Baca PDF (OCR): Menak Purwakanda 1

200 halaman · teks PDF berhasil diekstrak tanpa OCR · 15.5 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Menak Purwakanda I
  2. I
  3. KATA PENGANTAR
  4. DAFTAR lSI
  5. I. WADY A TALSIYAH KASOR YUDANIPUN
  6. Durma
  7. 0.' PRABU NUSIRWAN DUMUGI lNG PURWAKANDHA
  8. Dhandhanggula
  9. DI. NANDUKAKEN P AEKAN
  10. Gambuh
  11. Asmaradana
  12. V. WONG AGUNG TAMP! SERAT PAN ANT ANG SAKING PURWAKANDHA
  13. Sin om
  14. VI. PA TIH BESTAK DIP UN WELEHAKEN DENING PATIH JEDHI
  15. Pucung
  16. VII. WONG AGUNG NGLURUG DHATENG PURWAKANDHA
  17. Dhandhanggula
  18. VIII. WADYA KUPARMAN CAMPUH LAN WADYA PURWAKANDHA
  19. Pangkur
  20. IX. PERANG TANDHING
  21. Durma
  22. X. SEH WARIDIN KEPENGIN KEPANGGIH WONG AGUNG
  23. Asmaradana
  24. XI. WONG AGUNG MURCA SAKING KADHATON
  25. Mijil
  26. XII. NGREMBAG MURCANIPUN WONG AGUNG
  27. Sinom:
  28. XIII. KETITIK YEN TURUN DITY A
  29. Pucung:
  30. XIV. RADEN PUTRA WADUL DHATENG INGKANG IBU
  31. Dunna:
  32. Dhandhanggula:
  33. XVI. PERANG SAMI SADHEREK
  34. Pangkur:
  35. XVII. BEBANTU SAKING MALEBARI
  36. Gambuh:
  37. 27. Raden Kaolaranu,
  38. XVIII. BADHAR DADOS DANAWA
  39. Dunna:
  40. MENAK PURW AKANDA
  41. DAFTAR lSI
  42. I. BALA TENTARA TALSIYAH KALAH PERANG
  43. II. PRABU NUSIRWAN SAMPAI DI PURWAKANDA
  44. III. MEMPERDA Y A
  45. IV. BERPUTERA DENGAN PUTRI RAKSASA
  46. V. WONG AGUNG MENERIMA SURAT TANTANGAN DARI PURWAKANDA
  47. VI. PATIH JEDI MEMBUKA RAHASIA PA TIH BEST AK
  48. (Pucung )
  49. VII. WONG AGUNG MENYERBU KE PURW AKANDA
  50. (Dandanggula )
  51. VIII. PRAJURIT KUPARMAN BERTEMPUR DENGAN PRAJURIT PURWAKANDA
  52. (Pangkur )
  53. IX. PERANG TANDING
  54. (Durma )
  55. X. SEH WARIDIN INGIN BERTEMU DENGAN WONG AGUNG
  56. (Asmaradana )
  57. XI. WONG AGUNG MENGHILANG DARI ISTANA
  58. XII. MEMBICARAKAN HILANGNY A WONG AGUNG
  59. (Sin om)
  60. XIII. MULAI TERLIHAT TANDA KETURUNAN RAKSASA
  61. (Pucung)
  62. XIV. RADEN PUTRA MENGADU KEPADA IBUNYA
  63. (Durma)
  64. XV. HADEN KALARANU MENGUMPULKAN BALA TENT ARA
  65. ( Dandanggula )
  66. XVI. PERANG SAUDARA
  67. (Pangkur)
  68. XVll. BANTUAN DARI MALEBARI
  69. (Gambuh)
  70. XVIII. MENJADI RAKSASA KEMBALI
  71. (Durma)

., \ I \ rektorat =ayaan ·

Menak Purwakanda I

R. Ng. Yasadipura I

MENAK PURWAKANDA

Jilid I

T .. ~ r,.....,.......... •,.. ,.-\_ - - . . _.... l ., . _ ,.. . .. __ _ , ~ ' ..) . ..:... '
18 NOV 1984j .. ~ 18 NOV 1984 \ ~A '7 1

Tidak diperdagangkan

PPS/Jw/4/81 . Milik Dep. P dan K'

l\1ENAK. PURW AKANDA

I

Oleh R. Ng. Y ASADIPURA I

Alih Aksara dan Alih Bahasa WIRASMI ABIMANYU

Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1982

Diterbitkan kembali seizin PN Balai Pustaka BP No. 1158

Hak pengarang dilindungi undang-undang

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa lndonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kinj masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah eagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu metupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan surilber peneHtian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaail daerah, yang nieliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pacta umumnya.

Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pacta umumnya, dan pengarahan pendidikan pacta khususnya.

Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agam,a, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalarrt sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjclma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pacta kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya .sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 1982

Proyek Pencrbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah

DAFTAR lSI

KATA PENGANTAR.. . ........... ... ....... 5 DAFT AR lSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 TERJ EMAHAN ............... . ........... . I. WADYA TALSIYAH KASOR YUDANIPUN. ... .. 9 II. PRABU NUSIRWAN DUMUGI lNG PURWAKANDHA.. . .......... ..... ........... . ....... 13 III. NANDUKAKEN PAEKAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 IV. PEPUTRA LAN PUTRI DITYA ... ·. . . . . . . . . . . . . 28 V. WONG AGUNG TAMPI SERAT PANANTANG SAKING PURWAKANDHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 VI. PATIH BESTAK DIPUN WELEHAKEN DENING PATIH JEDHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 VII. WONG AGUNG NGLURUG DHATENG PURWAKANDHA. ... ... ........ ..... ........ ..... 50 VIII. WADYA KUPARMAN CAMPUH LAN WADYA PURWAKANDHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 IX. PERANG TANDHING. ... . .. ......... . .. . ... 61 X. SEH WARIDIN KEPENGIN KEPANGGIH WONG AGUNG.. . .... ... .. . ... . .. .. .... .. ....... 67 XI. WONG AGUNG MURCA SAKING KADHATON . . 74 XII. NGREMBAG MURCANIPUN WONG AGUNG . . . . 80 XIII. KETITIK YEN TURUN DITY A . . . . . . . . . . . . . . . 90 XIV. RADEN PUTRA WADUL DHATENG INGKANG IBU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94

XV. RADEN KALARANU MEPAK WADYA . . . . . . . . . 102 ~ XVI. PERANG SAMI SADHEREK.. . . . . . . . . . . . . . . . . 110 XVII. BEBANTU SAKING MALEBARI . . . . . . . . . . . . . . 116 XVIII. BADHAR DADOS DANA W A . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

I. WADY A TALSIYAH KASOR YUDANIPUN

Durma

I. wonten ratu lalampah saking ing Nglaka, nedya mring Malebari, Lamdahur kang suta, nempuh sabalanira, patih Bardus matur aris, Tuwan kendela, kularsa methuk jurit.

2. Sigra mangsah prajurite wong Talsiyah, gumredeg sareng prapti, umung kang tengara, tata baris akapang, Bukaram kinen metoni, mangsah susumbar sang Prabu Banarungsit.

3. Angundhangj bala aja na metu prang, yen iki aprang tandhing, sun dhewe kang yuda, ana prawira nembah, satriya ing Burudanein, Raden Sudirman, kedah mangsah ing jurit.

4. J__ineganan mangsah wus ayun-ayunan. turangganira nirig, sarwi ngikal pcdhang, mubeng parisanira. tatanya wau sang Aji, raja Bukaram, sapa,aranmu Aji?

5. Anauri dudu ratu ngong satriya, saking Rum Burudangin, santananing nata, raja Tasangsulngalam, Kadri Sudirman ran mami , lah sira sapa? ingsun rajeng Sungkabi.

6. Ratu andel Bukaram aneng Talsiyah, ngangkat gadanira glis, Dyan Kadri Sudirman , ginada paris mubal, suraking bala kuswatri, rame kang aprang, ambek sudira sami.

7. Raden Kadri Sudirman males amedhang, janggane tigas pacing, utamangganira, tiba aneng bantala, raja Bukaram ngemasi , wau kang prapta , nander tutu lung jurit.

8. Prapteng rana yun-ayunan lajeng medhang, raj eng Badingah ni tir, tibeng paris mubal , rame pedhang-pinedhang, sami rikating ngajurit , Raden Sudirman , pamedhange ngenani.

9. Pan sigar byak parise rajeng Badingah, sirah sigar kapripit , tiba saking kuda, mati raja Badingah , patih Bardus prapta aglis, wusnya tumingal , sc:ng Prabu Banarungsit .

I 0. Kinen mundur satriya Kadri Sudirman, antuk narcndra kalih, kang mati ing aprang, wau sang rajeng'Nglaka, Ian patih Bardus wus panggih, ayun -ayunan, sami luhuring esthi.

II. Patih Bardus asugal ing wuwusira, ya sira Banarungsit, mati ngastaningwang, wurung sira duk aprang, neng Kusniya Malebari, sira ing mangkya, nora wurung ngemasi.

12. Pan ginada tinitir-titir tan kendhat , sang raja Banarungsit, amales anggada, rame gada-ginada, dangu datan migunani, ambuwang gada , sami tedhak kakalih.

13. Saking esthi adangu pedhang-pinedhang, wus rempu pedhang kalih, gya candhak-cinandhak, dangu sendhal-sinendhal, arame tarik-tinarik , patih Talsiyah, sinendhal mring sang Aji.

14. Wus binanting patih Talsiyah saksana, mring Prabu Banarungsit, gumuling kantaka, sigra Raden Sudirman, naleni marang apatih, sampun katawan , geger kang wadya alit.

15. Patih Bardus katawan keh samya myarsa , kang raka aneng wuri, sira patih Bardas, arine yen katawan , maturing rajeng Medayin, yen ngladenana, inggih beka ing margi.

16. Yekti lami tuwan tan panggih kalawan, Ian Prabu Samasrawi, amba yen tiwasa , neng marr,a tanpa karya , luwung suwawi nyimpangi , benjing kewala, rinebut ing ngajurit.

17. Sigra bubar Nusirwan Ian patih Bardas, sami nyimpang angeri, kumeruk anerak, wana kadya ampuhan , wau ta kang aneng wuri, sang rajeng Miskat, kagetira tan sipi.

18. Dene bubar wong Talsiyah nyimpang marga, lir wong kaburu jurit, wuri wadyeng Nglaka, miwah kang wadyabala, prawira Brudangin ngtmgsir, samya jajarah , anawan para manis.

0.' PRABU NUSIRWAN DUMUGI lNG PURWAKANDHA

Dhandhanggula

I. Wau sang raja Sakirdan Ali, gupuh mangarsa sawadyanira. wus panggih lawan barise, Prabu ing Nglaka tundhuk , raja Banarungsit ngabekti, marang sang raja Miskat, ngandika nak Prabu, kaya paran solahira, kcngsi dadi nyimpang sang rajeng Medayin , anyimpang salang tunjang.

2. Alon matur raja Banarungsit, Paman Aji kawula Ialampah. tan wruh baris geng praptane, anunjang midak purun , kula kekah atemah jurit, paman arya Sudirmrut, amateni ratu, kakaiih bala Talsiyah , Abukaram Ian raja Badingah mati, prang Ian pam an Sudirman.

3. Patih Bardus Ian kawulajurit, Paman ing mangke sampun katawan , sang rajeng Miskat wuwuse , wadyanira Nak Prabu , ingkang sami ngungsir den aglis, timbalana manawa , papatine wuwuh. pasthi yen nemu duduka, ing ngong iki maspadakaken sang Aji, lorode sang Nusirwan .

4. Nedya marang ing Mutadarawi, raja Samasrawi ingebyukan , sedheng sun baliya kene , bareng lakunireku , mring Kusniya ing Malebari, kang ngungsir tinimbalan, jarahane agung, babandan pating karencang, sareng budhal sang Prabu Sakirdan Ali, lawan sang rajeng Nglaka.

5. Tan winuwus ing marga wus prapti, rajeng Miskat Jawan rajeng Ng!aka, Banarungsit sabalane , katur marang Wong Agung, yen kapethuk wonten ing margi, aprang Ian rajeng Nglaka, kalih mati ratu , sami bala ing Talsiyah , patih Bardus aprang lawan Banarungsit, kasoran pan kabanda.

6. Wus sinrahken mring Prabu Kohkarib, ratu tawan papatih Talsiyah , dene sang Prabu karsane, Sri Bathara Medayun , ngungsi marang Mutadarawi, kalawan patih Bardas, kang miarsa ngungun, sagung para raja-raja , wus mangkana Wong Agung ndadosken pikir denira bubudhalan.

7. Kang tinilar aneng Malebari, sarig raja pandhita Bawadiman, ingkang among ing wayahe, Dyan Sayid Diman Timur, kang ngem bani Raden Badakir, arine naking sanak, dening sanga Prabu, Kusniya sang Bawadiman, Abunandir binekta mring Parangakik, ndhingini budhalira.

8. Sami nembah mring padanira Mir, Prabu Jayusman Samsumurijal, lan ibu sareng bektine, nembah ing Jayengsatru , lajeng nusul ing wadyaneki, sang Prabu ing Karsinah , lawan ibunipun , nunten pangeran ing Kelan , lawan garwa sira Dewi Kadarwati, budhal dhateng ing Kelan.

9. Rajeng Suwangsa lan Jonggiraji, Raden Minsar tumut mating kelan , nunten Wong Agung budhaJe , Ian sagung para ratu , kebut saking ing Malebari, wadya tanpa wilangan, sareng lampahipun, Raden Seh Wahas tan pisah , lan kang raka Wong Agung Surayengbumi, tumut dhateng Kuparman.

I 0. Tan winuwus laminireng margi, sampun prapta nagara Kuparman , nagri kalangkung arjane , reh gora gumaludhuk, wadya aneng tepining margi, mulat gusti praptanya, wadya gung atimbun, suka muiat sadayanya, wus ngadhaton Wong Agung Surayengbumi, panggih Iawan kang garwa.

II. Putri Medayin putri Kuwari, methuk kamuiyan mring mantunira, samya katuwon sukane, sagunging para ratu, angadhaton purane sami, wau raja Sali.siyar, amakuwon sampun, tunggiiiawan raja Kemar, Raden Wahas anunggii aneng jro puri, panepen enggenira.

12. Sri Tasangsulngalam Burudangin, pinaringan prenah sa:npun pelag, suka manahe wadya keh, anu tug jibar-jibur, datan ana karasa budi, Raden Wahas wus lama, pamit sampun mantuk, miwah sang Prabu Sahsiyar, mulih marang Surukan wus den lilani, kuneng malih winarna.

13. Lampahira Bathara Medayin , lawan patih Talsiyah wus prapta, an eng dhusun paminggire, ing Purwakandha dalu , Purwakandha Mutadarawi , patih Bestak Ian Bardas, kang kinen rumuhun , enjing soma wus sineba , wadya para ratu Prabu Samasrawi, aglar ing panangkila; ..

14. Ratu agung prawira ngajurit.

sinembah sagung para narendra, ratu jembar jajahane, kedhep sato ian manuk, ratu iku kuwat ngukuhi, sagung wil diyu yaksa, kang ngungsi ing ngriku, kaburan saking Jabalkah, mandraguna sira Prabu Samasrawi, tanpa lawan ing aprang.

15. Kagyat praptanira patih kalih, Bardas Bestak prapta ing pascban, mring patih Jedhijujuge, katur saha turipun, lawan suratira sang Aji, Sri Bathara Nusirwan , wus katur sang Prabu, sang raja Matari Akbar, langkung ngungun myarsa surasaning tulis, dening rajeng Talsiah.

16. Kasor ing prang ian Surayengbumi, kang kukutha nagari Kuparman, kadya samodra balane, mila mangke sang Prabu, ing Medayin arsa angungsi, mring nagri Purwakandha, Samasrawi Prabu, ngandika sarya tatanya, ana ngendi panembahan Nyakrawati, patih Jedhi tur sembah.

1 7. Lagya ken del neng dhusun paminggir, Prabu Samasrawi paparentah, ngundhangi balane kabeh, yen ingsun arsa methuk, iya marang rajeng Medayin, jaban kutha Karyaa, taratag winangun, ki Patih wus paparentah, 1umaksana sagunging para narpati, karya tarub wangunan.

18. Budhalira wau sri Bupati. wadyanira 1ir wanadri kobar, para ratu prajurite, prapteng jawi kitha wus, kende1ira sri narapati, munggeng tarub wangunan, sato 1awan manuk , ingandikan sami prapta, bupatine sami tarab aneng ngarsi, bantheng singa dipangga.

19. Warak andhanu manjangan sami, parek aneng keringing narendra, wo1ung bidho nowak dares, baris manungsa ngayun , kadya alun kagiri-giri, sagung wadya punggawa, andhendheng a1ajur, patih Jedhi wus dinuta , amondhongi marang Bathara Medayin , 1awan rajeng Gumiwang .

20. Prapta ing nggen sang nata wus kerid , kapondhongan ba1ane awendran , wadya Ta1siyah awore, wus prapta tarub agung, ba1a peksi gendhing saruni, sato kendhang gong gurnang, thongthonggrit 1an puksur, eram Bathara Nusirwan , 1angkung dibya sang nateng Mutadarawi, sajagat datan ana .

21. Ratu akarya niyaga peksi, lawan sato kang tengara gumang, wong Medayin mele-mele, kawaregen pangungun, wus alenggah rajeng Medayin, nunggil sadirgasana, lawan sanga Prabu, kya patih Bardas Ian Bestak, wus anunggillawan kyana patih Jedhi, ing ngarsa para nata.

22. Dangu mulat sang nateng Medayin , lutung ngendhang berinira macan , thongthonggrit kang nabuh bantheng, senuk anabuh kethuk , puksur warak ingkang nabuhi, gendhing saruni samya, tinabuh ing manuk , kang anyuling kelinglingan, pan kepodhang nabuhi rebabe muni, cangak nabuh kamanak .

23. Kang akathah angadhep giliri, manuk anglarih panginumira, sangsaya sru pangungune, sang Prabu ing Medayun, miwah sagung kang pra dipati, waradin para nata, ciptanira un tung, wong Kuparman antuk mengsah , baya iki be base si Jayeng Murti, mari neng ngalam donya.

24. Angandika sang rajeng Medayin , anak Prabu pun bapa punika, katoring-toring !amine, singa-singa kang tulung, teka m boten tulung melasi, sami kasoran ing prang, kabeh sami nungkul, patih Sestak nambung sahda, milanipun akathah kang salah tampi, dhateng rama paduka.

25. Para ratu ingkang kirang budi, sami makaten denira ngucap, sang Ratu Medayin kuwe, makaryakaken mantu, pan wong Ngarab kang pinrih luwih, mantune asugiha. bala ratu-ratu , tandhane apan karuwan , duk patine Muni.nggar putrine malih, sinungaken wong Ngarab .

26. Lamun iku mungsuha sayekti, nora aweh putrine den alap, makaten ing pangrasane , tur ta punika tuhu, lah makaten rarna sang Aji, saking kasupit papan , tan saged angrebut; lawan Marpinjun punika, duk pinundhut ing kalana Jayeng Murti, pun Maktal kang dinuta .

27 . Mbekta sagung ratu kang prajurit, tigang atus ratu pipilihan, tigang kethi punggawane, bala tan kena ngetung, seseg jejel nagri Medayin, upami pinopowa, sayekti ginempur, rama tuwan pinejahan, nak putune tinumpes jalu Ian estri, putri pasthi katawan.

28. Rama tuwan mung ajrih ngririntih, amung kula ingkang budidaya, mrih sandea pamundhute, dhateng Retna Marpinjun , wonten ratu ing Kandhabumi, prakosa sugih bala, sugih para ratu, Banakamsi wudhu ing prang, sasanggupe kadya gempur gunung wesi, nawu sagara asat.

29. Ratu mandraguna ing ngajurit, tan kongsi prang Ian si Kakungingrat, mung wong Parangteja bae, Banakamsi kapupu , pan kaboyong kadange estri, dadya cethine Maktal , satemah pukulun, prajurite tutumpesan, langkung rame aprang neng nagri Medayin, Banakamsi Ian Maktal.

30. Sagendhinge tan saged nim bangi, prang garubuh lawan prang tandhingan , kasor sa pari polahe, prang kasab aprang !em but, sagendhinge apan kajodhi, kadi pundi narkaa, ing rama sang Prabu , saking kasupiting mangsa, sru gumujeng sira Prabu Samasrawi, miars.a ture Bestak.

31. Nateng Purwakandha ngandika ris, bener sira bapa Patih Bestak, wong Ngarab abot sanggane, tan kena pinet iku , saking lamba wong Puserbumi, pan kalengkani jagat, ngendi ana ratu, samengko ngasorken ditya, iya sapa wruha ingkang dhingin-dhingin, samengko mung wong Ngarab.

32. Kaya iku si raja Rukyatil, guruning prang lembut apan ing wang, nekani prang seprandene, nora tutur maringsun, mungsuh lawan wong Puserbumi, batine digagampang, pasthi menangipun, yeku trape ratu kompra , durung nimbang sawang sawunging ngajurit, dandanan lembut kasab.

33. lngkang dadi kanthi lahir batin, pan wong Ngarab sugih dandanan , nora nana tetondhene , miranti kasab lembut, para ratu kabeh sinekti, tuwin putra Ian garwa, tan ana kang cubluk, kabeh prawira ngayuda , miwah dene para putraning narpati, kabeh gambuh ing aprang.

DI. NANDUKAKEN P AEKAN

Gambuh

I. Lan ana tunggalipun, asor unggule metara laku, Maktal Umarmaya ingkang ngundhageni, wus awas pangiloningsun, ing sangkal bolong malompong.

2. Tan kena gupuh-gupuh, mengsah wong Ngarab yen durung putus, wewekane pasthi nora wurung jengking, barangkangan amrekungkung, mengkono kang wus kalakon.

3. Apan wus tawas ingsun, enggoningsun ngarah arsa m ungsuh , iya lagi ngumpulken dandanan batin, sayekti duwea ingsun , kaya Marmaya mengkono.

4. Lawan duwea ingsun, kaya si Maktal ing antepipun, pikir mubeng wegig bisa anglakoni, tan owah kakehan mungsuh, tan bungah mungsuhe kalong.

5. Nepsune tan kasusu, agem santosa ambeke teguh, tetekone si Parangteja prajurit, Ian bisa mong para ratu , marmane ginawe bobot.

6. Wusnya dhaharan nutug, lajeng umangkat sabalanipun, manjing jroning nagara Sri Narapati, rajeng Medayin tut pungkur, binekta marang kadhaton.

7. Pinarnah siti luhur, pakuwonira rajeng Medayun, punggawane lan Bestak makuwon jawi, arnung kang putra tetelu, tumut kang rama sang Katong.

8. Ya ta wau sang Prabu, ing Purwakandha undhang ing dalu, prapta ditya kang aneng ing wukir-wukir, ana ditya pitungpuluh, sami raksasa palayon.

9. lng nguni sami ratu, telas balane samya ingamuk, wong tuwane mring kalana Jayeng Murti, angungsi katawur-tawur, saparan denira manggon .

10. lngkang ngungsi ing ngriku, anaking Dusar namane Destur, 1(\11 putune nguni raja Beranjani, putih ulese 1ir kapuk, sami tatapa ing kono.

ll . Burijan narnanipun, mangkya kabala ing ratu iku, ing Mutadarawi raja Samasrawi, kerana pangungsenipun , sinagahan minongko toh.

12. Linabuhan prang pupuh, pinrenahaken ing gunung-gunung rajeng Purwakandha prawira awegig, ngelmu sikiripun agung, sekti sajroning prang popor.

13. Prapta kalih tinantun , ditya Burijan kalawan Dastur, jinarwanan ing karsanira sang Aji, ana putri ditya iku , satunggal ayu kinaot.

14. Burijan kang susunu, ni Marikangen kakasihipun, lah rupa apandhita Barijan nenggih , dhepokira ing J ongkurung, dening sutanira wadon .

15. Rupa amanungseku , den angluwihi putrining ratu, den alembut yen katampan Rustamaji, punagi nyethi satuhu, atmajane seh Buyabon.

16. Sayekti yen kalebu, an eng nagar a lakunireku , pan si Jamumsindhu lalabete dhingin , pan nora na ing praja gung, dadi kacenthok pakewoh.

17. Yen wus patutan iku , si Marikangen pakolehipun, anrapaken paekan sabudineki, pan ditya walakanipun, lawan manungsa pan kaot.

18. Karucat denaweku , umur sawulan padha satahun , yen satahun Ian umur sawindu sami, yen wis tuwa nora pikun , apan nora kena kempong.

19. Mangkana wus lumaku, paekanira wau sang Prabu, malih wama pandhita kalihe sami, putra malih wama ayu, pan luwih putrining Katong.

20. Katiga sami mabur, nagri Kupam1an ingkang jinujug, ing daleme Raden Putra Rustamaji, nem wulan rong dina rawuh, wateke ditya mangkono .

21. Jujug gyan regolipun, kang tengga sinung ngaturi wcruh, yen kang pa.-nan Seh Wahas nenggih kang prapti, katigestri rewangipun, sampun ngaturan malbeng jro.

22. Rahaden wus atundhuk, wusnya tata denira alungguh, tinem bungken inggih pandhita puniki, kang pilenggah ing Jongkurung, nama ki Seh Abuyabon.

23. Mawongaken kang sunu, sampun k:Uebu punaginipun , yen dadia atmajestri dadi wali, anyethi raja sunu, Rus_tamaji matur alon.

24. Paman panujunipun, tuwan punapa mboten apangguh, law an raka paduka jeng ram a Amir, sumaur kagedhen laku, pan dudu putrining Katong.

25. Angger kewala sampun, destun katur ing ibu Marpinjun, singa-singa sok seneng angger pribadi, bilih nampika punika, datan arsa bocah wad on.

~6 . Puniku wajib matur, ing rama dika sa·.vabe ngelmu. anuruti sawab duwe nadar becik , yen dika sampun panuju, ing danane Seh Buyabon .

Asmaradana

1. Mulat Raden Rustamaji, ing wamane kang wanodya, langkung kacaryan galihe , tuhu respati wiraga , ni Marikangen endah , angandika raja Sunu, inggih sakarsane Pam an.

2. Yen datan arsa papanggih , kalawan raka paduka, lamun jeng ibu kemawon , inggih kapareng kawula, wadon tiron pamitan , kula angger arsa laju , tutuwi mring pulo Barjah.

3. Wis karia sira Nini, katampan panyethinira, wus kesah wau kalihe , wali ningkah sinung wenang, kang rama wus mitungkas, tan kasusu lampahipun , sengadi mring pulo Barjah.

4. Wus kesah kang malih wami, praptaning jawi wus napak , ing jumantara kalihe , mulih marang Purwakandha, ing wuri winursita , binekta marek kang ibu , prapta ngarsa atur sembah.

5. Wus katur sasolah neki, praptane Raden Seh Wahas, ngater pandhita lampahe, kang ibu suka tumingal, rare wadon kang cahya, anaking pandhita luhung, pan kadi musthikaning dyah.

6. Mangkana datan winami, cinendhak lampahing kandha, nenggih sampun paningkahe, lan putri pandhita mulya, panggih langkung sihira, langkung karem kena cinthung, Raja Putri ing Kuparman.

7. Garwa sepuh Kadamingsih , wawratane sepuh babar, mijil jalu suwarnane, anawa cahya gumilang, lir nuksmeng ngandakara, pinangku ing eyangipun, sarta sinungan paparab.

8. Nama Raden Atasaji, kang rama kar~m tyasira, marang kang garwa kang an em, Marikangen bisa krama, langkung sih raja putra, sira pu tri mendhangpupus, karia wis sinatmata.

9. Pijer rumekseng putreki, kang raka tan kalikuran, pan wus ana lilironc , amung ibune kewala, Marpinjun langkung welas, umiyat ing putra mantu , mung ibu ingkang miara.

10. Mangkana ingkang winarni, kang mulih mring Purwakandlla, \vus lajeng marek sang Katong, katur ing satingkahira , lampah wus tinampanan, wus manjing paekanipun, langkung sukane sang Nata.

II. Enjing raja Samasrawi, miyos siniwakeng bala, prawiranira ngarsandher, kang rayi rajeng Gumiwang, sampun munggeng ngayunan , miwah kang rama Medayun , nunggil sami padmasana.

12. Patih Bestak patih Jedhi, lawan ki patih Talsiyah, katiga jajar linggihe, baranang ing panangkilan , kadya giri kusuma, busananing para ratu, miwah satriya punggawa .

1.3. Sanga Prabu Samasrawi, ngandika mting patih Bestak, patih Bestak ingsun kiye, nora ge nonjok panantang, marang nagri Kuparman , lagi me!okaken ingsun, ing paekan pangawula.

14. Karana kang dhingin-dhingin, amungsuh si Kakungi.ngrat , kurang yitna kurang rereh, tan bobot ing mnmungsuhan, mapan n!?;awag kewala,

muiane padha markungkuniZ30 asrah tangan talikungan.

15. Lan maninge ingsun janji, patih Bestak lawan sira, isining Kuparman kabeh, iku pasthi mungsuh ingwang, sanadyan putranira, Mardani Marsandi iku , yen kacandhak ingsun mam ali.

16. Aran padha mungsuh .sami, nadyan iku sang Bathara, iya mungsuh Ian sungsume , Rustamaji iku aja, garantes kabatinan, yen garantes mupung durung, apa gawe mumungsuhan.

17. Karana pangrengkuh mami, wong Kuparman yen wm: k ontal , sun cures tekan cindhi]e , sun gawe pangewan-ewan, singa ingkang kacandhak, nambungi prabu Medayun. nak Prabu sampun sumelang.

18. Lila lahir lila batin, inggih rasaja pun bapa, nora lamis-lamis bae, yen lamisa dudu raja, mangkana Sri Narendra , ing Purwakandha ing dalu , mijil marang ing pamedan.

19. Akasukan udan geni, akarya partgeram-eram, manuk akarya udane, binektan obor sadaya, mider marang gagana, huron ing ngandhap puniku, sinawatan ing dahana.

20. Muheng nganan mubeng ngering, indha hinalang dahana, giware pating galemhor, suka kang samya tumingal, mulat ing solahira, kang huron kalawan manuk, tuhu ratu kinawasa.

21. Aja kaliru pangarti, kedheping huron punika, pan amung wana saenggon, yen alas liya pan nora, saenggon pinasangan, ing kemate sikiripun, huron manuk mung saleksa.

22. Mangkana kondurineki, anjujug kendel sang Nata, siti luhur pakuwone, kang rama Prahu Nusirwan, sampun tata alenggah, nimhali dhudhukun nujum, saking ing Dara asalnya.

23. Nama Tambimasrukakin, jro kitabe ana munya, yen besuk amicakake, mring Wong Agung Kakung.ngrat, lawan kang para nata, punggawa satriyanipun, Wong Agung Surayengjagat.

24. Prabu Nusirwan miarsi, ki Masrukakim kitabnya, eram ngungun tyas sang Katong, paran margane menanga, kasap lembut samekta, ing Purwakandha sang Prabu , ngandika mring patih Bestak.

25. Iki Patih yen sarwa wis, tumindak paekaningwang, ing kono nuli sun tonjok , panantang apa sukannya, ing pangubaya sapa, ing panglurugan puniku, anekani Ian tinekan.

26. Mangkana laku kang yekti, jaya mrata sura mrata , ing a.mungsuh padha Katong, nora tinggal ing ukara, saiki sun utusan , denira gunem anutug, sawusnya bubar sang Nata.

27. Gantya kang winuwus malih, raja putra ing Kuparman , Rustamaji pan garwane , Marikangen wus puputra, katur marang kang eyang, angluwihi agengipun, Ian jabang bayi kang adat.

28. Wus sinung paparab nenggih, anama Raden Kalalmak, pangucap banyu maknane , pan mangkya binasan jawa , lapale siji ilang, iya Raden Kalaranu , kalawan makna pangucap.

29. Eram kang samya ningali, ulese rahaden wayah, myang longgore gelis gedhe, nanging tan ana graita, ibune iku ditya, pitayane ingkang angsung, .dene kerid Raden Wahas.

30. Dadya sami den parabi, raden wayah kaya ditya, ujat katelah ing akeh, kang mamarabi wong jaba, yen iku raden wayah, Raden Ditya Kala Ranu, kang jujuluki wong kathah.

31. Wong Agung Surajengbumi, enjing miyos siniwaka, aglar ingkang para Katong, satriya lawan punggawa, kadya samodra bena, ulubalang nganglang laut, tandha law an pangalasan .

32. Lir wukir sayuta besmi, anyuremi diwangkara, busananing para katong, lawan pra dipatinira, miwah pra atmajendra, kang tansah munggeng ing ngayun , wong agung ing Parangteja,

33 . Ian dipati Guritwesi, nateng Kohkarib Ian Selan , sabalane para katong, raj eng Yunan Ian ing Kebar, Burudangin Yujana , ingkang sami ratu agung,

Ngabesi Brajikunawar.

34. Turki Tursina ing Demis, o Kandhabumi Ngindibuidan , Santari Miskat ing Kaos, ing Yaman ing Samngabesah, Kuristam samya raja, kang ageng ratu pangayun, kang samya ngrehaken raja .

35. Kangkan Iawan Ngaiabani, Kuristam Ian SitibaJ.jah, Katijah Bangit muiane , karaton alit kewala, Iami nglabuhi karya, mila nunggii denya Iungguh, . . Ian para ratu pangarsa,

36. kang angreh samaning aji, miwah kandei sinudara, tan ana nemu bekane, samya kinuia wisudha, · mring sang Surayengjagat, kathah kaiamun cinatur, Kuparman para Sri Nata.

V. WONG AGUNG TAMP! SERAT PAN ANT ANG SAKING PURWAKANDHA

Sin om

1. Wong Agung eca sineba, kasaru praptanireki, caraka mundhi panantang, pan saking Mutadarawi, sang Prabu Samasrawi, carakanira tumanduk, prapta nagri Kuparman, anjog saking ing wiyati, kyana patih Jedhi lan paksi sakawan.

2. Gowak merak bango buthak, kang ngampil seratireki, ken del kori panangkilan, aken ngaturi upaksi, mring wong kang tunggu kori, yen wonten caraka rawuh, saking ing Purwakandha, kang kinen wus mesat aglis, prapteng ngarsa wus katur ing Arya Maktal.

3. Wong Agung ing Parangteja, nembah ngaturi udani, wonten raja duta prapta , saking ing Mutadarawi, papatih kang tinuding, nanging wami kadi manuk, ingkang dadya pangarsa, awak wong awulu paksi, kang angiring sakawan peksi sadaya,

4. gowak merak bango buthak, kagyat kang sarwa miyarsi, Wong Agung mescm ngandika, heh yayi Maktal den aglis. Prabu Sakirdan Ali, yeku tuduhen amethuk, ngirid lebune duta, karo Sidabarun Ali , rajcng Kendah kang mawa bagus sembada.

5. Respa ti wiraganira , prayoga ing tembung manis, ratu kalih wus dinuta, nembah sapraptaning jawi, ngungun denya ningali, caraka asipat manuk, mrepeki aris mojar, heh apa wong sanak mami, pakenira adhi suwawi ngail.dikan,

6. kerida dening pun kakang, baya alarni neng margi, andheku patih turira, sandika kula tut wingking, pun kakang ndangu margi, ing larnpah mung pi tung dalu, nanging margeng gagana, kakang pan barkahing Gusti, kang anuduh ing dasih darmi kewala.

7. Tatanya patih neng marga, arinta anila krarni, punapa pun kakang raja, satriya miwah dipati, mesem denya nauri, sor asor pun kakang ratu, kang mengku nagri Miskat, manira Sakirdan Ali, pawingkinge mring Wong Agung Prangteja .

8 . Dene yayi raka para, ing Kendah Dabarun Ali, sami wiwinih paitan , yayi sapangating Gusti, kadya kinulit daging, rharang kita kinen methuk , yayi prapta andika, ratu geng-ageng keh yayi , mboten kinen methuka prapta andika .

9. Nauri ngrepepeh mendhak , sira ki apatih Jedhi, kakang kalebet utama, jeneng andika narpati, prapta ngajengan aris, andhadhap angayag lambung, samya patitisira, nuruti ki patih J edhi, sasolahe rajeng Kendah rajeng Miskat.

10. Prapta ngajengan tur sembah, mendhak ce1ak kethip-kethip, Wong Agung alan ngandika , heh raja Sakirdan Ali, lawan Dabarun Ali, dutaikujakenlungguh, ing kursi kang satunggal, tur sembah narendra ka1ih , sarta jawi1 patih Jed hi wus gin~wa .

1 I. Minggah kursi sigra nem bah, wusira tata alinggih , nulya patih atur sembah, kakang Miskat surat niki, surate Gusti mami, sumangga panujonipun, kang serat gya cinandhak, ing Prabu Sakirdan Ali, ingaturken mring Wong Agung Parangteja.

12. Lajeng katur mring ngayunan, katur Wong Agung nampeni, binuka sinukmeng driya, tembunge sampun kadugi, wau ki patih Jedhi, cingak denira andulu, kathahe para natcr, gung-agung abaik-baik, Ian cahyane Wong Agung Surayengjagat.

13. Kadi nukmeng diwangkara, tan kuwawa denya ngliring, Wong Agung nginggiling tenggak , sira kyana patih Jedhi, langkung eram ningali, sapa kuwasa amungsuh , ing cahya kang mangkana, pra~asat pratangga pati, amiyara ujating jagat wiryawan .

14. Wong Agung alon ngandika, marang kyana patih Jedhi, heh ki Patih apa lawas, panembahan ing Medayin, ana Mutadarawi, patih Jedhi nembah matur, Pukulun kang minulya, kang sestu Nataning bumi, sangang wulan praptane rama Paduka .

15. Heh patih Jedhi matura, marang ing ratunireki, Iamun ingsun nora lawas, sajroning wulan puniki, sun tindak angawaki, marang prajane ratumu. iya sawurinira , pan ingsun nora ngangsuli , layang dene sira dhewe kang dinuta.

16. Prapta panggih 1awan ingwang, yekti aluwih utami, saking pira-pira 1ayang, tur sembah kya patih Jedhi, pinaringan pisalin, Ian pira-pira gungipun , retna sosotya pelag, anembah amit umijil, prapteng jawi ngayuh napak jumantara.

17. Wewengkon nagri Kuparman , kya patih kang den tingali, eram jembaring nagara , kadhaton para narpati, pra samya mawi ciri, pucaking gapuranipun , _inten samaja-maja, mutyaranira sakrambil, weneh ana sawaluh pucak gengira.

18. Pangapiting kang gapura, ana mas rineka sapi, ana kang rineka kuda. kang agung karatoneki, emas rineka esthi, ana kang rineka senuk , ana rineka macan, keh warna gapureng aji, katon saking mandrawa pating pancurat.

19. Lor kidul wetan mangkana , lampahe ngilen kaeksi, kadi praja ngendraloka, eram kyana patih J edhi, saben para narpati, samya mangku lepen agung, iki ratuning praja, ratuning bumi sabumi, pan ratuning resik fata ngalam donya.

20. Sayah ibere kya patya, ler kilen kadhaton pinggir, kendel patamananira, binata selaka putih, umpak sinilih asih, tembaga abrit puniku, ingkang adarbe taman, nenggih raja Yusup Adi, ----=-== ===s;.;alFer kilenira risang Arya Maktal.

21. Patih jedhi manjing taman, sawusnya siram angambil, mimilih ingkang wowohan, wus dangu ngiling-ilingi, cirining gapuradi, nenggih patamananipun, Sri Bupati ing Kebar, ngungun kyana patih Jedhi, mandahane tamane ratu pangarsa.

22. Mandahane Arya Maktal Lamdahur Ian Umarmadi, Marmaya Tamtanusbaya, pitulas mene watawis, yata mulat angering, ana gedhong alit patut, wuwung sirape emas, ginetak menga kang kori, ing jro ana kendhaga katri kancana .

23. Kang tumumpang nginggil pisan, bunuka na kitab alit, winaca ran Kadammakna, dangu den iling-ilingi, lakone Jayeng Murti, wiwitan tengahanipun, sawuse linampahan, miwah kang dereng ing wuri, wus cinatur jroning kitab Kadammakna.

24. Gowak merak bango buthak, ing dalu kinen angambil, sutra pethak jroning pura, nira Prabu Suyup Adi, datan ana udani, paksi sakawan wus nucuk, sapraptanira taman, katur ing rekyana patih, sutra pethak linapis rineka kitab.

25. Men yet lingkungan ron gurda, kang kinarya mangsi wilis, puniku ingkang carita, mila Prabu Yusup Adi, guru ngesrahken pati, mring atmaja Betaljemur, Raden Wahas punika, natcng Kebar den paringi , rarasane jroning kitab Kadammakna.

26. Ngclmu iku langkung gawat, sami lawan ngclmu gaib, N usirwan pan nora wikan, yen ana kitab ireki, Kadammakna kang mawi, sidikira Betaljcmur, Bcstak malih weruha, baya tinakdir ing bcnjing, ing tuwane Sri Narapati ing Kebar.

27. Dadi pandhita utarna, ulah nujum iladuni, anom tumeka ing tuwa, anrus prawireng ngajurit, parandene sang Aji, Yusup Adi kudu weruh, sanget pangungkihira, uwiting lahir lan batin, kandel dening kinasihan mring wong Menak,

28. lan Wong Agung Parangteja, miwah ki Umarmayeki, wus manjing ratu wadana, parandene Marmayeki, kulup thole yen manggil, tuwin Maktallan Lamdahur, Marmadi datan ana, kang basa mring Yusup Adi, uwit saking noraga bisa ngawula.

29. Yen iku nandhang brana, kantaka madyaningjurit, yekti wong Ngarab kiarnat, ingkang sarni anglabuhi, yen Maktal Umarmadi, Umarmaya lan Larndahur, labuh pasthi sajagat, para ratu Puserbumi, mangsa anawa siji kang nedya gesang.

30. Mangkana panurunira, sira kyana patih Jedhi, tigang dalu tigang siang, tan ana ingkang udani, awor kalawan peksi, patamanane sang prabu ,

Kebar wus dadi samya, geng-ageng kakayoneki, dhasar limpad patih Jedhi mocung kitab.

VI. PA TIH BESTAK DIP UN WELEHAKEN DENING PATIH JEDHI

Pucung

1. Kang tinurun pinegat ing urutipun, ingkang Kadammakna, jinujug duk Malebari, pan dhuwure Mutadarawi kacandhak.

2. Duk Wong Agung kena ing paekanipun, prang neng Purwakandha, cinadhok ing Masrukakim, • nanging nora dadi asoring ngayuda.

3. Asor ratu ing Mutadarawi besuk. nagari Talsiyah, ing benjing ingkang ngratoni, Banuarli Marmadi ingkang susuta.

4. Sutanipun ing benjing Prabu Lamdahur, madeg Purwakandha, anaman Prabu Pirngadi, lawan putra wuragil Medayin lanang.

5. madeg ratu Gumiwang Prabu Semakun, kabeh kang akarya, Wong Agung Surayengbumi, sampurnane Mutadarawi amulya.

6. Lajengipun bektarti kang madeg ratu, Dyan Aris Munandar, kang wayah buyut sang Amir, lajeng bedhah Ngambarkustub Kalakodrat.

7. Lajeng mukul ing Ngrokam saurutipun , nu1ya sinampunan, panurune patih Jedhi, wus tinutup panepene rajeng Kebar.

8. Kitabipun Kadammakna sampun wangsu1, aneng kendhaga mas, umesat ki patih Jedhi, saking nagri Kupannan nap~ gagana.

9. Tan winuwus ing marga 1ampahe sampun, prapteng Purwakandha, puku1 ing sadasa enjing, duk sineba sri bupati Purwakandha,

10. pan anginum 1awan kang rama Medayun, ag1ar para nata, pratane ki patih Jedhi, paniyupe 1ajeng anjog panangkilan.

11. Nembah matur saso1ahira ingutus, yen sang Kakungingrat, nunte tumindak mariki, saba1ane sampun samekta busana.

12. Lajeng muwus patih Jedhi tutur-tutur, nutuh patih Bestak, sira iku sun arani, wus atuwa nora awas ing wiweka.

13. Nanjuk-nanjuk wong mengkana sira mungsuh , nora pati mawas, nguthuh denira mrih tandhing, nora larang wong iku kasurang-surang.

14. Durung dulu ingsun ingkang para ratu , tangkebe sembada, awor ing cahya nelahi, dadi siji mancur wiletan kang cahya.

15. Sawangipun gung alit kang para ratu , tan ana nyaluwag, wus awor ing lahir batin, nyawa siji den anggo wong sanagara.

16. Jng tyasipun Wong Agung anjayeng satru, kaliwat santosa, kandcl kumandel ing Widhi, wong mengkana iku wus angawak jagat.

17. Jer wus luput sira Bestak satingkahmu, anggung karya jawab, benggange sang Jayeng Murti, wong aduwe ingon-ingon pinrih rusak.

18. Jayeng Pupuh iku nora nedya ucul, saking astanira, sira prih kapati-pati, pan wong arep mekar kudu sira wijang.

19. Denya muwus patih Jedhi sarya wuru, wong mentas lalampah, Jajeng ginem bong branduwin, anggur kenit aneng tengah panayuban.

20. Milanipun nora taha denya muwus, dhasar kaduk tatag, pesaja rahayu budi, kuciwane patih Jcdhi palawija.

21. Wulu manuk awake manungsa tuhu, asuwiwi elar, watcsa ing sikutireki, andhap alit prawira budi polatan .

22. Milanipun keringan ratunircku , saking wagedira, pratikele patih J ed hi, tyas nudhagi prawira amandra guna.

23 . Ya ta wau ki patih pamuwusipun, aneng pasamuwan, ngarsane Prabu Medayin, heh ta Bestak sira talutuhing jagat.

24. Duwe ratu pinisepuh ratu agung, teka den prih rusak, wong becik sedya angabdi, dadak sira prih ala wurung dandanan.

25. Tur ta iku kinempita mangsa ucul, saking tanganira, sira nora bisa napih, wong panasten kari kasektene padha.

26 . Sira kudu buruceng kelangan palung, malah buru kidang, kelangan bantheng sayekti, teka ngendi iya sagunging pratingkah .

27. Mung rekamu gawe rusaking ratumu , ginawa ngumbara, ping pira lawase mangkin, alah endi wekasane lakonira.

28. Malah iku iya mundhak wuwuh-wuwuh , ing musibatira , ratumu katoring-toring, nora kapok saben nyambat-nyambat kalah.

29. Dadi iku muwuhi balaning mungsuh, si Surajengjagat, duk seba prapteng Medayin, iya pira misih kedhik durung kathah.

30. Mendah iku tulusa aneng sireku, pasthi ratunira, dadi ratuning sabumi, dhasar tuwa duwe mantu prawireng prang.

31. Kongsi dhawuk nora antuk nemu kethuk, malah mundhak-mundhak , kecanthel-<:anthel tan kari, liwat luwih Bestak tan duwc pangrasa.

32. Iku patut tinapuk kinepruk watu, pan sinempal-sempal, awake den suwir-suwir, ora eling wong duwe pratingkah cidra.

33. Ratuningsun ing kene duwe yaiku, wiwitan mengkana, kang kay a si J ayeng M urti, pasthi luhur kaya duk nabi Suleman.

34. Sami ngungun anjethung kang samya ngrungu, denira angucap, patih Jedhi miyatani, ~ranana Bestak ing pandhandhangira.

VII. WONG AGUNG NGLURUG DHATENG PURWAKANDHA

Dhandhanggula

I. Lah wong apa Bcstak sira iki, anggung gawc sira ngajak rusak, sajcg tan ana undhake, angunthul dhawul-dhawul , pan yak-yakan saba wana dri, saking ing bodhonira , ya ratumu iku, sira kang agawe rusak , gawe nistha Bestak mireng ke thip-kcthip , netra sawang kunarpa .

2. Pan anglanjak kyana patih Jedhi, tuwan punika Prabu Nusirwan , decle ratu sayektine , ing sapuluh rong puluh, den nggo nistha marang apatih, nora duwe pangrasa, pira laminipun, anggung ngrusak nguladara, ratu agung teka anyupetaken wiji, kya patih sigra ngatag,

3 . bala peksi kinen anyekeli para ratu Medayin sadaya , bupati rr.yang punggawane, Bestak wus tinalikung, kinunjara dadi sawiji, lawan patih Talsiyah, binelok atumpuk, mung Nusirwan ingaweran, pan dosane dene kagawa ing patih, Ian anggegawa rusak.

4. Aturira ki apatih Jedhi, sampun kaget sang Prabu Nusirwan, sakeh ratu punggawane, boya wonten tinemu, amung ngajak rusak pinanggih, apan ratu kawula, arsa aprang pupuh, rebut pati rebut ge\iang, yen nyandhinga waras kabeh wong Medayin, pasthi nemu cilaka.

5. Nunten ratune den parepeki, patih Jedhi alon aturira, binisikan surasane, Kadammakna puniku, nanging namung mijil sapalih, ratune kekes myarsa, ing kayektenipun, babone kang temen baya, iki paman si Masrukakim wus lami, mangkat marang Kuparman.

6. Kabeh iku Kadammakna nukil, babone mung kang ana si Wahas, tunggale Ian bapakane pan ki Seh Betaljemur, pagawean ala Ian becik, nistha lawan utama, uwite nggonipun, ana Medayin nagara, Sri Nusirwan iki sarwi anguwiti, teka kudu kerapa.

7. Wong wis simpen kudu ipil-ipil, yen mengkono nggoning njajallaknat, nora kapok sajeg-jege, gapitan Sestak iku, kabeh para ratu Medayin, ing sagapite papat, amung putra telu , ingkang nora ginapitan, ingapura putra titiga Medayin , yeku bae warasa .

8. Datan wonten kang sinungan bukti , tuwin toya tan ana sinungan, kalamun rina den epe , lamun bengi den ekum, yen apranga ginawe benjing, upacara neng ngarsa , mangkana winuwus, Masrukakim pan wus prapta, pan ketampan wau denira angabdi, dening pandhukunira.

9. Sarwa bisa anggarap wong sakit, Masrukakim kendel suwitanya, Marmaya kang nglcbokake, dadya sulih dhudhukun, wus mangkana sang Jayeng Murti, budhal panglurugira, wadya pinartelu , rong dum an ingkang binek ta, kang sacluman kantun atengga nagari, tuwin kang para nata,

I 0. saha garwa budh-alira Amir, tuwin ingkang sagung para nata, iya Iawan sagarwane, sal in panganjuripun, para ratu Rum Buruclangin, m u ngguh k ang m unggeng nga rsa, wruh jajahanipun, Mutadarawi nagara, tunggil wates Jan nagri Rum Burudangin , corok tepung jajahan.

II. Raja Guntur wadya Burudangin, ratu kawentar prakosa ing prang, wolungdasa gas dedege, kalawan sanga prabu , ingkang para amianjuri, raja Bajrawahana , lawan raja Kaljum, raja Krudamah ing Wangkan, raja· Algren ratu saking ing Dalmindi, raja BihaJjikondran,

12. raja Wiswel nagrine Kenardis, yeku balane kang nunggang macan , kalih leksa prajurite, sakethi nitih senuk, raja Wiswel iku prajurit, dedeg sangang dasa gas, ratu satus ngayun , sami prawireng ngayuda, tigangatus ratune kang aneng wuri, sapalih tengga praja.

13. Satelase wadya Burudangin, wadya Serandil sumambung wuntat, Kebar Yujana sambunge , nulya kang para ratu , tan cinatur lampahing baris, pangkat-pangkating wadya , sagung para ratu , ing wuri kang para nata , pan sadaya ingkang para raja siwi, awor balane Rustam .

14. Kadya wun-awun ingkang wanadri. mawa panjral1ing puspita taman , wus !ami wau lampal1e .

pitung dina ingenu, sampun manjing aneng wanadri, lepen ageng kamargan, ayem kang wadya gung, wana resik sitinira, yen makuwon eca tyase kang wadya lit, ayem mulat ing papan.

15. Wusnya tigang dina tigang wengi, kendelira wadya bala kuswa, kadya ampuhan swarane, tan kocap laminipun, wus anggepok desa paminggir, kancikan ing gagaman, wadya lit akuwur, geger angili wong desa, lir susulung caraka jro kitha prapti, mariksa mungsuh prapta.

16. Sestu lamun mengsah ageng prapti, saking Kuparman kadi samodra, tanpa tepi balabare, ya ta wau sang prabu , Samasrawi sampun ngundhangi, pra dipati kang manca, miwah para ratu, pra samya tugur praptanya, apan dhomas para ratu Samasrawi, sami among jajahan.

17. Wus anjajah wadya Puserbumi, ingkang pantes dadya pasanggrahan, amota sagung wadyane , pakuwon para ratu , wonten dhusun celak banawi, rata papane jembar, dhusun Renggangayu , prayoga wus binabadan, saking kitha amung lalakon sawengi, pantes rata ajembar.

18. Patih Jedhi sigra marentahi, karya pasanggrahan ratunira, gumuruh kang nambut gawe, tan !ami dadosipun, raja Samasrawi wus mijil, lan sagung para nata, sang Prabu Medayun, binekta mring jawi kitha, gagapitan para ratu ing Medayin, miwah ki Patih Bestak.

19. Prapteng kitha dutanira Amir, panonjoke panantang yen prapta, miwah ta apasukane , prange tumulinipun, apa dene rereh sathithik, yen wus samadya candra, sedheng aja wayu, metu Ngasmaradilaga, pawangsule sang raja ing Samasrawi, sagah samadyeng wuntat.

VIII. WADYA KUPARMAN CAMPUH LAN WADYA PURWAKANDHA

Pangkur

1. Kabut saking jroning kitha, saha bala munggeng pakuwon njawi, sedheng sapanggihanipun, Ian pakuwoning mengsah, ara-ara pakuwon rinata sampun, badhe papaning ngayuda, wus tata pakuwon njawi.

2. Wus prapta antaranira, mijil ing prang sang Prabu Samasrawi, tengaranira gumuruh, peksi kang atengara, huron alas sami wau ingkang nabuh, nimbangi tengaraning prang, Wong Agung Surayengbumi,

3. Wus aglar prajuritira, aneng papan sang Prabu Samasrawi, kya patih Jedhi neng ngayun, lawan rajeng Gumiwang, anambungi sakathahing para ratu, lenggah ing meru kancana, sanga Prabu Samasrawi.

4. Gegapitan patih Bestak, sakancane pra dipati Medayin, ginapit kangjaja bau, wesi ulur-uluran, pan pinrenah neng ngarsane baris ngayun . ragi ing kanan nggenira, samya sinungan branduwin

5. Darapon kuwJt;J mul at.

ing wong aprang undhange patih Jedhi, mring prajurit para ratu, kabch wus binisikan, ing emele singa metu ing prang pupuh , wau Wong Agung Kuparman, prapteng papan wus apanggih .

6. Munggeng palowanu retna, aglar sagung para ratu prajurit, tuwin para raja sunu , barise wus akapang, akalangan ian barise mungsuhipun, wong cilik atut kewala, baris iku anjajari .

7. Pan sampun sawang-sinawang, rewang mungsuh sang Prabu Samasrawi, angatag prajuritipun, ratu andeling aprang, nembah mangsah nitih dipangga sang prabu, prap teng ran a asusum bar, raja Argenap prajurit .

8. Marang nggonepatih Bestak, anglampahi parentahira patih , angenul ing sirahipun, Sestak sarwi angucap, myang sirahe kabeh punggawa Medayin, dulunen iki wong lanang , kang wani metu ajurit.

9. Kang wus antuk aran Janang, wong Medayin iku kabeh pawestri, mung sirike nora pinjung, atine wadon padha, ora tau prang iya ing sajegipun, mung ngadu-adu kewala, wadon martabating eblis.

I 0. Wusnya mangkana anulya , lajeng nengah susumbar nguwuh tandhing, wau kang amit umagut, ingiden sigra mangsah, nitih esthi prapteng papan raja Gungsur, wus prapta ayun-ayunan, raja Argen asru angling.

I I. Wong Ngarab saparanira, anauri ing Kentir praja mami, iki lah sang raja Gungsur, ratu balaning nata, Burudangin ratu prakosa dibyanung, sang Prabu Tasangsulngalam , kaipe ing Jayeng Murti.

12. Lah ta iku lurahingwang, iya iki andeling Burudangin , lah sira sapa aranmu , prajurit Purwakandha, anauri pan ratu ing Konjor ingsun, kang nama raja Argenap , andele wong Samasrawi.

13 . Raja Argenap sru mojar, lah ta payo apa aneng sireki, sru sugal sang raja Gungsur, mamak sira Argenap , nora watak iya duclu canmingsun, andhinginana ing aprang , sabalane gusti mami.

14. Gumuyu raja Argenap, nyata apik si Arab iki jurit, den prayitna ingsun pupuh , kudhunga bandabaya, muter gada raja Argenap amupuh, gurnuruh suraking bala , sang raja Gungsur tan osik .

15. Akuwat panangkisira, sigra males anggada sri Bupati, ing Kentir sang raja Gungsur, tumempuh paris waja, datang osik Argenap panangkisipun, arame gada-ginada, adangu denira jurit.

16. Kalihe ratu prakosa, sedheng datan kuciwa ing prang tandhing, suka wadya ~urakipun, yayah gayuh triloka, gada sampun tanpa karya kalihipun, sarcng buwang salin pedhang.

17. Adangu pedhang-pinedhang, datan ana kasor kang yuda kalih, Ian samya prawiranipun, wasis prang main pedhang, yudanira ing Kentir sang raja Gungsur, wus manjing satengah dina, Argenap denira jurit.

18. lng wuri amit umangsah, anggiliri yen sayah kang ajurit, amit ingiden sang Prabu, Sibangi rajeng Sardat, nitih kuda apan sarwi ngenul sampun, ing sirahe patih Bcstak, miwah punggawa Medayin.

19. Sawusnya ing wuwusira, kang parentah wau kya patih Jedhi, heh dulunen wong Mcdayun, iki wong aran lanang, nora nganggo anyambat met sraya mungsuh, wong Mcdayin karyanira, gawe susah wong ngaurip ..

20. Ratuku mukti ing praja, den parani den ungsi den waduli, mung gunamu ngadu-adu , prang dhewe nora bisa, wong wedi prang mung ny amhat ing sajegipun, wong rusak angajak-ajak, nggawa mungsuh akeh prapti.

21. Sawusnya mojar anengah, Sri Nusirwan tumungkul duk miarsi, rajeng Purwakandha matur, inggih punapa lepat , ukumipun angoyog-oyog wong turu , jer dede pikir nagara, pikiripun wong Medayin .

22. Kang lumrah pikir manungsa , barang tingkah yen uwis bola-bali, tan ana dadine iku , sayek ti marenana , ngupayaa pikir ing kadadenipun , ingkang pantes linadenan, kang kadi tuwan puniki.

23. Ping kalihatus tan dadya, kaping sewu luput datanpa dadi, prandene nora age wus, marmane ta punika , tetap eblis mrana-mrana sok wewadul , anyanyambat angadu prang , tan wani aprang ngawaki.

24 . Andhingkul Prabu Nusirwan, inggih leres anak Prabu denyangling, satengu tan mawi luput, pun bapa langkung tiwas, ya ta wau ingkang nggiliri prang pupuh, raja Sibangi ing Sardat, raja Argenap ngunduri.

IX. PERANG TANDHING

Durma

1. Raja Gungsur apan sampun giniliran, andeling Burudangin, mangsah prapteng.papan, Miswel anitih macan, Sri Bupati ing Kenardis, ratu digdaya, banthenging Burudangin.

2. Yun-ayunan raja Sibangi tatanya, sapa aranireki, ratu bala Arab, alon ing saurira, ingsun ratu ing Kenardis, andeling aprang, raja Miswel ran mami.

3. Sira sapa kang metu wong Purwakandha, ingsun raja Sribangi, prajaningsun Sardat, ya ratu andelingwang, payo apa neng sireki, sang rajeng Sardat, muter gada Sibangi.

4 . Den prayitna raja Miswel ingsun gada, kudhunga paris wesi, tumempuh kang gada, jumebret kadya gelap , tan osik denira tangkis, surak gumerah, mungsuh rowang mbarengi.

5. Pindho tan wigata panangkisira, angling raja Sibangi, payo amalesa, rajeng Kenardis mojar, lah iya den ngati-ati, palu den ikal, rante salaka putih.

6. Wawrat sewu pan kalihatus kati mas, apan Prabu Kenardis, tunggil guruning prang, kalawan gustinira, Sri Bupati Burudangin, rante kencana , Miswel rantene putih.

7. Duk pinuter sumiyut ngirid paw ana, sinabet sang Sibangi, kumabyuk sinendhal, kena panggubedira , karangkul rajcng Sibangi, pisah Ian gada, raja Miswel ngudhuni.

8 . Wus cinandhak raja Sibangi tan polah, turangga den kakahi , tinubruk ing macan, Miswel titihanira, gumuruh surakira tri, wadya Kuparman, suka kang aningali.

9. Yudanira Miswcllir nibakken jala, pinusus mungsuh keni, mungsuh pama iwak, jambal kena ing jala, gya Raden Sudirman prapti, nalcni banda, marang raja Sibangi.

1 0. Kuda pejah pukang kakalih pinangan, mundur kasaput wengi, Miswel nitih macan, macane nyokot pukang, eram kang samya ningali, pratingkahing prang, raja Miswel Kenardis.

11. Rajeng Purwakandha ing dalu bujana , lawan sagung prajurit, wau kawarnaa , Wong Agung Surayengrat, ing dalu bujana sami, Ian para nata, enjing miyosi jurit.

12. Samya mijil barise kang para nata, risang Surayengbumi, lawan para raja, mungsuh rowang wus medal, Wong Agung Surayengbumi, sampun alenggah , neng dirgasana rukmi.

13. Miwah Prabu Samasrawi wus alenggah , neng padmasana rukmi, aglar para nata , prajurit pra dipatya, tan owah raki ting baris, ing ngarsa kanan. gapitan wong Medayin .

14. Amiyosi prajurit ing Purwakandha , mangsah nitih turanggi, angenul gapitan, hell wong Medayin padh a. dulunen wong Janang iki, metu ing aprang, sira padha pawestri.

15. Mung gunamu nyanyambat angadu ing prang, aprang dhewe tan wani, sawusira mojar, lajeng nengah susumbar, wong Ngarab metuwa jurit, iki narendra, andel Mutadarawi.

I 6. Datan betah miarsa amit magut prang, prajurit Burudangin, nitih kuda mangsah, panggih ayun-ayunan , tatanya sapa sireki, wong Purwakandha, asru denya nauri.

17. lngsun ratu Gunara raja Bardikman , andel Mutadarawi. lah ta sira sapa, ratu Arab kang mangsah , nauri sang rajeng Simik , Kaldum raning wang, andel ing Burudangin.

18. Payo aprang apa kang ana ing sira , muter gadanira glis, Sang Raja Bardikman, raja Kaldum ginada, tempuhe parise tangkis, mu bat dahana , surak gumuruh atri.

19. Raja Kaldum amales muter gadanya, ginada anadhahi , sang t:aja Bardikman , rame gada-ginada , gumuruh surakira tri , mungsuh ian rowang, wau ta kang ajurit.

20. Rame gada-ginada datan wigata, aseleh gada kalih, gya pedhang-pinedhang, dangu datan pakarya, sagung gagamaning jurit, rempu sadaya, dangu ramening jurit.

21. Salin tarik-tinarik sendhal-sinendhal; raja Kaldum tinarik, singsal saking kuda, prapta sang raj eng Wangkan, raja Kaldum meh binanting, raja Krudama, nyendhal saking turanggi.

22. Tanya prabu Gunara wong Arab sapa, kang nambuh ing ngajurit, ingsun rajeng Wangkan, aran Prabu Krudama, andel nagri Burudangin, gada-ginada, rame denira jurit.

23. Mungsuh rowang surake kadya ampuhan , rajeng Gunara aglis, sinendhal kasingsal, sira raja Bardikman, ingikal pan meh binanting, melak dipangga, rajeng Gumiwang prapti.

24. Wus karebut sira sang raja Bardikman, Jajeng ngantebi hindi, tanya rajeng Wangkan, mungsuh aranmu sapa, prapta nambuh ngajurit, ingsun Gumiwang, sang raja Karungrawi.

25 . Pan arine sang Prabu ing Purwakandha, sang raja Samasrawi, gya males anggada, raja Krudamawangkan, arame bindi-binindi, danguning aprang, epur kasaput wengi.

26. Samya mundur kalihe kang bandayuda, lajeng bujaneng ratri, kalihe mangkana, sang Prabu Purwakandha, amboga sagung prajurit, tuwin wong Ngarab, bujana ngasmarani.

X. SEH WARIDIN KEPENGIN KEPANGGIH WONG AGUNG

Asmaradana

I. Wong agung Surayengbumi, ngandika sapa waspada, yen patih Bestak wartane, ginapit Jan para nata, ing Medayin sadaya , Kewusnendar nembah matur, inggih saking katebihan.

2. Lamat-lamat kadi inggih, nanging saking katebihan, kadi inggih matakapen, raja Gungsur pinariksa, inggih wonten gapitan, miwah ture raja Kaldum, estu yen kathah gapitan.

3. Nging amba dereng udani, ing wamine patih Bestak, ngandika Jayeng Palugon , heh yayi Tasangsulngalam, ratu ingkang tinawan, mring rajeng Kenardis iku, gawanen mring ngarsaningwang.

4. Tan adangu nulya prapti, raja Sibangi ing Sardat, neng ngarsaning para katong, dinangu heh raja Sardat, nyata ki patih Bestak, ginapit siyasatipun, mring sang Prabu Purwakandha.

5. Lah apa dosanireki, Bestak kene ing siyasat, raja Sibangi ature , dumeh rajeng Purwakandha, eca mukti neng praja, Bestak mbekta ratunipun, prapta ngungsi ngadu aprang.

6. Aprang dhewe nora wani, ping pira-pira nyanyambat, tinetepaken tekade , dede budining manungsa , budining dajalanat, mila Bestak tinalikung, Jan punggawane sadaya.

7. Pan Gusti kawula ngriki, salamine Jalana prang, pan dereng kambah prajane, inggih dening parangmuka, mung Jagya sapunika, wit saking Bestak pukulun , tan kapok denya nyanyambat.

8. Anyetani wong sabumi, pandamele patih Bestak , den ungsi winadulake , ingipuk wania aprang, Jawan Sultan Kuparman , kaya dudu ratu agung , anut budining wong kumpra.

9. Nagara wus becak-becik , mukti anganggur kewala , Jawas-lawas nuli geger, yen kanggonan patih Bestak, sajege pan mangkana , muiane patut den ukum , agawe susahing jagat.

10. Singa-singa kang den ungsi , nuli katekan gagaman, bala Arab pangluruge, desa kuthane binedhah, narpatine katawan , tan kapok pantes den ukum, patih Sestak cinangkalak.

II. Sagung kang para narpati, miarsa gumujeng samya, rajeng Sibangi ature, Wong Agung alon ngandika, yeku pratingkah apa, budinen ingkang satuhu , yayi mas ing Parangteja.

12. Tuwin kakang Guritawesi, miwah sagung para nata, budi apa kang mangkono, aneh lawan para raja, ratu ing Purwakandha, Arya Maktal nembah matur, pan cekak aos kewala.

13. Cekap Prabu Samasrawi, tan kambahing parang muka, yen aja anaa kiye, Ian Sestak iki wong apa, tan kapok anyanyambat, wus kalah ping pirang atus, teka maksih angupaya .

14. Ukum ngajak-ajak mati, lawan ngajak-ajak rusak, kang saking tata wantere, inggih yen mcnggah kawula, mung makaten kewala , nggen tuwan mcngsah pukulun , emcnan . yekti mungsuh tet

15 . Nambungi rajcng Sibangi, dene undhange yen mangsah. ing aprang kang para katong, kinen mampir nggen gapitan , sarwi ngenuli sirah, sarta sami kinen muwus, dulunen iki wong lanang.

16. Kang wani metu ngajurit, iki kang wus tetep lanang, wong Medayin wadon kabeh, gunamu amung nyanyambat, setan angambra-ambra, sangsaya suka gumuyu, miyarsa sagung narendra.

17. Ki dipati Guritwesi, muwus marang para nata , katiwasan gedhe ingong, maratungkak cinengkalan , ladak wong Purwakandha, Samasrawi banget ngukum, wong tuwa anggung pinala .

18. Saya sru gujenge sami, sagunging kang para nata, raja Sibangi tinaros, sira paran karepira, mati apa uripa, yen urip anuta mringsun , agama Ibrahim duta.

I 9. Matur sang raja Sibangi, Pukulun dipun saranta, tuwan panjara kemawon , manawi winastan kirang, bobotipun narendra, dene amba sakalangkung, ngajengken sapangat tuwan .

20. Yen ratu kawula taksih, sayekti ngong ratu nistha, nunten anungkul mengsahe, ya ta nulya tinurutan, sinungken Umarmadya, winarangka kuneng wau, Wong Agung Surayengjagat.

21. Wonten pandhita winarni, tapa neng wukir Munada, ki Seh Waridin namane, wukir iku tutup guwa, njaba jro pan pratapan, sang pandhita pan wus junun, niskala sarira suksma.

22. Sampun kawandasa warsi, tapa neng wukir Munada, kabeh ngilmuning Hyang Manon , kasab lembut wus kaasta , amung kantun satunggal, ciptane dereng katemu, dening sangeting panedha.

23. Panedhanireng Hyang Widhi, aja nuli mati ingwang, iya yen durung kalakon, katemu sang Kakungingrat, trah Arab Kalengkengrat , kang mangka resining karbu, sirahe wong ahli aprang.

24. lng sabumine wong mukmin, darahe cundakaning Hyang, nabi Ibrahim kinaot, saking nabi Smangil bangsa, puputra Menak Kendar, puniku kang darbe turun , tedhak Kures lahir Mekah.

25 . Dadya surayaning bumi, manggalaning pramudita, wong ahli aprang sake he, karan Surayengjagat, mangun kitha Kuparman , miarsa ing mangke nglurug, nggitik nagri Purwakandha.

26. Wewengkon Mutadarawi, wukir Munada punika, Seh Waridin pratapane, saking salebeting kitha, amung lakon sadina, pan guwa samar asamun, wong Purwakandha tan wikan .

27 . Mangkana ki Seh Waridin, asanget panedhanira, pinengkul pana ciptane, muga Hyang Latawalujya , kang Agung Maha Mulya amba asanget manekung, mugi Hyang nambadanana.

28. Asunga rahmat ing dasih, amba tuwan panggihena , lawan kakasih Hyang Manon , ingkang sampun tu~an karya, ing jagat aran Ianang, Sayidin Ambyah puniku , tuwan panggihna Ian amba.

29. Kawula nunten ngell)asi, mantuk dhateng Rahmatullah, tan dangu karaos tyase, angrasa yen tinarima , ingangkat sirahira, saking nggenira asujud , ing dalunira Jumuwah.

30. Ing wanci satengah kalih, wonten parrnaning Hyang Suksma, malaekat kang ambopong, pinet saking pasanggrahan, gembes klambunira, prangwedanine ginulung, inguncalken mring jro guwa.

31. Ing ngarsane Seh Waridin, Wong Agung maksih anendra, tumalorong duk tibane , amawa cahya nugraha, kadya sasangka memba , ki Seh Waridin Ion mungu, angger Wong Agung wungua.

32. Pun bapa ingkang sinungsih, dhawuh ing Laelatulkadar, wungu Wong Agung njenggelek, kagyat yen saling panggonan, dede pakuwonira, ki Seh Waridin anambut, ing asta anutur purwa.

33. Wong Agung ngungun miarsi, arsa nembah mring pandhita, kipa-kipa angrepepeh, sarni salaman kewala, wusnya atata lenggah tanya mula bukanipun , Seh Waridin wijilira .

XI. WONG AGUNG MURCA SAKING KADHATON

Mijil

1. Alon ature ki Seh Waridin, adhuh Gustiningong, nggih pun bapa ing ngriki lamine, trah tumerah ing Mutadarawi, karsaning Hyang Widhi, sinucekken ingsun.

2. Sinandhangan iman ing Hyang Widhi, tan tumut sang katong, ing Mutadarawi Nuh nabine, mangke sarengat nabi Ibrahim, datan tumut sami, inggih kang rumuhun.

3. Sinalinan nggih sarengat neki, nabi Mungsa kaot, lajeng sarengat Ngisa saline, Mutadarawi nggih mboten salin, mung kang den ugemi, sarengat nabi Nuh.

4. Langkung wangkote ratu ing ngriki, run tumurun katong, apan sarni ngendhukur sasare, mangko wonten jaman kitrah nenggih, paduka angradin, ing agaminipun.

5. Luluhur tuwan nabi Ibrahim, sagung para katong, kabeh praja ingkang gedhe-gedhe, ingkang mungkir paduka tumpesi, kang anut basuki, tuwan sungi luhur.

6. Amba nunuwun sapangat Gusti, tuwan kang kinaot, ingkang mulya agama kalihe, paning benjing asalin agami, trah tuwan kang dadi, nabi kang panutup.

7. Mijil saking kadang paduka Mir, nabi kang kinaot, tur minangka kasihing Hyang dhewe, linahirken Kalipatullahi, bumi Mekah benjing, nabi kang pinunjul.

8. Kula punika inggih prejanji, kalawan Hyang Manon, sampun pinundhut nyawa yen dereng, apapanggih lan paduka Amir, yen sampun apanggih, mbotena pinundhut.

9. Yekti mantuk mring Rahmatullahi, yen sampun patemon, lan paduka ing mangke mangsane, kula amung meting paduka Mir, amba tuma benjing, ing putra pukulun.

10. Kangjeng nabi nayakaning bumi, yen amba wus condhong, ngajeng-ajeng inggih saderenge, lahir rasul musthikaning bumi, Wong Agung nauri, yen sami rahayu .

11. Salaman ngaras astanira Mir, sarwi muwus alon, lah kantuna paduka ing kene , lingira Mir paduka mring pundi, matur Seh Waridin, andhatengken kayun.

12. Kajat amba wus den ijabahi, pan sampun kalakon, pinanggihken Ian paduka mangke, sayektine ambat mit ngemasi, niba Seh Waridin, neng siti wus lampus.

13. Langkung ngungun miyat Jayeng Murti, duk arsa binopong, layon musna atingal salame, trenyuhing tyasira Jayeng Murti, wardayanya ngikis, marebel wetu luh.

14. Dangu-dangu tiningkes tyas neki, ketang ingkang katon, iya uga wus kinarsakake , sagung pakarti dening Hyang Widhi, pan ingsun kinardi, manggaleng prang pupuh.

15. Kepengina pratingkahing wali, tan wande kasemon , tan narima ing titah arane , pan sakala pulih tyasira Mir, ing manah prajurit, sudibya kawengku.

16. Mung kacipta rahabing ngajurit, ing reh kang linakon , pamengkune ing kasenapaten , dadya ngulah ngibadah sang Amir, neng M unada wukir, manguneng manekung.

17. Kuneng kang aneng Munada wukir, gantya winiraos, baris Arab kang sanget arame, para putra garwa para aji, pra samya prihatin, duk musna ing da1u.

18. Nenggih Wong Agung Surayengbumi, lir kadya cino1ong, ing ma1ekat ing pasareane , kadya guntur sawarane kang tangis, Makta1 Mannayeki, ebek tyasnya wimbuh.

1 9. Sinirepan kang sami anangis, sagung para katong, Wong Agung kalih nimbali kabeh , prapta ag1ar kang para narpati, Makta1 Marmaya ng1ing, marang para ratu.

20. Ngestrenana sagunging para ji, iki ing samengko , pamengkuning pabarisan kabeh , sasirnane kang Surayengbumi, Raden Rustamaji, umadega prabu.

2 I. Liner.ggahken enggene rameki, Sang Jayeng Pa1ugon, dirgasana rinengga sotya keh , Arya Maktal ingkang mugareni , bawaning ngajurit, pan sor-soranipun .

22. Kinarya awak rajeng Yunani , boboting pakewoh, Umannadi Lamdahur wus dene, Ian narpati Kewusncndar tuwin, rajeng Barudangin, narendra pinunjul.

23. Umarmaya kang kesah ngulati, ing Jayeng Palugon, wau Sultan Mudha parentahe, kinen nugel buntuting turanggi, pratandha prihatin, wadya Rab wus umum.

24. Anggung bujana Prabu Taruni, lawan para katong, Umarmaya wau ta lampahe, momor manjing sajroning nagari, sarwi malih warni, bilih gunanipun.

25. Prabu Samasrawi amandungi, nilib ing pakewoh, sampun manjir.g Marmaya lampahe, jajah wewengkon sajroning puri, tan ana kapanggih, kuneng lampahipun.

26. lngkang ngulati anggung ninitik, gantya winiraos, pakuwon Arab ing pratingkahe , ibunira Prabu Rustamaji, kang anggung anangis, sang Retna Marpinjun .

27. Anggung anganthi kang wayah kalih, mring ngarsa sang Katong, pan tinuntun kang wayah kalihe , munggeng astane ing kanan keri , Raden Atasaji, Raden Kalaranu.

28. lngkang putra gupuh anedhaki, kang ibu wus lunggoh, kaki Prabu paran sira kiye , tan aneng jro ing tyasingsun iki, abot mungsuh iki, sepi wong tuwamu.

29. Uwakira kakang adipati, wus sida lunga ndon , angupaya kang musna asare, pamanira Parangteja iki, apa tarl amikir, weh weruh ibumu.

30. Yen adoha Jan ibunireki, Parangakik ingong, banget maras tyasingsun yektine, yen anaa yayi Parangakik, awuwuh amalih, Sri nataning mungsuh.

XII. NGREMBAG MURCANIPUN WONG AGUNG

Sinom:

1. Kaki Prabu ibunira, yayi Dewi Parangalik, yen tungguwa pabarisan, pan ora ingsun pribadi, kang enak tyase sami, nadyan kabeh para ratu, padha eca ing driya, tan pati duwe kuwatir, nadyan silih tandhinga sewu sayuta.

2. Wong kabeh suka palastra, yen ibunira njenengi, tan susah tandhing sumengka, tan susah karoban tandhing, pratikel prang ngenteni, patitis mawas pakewuh , limpad tyas mandraguna, yen sepi wong tanpa budi, timbalana pamanira Parangteja.

3. Pan ingsun arsa rembugan , kang putra sigra ngaturi, mring kang paman manjing pura, praptaning pakuwon wuri, ngandika Raja Putri, Marpinjun sarya rawat luh, yayi mas Parangteja, paranta karsanireki, apa nora sira ngaturi uninga.

4. lya mring mbakyunira, yayi Dewi Parangakik, kaselute solahira, ngong yayi datanpa galih, Arya Maktal wotsari, ajrih kawula puktilun, lamun anglangkungana, ing raka paduka Amir, pan ing lampah punika sampun jinarag.

5. Tan angangge garwa putra, kang sampun liyan nagari, mung kang munggil sapraja, pinasthi lampah puniki, cabar tiwasing jurit, nemah kewala pukulun, apan mboten sapisan, amanggih kadi puniki, dereng miris ratu mas ing tyas kawula,

6. Maksih awrat duk prang Bahman, Ian awrat kala prang Jobin, kinepung wolulas warsa, tikel satus mengsah neki, pan ing mangke ngerobi, Ian mengsah tikel sapuluh, Ian wadya para nata, asugih punggawa mantri, pened-pened akathah ratu prakosa.

7. Sarni sugih balaraja, tur kathah prawireng jurit, yen ndadak atur uninga, inggih dhateng Parangakik, pasthi kadya angerig, anyuruhi tegesipun, kirang santoseng suksma, yen mirsa anagri ka tri,

Parangakik Karsinah rniwah ing Keian.

8. Pasthi Iamun sami prapta, balane kadi jaladri, mengsah punika tan kathah, kepati-pati den robi, yen tinimbang ing tandhing, mengsah punika pukulun, sami Ian kewuskendar, Yujana Ian Kaeiani, datan kaot tinimbang agunging bala.

9 . Dene sektine punika, saged sulap ing ngajurit , sato peksi kaparentah, pandameie rare cilik, sageda mbedhah Iangit, miris punapa pukuiun , apan dhewek punika, nindaki sarta agami. ameruhken wong sasar pinrih elinga.

10. Dene kedah manggih tiwas, ngupados punapa malih, liyane pejah utama , nindaki paken Hyang Widhi, angling sarwi luh mijil, sira sang Retna Marpinjun , yayi mas Parangteja, bener sawuwusireki, ing tyasingsun liwat saking melang-melang.

I I. Lamun nora tinungguwa , yayi Dewi Parangakik , aja kud-..1 nggawa bala, amunga badan pribadi, lila prapta ing pati, yen ana tiwasing laku, nanging ya sih anaa, yayi Dewi Parangakik , ngilangaken mamaras kuwatiring tyas.

12. Karya tuwajuh ing pejah, yayi Dewi Parangakik, gumujeng sarwi wotsekar, Wong Agung Parangtejeki, yektos saged patitis, rayi paduka puku1un, singa pinikir kena, miwah fug kandeling galih, marmanipun wadya Rab geng alit samya.

13 . Nadyan sikep tyase mindhak , surane nimbangi mantri, mantri indhake kang manah, nimbangi tyasing bupati, dene kang para dipati, surane nimbangi ratu. wadya Arab sadaya, yen wonten rayi sang Dewi, tempuhing reh tan purun neng ngalam donya.

14. Tan wonten garantes pejah . nangingtasamangkeinggih, yen paduka darbe karsa, nimbali rayi sang Dewi, manawi tan marengi, raka paduka Puku1un, ing watawis kawula, rayi tuwan Parangakik , kados lamun supena yen wonten karya.

15 . Saking karem prajuritan, putri adi Parangakik, punapa malih punika, simane raka sang Amir, sayekti lamun kepi, wulange bituwahipun, mila tuwan sabarna, Marpinjun rereh tyasneki, Raden Maktal wus mijil apaparentah.

16. Angelar kang pasanggrahan, rinakit nggen Rustamaji, kutha Kokojor punika, lalaren Ian baluwarti, pangabar kandha warih, pajupat sinungan panggung, kuneng kang nambut karya, sang Prabu Mutadarawi, wus miarsa sirnane sang Kakungingrat.

17. Tan panggih graitanira, animbali patih Jedhi, prapta ing ngarsa ngandika, sanga Prabu Samasrawi, paran ta iki pa tih, wong Menak sima ing dalu, apa sababe iya, tur sembah kya patih Jedhi, nuwun duka tan kadugi graitaa.

18. Sang Prabu ing Purwakandha, mijil pasamuan aglis, ingkang rama ingaturan, Sri Bathara ing Medayin, lawan sagung praiurit, ngiras bujana anginum, matur marang kang rama, sira Prabu Samasrawi, kadya paran musnane putra paduka.

19. lnggih pun Surayengjagat, mila kesah tilar baris,

Nauri Prabu Nusirwan, anak Prabu awak mami, graita Ian kadugi, punika ing ngadatipun, pun Bestak ingkang wikan, pratingkah ing nguni-uni, angandika sang Prabu ing Purwakandha.

20. Luwarana patih Bestak, myang pra dipati Medayin, nanging padha pacuhana, kabeh asalina pikir, yen nganggo pikir lami, yekti yen bilai iku, kabeh ingsun siyasat, para ratu ing Medayin, patih Bestak Ian ratu wus Iinuwaran.

21. Ginotongan ingedusan, sinungan mangan sakedhik, pra samya bisa nggulawat, sarta nginuman barduwin, tinandhu prapteng ngarsi, ki patih kuru narwelu, dinangu sinung wikan, musnane sang Jayeng Murti, pan angulung ature kya patih Bestak.

22. Aseret tur megap-megap, punika Sri Narapati, adatipun yen wong Menak, yen boten cinolong putri, kt;!;ah kawraten candhing, pangupaya praptanipun, yekti tuk kaluwihan, kaprawiraning ngajurit, milanipun den ngatos-atos paduka.

23. Manawi dhateng kang putra, ing Ngajerak Nata Dewi, ratun ing jin kinawasa, miwah yen angsala malih, rabi putri dhedhemit, kang ngluwihi sektinipun , ·.- makaten ingkang adat, wewateke Jayeng Murti, anggur inggih sami wontena kewala.

24. Sang Prabu Matari Akbar, parentahing patih Jedhi, yen mengkono aja medal, ing aprang yen tan metoni, iya si Rustamaji, yen metu prang ingsun metu, dimene padha eca, ngayemken sarira sami, ya ta kuneng Sri Bupati Purwakandha.

25. Wau ingkang kawuwusa, atmajeng Raja Taruni, kakang adhi palajengan, wayahe Dyan putra kalih, kang sepuh Atasaji, Kaolaranu rinipun, kakang nging palajengan, sangang warsi pitung w arsi, duk puniku raden kalih gung cangkrama.

26. Madhep ing kumala-kala , Raden Putra Atasaji, kang rayi Beler Kalintang, Raden Kalaranu nenggih, anggung sabeng wanadri, mbekta para raja sunu, mbebereg buron wana , andaka sangsam jajawi, wantu rare tanpa kuda antuk nyandhak.

27 . Sabangetanc lumajar, kacandhak tan bisa osik. eram kang samya tumingal. dcne Raden Atasaji, ruruh jatmika lungid , kang cahya mindha sitangsu , alus pambekanira , tuhu trah nabi lbraltim , sasolahe geng alit rescp ing driya.

28. Marang samaning tumitah, mangkana ibunireki, Raden kang taruna gerah, Dewi Badakum anenggih, Marikangen nameki, basane Arab Badakum, Malayu Abiscinta , Maringkangen basa Jawi , gcrah lumpuh angaleset nora bisa.

29 . Akarya gora sengsara, marune ki Kadamingsih, pan katon mukuli gada , mring sukune saben wengi, agung anjrit anangis, katur ing raka sang Prabu. saben dina mangkana, sasambate mring raka ji , den singgahna aja awor pasanggrahan.

30. Ginugu ing aturira, marang Prabu Rustamaji, garwa kang sepuh saksana, siningkirken mring wanadri, tebih njawining baris, sinungan wong tigangatus, rumeksa pakuwonya, aneng tengahing wanadri, myang putrane Atasaji kinen nggawa.

3 1. Ana lalakon ruara , panjilmane satru sekti, ananjak karti sampeka, pangendrajala nengahi, tan ana kang pinikir, wadya sabarisan agung, amung welas sadaya, mring ibune Atasaji, Retna Dewi Marpinjun agung karuna.

32. Tan kena yen umatuu, mring kang putra Rustamaji, tuwin sagung para nata, ing karsa dereng kadugi, darbe karsa pribadi, nambuh ingkang sepuh-sepuh, pun paman Parangteja , pangrasane Sri Bupati, gunem laki rabi pan dudu nagara.

33. Manguneng driya kang mulat, Raden Putra Atasaji, kang aneng tengahing wana, mangkana Raden Taruni, anggung sabeng wanadri, ·sira Raden Kalaranu, lan para raja putra, saben enjing den langkungi, panggenane kang raka tengahing wana.

34. Para putra sami nyimpang, celak nggene Atasaji, arsa tedhak saking kuda, sru duka Raden Taruni, kinen maksih anitih, kang mopo ajrih ginebug, lajeng kesah angilang, tan purun umiring malih , pan sinatru pucunge ingkang gumantya.

XIII. KETITIK YEN TURUN DITY A

t

Pucung:

1. Aru biru tingkahe Kaolaranu, lamun para putra, tan purun binekta malih, nora wurung pinaksa yen prapteng wana .

2. Pan pinukul kinendhalenan puniku, cinara turangga, den titihi den cemethi. sami kaget miarsa tingkah mangkana.

3. lngkang sampun cinacak kena ing ukum, Raden Umarjaman, Jan sira Raden Pirngadi. lajeng mutung mring Kalaranu tan arsa.

4. Nora etung dadi ala kudu mutung, malah dalu seba, marang Raden A tasaji, ian kang ibu kang kinebon aneng wana.

5. Mbekta kurung barise prapta ing dalu , raja putra Selan , lawan putra ing Kohkarib . nedya mapan pra putra kathah miarsa.

6. Putra ing Rum lawan Kodrat Samadikun, wus kait kalawan, putra Serandil Kohkarib. kang wus wani ngarani dudu trah Ngarab.

7. Cala-culu angangge tingkah kang dudu, sayekti meh sima, bawane jer nedya salin, nyempal nyengkleng saking darah keluruhan.

8. Kathah ngumpul sagung para raja sunu, kathah tresna welas, marang Raden Atasaji, bagus alus tyas nu)Q;meng kasturi ngambar.

9. Wus angumpul sa.nga para raja sunu, angedheng angadhang, langkunge marang wanadri, pinasangan binegal aneng ing marga.

10. Laminipun Rahaden Kaolaranu , ingkang ibu gerah, kendel denira cangkrami, ingkang ibu ing mangke sampun waluya.

11. Marunipun wus kinebon neng wana gung, warase sang Retna, Marikangen mantun sakit, nora nganggo tatamba mangke jumranthal.

12. Karsa wau cangkrama sang raja sunu, pan sampun miarsa, yen Umarjaman Pimgadi, nekad nampik tan arsa mring raja putra.

13 . Mring kang sepuh dununge sami sihipun, ingkang palamarta, para putraning narpati, welas dening kirang adile kang rama.

14. Ya ta sampun parentah ing balanipun, Ian sutaning emban, sang raja putra ing Bangid, Warindiya anak raja Darundiya.

15. Kala timur kinadang arancang-runcung, wantu suteng em ban, embanira Rustamaji , raja Darundiya ing Bangid prawira.

16. Budhal esuk sira Raden Kalaranu, mawi bala kathah, Dyan Warindiya umiring, mbekta bala rongewu rare sadaya.

17. Sarta duduk neng nginggil turanggenipun, wau para putra, kang sampun eneng wanadri, amiranti tan pati kyeh mawi bala.

18 . Dupi langkung Rahaden Kaolaranu, prapteng dhukuhira. Raden Putra Atasaji, paparentah aja mudhun saking kuda.

19. Celak dhukuh Maripit tan ana mudhun , sigra cinangaran , pira-pira den candhaki, mring balane putra kang baris pendheman.

20. Sampun katur mring Raden Kaolaranu, yen wadya rinampas, mring balane Atasaji, langkung duka anander mring ngarsanira.

21 . Gya pinethuk dening Kodrat Samadikun, payo dajalanat, cinandhak kudanireki. suku ngarsa rinangkus sigra binuwang.

22. Wangsul-wangsul nyanane baris tinimbul , mangsa ta puruna. marang ing gustinireki, nora weruh wong cilik yen wis pendheman .

23. Kobrak-kabruk tibane Kaolaranu, nanging tan rinasa, wantu betah rare alit, kambon trahing raseksa tan mundur ing prang.

XIV. RADEN PUTRA WADUL DHATENG INGKANG IBU

Dunna:

1. Sira Raden Warindiya tan miarsa, yen para putra kait, marang kasepuhan, akarsa murweng aprang, Raden putra Atasaji. kinalulutan. mring·para raja siwi.

2. Marang ngarsa Warindiya sru ngandika, heh heh putra Ngabesi, pakartining apa , kang kaya tingkahira, nora luput den tingali , panggawenira, pan luwih saking nisthip.

3. Y a sapisan-pisan sira durung karya, panggawe kang kadyeki, iki kang atuwa, iya si Warindiya, yen sidaa ing ngajurit. angajak sira, toh titih jayeng jurit.

4. Raden Kodrat Samadikun asru mojar, heh putra rajeng Bangid , ngubungi ta sira, ing reh kang siya-siy_a. apa darah Puserbumi. lamun titaha, kaya tingkahing eblis.

5. lya sapa iki ingkang duwe wayah, Rahaden Atasaji, yeku lurahira, si Kalaranu arsa, agawe sureming bumi, kaya tan sida, yen ingsun durung mati.

6. Ya si Kodrat Samadikun petenana, lawan putra Kohkarib, miwah putra Selan, ginawe cacah cucah, akarya buwana balik , anggege lara, anggenjah ngemping pati.

7.. Duk miyarsa kumenyut tyas Warindiya , pan durung amiyarsi, kancane pra putra, baris pendheman kathah, angling raja putra Bangid , iya sanadyan, mangkonoa jer mami.

8. Payo aprang dhingin yen uwis agampang, milu ing sira iki, tingkah kang waluya, patut ingilonana, iya nanging ing saiki, sun sasabana, tabeting trah prajurit.

9. Mengko ingsun yen wus picondhong ing aprang, ya ta wau kang prapti, raja putra Selan, Pirngadi munggeng kuda, saka praboning ngajurit , matur tur sem bah, raja putra ing Bangid .

10. Mila kakang paduka adarbe karsa, mboten utusan njawil, dhateng ing kawu1a, tingkah puniki gawat, nauri Raden Pimgadi, sira apranga, 1eres bae saiki.

II. Lan si Kodrat Samadikun ingsun iya, aprang lawan si bells, sira sengadiya, 1umayu kasor ing prang, Pimgadi sigra mrepeki, mring Raden Putra, Samadikun marani.

12. Warindiya sigra sami aprang watang, rame denira nguthik, Pimgadi umangsah, Ka1aranu cinandhak, sinendhal sampun tinarik , den ika1-ikal, lah sandhangen tyas mami,

13. Apa nora nagrungu pitutur sira, lamun rajeng Serandi1, jangji bareng pejah, iya Ian eyangira, Wong Agung Surayengbumi, wus kalampahan, buwang putranireki.

14. Pinilaur jeng rama kadange angkat, ngluwihi kadangneki, nunggal ing reh kadya, saibu lawan yayah, ::1guni Raden Maryunani, bebas pinatyan. meh den jur lawan siti.

15. Pan wurunge tinangisan mringjcng rama. wurunge angemasi, Maryunani kuna, umure gegantungan, luwih karsane bapa ji, tur putra tuwa, Raden Ngumaryunani.

16. Dyan binanting gumreget suruh rahadyan, sumyur binanting siti, pan dadya raseksa, cram kang samya mulat, Pimgadi prayitneng westhi, mingkis rasukan, tedhak saking turanggi.

17. Menthang langkap tajem wus angarah-arah, nubruk punang raseksi, bedhol gora rupa , ingundha munggeng asta, mangsah galak angajrihi, Dyan putra Selan, lumepas kang jemparing.

18. Pan cumundhuk neng bathuk reksasa niba, njungkir aneng ing siti, akon mindhonana, Pimgadi muwus sugal, nora kudu amindhoni, sapisan pejah, panahingsun yen manjing.

19. Duk miarsa niba-niba ptmang ditya, lajeng sima anuli, mulih paripuma, arupa Raden Putra, lumayu Ian putra Bangid, sapraptanira, pasanggrahan sru nangis.

20. Adhuh lbu pan kula aprang kaplajar, pun kakang Atasaji, kang wonten ing wana, wus kathah kumpul bala, umadeg apacak baris, arsa anglawan, amrangi jeng rama ji.

21 . Kathah para putra nata kumpul wana, kawula prang binanting, dhateng putra Selan, Pimgadi wus anemah, kang ibu sigra tur peksi, mring raka nata, ing wayah bakda mahrib.

22. Dhuh Pukulun putra paduka cangkrama, bebereg mring wanadri, tan amawi bala, antuke dipun begal, neng marga pun Atasaji, balane kathah, kang para raja siwi.

23 . Duk miarsa anjetung Prabu Taruna, kang paman den aturi, prapta sru ngandika, paman kadi punapa , wayah tuwan Atasaji, akarya beka , umadeg pacak baris.

24. Kadipundi punika karsa Paduka, Raden Maktal turnya ris, amba nggih miarsa, pratingkahe punika, wit saking Raden Taruni, kang siya-siya, niJar trap Puserbumi.

25. Pun Pirngadi kalawan pun Umarjaman, sami den kendhaleni, dadya mogok mampang, lumuh mring Raden Mudha, mung kang tuwa den luluti, pan sami tresna, ing Raden Atasaji.

26. Samya kuwur-kuwur para raja putra, kekes tan purun ngabdi, dhateng Raden Mudha, tan purun asuwita, mung kang tuwa den luluti, pan sami tresna, wus nunggal satu budi.

27. lng watawis kawula wiwitan bocah, saking Raden Taruni, karana ki putra, puniki dede tingkah, Marpinjun prapta anangis, heh yayi emas, paran tingkahireki.

28. Bingung temen ingsun iki yayi emas, Arya Maktal wotsari, nggih sadasa-dasa, wonten reh rurusuhan, ku!a puniki mung inggih, mikir kang musna, tan kober malih-malih.

29. Yen mikira inggih panggawening bocah, kapirare sayekti; mendah laking mengsah, wong Ngarab !ali purwa, kena ing beka sathithik, atine growah, tan ana wonge becik.

30. Duk miarsa Marpinjun anjrit karuna, sapa kang mikir yayi, nora wurung bubrah, yayi yen sira selak, Raden Maktal matur aris, ing reh punika, mung putranta sang Aji.

3 l. Kang manjangken anyendhak sagung pratingkah, sang Prabu Rustamaji, miarsa lingira, kang paman Parangteja, bebah wimbuh tanpa mili, bebek tyasira, buntu reh tan lumaris.

32. Nora nganggo bolong saleng dom kewala, kang paman rengu mijil, praptanireng njaba, anjawil rajeng Selan, miwah sang Prabu Marmadi, ambantonana, ing Raden Atasaji.

33. Duk jinawil ratu kalih dalu prapta. Lamdahur Umarmadi, mring pakuwonira,

Wong Agung Parangteja, sukur kakang sami prapti, liwat agawat, panggawa tanpa manis.

Dhandhanggula:

1. Ratunira bingung tanpa budi, Rustamaji cubluk ing pratingkah, pijer dheleg-dheleg bae, dening trah ratu agung, Rustamaji aniniwasi, anake wus karuwan, anak karam iku, pratingkahing dajalanat, teka akon mikir mring si Atasaji, wong becik den sikara.

2. Apa dosane si Atasaji, sadurunge katrapan siasat, kinebon ngalas ibune, yeku bener rinembug, aja nuli prentah nekani, agawe siya-siya, apan durung tamtu, Kadamingsih bisa gelah, dening anaking pandhita Satubudi, adoh laku culika.

3. Dhingin iku pantes dadi pikir, atariya mring kang tuwa-tuwa, iki budi kang wus kasep , ngajak muwuhi iku, ing alane si Atasaji, pasthi mangsa kenaa, amungsuh Hyang Agung, uwite pan wus katara, ing samengko kudu netepaken ugi, siyasat siya-siya.

4. Nora katon maune kinardi, Atasaji aja den buwanga, mangsa dadiya mangkene, lupute kang kadulu, nora katon kang gawe uwit, milihe para raja, kang pantes babantu, kang prakosa ing ngayuda, si Suratustaham sang rajeng Surati, Minangkabo Ian Presman.

5. Dene kakang Prabu ing Kohkarib, ~aja Jasma Iawan raja Karma, Baritma Maliritmane, si Biksun Baru Biksun, Sidikmadris Ian Sihikmadris, Ardikapi kalawan Ardisamad iku, sawengi mengko mangkata, rajeng Kebar rajeng Kangkan sinalenthik, sawengi sareng budhal.

6. Lan arine sang rajeng Yunani, Raden Sukradis bala saleksa, pipilihan prajurite, sagunging para ratu, kang putrane neng Atasaji, mangkana tan winama , bantu budhal dalu, wus andadi barisira, bala kathah ambyuk Raden Atasaji, sagunging raja putra.

7. Wau putra wuragil Medayin. kang saibu Marpinjun Muninggar, Raden Semakun praptane , rong leksa balanipun, welas mirsa wayahireki, Atasaji dadya prang, praptane sru muwus, nutur yen tilar kang rama, angugemi mring raka Surayengbumi, anut agama mulya.

8. Wus angumpul Raden Atasaji, tuwin praptane bantu ing Selan, Kohkarib sareng praptane, miwah sira sang Prabu, Kebar Kangkan wus samya prapti, mugareni ing tingkah, Kodrat Samadikun, bantune kang rama prapta, patang kethi prajurit andel Ngabesi, sakawan para nata.

9. Kuneng dalu kawuwusa enjing, Raden Putra siyaga ngayuda, mung lan sabalane dhewe, wadya kaputranipun, winatara wonten sakethi, dhasar wantering driya, Raden Kalaranu, kang ibu ngampah tan kena, awekasan anut karsane putreki, siyaga ing ngayuda.

10. Kauningan ing raka narpati, Prabu Rustamaji angandika, sira iki apa gawe, arsa nusul sutamu, mundhak ndadekaken prakawis, sira aja katingal, sun dhewe kang nusul, iya ndadak ngarah apa, wong padudon padha kadange pribadi, budhai Prabu Taruna.

II. lngkang paman sampun den aturi, prapta Wong Agung ing Parangteja, Lamdahur sareng praptane, Ian Umarmadi Prabu, miwah rajeng Rum Burudangin, Tamtanus Kewusnendar, Arya Maktai muwus, kakang Kohkarib Ian Selan , angakua cubluk ing sadina iki, aja duwe pratingkah.

I2. Yen sun tari aja anyudhoni , teka dhenggleng padha anjetunga, sun nora memekas maneh, sigra budhai Wong Agung, panggih marga Ian Rustamaji, am ung Ian upacara, saguqg para ratu , rajeng Burudangin mojar, bislk-bisik heh ta kakang Sarkabtarki, sira pa wus kaduga.

13. lng karsane kakang Ngalabani, nora pinunggel ingkang pratingkah, apa den amrih dawane, iya kaliwat saru, yen dawa apratingkah ikl, mau kakang Marmadya, Ian kakang Lamdahur, pan kabeh kinen cubluka, raja Sarkab mesem denira nauri, itu trak bole bilang.

14. Wong Agung Parangteja undhagi, putus ing reh samar kauningan, yen gawe ana jebule, ing wawadi wus ~uluk , yen pineta samining ja1mi, tangeh yen kagayuha , amemet ang1angut, rahayu pinrih wekasan, nora baka1 ginusti-gusti para ji, sasat sang Kakungingrat.

15. Kende1 mesem nateng Burudangin, sarwi nyawang ing pamu1unira, wong Parangteja u1ese , a1us daginganipun, u1at manis ayem alungit , sedhep ing pasang cipta, Wong Agung asemu, pantes yen dadya dandanan, wirasate wong iki angrespateni, arnot mengku ing kathah.

16. Mendah duk anom Wong Agung iki, raja Sarkab mesem saurira, kondhang ing jagat wiryane , siduweng mega biru, katon ana dhasaring bumi, kedhung kena jinajag, dhadhasar rahayu, sembada prawireng y 1da, pamanahe arga sapta lotos sami, myang wasising pamedhang.

17. Padha lawan sang Surayengbumi, muiane tan linilan metu prang, saking abot sasanggane, pae lawan Wor.g Agung, ing ngayuda bisa ngasori, metara ing duduga , bot enthengjng mungsuh . yen W0ng Agung Parangteja, ingayuda singa tandhing tumpes tapis, ngungun Tasangsulngalam.

18. Jawil jinawil saurut margi, rajeng Burudangjn lawan Sarkab. mangkana wau lampahe, Raden Kaolaranu. basa Arab kaolamahi, tcgese ingkang nama , ya pangucap banyu , dening putuning pandhita, kasamaran bekane wong Puserbumi, kenengsandiupaya.

19. Prapta nggene aprang duk inguni, raja putra barise wus mapag, dhasar Janas wanter tyase. wantu trahing dityeku, mengsah yutan katon cicindhil, dudu jalma manungsa, kadya dulu semut , barise kang aneng wana, wus miranti praptane Seh Kadamdini, saking jleg tanpa sangkan.

20. Raden Putra ngabekti mring kaki, gantya sagung para raja putra, pra samya nguswa padane, Sang Resi Mendhang Pupus, ngraga sukma alan denyangling, dhuh kang para bendara, sagung raja sunu, mila temah sapunika, angladosi bekaning putreng narpati, tur ratu wong utawa,

21. Yogya ingkang karya pati urip, sampun selak tuduhe wong tuwa, duraka ing pinanggihe, matur pra raja sunu, inggih kaki kalamun murni, karsanta kawoworan , mopo adosa gung, dening wit saking pratingkah, dajalanat arubiru den ubungi, dosa linakonana.

22. Dene dhewek puniki udani , melok-melok atur gagawean, wong tuhu ginawe-gawe , ibune Ka!aranu , nggih punika kang karya uwit , ratune tan pariksa, nggugu wong agemblung, kathah para raja prapta, amanggihi marang ing Seh Kadamdini, pra samya njawat asta.

23. Rajeng Kebar aris an arnbungi, panuwune sang raja pandhita, denya sanget panyegahe, Yusup Ali turipun, kula bapa wonten kang nuding, ing__gih darmi lumampah, karsane Wong Agung, bapa andika graita, yata dheleg sang pandhita Kadamdini, angger yen makatena.

24. Ing karsane Wong Agung undhagi, waspadeng tyas ing reh wus kawruhan, milane pinrih dawane, Wong Agung datan punm, lamun melehena pribadi, karya warananing prang, amba sewu takut, maonana yen punika, wewekane Wong Agung ing Ngalabani, kang wus sumbageng jagat.

25 . Amba mung urun rahayu nenggih, nyandhak gucine kendhi walulang, ingethuraken toyane , ngubengi barisipun, sang pandhita sarwi adhikir, kemput kang ingubengan, sang Resi lingnya rum, sadaya kang para nata, sampun kaget kasor ing prang Atasaji, myang sirnaning paprangan.

26. Dipun sami santoseng Hyang Widhi, mugi-mugi ta kalampahana, Wong Agung sapratikele, wusnya wau sang Wiku, wayahira den ~asiyati, Bajomayit asurat , ciri namanipun, Ian namane rama eyang, wus mangkana sima ki Seh Kadamdini, saking ing pupungkuran.

XVI. PERANG SAMI SADHEREK

Pangkur:

I. Prabu Taruna wus prapta. Rustamaji nggene kang arsa jurit, kendel wau sanga Prabu , angampah ingkang putra. Angling Sugal sira Raden Kalaranu, duta matura jeng rama , pan wus supata wak mami.

2. Lamun mundura satindak , mungsuh lawan kakangmas Atasaji, lawan sagung para sunu, kang padha nampik mring wang, den kapara ngarsa apranga Ian ingsun, kabeh para raja putra, tan !ega rasaning ati.

3. \'en tan krasa ngastaningwang, si Marjaman kalawan si Pimgadi, wong dhawuk padha mrekutuk , keneng ukum suminggah, nora !ega yen tan krasa ngastaningsun, lebura den kaya lemah, yen tan kalakon wak mami.

4. Katur marang ingkang rama, upatane kang putra meksa jurit, Prabu Rustamaji ngungun, matur marang kang paman, paran karsa wayah paduka puniku, pun Atasaji kang tuwa.

paman paduka dukani.

5. Matur Arya Parangteja, kadi pundi meh sam pun tempuh jurit, pun Atasaji puniku, ciptane den sikara, yekti nekad den pilaur ajur mumur, mangsa keniya pinalang, dimene kedah ajurit.

6. Sami sinrahken Hyang Suksma, puluh-puluh sinendhekken Hyang Widhi, tingkah utama Ian asru, apan sampun kinarya, dening suksma puniki pun Kalaranu, pan inggih mangsa gingganga, sakehe sagung pakarti.

7. Wau sira raja putra, Kalaranu mangsah miyosi jurit, tinitir tengaranipun, nengah munggeng turangga, sru susumbar payo metua prang pupuh, sagung para raja putra, karubuten sun tadhahi.

8. Payo Pirngadi Marjaman, metua prang ing kene ngadu sekti, arok caruk taker marus, akait wentis malang, ngadu wuleding kulit tosing babalung, yen padha trahing prawira, mangsa wedia ngemasi.

9. Raden Atasaji myarsa, nitih kuda mangsah ing rana prapti, Prabu Rustamaji dulu, ndhingkul arawat waspa , dene putra ten kena pinisah iku, tempuh ngasmara dilaga, kumepyur kang muiat sami.

I 0. Kalihe samya prang gada, Kaiaranu ngetab kuda mrepeki, Raden Rustamaji sampun, kudhung parise waja, dyan pinupuh katuiak panggadanipun, tan ana kang wani surak , jrih mring Prabu Rustamaji.

II. Lan awor prihatinira, datan wonten koiu ingkang nyuraki, arame pupuh pinupuh, Atasaji anggada, Kaiaranu atempuh parisanipun , sumyur tibane kasingsal, saking turangganireki.

12. Anjungkir malih raksasa , nander nubruk soiahnya nggigiiani, Dyan Atasaji tinubruk , asru binuwang wiyat, kawarnaa kang mayeng ing mega biru, dutane Pangera11 Kelan , kang bapa raja J as wadi.

13. Kinen seba mring Kuparman, manggih sepi marang Mutadarawi, Wong Agung denira nglurug, lajeng rajeng Suwangsa, panusule prapta ing marga kapethuk, kang binuwang layang-layang, sira Raden Atasaji.

14. Cinandhak kendel sakala , tiningalan bajone ana ciri, 1amun iku putranipun, Rustamaji Kuparman, ingkang wayah mring kalana jayeng Satru, ginugah vvungu Rahadyan, nembah ing raja Jaswadi.

15. Adhuh nyawa wayahingwang, sapa 1awanira amangun jurit, pan ingsun iki ingutus, ing ramanta ing Ke1an, Raden Atasaji tur sembah umatur, ing purwa prapteng wekasan , angungun raja Jaswadi.

16. Yen mangkono becik sira, angungsia eyangmu Parangakik, mung iku pantes tutu1ung, ngong bali marang Ke1an, pamanira dimene anuli rawuh , sun tibakaken ta sira, ing nagara Parangakik.

17. kawruhana uwakira, Sultan Samsumurijal Parangakik, darapon eyangireku , Retna Dewi Sudara , nuli gupuh tutu1unga ingkang kuwur, baris Ngarab yen tan ana, Raja Putri Parangakik.

18. Tataning pating ba1engkrah , nora nana tinata ting be1asik, pan iku kalebon sadu, nanjak pangendra jala, nu1ya nuduh wadya jin aterna gupuh, sadina mengko praptaa, ing nagara Parangakik.

19. Mesat ngalor ngilen prenah, Parangakik saking Mutadarawi, sumebut ingantep asru, ibere sisimpenan, winedalken sawulan saejam rawuh, rong wulan prapta rong ejam, ing nagara Parangakik.

20. Sira sang rajeng Suwangsa, nungkak wangsul mring nagri Kealani, wuwusen wau sang Prabu, Parangakik sineba, ing wadya gung andher ing ngarsa supenuh, meh kondur denya sewaka, dene sagung kang para ji.

21. Kagyat ing taratag rambat, ana tiba kumabruk kapiarsi, kya patih Bunandir gupuh, parentah amariksa, inginggahan yen ana manungsa dhawuh, merem pi-api kantaka, sira Raden Atasaji.

22. Binayang marang ngajengan, tinupiksa marang Sri Narapati, samya eram kang andulu, pekik tur mawa cahya, maksih rare pan dereng misik Dyah Ayu, cirining bajo sinerat, muni suteng Rustamaji.

23. Kang wayah sang Kakungingrat, kagyat sigra kang ibu den aturi, Retna Sudara gya rawuh, angrangkul mring kang wayah, wus thinothok Raden Atasaji wungu, ngabekti marang kang eyang, Ian kang uwa Sri Bupati.

24. Dinangu mula bukanya, katur kabeh miwiti amekasi, katgadeng tyas kalihipun, sigra nembang tengara, ingkang ibu kaprajuritan rinasuk , ngriyini ing karsanira, kang putra gambuh ing wuri.

XVII. BEBANTU SAKING MALEBARI

Gambuh:

l. Milanipun kang ibu, Retna Sudara ingkang rumuhun, mbok kaselak andadra kalebon sandi, kang putra tan bisa mengku, Rustamaji sanget kothor.

2. Atasaji dinangu, ejin kakalih ingkang tinuduh, ngater amba pakene raja Jaswadi, ingandikan prapteng ngayun, buka kijab netro karo.

3. Ngandika sang Dyah Ayu, payo sira milua maringsun, putuningsun Tasaji gawanen maning, sang Retna nitihi sampun, garudha yeksa kinebyok.

4. Ndedel gagana ngayuh, ing jun:antan. anyamut-nyamut, ka1ih welas parekan saking Kubarsi, kang bisa anapak muluk, margeng gagana pan awor.

5. Sadaya patangpuluh, putri parayangan balanipun, r· ~ .. Putri ing Kubarsi Kadarwati, kalihwelas kang pinundhut, mring kang ibu sang lir sinom.

6. Kang kantun wolulikur, ingkang maksih neng putra sang ayu, parekane Retna Dewi Kadarwati, kalihwelas mring kang ibu, ingkang kakalih kinongkon.

7. Mring Karsinah angsung wruh. mring kang rayi Jan putra sang Prabu , pareng nembah mesat pawongan kakalih, wau ta ing lampahipun, sang raja putri sru nyerot.

8. Jin kakalih tan kantun, mbekta Dyan Atasaji tut pungkur, datan pisah kuneng kang winarna malih, kang mantuk mring Kelan rawuh, katur kabeh kang pawartos.

9. Kagyat nalikanipup, miarsa selah pratingkaltipun, ingkang raka Sultari Anom Rustamaji, purwane murweng prang pupuh, sigra tengara kendhang gong.

I 0. Oreg kang para ratu, samekta wau kinen rumuhun, ingkang garwa Retna Dewi Kadarwati, Ian parekan wolulikur, ndedel gagana currilorot.

1 1. Saking ler kilen wau, Retna Sudara sampun kapranggul, saking ing ler wetan Retna Kadarwati, neng marga sampun angembul, sagunging prajurit wadon.

12. Wau ta kang winuwus, ing Purwakandha ing yudanipun, Kalaranu sasimane Atasaji, saking paprangan binawur, tyas kadi tinebak ing mong.

13. Sedyane Kalaranu, kang sami batik arsa ginempur, tinumpesan kabeh para raja siwi, nanging tinanggenan pengkuh, sadaya nedya rerempon.

14. Dadya tan ana mundur, myang Raden Putra Kaolaranu, kang anganti mbok praptane Atasaji, kang rama ngaturan kondur, Ian sawadya para katong.

15 . Sri Rustamaji kondur, prapteng pakuwon ginubcl wau, mring garwane dene tega ing P';ltreki, dadya nalanira kuwur, pet-sumpet wangsul sang k4tong.

16. Ya ta wau winuwus, budhale wuri kang samya nusul, mring kang ibu raja putri Parangakik, wadyanira kadi ladhu, anglir wukir sakethi sol.

17. Dhomas ratu gung agung, Ian wolungpuluh ratu panganjur, sakancane Kalbujer lawan Dukyanis, ing ngunsur raja Dikyanus, balane lir samodra rob.

18. Kadya jaladri tedhuh, wadya Parangakik pan kadya lun, pan gumulung wutah mbalabar ngalebi, pra kampita guntur ketug, kang bumi kambah lir jebol.

19. Tuwin ta budhalipun, Pangeran Kelan bala gumuruh, tan pitungan limangatus kang para ji, Ian pianjur pitulikur, agung-agung para katong.

'20. Kuneng ing Iampahipun, Pangeran Keian sawadyanipun, ingkang putra ing Kusniya Malebari, ingampiran Iajeng tumut, mring paman Ian para katong.

2I . Kumaia-kaia sampun, pangran Malebari embanipun, sira ~ajeng Suisunum raja Badakir, tigang yuta baianipun, kuneng malih winiraos.

22. Lampahe kang rumuhun, Sudarawreti pan sampun rawuh, Ian kang putra sira Dewi Kadarwati, Mutadarawi jinujug, nuju tempuhing paiugon.

23. Raden Kaoiaranu, miwah kang rama Ian para ratu. yun-ayunan Ian baJane Atasaji. nekad para raja sunu, suka mati prang rerempon.

24. Sigra kinen tumurun, ingkang wayah prangira jinangkung, sampun tedhak sira Raden Atasaji, kagyat sagung raja sunu, kang prapta madyeng palugon.

25. Susumbar nguwuh mungsuh, payo kene prang Kaolaranu , tutugena sira arep amatcni, sumakeyan kang den ugung. kinasihan rama katong.

26. Berag surak gumuruh, wruh lamun Dewi. Sudara rawuh, kang ngajani marang Raden Atasaji, Dewi Kadamingsih sampun, marek ing ibu anggendhol.

27. Raden Kaolaranu,

gya mangsah dharat arsa amupuh, dhininginan jinemparing jaja keni. sanjatanira cumundhuk, tan arsa mundur kadhaton .

XVIII. BADHAR DADOS DANAWA

Dunna:

1. Wus aniba anjungkir dadi reksasa, agung an~igilani, ajatha agimbal, rambut patang pondhongan, mangkrak para raja siwi, pareng umangsah, anglepasi jemparing.

2. Prabu Rustamaji ngungun duk tumingal, lah paman kadipundi, nggih wayah paduka, sekti warni raseksa, kang paman aturira ris, walahu alam, Allah kang ngudaneni.

3. Ditya kinarubut raja putra samya, krodha ambedhol wukir, binandhemken mangsah, mire kang para putra, waspada Sudarawreti, lamun suwea, ngrurusak si raseksi.

4. Jok tumedhak raseksi sigra jinambak, rambute wus ingoncit, polah nora bisa, sarnpun kambonan asta, raja putri Parangakik, sektine i!ang, kemate tanpa dadi.

5. Kadya guntur surake kang wadya putra, Dyan Kalaranu nenggih, anulya binanda, kemanden singajerak, wadya sadaya udani, kang nyepeng ditya, sang Putri Parangakik.

6. Papalayon para nata marek nembah, mring putri Parangakik, tuwin pra satriya, kagyat sira narendra, tanya Prabu Rustamaji, wonten punapa, paman geger puniki.

7. Matur alon Wong Agung ing Parangteja, ibu paduka prapti, kang ambanda ditya, raseksa dajalanat, kasoran denira jurit, lawan sang Retna, Parangakik kang nggitik

8. Sigra marek Ian kang paman Parangteja, prapta wotsari nangis, kang ibu ngandika , heh Rustamaji sira , tiwas temen tanpa budi, kalebon dhustha:. ditya sira rabeni.

9. Kang amindha pamanira adhi Wahas, angaturaken putri, iya iku ditya, sira kalebon dhustha , nangis Prabu Rustamaji , ajrih awirang, mring ibu Parangakik.

10. Sira yayi Parangteja apa nora, nggendholi ing putreki, matur atur sembah, Wong Agung Parangteja, pukulun kawula ajrih, putra paduka, sanget buntu ing pikir.

11. Yen kathaha atur yekti salah tampa, kang ibu ngandika ris, dene kulup sira, tan kena ingauban, santanamu kabeh iki, angarsa -arsa, dadiya ratu luwih.

12. Bojonira sun cekele iku ditya, heh nini Kadarwati, mringa pasanggrahan, yen Marikangen ana, cekelen yen amrih jurit, ya ladenana, nembah ni Kadarwati.

13 . Prapteng pura Marikangen nuju lenggah, Ian ibu raja putri, Marpinjun punika, ni Kadarwati prapta, nembah mring putri Medayin, matur turira, Ibu amba tinuding.

14. Mundhut mantu paduka puniki ditya , pun Marikangen mangkin, kula kinen mbanda, dhateng rayi paduka, jeng ibu ing Parangakik, dupi miyarsa, jog Marikangen njungkir.

15. Warni ditya geger jroning pasanggrahan, pawongan papat sami, kabeh malih ditya, angrik anggro makrura, sigra Dewi Kadarwati, amenthang 1angkap, pan sarwi anudingi.

16. Sira Dewi Marpinjun adherodhogan, pinanah kang raseksi, kena jajanira, njungkir aniba-niba, sasambat akon mindhoni, asru sus urn bar, kusuma Kadarwati.

17. Nora kudu pan sapisan bae sira, keneng sanjata mami, yekti yen pa1astra, ditya gya niba-niba, awak binanting pribadi, apareng prapta, kang saking ing wanadri.

18. Para ratu para putra ngiring samya, mring putri Parangakik, prapteng pasanggrahan , samya mulat ing ditya, Marikangen wus ngemasi, parekan papat, wus sami den panahi.

19. Dyan Kaolaranu badane cinandhak, binantingaken null, bangkene bunira, awor kunarpanira, parekan sakawan null, kabeh palastra, bangke binuwang aglis.

20. Mring pakuwonira rajeng Purwakandha, geger bangke raseksi, sami ngathang-athang, munggeng pakuwonira, eram Prabu Samasrawi, heh baya sapa, kang wruh panggawe iki.

21. Gya ngaturi kang rama Prabu Nusirwan, patih Bestak Ian J edhi, tuwin para nata, prapteng pakuwonira, kinen sami aningali, bangkening ditya, kapat kang ngasmarani.

Lajeng nyandhak jilid : II

MENAK PURW AKANDA

DAFTAR lSI

Halaman I. BaJa Tentara Talsiyah Kalah Perang ..... .. . . . ... .... 131 2. Prabu Nusirwan Sampai di Purwakanda ....... . .. .. .. 134 3. Memperdaya . ........ .. ..... . .... . ..... . .. .. . : ... 140 4. Berputera Dengan Putri Raksasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 5. Wong Agung Menerima Surat Tantangan Dari Purwakanda . ...... ... .... ... .. . .. ... ........ .. ........ 148 6. Patih Jedi Membuka Rahasia Patih Bestak . . . . . . . . . . . 153 7. Wong Agung Menyerbu Ke Purwakanda .... ... .. .. . 156 8. Prajurit K uparman Bertempur Dengan Prajurit Purwakanda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 9. Perang Tanding ..... .. ... ... ... . . ................ 164 10. Seh Waridin lngin Bertemu Dengan Wong Agung ... .. 168 11. Wong Agung Menghilang Dri Istana . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 12. Membicarakan Hilangnya Wong Agung .. ... .. .... .. . 176 13 . Mulai Terlihat Tanda Keturunan Raksasa . .. . .. .. .... 181 14. Raden Putra Mengadu Kepada ibunya .......... .. ... 184 15. Raden Kalaranu Mengumpulkan BaJa Ten tara . . . . . . . . 188 16. Perang Saudara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 17. Bantuan Dari Malembari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 18. Menjadi Raksasa Kembali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200

I. BALA TENTARA TALSIYAH KALAH PERANG

(Durma):

I. Adalah seorang raja yang sedang dalam perjalanan dari Nglaka menuju ke Malebari. Seorang anak Lamdahur tibatiba menyerang bersama dengan bala tentaranya. Patih Bardus berkata dengan pelan, "Tuan silakan berhenti, saya ingin maju perang."

2. Prajurit orang Talsiyah segera menyerang, bergemuruh datang bersama-sama. Suara tanda perang mendengungdengung, barisan diatur membentuk setengah lingkaran, Bukaram diperintahkan tampil, lalu menyerang sambil bersumbar. Sang Prabu Banarungsit,

3. mengumumkan bahwa jangan ada prajurit yang tampil ke medan perang. Katanya, "Kalau ini perang tanding aku sendiri yang akan maju perang." Ada seorang pemberani menyembah, yaitu seorang satria dari Burudangin bernama Raden Sudirman. Ingin sekali ia maju perang.

4. Keinginannya mendapat izin, ia lalu maju ke medan perang, dan telah berhadapan dengan musuh. Kudanya berjalan perlahan-lahan dengan kakinya berjingkat-jingkat. Sambil mengayun-ayunkan pedang, perisainya diputar. Raja Bukaran bertanya, "Siapa namamu hai raja?"

5. Jawabnya, "Aku bukan raja, aku satria dari Rum Burudangin, keluarga raja Tasangsulngalam. Namaku Kadri Sudirman. Nah, siapakah engkau?" "Aku raja di Sungkabi,

6. raja andalan Bukaram di Talsiyah." Gada segera diangkatnya, Raden Kadri Sudirman digada kena perisainya dan membal. Seluruh bala tentara bersorak gemuruh. Perangnya sangat ramai, keduanya sama-sama pemberani.

7. Raden Kadri Sudimun membalas memedang, leher raja Bukaram putus, badannya jatuh ke tanah . Tewaslah raja Bukaram. Maka datanglah seseorang mendekati untuk memberi bantuan.

8. Sampai di gelanggang pertempuran, saling berhadap-hadapan lalu memedang. Raja Badingah memedang terus-menerus mengenai perisai, membal. Ramai saling memedang, keduanya sama-sama trampil dalam perang. Raden Sudirman pedangnya dapat mengenai lawannya.

9. Perisai raja Badingah telah terbelah, kepalanya pecah terhimpit, lalu, jatuh dari kudanya. Raja Badingah mati. Patih Bardus segera datang. Setelah dilihat oleh sang Prabu Banarungsit,

10. satria Kadri Sudirman diperintahkan mundur, ia telah dapat mengalahkan dua orang raja yang mati dalam perang. Maka sang raja Nglaka telah bertemu dengan patih Bardus, keduanya saling berhadapan. Masing-masing mengendarai gajal1.

II. Patih Bardus berkata dengan kasar, "Ya engkau Banarungsit, mati di tanganku. Dulu ketika perang di Kusniya Malebari aku gaga I. Sekarang engkau pasti ma ti."

12. Sang raja Banarungsit Lalu digada berkali-kali tak hentihentinya. Ia membalas menggada, akhimya ramai gada menggada sampai lama tidak ada yang berhasil. Kedu anya lalu membuang gadanya masing-masing dan turun dari gajahnya.

13. Lama saling memedang. Kedua pedang telah hancur, segera saling tangkap dan saling menyentak hingga lama, ramai tarik-menarik. Kemudian patih Talsiyah disend al oleh sang raja.

14. Patih Talsiyah segera dibanting oleh Prabu Banarungsit, jatuh terguling dan pingsan . Dengan cepat Raden Sudirman mengikat sang patih lalu ditawan. Gemparlah para prajurit.

15. Patih Bardus ditawan , banyak yang mengetahuinya . Kakaknya yang ada di belakang yaitu patih Bardas, melapor kepada raja Medayin bahwa adiknya ditawan . Bila akan mclayaninya tentu juga akan celaka di jalan.

16. Katanya , "Sungguh telah lama tuan tiuak bertemu dcngan Prabu Samasrawi. Seandainya saya tcwas di jalan, tiJak ada gunanya. Lcbih baik marilah kita menghindarinya, lain waktu saja kita gempur.

17. Nusirwan dan patih Bardas segera pergi , menyimpang jalan ke arah kiri. Berbondong-bondong menerobos hutan seperti angin ribut suaranya. Dalam pada itu yang berada di belakang yaitu sang raja Miskat bukan main terkejutnya ,

18. mengetahui orang-orang Talsiyah bubar menyimpang jalan, seperti d ikejar musuh. Di belakangnya praj urit Nglaka dengan bala tentaranya, para pembcrani Burudangin mengejarnya. Mereka merampok dan menawan para putri.

II. PRABU NUSIRWAN SAMPAI DI PURWAKANDA

(Dandanggula):

I. Maka sang raja Sakirdan Ali dengan bala tentaranya tergopoh-gopoh maju ke depan. Setelah bertemu dengan barisan Prabu Nglaka .JaJu menghadap. Raja Banarungsit menyampaikan bakti kepada sang raja Miskat. Kata sang raja Miskat, "Anak Prabu, bagaimana tindakan anak Prabu sehingga sang raja Medayin sampai kalang kabut menyimpang jalan?"

2. Raja Banarungsit menjawab dengan perlahan, "Paman Aji, saya sedang dalam perjalanan, tiba-tiba datang barisan besar yang tidak diketahui dari mana asalnya menyerang dengan berani. Saya mempertahankan diri akhimya berperang. Paman Arya Sudirman membunuh dua orang raja pengikut Talsiyah yaitu Abukaram dan raja Badingah. Mereka mati melawan pam an Sudirman."

3. Patih Bardus berperang dengan saya, dan sekarang ia telah ditawan." Kata sang raja Miskat. "Prajurit anak Prabu yang mengejar musuh panggillah secepatnya. Kalau yang mati bertambah, tentu akan mendapat murka. Saya ini memperhatikan sang Aji, mundumya sang Nusirwan,

4 . berniat pergi ke Mutadarawi, menyatuk:m diri dengan raja Samasrawi. Sedangkan saya, lebih baik kembali di sini bersama-sama dengan perjalanan anak Prabu ke Kusniya Malebari. Prajurit yang mengejar musuh lalu dipanggil. Barang rampasan sangat besar dan tawanan banyak. Sang Prabu Sakir dan Ali dengan sang raja Nglaka lalu berangkat bersama-sama.

5. Tidak diceritakan perjalanan mereka, raja Miskat dan raja

Nglaka Banarungsit beserta para bala tentaranya sudah sampai dan melapor kepada Wong Agung bahwa mereka bertemu di jalan. Berperang melawan raja Nglaka, dua orang raja mati, kedua-duanya pengikut Talsiyah. Patih Bardus berperang melawan Banarungsit, kalah lalu diborgol.

6. Lalu diserahkan kepada Prabu Kohkarib, raja menawan patih Talsiyah. Adapun maksud sang Prabu Sri Batara Medayin, mengungsi ke Mutadarawi bersama-sama dengan patih Bardas. Seluruh para raja-raja dan semua yang mendengamya heran. Setelah itu Wong Agung lalu memikirkan keberangkatannya.

7. Yang ditinggal di Malebari sang raja pendeta Bawadirman yang mengasuh cucunya yaitu Raden Sayid Diman Timur, adik sepupu sang Prabu Kusniya sang Bawadirman. Abunandir dibawa ke Parangakik mendahului keberangkatannya.

8. Mereka lalu menyembah. Prabu Jayusman Samsumurijal dan ibu bersama menyampaikan baktinya menyembah kepada Jayengsatru lalu menyusul para prajuritnya. Sang Prabu Karsinah dengan ibunya, lalu pangeran Kelan dengan istrinya yaitu Dewi Kadarwati berangkat ke Kelan.

9. Raja Suwangsa dan Jonggiraji, Raden .Minsar, ikut ke Kelan. Kemudian Wong Agung berangkat bersama-sama dengan seluruh para raja. Perjalanan dari Malebari dipercepat. Prajurit tak terhitung banyaknya bersama-sama berjalan. Raden Seh Wahas tidak berpisah dengan kakaknya Wong Agung Surayengbumi, ikut pergi ke Kuparman.

10. Lama perjalanan tidak diceritakan, mereka sudah sampai di negara Kuparman, suatu negeri yang sangat ramai. Pemerintahannya besar membahana. Prajurit yang ada di pinggir jalan melihat gustinya datang dengan bala tentara yang sangat banyak, semua senang melihatnya. Wong Agung Surayengbumi sudah masuk ke istana bertemu dengan permaisuri.

11 . Putri Medayin putri Kuwari mcnyambut keda:tangan me135 nantunya dengan rasa sukur. Semuanya sangat gembira Semua para raja pulang ke istana bersarna-sarna. Maka raja Sahsiyar tinggal bersarna-sarna dengan raja Kemar, Raden Wahas menjadi satu di dalarn istana, tempatnya di ruang semadi.

12. Sri Tasangsulngalarn Burudangin sudah disediakan tempat yang pantas. Senanglah hati para prajurit mendapat ~ebebasan dengan puas tidak ada yang harus dipikir. Raden Wahas sudah lama parnit dan sudah pulang, demikian pula sang Prabu Sahsiyar telah mendapat izin pulang ke Surukan. Maka dalarn pada itu,

13 . perjalanan Batara Medayin dengan patih Talsiyah sudah sampai di desa perbatasan Purwakanda Mutadarawi malarn hari. Patih Bestak dan Bardas yang diperintahkan jalan dulu, pagi hari Senin sudah menghadap para raja. Prajurit Prabu Sarnasrawi memenuhi balai sidang.

14. Raja Agung pemimpin perang disembah oleh seluruh para raja. Raja yang mempunyai jajahan yang luas, ditakuti oleh segala macarn binatang dan burung. Raja itu menguasai dengan kuat segala macarn raksasa. Yang datang mengungsi di situ pelarian dari J abalkab. Prabu Samasrawi sangat sakti, dalarn perang tidak ada tandingannya.

15. Semua dikejutkan oleh datangnya dua orang patih Bard as dan Bestak yang datang di ruang sidang yang langsung menemui patih Jed.i. Kemudian melapor kepada sang Prabu dan menyampaikan surat dari sang raja Sri Batara Nusirwan. Sang raja Matari Akbar sangat heran mengetahui isi surat raja Talsiyah.

16. bahwa kalah perang melawan Surayengbumi dari negeri Kuparman. BaJa tentaranya amat banyak bagaikan samodra. Karena itu sekarang sang Prabu di Medayin ingin mengungsi ke negeri Purwakanda. Prabu Samasrawi bertanya , "Di manakah sekarang panembahan Nyakrawati?" Patih Jedi menyembah katanya ,

17. "Sedang istirahat di desa perbatasan." Prabu Samasrawi memberi perintah pengumuman kepada semua bala tentara, "Aku ingin menjemput raja Medayin. Karena itu bangunlah tara tag di 1uar kota!" Ki Patih te1ah memerintahkan, dan semua raja-raja menja1ani perintah membuat bangunan tarub.

18. Keberangkatan sang Sri Bupati diikuti oleh bala tentaranya yang tampak menyala bagaikan hutan belantara terbakar, karen a prajuritnya adalah para raja. Mereka sudah sampai di luar kota. Sang Prabu berhenti di bangunan tarub. Binatang dan burung diberi tahu dan mereka datang. Bupatinya berjajar di depan, banteng, singa, gajah.

19. badak, sa pi hutan, kijang, elang, bido, nowak, dares, mengambil tempat di sebelah kirinya sang Prabu. Barisan manusia di depan bagaikan ombak besar. Seluruh punggawa prajurit berjajar berderet-deret. Patih Jedi sudah diutus memboyong Batara Medayin dan raja Gumiwang.

20. Setelah sampai di tempat sang Prabu, lalu dibawa menghadap. Boyongan prajurit bala tentara Talsiyah berjutajuta sudah datang dan menjadi satu berkumpul di tarub agung. Prajurit burung, melagukan saruni, binatang menabuh kendang, gong, gurnang, tong-tonggrit dan puksur. Batara Nusirwan heran, berkata dalam hati, "Sungguh sangat sakti sang raja Mutadarawi ini, tidak ada yang menyamai di dunia ini.

21. Raja dapat membuat burung menjadi penabuh gamelan dan hewan menabuh gurnang. Orang Medayin sangat takjub, herannya bukan kepalang. Raja Medayin sudah duduk satu singgasana dengan sang Prabu. Ki patih Bardas dan Bestak sudah menjadi satu dengan ki patih Jedi menghadap di depan para raja.

22. Lama sang raja Medayin memperhatikan lutung ngendang, macan menabuh beri, banteng menabuh tontonggrit, senuk

menabuh ketuk, warak menabuh puksur. Lagu saruni di137 bunyikan oleh burung, kelinglingan menyuling, kepodang membunyikan rehab , cangak menabuh kamanak.

23. Kebanyakan menghadapi giliri. Burung-burung melayani minuman. Makin heranlah sang Prabu Medayin dengan seluruh para adipati dan para raja. Kata mereka dalam hati, "Untung orang Kuparman mendapat lawan. Barangkali sekarang inilah kebebasan si Jayeng Murti, tamat hidupnya di dunia."

24. Kata raja Medayin, "Anak Prabu, bapak ini lama sengsara. Siapa saja yang menolong, tidak dapat mengasihani, semua kalah dalam peperangan dan semuanya menyerah. " Patih Bestak menyambung, "Karena itu kebanyakan lalu salah sangka kepada ayahanda Paduka.

25. Para raja yang kurang berbudi berkata demikian , sang Raja Medayin itu mempekexjakan menantu, sehingga orang Arablah yang dibuat berlebih. Menantunya supaya kaya, prajuritnya raja-raja. Tanda-tandanya sudah jelas, ketika Muninggar mati, putrinya diberikan kepada orang Arab.

26. Kalau memang itu benar-benar musuhnya, tentu tidak akan boleh putrinya diambil. Demikianlah perasaan mereka. Padahal itu sesungguhnya ayahanda paduka sang Raja tidak dapat merebut kembali kepada Marpinjun itu karena terpaksa. Ketika diambil oleh kelana Jayeng Murti, Maktal yang diutus,

27. membawa seluruh raja prajurit, tigaratus raja terpilih , tigaratus ribu punggawa dan bala tentara tak terhitung banyaknya, penuh sesak di negeri Medayin . Kalau seandainya dilawan, tentu akan digempur, ayahanda paduka dibunuh , anak cucu laki perempuan ditumpas dan para putri ditawan.

28. Ayahanda paduka hanya mengeluh ketakutan. Saya saja yang mencari upaya agar permintaannya kepada Retna Marpinjun tidak jadi. Ada seorang raja dari Kandabumi

yang perkasa, kaya akan bala tentara dan kaya akan raja138 raja taklukan. Banakamsi perangnya tanpa tanding, kesanggupannya bagaikan menggempur gunung besi, menimba air laut sampai kering.

29. Raja sakti dalam perang, tak sampai berperang melawan Kakungingrat, hanya orang Parangteja saja, Banakamsi diambil lalu diboyong oleh saudaranya perempuan, menjadi pelayannya Maktal. Akhirnya prajuritnya tumpas. Sangat ramailah perang di negeri Medayin itu. Banakamsi dan Maktal,

30. dengan segala macam cara tidak dapat mengimbanginya. Perang masal maupun perang tanding, kalah dalam segala macam tindakannya. Perang kasar ataupun perang halus sepuasnya sudah dikalahkan . Coba bagaimana pendapat paduka terhadap ayahanda sang Prabu, karena sempitnya waktu." Sang Prabu Samasrawi tertawa keras m~ndengar kata Bestak itu.

31. Raja Purwakanda berkata lembut, " Benar engkau bapa Patih Bestak, orang Arab berat untuk dilawan, tidak bisa dikalahkan, karena orang Puserbumi itu amat jujur. Sudah tersohor di dunia, di mana sekarang ada raja yang dapat mengalahkan raksasa? Siapa tahu yang dahulu , sekarang hanya orang Arab.

32. Seperti itu raja Rukyatil, guru perang halus karena saya juga ikut berperang. Walaupun begitu saya tidak diberi tahu bahwa berperang melawan orang Puserbumi. Batinnya meremehkan, tentu akan menang. ltulah watak raja yang tidak hati-hati. Belum mempertimbangkan keadaan prajurit dan perlengkapan yang halus maupun yang kasar.

33. Yang harus dijadikan modal lahir batin , sebab orang Arab itu kaya akan segala hal , tidak ada bandingannya, perlengkapan kasar halus. Para raja semua sakti-sakti dan para putra serta permaisuri tidak ada yang bodoh , semua pand ai berperang. Apalagi para putra raja itu , semua terlatih dalam perang."

III. MEMPERDA Y A

(Gambuh) :

I. "Masih ada lagi, bahwa kalah atau menang setiap tindakan adalah Maktal dan Umarmaya yang menentukan. Sudah jelas pcnglihatan saya. Tidak dapat disangkallagi.

2. Mclawan orang Arab tidak bolch terburu-buru, kalau belum Iengkap persiapannya pasti akan nungging merangkak-rangkak dan akhirnya kaku . Begitulah yang telah terjadi.

3. Telah lama saya berusaha akan melawannya. Ya, baru mempersiapkan batin . Sungguh seandainya saya memp-unyai kekuatan batin seperti Marmaya itu,

4 . dan seandainya aku mempunyai bobot seperti si Maktal, pandai, selalu dapat memikirkan sesuatu dengan baik, tidak gentar punya banyak musuh dan tidak bergembira bila musuhnya bcrkurang.

5. Tidak keburu bernafsu, kuat dan sentosa , dan watak prajurit Parangteja dapat among para raja. Karena itu yang menjadikan bobotnya.

6. Setelah makan-makan dengan puas, lalu berangkat bersama bala tentaranya, masuk ke negeri kerajaan. Raja Medayin mengikuti di belakangnya dibawa masuk ke istana.

7. Raja Medayin tinggal di Siti Inggil, Bestak dan para punggawa tinggal di luar, hanya ketiga putra ikut ayahandanya sang Raja.

8. Maka sang Prabu di Purwakanda pada waktu malam mengumumkan bahwa datang raksasa dari gunung-gunung sebanyak tujuhpuluh orang. Mereka adalah pelarian.

9. Mula-mula orang tuanya sesama raja, prajuritnya habis diamuk oleh Jayeng Murti, lalu mengungsi terlunta-lunta bertempat tinggal di mana saja.

I 0. Yang mengungsi di situ anaknya Dusar bemama Destur, dan cucunya raja Beranjani. Kulitnya putih bagaikan kapas, mereka bertapa di situ,

I I. Burijan namanya yang sekarang menjadi prajurit raja Samasrawi di Mutadarawi, karena pengungsiannya lalu menyanggupinya sebagai balas jasa,

12. akan membela dengan maju perang ditempatkan di gummggunung. Raja Purwakanda pemberani dan pandai, ilmunya amat tinggi, sakti dalam perang.

13. Datang dua orang raksasa Burijan dan Destur, lalu ditawarkan dengan mengutarakan tents terang maksud sang Raja. Ada seorang putri dari raksasa itu yang cantik,

14. anak Burijan bemama ni Marikangen ." Sekarang Barijan hendaklah berupa pendeta bertempat tinggal di Jongkurung. Sedang anakmu perempuan

15. berupa manusia yang cantik melebihi putri raja, lemah lembut. Bila diterima oleh Rustamaji anak Seh Buyabon hendaklah berniat mengabdi sungguh-sungguh.

16. Perjalananmu pasti akan diterima di negara itu, sebab si Jamumsindu pengorbanannya dulu tidak ada di kerajaan agung. Jadi mendapat keruwetan.

17. Kalau ni Marikangen sudah berhasil memperoleh keturunan, perdayakanlah sekuat usahamu. Karcna raksasa, anak raksasa berbeda dengan anak manusia.

18. Sifat raksasa itu terbuka, berumur sebulan sama dengan setahun, kalau berumur setahun sama dengan berumur se- ~indu. Sesudah tua tidak pikun, dan tidak bisa ompong."

19. Demikianlah perdaya sang Prabu telah berjalan. Berubahlah kedua raksasa itu menjadi pendeta, dan anaknya berubah menjadi putri cantik yang melebihi putri raja.

20. Ketiganya lalu terbang ke negeri Kupannan ke rumah Raden Putra Rustamaji. Perjalanan enam bulan bisa sampai dalam dua hari. Begitulah sifat raksasa.

21. Mereka tiba di pintu gerbang, penjaga gerbang lalu disuruh melapor bahwa paman Raden Rustamaji Seh Wahas sekarang datang bertiga, yang seorang perempuan. Ketiganya dipersilakan masuk.

22. Setelah bertemu dengan Raden Rustamaji, dan setelah semua nya duduk, lalu dikatakan pendeta ini tinggal di Jongkurung bernama Seh Abuyabon.

23. Ingin mengabdikan anaknya, karena sudah menjadi nadarnya bahwa kalau jadi wall anaknya perempuan , akan mengabdikannya kepada sang Raja Putra. Rustamaji berkata perlahan,

24. "Paman tumben , apakah Paman tidak bertemu dengan kakanda pam an kangjeng rama Amir?'' J awabnya, "ltu perjalanan yang panjang. Karena bukan putri raja,

25. Ananda saja sudah cukup. Sebaiknya memberi tahu ibu Marpinjun, mana yang angger scnangi kalau seandainya tidak mau menerima anak perempuan ini.

26. Kalau memang ananda si.1dah setuju akan persemhahan Seh Boyabon, ini wajib memberi tahu ayahanda tentang pengaruh ilmu menuruti orang punya nadar baik.

IV. BERPUTERA DENGAN PUTRI RAKSASA

(A smaradana) :

I. Raden Rustamaji meW1at rupa gadis itu , hati.nya sangat tertarik. Ni Marikangen sungguh cantik, menarik dan luwes. Kata Raja Putra, "Ya terserah kehendak Paman ,

2. kalau tidak mau bertcmu dengan raka paduka, hanya dengan kangjeng ibu saja, say a setuju." "Ananda say a akan teruskan perjalanan, menengok ke pulau Barjah." Putri tiruan berpamitan.

3. "Sudah tinggallah engkau di sini Nini, sudah diterima permohonanmu mengabdi." Setelah wali nikah ayahandanya diberi tugas, dan memberi pesan , keduanya lalu pergi jalannya tidak terburu-buru, pura-pura ke pulau Barjah.

4. Kedua orang yang menyan1ar itu sudah pergi, sesan1pai di luar mereka lalu terbang ke udara pulang ke Purwakandha. Maka yang diti.nggal lalu dibawa menghadap ibunya. Sampai di hadapan ibunya lalu menyampaikan sembah.

5. Sudah dilaporkan kepada ibunya tentang kedatangan Seh Wahas, mengantarkan seorang pendeta. lbunya senang melihat anak gadis yang bermuka cerah, anak seorang pendeta besar, seperti putri pilihan.

6. Demikianlah secara si.ngkat sang Raja Putra telah meni.kah dengan putri pendeta mulia, ia sangat mengasihinya. Raja Putri Kuparman lebih sering terkena ki.bul.

7. Permaisuri tua Kadami.ngsih, kandungannya yang telah tua melahirkan putra laki-laki, wajahnya bersinar terang bagaikan titisan surya. Dipangku oleh kakeknya dan diberi nama.

8. Namanya Raden Atasaji. Ayahnya senang hatinya. Kepada istri mudanya Marikangen, sang Raja Putra sangat mengasihinya, sehingga putri Mendangpupus jarang ditengoknya lagi.

9. Ia selalu menjaga putranya, sedang suaminya tidak pernah memperhatikan karena sudah ada penggantinya. Hanya ibunya yaitu Marpinjun sangat belas kasihan melihat putri menantunya. Hanya ibunya sajalah yang mengasuh anaknya.

l 0. Dalam pad a itu yang telah kern bali ke Purwakanda, lalu menghadap sang Prabu, melaporkan semua tindakannya, perjalannya berhasil, upaya perdayaannya sudah mengenai sasaran. Sang Prabu sangat senang hatinya.

1 l. Paginya Raja Samasrawi keluar mengadakan sidang dengan para pengikutnya, para pimpinan menghadap berjajar-jajar. Adiknya Raja Gumiwang sudah berada di depan, beserta ayahandanya Medayun dalam satu singgasana.

12. Patih Bestak patih Jedi dan ki patih Talsiyah duduk jajar bertiga, merah merona warna singgasana bagaikan gunung kembang karena busana para raja, para satria dan para punggawa.

13. Sang Prabu Samasrawi berkata kepada patih Bestak, "Patih Bestak, aku ini tidak buru-buru menantang pada negeri Kuparman. Aku sedang menjalankan perdaya pengabdian.

14. Karena bermula dahulu bermusuhan dengan si Kakungingrat kurang berhati-hati dan kurang waspada, tidak memperhitungkan kekuatan lawan, hanya ngawur saja. Karena itu kalah, menyerahkan tangan untuk diborgol.

15. Lagi pula aku berjanji kepada engkau patih Bestak, isi Kuparman seluruhnya itu pasti musuhku, walaupun cucumu Mardani Marsandi itu bila tertangkap akan aku makan.

16. Semuanya musuh walaupun itu Bathara juga musuh. Dan

sungsum Rustamaji itu jangan. Hatinya sudah sangat me144 nyesal. Kalau sudah sangat menyesal apakah dibuat permusuhan?

17. Karena kuanggap kalau orang Kuparman sudah kalah, akan aku tumpas sampai anak cucunya semua, barang siapa tertangkap akan kubuat pameran." Prabu Medayun menyambung, "Anak Prabu jangan khawatir.

18. Re1a 1ahir dan batin, ya, bapak berterus terang, tidak lamis saja, kalau 1amis itu bukan raja." Maka di waktu malam sang raja Purwakanda keluar ke lapangan.

19. Bermain hujan api untuk membuat pameran, burung yang membuat hujan, di bawakannya obor semua, berkeliling di angkasa. Hewan yang ada di bawahnya dilempar api.

20. Berputar ke kanan dan ke kiri, menghindari lemparan api, lari sambil berteriak-teriak. Semua senang hatinya melihat tingkah laku hewan-hewan dengan burung .. Sungguh raja berkuasa.

21 . Jangan salah pengertian. Takluknya binatang-binatang itu hanyalah hutan setempat, kalau hutan lainnya tidak. Hanya satu tempat yang diberi pasangan kemat dan sihirnya. Burung-burung hanya ada sepuluh ribu.

22. Maka pulangnya, langsung datang ke tempat sang raja beristirahat, di Sitiluhur. Ayahnya, Prabu Nusirwan telah duduk, memanggil dukun nujum yang berasal dari burung Dara.

23. Namanya Tambimasrukakim. Dalam kitabnya berbunyi, bahwa kelak membutakan Wong Agung Kakungingrat dan para raja, punggawa dan satrianya Wong Agung Surayengjagat.

24. Prabu Nusirwan mengetahui kitabnya ki Masrukakim heran hati sang raja. Bagaimana jalannya akan bisa mcnang, persiapan secara lahir dan batin. Di Purwakanda sang Prabu berkata kepada patih Bcstak,

25. "Patih kalau perdayaku ini telah berhasil, pada saat itu lalu aku pukul dengan tantangan apa maunya. Tinggal ditentukan siapa yang akan menyerang, itu datang ataupun didatangi.

26. Demikianlah jalan yang benar, Jaya mrata Sura mrata, bermusuhan dengan sesama raja, tidak hanya dibicarakan, sekarang aku mengutus.'' Pembicaraan selesai, sesudah itu bubaran.

27. Dalam pada itu Raja Putra di Kuparman Rustamaji, istrinya Marikangen sudah melahirkan anak diperlihatkan kepada kakek dan neneknya. Bayi itu sangat besar dibandingkan dengan bayi pada umumnya.

28. Sekarang s.udah diberi nama, yaitu Raden Kalalmak. Artinya air. Karena sekarang dengan bahasa Jawa maka satu ucapannya hilang. Juga disebut Raden Kalaranu dengan arti ucapan.

29. Semua heran melihat kulit Raden Wayah yang sangat cepat pertumbuhan badannya, tetapi tidak ada yang mengira bahwa ibunya adalah raksasa. Hanya percaya bahwa yang memberi putri itu diantarkan oleh Raden Wahas.

30. Sehingga diberi panggilan Raden Wayah seperti raksasa. Kemudian Raden Wayah itu terkenal oleh orang-orang luar istana dengan sebutan Raden Ditya Kalaranu.

31. Wong Agung Surayengbumi pagi-pagi mengadakan sidang. Para raja, satria dan punggawa memenuhi ruangan bagaikan samodra meluap dengan para menteri mengelilingi lautan, tak gentar serangan lawan macam apa pun.

32. Bersama para raja dan para dipati serta para raja putra bagaikan gunung sejuta terbakar menyuramkan matahari. Yang selalu ada di depan adalah : Wong Agung di Parangteja,

33. dan dipati Guritwesi, raja Kohkarib dan Selan beserta prajurit sang raja , raja Yunan dan Kebar, Burudangin, Yujana, dan yang sesama raja agung Ngabesi Brajikunawar,

34. Turki Tursina di Demis, Kandabumi, Ngindi Buldal, Santari Miskat di Kaos, Yaman, Sam Ngabesah, Kuristan, sesama raja agung yang menjadi pemimpin memerintahkan para raja.

35. Kangkan dan Ngalabani, Kuristan dan Siti Barjah, Katijah Bangit walaupun kerajaan kecil saja tetapi sudah lama membelanya sehingga duduknya menjadi satu dengan para raja pemimpin.

36. yang memerintah sesama raja, sangat akrab dan bersaudara tidak ada yang berselisih. Semuanya dihormat oleh sang Surayengjagat. Masih banyak lagi hila akan dibicarakan para raja Kuparman.

V. WONG AGUNG MENERIMA SURAT TANTANGAN DARI PURWAKANDA

(Sinom):

1. Wong Agung sedang enak dihadap di balairung, tiba-tiba datanglah utusan yang membawa surat tantangan dari Mutadarawi. Utusan itu datang di negeri Kuparman, langsung turun dari langit, ki patih Jedi dan burung empat ekor.

2. Gowak, merak, bango, buthak yang membawa suratnya berhenti di pintu balairung, menyuruh orang penjaga pintu untuk melapor bahwa ada utusan datang dari Purwakanda. Penjaga pintu itu telah pergi dengan cepat, sesampainya di hadapan para raja lalu diserahkan kepada Arya Maktal.

3. Wong Agung di Parangteja menyembah memberi tahu bahwa ada utusan raja, datang dari Mutadarawi, yang diberi tugas seorang patih. Tetapi rupanya seperti burung. Yang menjadi pimpinannya berbadan manusia tetapi berbulu burung. Pengiringnya empat semuanya burung,

4. Gowak, merak, bango dan buthak. Semuanya yang melihat terkejut. Wong Agung tersenyum katanya, ''Wahai adinda Maktal cepatlah. Prabu Sakirdan Ali berilah tugas menjemput dan membawa masuk utusan, bersama dengan Dabarun Ali raja di Kendah yang tampan dan pantas.

5. Tingkah lakunya menarik, bicaranya enak menyenangkan dengan kata-kata yang halus. Dua orang raja itu telah diutus lalu menyembah. Sesampainya di luar mereka heran melihat utusan bersifat burung, lalu mendekati dan berkata lembut, ''Wahai siapakah saudaraku, silakan mengadakan pembicaraan,

6. mari kakanda antar. Barangkali lama sudah dalam perjalanan?" Patih menjawab dengan hormat, "Ya, saya mengikuti di belakang kakanda. Kakanda menanyakan perjalanan kami hanya tujuh malam perjalanan, tetapi jalan udara.- lni karena restu dari Gusti yang mengutus, k;,uni hanya melaksanakan tugas saja."

7. Sambil berjalan patih bertanya, "Adinda mohon bertanya, apakah kakanda seorang raja, satria atau dipati?" Jawabnya sambil tersenyum, "Jelek-jelek kakanda 1m raja, yang memerintah negeri Miskat. Nama kakanda Sakirdan Ali, pengikut Wong Agung Parangteja.

B. Adapun kakandamu yang satu itu adalah adinda dari Kendah Dabarun Ali saudara kandung kakanda. Adinda, pesan Gusti, kami ini diutus menjemput kedatangan adinda seperti dengan saudara sendiri. Di sana banyak raja-raja besar adinda, karena itu kami diutus menjemput anda."

9. Ki patih Jedi menjawab dengan hormat sambil membungkukkan badannya. "Kakanda adalah seorang yang berbudi luhur. Meskipun seorang raja, tetapi mau juga datang ke luar, dengan lemah lembut merendahkan diri kepada setiap orang." Tanya jawab keduanya lancar dan enak. Patih Jedi mengikuti tingkah laku raja Kendah dan raja Miskat.

10. Sesampainya di balairung lalu menyampaikan sembah dan menekuk lutut sangat dekat dengan sang Prabu. Wong Agung berkata lembut, "Wahai Sakirdan Ali dan Dabarun Ali, ajaklah utusan itu duduk di kursi yang sam a." Kedua raja itu menyembah sambil menyolek patih Jedi diajaknya,

11. di kursi dan segera menyembah. Sesudah duduk dengan baik, patih lalu menyembah dan berkata, "Kakanda Miskat surat ini dari Gusti kami, terserah apa maksudnya." Surat segera diterima oleh Prabu Sakirdan Ali akan disampaikan kepada Wong Agung Parangteja.

12. Surat itu lalu dibawa ke depan dan disampaikan kepada

Wong Agung. Surat sudah uiterima Ia!u dibuka dan dihayati isinya . Maksudnya sudah dimengerti. Dalam pada itu ki patih Jedi heran melihat banyaknya para raja-raja besar yang baik-baik dan melihat sinar muka Wong Agung Surayengjagat,

13. bagaikan matahari, sehingga tidak kuat memandang Wong Agung di bagian atas lt~her. Ki patih Jedi sangat heran melihat, dalam hatinya berkata. "Siapa yang kuat melawan orang yang mempunyai sinar seperti itu, bagaikan matahari yang terkenal pemelihara kemuliaan dunia."

14. Wong Agung berkata perlahan kepada ki patih Jedi, "Wahai ki patih, apakah sudah lama Panembahan Medayin berada di Mutadarawi?" Patih Jedi mcnyembah jawabnya,"Paduka yang Mulia Raja di seluruh Dunia. Sudah sembilan bulan datangnya ayahanda Paduka."

I 5. "Wahai patih Jedi, sampaikan kepada Gustimu bahwa tidak lama lagi dalam bulan ini aku sendiri yang akan datang ke negeri rajamu. Ya begitu saja engkau pergilah, jadi aku tidak perlu memberi balasan surat, karena engkau sendiri yang diutus,

16. datang bertemu denganku , sesungguhnya lebih baik dari pada beberapa surat." Ki patih Jedi menyembah, Ialu diberi pakaian amat banyak dan mas permata yang indah . Sesudah itu menyembah pamit keluar. Sampai di Iuar segera terbang ke udara.

17. Ki patih heran me1ihat 1uasnya daerah yang dikuasai o1eh negeri Kuparman. Istana para raja masing-masing mempunyai ciri-ciri pada puncak gapuranya, intan sebesar-besar buah maja, mutiara sebesar-besar kelapa, ma1ahan ada yang sebesar buah 1abu.

18. Di kanan kiri gapura ada emas berbentuk Iembu, ada yang dibuat bentuk kuda. Sedangkan kerajaan yang agung berbentuk gajah. Ada yang berbentuk senuk, dan harimau. Beraneka warna gapura para raja itu, kelihatan dari udara gemerlapan.

19. Di utara, selatan, timur demikian juga. Para utusan jalan ke arah barat, tampak seperti kerajaan lndraloka. Heranlah ki patih Jedi. Setiap kerajaan mempunyai sungai besar. Katanya dalarn hati, "Ini raja di raja, raja seluruh dunia."

20. Ki patih kecapaian terbang, lalu berhenti di taman istana yang berada di pinggir di sebelah barat laut. Temboknya dari bata perak putih dengan pilar yang diseling dengan ternbaga rnerah. Yang punya taman yaitu raja Yusupadi, yang berada di sebelah barat daya sang Arya Maktal.

21. Patih Jedi masuk ke dalam taman . Setelah mandi lalu mengarnbil buah-buahan. Sudah lama ia mernperhatikan ciri gapura yang indah yaitu taman Sri Baginda di Kebar. Heranlah ki patih Jedi, apalagi taman raja pemimpin.

22 . Apalagi taman Arya Maktal, Lamdahur dan Umarrnadi, Marrnaya, Tamtanus, barangkali tujuhbelas kali lipat ini. Ketika melihat ke kiri, dilihatnya ada gedung kecil yang pantas, wuwungan sirap dari emas. Dengan suara bentakan, pintu itu terbuka. Di dalarnnya ada tiga buah peti emas.

23. Yang ditumpangkan paling atas dibukanya, ada buku kecil, setelah dibaca berbunyi Kadammakna. Lama buku itu ditelitinya, berisi lakon Jayeng Murti, rnulai pertengahan , sesudah terjadi rnaupun yang akan terjadi telah diceritakan dalarn kitab Kadarnmakna.

24. Gowak, merak, bango dan buthak di waktu malam disuruh rnengambil kain sutra putih ke dalam istana Prabu Yusupadi. Keempat ekor burung itu sudah mematuk sutra putih itu, tidak ada yang mengetahui. Sesampai di taman lalu diberikan kepada ki patih. Sutra putih itu lab dilipat berbentuk kitab.

25. Sebagai tintanya berwama hijau diambil dari daun gurda yang diperas. Itulah ceritanya, maka Prabu Y usupadi, guru menyerahkan jiwa raga kepada anaknya yaitu Betaljemur. Raden Wahas itu raja Kebar yang diberi tahu akan isi kitab Kadammakna.

26. Ilmu itu sangat gawat, sama dengan ilmu gaib. Nusirwan tidak mengetahui bahwa ada kitab Kadammakna yang memakai sidiknya Betaljemur itu. Apalagi Bestak tidak akan tahu, apa yang akan ditakdirkan kelak pada gustinya sang Raja di Kebar.

27. Menjadi pendeta utama, ahli nujum dan ilmu gaib, dari muda sampai tua selalu unggul dalam perang. Walaupun begitu sang raja Yusupadi ingin tahu, dan sangat berusaha mengetahui hal lahir dan patin, kemauannya yang keras karena dikasihi oleh orang bangsawan.

28. dan Wong Agung Parangteja serta umarmaya itu telah menjadi raja pemimpin, walaupun begitu Marmaya ini kalau memanggil "anakku". Juga Maktal, Lalndahur dan Mannadi tidak ada yang berbahasa halus kepada Yusupadi, karena ia merendahkan diri bisa mengabdi.

29. Kalau hal itu menyebabkan sakit hatinya, lalu pingsan di tengah peperangan, tentu orang Arab kiamat. Yang membelanya, kalau Makta!, Umarmadi, Umannaya dan Lamdahur membela, tentu di seluruh dunia para ratu Puserbumi tidak ada satupun yang ingin hidup.

30. Demikianlah yang dikutip oleh ki Patih Jedi selama tiga hari tiga malam. tidak ada yang mengetahuinya karena bercampur dengan burung. Taman sang Prabu Kebar telah jadi, pohonpohonnya besar-bcsar. Dasar pandai patih 1 adi melagukan kitab.

VI. PATIH JEDI MEMBUKA RAHASIA PA TIH BEST AK

(Pucung )

I. Pengutipan kitab Kadammakna diputus urutannya, langsung ketika jaman Malebari. Selanjutnya lalu Mutadarawi.

2. Ketika Wong Agung dapat diperdayakan berperang di Purwakanda, dikelabuhi oleh Masrukakim, tetapi tidak berakibat kalah perangnya.

3. Kelak raja di Mutadarawi akan kalah. Negeri Talsiyah kelak yang akan menjadi raja Banuarli anaknya Marmadi.

4. Anaknya Prabu Lamdahur kelak menjadi raja di Purwakanda bernama Prabu Pirngadi. Dan putra bungsu raja di Medayin.

5. menjadi raja di Gumiwang bernama Prabu Semakun. Semua itu dari hasil karya Wong Agung Surayengbumi. Habislah kemudian Mutadarawi.

6. Selanjutnya Mutadarawi diperintah oleh Bektarti. cicit sang Aniir Raden Aris Munandar lalu mengempur Ngambarkustub. Kalakodrat

7. lalu memukul Ngrokam dan kerajaan-kerajaan lainnya, lalu diakhiri oleh keturunan patih Jedi. Kutipan ditutup dengan pertapaan raja Kebar.

8. Kitab Kadammakna telah kembali ke dalam peti emas. Patih J edi lalu melesat terbang ke udara dari negeri Kuparman.

9. Tidak diceritakan perjalanannya, patih J edi telah sampai di Purwakanda pada pukul sepuluh pagi, ketika sang Prabu Purwakanda sedang di penghadapan.

I 0. Sang Prabu sedang minum-minum bersama raja Medayun dan banyak para raja-raja lainnya. Ki Patih Jedi datang, turun dari langit langsung menuju ruang penghadapan.

ll. lalu menyembah dan melaporkan semua yang telah dilakukan selama diutus, bahwa sang Kakungingrat segera akan datang ke sini dengan bala tentaranya, telah siap berbusana.

12. Patih Jedi lalu berbicara, menyalahkan patih Bestak katanya, "Engkau aku kira tua tetapi kurang waspada dan hati-hati,

13. ngawur saja, orang seperti itu kamu musuhi, tidak bisa mawas, bernafsu mencari lawan. Engkau bakal menemui kesengsaraan.

14. Aku belum pernah melihat pacta para raja, yang begitu baik dan meyakinkan, ditambah dengan cahaya muka yang cemerlang kilau kemilau menjadi satu.

15. Kelihatannya para raja besar maupun kecil tidak ada yang menyalahi, lahir dan b3tinnya telah menjadi satu, satu nyawa untuk orang se1uruh negara.

16. Hati Wong Agung Jayeng Satru sangat sentausa, sangat tebal kepercayaannya kepada Tuhan. Orang seperti itu sudah berbadan dunia.

17. Memang engkau sudah salah perbuatanmu Bestak, selalu membuat kacau, renggangnya sang Jayeng Murti. Orang punya piaraan dibuat rusak.

18. J ayeng Pupuh itu tidak berniat lepas dari tanganmu. Engkau berusaha keras. Sebab orang akan jadi besar harus engkau perhitungkan.

19. Patih Jedi itu berbicara dalam keadaan mabuk, karena pulang dari bepergian lalu minum-minum minuman keras dengan sepuasnya di tengah acara tayuban.

20. Karena itu bicaranya tidak ragu-ragu, dasar ia keliwat berani, hatinya jujur dan berterus terang. Sa yang patih J edi adalah termasuk binatang kesayangan.

21. Betul-betul berbadan manusia tetapi berbulu burung. Bulu sayap sampai di sikunya. Kecil pendek, wajah pemberani.

22. Karena itu patih J edi disegani oleh rajanya, akal budinya tinggi, pandai, pemberani dan sakti.

23. Maka kata patih Jedi di penghadapan Prabu Medayin, "Hai Bestak, engkau itu getah dunia.

24. Punya raja sebagai sesepuh raja agung, dibuat rusak. Orang baik-baik ingin mengabdi, engkau malah berbuat jahat merusak yang baik.

25. Apalagi itu biarpun dikempit tidak akan lepas dari tanganmu. Engkau tidak bisa menengahi orang yang saling bermusuhan karena keduanya sama-sama sakti.

26. Engkau ingin berburu uceng tetapi kehilangan palung. Malah berburu kijang kehilangan banteng. Sampai di mana akibat perbuatan itu?

27. Hanya akal jahatmu membuat rusak rajamu, e·ngkau bawa mengembara. Sudah berapa lama sekarang? Lalu bagaimana akhirnya nasibmu?

28. Malahan itu menjadi bertambah-tambah kejahatanmu, rajamu terlunta-lunta, tidak jera engkau tiap minta bantuan tentu kalah.

29. Jadi itu malah menambah prajurit musuh, si Surajengjagat ketika menghadap di Medayin hanya seberapa masih sedikit belum banyak.

30. Betapakah kalau engkau itu jujur, tentu rajamu akan menjadi raja seluruh dunia, dasar tua punya menantu yang sakti dalam perang pula.

31. Biar sampai tua bangka tidak akan mendapat untung malahan akan terseret-seret. Bagaimanapun Bestak tidak punya perasaan.

32. ltu sepantasnya dipukul dengan batu, lalu disempal-scmpal badannya di beset-beset. Tidak tahu ia punya perbuatan jahat.

33. Rajaku di sini seandainya mula-mula dulu memiliki orang seperti si Jayeng Murti, tcntu punya keluhuran sepcrti kctika jamannya nabi Suleman."

34. Semua yang mendcngar heran tertegun-tegun. Ucapannya patih Jedi meyakinkan , ' 'Katakan Bestak apa maumu!"

VII. WONG AGUNG MENYERBU KE PURW AKANDA

(Dandanggula )

1. "Engkau ini orang apa Bestak, perbuatanmu selalu mengajak rusak, selamanya tidak ada perubahan, mengacau, tanpa aturan pergi ke hutan dan gunung-gunung. Karena kebodohanmu engkau membuat rusak rajamu, membuat ia nista." Mendengar itu mata Bestak berkedip-kedip, pandangannya seperti ular.

2. Ki Patih Jedi agak keliwat bicaranya, "Tuan ini Prabu Nusirwan, bukan raja mestinya. Dibuat nista oleh patihnya dengan keliwat ukuran tidak merasa. Berapa lamanya lagi akan rusak ke mana-mana? Ratu Agung jadi mematikan benih." Ki patih segera memerintah,

3. prajurit burung untuk menangkapi para raja Medayin semua dengan bupati dan punggawanya. Bestak telah diikat, di penjara menjadi satu dengan patih Talsiyah, dipasung bertumpang tindih. Hanya Nusirwan diberi keringanan karena dosanya hanya karena terbawa oleh patih, yang membuat kerusakan.

4. Kata ki patih Jedi, "Jangan terkejut sang Prabu Nusirwan, para raja dan punggawanya tidak ada yang bisa bertemu, kalau bertemu hanya mengajak rusak. Sebab raja saya ingin berperang, berebut hidup dan mati. Kalau orang Medayin selamat ada di sini, tentu mendapat celaka."

5. Rajanya lalu didekati, patih Jedi berkata perlahan membisikkan isi Kadammakna itu, tetapi hanya keluar separo. Rajanya ketakutan mengetahui kenyataannya. Babon yang sesungguhnya jangan-jangan ini. Paman Masrukakim telah lama pergi ke Kuparman.

6. Semua itu tercatat dengan ringkas dalam Kadammakna. Babonnya hanya yang ada pada Wahas, sejenis dengan yang ada pada bapaknya yaitu Seh Betaljemur. Perbuatan jelek dan baik, nista ataupun utama, berpangkal dari negeri Medayin, Sri Nusirwan ini selalu memulainya, mengapa harus menderita?

7. Orang sudah menyimpan itu harus merawatnya. Kalau begitu itu perbuatan setan, tidak akan jera selama-lamanya. Gapit saja Bestak itu, para raja Medayin satu gapitan empat orang. Hanya tiga orang putranya jangan digapit. Tiga orang putra Medayin diampuni. Itu saja yang akan selamat.

8. Tidak ada yang diberi makan dan minum. Kalau siang hari dijemur, malam hari direndam. Kalau berperang besok dapat dipakai untuk upacara pembukaan. "Demikianlah, maka Masrukakim telah sampai. Telah diterima mengabdi karena ia dukun,

9. ia serba bisa mengobati orang sakit. Masrukakim bertekad mengabdi, Marmaya yang memasukkannya, menjadi pengganti dukun-dukun. Maka sang Jayeng Murti berangkat menyerbu. Prajuritnya dibagi tiga, dua bagian yang dibawa sedang yang sebagian tinggal menjaga negara dengan para raja,

10. dengan para istrinya. Amir berangkat dengan seluruh para ~:aja juga dengan para istrinya. Pemimpinnya diganti. Para raja Rum Burudangin yang ada di depan karena tahu akan jajahan negeri Mutadarawi, satu tapal batas dengan negeri Rum Burudangin, yang menjorok jajahannya berkeliling.

11. Raja Guntur pengikut Burudangin adalah raja yang terkenal perkasa dalam perang. Delapan puluh gas tingginya. Dengan para raja yang memimpinnya raja Bajrawahana, raja Kaljum, raja Krudamah di Wangkan, raja Algren dari Dalminsi, raja Biharji Kondran,

12. raja Wiswel dari negeri Kenardis, yang prajuritnya naik harimau sebanyak duapuluh ribu orang, seratus ribu naik senuk.

Raja Wiswel itu prajurit yang tingginya sembilanpuluh gas. Seratus orang raja di depan semua panda.i berperang. Tigaratus orang raja yang ada di belakang separo menunggu kerajaan.

13. Setelah prajurit Burudangin habis, prajurit Serandil menyambung di belakangnya. Lalu menyambung lagi Kebar Yujana, kemudian para raja. Tidak diceritakan perjalanan barisan, tingkat-tingkatan prajurit dan seluruh para raja. Di belakang para raja adalah para Raja Putra bercampur dengan prajurit Rustam.

14. Di hutan dan gunung udaranya seperti hujan di pagi hari dengan bunga-bunga indah menyebar ke seluruh penjuru. Perjalanan mereka sudah lama, tujuh hari dalam perjalanan sudah masuk k:e dalam hutan dan gunung, dan melalui sungai besar. Senanglah hati semua prajurit karena hutan itu tanahnya bersih bila dipakai untuk tempat tinggal. Tenteramlah hati para prajurit kecil melihat tempat itu.

15. ~eluruh bala tentara beristirahat selama tiga hari tiga malam. Suaranya ramai bergemuruh, tidak diceritakan lamanya perjalanan, mereka telah sampai desa pinggir. Kedatangan senjata, orang-orang desa gempar ketakutan dan mengungsi bagaikan kelekatu. Para prajurit kecil bingung melihatnya. Utusan dari dalam kota datang memeriksa musuh yang datang.

16. Benar bahwa ada musuh besar datang dari Kuparman , bagaikan samodra tanpa tepi meluapnya. Demikianlah sang Prabu Samasrawi telah memberi pengumuman kepada para adipati dan para raja di luar negeri. Mereka datang berjaga-jaga, ada delapan ratus orang raja jajahan raja Samasrawi.

17. Prajurit Puserbumi sudah mencari tempat yang baik untuk pasanggrahan yang cukup bagi seluruh prajurit serta tempat tinggal para raja. Ada sebuah desa dekat bengawan, tempatnya luas dan rata yaitu desa Renggangayu. Tempat ini baik dan sudah dibabat. Dari kota hanya satu malam perjalanan. J adi sudah tepat, rata dan luas.

18. Patih Jedi segera memerintahkan membuat pasanggrahan untuk rajanya. Gemuruh semua yang bekerja. Tak lama kemudian pasanggrahan 1tu sudah jadi. Raja Samasrawi sudah keluar bersama semua para raja. Sang Prabu Medayin, para raja Medayin dalam gapitan-gapitan serta patih Bestak dibawa ke luar kota.

19. Utusan Amir sudah sampai di i<:ota untuk menyampaikan jawaban tantangan, serta kapan maunya, cepat atau lambat yaitu kalau sudah setengah bulan, sedang, tidak kelamaan untuk bertanding dalam medan perang. Jawab sang Raja Samasrawi, sanggup dan bersedia.

VIII. PRAJURIT KUPARMAN BERTEMPUR DENGAN PRAJURIT PURWAKANDA

(Pangkur )

I. Para prajurit yang bcrangkat dari dalam kota dan yang dari tempat tinggal di luar kota sudah cukup jaraknya dengan tempat tinggal musuh. Lapangan yang akan dipakai untuk gelanggang pertempuran sudah diratakan.

2. Pada waktu yang ditentukan, tampil ke gelanggang perang Prabu Samaswari. Tanda bunyi-bunyian perang bergemuruh, burung yang mendengungkan bunyi-bunyian tanda perang, binatang hutan yang menabuh, mengimbagi bunyi-bunyian tanda perang Wong Agung Surayengbumi.

3. Di tempat sang Prabu Samasrawi, para prajurit sudah hadir. Ki patih Jedi di depan dengan raja di Gumiwang. Disambung oleh semua raja-raja. Sang Prabu Samasrawi duduk di meru em as.

4 . Gapitan patih Bestak dengan teman-temannya para adipati Medayin, menggapitnya pada dada dan lengan dengan besi panjang-panjang, sudah ditempatkan di barisan paling depan agak ke kanan tempat orang-orang yang diberi minum keras,

5. agar kuat waspada dalam perang. Pengumuman patih Jedi kepada raja-raja prajurit, semua yang akan tampil dalam perang dibisiki doanya. Demikianlah, maka Wong Agung Kuparman, sudah datang di gelanggang,

6 . duduk di atas singgasana emas. Semua para raja prajurit hadir, serta para Raja Putra, barisan telah berderet-deret melingkari barisan musuh. Orang kecil menurut saja, menjajari barisan itu.

7. Kcdua pihak sudah berhadapan. Sang Prabu Samasrawi memerintahkan prajuritnya, raja andalan perang menycmbah lalu maju dengan mengendarai gajah. Sesampainya di gelanggang, sang Prabu Raja Argenap prajurit, bersumbar,

8. ke tempat patih Bestak menjalani perintahnya patih Jedi memukul kepala Bestak sambil berkata, "Untuk kepalanya punggawa Medayin semua, lihatlah ini orang laki-laki yang berani maju perang.

9. Yang telah mendapat julukan laki-laki. Orang Medayin itu perempuan semuanya. Hanya sayang tidak pakai kain. Hati perempuan semua sama, tidak pernah berperang selama hidup, hanya mengadu domba saja, perempuan martabat iblis' '.

I 0. Sesudah itu lalu pergi ke tengah gelanggang dan bersumbar mencari tanding. Maka yang minta izin menghadapinya diphkenankan, segera maju berkendaraan gajah. Sampai di tempat raja Gungsur lalu berhadap-hadapan dengan raja Argen. Kata raja Argen dengan keras,

11. "Orang Arab siapa namamu?" .Jawabnya, ''Kerajaanku Kentir, inilah raja Gungsur, raja prajurit negeri Burudangin, raja perkasa sakti. Sang Prabu Tasangsulngalam iparnya J ayeng M urti,

12. itulah junjunganku. Inilah andalan Burudangin. Nah engkau siapa namamu?" Prajurit Purwakanda menjawab, "Aku raja Konjor yang bernama raja Argenap, andalan orang Samasrawi."

13. Raja Argenap berkata keras, "Ayo apa yang ada padamu?' Raja Gungsur menjawab keras dan kasar, "Ngawur engkau Argenap, bukan watakku dan caraku mendahului perang, bahkan semua prajurit gustiku. ''

14. Raja Argenap tertawa, "Sungguh bagus si Arab ini berperang, a was aku pukul, kerudungilah dengan penangkap bahaya." Raja Argenap memutar gadanya lalu memukul. Gemuruh sorak para prajurit. Sang raja Gungsur tidak bergerak.

15. Kuat menangkisnya, sang raja segera membalas menggada sang raja Gungsur di Kentir, mengcnai perisai baja. Argenap menangkis tanpa bergerak. Ramai sating gada menggada, lama perangnya.

16. Keduanya raja perkasa, sepadan tidak mengecewakan dalam perang tanding. Para prajurit bersorak senang, bagaikan mencapai tiga dunia. Gada sudah tidak ada gunanya, keduanya sating membuangnya dan berganti pedang, perangnya ribut.

17. Lama saling memedang, keduanya berperang tidak ada yang kalah, karena keduanya sama kepandaiannya ahli berperang bermain pedang. Perangnya raja Gungsur di Kentir, dengan Argenap,telah berjalan setengah hari.

18. Di belakang ada yang minta izin maju berperang menggantikan prajurit yang capai. Permohonan telah diizinkan oleh sang Prabu. Sebagai raja di Sardat naik kuda, juga telah memukul kepala patih Bestak dan punggawa Medayin.

19. Itu atas perintah ki patih Jedi. Setelah itu katanya, "Hai lihatlah orang Medayin, ini yang bernama orang 1aki-laki, tidak usah minta bantuan musuh, orang Medayin perbuatannya membuat susah orang hidup.

20. Rajaku mulia di kerajaan, didatangi, diungsikan dan dilapori. Kegunaannya hanya mengadu-domba, perang sendiri tidak bisa. Orang takut berpcrang, selama hidup hanya minta bantuan. Orang mengajak-ajak rusak, membawa banyak musuh datang."

21. Sesudah berkata begitu lalu ke tengah gelanggang. Sri Nusirwan ketika mendengarnya menunjukkan kepala, raja di Purwakanda berkata, "Ya apa salahnya, menghukum pengganggu orang tidur. Pikiran orang Medayin itu bukan memikirkan negara.

22. Umumnya pikiran manusia itu kalau setiap pcrbuatan yang sudah berkali-kali tidak ada hasilnya itu mcstinya tidak dilakukan lagi, berusahalah mcmikirkan sesuatu yang kejadiannya akan pantas dilayani o1eh orang yang dipcrtuan ini.

23. Duaratus kali tidak jadi, seribu kali lepas tidak ada yang jadi, walaupun begitu tidak cepat berhenti. Karcna itu tetap iblis ke mana-mana mengadu-adu, minta-minta bantuan, mengadu perang, tidak be rani perang sendiri."

24. Tertunduk Prabu Nusirwan, "Ya memang benar kata Anak Prabu, sedikit pun tidak salah, bapak ini yang sangat celaka." Demikianlah, maka yang mengganti berperang raja Sibangi dari Sardat, Raja Argenap mundur.

IX. PERANG TANDING

(Durma )

l. Raja Gungsur sudah diganti. Raja Miswel dari Kenardis andalan Burudangin. maju ke gelanggang mcngendarai harimau. Ia adalah raja sakti banteng Burudangin.

2. Setelah berhadapan raja Sibangi bertanya, "Siapa namamu raja prajurit Arab?" Jawabnya pelan, "Aku raja dari Kenardis, andalan perang, Raja Miswel namaku. '

3. "Engkau siapa yang maju hai orang Purwakanda? ' "Aku raja Sibangi, kerajaanku Sardat. Raja andalan aku ini, ayo apa yang ada padamu!" Raja Sardat Sibangi memutar gada.

4. "A was raja Miswel aku gada, berkerudunglah perisai besi. " Gada menyerang, benturan keras bersuara bagaikan petir. la menangkis tanpa bergerak. Sorak gemuruh prajurit dari kedua belah pihak.

5. Diulang lagi, digada menangkisnya dengan seenaknya. Kata raja Sibangi, "Ayo balaslah." Jawab raja Kenardis, "'Baik bcrhati-hatilah. "Palu diputar, dengan rantai perak putih.

6. seberat seribu duaratus kati emas. Prabu Kenardis satu guru dalam perang dengan rajanya yaitu Raja Burudangin, rantainya emas, sedang Miswel rantamya putih.

7. Ketika diputar mendatangkan angin bertiup. Sang Sibangi disabet, rantai mengenainya lalu disendal, tetapi lilitannya berhasil meringkus Raja Sibangi. Gadanya terlepas. Raja Miswel turun.

8. Raja Sibangi lalu dipegang tidak bergerak. Kudanya dikangkangi diterkam harimau, tunggangan Miswel. Sorak-sorai gemuruh prajurit Kuparman, senang melihatnya.

9. Miswei perangnya seperti menjatuhkan jaia Ialu diuiur. Musuhnya didapat bagaikan ikan jambal masuk jala. Raden Sudirman segera datang, memborgol Raja Sibangi.

I 0. Kuda mati, dua kakinya dimakan harimau. Perang mundur karena malam teiah tiba. Miswel naik harimau yang sedang menggigit kaki kuda. Heran semua yang melihat cara berperang Raja Miswei Kenardis.

I I. Raja di Purwakanda pada malam hari mengadakan pesta dengan seluruh prajuritnya. Demikianlah Wong Agung Surayengrat malam itu berpesta pula dengan para raja, paginya maju perang.

12. Barisan para raja keluar. Sang Surayengbumi dengan para raja, demikian pula para prajurit pihak musuh sudah keluar semua. Wong Agung Surayengburni telal1 duduk di singgasana em as.

13. Demikian pula Prabu Samasrawi telah duduk di atas singgasana emas, para raja, para bupati dan para prajurit memenuhi tempat. Barisan tidak berubah, di depan kanan gapitan orang Medayin.

14. Prajurit Purwakanda telah maju naik kuda memukul gapitan, katanya, "Hai orang-orang Medayin, lihatlah orang laki-laki ini, maju perang, engkau semua perempuan.

15. Kegunaanmu mengeluh minta bantuan mengadu untuk berperang, perang sendiri tidak berani. "Sesudah berkata begitu lalu ke tengah gelanggang dan bersumbar," Orang Arab keluarlah , ini raja andalan Mutadarawi."

16. Tidak tahan melihat, prajurit Burudangin mohon izin berperang, lalu maju dengan naik kuda.'Setelah berhadap-hadapan lalu bertanya, "Siapa engkau orang Purwakanda?" Jawabnya keras,

17. "Aku Raja Gunara dari Bardikman andalan . Mutadarawi, lalu siapa engkau raja Arab yang maju pcrang?" Raja dari Simik mcnjawab, "Namaku Kaldum and alan Burudangin. ''

18. "Ayo mulai perang, apa yang ada padamu? "Raja Bardikman segera memutar gadanya, raja Kaldum digadanya, ditangkis dengan perisainya keluar nyala api. Bersorak gemuruh para prajurit.

19. Raja Kaldum membalas memutar gadanya, Raja Bardikman digada dapat ditangkisnya. Ramai saling gada-menggada, bergemuruh sorak para prajurit dari kedua belah pi,hak. Demikianlah yang sedang berperang,

20. ramai saling menggada tidak ada yang berhasil. Keduanya lalu meletakkan gadanya, segera saling memedang. Lama tak ada yang berhasil. Segala macam senjata perang sudah remuk semuanya, latu· berperang ramai.

21. Ganti saling tarik saling sendal. Raja Kaldum ditarik lepas dari kudanya. Sang raja dari Wangkan datang, Raja Kaldum hampir dibanting, Raja Krudama menyendalnya dari atas kuda.

22. Bertanyalah Prabu Gunara, "Siapa engkau orang Arab, yang menimbrung perang?" "Aku raja dari Wangkan namaku Prabu Krudama and alan negeri Burudangin." Lalu saling menggada, berperang ramai.

23. Prajurit kedua belah pihak bersorak gemuruh bagaikan angin ribut bercampur hujan. Raja Gunara segera disendal dan terangkat. raja Bardikman itu lalu diputar-putar ha..'Tlpir dibantingnya. Cepat Raja Gumiwang datang dengan naik kuda.

24. Raja Bardikman sudah direbutnya, lalu menghantamkan gada. Tanya Raja Wangkan, "Hai musuh, siapa namamu datang menimbrung perang? '. "Aku Gumiwang, sang Raja Karungrawi,

25. adiknya sang Prabu di Purwakanda sang Raja Samasrawi. "Raja Krudama Wangkan segera membalas menggada, rame gada-menggada, sampai lama perangnya, tidak ada yang kalah menang, kesusul malam tiba.

26. Kedua pihak lalu mundur dari peperangan, masing-masing di malam hari lalu berpesta. Sang Prabu Purwakanda memberi makan seluruh prajurit, demikian juga orang-orang Arab. Hidangannya enak-enak.

X. SEH WARIDIN INGIN BERTEMU DENGAN WONG AGUNG

(Asmaradana )

1. Wong Agung Surayengbumi berkata, "Siapa yang melihat dengan waspada bahwa patih Bestak kabarnya digapit bersama-sama dengan para raja di Medayin semuanya?" Kewusnandar menyembah, katanya, "Ya, dari jauh,

2. samar-samar agaknya benar, tetapi dari jauh. Juga dari jauh tidak begitu jelas Raia Gungsur kelihatan ada dalam gapitan. Lagi kata Raja Kaldum benar bahwa banyak gapitan.

3. Saya belum tahu akan rupa patih Bestak. "Kata Jayeng Palugon, ''Wahai adinda Tasangsulngalam, raja yang ditawan ol~h Raja Kenardis itu bawalah ke hadapanku."

4. Tidak lama kemudian datanglah raja Sibangi dari Sardat di hadapan baginda, lalu ditanya, "Hai Raja Sardat, nyata ki patih Bestak digapit untuk siasatnya Prabu Purwakanda.

5. Apakah dosanya, Bestak dijadikan siasat? "ka.ta Raja Sibangi, "Karena Raja Purwakanda yang enak mukti di kerajaan, lalu Bestak membawa rajanya datang mengungsi dan mengadu perang.

6. Perang sendiri tidak berani, berkali-kali minta bantuan. Lalu ditetapkan bahwa itu bukan sifat manusia tetapi sifat setan. Karena itu Bestak lalu diikat dengan para punggawanya semua.

7. Raja saya di sini selamanya pergi berperang belum pernah negerinya didatangi musuh, baru sekarang ini, akibat Bestak itu Gusti, yang tidak jera-jeranya minta-minta bantuan.

8. Menjadi setannya orang seluruh dunia, karena perbuatan patih Bestak mengungsi lalu mengadu-adu didorong supaya berani berperang melawan Sultan Kuparman. Seperti bukan Raja Agung, menuruti budi ora.'lg rendahan.

9. Negara sudah baik-baik, mulia, terganggu saja, lama-lama lalu gempar kalau ketempatan patih Bestak. Selamanya begitu, karena itu pantas mendapat hukuman, telah membuat susah dunia.

10. Siapa raja yang diungsi, lalu kedatangan senjata prajurit Arab yang menyerang, desa dan kotanya direbut, rajanya ditawan. Tidak jera, patih Bestak sudah pantas dihukum pasung. "

11 . Semua para raja yang mendengar tertawa, mendengar kata Raja Slliangi.. Wong Agung berkata pelan , "Perbuatan apa seperti itu, adinda dari Parangteja, pikirkan baik-baik.

12. Juga kakanda Guritwesi dan seluruh para raja, kelakuan macam apa seperti itu, aneh Raja Purwakanda dan para raja pengik:utnya itu. "Arya Maktal menyembah, katanya, "Secara singkat saja,

13 . bahwa Prabu Samasrawi tidak pernah kedatangan musuh kalau tidak karena ini. Lalu Bestak itu orang apa, tidak jerajeranya minta bantuan. Sudah kalah berapa ratus kali masih juga berusaha.

14. Dari kepandaiannya bicara, hanya mengajak mati dan mengajak rusak saja. Ya kalau saya hanya begitu saja sebab Tuan memusuhinya Gusti, sungguh musuh yang sebenarnya."

15. Raja Sibangi menyambung, "Sedangkan pengumumannya, para raja kalau maju perang diperintahkan mampir ke tempat gapitan untuk memuku1 kepala dan disuruh berkata, 1ihat1ah ini orang 1aki-1aki,

16. yang berani berperang, ini yang sudah tetap laki-~aki , orang Medayin perempuan semua, gunamu hanya minta-minta bantuan , setan menyebar ke mana-mana." Makin riang tertawa semua raja mendengarnya.

17. Ki Dipati Guritwesi berkata kepada para raja, " Saya mendapat ce1aka besar, tidak tahu adat, bengis sekali orang Pur169 wakanda. Samasrawi mengllukum orang tidak kira-kira, orang tua dil1ajar tcms.

18. Makin keras tcrtawa para raja. Raja Sibangi lalu ditanya, ''Bagaimana kemauanmu , mau hidup atau mati, kalau hidup menumtlah kepadaku menjadi utusan agama Ibrahim!"

19. Jawab sang Raja Sibangi, ''Gusti bersabarlah, penjarakan saja kalau dirasa masih kurang, sebagai seorang raja, saya sangat mengharapkan sapangat Tuan.

20. Kalau saya masih menjadi raja , sungguh saya ini raja nista lalu menyerah kepada musuh." Maka lalu dituruti maksudnya diberikan kcpada Umarmadya untuk dipenjara. Begitulah Wong Agung Surayengjagat.

21. Ada seorang pendeta bertapa di Gunung Munada bernama Ki Seh Waridin. Gunung itu menutupi gua. Di luar dan di dalam adalah pertapaan. Sang Pendeta telah tenteram , selamat berbadan Suksma.

22. Sudah empat puluh tahun bertapa di Gunung Munada, segala ilmunya Yang Mahakuasa kasar llalus telah dimilikinya, hanya tinggal sa tu lagi yang diingirlkan belum diperoleh, karena yang dimintanya sangat luar biasa.

23. Permohonannya kepada Tuhan yaitu, "Janganlah aku mati dulu sebelum bisa bertemu dengan sang Kakungingrat keturunan Arab yang terkenal di dunia, yang menjadi Dewa Surya, pemimpinnya orang-orang ahli perang,

24 . di buminya orang mukmin, keturunan utusan Tuhan, Nabi Ibrahim yang mulia, dari bangsanya Nabi Ismail, mempunyai anak Menak Kendar. Itulah yang menurunkan darah Kures yang lahir di Mekah."

25. Jadi Surayengbumi adalah pemimpin dunia, ia pemimpin semua orang ahli perang. Surayengjagat mem bangun kota Kuparman. Ia mendengar sekarang pergi menyerbu menggempur negeri Purwakanda.

26 . Tempat pertapaan Seh Waridin dengan kota negeri Muta170 darawi hanya satu hari perjalanan. Karena _guwa yang sepi dan tersembunyi, maka orang Purwakanda tidak mengetahuinya.

27. Demikianlah Seh Waridin amat sangat permohonannya, semadinya diperkuat, "Hamba mohon dengan sangat semoga Tuhan Yang Maha Agung dan Maha Mulia mengizinkannya.

28. Berilah rakhmat kepada hamba, pertemukan hamba kepada kekasih-Mu yang telah Engkau jadikan laki-laki di dunia. Pertemukan hamba-Mu ini dengan Sayidiman Ambyah itu.

29. Hamba segera akan mati, pulang kc Rahmatullah. " Tidak antara lama hatinya merasa bahwa permohonannya diterima Tuhan. Kepalanya lalu diangkat dari sujudnya. Pacta malam Jum 'at,

30. pukul setengah dua, ada utusan Tuhan, malaekat yang membawa kantong kelambu dan permadani digulung yang diambil dari pasanggrahan, dilempar ke dalam gua,

31 . ke depan Seh Waridin. Wong Agung masih tidur. Pada waktu meluncur jatuh mengeluarkan sinar gemilang bagaikan bulan. Ki Seh Waridin membangunkan dengan perlahan, "Anakku Wong Agung bangunlah,

32. si Bapak ini memberikan kasih memberi wejangan di malam Laitulkadar." Wong Agung bangun dan segera duduk. Ia terkejut karena pindah tempat, bukan tempat tinggalnya. Ki Seh Waridin memegang tangannya dan menceritakan asalmulanya.

33. Wong Agun~ heran mendengarnya, akan menyembal1 kepada sang Pendeta. Ia tidak mau disembah, dengari sikap hormat minta bersalaman saja. Sesudah duduk dengan baik lalu hertanya asal-usul Seh Waridin.

XI. WONG AGUNG MENGHILANG DARI ISTANA

I ,

(Mijil)

1. Kata Seh Waridin dengan lembut, "Aduh Gustiku, selamanya si Bapak ini ada di sini, turun-temurun di Mutadarawi. Atas kehendak Yang Mahakuasa saya disucikan.

2. Diberi iman oleh Yang Mahakuasa, tidak ikut sang Baginda di Mutadarawi yang nabinya Nuh. Sekarang sarengat Nabi Ibrahim mereka tidak ikut, juga yang dahulu

3. diganti dengan sarengatnya Nabi Musa, lalu sarengat Nabi lsa, Mutadarawi juga tidak ganti, tetap hanya mengikuti sarengat Nabi Nuh saja.

4. Raja-raja di sini sangat keras kepala, sampai keturunanketurunannya para raja makin kesasar jauh. Sekarang jaman tidak ada nabi, Paduka meratakan agama

5. leluhur Tuan Nabi Ibrahim. Semua para raja dari negeri yang besar-besar, yang mangkir Paduka tumpas, yang menurut, selamat. Tuan pembawa keluhuran.

6. Saya memohon sapangat Tuhan, agar tuan diberi kelebihan, dengan agama yang mulia. Karena kelak akan berganti agama. Keturunan tuan yang menjadi nabi yang terakhir.

7. Lahir dari saudara Paduka Amir, nabi yang melebihi sesama, lagi pula menjadi kekasih Yang Mahakuasa sendiri. Di bumi Mekah kelak akan dilahirkan seorang nabi yang luar biasa, sebagai wakil Tuhan.

8. Saya ini juga berjanji kepada Yang Mahakuasa, jangan diambil nyawaku kalau belum bertemu dengan Paduka Amir. Kalau sudah bertemu, walaupun tidak diambil,

9. saya tentu pulang ke Rakhmatullah. Kalau sudah bertemu dengan Paduka waktu sekarang, saya hanya berpesan Paduka Amir, abdikanlah putra Paduka kelak kepada

10. Kangjeng Nabi pemimpin dunia. Kalau saya sudah menyetujui. Sebelumnya sudah mengharapkan lahirnya rasul pennata dunia." Wong Agung menjawab, "Kalau semua selamat."

11. La1u bersalaman, Seh Waridin mencium tangan Amir sambil berkata pelan, "Nah se1amat tinggal Paduka di sini." Kata Arnir, "Bapak mau ke mana?" jawab Seh Waridin, "Menuruti keinginan Bapak,

12. keinginan saya sudah terkabul, karena sudah terlaksana dipertemukan dengan Paduka sekarang. Sesungguhnya saya pamit mati." Seh Waridin menjatuhkan diri ke tanah la1u mati.

13. Jayeng Murti me1ihatnya sangat heran. Ketika akan diangkat, jenazah hilang meningga1kan salam. Jayeng Murti terharu, hatinya tergores, air matanya bercucuran.

14. Lama-lama hatinya dapat menerima kenyataan, ingat bahwa apa yang terlihat dan segala sesuatu yang terjadi telah menjadi kehendak Yang Mahakuasa. "Alcu dijadikan pemimpin perang,

15. wa1aupun ingin menjadi wali, tentu akan dikatakan tidak mau menerima takdir Tuhan." Maka kembalilah hati Amir sebagai seorang prajurit yang mempunyai kesaktian.

16. Niatnya menjadi prajurit yang baik da1am tugasnya sekarang sebagai senapati. Maka beribadah1ah sang Arnir di Gunung Munada berprihatin dan bersamadi.

17. Begitu1ah yang ada di Gunung Munada. Maka da1am pada itu barisan Arab sangat gempar, para putra, istri, dan para raja semua prihatin karena hilangnya Wong Agung pada waktu malam itu.

18. Wong Agung Surayengbumi seperti dicuri oleh malaekat dari tempat tidurnya. Bagaikan petir suara yang menangis. Maktal dan Marmaya bertambah bingung hatinya.

19. Semua yang menangis dihentikan, kedua Wong Agung · itu memanggil seluruh para raja. Setelah semua para raja hadir, Maktal Marmaya berkata kepada para raja,

20. "Saksikanlah semua para raja, sekarang ini yang menjadi pemimpin semua pasukan sepeninggal sang Surayengbumi adalah Raden Rustamaji, jadikanlah raja."

21. Didudukkanlah di tempat ayahnya sang Jayeng Palugon, singgasananya dihias dengan banyak permata, Arya Maktal pengaturnya. Dalam keprajuritan ia adalah bawahannya.

22. Yang menjadi badan menanggulangi bahaya raja Yunani, demikian juga Umarmadi Lamdahur, Raja Kewusnendar dan Raja Burudangin yang luar biasa.

23. Umam.aya yang pergi mencari Jayeng Palugon. Maka perintah Sultan Muda supaya memotong ekor kuda sebagai pertanda keprihatinan. Hal ini telah dijalankan oleh seluruh prajurit Arab.

24. Para raja dan para bupati lalu berpesta. Dalam pada itu perjalanan Umarmaya nyampur masuk ke da1am negeri dengan berganti rupa. Gunanya supaya

25. Prabu Samasrawi pangling, untuk menghindari kesulitan. Marmaya telah masuk dalam wilayah istana, tetapi tidak menemukannya. Selanjutnya perjalanan

26. mencarinya dengan menyelidik terus. Demikianlah maka di tempat tinggal prajurit Arab, ibunya Prabu Rustamaji sang Retna Marpinjun selalu menangis.

27. Terus-menerus menggendong dua orang cucunya ke hadapan sang Baginda. Dibimbinglah kedua cucunya itu Raden Atasaji di tangan kanan dan Raden Kalaranu di kiri.

28. Putranya buru-buru menyambutnya. lbunya lalu duduk, katanya, "Anakku Prabu, bagaimana dengan engkau ini, tidak dapat dikatakan betapa hatiku ini, orang tuamu tidak ada, sedangkan musuh ini berat.

29. Uwakmu Kakang Adipati sudah pergi untuk mencari yang hilang dalam tidumya. Pamanmu Parangteja ini apakah tidak memikirkan memberitahu ibumu?

30. Kalau jauh dengan ibumu Parangakik itu, sungguh hatiku sangat khawatir. Seandainya ada Adinda Parangakik, biarlah tambah lagi raja musuh."

XII. MEMBICARAKAN HILANGNY A WONG AGUNG

(Sin om)

1. "Anak Prabu, ibumu Arlinda Dewi Parangakik kalau menjaga pasukan tidak saya sendiri yang merasa tenang, tetapi juga semua para raja akan tenteram hatinya, tidak merasa khawatir, walaupun berganti-ganti musuh sampai seribu atau sejuta.

2. Orang-orang itu akan mati kalau ibumu menunggu, tidak susah-susah dengan sekuat tenaga bertanding, tidak susahsusah dikerubuti musuh, hanya menunggu siasat, dapat rnawas kesulitan dengan tepat, pandai, cerdas, dan sakti. Kalau sepi orang tidak memikirkan apa-apa. Panggillah pamanrnu Parangteja.

3. Aku ingin berbicara." Putranya lalu memanggil pamannya masuk ke istana. Sesampainya di rumah bagian belakang, berkatalah sang Raja Putri Marpinjun dengan berlinang air mata, "Adinda Parangteja, bagaimana dengan kehendakmu, apakah Adinda tidak memberitahu

4. kepada kakakrnu Adinda Dewi Parangakik akan kesulitan tindakanmu? Aku dan Adinda tidak memikirkan?" Arya Maktal menyembah, "Saya takut kalau mendahului Kakanda Paduka Amir, karena kejadian ini telah disengaja.

5. Tidak mengikutsertakan permaisuri dan putra yang sudah di lain negeri, hanya yang satu kerajaan saja. Kejadian ini sudah ditentukan, tidak jadi mati dalam perang. Pasrah saja Gusti, sebab tidak hanya sekali saja mengalami seperti ini. Belum khawatir Ratumas hati saya.

6. Masih lebih berat ketika perang Bahman, juga lebih berat ketika Perang Jobin dikepung selama delapan belas tahun,

seratus kali lipat banyaknya musuh ini. Sekarang kita mele176 bihi musuh lipat sepuluh kali, dan prajurit para raja, kaya akan punggawa menteri yang bagus-bagus dan banyak raja perkasa.

7. Mereka banyak mempunyai raja prajurit, kalau memberitahu ke Parangakik, tentu kelihatannya seperti sudah memeras kekuatan, artinya minta bantuan, perasaan kurang enak. Kalau terdengar oleh ketiga negara, Parangakik, Karsinah, dan Kelan,

8. tentu mereka akan datang. Prajuritnya bagaikan samodra. Musuh ini tidak banyak, dikerubut banyak sekali. Kalau diti.mbang bertanding, musuh itu Gusti, sama dengan Kewusnendar, Yujana, dan Kaelan( Tidak lebih dibanding dengan besarnya prajurit.

9. Adapun kesaktiannya itu, dapat menyulap dalam perang. Hewan-hewan dan burung diperintah. Perbuatan anak kecil, walaupun bisa menembus langit, apa yang ditakutkan Gusti? Kita ini menjalankan agama , memberitahu orang kesasar supaya ingat.

l 0. Adapun harus mati, akan mencari apa lagi, kecuali mati suci menjalankan perintah Tuhan?" kata sang Retna Marpinjun dengan bercucuran air mata, "Adimas Parangteja, benar katamu , hatiku yang terlalu khawatir,

11. kalau tidak ditunggui o1eh Adinda Dewi Parangakik. Jangan harus membawa prajurit, hanya sendiri saja, re1a mati kalau ada halangan di jalan. Tetapi hendaknya Adinda Dewi Parangakik ada di sini untuk menghilangkan kekhawatiran hatiku,

12. Adinda Dewi Parangakik memberi ketenangan pada kematian." Wong Agung Parangteja. menyembah sambil tertawa." Memang bisa tepat Adinda Paduka Gusti, apa saja yang dipikirkan terlaksana , serta kuat hatinya . Karena itu prajurit Arab besar kecil semuanya

13 . walaupun petani kasar hatir.ya bertambah berani seperti menteri, dan menteri hatinya bertambah seperti bupati, sedang para adipati semua ka1au ada Adinda Paduka Sang

Dewi, perkara berperang tidak mau di dunia.

14. Tidak ada penyesalan kalau mati. Tetapi kalau memang sekarang Gusti ingin memanggil Adinda Paduka Sang Dewi, kalau tidak diperkenankan oleh Kakanda Paduka Gusti, menurut perkiraan saya, Adinda Paduka Parangakik seperti sudah bermimpi bahwa ada sesuatu yang penting.

15. Karena putri pilihan Parangakik senang keprajuritan, apa lagi hilangnya Kakanda Paduka Amir ini, sungguh membuat mim pi, pelajaran dan nasihatnya . Karena itu bersabarlah." Marpinjun tenteram hatinya. Raden Makta1 telah ke1uar memberi perintah.

16. Meluaskan pasanggrahan, tempat Rustamaji diatur. Kota benteng ini diberi parit dan pagar tembok, a1iran air untuk pertahanan. Diberi panggung empat. Demikianlah yang sedang bekerja. Sang Prabu Mutadarawi telah mendengar akan hilangnya sang Kakungingrat.

17. Tidak habis pikir, laiu memanggil Patih Jedi. Setelah datang menghadap, maka kata Prabu Samasrawi, "Bagaimana ini patih, seorang bangsawan hilang di waktu malam, apa sebab kiranya?" menyembah Patih Jedi, "Mohon maaf saya tidak dapat memperkirakan."

18. Sang Prabu di Purwakanda segera keluar ke penghadapan. Ayahandanya diminta datang, Sri Batara Medayin dengan seluruh prajurit, sambil pesta minum. Katanya kepada ayahnya, "Bagaimana hilangnya putra Paduka Prabu Samasrawi itu ,

19. ya si Surayengjagat, maka pergi meninggalkan pasukan?" jawab Prabu Nusirwan, " Anak Prabu saya ini tidak bisa memperkirakan, itu biasanya Bestak yang tahu tingkah-lakunya dahulu." Kata sang Prabu Purwakanda,

20. "Lepaskan Patih Bestak dan para Dipati Medayin, tetapi berilah peringatan bahwa semua harus merubah jalan pikirannya. Kalau masih memakai jalan pikiran lama, tentu celaka semua saya siksa." Para Raja Medayin dan Patih Bestak semua sudah dilepaskan.

21. Lalu digotong dan dimandikan, diberi makan sedikit, dan minuman anggur sehingga mereka mulai bisa menggerakkan badannya. Kemudian mereka ditandu menghadap raja. Ki Patih kurus kering. Lalu ditanya supaya memberitahukan tentang hilangnya Yajeng Murti. Patih Bestak ialu menjawab.

22. dengan tersendat-sendat dan napas tersengal-sengal, ''Sri Baginda itu, seperti kebiasaan orang bangsawan kalau tidak dicuri putri ya merasa terlalu berat melawan musuh. Usaha mendatangkannya , pasti ia sudah mendapat kelebihan kesaktian berperang. Karena itu hendaklah Paduka berhati-hati,

23. kalau ia pergi ke temp at pu tranya di Ngajrak raja Dewi raja jin yang berkuasa, lebih lagi kalau memperistri setan yang melebihi kesaktiannya. Begitulah kebiasaan wataknya Jayeng Murti. Lebih baik kalau ia sudah hadir saja."

24. Sang Prabu Matariakbar, memerintahkan Patih Jedi, "Kalau begitu jangan ada yang keluar ke medan pcrang kalau ia tidak ada. Ya tetapi kalau si Rustamaji maju perang aku juga akan maju. Agar sam a enaknya , menenteran1kan hatiku." Demikianlah Sri Prabu Purwakanda.

25. Dalam pada itu dua orang putra raja muda kakak adik yang tua bernama Atasaji berumur sembilan tahun dan adiknya tujuh tahun bernama Kalaranu sedang senang-senangnya hermain. Pada waktu itu kedua anak itu selalu bermain.

26. Menjelang Raden Putra Atasaji remaja, adiknya sangat nakal, yaitu Raden Kalaranu yang selalu pergi bermain ke hutan mengajak para putra raja, berburu binatang hu tan, seperti banteng, kijang, dan sapi-sapi hutan. Dengan tanpa berkuda anak itu selalu dapat menangkap.

27. Sekencang-kencang larinya pasti tertangkap tidak dapat bergerak. Heran semua yang meliliatnya. Sedangkan Raden Atasaji adalah seorang anak yang I em but, sop an, dan bijaksana, roman mukanya terang bagaikan bulan. berbudi luhur, sungguh keturunan Nabi Ibrahirn. Segala tingkah-lakunya menawan hati,

28 . kcpada scsama titah . Dalam pada itu ibu raJa muda yaitu Dewi Badakum sedang sakit, yang juga bernama Marikangen, dalam bahasa Arab Badakt•m dalam bahasa Melay u Abiscinta. dan Marikangen adalah bahasa Jawa. Ia sakit lumpuh tidak bisa bergerak.

29. Ia mcm bu at pcrkara besar. M adu nya N i K adam ingsih kelihatan sclalu mcmukulkan gada kt• kakin ya setiap malam. Dengan kerasnya ia menangis menjcrit-jcrit dan mengadu kepada sa ng Prabu bahwa tiap hari seperti itu . Ia mohon belas kcpada Kakanda Raja. supaya metwingkir jangan dicampur di pasanggrahan.

30. Pengadu~mn ya ini dipercaya oleh Prabu Rustamaji . Pem1aisuri tua scgera disingkirkan ke hutan. jauh di luar pasukan, dibcri pengikut tiga ratus orang untuk menjaga tcmpat tinggalnya. Serta putranya Atasaji disuruh rnembawa ke tengah hu tan.

31 . Ada kejadian keonaran. penjclmaan musuh sakti mcmbuat fitnah menggoncangkan ketentcraman. Jaring-jaring kejahatan mengenainya. Para prajurit pasukan agung tidak ada yang dapat memikirkan, kecuaii semuanya hanya merasa belaskasihan kepada ibunya Atasaji. Retna Dewi Marpinjun sangat bersedih hati.

32. Putranya Rustamaji tidak akan bisa diberitahu. Juga semua para raja tidak dapat berbuat apa-apa, karcna Rustamaji dapat berbuat mcnurut kcmauannya sendiri, tidak menghiraukan para sesepuh scperti pamannya Parangteja. Pendapatnya sang'Baginda itu urusan suami-istri bukan negar<~.

33 . Sedihlah semua yang melihat Raden Putra Atasaji yang ada di tengah hutan . Pada waktu itu Raden Muda Kalaranu selalu pergi ke hu tan bersama dengan para raja pu tra, setiap pagi melalui tempat tinggal kakandanya di tengah hutan.

34. Dekat tempat tinggal Atasaji para raja putra menyimpang, akan turun dari kudanya . Rad en Muda sangat marah, semua tetap disuruh naik kuda . Yang menentang takut dipukul !alu pergi menghilang, tidak mau ikut lagi. lalu dimusuhi.

XIII. MULAI TERLIHAT TANDA KETURUNAN RAKSASA

(Pucung)

I. Perbuatan Kalaranu rusuh, kalau para putra tidak mau diajak lagi, tidak urung akan dipaksanya. Kalau sudah sarnpai di hutan,

2. lalu dipukul dan diikat seperti kendali kuda, lalu dinaiki dan disabeti. Semua terkejut akan perbuatan yang seperti itu.

3. Yang sudah terkena hukuman itu adalah Raden Umarjaman dan Raden Pimgadi, lalu patah hati tidak mau bertemu lagi pacta Kalaranu.

4. Ia tidak peduli apa pun pokoknya ia sudah memutuskannya, malahan malarnnya lalu menghadap Raden Atasaji dan ibunya yang dibuang di hutan.

5. Dengan berkerudung barisan datang pacta waktu malarn. Raja Putra Selan dengan putra Kohkarib akan bersiap-siap, para putra banyak yang mengetahuinya.

6. Putra dari Rum dengan Kodrat Sarnadikun telah bersatu dengan putra Serandil Kohkarib yang sudah berani menamakannya bukan turunan Arab.

7. Nyasar berbuat yang bukan-bukan. Sebetulnya sifat telah sangat berubah, jauh berbeda dari darah bangsawan tinggi.

8. Banyak para putra raja berkumpul, kebanyakan belas-kasih kepada Raden Atasaji, tampan halus budi harum seperti kasturi.

9. Para raja putra itu sudah berkumpul, menghadang perjalanannya ke hutan akan dibegal di tengah jalan.

10. Selama ibunya sakit, Raden Kalaranu berhenti bermain. Sekarang ibunya sudah baik.

II. Madunya sudah dibuang ke hu tan besar, maka baiknya sang Retna Marikangen dari sakit tidak memakai berobat, lalu dapat berlari.

12. Maka sang Raja Pu tra ingin bermain. Ia sudah tahu bahwa Umarjaman dan Pirngadi nekad menolak tidak mau ikut sang Raja Putra.

13. Mereka sa yang kepada yang tua, yang berbudi belas-kasih, para putra raja belas-kasihan karena kurang adil ayahandanya.

14. Maka sang Raja Putra di Bangit, Warindi anak Raja Darundiya memerintah kepada para pengikutnya dan anaknya emban.

15. Ketika masih kecil selalu bersama-sama seperti saudara dengan anak emban, embannya Rustamaji. Raja Darundiya di Bangit adalah seorang pemberani.

16. Raden Kalaranu berangkat pagi-pagi membawa pengikut banyak. Raden Warindiya mengikutinya membawa pengikut dua ribu semuanya anak-anak.

17. Para putra raja yang te1ah ada di hutan bersiap-siap di atas kudanya masing-masing dan tidak begitu banyak pengikutnya.

18. Ketika Raden Kalaran1:1 sampai di daerah tempat tinggal Raden Atasaji, lalu memerintahkan jangan ada yang turun dari kuda .

19. Dekat dukuh Maripit tidak ada yang turun, segera ditangkap dan dibungkam mulutnya oleh pengikut raja putra yang membuat pasukan bawah tanah. Banyak yang ditangkapnya.

20. Telah dilaporkan kcpada Raden Kalaranu bahwa pengikutnya dirampas oleh pengikut Atasaji. Ia sangat marah 1alu pergi menemuinya .

21. Segcra disambut olch Kodrat Sarnadikun, "Ayo sctan." Kudanya lalu dipegang, kaki dcpan diringkus dan dibuang,

22. sehingga tcrbalik-balik. "Dikira barisan akan muncul, mana mau kepada Gustinya. Tidak tahu kalau orang kecil sudah dendam."

23. Gedebag-gcdebug jatuhnya Kalaranu , tetapi tidak dirasakan. Anak kecil itu tetap tahan karena kctu ru nan raksasa, tidak mau mundur dalam perkelahian.

XIV. RADEN PUTRA MENGADU KEPADA IBUNYA

(Durma)

1. Raden Warindiya tidak tahu bahwa para raja putra bersatu dengan yang tua Raja Putra Atasaji, yang disayang oleh para raja putra, akan memulai perang.

2. Di hadapan mereka Warindiya berkata keras, "Hai Putra Ngabesi, perbuatan apa itu, seperti yang engkau lakukan, tidak pantas dilihat, perbuatanmu itu sangat nista.

3. Ya baru sekali ini engkau berbuat seperti itu. Ini yang tua, ya si Warindiya, kalau mau mengajak berperang engkau, kuat dan perkasa dalam per an g."

4. Raden Kodrat Samadikun berkata keras, "Hai putra raja Bangit, engkau membantu perbuatan salah, apakah turunan Puserbumi bisa berbuat seperti perbuatan iblis?

5. Ya, siapa ini yang punya cucu, Raden Atasaji itulah kepalamu, Sri Kalaranu akan membuat suram dunia, kukira tidak bisa kalau aku belum mati.

6. Bunuhlah si Kodrat Samadikun putra Kohkarib dan putra Selan, dicacah untuk membuat bumi terbalik. Kepengin sakit supaya cepat mati.

7. Ketika mendengar bergetarlah hati Warindiya, karena belum tahu bahwa teman-temannya para putra banyak yang ikut pasukan bawah tanah. Kata raja putra Bangit, "Ya walaupun begitu, aku punya pendapat sendiri.

8. Ayo perang dulu, perbuatan yang baik patut diikuti, tetapi sekarang kalahkan aku , yang punya darah prajurit, nanti mudah ikut engkau,

9. kalau aku sudah kalah perang." Pada waktu itu datanglah raja putra Se1an Pirngadi di atas kuda dari pimpinan pasukan, raja putra Bangit menyembah dan berkata,

10. "Kakanda punya maksud begitu, tidak menyuruh mem beritahu saya, perbuatan ini gawat." Raden Pirngadi menjawab, "Engkau akan berperang, mundur saja sekarang."

11. Dan si Kodrat Samadikun, aku juga, berperang melawan si setan itu. Engkau berpura-puralah lari kalah perang." Pirngadi segera mendekati Raden Putra. Samadikun mendekati

12. Warindiya dan segera berperang dengan senjata kayu . Lama puku1-memukul. Pirngadi menyerang, Kalaranu ditangkap disenda1 1a1u ditarik dipu tar-pu tar, "Rasakan kalau aku sudah bertindak.

13. Apa engkau tidak pernah dengar kalau Raja Serandil sudal1 berjanji mati bersama-sama dengan kakekmu Wong Agung Surayengbumi yang te1ah kejadian membuang putranya.

14. Biarpun Kangjeng Rama saudara angkat, melebihi saudara sendiri, bagaikan seayah-ibu. Du1u Maryunani, bebas terbunuh, hampir dihancurkan dicampur tanah.

15. ltu gagalnya ditangisi oleh Ayahanda Prabu. Tidak jadi mati Maryunani du1u, umurnya sudah tergantung pada kchendak ayahanda, 1ebih lagi Raden Maryunani pu tra tua."

16. Dengan gemasnya ia lalu dibantingnya ke tanah, hancur dan berubah menjadi raksasa. Semua yang melihatnya heran. Pirngadi waspada akan bahaya, ia menyingsingkan baju, turun dari kudanya.

17. Ia menarik panah tajam dan mengincar-incar. Raksasa i tu akan menerkamnya, mencabut apa saja diacung-acungkan dan menyerang dengan bengis menakutkan. Raden Putra Sclan melepaskan panah.

I 8. Ketika menancap di jidatnya, raksasa itu jatuh terjungkir ke tanah. Ia menyuruh dillli1ngi lagi. Pirngadi menjawab kasar, "Tidak akan ku ulang, sekali saja engkau sudah m ati kalau panahku mengena."

19. Ketika ia melihatnya, raksasa itu lalu hilang berubah kernbali menjadi Raden Putra, lari bersama putra Bangit. Sesampainya di pasanggrahan, ia menangis dengan keras.

20. "Aduh lbu say a kalah perang. Kakanda Atasaji yang ada di hutan sudah mengumpulkan pengikut banyak, mendirikan pasukan akan melawan memerangi Ayahanda Prabu.

21. Banyak para putra raja berkumpul di hutan, saya berperang dibanting oleh putra Selan Pimgadi." lbunya segera melaporkan kepada Kakanda Prabu, pada waktu sesudah magrib.

22. "Duh Baginda, putra Paduka bermain-main berburu di hutan tidak membawa prajurit, pulangnya dibegal di jalan oleh Atasaji. Pen~ tnya ban yak yaitu para raja pu tra."

23. Ketika mendengar, t~rtegunlah sang Prabu Muda, pamannya dipanggil, sesudah datang ia lalu berkata, "Paman bagaimana cucu Tuan Atasaji, membuat perlawanan mendirikan pasukan.

24. Bagaimana ini menurut pendapat Paman?" Raden Maktal berkata lembut, "Saya juga mendengar perbuatan ini, karena Raden Muda yang berbuat salah meninggalkan adat Puserbumi.

25. Pirngadi dan Umarjaman dibuat seperti kuda dipakaikan kendalL Sehingga mereka marah tidak mau berteman lagi dengan Raden Muda. Hanya yang tua diikuti karena mereka sayang kepada Raden Atasaji.

26. Para Raja Putra bingung, takut, tidak ada yang mau mengabdi kepada Raden Muda, tidak mau ikut, hanya kepada yang tua mereka patuh, karena mereka sayang, hatinya sudah menjadi satu.

27. Menurut pendapat saya dari sejak kecilnya Raden Muda , sebagai putra raja perbuatannya tidak baik." Marpinjun menangis, "Wahai Adinda bagaimana tindakanmu?

28. Bingung sekali aku ini Adinda." Arya Maktal menyem bah,

"Ya bagaimana lagi, ada kejadian rusuh begini. Saya ini ha186 nya memikirkan yang hilang, tidak sempat memikirkan yang lain lagi.

29. Kalau dipikir, itu perbuatan anak-anak, sungguh pikiran anakanak. Apa kata musuh nanti, orang Arab lupa asalnya, kena halangan sedikit saja hatinya bolong. Tidak ada orang yang baik."

30. Ketika mendengar itu, Marpinjun menjerit menangis. "Siapa yang akan memikirkan Adinda, tentu akan rusak Adinda, kalau engkau tidak mau tahu." Raden Maktal berkata !embut, "Dalam hal ini hanya putra Paduka Sang Aji

31. ya.Jig dapat memanjangkan atau memendekkan semua perbuatan ini." Sang Prabu Rustamaji mendengar kata pamannya Parangteja tambah bingung hatinya tertutup, pikirannya buntu tidak jalan.

32. Tidak berlubang selubang jarum pun. Pamannya marah lalu keluar, sesampainya di luar memberitahu raja Selan dan sang Prabu Marmadi supaya membantu Raden Atasaji.

33. Ketika diberitahu, dua raja itu Lamdahur Umarmadi malam harinya datang ke tempat tinggal Wong Agung Prangteja. "Syukur Kakanda pada datang, perbuatan yang tidak baik ini sangat gawat."

XV. HADEN KALARANU MENGUMPULKAN BALA TENT ARA

( Dandanggula )

1. "Rajanya bingung tidak dapat berpikir, Rustamaji bodoh lakunya, selalu bengong saja. Sebagai keturunan Raja Agung, Rustamaji itu membuat celaka. Anaknya yang sudah jelas anak haram yang bertingkah-laku setan itu, masih disuruh memikirkan si Atasaji. Orang yang baik disiksanya.

'"' Apakah dosanya si Atasaji, sebelum ibunya mendapat siksa dibuang ke hutan? Seharusnya dibicarakan dulu, jangan lalu perintah menyiksanya. Sebab itu belum tentu. Kadamingsih bisa juga bohong dari anak Pendeta yang satu pendirian jauh • dari perbuatan curang.

3. Sepantasnya itu dulu dipikirkan, minta nasihat kepada orangorang tua. Perbuatan ini jadi sudah terlanjur, mau menam bah kejelekan si Atasaji itu tentu tidak akan bisa melawan Yang Mahakuasa. Sudah ketahuan asal-mulanya. Mengapa sekarang harus menetapkan juga siksa yang tidak pada tempatnya.

4. Kalau semula Atasaji tidak dibuang, tentu tidak akan terjadi yang seperti ini. Yang meliha t jadi salah tidak tahu siapa yang mula-mula membuat perkara. Pilihlah di antara para raja yang pantas membantu, yang kuat dalam perang.

5. Adapun Kakanda Prabu Kohkarib, raja Jasma dan raja Karma, Baritma Maliritma, si Biksun Barubiksun, Sidikmadris, dan Sihikmadris, Ardikapi dengan Ardisamad itu, malam ini hendaknya berangkat. " Raja Kebar raja Kangkan diberitahu. malam itu juga bersama-sama berangkat.

6. Adik sang Raja Yunani, Raden Sukradis dengan prajurit sepuluh ribu yang terpilih, para raja-rc.ja yang putranya menjadi pengikut Atasaji berangkat malam hari itu untuk memberi bantuan. Demikianlah pasukan telah menjadi lebih besar ka rena makin bertambah banyak pengikut Raden Atasaji dari seluruh putra-putra raja.

7. Maka putra bungsu Medayin, yang seibu Marpinjun Muninggar, Raden Semakun, datang dengan prajurit dua puluh ribu orang. Belas-kasihan melihat cucunya Atasaji yang menyebabka~ perang. Setelah sampai segera mengatakan bahwa ia meninggalkan ayahandanya, hanya menuruti kakandanya Surayengbumi, untuk mengikuti agama yang mulia.

8. Semua sudah berkumpul. Raden Atasaji dan datangnya bala bantuan dari Selan, Kohkarib bersama-sama dengan datangnya sang Prabu kebar Kangkan membuat persiapan. Bantuan ayahnya Kodrat Samadikun datang empat ratus ribu prajurit andalan Ngabesi dan empat raja.

9. Demikianlah malam itu telah menjelang pagi. Raden Putra siap berperang, hanya dengan prajuritnya sendiri, prajurit pu tra-pu tra raja kira-kira ada seratus ribu. Raden Kalaranu memang berwatak keras hatinya, dicegah oleh ibunya tidak mau. Akhirnya ibunya mengikuti kemauan putranya, siap berperang.

10. Hal ini diketahui oleh suaminya, Prabu Rustamaji berkata, "Engkau ini mau apa, akan menyusul putramu, nanti malah menjadikan perkara, engkau jangan memperlihatkan diri, aku sendiri saja yang menyusul. Ya mau apa lagi, orang berkelahi dengan saudaranya sendiri." Lalu pergilah Prabu Muda.

II. Pamannya sudah diberitahu, dan datanglah Wong Agung Parangteja, Lamdahur datang bersama-sama dengan Prabu Umarmadi dan Raja Rum Burudangin, Tamtanus Kewusnendar. Arya Maktal berkata, "Kakanda Kohkarib dan Selan mengakulah bodoh hari ini jangan berbuat apa-apa.

12. Kalau aku mintai persetujuan jangan menyetujui, tetap diam sajalah. Aku tidak pesan apa-apa lagi." Wong Agung segera pergi, di jalan bertemu dengan Rustamaji, hanya dengan upacara. dan para raja semua. Raja Burudangin berkata dengan r"~~~rbisik, "Wahai Kakanda Sarkabtarki, apakah Kakanda telah bcrbisik, "Wahai Kakanda SarkJbtarki, apakah Kakanda telah mempunyai dugaan

T colek-mencolek. Dalarn pada itu perjalanan Raden Kalara190

I 3. akan maksud Kakanda Ngalabani? Tidak dkegah kcjadian ini, apa supaya berkcpanjangan? ltu sangat mcmalukan kalau perkara ini berkepanjangan. Tadi Kakanda Marmadi dan Kakanda Lamdahur menyuruh supaya scmua bcrlagak bodoh." Raja Sarkab menjawab dengan terscnyum , "Hal itu tidak balch dikatakan.

14. Wong Agung Parangteja adalah orang yang pandai dapat mengetahui segala perbuatan yang kelihatannya mencurigakan. Jika ada sesuatu yang terjadi, ia telah tahu jauh sebelumnya. Bagi orang-orang biasa tidak akan dapat dikctahui. Walau sukar dan rumit sekalipun, akhirnya pasti bisa dise1esaikan dengan selama t. Karen a itu ia diagung-agungkan oleh para raja . Ham pir sam a dengan sang Kakungingra t."

15. Raja Burudangin tersenyum tidak menjawab sambil melihat wajah Wong Agung Parangteja, yang tenang manis dan berwibawa, kulit badannya halus, hatinya menawan, bagaikan permata menarik perhatian semua orang dan dapat menguasai masa.

16. Raja Sarbak menjawab sambil tersenyum , "Betapa ketika masih muda Wong Agung ini. Keagungannya tersohor di seluruh dunia. Yang menguasai langit biru kelihatan ada di dasar bumi. Kedung dapat dijajagi, berlandaskan kebenaran, kuat dan perkasa dalam perang. Hatinya bagaikan dapat menembus tujuh gunung, berrnain pedang pun amat pandai.

17. Sarna dcngan sang Surayengbumi, karena itu tidak diperbolehkan maju perang, karena berat tanpa tandingan, berbeda dengan Wong Agung, dalam perang dapat mengalahkan , tetapi dengan perhitungan akan berat ringannya musuh. Kalau Wong Agung Parangteja dalam perang barang siapa melawan akan habis tertumpas." Tasangsulngalam heran,

I 8. Raja Burudangin dan Raja Sarkab di sepanjang jalan sating nu dalam bahasa Arab Kaolamah, yang artinya ucapan air, karena ia adalah cucu seorang pendeta. Orang Puserbumi tidak mengerti bahwa mereka kena siasat rahasia.

19. Ketika sampai di medan perang, barisan sang Raja Putra telah menyambutnya. Dasar turunan raksasa yang berwatak pemarah dan keras kepala, melihat musuh yang berjuta-juta itu kelihatan olehnya kecil saja, tidak melihat manusia tetapi ia seperti hanya melihat semut saja. Barisan yang berada di hutan juga sudah siap. Tiba-tiba datanglah Seh Kadamdini yang tidak diketahui dari arah mana.

20. Raden Putra menyampaikan bakti kepada kakeknya. Kemudian para raja putra bergantian mencium kakinya. Sang Resi Mendangpupus, dengan keheningan ciptanya berkata pelan, "Aduh para Bangsawan, semua para putra raja, memang akhirnya sekarang melayani marahnya pu tra raja-diraja.

21. Seyogyanya yang menyebabkan hidup atau m.ati jangan mengingkari petunjuk orang tua, karena itu berdosa." Jawab para raja putra, "Benar Kakek kalau memang suci, kehendak tuan jangan sampai terkena dosa besar. Disebabkan karena perbuatan setan yang mengganggu dituru ti, dosa dilaksanakan juga.

22. Kami ini tahu dengan jelas perbuatan ini yang sungguh hanya dibuat-buat oleh ibunya Kalaranu. Ia itulah yang membuat perkaranya. Rajanya tidak tahu hanya percaya kepada orang sinting." Banyak para raja datang menemui Seh Kadamdini, masing-masing menjabat tangannya.

23. Raja Kebar menyambung kata sang Raja Pendeta yang sangat menyegahnya itu dengan lembut, " Bapak, saya ini ada yang menyuruh, hanya menjalankan perintah saja atas kemauan Wong. Agung. Bagaimana pendapat Bapak? " maka tertegunlah sang Pendeta Kadamclini. "Anancla, kalau memang demikian.

24. maksucl Wong Agung yang bijak, waskita clalam segala sesuatu . Karenanya dibuat berkepanjangan, karena Wong Agung tidak mau menunjukkan kesalahan secara langsung. Dibuat peperangan, saya sangat takut menyangkal kalau memang ini sarana dari. Wong Agung Ngalabani yang sudah menguasai dunia.

25. Saya hanya ikut mendoakan selamat." Ia lalu mengambil kantong kendi kulit, isinya dikucurkan mengitari barisan sam bil berdikir. Setelah selesai maka kata sang Resi dengan lembut, "Para raja semua harap jangan terkejut kekalahan perangnya Atasaji sampai dengan selesainya peperangan.

26. hendaklah tetap percaya kepada Yang Mahakuasa, semoga sarana Wong Agung terlaksana." Sesudah itu sang Wiku memberi wasiat kepada cucunya bacu jenazah bertuliskan namanya, nama ayah dan kakeknya. Setelah itu lenyaplah Seh Kadamdini.

XVI. PERANG SAUDARA

(Pangkur)

1. Prabu Muda Rustamaji telah tiba di tempat yang akan menjadi medan perang lalu berhenti Ia lalu mencegah putranya. Raden Kalaranu berkata kasar, "Utusan, katakan kepada ayahanda bahwa aku telah bersumpah,

2. tidak akan mundur selangkah pun melawan Kakanda Atasaji dan selumh para Raja Putra, yang menolak kepadaku. Semua saja para Raja Putra maju ke depan berperang denganku . Tidak puas rasa hatiku,

3. kalau tanganku tidak merasakan si Marjaman dan si Pirngadi. Orang-orang tua pada marah , tidak peduli hukuman apa, kalau tanganku tidak merasakannya tidak puas hatiku, biar hancur bagaikan tanah kalau kehendakku ini tidak ketumtan."

4 . Sumpali putranya akan berperang ini telah disampaikan kepada ayahandanya. Prabu Rustamaji heran. Lalu berkata kepada pamannya, "Bagaimana kemauan cucu Paduka itu, si Atasaji yang lebih tua , Paman harap dimarahi."

5. Arya Parangteja berkata , "Bagaimana, sudah harnpir bertempur. Si Atasaj! itu merasa disakiti , tentu ia akan nekad, lebih baik hancur lebur. Mana bisa dicegah. Biar saja berperang.

6. Kita serahkan saja kepada Yang Mahakuasa, apa boleh buat semua kita kembalikan kepada Tuhan, perbuatan baik dan buruk telah menjadi pembawaan jiwa . Kalaranu ini juga tidak akan berhenti berbuat ma cam-macam tingkah."

7. Maka Raja Putra Kalaranu it L: .:ju ke medan perang dengau Iringan tanda bunyi-bunyian . i': kc tengah gelanggang dengan berkendaraan kuda dengan bersum bar keras, "A yo maju1ah perang mati-matian, semua saja para Raja Putra kerubutlah aku, akan aku lawan.

8. Ayo Pirngadi Marjaman maju1ah ke sini mengadu kesaktian, mengadu kekuatan , badan, kaki, keu1etan kulit dan kerasnya tu1ang. Kalau memang darah pemberani, tak akan takut mati."

9. Raden Atasaji me1ihatnya 1a1u maju ke ge1anggang dengan naik kuda. Prabu Rustamaji me1ihatnya , ia menundukkan kepala dengan air mata berlinang, karena kedua putranya itu tidak dapat dipisah, bertempur di medan perang. Membuat hancur hati yang melihatnya.

10. Keduanya bersenjatakan gada. Ka1aranu 1a1u menghentakkan kuda mendekatinya. Raden Atasaji te1ah me1indungi dirinya dengan perisai baja. Raden Atasaji dipuku1 dapat dito1aknya. Tidak ada yang berani bersorak karena takut pada Prabu Rustamaji.

11. Bercampur dengan keprihatinannya , sehingga tidak ada yang menyorakinya. Ramai puku1-memuku1 Atasaji menggada, Ka1aranu menangkis dan perisainya hancur, ia 1a1u jatuh terpe1anting dari kudanya.

12. Terjungkir berubah menjadi raksasa , menubruk dan menerkam tingkahnya mengerikan. Raden Atasaji ditubruk 1a1u di1empar ke udara dengan kuat. Da1am pada itu yang sedang berke1iling di mega biru utusan Pangeran Ke1an ayahanda Raja Jaswadi,

13. yang disuruh menghadap ke Kupannan, sesampai di Kuparman ketemu sepi karena Wong Agung sedang pergi berperang ke Mutadarawi. Raja Suwangsa 1a1u menyusu1, di ja1an bertemu dengan Raden Atasaji yang dibuang me1ayang-layang di udara .

14. Ia 1alu ditangkap dan berhenti seketika, sete1ah diamat-amati bajunya ada ciri bahwa ia ada1ah putra Rustamaji dari Ku194 pannan, cucu Kalana Jayeng Satru. Lalu dibangunkan, setelah bangun Raden Atasaji lalu menyembah kepada Raja laswadi.

15. "Aduh nyawa cucuku, siapakah lawanmu berperang?" aku ini diutus oleh ayahandamu di Kelan." Raden Atasaji menyembah dan menceritakan asal-mulanya. Raja Jaswadi heran.

16. "Kalau demikian lebih baik engkau mengungsi kepada nenekmu Parangakik. Hanya itu yang pantas memberi pertolongan, aku kembali ke Kelan, supaya pamanmu Iekas datang. Engkau aku jatuhkan di negeri Parangakik.

17. Supaya diketahui oleh uwakmu Sultan Samsumurijal Parangakik sehingga nenekmu Retna Dewi Sudara segera cepat menolong pasukan Arab yang kebingungan kalau tidak ada Raja Putri Parangakik,

18. tatanannya acak-acakan, tidak ada yang teratur berantakan." Ia lalu mendapat pengaruh daya kekuatan orang suci yang segera menunjuk kepada prajurit jin untuk segera mengantarkannya ke negeri Parangakik dalam sehari nanti supaya sudah sampai di sana.

19. Melesat ke arah ti.mur laut dari Mutadarawi ke Parangakik, dengan sangat pesatnya terbang secara rahasia perjalanan satu bulan dapat ditempuh dalam satu jam, perjalanan dua bulan ditempuh dalam dua jam ke negeri Parangakik.

20. Raja Suwangsa segera kembali ke negeri Kaelani. Dalam pada itu sang Prabu Parangakik yang sedang dihadap oleh para prajurit yang sangat banyak, hampir pulang dari penghadapan. Adapun semua para raja,

21. terkejut karena terdengar suara gedebug dari sesuatu yang jatuh di teratak rambat. Ki Patih Bumandir cepat memerintahkan untuk memeriksa ke atas kalau ada orang disuruh memejamkan mata pura-pura pingsan. Raden Atasaji,

22. lalu digotong ke depan dihadapkan kepada sang Prabu.

Semua yang melihatnya heran akan kecakapannya dan wajah195 nya yang bersinar masih sangat muda belum tertarik kepada wanita. Ciri bajunya tertulis berbunyi putra Rustamaji,

23. cucu Kakungingrat , Sang Prabu terkejut, ibunya segera diberitahu. Retna Sudara segera datang lalu merangkul cucunya dan diketuk kepalanya sehingga Raden Atasaji bangun, lalu menyampaikan bakti kepada neneknya dan kepada uwaknya sang Prabu.

24. Kemudian lalu ditanya asal-mulanya dan telah diberitahukan semua dari permulaan sampai akhir. Kedua ibu dan anak segera membunyikan tanda bunyi-bunyian, sang Ibu memakai baju prajurit mendahului pu trauya yang mengikuti di bdakangnya.

XVll. BANTUAN DARI MALEBARI

(Gambuh)

1. Sang Ibu Retna Sudara berangkat dulu sebab mengkhawatirkan kalau akan kemasukan siasat rahasia sehingga putranya tidak dapat menguasainya, Rustamaji sangat keteteran.

2. Atasaji ditanya, jawabnya, "Dua jin yang disuruh mengantarkan saya adalah utusan Raja Jaswadi dan memberitahu supaya saya datang agar diketahui oleh uwak dan nenek."

3. Kata sang Dyah Ayu, "Ayo engkau ikut aku, Cucuku Atasaji bawalah lagi." Sang Retna lalu naik garuda yaksa disabet

4. terbang ke udara mencapai langit yang tinggi sekali. Dua belas abdi wanita dari Kubarsi yang dapat terbang melalui udara bersama-sama.

5. Semua ada em pat puluh putri jin prajurit raja putri di Kubarsi Kadarwati dua belas yang diambil oleh sang lbu Raja Putri.

6. yang tinggal dua puluh delapan yang masih pada putra sang Ayu Dewi Kadarwati, dua belas untuk ibunya dan dua orang lagi diu tus,

7. ke Karsinah untuk memberitahu kepada adik dan putra sang Prabu. Kedua abdi itu lalu menyembah dan melesat terbang. Demikianlah maka perjalanan sang Raja Putri sangat dipercepat.

8. Dua jin yang membawa Atasaji tidak ketinggalan mengikuti di belakangnya tidak berpisah. Dalam pada itu yang pulang ke Kelan sudah sampai dan beritanya semua sudah dilaporkan.

9. Terkejutlah sang Raja ketika mendengar perbuatan kakaknya Sultan Muda Rustamaji yang menyebabkan adanya pe197 rang. Segera membunyikan tanda kendang dan gong.

10. Gem pariah para raja siap siaga, permaisuri Ratna Dewi Kadarwati disuruh mendahului diiringkan oleh abdi dua puluh deJapan orang, lalu terbang melesat ke udara.

11. Dari arah barat !aut Ratna Sudara sudah bertemu dengan Ratna Kadarwati dari arah timur !aut, di jalan seluruh prajurit wanita sudah bersatu.

12. Dalam pada itu di Purwakandha, tempat peperangan, Kalaranu setelah Atasaji hilang dari peperangan dilempar ke atas, hatinya seperti ditubruk macan.

13. Niatnya Kalaranu yang berbalik akan digempur, para Raja Putra akan ditumpas semuanya, tetapi temyata semua masih tetap akan melawannya,

14. jadi tidak ada yang mundur. Raden Putra Kalaranu yang menunggu kembalinya Atasaji menyuruh ayahnya pulang dengan prajuritnya para raja.

15. Sri Rustamaji pulang, sesampainya di tempat tinggalnya di tangisi oleh permaisurinya karen a tega kepada pu tranya sehingga hatinya menjadi bingung. Sang Prabu terpaksa kernbali.

16. Dalam pacta itu yang berangkat belakangan menyusul ibunya Raja Putri Parangakik, prajuritnya bagaikan lahar menghanyutkan gunung seratus ribu.

I 7. Delapan ratus raja-raja besar dan delapan puluh raja terkemuka, dengan ternan-ternan Kalbujar dan Dukyanis Raja Dukyanis dari Ngungsur prajuritnya bagaikan samodra meluap.

18. Prajurit Parangakik bagaikan om bak samodra yang dilanda angin topan bergulung-gulung meluap-luap, gempar meledakledak bagaikan guntur seperti akan mem belah bumi.

19. Demi",(ian juga Pangeran Kelan berangkat dengan bala tentara yang bergemuruh tak terhitung banyaknya, lima ratus orang raja-raja dengan pemukanya dua puluh tujuh raja-raja besar.

20. Maka perjalanan Pangeran Kelan dengan para prajuritnya menjemput putranya di Kusnia Malebari lalu ikut serta dengan paman dan para raja-raja itu.

21. Pangeran Malebari telah remaja putra diasuh oleh Raja Badakin dari Salsunum, tiga juta prajuritnya. Dalam pada itu,

22. Sudarawreti dan putranya Dewi Kadarwati yang berangkat lebih dulu sudah sampai, langsung menuju Mutadarawi yang sedang dalam peperangan.

23. Raden Kalaranu dengan ayahandanya beserta para raja berhadapan dengan bala tentara Atasaji yaitu para Raja Putra yang bertekad akan berperang mati-matian.

24. Cucu sang Sudarawreti segera disuruh turun , perangnya dilindungi. Raden Atasaji lalu turun, seluruh para Raja Putra terkeju t. Yang baru datang di tengah gelanggang pertempuran,

25. memanggil musuh dengan bersum bar, " A yo Kalaranu marl berperang. puaskanlah hatimu hendak membunuh, mentangmentang dimanjakan, dikasihi Ayallanda Prabu ."

26 . Bergembira sorak-sorai gcmuruh mereka tneliktt bahvv a Dewi Sudara datang dan menyarankan R:1cl en A tasaji maju perang lagi. Dewi Kadamingsih sudah n-, nghadap ibunya tidak mau berpisah.

27. Raden Kalaranu segera menyerang dengan berj;\lan, akan memukul, tetapi didahului oleh panah Raden Atasaji ya ng mengenai dadanya. Panah itu menancap , ia tidak mau mundur.

XVIII. MENJADI RAKSASA KEMBALI

(Durma)

I. Raden Kalaranu lalu jatuh tersungkur berubahjadi raksasa yang besar mengerikan, bertaring, rambutnya kusut sebanyak empat kali pelukan. Para Raja Putra bergidik, bersama-sama menyerang dengan melepaskan panah.

2. Prabu Rustamaji heran ketika melihat, katanya, "Paman bagaimana ini cucu Tuan, ia sakti dapat menjadi raksasa." Parnannya menjawab lern but, "Hanya Tuhan Yang Mahakuasa yang mengetahui segalanya."

3. Raksasa itu dikeru bu ti oleh para Raja Pu tra, lalu rnarah rnencabut gunung dilemparkan ke arah rnusuh. Para Raja Putra menyingkir. Sudarawreti waspada, bila terlalu lama raksasa itu akan rnembuat kerusakan.

4. Dalam sekejap ia telah turun, raksasa itu segera ditarik rambutnya dan dipuntirnya sehingga tidak bisa bergerak. Terkena pengaruh kekuatan tangan Raja Putri Parangakik, kesaktian raksasa itu hilang, tenungnya tak mempan lagi.

5. Bagaikan guntur sorak-sorai para Raja Pu tra, Raden Kalaranu segera diikat tangannya. Balatentara dari Ngajrak semua puas mengetahui bahwa yang menangkap raksasa adalah sang Putri Parangakik.

6. Para raja dan para sa tria berlari-larian datang menyem bah kepada Putri Parangakik. Sang Prabu Rustamaji terkejut, lalu bertanya, "Ada apa Paman ribut-ribut itu?"

7. Wong Agung Parangteja menjawab, " Ibu Paduka datang menangkap raksasa. Raksasa setan itu kalah perangnya dengan sang Retna Parangakik yang menggempurnya.

8. Ia segera menghadap bersama pamannya Parangteja, datang menyembah sambil menangis. I bunya berkata, "H a.i Rustamaji engkau keterlaluan tanpa budi sampai kemasukan penjahat, raksasa engkau ambil istri.

9. Yang menyamar sebagai pamanmu adik Wahas mempersembahkan putri adalah raksasa. Engkau kemasukan pcnjahat. ., Prabu Rustamaji men<tngis, taku t dan malu kepada ibunya Parangakik.

I 0. ''Engkau Adinda Parangteja apa tidak kau larang pu tram u itu?" jawab Wong Agung Parangteja sambil menyembah, "Hamba takut kcpada putra Pad uka yang sanga t bun tu pikirannya.

i I. Kalau banyak rnemberitahu , tentu akan menjaclikan salah terima." Ibunya berkata lembut, " Lalu engkau Anakku tidak bisa menjadi pelindung seluruh keluargamu ini, yang mengharapkan engkau menjadi raja yang agung.

12. Istrimu akan aku tangkap karena ia adalah raksasa. Wahai Nini Kadarwati pergilah ke pasanggrahan , kalau Marikangen ada di sana tangkaplah. Kalau ia melawan layanilah! " Ni Kadarwati menyembah.

13. Sesampainya di pasanggrahan, Marikangen sedang dudukduduk dengan lbunda Marpinjun. Ni Kadarwati datang lalu menyembah kepada Putri Medayin dan berkata. " Ihu hamba diu tus

14. mengambil menantu Paduka Marikangen ini. Ia adalah seorang raksasa dan saya diperintahkan oleh Adinda Paduka Kangjeng Ibu Parangakik untuk rr.engikat tangannya." Ketika mendengar kata Kadarwati itu Marikangen menjungkir seketika,

15. berubah menjadi raksasa. Gemparlah di pasanggrahan , empat orang abdi juga berubah menjad.i raksasa, meraung keras mengerikan. Dewi Kadarwati segera memasang panahnya sam bil mem bidiknya.

16. Dewi Marpinjun berdebar-debar. Raksasa itu lalu dipanah me201 ngena1 dadanya. Raksasa terjungkir jatuh bangun minta diulang dipanah lagi. Kusuma Kadarwati bersum bar keras,

l 7. "Tidak usah dua kali, sekali saja kena senjataku pasti engkau sudah mati. " Raksasa jatuh bangun badannya diban lingbanting sendiri. Pada saat itu datanglah semua yang dari hutan.

18. Para raja dan para pu tra semua mengiringkan Putri Parangakik. Sesampainya di pasanggrahan semua melihat raksasa Marikangen sudah mati. Empat orang parekan juga sudah dipanahi.

19. Raden Kalaranu dipegang badannya lalu dibanting ke arah bangkai ibunya. Ia menjadi bangkai bersama ibunya. Keempat parekan itu juga lalu mati, bangkainya segera dibuang,

20. ke tempat raja di Purwakanda. Gemparlah di tempat itu bangkai-bangkai raksasa bergelirnpangan. Prabu Samasrawi heran, "Wahai siapa gerangan yang mengetahui akan perbuatan ini? "

21. Ia segera memberitahu ayahandanya Nusirwan, Patih Bestak dan Patih Jedi serta para raja. Sesampainya di tempat itu lalu disuruh melihat keempat bangkai raksasa yang menakjubkan.

Bersam bung 1 ilid : I I

J. . ~PN b BALAr PUSTAKA- JAKARTA