ratusan · ribu, tidak lain perkataannya, "Si curang balaslah, bakar apa saja yang kelihatan, habiskan semua jangan dihitung, laki-laki, perempuan a tau besar .kecil."

14. Raja Kosarsah tertegun. Prabu Mutadarawi sangat heran. Kata Raja Kasrukum, "Patih Buwawas cepat1ah, lancarkan upas pumpa kepada musuh itu, desaklah kembali, pasti tak akan selamat."

15. Patih Buwawas segera membaca mantra berkali-kali tetapi tidak jadi, terjungkir mati kaku. Pumpa tidak datang. Lama-kelamaan Prabu Kasrukum berkata, "Patih Buwawas sulapnya sudah lama tidak datang!"

16. Ari-ari bertumpuk dan darah mengalir di hadapan Sang Patih. Usus yang masih berujud usus, bertumpukan dengan beratus-ratus ari-ari itu memadati di hadapannya sehingga lemas tidak bisa bergerak. Sang Prabu sangat kesal hatinya.

1 7. Para prajurit berhenti di pinggir hutan, berdesakan melihat api dan musuh. Maka prajurit yang ada di dalam kota mengira bahwa musuh akan menggempur dengan melancarkan api. Karena itu barisan telah siap siaga.

18. Se1uruh prajurit Raja Putra siap-siaga dan berhati-hat1. Lalu ada utusan datang. Raden Adan Banijan embannya Arismunandar diutus memberitahukan kepada kakeknya Sang Prabu Burudangin.

19. Katanya, "Harap jangan terburu-buru, yang baru datang adalah prajurit Burudangin yang mengiringkan Sang Dyah Ayu, Sang Putri keduanya masing-masing membawa serta putra keduanya, Raden Arismunandar dan Raden Asimkatamsi.

20. Sang Prabu Tasangsulngalam la1u memberi pengumuman ten201 tang barisan yang baru datang itu. Seluruh para raja beserta para putra memberikan tanda bunyi-bunyian untuk membuka gapura utara dan selatan serta barat dan timur. Keluarlah barisan para putra . .

21. Waktu subuh, di timur matahari mulai memancarkan sinarnya, terlihatlah Sang Retna yang duduk di atas gajah dalam pelana kurung. Para prajuritnya mengiringkan. Dua ratus prajurit putri di depan naik kuda perang, terlihat indah bagaikan gunung kembang

22. Raja Putra Raden Asimkatamsi naik kuda memimpin barisan, diiringkan oleh para prajuritnya. Raja Kaldum di depannya, sedang Raden Arismunandar tempatnya menyololt di depan agak ke sebelah kanan bersama ibunya Sang Raja Putri.

23. Seluruh para Raja Putra memperhatikan Raja Kaldum dari Simik, semuanya lalu berlari langsung menghampirinya. Sesampai di hadapannya, para Putra bertanya, "Wahai Bapak, siapa yang datang?" kata Raja Kaldum, "Para Raja Putra.

24. Semua adalah adik-adik Paduka. Ayahnya diangkat saudara oleh ayahanda Paduka sebagai adik beliau. Hanya yang seorang ini Kodrat Samadikun Raja Putra dari Ngabesi diangkat sebagai cucu beliau. Ia dimanjakan karena itu sombong.

25. Raja Putra Ngabesi disamakan dengan Raja Putra Kaos. Ayahanda Paduka sangat kasih sayang kepada cucu beliau Raden Kodrat Samadikun itu, maka ia sangat sombong sesuai dengan kesaktiannya berperang."

26. Semua yang mendengarnya menjadi ramai karena Raja Katdum dari Simik itu agak kocak. Setiap pembicaraannya pantas, walaupun dicampur dengan bercanda tetapi cara mengucapkannya manis. Karena itu diberi tugas mengembani Raja Putra. Bercandanya menyenangkan.

27. Semua senang melihatnya. Para Raja Putra melihat dengan

sudut matanya. Raja Kaldum tersenyum, katanya, "Bagaima202 na ananda semua? Ini setengah sen kalau salah, ia dari darah utama yaitu dari Nabi Ibrahim.

28. Kalau kehilangan cahaya yang timbul di Burudangin, apakah bedanya dengan kakak ananda di Kelan, hanya selisih sedikit lebih kelihatan tulangnya dan agak terlalu cepat berjalan, kakak ananda jalannya pelan.

29 . Ya tentu tidak ada yang dapat mengimbangi kesayangan Kangjeng Gusti. Pangeran Kelan itu pun mirip juga dengan Raden Katamsi sepintas seperti Gusti saya, Kaelani kakak ananda."

30. Sang Raja Putra pura-pura tidak mendengar katanya, '"Wahai Adinda semuanya apakah maksud anda, dan ananda Ngabesi itu bagaimana? Apakah Kangjeng Ibu lalu maju perang dengan maksud membantu perang dan menjaga para raja ,

31. yang sedang kehabisan beras karena ditutup 01eh musuh?" jawab para raja putra, "Semua muatan yang dua setengah juta segera dibawa masuk, sedangkan Kangjeng lbu Paduka menunggu dipanggil,

32 . karena sudal1 memberi tahu. Maksud Raden Arismunandar itu disetujui oleh Raden Asimkatamsi. Maka ibunya lalu berkata, "Ayo maju perang sekarang juga!" barisan lalu bergerak mundur.

XXXIV. PATIH JEDI MENYERAH KEPADA WONG AGUNG

(Dunna)

1 . Raden Asimkatamsi segern turon dari kuda, maju mengambil mayat-mayat lalu dilemparkan ke barisan musuh. Arismunandar menga.mbil bangkai-bangkai kuda dan bangkai-bangkai gajah,

2. dilemparkan ke barisan musuh. Mereka yang kejatuhan banyak yang mati. Sehingga para putra yang kuat dan sentosa beserta para rnja dan prnjuritnya semua mengambili dan melemparkan mayat-mayat.

3. Raja Putri di atas kudanya maju ke tengah, memasang panah dan membidik. Anak panah melesat menyala bagaikan gunung api. Seperti pelatuk senjata yang diberi tali yang ditegangkan dan diberi cambuk,

4. batu api itu hancur lalu belernngnya keluar. Yang diperlukan adalah membakarnya, nyala api sebesar satu depa menghembus cepat, laksana ular tapakangin. Panahnya Sang Raja Putri membuat keindahan dalam peperangan.

5. Semua hernn yang melihat gernkan panah Sang Putri, seandainya ditiru itu bukan kekuasaan tetapi hanya ilmu sihir. Tetapi baik, seperti panah api.

6. Sang Dewi memanggil-manggil, "Hai, ayo Raja Kosarsah, keluarlah, jangan berpernng cara curnng, itu bukan perangnya seornng rnja. Rebutlah ini prnjurit yang tersohor di dunia, saudara Sri Burudangin,

7. adik Sang Prabu Tasangsulngalam. Aku Dewi Isnaningsih maju perang. Inilah permaisuri Wong Agung Surayengbumi yang menurunkan Raden Ambyah Katamsi."

8. Musuh yang mendengar terbengong-bengong. Suaranya me1engking, tegas, jelas, dan berwibaw~. Tetapi prajurit Mutadarawi maupun prajurit Kosarsah tidak ada yang ke1uar. Semuanya pada waswas.

9. Karena itu lalu memberikan perintah kepada para prajurit putri. Dua ratus panah semuanya memancarkan api, sehingga seperti hujan bintang, yang membakar di tempat musuh sehingga menjadi gempar hiruk-pikuk. Maka Ki Patih Jedi

10. melesat ke angkasa akan mencuri dari atas. Ki Seh Waridin berkata, "Ananda harap cepat naik kuda, Patih Jedi naik ke angkasa, bam saja melesat, tidak melihat ke sini.

11. Maka turunlah Sang Putri lalu naik kuda, dan dengan cepat bercampur dengan para prajuritnya. Seh Waridin segera menempati tempat Sang Dyah Ayu, mengambil kerudung kepala seperti cara seorang wanita. Lalu bertempur ramai. Bertempur nganilkaosi.

12. Dalam bahasa Arab yang bertempur melepaskan panah, nganilkaosi itu artinya jauh dari angkasa. Ketika Patih Jedi menukik ke bawah, bertemu dengan panah kena matanya di sebe1ah kiri.

13. Patih Jedi keduluan sangat terkejut. Panah dipegangnya. Dalam hati ia berkata, '"Walaupun aku akan mati, Putri Bu• rudangin juga hams mati. Dengan marah dibuangnya panah itu.

14. Mata Patih Jedi bolong satu. Ia segera menarik lentring yaitu seperti keris kecil dan meniup ke bawah deilgan maksud akan l:>'lgsung datang ke pelana, Kakim Waridin telah waspada. . ka ketika itu jatuhnya Ki Patih Jedi

15. de .an bersuara gedebug, dengan cepat dipegang Ieber bela205 kangnya oleh Kakim Waridin, katanya, "Hai Patih awaslah, lihatlah siapa aku!" Ki Patih Jedi melihat gurunya, lalu mendum kakinya sambil menangis,

. 16. "Aduh Kaki celaka benar aku ini, melawan Kaki dalam perang." Kata Seh Tartus, "Dulu aku sudah memberi talm, jangan engkau lupa kepadaku. Pesanku sekali-kali awas dalam berperang.

17. Kalau digunakan untuk perbuatan yang benar-benar salah, ilmuku tidak bisa. Engkau tidak merasa, sihir si Kosarsah kalah." Patih Jedi menjawab, ''Terasa juga, tetapi lalu bagaimana,

18. saya mengabdi sudah turon temurun benih Mutadarawi. Raja saya nyata dapat saya ikuti, yang telah mencari jalan yang baik bersama saya. Saya diutus oleh raja

19. menyampaikan surat pendahuluan ke Kuparman, saya lalu menyelinap ke wilayah Kuparman, di tamannya Raja Kebar. Saya jelajahi gedungnya sepi. Malahan Kadammakna lalu saya kutip sedikit.

20. Raja saya hampir patah hati ketika saya beri tahu isi Kadammakna. Malah Patih Bestak sebagai seorang patih yang dipasung untuk pameran di tengah peperangan,

21. bersama-tlama dengan para Adipati Medayin semua dipasung. Lama-kelamaan dapat dihasut oleh Bestak, kekalahan perang itu lalu minta bantuan ke Kosarsah. Maka Raja Kasrukum --~-- oatang."

22. Kakim Tartus berkata perlahan, "Nanti dulu, apa sebenarnya maksudmu ini?" jawabnya, "Aku ini Kaki, satukan dengan Raja Ardabil yang telah dipercaya oleh Sang Surayengbumi."

23. Tartus berkata, "Benar kemauanmu itu. Kelak kalau Raden Pirngadi dinobatkan menjadi raja di Purwakanda, engkau ikut mendampinginya, dijadikan sesepuh oleh Prabu Pirngadi.

24. Tetapi jangan dikatakan kepada orang lain, karena masih hams dirahasiakan." Patih Jedi segera dipegang lalu dibuang, dibuat supaya jatUh ke dalam istana. Dalam pada itu Raja Ardabil,

25. sedang melapor di hadapan Wong Agung Jayengmurti yang ada di dalam gua. "Gusti, saya melaporkan bahwa suara yang terdengar itu adalah suara perang yang amat ramai.

26. Tak terhitung banyaknya prajurit yang mati berserakan oleh Sang Raja Putri Butudangin yang datang. Prajuritnya jutaan banyaknya, serta membawa kiriman beras dan muatan sebanyak dua setengah juta, Gusti!

27. Terdengar oleh beliau bahwa Paduka menderita sakit, Prabu "J}Jl !angin juga sakit dan dikepung oleh musuh sehingga ketsan makanan. Sang Putri datangnya pada waktu orang- ,g sedang tidur nyenyak.

28. Sang Putri lalu maju perang, prajurit Burudangin menga.muk ke sana ke marl. Musuhnya rusak tempat tinggalnya dibakar. Mundurnya musuh karena sangat takut kepada cicit Paduka dan Putra-putra Tuan yang pada

29. mengamuk ditunggui oleh ibunya. Musuh gem par masuk ke hutan. Barisan para Raja Putra telah keluar, menerjang dan mengamuk." Ketika mendengar hal itu, Wong Agung Jayengmurti

30. menangis keras dan mengucapkan doa syukur kepada Yang Mahakuasa. Lalu memberi perintah kepada Ardabil untuk memanggil permaisuri dan putranya masuk ke dalam istana. Dan berasnya supaya dibagikan kepada para raja.

31. Setelah menerima perintah ia lalu menyemba...h dan keluar dari gua. Tiba-tiba Patih Jedi jatuh gedebug di hadapannya. Prabu Lulkiyah terkejut. Setelah dilihatnya ternyata Ki Pa- ~ih, maka katanya, "Aduh Ki Lurah mengapa jatuh di siiti?"

32. Patih Jedi menjawab dengan haru, "Aku kalah perang dibuang dari medan perang, musuh melawan Sang Retna, Raja Putri Bunidangin, pennaisuri Putri Sui:ayengbumi.

f ~ {-

33. Aku telah bertobat. Aku ikut agamamu, laporkan kepada Gusti Surayengjagat. Tanggunglah, aku sudah pasrah. Seketika itu dibawa masuk ke gua lalu menyembah dan berkata,

34. Gusti, saya kembali menghadap Paduka, karena ini Patih Jedi kalah perang melawan adik Paduka. Sekarang ingin membela agama Tuan, menyerahkan mati hidupnya.

35. Wong Agung melambaikan tangan, Patih Jedi datang mendekati lalu dipeluk lehemya. Tampak kebaikannya seperti ketika Ki Buyut menyampaikan surat ke Kupannan. Ki Jedi sikapnya takut.

36. Saat itu telah tertanam dalam hati. Oleh Sang Surayengbumi, Ki Jedi telah diajar iman, dan telah dapat bersatu dengan Raja Ardabil dan para prajurit. Raja Ardabil lalu pergi memanggil yang sedang berperang.

37. Sesampainya di luar kota, naik kuda, lalu masuk ke tengah peperangan. Di depan gajah, turun dari kuda, katanya, "Ananda masuklah ke istana, Kakanda Paduka Gusti ingin berbicara.

38. Putra Tuan dan Buyut diajak bicara. "Maka Raja Ardabil lalu melambaikan tangan memanggil para putra. Setelah datang lalu diperintahkan mundur dulu, tidak diperkenankan meneruskan perang sekarang.

39. "Esok mudah. Gusti menghendaki agar mundur sekarang juga." SegeFa dibunyikan tanda-tanda. Segala macam senjata b ubaran. Retna lsnaningsih masuk ke dalam kota mengajak Sang Raja Putra.

XXXV. PRABU KASRUKUM MENCARI BANTU AN

(Kinanthi)

1. Bergemuruh bagai lahar mengalir suara prajurit Burudangin masuk ke kota semuanya. Sang Putri dibawa ke ruang penghadapan. Setelah sampai Sang Putri mencium kaki kakaknya Sri Burudangin.

2. Prajuritnya telah ditempatkan oleh Sang Raja Ardabil. Setelah Sang Putri bertemu dengan saudaranya , Sri Burudangin, lalu masuk istana.

3. Kata Raja Ardabil, "Saya diperintahkan untuk membawa mengha.dap, hanya putra bersama buyut yang diperkenankan masuk ke gua." Sang Raja Ardabil segera membawa Raden Arismunandar dan Raden Asimkatamsi.

4 . Dua orang Raja Putra itu sudah masuk ke dalam gua bersama dengan Raja Ardabil. Begitu datang lalu mencium kaki Wong Agung kanan kiri. Keduanya menangi.s melihat ayahnya buta, matanya tidak dapat melihat.

5. Kedua Raja Putra itu lalu dicium ubun-ubunnya. Lama mereka berada di dalam gua, lalu diperintahkan keluar, supaya jangan mengganggu pikiran yang sedang memohon ampunan Tuhan.

6. Raja Ardabil lalu diutus, "Antarkan buyutku, pertemukan dengan ayahnya Ki Prabu negeri Kaos. Anakku berkumpullah dengan ibumu di dalam istana.

7. Dewi Kisbandi menjemput marunya, Sang Isnaningsih, berte209

_u di belokan pcrtama . Putri Kuwari menyembah, Isnaning- -s•h maunya mengalah, "lni bagaimana,

8. sekarang saya datang belakangan , bagaimana budi yang baik, sebenamya yang menyembah yang datangnya belakangan. Sungguh Anda yang tua , saya yang bungsu,

9 . karena saya menikah belakangan . Anda yang lebih dulu, sungguh pasti yang tua." Jawab Putri Kuwari, "Tidak, tidak, saya takut kepada yang memberi perintah."

10. lsnaningsih berkata lembut, "Siapa yang memerintahkan?" Putri Kuwari menjawab, "Kakak Sudarawreti." Sang Retna bertanya lagi, "Bagaimana perintahnya?"

II. Putri Kuwari menjawab, "Ketika masih di Malebari, para permaisuri lengkap berkumpul, ada Marpinjun dan Sirtupelaeli. Kakak Sudarawreti berkata demikian,

12. "Wahai Adikku Kisbandi, kalau Putri Burudangin Dewi lsnaningsih datang, engkau menyembahlah adikku, kedudukanrnu aku geser, jadilah permaisuri bungsu.

13. Yang ada di depanmu itu, walaupun Putri Burudangin, tetapi putri itu seorang senapati yang tersohor pemberani dalam perang, dikagumi di seluruh dunia sebagai putti luar biasa Burudangin.

14. Sudah waktunya punya anak tujuh, tetapi belum bersuarni, karena para raja-raja tidak ada yang dapat mengimbangi keberaniannya dalam perang. Sungguh ia putri prajurit.

15 . Pu tr:i luar biasa Burudangin hatinya tidak pernah berpurapura. Syukurlah. Semoga Kaki Prabu Parangakik mempunyai banyak perrnaisuri sakti dan banyak keturunannya.

MENAKPURWAKANDA R. Ng. Yasrt Perpustakaan PN BALAI PUSTAKA - JAKARTA Jenderal Ke 99.2 YAS m