Milik Departemen P dan K
Tidak diperdagangkan
Untuk umum
Menak Malebari
R. Ng. Yasadipura I
Departemen Pendidikan dan Kebudayaan
MENAKMALEBARI JILID II
Diterbitkan kembali seizin PN Balai Pustaka BP No. 1155a Hak pengarang dilindungi undang-undang
Milik Dep. P dan K PPS/Jw/1a/81 Tidak diperdagangkan
MENAK MALEBARI
II
Oleh
R. Ng. YASADIPURA I
Alih Aksara dan Alih Bahasa
SOENARKO H. POESPITO
MILK KEPUSTAKAAN DIREKTORAT TRADISI
INSSF DEPBUDPAR
Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PRÓYEK PENERBITAN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 1982
PERPUSTAKAAN
DIT. TRADISI DITJEN NBSF
DEPBUDPAR
NO. INY
2754 PERCLEHAN
TGL
SANDI PUSTAKA:4-5-09
PERPUSTAKAAN DIT.SEJARAH& NILAITRADISIONAL Nomor Induk1811904 Tanggal terima :26-12- qdy.
Beti/hadiah dari: proyek pes/
Noimor busa 2 Kopke
KATA PENGANTAR
Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan
dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.
Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya. Pemeliharaan, pembinaan, dan pènggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya. Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan tau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekáli warisan rohaniah yang terkandung dalam'sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.
Jakarta, 1982
Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah
ISINIPUN
- Wong Agung lenggah siniwaka wonten ing Malebari.
Serat Panantang saking Dhayak Sengari. 14
20Prajurit ing Dhayak Sengari mangsah prang.
24Patih Bunandir majeng prang.
Prabu Kewusnendar nawan raja kalih. 31
37- Prabu Lamdahur mapagaken Raden Banu Kelan. 56
61
70 - Raden Banu Kelan dipun paringi nagari Kelan.
- Wadya Dhayak Sengari mangsah prang malih. 89
- Perang brubuh, 92
- Wadya Dhayak Sengari kasor yudanipun. 32. Raden Jayusman kajumenengaken nata ing Malebari. 100
Ngarab kadhatengan mengsah. 112
Raden Banu Kelan, putranpun Wong Agung.
- Raden Banu Kelan nyobi ingkang rama. 46
- Raden Banu Kelan perang lan Wong Agung.
Raden Banu Kelan ngabekti dhateng rama Wong Agung.
79 83Ngrembag gelaring prang.
97Raden Banu Arli nulungi wadya Arab. 118
- Tata tata badhe mangsah prang. 122
XVII. WONG AGUNG LENGGAH SINEWAKA WONTEN ING BALEBARI.
Sinom
- Wus kadya kadhatonira, Wong Agung Surayengbumi, aneng nagari Kusniya, ing dina.Soma tinangkil, aglar para narpati, kang pra dipati supenuh, punggawa hulubalang, prawira satriya mantri, ambalabar kadya samodra ludira.
- Wong agung ing Parangteja, lan Dipati Guritwesi, katiga Sri Bawadiman, kang munggeng ngarsa tan tebih, para putra nambungi,. Raden Jayusman neng ngayun, nulya rahaden Ruslan, lawan Raden Rustam aji. Raden Hasim Kuwari kang timur pisan.
- Para ratu kang pangarsa, nateng Kohkarib nambungi, nulya sri bupati Selan, Lamdahur kang anambungi, lawan Rajeng Yunani, rajeng Kebar kang sumambung, ing Rum Kenahan Kangkan, Ngindi raja Kaladini, ing Ngabesi raja Sadad Kadarisman.
4. Kajeng Bangit Darundiya,
Suratistaham – Surati, Raja Samsir Ibnu Buldan, narendra ing Kandhabumi, Raja Kemar Kuwari, ing Yujana kang sumambung, narpati Kewusnendar, ing Miskat Sakirdanali. raja Kasbumirat sang nateng Katijah.
- Pirkari raja Sarsaban, kang umur nem atus warsi, Puldriyan raja Sapardan, Sarwal raja Pusanggarim, raja Debrun ing Demis, Raja Kunawar lan Kuljum, narpati Ngambarsirat, Kirmanikendah Biraji, kang ambanjeng ratu kembar kawan desa.
- Banjeng para raja putra, narpati Kaos pangirid, Prabu Sayid Ibnu Ngumar, Ibnu-jar Maktal putreki, Marsandi Umar Dani, Marmaya ingkang sesunu, raja putra Marjaman, rajeng Kohkarib sesiwi, Raden Sirat Mardanus putra ing Yunan.
- Banarungsit putra Selan, lan ari Raden Pirngadi, Suptandar putra ing Kebar, Raden Kiswarin Diswarin, raja putreng Rum kalih, Raden Kodrad Samadikun, lawan Samardikaran,
raja putra Sarkab Turki, Kahar Kusmen atmajane Kewusnendar.
- Kathah lamun cinatura, ingkang para raja siwi, sadaya sampun prawira, tate anguwisi kardi, kadya puspita giri, para raja para sunu, tuwin kang para putra, wus datan kena winilis, kadya laut ing mangsa kapat meh pasang.
9. Eca dennya sinewaka,
Wong Agung Surayengbumi, namung dening para nata, dhadharan neng pancaniti, larih majeng para ji, her mawar nguswa para rum, Wuwusen duta Dhayak, Sengari patih Dabatil, niyub saking gagana tanpa larapan,
- Mangsah nunggil para nata, wurine raka kapering, ngadeg sarwi alendhenan, wijohan rajeng Yunani, cingak samnya ningali, sira sang Prabu Tamtanus, astanira kang kanan, mentas anampani larih, ingkang kiwa anepak pundhaking duta.
- Pinetel-petel nggaronjal, ratu kang samya umeksi, tan ana wruh wong kadohan, nyana abdi ing Yunani, samana nggrahitani,
mengkono pratingkahipun, denira ngempit serta. gumluweh tan pati taklim, dene teka njujug nggen Sang Rajeng Yunan.
12. Tan pantes ratuning raja,
nora tajem ulat liring, tinepak-tepak nggaronjal, duka sang Prabu Yunani, pinidih jangganeki, tinapuk ing gelas sumyur, ngadeg sang rajeng Kebar, rinebut saking ing wuri, Surat kena patih Dhayak arsa medal.
- Cinandhak astane kanan, rinangkus tan bisa osik, binekta marang ngayunan, ngungun kang para narpati, Prabu Tamtanus angling, "Wong ing ngendi tambung laku, mamak ing parikrama," Umatur Patih Dabatil, "Pan kawula dutane Sang Rajeng Dhayak.
- Sang Aprabu Yaplulawal, kula pun patih Dabatil." inguculaken saksana, "Pagene ta murang niti, apa ratuning anjing? tan ana tata kramamu?" sigra sumambung raja, ing Kusniya Malebari, "Kakang Prabu yen punika Patih Dhayak.
- Sampun carane ing ngrika, tanpa krama reh tan yukti, tur nagri ageng kalintang,
jajahan nagari wukir, manungsa kang sapalih, wadya sepalih lelembut, balane kang manungsa, warnine sami jengginggis." kinen linggih Patih Dabatil wus lenggah.
- Sawurine Umar Maya, kang serat katur ing Gusti, Wong Agung Surayengjagad, mesem denira nampeni, surat sinungken aglis, kinen maos Marmayeku, ngadeg ambuka surat, tembaga rinaja wredi, duk winaca amucung ukaranira.
XVIII. SERAT PANANTANG SAKING DHAYAK SENGARI.
- "Layangingsun ing Dhayak Sengari Prabu, raja Yaplulawal, ratu sudireng ajurit, kang sinembah para ratu hulubalang.
- Dhumawuha marang Bawadiman Prabu, pagene ta sira, mejanani angilani, Yaplulawal pan nora katon manungsa.
- Sutaningsun ki Prabu Kiswa pangindrus, nyengker anakira, Mi Dewi Kun-amaryati, ndadak sira lakekken karo wong liya.
- Sira iku amet sraya ratu agung, soroh anakira, wong Kuparman iku prapti, ngandelaken balane kadi samodra.
- Kaya alun sugih bala para ratu, iku Bawadiman, putrimu aturna aglis, sun panggihken lan ki Prabu Sindhangdhayang.
- Si Pangindrus, ya iku pacanganipun, lan si Kakungingrat, ajaken nungkul mring mami, lamun nora mangkono heh Bawadiman.
- Ingsun pemut wuwuhana sarayamu,
patang mono engkas, ing Kusniya Malebari, pan wus pasthi rusak saking astaningwang.
- Sira iku Bawadiman yekti ngrungu, kasantikaning wang, ratu wudhu ing ajurit, ratu moncol ing sabumi Yaplulawal.
- Lelarenmu jerokna jembarna iku, lawan agawea, hiya kapurancang wesi, balowretinira sundhulena mega.
- nora wurung kuthanira ingsun gempur, Surat titi tamat. Mesem kang sami miarsi, Gya Wong Agung aken mring kang raka Abas.
- Kinarya wus dadya kang serat sul-angsul, pinaringken sigra, nampeni Patih Dabatil, medal saking tarub prapteng jawi mesat.
- Sigra mabur napak wiyat nyamut-nyamut, eram kang tumingal, wong dhapurmu kaya anjing, Patih Dhayak bisa ngambah ing gagana.
- Tan kawuwus apatih ing lampahipun, prapteng nagri Dhayak, kang surat katur ing gusti, angsul-angsul saking nagari Kusniya.
Binuka wus marang Yaplulawal Prabu, "Penget suratingwang, Wong Agung Surayengbumi, kang lelana saking Kuparman nagara.
Kang amengku pira-pira para ratu, dhawuha ing sira, Sang Prabu Dhayak Sengari, Wruhanira sira kang kikirim layang. 1ó. Pan kaliru sira marang yayi Prabu, dudu saking raja, ing Kusniya Malebari, apan ingsun kang mundhut putrining raja.
- Tegesipun aja anjarag nepsuku, Payo kapan sira, pragola angadu sekti, apa teka apa malaku tinekan.
- Dereng tutug kang serat pamaosipun, raja Yaplulawal, kang serat sinebit-sebit apan nulya aken anembang tengara.
- Para ratu kang amanca prajanipun, kinerigken samya, wus lami praptanireki, Samekteng prang balanira Yaplulawal.
- Patihipun Dabatil alon umatur, "Gusti sampun enggal, luhung paduka nyuruhi, minta sraya kang prakosa sugih bala.
- Yen ta amung sawadya tuwan pukulun, langkung saking nistha, lepen anempuh jaladri, tan pangrasa amungsuh sultan Kuparman.
Rajeng Kalub raja Kalbujer pukulun, suruhana ing prang, sugih punggawa prajurit, sami kopar sayekti dhamang kewala.
Raja Kulkul ing kulkiyah prajanipun, inggih aturana, pasthi punika ndhatengi, sayektine raja sami nggendhong raja."
- Pan ginugu Kyana Patih aturipun, "Sira lumakua, angaturi para aji, ingkang padha prakosa asugih bala."
- Tan kawuwus Patih Dabatil kang laju, ganti winursita, Ing Kusniya Malebari, pan Wong Agung pakumpulan wirembagan.
- Aturipun Bawadiman sang aprabu, "Gusti yen sembada, mengsah ingantos ndhatengi, sampun tuwan anglurugi nagri Dhayak.
- Papanipun angel awis beras pantun, Ratu gegemblungan, jajal lanat ambeg Eblis, arang aprang anggung akarya musibat.
- Kematipun paneluhan andelipun, kajawipunika, mintasraya ratu malih, yekti wonten linadenan aprang papan.
- Malihipun rayi paduka anjangkung, pun kakang Pijajar, Raden Wahas nguni prapti, mangsit dhateng pun kakang ing Parangteja.
- Mangkenipun wonten pulo Barjah nekung, nepi mung sadasa, sabat sami cara druwis, kadya ical angkate saking nagara.
31.Kang sinamur titahe rajeng Medayun," kagyat duk miarsa, Wong Agung Surayengbumi, tanya marang Arya Maktal matur nembah.
32. Kabeh katur, Raden Wahas aturipun, ngandika mring raja, ing Kusniya Malebari, "Yayi Prabu ngendi papan kang prayoga?
33. ingkang patut yayi ginawe amethuk, Yudane wong Dhayak, jabane kutha kang radin." nembah matur sira Prabu Bawadiman.
34. Ngambar Simun jawi kitha lepen agung, ara-ara jembar, aradin sitine wedhi, wiyaripun wonten lampahan sasiyang."
35. Ngandika rum Wong Agung mring para ratu, "padha resikana, papane ingkang prayogi, kang apantes badhe papaning ayuda.
36. Apan ingsun yayi Prabu arsa ngujung, marang pulo Barjah, wus lami ing kajat mami, angur mati ing astana Nabi Adam.
37. Lawan ingsun amanggihi ariningsun, yayi Wahas ika, anamur lunga nanilib, kang anepi aneng wukir pulo Barjah."
38. Apan sampun sampurna kabeh kang rembug, sagung para raja, mring Ambar Sinum angrakit, pan Wong Agung anamur mring Pulo Barjah.
- Wus katemu lan Atmaja Betaljemur, Sira Raden Wahas, apan sarwi abebisik, ala ayu ing pratingkah winangsitan.
- Pelingipun nggih pun paman Betaljemur, Wong Agung Santosa, narima titahing Widdhi kacathete rehing Guru tan kawuntat.
XIX. PRAJURIT ING DHAYAK SENGARI MANGSAH PRANG
Pangkur
- Kuneng malih winursita, rajeng Dhayak srayane samya prapti, ing Kalkiyah raja Kulkul, bala tanpa wilangan, lan narendra Kalbujer sang rajeng Kulub, asugih bala narendra, ratu wudhu ing ajurit.
- Dedeg satus pitung dasa, egas prapta nagri Dhayak Sengari, budhale wadya panganjur, Sang Prabu Sindhangdhyang, murweng karsa kudu akarya penganjur, anglir prahara ruhara, budhale sagunging baris.
- Wahana mawarna-warna, tri gumuruh kadya wukir ngebeki, wana kang tinerak gempur, atemah ara-ara, tan winarna lamine aneng delanggung, sampun angambah jajahan, ing Kusniya Malebari.
Geger sami ngungsi kitha, den bahaki den jarah den boyongi, mantri tampingan kesusu, atur uningeng kitha, Patih Abunandir ingaturan sampun, praptane kang mungsuh Dhayak, wus aneng desa paminggir.
Katur Prabu Bawadiman, lajeng katur wong agung Ngalabani, aparentah para ratu, angirabaken bala, mijil saking kitha tata Ngambar Simun, mengsah prapta mrepek kitha, wadya ing Dhayak Sengari.
- Makuwon ing Ngambar Sirat, pojok kidul wetan ingkang den nggoni, ngara-ara Ngambar Simun, sami ngideg pinggirnya, pinggir wetan barising mengsah anglajur, Ler kilen Baris Kusniya, Wadyà Kuparman ngebeki.
- Kang ngujung neng pulo Barjah, ingaturan uninga mengsah prapti, Wong Agung anulya kondur, prapteng kitha sanega, saha bala mijil baris Ngambar Simun, tan kari Sri Bawadiman, Raden putra tengga puri.
- Lan para ibu sadaya, sih-sinihan Ni Dewi Kunmaryati, wau ta ingkang winuwus, mengsah ebat tumingal, dene gunge pakuwon Ngarab ngendhanu, wadya jro eram tumungal, gunging mengsah angebeki.
- Inganti sarumatira, pakuwonnya wusnya kawan dasari, Wong Agung kikirab sampun, miyosi ing payudan, tengara tri gumuruh guntur gumuntur, wadyaning mungsuh miarsa,
nimbangi tengara nitir.
- Wus mijil mungsuh lan rowang, baris tepung kupeng kalangan asri, ing wijohan palowanu, ri Sang Surayengjagad, aglar ngarsa prajurit kang para ratu, wong agung ing Parangteja, lan dipati Guritwesi.
- Katri Raja Bawadiman, datan tebih Sri Yablulawal mijil, lawan Sang Aprabu Kulub, narendra ing Kalkiyah, sri narendra Kalbujer sang prabu Kulub, lan prajurit para nata, sadaya mijil ing jurit.
- Sira raja Yapblulawal, titihane bakarles angajrihi, sirah macan awak lembu, ngegla aneng matengga, sira raja Kalbujer sang rajeng Kulub, prapta ing papan tumingal, kang mengsah kadya jaladri.
- Amanggung aneng wahana, rajeng Kulub ngatag ingkang prajurit, nama raja Jabarkamus, Kosar kadhatonira, "Lah cacaken yudane si Arab iku, ingsun arsa ngawruhana!" raja ing Kosar wotsari.
- Mangsah anitih turangga, sira raja Jabarkamus.ngajrihi, amandhi gadanira gung, prapteng papan susumbar,
"Metonana wong Arab saparsa lampus, iki ratu kinawasa, aja na nedya ngunduri."
XX. PATIH BUNANDIR MAJENG PRANG
Durma
- Kadya guntur surak Dhayak Sindhangdhayang Kulub Kalkiyah atri, wau duk miarsa, Kyana Patih Kusniya, nembah Kya Patih Bunandir, ingiden mangsah, nitih turangga jenggi.
- Kadya nengker tri loka surak wadya Rab, kang yuda wus apanggih, pan ayun-ayunan, Jabarkamus tatanya, "Sapa aranmu prajurit?" nauri sugal, "Ingsun Patih Bunandir.
- Papatihe Sang Aprabu Bawadiman, Kusniya Malebari, Hiya balik sira, lanat sapa ranira?" "Ingsun ing Kosar nagari, ratu digdaya, Jabarkamus ran mami.
- Lah nggadaa Patih Bunandir den enggal, sun arsa angrasani, ing panggadanira!" Abunandir wuwusnya, "Dudu caraning ajurit, andhinginana,
jer wus kawengku mami.
- Ing balane jeng gusti Sultan Kuparman." Jabarkamus nauri, "Apik si dubillah, lah payo tadhanana!" Jabarkamus muter bindi, tangkis legawa, Kyana patih Bunandir.
- Dyan binindhi jumebret parise waja, Kyana Patih Bunandir, angayati gada, "Sun wales den prayitna!" Ginada wus pasang tangkis, parise waja, jumebret tibeņg tangkis.
- Kadya guntur surake mungsuh lan rowang, rame asilih ungkih, agada ginada, dangu datanpa karya, sareng seleh gada kalih, pedhang pinedhang, rame ungkih ingunkih.
- Gantya kiter-kiniter turangganira, samya waged ing tali, Bunandir anganan, kering sang rajeng Kosar, sareng panggih gapyuk sami, turangga kerah, saut pating balerik.
- Dangu denya prang pedhang ider-ideran, pedhang tan migunani, sareng mbuwang pedhang, gantya sendhal-sinendhal,
sami nginggiling turanggi, sang rajeng Kosar, sinendhal wus katarik.
10. Ucul saking turangga binanting sigra,
saking nginggil turanggi, bumebrug ing lemah, Jabarkamus kantaka, sigra rinebut ing dasih, wus ginosongan, surak gumuruh atri.
- Kyana Patih Bunandir mider ing papan, susumbar nguwuh tandhing, "Payo agantia, amrih kiwul ing aprang, rebuten ingsun ngajurit!" ya ta miarsa, wau raja Dukyadis.
- Rajeng Ngusur mangsah anitih turangga, kawot kaprabon jurit, puniku santana, nira rajeng Kalkiyah, nak-sanakira Dukyadis, Kulkul kang tuwa, tate nguwisi kardi.
- Surak umung wadya Kulkul lan kalkiyah, tuwin Dhayak Sengari, wadya Sindahngdhayang, gumuruh mawurahan, kang mangsah raja Dukyadis, prapteng ranangga, wus panggih kang ajurit.
- Abunandir tatanya, "Sapa ranira?" kang metua ngajurit,
"Satana Kalkidah Ngusur kadhatoningwang, Ya ingsun raja Dukyadis,
Lah sira sapa?"
"ingong Patih Bunandir,
- Papatihe Sang Aprabu Bawadiman," angling raja Dukyadis, "Hiya den prayitna, kudhunga bandabaya, sun gada aja ngoncati." Sigra ginada, Jumebret tibang tangkis.
- Kuwatira panggada rosaning tadhah, parise metu geni, Bunandir karasa, gumeter kudanira, kinuwataken ing tangkis, Kuda kinetap, tatali den kendhoni.
- Kuda milar kinawil minger anganan, angling raja Dukyadis, "Wentala si setan, nadhahi gadaningwang," amuter gada Bunadir, "Payo kudhunga, Bandabaya sun gitik."
Gya ginada sang raja Ngusur atadhah, jumebret tibeng tangkis, parise malela, mubal metu dahana, surake awanti-wanti, gada ginada, rame ingkang ajurit.
Yen ginada Patih Bunandir kasingsal, sıra raja Dukyadis, tan osik atadhah, dangu dennya prang gada, tan ana kasoran kalih, saling gegaman, nanging kasaput wengi.
- Tinetegan mundur kalih kang ayuda, amasanggrahan sami, lajeng abujana, lan sagung para raja, Wong Agung Surayengbumi, angganjar marang Kya Patih Abunandir.
- Tinimbalan mring ngarsa sinungan sabda, "Heh kaya pa Bunandir, tandange wong Dhayak?" Bunandir matur nembah, "Gusti dereng wonten mijil, prajurit Dhayak, suruhan kang metoni.
- Rajeng Kosar Jabarkamus ingkang dibya, nanging sanget kang rayi, prawiraning aprang, rajeng Ngusur prakosa, rinipun raja Dukyadis, manawi benjang," Ngandika Jayengmurti.
23. "Hiya besuk Abunandir angantia,
sira lerena dhingin, pawong sanakira, dimen padha tumandang,' Tur sembah Patih Buanandir, "Nuwun sandika." Kuneng wau kawarni.
- Rajeng Kulub ing Dhayak miwah Kalkiyah, dalu bujana sami, sagung para nata, tanya solahing yuda, katur sosalahing jurit, tingkahing lawan, kang sami den raosi.
- Rajeng Kulub Kalbujer asru ngandika, "Hiya ing benjing-enjing, padha gedhugana, prajurit kang gegala, kang papak kadya Dukyadis, dimene medal, ratune kang bebecik."
- Mungsuh rowang enjing tata baris kapang, Wong Agung Jayengmurti, munggeng dirgasana, palowanu rinengga, aglar prajurit para ji, Sri Bawadiman, tan tebih mungging kursi.
- Lan satriya Parangteja jajarira, Dipati Guritwesi, supenuh malatar, prajurit para putra, tanpa wates gunging baris, wau sang nata, mungsuh paprangan prapti.
- Sami tedak saking ing wahanira. ing tingkah animbangi, mring Sang Kakungingrat, lenggah ngamparan retna, anjenengi ing ajurit,
samya tumedhak, munggeng palangka manik.
- Amelatar barise kapang kalangan, prajurit kang para ji, kang badhe saos prang, misah denira lenggah, kang sampun tate ngentasi, mangun ngalaga, 'karya asmara kingkin.
MILK KEPUSTAKAAN
DIREKTORAT TRADISI
DITJEN NBSF DEPBUDPAR
XXI. PRABU KEWUSNENDAR NAWAN RAJA KALIH.
Asmaradana
- Amit Sang raja Dukyadis, mindhoni metu ngayuda, saking dene ber kuwanen, sampun anitih turangga, kawot kapraboning prang, prapteng rana nguwuh-uwuh, "Payo saparsa palastra.
- Papagena tandang mami, iki narendra digdaya, ing Ngusur kadhatoningong, Prabu Dukyadis ya ingwang, prawira mandra guna." wau tan betah angrungu, Kewusnendar ing Yujana.
- Amit anembah ing gusti, ingiden sigra umangsah, anitih kuda binarong, Kawot sakapraboning prang, wajik pun Layar Mega, kuda teji weton ing rum, ageng inggil janjan pita.
- Binusanan murub asri, mangsah angatepang wedhar, tuhu prayoga tandange, pan sarwi amandhi gada, sebat-sebut binuwang, onclang gadanira muluk,
yen kala nadhabi gada,
- merkekeh mendhak kudeki, yen sampun nampani gada, sumebut milar kudane, lajeng angatepung wedhar, ebat kang sami mulat, prabane makuta murub, bagus dedege parusa.
- Wusnya ngatepang anyirig, tangkepe pun Layar Megà, angepyah tajem sirige, dhasar narendra sembada, besus aneng turangga, wong Arab surak gumuruh, ratu gegamben kang mengsah.
- Prapteng papan wus apanggih, raja Dukyadis tatanya, "Heh sapa aranmu katong? baya ta Sultan Kuparman, ya si Surayeng jagad, dene paryoga tingkahmu, pantes rijaling alaga."
- Mesem denira nauri, "Ingsun narpati Yujana, Kewusnendar araningong, kang ingaken saudara, dening Sultan Kuparman, Balik sira sapa ranmu?" Sumahur, "Dukyadis ingwang.
- Ing Ngusur kadhaton mami, Den prayitna Kewusnendar, tadhalana gadaningong!" Dukyadis amuter gada,
Ginada Kewusnendar, atangkis parise murub, gumuruh suraking bala.
- Kang ayuda antuk sisih, sami narendra sudira, Kewusnendar muwus alon, "Ingsun wales den prayitna, kudhunga bandabaya!" raja Dukyadis akudhung, parisanira malela.
- Kinetab turangganeki, ngiter sarwi muter gada, saha senggak panggadane, Dukyadis pamuterira, kawratan tangkis kontal, katelanjur sirahipun, Dukyadis kudane pejah.
- Nateng Ngusurkajempalik, tibanira saking kuda, rajeng Yujana nulya ge, tedhak saking kudanira, Dukyadis pan cinandhak, wangkingan ingikal muluk, neng asta kadya likasan.
- Sigra binanting ing siti, raja Dukyadis kantaka, tarutul wau praptane, Patih Bunandir ambanda, binekta mundur sigra, Dukyadis katawan sampun, surake bala wurahan.
- Mider ing papan sesirig, sigra Prabu Kewusnendar,
susumbar nguwuh munguhe, '"Payo endi metonana, pupulihing ayuda, belanana ta kancamu, ingkang sun banting kantaka.
- Payo metua ngajurit, ratu Dhayak Yaplulawal, tandhing prawira lan ingong, Yujana ratu gagala, prawira mandra guna, rebuten ing pran ya ingsun, andele Sultan Kuparman."
- Wau tan betah miarsi, raja Dirkuha Dahana, arine raja Kalbujer, kuthane ing Rukmadama, mangsah nitih dipangga, sarta amandhi salukun, dedeg pitung dasa egas.
- Anjenggarang munggeng hesthi, Kewusnendar ngawe bala, prapta wau dipanggane, palana busana retna, sigra wus tinitihan, respati ngundha salukun, sri Bupati ing Yujana.
Wus ayun-ayunan jurit, ngling prabu ing Rukmadama, "Heh sapa aranmu katong?" "Hiya ingsun Kewusnendar, narpati ing Yujana. Hiya ta sapa aranmu? apa sira ratu Dhayak?"
Sugal denira nauri, "Ingong Dirkuna dahana, arine raja Kalbujer, kuthaningsun Rukmadama. Den yitna Kewusnendar, atangkisa parisanmu!" salukun sigra ingangkat.
- Kewusnendar pasang tangkis, sigra ngangkat gadanira, tumibeng tangkis jumebret, surake bala gumerah, sang Prabu Kewusnendar, angangkat salukunipun, tangkis nateng Rukmadama.
- Sinalukun Sri Bupati, kanteb tangkise kaplesat, Dirkuha Dahana age, tangkis ilang saking asta, nyana mungsuhe nistha, Kewusnendar asru muwus, "Jupuken parisanira.
- Ingsun gada sira mati, paningsun dudu wong nistha, katuju mati mungsuhe, tanpa parisan ginada, mengkono loking jana, Hiya den ayem tingkahmu, ingsun datan murang krama."
- Angambil parisan malih, raja Dirkuhadahana, sigra anyalukun age, tangkis Prabu Kewusnendar, sinlukun tan wigata, winales parise remuk,
naratas kumbaning liman.
- Pecah sirahe kang hesthi, Prabu Rukmadama kontal, sanget kanteb ing tibane, tangi sigra narik pedhang, Gajahe Kewusnendar, meh pinedhang sukunipun, kebat Prabu ing Yujana.
- Sinawat salukun aglis, Dirkuhadahana kena, katenggel gulu iringe, niba Prabu Rukmadama, narutul praptanira, Abunandir kang amikut, marang Dirkuhadahana.
- Binekta mundur tumuli, surake kadya ampuhan, katawan kalih ratune, dening raja Kewusnendar, kasaput dalu nulya, wong Arab netegi mundu, mengsah nimbangi tetegnya.
- Mundur kalih kang ajurit, gumuruh swaraning bala, pamoring baris makuwon, ratu kalih kang katawan, sampun mungging warangka, mengsah barisira rindhu, kakenan angguladrawa.
XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRANIPUN WONG AGUNG
Dhandhanggula
- Sami susah kang mungsuh prihatin, arsa nglampahken cidra tan rembag, raja Kulkul lan Kalbujer, dene caraning ratu, dereng ngantos ngulati budi, dadya kendel kewala, wadya Rab minuwus, kasukan-sukan bujana, winangsitan tan ana metoni jurit, yen mengsah datan medal.
- Kuneng ingkang yun-ayunan jurit, kawuwusa nagari Ngajerak, pira ta mangke lamine, Raden kalawun-lawun, titimbule kalis ing sakit, lir dinus gege toya, yuswane sang bagús, sampun kawan welas warsa, wus ginulang-gulang pratingkahing jurit, Raden sampun kajiman.
- Sasolahe pakartining ejin, tan kemutan tingkahing manungsa, duk wau ing parecete, binuwang samodra gung, mung sadina lawan sawengi, wengine neng kendhaga, apa marganipun, weruha tata manungsa,
mung sakesuk aneng jaman manungseki, sadina neng samodra.
4.Nulya tinampan jamaning ejin, piniyara kang ibu Ismaya, punapa malih ibune, pan garwaning jin ratu, raja Miswan ing Jonggiraji, wus kasok tresnanira, marang Raden sunu, pan kadya nggenira yoga, datan pae lan atmajane pribadi, jin wungu raja Miswan.
5. Miwah tresnane kepati-pati, Sang Aprabu Jaswadi Suwangsa, wus kadya putrane dhewe, milane ajujuluk, Hiya Raden Iman Karneni, dening duwe parengan, kakalih puniku, nagari emban lan inya, kalihipun kadi bapa ing sayekti, emban lan bapa inya.
5. Raden Minsar tan pisah sanyari, kala timure aneng jro pura, lir kinembar palihane, duk umur tigang taun, kawan taun aneng jro pura, tan sinung medal-medal, marang ingkang ibu, Ismayawati kalawan, ingkang raka nata Dewi Kuraisin, alami neng jro pura.
7. Raden Minsar Palihanireki, tuwin inya lawan embanira, Raden putra saparane,
andungkap pitung taun, panyuwune dipun lilani, bekta mring nagrinira, inya embanipun, tigang wulan neng Suwangsa, tigang wulan malih aneng Jonggiraji, salamine mangkana.
- Yen kang ibu kangen den timbali, Hiya saking nagari Suwangsa, tuwin saking Girajine, tan kongsi tigang tengsu, yen pinareng meh limang sasi, kang ibu lan kang raka, nora nanà mundhut, Yitnane Jaswadi Miswan, Raden putra binekta sowan pribadi, marek mring kitha emas.
- Raden Putra tan ana martani. lamun putra hiya Tanah Arab, amung Jonggiraji wruhe, lawan ing Suwangseku, ngrasa putranira Jaswadi, pinundhut mring Ngajerak, iku kawruhipun, lawan malih ingaweran, "Aja ana tutur marang anak mami, yen iku putra Ngarab!"
- Suwarnane nglangkungi saking jin, peri perayangan nggoning rupa, tan ana mirib Rahaden, kadya maksa dinulu, ngilangaken langen sabumi, pasir wukir wulusan, sirna langenipun, miwah sajroning samodra,
apa dene langen sangisor wiyati, sirna mor ingkang warna.
- Lapgang Raden Iman Karnaeni, ambek kuswa Raden Banu Kelan, Raden ing Jonggirajine, Raden ing Suwangseku, Raden Amir-atmaja nenggih, Raden Bakdi Ngumaman, Raden Ibnu Laut, Rahaden Kardha Kandhaga, Raden Jaya Nawaretna Raden Dawin, Jinan lawan Wa Insan.
- Raden Dawin Nurkus Karnaeni, Raden Dawin Karbumulku Jinan, Raden Ibnu Jaswadine, Raden Ismayasunu, Raden Aki Kusmara Kusrin, prawira mandra guna, ing aprang pinunjul, winuwus surayeng praja, tebih ing dyah karem kaprawiran jurit,. la-ela ing ngalaga.
- Cinarita tingkahing ajurit, ingkang ibu lawan ingkang raka, telas tumleg ing Rahaden, sadaya datan katun, miwah Dewi Ismayawati, datan arsa mareka, marem yen andulu, tan susah ing Tanah Arab, mulat marang Raden Dawin Karnaeni, sasat Sang Kakungingrat.
- Tuwin nata Dewi Kuraisin, mulat kang rayi sasat kang rama,
amapanaken kangene, Raden Ismayasúnu, Raden Abu Lautan pekik, ping tiga duk dinuta, 2 mring raka kang ibu, anggitik praja jin kopar, ing Julngiyah bedhah dening Raden Mantri, ratunipun kabanda.
- Ing Kabulmah lan Kismen siri, bedhah ratune sami katawan, katri jin kapir kang gedhe, marma ageng sihipun, prawirane sampun kaeksi, timur pan wus kakaya, mring raka lan ibu, yen kinen nggitik nagara, prabu kalih ing Suwangsa Jonggiraji, tan pisah lan kang putra.
- Raden Minsar kang tan kena keri, saparane kang rayi tut wuntat, mangkana pamiarsane, yen ana perang agung, mungsuh rowang kadya jaladri, purwa Jaswadi putra, kalawan Sang Prabu, punika angsaling warta, Yen prang gedhe ing Kusniya Malebari, amungsuh rajeng Dhayak
17.1Duk miarsa yen ana wong jurit, Raden Dawin hiya Banu Kelan, sigra umarek ibune, kang putra nembah matur, lamun arsa anawung jurit, kang ibu angandika,
"Endi bapakanmu?" raja Jaswadi ngandikän, ing Suwangsa raja Miswan Jonggiraji, kalih wus prapteng ngarsa.
- Ngandika Retna Ismayawati, "Tutur-tutur marang sutanira, ngendi ana perang gedhe?" Jaswadi nembah matur, "Ing Kusniya mangkeginitik, marang Sang Rajeng Dhayak, putrane pinundhut, tan suka aminta sraya, ndhatengaken Wong Agung Surayengbumi, Sultan adi Kuparman.
- Putarnipun Risang Jayengmurti, pinanggihken lan putri Kusniya, milane dadya prang rame, anyengker laminipun, Sindhangdhayang Pardiyu siwi, Kusniya jinis Islam, milane tan ayun, mimitran lan tiyang Dhayak, ingaturken putri adi Malebari, mring Sang Surayengjagad."
Ingkang putra tinimbalan prapti, Nata Dewi Kurisin wotsekar, kang ibu lon ngandikane, "Nini, arinreku, pari kudu anapung jurit, Malebari Kusniya, ing mangke prang agung, arinira Ki Jayusman, pinanggihken Bawadimankang sesiwi, putri adi Kusniya.
Arinira aterna pribadi, amendhema laku arinira, jajalen lan wong tuwane, ngayoni dibyanipun, anapunga milu wong Kapir, dimen rame kang aprang.' kang putra wot santun, "Angakua wong lelana." duk miarsa Raden Umi Kaelani, Raden Bakdi Ngujaman.
- Ingkang ibu pangandikaneki, ragi kacathet wardayanira, yen ing Mekah kawijile, angling sajroning kalbu, Andikane ibu kayeki, "Apa jinis manusa, hiya wijilingsun?" Nata Dewi aturira, "Kula boten ambekta bala gung inggih, sawatawis kewala".
- Dyan sanega sira Nata Dewi, wus samekta badhe angsal-angsal, woh-wohan Ngajerak kabeh, datan mawi wadya gung, mung sayuta wadyanira jin, ratu emban lan inya, ingkang datan kantun, raja Jaswadi Suwangsa, raja Miswan ratu jin ing Jonggiraji, lawan ingkang palihan.
- Raden Minsar tan pisah lan ari, wus mangkana budhal sang kusuma, anapak wiyati kabeh, kapraboning prang pupuh,
amepegi Rahaden mantri, saking ibu sadaya, nembah nguswa suku, ingaras sirahing putra, Dyan umesat ing ngarsaring ibuneki, nusul marang kang raka,
- Pan ginendhong mring raja Jaswadi, lambat-lamat ingantosan wiyat, sampun amor panggonane, lan raka Retna Prabu, ngandhap ingkang ngamparan wilis, Raden aneng ing pundhak, palangka jumerut, binayang ing peri kathah, titihane Nata Dewi Kuraisin, pan sarwi paguneman.
27."Besuk yayi sira yen ajurit, susumbaraDyan Abu Lautan, Umi Kelan paparabe." kang rayi awotsantun, kudanira si jonggiraji, anut araning praja, yeku wus panuju, ules biru tutul pita, "Sira ngatona cara manungsa yayi, kakangira si Minsar. - Hiya masih yen caraning ejin, bapakira iku karo padha, iya cara ejin bae, rumeksa ing sireku, nora katon prayoga yayi, nadyan sira babara, ing kulanireku, Bapakira iku padha,
Hiya mangsa betaha pisah sireki. salamine rumeksa.
- Nanging lamun nemoni wong kapir, kakangira si Minsar ngatona. yen prang nyilumana bae, dene ta ingsun njangkung, nora adoh aneng wiyati," Wus telas gunemira, lajeng lampahipun, prabeng rat ingkang kungkulan, pan meh prapta ing Kusniya Malebari, katon ing pulo Barjah.
- Katon nggenggeng apindha jaladri, pabarisan sajabaning kutha, Kusniya Malebarine, Ya ta kendel Sang Ayu, asingidan kathah jin kapir, manawa na uninga, ambabancang laku, amasang asmareng netra, sakathahe jin kapir tan na udani, marang sang retnaning dyah.
- Sigra kinen tumurun kang rayi, nuju sami miyos ing ayuda, mungsuh lan rowang kalihe, wus kapang barisipun, tedhakira Rahaden mantri, Bapa kalih tut wuntat, nanging tan kadulu, mung palihan Raden Minsar, milu ngaton anjujug wau sang pekik, Yaplulawal srinata.
XXIII. RADEN BANU KELAN NYOBI INGKANG RAMA
Sinom
- Dumrojog ing ngarsanira, Sang Prabu Dhayak Sengari, angadeg sarwi ngandika, "Heh Sang Prabu ingsun iki, arsa anapung jurit, milu ing sira Sang Prabu, amungsuh lan wong Arab," Rajeng Dhayak anauri, "Bage sira anak mas tutulung ing prang."
- Ebat kang sami tumingal, ing pekike Raden Mantri, Yaplulawal atatanya, "Sireku satriya ngendi?" "Ubengan ingsun iki, lalana milu prang pupuh, mengko yen wus karuhan, gegitikingsun ngajurit, pasthi lan sira malih sang nata."
- Suka raja Yaplulawal, Rahaden sigra miyosi, anitih turangga pelag, weton ing jin Jonggiraji, akekapa rinukmi, cara jin busanaipun, kabeh busananira, apan busana saking jin, gebyar-gebyar kadya andaru lumampah,
- Prapat ing rana susumbar,
'Payo rebuten ing jurit, satriya Dawin Lautan, ya Raden Umi Kelani, prawira sura sekti, nadyan ingsun masih timur, tate naleni raja, wong Arab payo ajurit, metonana ing kene padha prawira."
- Wau tan betah miarsa, Rajeng Yujana nulya mit, ing gusti sang Kakungingrat, ingiden mengsah wotsari, nitih turangga aglis, Layar Mega abramurub, mangsah ngatepang wedhar, surake gumuruh atri, mungsuh rowang lir wukir guntur sahuran.
- Wus panggih ayun-ayunan, rajeng Yujana ningali, dening bagusing satriya, anjenger sri narapati, kaya ratuning peri, serayaning ratu mungsuh, kiniter Kewusnendar, "Sapa aranira aji?" "Ing Yujana iki raja Kewusnendar."
- Balik sira iki sapa? durung sedheng mangun jurit, cahyamu amindha wulan, apa ta ratuning peri?" Raja putra nyauri, "Raden Umi Kelan ingsun, hiya Abu Lautan, Sri Dhayak met sraya mani," Asru mojar sira raja Kewusnendar.
8. "Kasungsang kaliru sira,
teka gelem den aturi, maring mungsuh lanatolah, amungsuh lan gusti mami, Lah sira iki becik, suwitaa ratuningsun, winor lan para putra, pasthi sira den kasihi, ngendi ana wong rupa kangkaya sira.
- Amung para putra Ngarab, sairib lan sira iki, nanging meksih luwih sira, ngilangken langen sabumi, payo sun gawa aglis, eman aja prang lan ingsun," Angling Bakdi Ngujaman, "Dudu satriya sayekti, ngoncatana ing wuwus ingkang kawedal.
- Apan ingsun wus ubaya, lan Prabu Dhayak Sengari, mbanda para ratu Arab, sanadyan si Jayengmurti, metua sun taleni." Kewusnendar rengu muwus, "Aja lancang pangucap, eman warnamu apekik, wani nyoba angucap Sultan Kuparman.
- Menek antuk borok sira, gustiku kabibullahi," "Heh ta payo Kewusnendar, apa kang aneng sireki, aran sun nedya jurit, pagene anampik mungsuh," Angling Sri Kewusnendar,
"Kapirare temen mami, anuruti bocah jedheng ngajak aprang!"
12. "Sanadyan bocah jedhenga,
jer rupane mungsuh iki," Kewusnendar wuwusira, Apa sakarepireki!" Raden asru denyangling, "Aprang gada sukaningsun, kudhunga paris waja!" Raden muter gada aglis, dyan kiniter ginada rajeng Yujana.
- Sumyur parisane waja, sirahing turangga keni, pecah rebah kuda pejah, tiba kongsep Sri Bupati, gumeter sarireki, angres karaseng bebalung, sajegingsun ayuda, durung menangi gegitik, lir katiban kang parbata satus waja!
- Obah ingkang pitung dasa, babalunge sri bupati, Raden Umi Kelan tedhak, marani ngarsanira ji, ngadeg sarya angling, "Lah payo junjungen ingsun!" Rajaputra cinandhak, wangkinganira tumuli, pan ingangkat nanging meksa datan kangkat.
- Kinuwataken pineksa, sukune sri narapati, sadekung manjing ing lemah, netranira mijil getih, Kewusnendar sru angling,
"Anggur ambedhola gunung,
payo rare malesa!" Bakdi Ngujaman nulya glis, nyandhak wangkingane raja Kewusnendar.
- Jinunjung den ikal-ikal, sri naranata binanting, kanteb tibanireng lemah, gumuruh suraking kapir, Sang Nata den gosongi, mring wadya binekta mundur, raja Kemar gya prapta, anggada ing sang apekik, pan tinangkis sumyur gadanira Kemar.
- Sigra denya narik pedhang, amedhang raja Kuwari, tinangkis camethi mlesat, anyandhak ing Raden Mantri, tinarik tan katarik, sigra winales jinunjung, binuwang rajeng Kemar, tiba sajabaning baris, surak umung raja Kandhabumi prapta.
- Anyandhak wangkinganira, ingikal-ikal tan osik, tinapuk ing raden Minsar, tiba kanteb sri bupati, cinandhak pinggangnya glis, binuwang muluk mandhuwur, rajeng Kandhabuwana, tiba sajabaning baris, sigra prapta raja Gari Andarmuka.
- Cinandhak sigra binuwang, tiba sajabaning baris, surak umung mawurahan,
kadya rebahing wiyati, ya ta kasaput wengi, samya mundur kalihipun, Sang raja Yaplulawal, amethuk ing Raden mantri, pan rinangkul makuwon sinungga-sungga.
- Munggeng ngamparan kancana, sinungga sungga para ji, lajeng pra samya bojana, mider ingkang ponang larih, Sang Prabu Dhayak angling, "Pira mau kang kasambut, kang para ratu Arab?" umatur patih Dabatil, "pan sakawan kalebet pun Kewusnendar."
- Kalbujer nambungi sabda, "Heh kakang patih Dabatil, gempal tyase wong Kuparman, Kewusnendar nandhang kanin, ika wong angluwihi, sembada ulese bagus, nglalaangi yen aprang, Raja Kulkul anambungi, "Wus tinemu apese si Kewusnendar.
Ika macane wong Arab, banthenge barisan iki, wus lega rasaning manah, ilang kang gawat ting jurit, seleh baune kering, Si Kalana Jayengsatru, sayekti ngaresing tyas, suka sagung kang para ji, Ya ta kuneng wuwusen baris Kusniya.
Wong Agung Surayeng Jagad, bujana lan para aji, nyatur mung solahing yuda, Kewusnendar den timbali, binayang munggeng kanthil, dene ratu kang tetelu, sanget tan bisa obah, sadaya jinampen sami, mring Marmaya duk sami entheng sakala.
- Wong Agung alon ngandika, ndangu tingkahing ajurit, Kewusnendar matur nembah, "pukulan mengsah puniki, dede wadosing gusti, prajurit kang maksih timur, cahya nuksmeng sasangka, bobote datan kekalih, lan paduka kembar tangkeping ayuda.
- yen paduka anuduha, ing benjing para narpati, sayekti mangsa mbangkata, dhateng prajurit kang pekik, malah telasa gusti, prajurit kang para ratu, lamun dede paduka, tundha bema ing ajurit, angathahken risake abdi paduka."
- Kumepyur duk amiyarsa, Wong Agung Surayengbumi, ature sri Kewusnendar, pasthi nateng Yujaneki, pan prajurit sayekti, wewekane ing prang putus, lamun den aranana,
abot pan abot sayekti, yen ingaran entheng mring Sri Kewusnendar.
- Sayekti kalamun agal, nateng Yujana wotsari, "Pukulun ingkang satriya, pamulu cahyane mirib, lan paduka tan kalih, amung kaot enem sepuh, rompok ingkang sarira, ing jangga miwah ing lathi, yen sampuna estri kadya putri Kelan.
- Kumenyut tyase karantan, Wong Agung Surayengbumi, barebel wijiling waspa, ciptane kacathet wingit, sedane ingkang rayi, jabang bayine linabuh, apa na kang mupua, sutaningsun jabang bayi, baya-baya den sarah mring rajeng Dhayak.
- Hiya ta mangsa suwea, yen tibaa ing samodra, sigra dennya ndangu malih, Kewusnendar wotsari, "Pukulun susumbaripun, Raden Abu Lautan, paparab Umi Kelani, "Ya pagene mangkono denya susumbar.
- Rahaden Bakdi Ngujaman, Raden Dawin Karnaeni, Rahaden Iman Suwangsa, Raden Iman Jonggiraji, Rabikusmara Kusrin, Rahaden Ismaya sunu,
Raden Amir-atmaja, kang sawang gebyaring sasi, eman temen wong bagus kena ngloroban."
- Raja Gari Andarmuka, wus enteng kinon nimbali, binayang kanthil kewala, prapta ngandika Sang Amir, "Ratu kadang Ngabesi, ing payudanira mau, kongsi awas ing láwan, satriya kang metu jurit," matur nembah raja Gari Andarmuka.
- "Inggih langkung saking awas, satriya ingkang pinekik, tarampile sikep pedhang, kadi angger Maryunani, pamulunipun mirib, nginggil tenggak wangunipun, angger Kobat Sarehas, pideksane dedeg mirib, kadi putra paduka Kaden Jayusman.
- Yęn sampuna tiyang Dhayak, amba tan purun nglawani, manawi kalintu ing prang, nenggih darah Puserbumi, satelenge samodra gung, sapucaking aldaka, yen darah ing Puserbumi, amora wong sakethi netrane beda.
- Datan kenging pinapadha, tedhak Kures Banu Kasim, kocap kocaking paningal, muncar muncaring pangeksi, kalamun trah Ibrahim,
boten kenging wowor sambu, nanging punika Dhayak, balane lembat sapalih, mung puniku mesgule manah kawula.
- Yen sampuna makatena, angadaa ping sakethi, kawula emban kewala, ambanggep trah gusti mami, wong Dhayak mbokmanawi, pakartine ananamur, ratu Dhayak durjana, yen kabankata sayekti, kawula prih pejahe ingkang satriya.
.36. Gumyak sagung kang miarsa, Kewusnendar anambungi, "Aja na maido padha, sudibyane mungsuh iki, padha rasakna dhingin, metua prang besuk esuk, weruha aboting prang, abot lan enthenging jurit, pupukulan panangkise nggoning nyata. - Kalawan ayeming ulat, ptatandha prajurit luwih, Lamdahur nambungi sabda, sarwi gumuyu denyangling, "Hiya ing benjing enjing, sun pithese lare iku, dhasar padha asabar, mungsuh prang lan bocah cilik, amedhanga sun sambi mungkur kewala."
XXIV. PRABU LAMDAHUR MAPAGAKEN RADEN BANU KELAN.
Pangkur
- Ngakak Prabu Kewusnendar, "Aja sira Lamdahur metu jurit, mangsa wurunga kapupu, mundhak ngrowani ajang, basa sira ing aprang patitis anakmu, tandangmu ing aprang angawag, durung nggeguru ing jurit.
- Ngandelaken amba dawa, gedhe dhuwur anake ratu luwih, allah hiya bapakanmu, kowe mangsa tirua, jer ketara tandangmu durung nggeguru, patitis ceblungmu uga, si Pirngadi Banarungsit.
- Lamun dadia Wong Dhayak, wani tandhing ngepat milu Pirngadi." sangsaya rame gumuyu, para nata miarsa, pan Wong Agung wagugen mangu mangun kung, yekti sang rajeng Yujana, ingandel mungguhing tanting.
Kuneng ing dalu rahina, tri gumuruh tengara metu jurit, gong beri kendhang gumuruh, mungsuh rowang tengara, teteg ewon kendhang gong thongthong-grit puksur, mijil malih kang ayuda, kang bala kapang ngubengi,
Sami munggeng palenggahan, Wong Agunge njenengi ing ajurit, baris lir akasa tedhuh, nggenggeng tanpa watesan, kang saos prang prajurit kang para ratu, amisah panggenanira, mungsuh rowang wus miranti.
- Munggeng patarana emas, Raden Iman Karneni pamit malih, Kalbujer sang rajeng Kulub, ing Dhayak Yaplulawal, nitih kuda kawot kaprabon prang pupuh, swaraning bala gumerah, angsahe prabu taruni,
- Prapteng rana Raden Minsar, kang ngampingi emban raja Jaswadi, ing Suwangsa tan kadulu, ngampingi ingkang putra, tuwin raja Miswan Jonggiraji mungguh, sami ngampingi kang putra, jin tetiga tan kaeksi.
- Turanggane gebyar-gebyar, amalipir mubeng denya sesirig, marpeki barising mungsuh, asru denya susumbar, "Metonana Sultan Kuparman den gupuh, pragola angadu yasa, ruket bandawala pati.
- Iki prajurit Dhayak, andeling prang Raden Iman Karneni, Ya Raden Ismayasunu, Raden Abu Lautan, Raden Umi Kelan prakosa dibya nung,
Heh payo Surayengjagad, metua tandhing ajurit.
- Lah endi Sultan Kuparman? aja ngadu prajurit kang para ji, yekti eman karyaningsun, linadenan sok-wonga!" Duk miarsa bramantya Prabu Lamdahur, amit ingiden umangsah, sang nata anitih hesthi.
- Suraking bala gumerah, kadya nengker gegana ngawiyati, ratu andel kang umagut, njenggarang munggeng liman, sami sebat kang umiyat ratu mungsuh, Prabu Selan sampun prapta, ing paprangan sampun panggih.
- Gung luhur munggeng dipangga, anjenggarang alit munggeng turanggi, Raden Putra tatanya sru, "Prajurit sapa ranta?" Anauri: "Ya ingsun Prabu Lamdahur, andele Sultan Kuparman, wiwinih pawitan mami.
- Awit sadurunge krama, amung ratu kawan dasa lan mani, duk anom ing mengko sepuh, ratune kawan leksa, ingsun dhewe dhomas para ratunipun, Rong leksa punggawaning wang, kang padha cangkok nagari.
- Sira iku obcah apa? maksih jedheng peksa ngungkul-ungkuli, lah mundura ta sireku,
aja aprang lan ingwang, ingsun eman angur nungkula sireku, nembaha mring gustiningwan, Wong Agng Surayengbumi.
- Raja putra saurira, "Rajeng Dhayak met sraya maring mami, "Iman Karnaheni ingsun, paparab Umi Kelan, Raden Abu Lautan jujulukingsun, Ya Raden Bakdi Ngujaman, Raden Iman Jonggiraji.
- Ya Raden Iman Suwangsa, Hiya Raden Ibenu Jonggiraji, paparab Ismayasunu, raden Amir-atmaja, Raden Akikusmarakuserin ingsun, Ya Raden Jaswadi putra, Payo Sang Rajeng Serandil.
- Apa kang ana ing sira, si Jaswadiputra nedya ajurit, aja kakehan pamuwus, sarupanane uga, ingsun iki ora main karsaningsun, gathak-gathuk nuli aprang, apa gawene setori."
Lamdahur nauri sugal, "Rare iki tan wruh ginawe becik, Payo apa sakarep nu, pan dudu coraningwang, ndhinginana." Iman Karnaeni muwus, "Den prayitna rajeng Selan!" Raden angetab turangi.
Ngiter sarwi narik pedhang, pan tumenga angling mring bapa kalih, "Heh bapa udhuna iku, Lamdahur teka gajah." bapa kalih sareng denira tumanduk, Jaswadi lan raja Miswan, anyendhal saking ing hesthi.
- Sarwi ndhupak boyokira, palihane Raden Minsar ambithi, ing jajanira Lamdahur, niba saking dipangga, rajeng Selan kinarubut jin tetelu, kantaka angthang-athang, prapta risang Durma kalih.
XXV. RADEN BANU KELAN PERANG KALIAN WONG AGUNG.
Durma
- Samya nander kalihe putra ing Selan, Banarungsit Pirngadi, prapta ing ranangga, tinampan cinandhakan, mring raja Miswan Jaswadi, samya binuwang, tiba jabaning baris.
- Duk tumingal sang raja Suratistaham, rajeng Prasman Surati, Minangkabo Gedhah liwung umangsah dharat, miyat sang rajeng Serandil, angthang-athang, tan kena den gosongi.
- Singa prapta cinandhakan binuwangan, dening raja Jaswadi, AAN lawan raja Miswan,
DISI katiga Raden Minsar,
SDPAR
Prabu Tamtanus udani, nembah umesat, nyapih ingkang para ji.
- "Den apikir kabeh para ratu Arab, Hiya mangkene iki, salawasmu sira, mati urip tan pisah, lawan Sang Surayengbumi, sapisan-pisan,
sira durung akardi.
- Gawe nama busuk angregedi jagad." pan sarwi angadhangi, lawungira malang, "Delengen gustinira, si Pirngadi Banarungsit kapindho papa, mengko yen tulus mati.
- Gustinira lan sutane karo pisan, Wong Agung sawadyeki, kabeh para nata, mangsa nedya gesanga, pan wus pinasthi ing bumi, nglabuhi lara, mati sajroning jurit."
- Dyan Wong Agung anitih Sekar Duwijan, kawot keprabon u jurit, Lamdahur anulya, ginosongan wus prapta, dening sang prabu Yunani, surak gumerah, tata wong Puserbumi.
8. Wus apanggih Wong Agung riwut ing duka,
wit Prabu ing Serandil, ya ta yun-ayunan, lawan Bakdi Ngujaman, suraking mungsuh amangsit, yen ingkang mangsah, Wong Agung Jayengmurti.
- Hiya ingkang tinitah Surayengjagad, Kalana Jayengmurti, ingkang akukutha, Tanah adi Kuparman,
kang siniwi kang para ji, kang wus sumbaga, ing bumi: Jayengmurti.
- Nata Dewi Kurisin wau tumingal, angsahe kang rama glis, niyub saha bala, ing tyas aterataban, watire marang kang rayi, jinangkung datan, tebih radi kapering,
- Asru mojar Rahaden Abu Lautan, Raden Iman Karneni, "Payo den prayitna, kudhunga bandabaya, sun gada aja gumingsir." Kudhung saksana, parisanira wesi.
- Dyan angiter kuda sarwi muter gada, Raden Iman Karneni, Wong Agung ginada, kuwat pamupuhira, jumebret tiba ing tangkis, tangkis legawa, mubal asru metyagni.
- Pan gumeter anjrit kang Sekar Duwijan, suku manjing ing siti, sacengkang kinetap, kuda bareng manculat, Wong Agung osik ing galih, tuhu digdaya, bener kang angrasani.
- Pambobote yayi Prabu Kewusnendar, "Payo kudhunga aglis!"
Parise malela, ingsun genti anggada, sira Raden kudhung aglis, parise waja, apan wajaning ejin.
- Kadya sotya her gini ya tak kinetab, kuda pun Sekar Duwi, sarwi muter ingkang, gada Usamadiman, turangga aminger ngering, mangsah anggada, Wong Agung Jayengmurti.
- Kadya gelap sayuta medal dahana, gada geng tibeng tangkis, anjrit kudanira, Raden Bakdi Ngujaman, tan osik astanireki, surak gumerah, mungsuh rowang mbarengi.
- Kang ayuda antuk sisihing prawira, rame denira jurit, agada ginada, surak kadya ampuhan, gada wus tan migunani, sareng ambuwang, ing gadanira kalih.
Sareng narik pedhang sareng ngetab kuda, minger anganan ngering, gapyuk main pedhang, dangu pedhang pinedhang, adangu pating carengkling, pating kalemprang, kumemprang tibeng tangkis.
Sami kuwatira sami awasira, sami wasis ing jurit, sami kebatira, ing tali tan kuciwa, yen anyirig sami nyirig, jojog adheyan, ngatepang wedhar sami.
- Langkung rame kang aprang sami sudira, pedhang tan migunani, sareng mbuwang pedhang, sareng angambil cacap, saking turangganireki, cacap-cinacap, dangu datan ngeneni.
- Sareng sami mbuwang cacap ngambil rajang, rajang-rinajang genti, rajang sami rantas, dangu ramening yuda, tan ana kasoran kalih, sareng tumedhak, saking turangga kalih.
- Jin titiga raja Miswan Raden Minsar, lawan raja Jaswadi, tan kena pareka, lawan Sang Kakungingrat, awak kadya den obori, dadya anebah, samya abisik-bisik.
23. "Lah puniku Wong Augng Surayengjagad,
tan owah wayah neki, duk aneng Ngajerak, kongsi wolulas warsa awet nom Wong Agung iki, kaya jejaka,
dhingin lan mengko sami."
- Ya ta wau sareng denya tilar kuda, sareng denya mrepeki, gya candhak-cinandhak, wangkingan iket pinggang, anggetem tarik-tinarik, sendhal-sinendhal, rame rok silih-ungkih.
- Lir ampuhan surake mungsuh lan rowang, yayah nengker wiyati, Wong Agung sinendhal, njengkelang nora tiba, Raden mantri yen tinarik, kontal kajengkang, samya wangsul nggen malih,
- Dyan Wong Agung jinunjung-junjung tan obah, suku rapet lan siti, malih pan ingangkat, kinuwatken pangangkat, anggetem Rahaden Mantri, marentul kang rah, saking pucuk dariji.
- Sukunira saking kuwating pangangkat, sacengkang ambles bumi, sakala kabrengkal, anjunjung tan kuwawa, Wong Agung pasrah ing batin, 'Lah iki baya, kang mateni ing mami.
- Durung ana para ratu soring wiyat, mbarengkal adeg mami, pasrah ing Hyang Suksma, merem ing sanalika,
wau Sang Suryangbumi, dangu mungsuhnya, tan ana njujung malih.
- Tiningalan maksih ngadeg ngarsanira, sigra cinandhak aglis, iket pinggangira, sarwi nolih ing wuntat, Marmaya nampeni wangsit, topong binuwang, sawadya tutup kuping,
- Sigra narik Wong Agung sarwi apetak, katarik wus tininggil, ingikal neng asta, mubeng kadya likasan, ingayat meh tibeng siti, wau kang prapta, Ni Dewi Kuraisin.
31. Nyandhak ingkang rayi sarwi njrit karuna,
kagyat Sang Jayengmurti, ucul saking asta, lir tinebak mong tuna, mulat putra Nata Dewi, asru ngandika, "Heh Nini sira prapti.
- Saka ngendi lawan rare iki sapa?" kang putra maksih nangis, "Adhuh ariningwang, katuwon temen sira, bayine linabuh jladri, wus dadi bocah, arsa mati binanting."
- Duk miarsa wau tangise kang putra, kumepyur ngandika ris,
"Ninia ajarwaa, iki ta rare sapa?" ingkang putra awot sari, "Rayi paduka jeng ibu den wangsiti.
- Kangjeng eyang Bagindha Kilir sung warah, 'Nini Ismayawati, sira cangkramaa, marang Laut Suwangsa, prajane raja Jaswadi, anyandhangana kendhaga mas kang keli.
- Kombak-kombul iku sira tadhahana, ing jro isi bebayi, gya sira pupua, iku ingkang puputra, lakimu Sang Jayengmurti, patutan lawan, putri ing Kaelani.
- Kelaswara mbabare bayi konduran, sedane raja putri, Kelan Kelaswara, arene winadhahan, ana ing kendhaga rukmi, linabuh marang, Laut Suwangsa Nini.'
Nunten ibu inggih anglampahi tedah, ing njeng Bagindha Kilir, mring Laut Suwangsa, cangkrama lan kawula, tan dangu kendhaga keli, ibu anyandhak, binuka isi bayi.
Mawa cahya Ibrahim jroning kandhaga, nugrahaning Hyang Widdhi, cirining kandhaga, putrane Kelaswara, putra adi Kaelani, ibu karuna, tan saged aningali.
- Nunten manggih inya prameswari Miswan, Jim wungu Jonggiraji, kang kinarya emban Sang Prabu ing Suwangsa, kang nama raja Jaswadi, manggih palihan Raden Minsar amanis.
XXVI. RADEN BANU KELAN NGABEKTI DHATENG RAMA WONG AGUNG.
Dhandhanggula
- Ingkang rama waspane dres mijil, Nata Dewi ngandika ri nira, "Kulub ngabektia age, ya iku wong tuwamu!" Raden sigra mangsah ngabekti, rinangkul mring kang rama, ngempit sirahipun, Marmaya Maktal gya prapta, Bawadiman lawan Prabu ing Yunani, winartan langkung suka.
- Tinetegan mundur kang ajurit, rajeng Dhayak Kulub lan Kalkiyah, nyana kapupu srayane, samya lit manahipun, dene ingkang badhe ngentasi, kasambut ing ayuda, Raden Ibnu Laut, getering tyas ratu mengsah, pan Wong Agung makuwon putra kinanthi, praptane pasanggrahan.
- Ngandika mring putra Kuaraisin, "Nini tetepe ingaran sapa? Hiya marang ibune," Kang putra nembah matur, "Inggih Raden Iman Karneni, Iman puniku mila, ing pangandelipun denya anglampahi tedah,
Karnaeni darbe parengan kekalih, bapa inya lan emban.
- Sami ratu anagri pribadi, ratu emban praja ing Suwangsa, raja Jaswadi namane, bapa myang ibunipun, raja Miswan ing Jonggiraji, palihan Raden Minsar, putranta duk timur, tigang wulan neng Suwangsa, tigang wulan malih aneng Jonggiraji, salamine mangkana.
- Nenggih Raden Iman Jonggiraji, lawan Raden Iman ing Suwangsa, Jaswadiputra barabe, dene wasiyatipun, kangjeng eyang Prabu San Harim, 'Wayah ngong sun wasiyat, ing paparabipun, ya Raden Bakdi Ngujaman.' Abu Laut kawula kang memarabi, Rahaden Umi Kelan,
- Wasiyate Kangjeng Nabi Kilir, inggih dene ibu saking Kelan, Amir-atmája wastane, dene Ismayasunu, kang marabi kaki San Asil, nama Kadha Kenaka, lan Banjaransantun, lan Raden Amirkusmara, kang marabi inggih paman Sadad Satir," gumujeng duk miarsa.
- "Putraningsun nugrahaning Widdhi, wong tuwane Ngajerak sadaya, ndhawuhken samya geng sihe,"
Bawadimna wotsantun, "Putra tuwan kekasih Widdhi, pratandha ibu seda, kala mbabaripun, kalihe sinung utama, ingkang ibu misesa ing sawarga di, putra lalanangingrat.
- Lawan sinungan Cahya Ibrahim, mila kalihipun Kabibullah." Wong Agung langkung sukane, kuneng malih winuwus, ingkang kari sajroning puri, sagung kang para garwa, miwah para sunu, Marpinjun tataken warta, samya ngumpul nggening Putri Parangakik, para putra lan garwa.
- Retna Marpinjun alon denyangling, "Kaya paran wartaning payudan?" Sudarawreti nulya ge, ngandika kang dinangu, sira Raden Kasim Kuwari, "Kulup sira duk prapta, titinjo wakanmu, raja Kemar kapracondhang," matur nembah Rahaden Hasim Kuwari, "Pun Uwa raja Kemar.
- Saweg wonten dhanganipun kedhik, nateng Kandhabuwana meh pejah, mengsahipun maksih rare, satriya luwih bagus, lawan kula ibu ndha-undhi, boten kaot sawarsa, inggih kaot bagus, mengsah punika kalintang,
pekikipun nyirnakken langen sabumi, la-ela pramudita.
- Ratu ageng-ageng den bantingi, wus binanting lajeng binuwangan, punika sami erame, sing amagut kapikut, sing amangsah susah pinanggih, paman Prabu Yujana, prandene kapupu, lan ature Kewusnendar, kanjeng rama yen amung ngaben para ji, pasthi risak sadaya."
12.Sru ngandika putri Parangakik, "Payo yayi Karsinah dandana, mungsuh iki bot sanggane, payo age tutulung, wruhanira Hasim Kuwari, wangsite ramanira, ing nguni maring sun, wong tetelu iki padha, sudibayane lawan wong tuwanireki, amung kacek pepetak. - Pamanira Parangteja nenggih, lan Tamtanus katri Kewusnendar, binobota nora melet, sabarang kaliripun, amung kacek pepetak pasthi, tinitah ngrata jagad, parentah Hyang Agung." dereng wus ingkang rinembag, pan kasaru wonten caraka kang prapti, saking ing pabarisan.
- Praptanipun aparing udani, lamun mengsah kang awrat sinandhang,
mikut ratu gedhe-gedhe, ambanting mbuwang sebrung, pan ing mangke sampun kajodhi, dening raka paduka, nanging jebulipun, putranipun Kelaswara, kang linabuh aneng telenging jaladri, kapanggih dipun sarah.
- Inggih dhateng Dyah Ismayawati, rare agenge wonten Ngajerak, Ismayawati ibune, sinungan emban ratu, ing Suwangsa raja Jaswadi, mila Jaswadiputra, ing paparabipun, paduka sami ngandikan, ngurmatana dhateng putra ingkang prapti, lan kang raka Ngajerak.
16. Duk miyarsa Putri Parangakik,
Putri Karsinah sami karuna, kagagas katon warnane, Kelaswara kang lampus, nora ana igkang nungkuli, mamaru dadi kadang, lair batinipun, gumredeg rata jempana, mawurahan budhal saking ing nagari, sagunging garwa putra.
- Gumer ing Kusniya Malebari, sami nusul marang jaban kutha, sanagara oyag kabeh, yen putra kang. linabuh, neng samodra dadi prajurit, nama Jaswadiputra,
wau lampahipun, para garwa para putra, pabarisan Ngambar Simun pareng prapti, lajeng maring ngajengan.
- Putri Parangakik malayomi, kang sandhing Kuraisin cinandhak, lajeng kinempit sirahe, Kurisin ngraup suku, mring kang ibu Sudarawreti, karuna asesambat, ingkang sampun lampus, "Ariningsun Kelaswara, patinira ora ana kangn nungkuli, katuwon temen sira.
19. Sutamira linabuh jaladri,
ariningsun babo tingalana, iki apekik warnane, cahya nuksmeng sitengsu, ngilangaken langen sabumi, Prawira widigdaya, ing aprang pinunjul, aringsun Kelaswara, mendahane menangana kaya mami, padha amomong putra.
Marunira kabeh momong siwi, amung sira dhewe kang palastra, ariku wong pantes dhewe, wong guna kasap lembut, prak atine angrespateni, Kulup ngaliheng sira, sektine ibumu, kabeh tininggal neng sira, eyangira linabuh aneng jaladri, manjing ing kukumira.
Prabawane eyangira gusti, darajate ngumpula ing sira, dadiya prajurit gedhe, ing parmudita punjul." Duk miarsa Sang Jayengmurti, tumungkul rawat waspa, karaos ing kalbu, kang para garwa sadaya, pijer ngrubung anangisi Raden Mantri, gumuruh sapawongan.
- Wusnya dangu luwaran kang tangis, wus tinata denya lelenggahan, kang rama lontimbalane, "Kabeh iku ibumu, kakangira tetiga iki, kang siji arinira, Kasim Kuwariku," Sigra mangsah raden putra, ingkang ibu sadaya den ngabekteni, tuwin kang raka-raka.
- Angandika Putri Parangakik, "Kuraisin babo putraningwang, gaib-gaib ing panggawe, sapa kang nyana iku, karsaning Hyang Kang Murbeng Bumi, tinampan ing Ngajerak, pinesthi ibumu, sayekti sagung pratingkah, kanisthane apese wong Puserbumi, mulya saking bunira.
- Mendah wruha ibunira kaki, marang anggepe Ni Kelaswara, sembadane pratingkahe, pantes lan dhapuripun,
respatine yen andon jurit, pantes lan ambek pejah, wanter nora nguthuh, apik nora ngel tinampan, kebat cikat terampil rikat patitis, wruh nistha lan utama.
- Lan kang rama agung apradondi, rama nistha kang putra utama, Kelaswara panggonane, tinarimeng Hyang Agung, ing sucine sucining kapir, angkuhi utama, nulya na pitulung, ing Suksma pinaring iman, dupi nyandhak iman sakala ambalik, kolu amungsuh bapa.
- Kaya iku sedane ri mami, pisahingsun pisah ramanira, ing murtate wong tuwane, lingsem maring Hyang Agung, kudu mati ngungsi ing Widdhi, lawan takdire uga, iku purwanipun, duk urip duk tetunggalan, arinira iku sun srahaken kalih, ki Sustam ki Jayusman.
- Saking Nini entek tangguh mami, Kelaswara putri soring wiyat, datan ana totondhene." suka kang sami ngrungu, Raden Mantri waspanya mijil. purwane ibunira, sakathahing wuwus, pirapet pisedhepira,
hurmat sukanira sira Raden Mantri, ilang asmaranira.
XXVII. RADEN BANU KELAN DIPUN PARINGI NAGARI KELAN.
Asmaradana
- Ya ta wau Raden Mantri, pinaringan nagri Kelan, pulang kandhang kang aduwe, wong Kelan suka kalintang, sagunge pra santana, punggawa satriya ratu, mantri wus pulih tyasira.
- Wonten limang atus nenggih, ratu kang dede santana, tetep kawula tegese, wonten pra ratu santana, sami cangkok nagara, liya saking patang atus, satus wewolu gungira.
- Wonten limang atus malih, para ratu nagri Kelan, kang nak sanak lan ibune, ratu patang puluh sanga, ratu kang sanak misan, sawidak pra ratu agung, punggawane patang leksa.
- Sakethi kang para mantri, mantri ing Kelan. sadaya, liya kang para mantrine, sagung para raja-raja, kathah yen cinatura,
wadya Kelan wuwuhipun, mantep ingkang pitung yuta.
- Mulane kocap ing nguni, raja Kelan bandhu bandha, dene bala santanane, ing mangke prajurit Kelan, samya ageng tyasira, Gajah Biher sutanipun, ingkang kinarya papatya,
- Sedheng taruna prayogi, Kya Patih Gajah Sawerdan, Gajah Biher tuwa kinon, atengga nagari Kelan, Wau Rahaden putra, sinrahken kawruhanipun, wong agung ing Parangteja.
- Kang among ingkang ngawruhi, apan dudu bapa emban, Bapa sesilih tegese, dene emban tetep lama, Ratu jin ing Suwangsa, raja Jaswadi puniku, Hiya emban bapa angkat.
- Tuwin Prabu Jonggiraji, raja Miswan datan owah, Raden Minsar palihane, tan pisah pamomongira, wadya jin kalih praja,. bebektane ingkang ibu, cinatur Raden Suwangsa.
- Yen arsa panggih buneki, Ismayawati Ngajerak, raja Jaswadi kang nggendhong,
yekti manungsa kajiman, Raden Bakdi Ngujaman, Mangkana ingkang winuwus, rajeng Dhayak Yaplulawal.
- Enjing miyosi ngajurit, kalangkung bramantyanira, dene kapupu Rahaden, mung iku kawruhanira, mila sanget dukanya, gumredeg barise metu, sampun kapang akalangan.
- Kalbujer sedya ngawaki, sampun anitih dipangga, wadya Rab wus mijil kabeh, miranti tepung akapang, tan owah rakitira, Wau sang prabu ing Kulub, kalbujer nengah ing papan.
- Prapteng rana nguwuh tandhing, "Metua Sultan Kuparman, iki ta raja Kalbujer, ing Kulub kedhatoning wang, lalajere ranangga, ratu suruhan gegedhug, srayane sang rajeng Dhayak.
Tate amungkasi kardi, Lah den age Jayengrana, metua aprang lan ingong, apragola ngaduyasa," suka kang sami myarsa, suraking bala gumuruh, kadya kang wiyati rebah
Sang Raja Sarkab ing Turki, amit ingiden umangsah, nitih turangga sang katong, kawot sakapraboning prang, surak bala Kuparman, prapta ing papan wus pangguh, kang aprang wus yaun-ayunan.
- Sang Rajeng Kulub sru angling, "Sapa aranmu narendra? mapagaken yudaningong.' Suamur kang tinakonan, "Ya ingsun raja Sarkab, ing Turki nagaraningsun, ratu andeling ayuda."
16.Raja Kalbujer sru angling, "Mundura sang raja Sarkab, tan patut tandhing lan ingong, endi Sultan ing Kúparman." Angling sang raja Sarkab, "Ingsun wus tate nalikung, ratu ingkang kaya sira. - Sagendhingmu ing ajurit, sun watara nora cuwa," bramantya raja Kalbujer, "Hiya ingsun nora sotah, aprang kawalan sira", raja Sarkab Turki muwus, 'Mangsa ta ingsun mundura.
XXVIII. WADYA DHAYAK SENGARI MANGSAH PRANG MALIH
Durma
- Nora kena sira ngucap gustiningwang, yen misih urip mami, Payo ratu laknat, apa kang aneng sira, sabudimu sun tadhahi!" asru ngandika, "Sira meksa ngajurit.
- Lawan ingsun payo kudhunga sun gada," Kudhung sang rajeng Turki, parise malela, ginada sarwi senggak, murub parise metyagni, sang raja Sarkab, males anggada aglis.
- Dadya rame prangira gada-ginada, samya kuwating tangkis, rosaning panggada, kadya gelap barungan, Wau Patih Abunandir, nusul manglaga, amatak ngelmuning jin.
Pan sakala Bunandir datan katingal, ngimbangi kang ajurit, wau raja Sarkab, rame gada-ginada, raja Kalbujer angambil, puputhon emas, samaja gengireki.
Saking kanthong saruwal kemating aprang, ginutuk Sarkab Turki, gumadhug kang jaja, tan wruh sangkaning balang, aniba sang raja Turki, angthang-athang, kantaka sri bupati.
- Ginosongan Bunandir tumut mbebayang, susumbar nguwuh tandhing, Kalbujer angakak, "Payo prajurit Ngarab, Barenga aja sarenti, kang para raja, rebuten sun ing jurit!"
7. Rajeng Kulub Kalbujer wudhu ing aprang,
Wau ta duk miarsi, amit mring kang rama, tuwin mring mara tuwa, ingiden miyos ing jurit, Raden Jayusman, mengsah wahana hesthi.
- Imankabir dipangga idhep ing janma, saking ing Malebari, paringe kang rama, Sang Prabu Bawadiman, apancal kang ponang hesthi, suku sakawan, sacengkang ingkang putih.
Duk baledug pun Iman kabir binekta, martapa aneng wukir, mangkya kang dipangga, pinaringken kang putra, Raden Jayusman miyosi, kapraboning prang, kawot luhuring hesthi.
Ingkang ibu memanuki lan kang raka, Ngajerak raja putri, saking katebihan, Abunandir tut wuntat, nanging ta datan kaeksi, Rekyana Patya, mbekta pepukul wesi.
- tigang asta. Raden wus prapteng payudan, surak gumuruh atri, kadya nengker wiyat, angsahe raja putra, prajurit ing Parangakik, kang sineliran, turangga kalih kethi.
- Kang asaos yen gustine sor ing aprang, angamuk bela gusti, kajawi punggawa, miwah kang para nata, kang wahana wus miranti, muntab malatar, munggeng wurining baris.
- Yun-ayunan Kalbujer asru tatanya, "Sapa ranmu prajurit? abagus taruna, durung sedheng mangun prang," Raja putra anauri, "Heh wruhanira, Raden Jayusman mami.
- Ing samengko putra lanang kang atuwa, Kalana Jayengmurti, jeng Sultan Kuparman, hiya ingkang patutan, putri saking Parangakik, Putri dandanan,
prawira ing ajurit.
- Nadyan silih tirua ibu digdaya, tate mbanda para ji, undhagi ing driya, prawira mandraguna, Payo ta sri narapati, sapa ranira?" Sumaur: "Hiya mami,
- rajeng Kulub Kalbujer ratu digdaya, Hiya den ngati-ati, Jayusman sun gada, kudhunga bandabaya!" Raja putra masang tangkis, sineleh sirah, gajah pun Iman kabir.
- Sira raja Kalbujer angangkat gada, sarwi amarepeki, saksana anggada, hesthine Raden putra, kena kapinjale kering, kumbaning liman, kena pun Iman kabir.
- Paris kontal anglumba metoni bedhat, meta pun Iman kabir, anubruk ing mengsah, gundam dipangganira, Kalbujer bakuh ngukuhi, nggada ping tiga, winales sri bupati.
- Pulet uwal Kalbujer tangkis legawa, ngadeg Raden ambindi, kuwat panggadanya, sigar parisanira,
·Kalbujer sigra angambil, puputhon emas, Sira Patih Bunandir.
- Sareng ngangkat astane arsa ambalang, rikat Patih Bunandir, astane sang nata, ginitik saking wuntat, ing rotan wesi kinardi, Puthon mas gigal, jimpe astanireki.
- Ngenthel tyase dene kemate kawruhan, nulya ginada malih, sirahing dipangga, pecah tiba kaplesat, kantaka gumuling siti, wus tinunggangan, Dening patih Bunandir.
- Tinalenan binabayang mundur sigra, Dening Patih Bunandir, sang nata katawan, surak kadya ampuhan, ya ta kasaput ing wengi, wus tinetegan, mundur kalih kang jurit.
- Awurahan baris akelangan, gustine sor ing jurit, wadyeng Kulub samya, gustine kang katawan, santana pra samya nangis, pakuwonira, wadya Kulub angisis.
- Raja Kulkul Kalkiyah lajeng bujana, ing pakuwonira ji,
Prabu Yaplulawal, lan Prabu Sindhangdhayang, gunem tingkahing ajurit, Kulkul atanya, "Kakang patih Dabatil,
- Sapa ingkang mengsah ngasorken ambanda, kakang Kalbujer nenggih?" Dabatil turira, "Inggih Raden Jayusman, patutan ing Parangakik, sekti prakosa, sampun amucung jurit."
XXIX. NGREMBAG GELARING PRANG
Pucung
- Asru muwus ing Kalkiyah raja Kulkul, "Paran mbenjang-enjang, punapa gelaring jurit, yen amunga prang tandhing boten kuwawa."
- Alon matur sira sang raja Pangindrus, "Yen inggih kawula, penet garubuh ing jurit, yen wus kuwur antuk ngempakaken kemat.
- Salamine rembagan sang rajeng Kulub, manjingaken kemat, pangidhu prahara tarik, yekti mangsah sagung bala brekasakan.
- Ilu-ilu kalunthuh padha jumrunuh, pan puniku bala, ratune katawan sami, sentanane ingajak ngamuk angrebat."
- Sami rembug sira Yaplullawal Prabu, myang rajeng Kalkiyah, Wuwusen Patih Bunandir, kang anukma marang pakuwoning mengsah.
- Wus angrungu kabeh sarembuging mungsuh, yen arsa prang cidra, garubuh ing benjing-enjing, ngempakaken kemate wong Sindhangdhayang.
- Wusnya putus Bunandir anulya wangsul,
mring pakuwonira, wong agung ing Ngalabani, Kyana Patih Bunandir atur uninga.
- Lajeng matur Bunandir saaturipun, mring sang Kakungingrat, sigra denira ngundahngi, yen besuk prang prajurit ingkang wahana.
- Samektesuk Wong Agung parentahipun, mring sagunging bala, wong Dhayak ing benjing-enjing, Hiya padha rumeksa ing upacara.
- Padha tunggu palangkane gustinipun, dene kang ajaga, prang cidrane Nata Dewi, lan kang rayi Pangeran Bakdi Ngujaman.
- Iki mungsuh ngangsahken bala lelembut, pan sampun apungkas, sakathahe kang pinikir, para putra angukuhi wadya dharat.
- Dene sagung atmajane para ratu, samya angirida, pamuke wadya turanggi, ingkang liya turangga pinangku rama.
- Bihal senuk blegdaba memreng karenthu, dalu tan winarna, ya ta kawuwusen enjing, atengara mijile baris malatar.
Pan Wong Agung neng wijohan palowanu, sagung para nata, wadyane ingkang turanggi, kadya alun gumulung samya met papan. MILIK KEPUSTAKA DIREKTGRAT TR: DITJEN N&SF DEF
Barisipun beda lawan wau-wau, kendhih dening kuda, Prajurit Dhayak Sengari, samya ngungun wong Kuparman salin gelar.
- Wus angumpul Nata Dewi lan kang ibu, mungsuh tan miarsa, Retna Dewi Kuraisin, ingkang badhe nampeni kemating mengsah.
- Samya metu kang para narpati mungsuh, barise malatar, manjing ing gelar wus kesthi samya ngadhep nganti dhawuhing parentah.
- Sira Prabu Yaplullawal raja Kulub, wus munggeng wahana, bakarles sungu bang gadhing, munya barung titihane rajeng Dhayak.
- Sirah lembu awak macan gung aluhur, raja Sindhangdhayang, Pangindrus nitih jenggiri, awak naga sirahe menjangan ranggah.
- Mawi apus kakapa kasuran pitu, tatali marapat, bakuh binayut belandhit, yen pinancal dengkeng undurira milar.
XXX. PERANG BRUBUH
Durma
- Ngawe bala sasmita sareng umangsah, rajeng Dhayak Sengari, Sang Prabu Kalkiyah, lan patih Sindhangdhayang, bareng ngamuk sawadyeki, wendran ayutan, tan nana kang turanggi.
- Bala Arab anon ing mungsuh umangsah, sareng mangsah nadhahi, Sri Bupati Kebar, prajurite turangga, sakethi kang nitih hesthi, lan kalih leksa, ngirid bala ngawaki.
- Rajeng Kandhabumi wadyane turangga, pan kalih tengah kethi, kalih tengah leksa, prajurit munggeng gajah, mangsah rajeng Kandhabumi, angirid bala, ngawaki nempuh wani.
Prajurite Sang Aprabu Kewusnendar, turangga tigang kethi, gajah tigang leksa, senuk blegdaba bihal, sakethi kang manca warni, nateng Yujana, ngirid bala ngawaki.
Ingkang kanin sadaya ingkang waluya, sang prabu ing Ngabesi, wadyane turangga, patangkethi gembira, patang leksa nitih hesthi, angirid bala, Sadad Kadarismani.
- Datan kena winuwus prajuritira, mung sagung kang pangirid, sagung para nata, kuda yutan awendran, abaran kirnan prajurit, gajah ewonan, magute kang prajurit.
- Kadya bumi atangkep lawan akasa, Wadya Rab ingkang wuri, sangsaya gung prapta, kadya samodra pasang, lir wangan nempuh jaladri, kang wadya Dhayak, ingurugan papati.
- Prapta riwut palagan aliru papan, istijrat andhatengi, gumludhug ngawiyat, sindhung angkara bajra. tedhuh riris awor angin, bala lelembat, kang sami mangsah jurit.
- Nata Dewi lan ari Bakdi Ngujaman, ing reh wus amiranti, Bapa kalih samya, tan·tebih lan kang putra, mungsuh prahara kabalik, bingung kang aprang, rame awowor titih.
10. Ingkang gada-ginada pedhang-pinedhang,
ana cangking-cinangking, kang sendhal sinendhal, miwah rajang rinajang, acaruk cacap calimprit, paworing aprang, mungsuh rowang keh mati.
- Kadya guntur sakethi yuta ruhara, Dhedhet madyaning jurit, raja Yaplullawal, nyarampang nyawat pedhang, eca neng titihaneki, salukun gada, nyamber akeh kang tapis.
- Sira raja Jaswadi lan raja Miswan, miwah Patih Bunandir, awor jin wus bisa, nempuh nanggulang mengsah, lelembat kang den tadhahi, rame puyengan, wau sang Nata Dewi.
- Yaplullawal jinemparing ing trisula, winuwung saking nginggil, sang prabu ing Dhayak, kacundhuk sirahira, tancebing trisula manjing, telak mangandhap, pan kadya den sunduki.
Pundhak kalih kena kipinging trisula, tumancep anunduki, aniba sang nata, bakarlese pinedhang, mati ing raja Jaswadi, sang rajeng Dhayak awake den irisi.
Nanging ingkang trisula tetep neng sirah, lawan pundhake kalih, malih geng angganya, trisula milu mekar, tan bisa umangsah jurit, abiyang-biyang, astane kalih mati.
- Dene cawang trisula manjing ing pundhak, mila astane mati, ebat kang tumingal, saparan rembyah-rembyah, tan ana bisa nguculi, lelembut giras, mulat gustine kanin.
- Nateng Sindhangdhayang pan sampun kacandhak, dening raja Jaswadi, binating ing sela, pejah dadi reksasa, pinanah Patih Bunandir, jajane pecah,. niba angolang-aling.
- Abunandir wus antuk wewulangira, Wong Agung Jayengmurti, "Sapisan kewala, sira pasthi palastra!" Pardiyusuta ambanting, ing badanira, ajur ing sela miring.
- Raja Kulkul mati pinacas ing padhang, dening Rahaden Mantri, pangeran ing Kelan, gusis mungsuh sarsaran, sang rajeng Dhayak Sengari, pejah tan pejah,
tetep dadi memedi.
- Lamun ana memedi cundhuke panah, tuwin pundhake kalih, iku rajeng Dhayak, sanggone rembyah-rembyah, tan ana bisa nguculi, ingkang angruwat, yen tan gambuh ing jurit.
XXXI. WADYA DHAYAK SENGARI KASOR YUDANIPUN
Gambuh
- Akeh babandan ratu, miwah babandaning punggawa gung, kang wus nungkul pra samya dipun uculi, Nata Dewi sigra niyup, manggihi sang prabu karo.
- Miwah kang rayi sampun, sira Rahaden Ismayasunu, wus apanggih kalawan Prabu Yunani, ngandika Sang Retna Prabu, dhateng paman prabu karo.
- "Inggih sirnaning mungsuh, lan wadyane punggawa gung-agung, kula pasrah dhateng paman Prabu kalih, yen suwawi kalihipun, jajaraha mring pakuwon.
- Lawan punggawanipun, nagri ingkang sekawan pengayun, Sindhangdhayang lawan ing Dhayak Sengari, nagri Kalkiyah lan Kulub, kula mantuk amakuwon.
- Mangke lamun dinangu, ing kangjeng rama kula umatur, lamun paman Yujana lawan Yunani, sami ngentosi kang kantun," sandika kalih sang katong.
- Wau sang Retna Prabu,
lawan kang rayi ngirid ing pungkur, prapta ngarsanira ingkang rama sami, tur sembah kalih wot santun, sumungkem ing pada karo.
- Matur sirnaning mungsuh, kathah bebandan kang para ratu, paman kalih ingkang sami angentosi, Kewusnendar lan Tamtanus, titilare paman katong.
- Tan antara prapta wus, Kewusnendar lan Prabu Tamtanus, lan sagunge pra ratu ingkang pangirid, anadhahi ing prang pamuk, samyangsal babandan katong.
- Katur ing Jayengsatru, nagri sakawan pangajengipun, kang tetiga ratune ingkang ngemasi, satunggal rajeng ing Kulub, ingkang binanda binoyong.
- Papatih kalih nungkul, papatihira Sang rajeng Kulub, Sindhangdhayang pun patih Dhayangunari, lan patih Dhayak anungkul, Patih Dabatil ponang wong.
- Lan pra dipatinipun, mangkana wau Sang Jayengsatru, kinen medalaken para ratu katri, saking ing panjaranipun, katiga wus samya miyos.
- Prapta barisan sampun, alon ngandika wau Wong Agung, 'Heh sang ratu katri kang katawan jurit,
apa ta sedyanireku, apa urip apa layon?
- Lamun anedya lampus, nuli ingsun pateni sireku, yen anedya urip salina agami, jeng Nabi Ibrahim iku, yen tuhu milu maringong."
- Matur sang rajeng Kulub, lawan ta sira sang rajeng Ngusur, katigane sang rajeng Rukmadameki, nuhun urip aturipun, datan lenggana sapakon."
- Sinadataken sampun, Nabi Ibrahim agamanipun, wusnya ngucap sigra denya anguculi, samya nembah nguswa suku, pinaringan manis enggon.
XXXII. RADEN JAYUSMAN KAJUMENENGAKEN NATA ING MALEBARI
Dhandhanggula
- Pinaringan palenggahan sami, ngantukaken ing karatonira, in'g Kulub raja Kalbujer, sang Dirkudahaneku, Rukmadama karatoneki, rajeng Ngusur kinarya, anggentosi Kulkul, jumeneng aneng Kalkiyah, ratu agung Kalkiyah raja Dukyadis, dening Ngusur nagara.
- Wonten arine raja Dukyadis, wus pinundhut mring sang Kakungingrat, Raden Dukyanis namane, kinarya ratu Ngusur, wus paparab raja Dukyanis, langkung marwata suta, kalih ciptanipun, utang pati utang wirya, nugrahan geng ing urip tan den wuwuhi, karaton kaluhuran.
- Patih Dhayak ki Patih Dabatil, wus kinarya ratu nagri Dhayak, raja Dabatil namane, ing Sindhangdhayang iku, papatihe kinarya aji, Dhayangunari nama, nanging kalihipun, kinen sami angidhepa,
kalih pisan maring patih Abunandir, winuwuhan paparab.
4.Patih Ngaenan kami Bunandir, ratu Dhayak ratu Sindhangdhayang, samya pratandha kalihe, nyaosi gamelipun, rajeng Sindhangdhayang lan patih, Dhayak Sengari raja, ing pangidhepipun, nyaosi penandhonira, mring Ki Patih Ngaenankami Bunandir, ngestreni pasamuhan.
5. Wus mangkana jarahan binagi,
dene sagung para raja-raja, donyane lan wong wadone, apangkat pandumipun, ratu ngarsa miwah pawingking, Sang Prabu Bawadiman, wau kang winuwus, kang putra Raden Jayusman, pan jumeneng ing Kusniya Malebari, denya ngluwari ujar.
- Arsa mangun kapandhitaneki, mukim dhedhekah ing pulo Barjah, pan sampun lami kajate, mring kang raka wus katur, mumpung Ki Seh Wahas Medayin, maksih neng pulo Barjah, pininta pangestu, Wong Agung ngandikeng putra, "Kuraisin sira utusana mulih, marang nagri Ngajerak.
- Tur uninga mring ibumu Nini, tuwin hiya marang eyangira,
kalamun iki wayahe, sun adegaken ratu, ki Jayusman pasrahe ugi, wong tuwane magawan, mandhita dhudhukuh, sira suwuna paparab, karatone neng Kusniya Malebari," kang putra tur sandika.
- "Lan ibumu aturana Nini, kang ngangkata marang arinira," kang putra sandika ture, umesat duta mabur, Dyan Wong Agung sigra ngundhangi, mbuburu iwak wana, miwah samodra gung, kali-kali kang bengawan, kinarakat wau Kya Patih Bunandir, parentah pra dipatya.
- mBusanani sajroning nagari, sagunging reh sampurna sadaya, wuwusen wau dutane, marang Ngajerak rawuh, katur marang sang prabu kaki, tuwin Dewi Ismaya, wau badhenipun, nora ngamungken utusan, angawaki ing Kusniya Malebari, Ya ta Dewi Ismaya.
- Marek ing rama matur wotsari, "Wayah sampeyan Bakdi Ngujaman, ing nagari Kelan mangke, eyange sampun kukum, wus linabuh tengah jaladri, tilare raja Kelan, pinaringken sampun,
dhateng ing wayah paduka, nanging boten jinenengaken narpati, satriya geng kewala.
- Amung wayah tuwan Parangakik, pun Jayusman angluwari ujar, pasrahe mara tuwane," Ngandika prabu sepuh, "Putuningsun ingsun wuwuhi, parabe ing karajan, Hiya Sultan Agung, Jayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari, sira nuli mangkata."
- Pinaringan makutha bukasri, pusaka saking nagari Ngajerak, kalpika sarta badhonge, sesotyane pinunjul, pitung atus kembaran sisih, lamun den ajenana, ing makutha iku, aji sangang atus yuta, mawi kikmat kasekten pusakaning jin, budhal Dewi Ismaya.
- Kang andherek kathah kang para jin, ambekta bala nem likur yuta, napak ing nggena kabeh, praharaha gora riwut, gumaludhug maruta tarik, pratandha jin lalampah, riwut siwat-siwut, musus ingkang bayu bajra, aliweran dhedhet tedhuh ing wiyati, geger dhemit alasan.
14. Liniwatan dhedhemit priyayi,
marma ngili ajrih pinet tundhan, anggendhong ngater lakune, milane kawur-kawur, jin alasan samya malencing, mangkana lampahira, wadya jin penganjur, kathah ingkang sampun prapta, jin pangarsa ing Kusniya Malebari, kacatur pitung dina.
- Prahara angin gora wor riris, dupi sampun prapta pitung dina, Ismayawati praptane, umres ingkang rum-arum, samya eram ingkang para ji, kang anyar durung mulat, ing pratingkahipun, kang wus lami para raja, malah samya tamuwan pawong sanak jin, pinanggihan jro gubah.
16. Ya ta Wong Agung aneng jro puri,
para garwa ngandikan sadaya, miwah para ratu kabeh, wruh kan rayi mah rawuh, ganda pedhes kang awor riris, ing ngarsa ganda dupa, ing wuri ganda rum, arume kang kembang-kembang, awor pedhes pratandha celak sang putri, tan antara Sang Retna.
- Prapta niyub lajeng manjing puri, minkis kijab ing netra katingal, ngabekti aneng padane, para garwa kumrubut, ngabekti mring kang lagya prapti,
gantya kang paraputra, kumrubut angujung, ing ibu retna Ismaya, wusnya tata ing papan panggonan linggih, Matur Retna Ismaya.
- "Salamipun bapa njeng Kiyahi, sigra andheku Sang Kakungingrat, lan punika peparinge, dhateng ing wayahipun, pusakane madeg narpati, badhong lawan matuha, lan kalpikanipun, punika kang sotya mapan, anakane nenggih kang malukat gaib, kagungan jeng Suleman.
- Andikane ramanta Kiyahi, mawi sawab inggih sawatara, miwah makutha badhonge, lan malih welingipun, ingkang eyang anjujuluki, paparabing karajan, nenggih Sultan Agung, Jayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari," ndheku Sang Kakungingrat.
- Kurmat ndheku saha waspa mijil, dangu-dangu mesem angandika, "Heh yayi Sudara kiye, nugrahan geng rawuh, ingkang eyang amusakani, kapraboning karajan, besuk Soma ngayun anggekna ing putranira," nembah tampi raja putri Parangakik,
wau ta lajeng dhahar.
- Wus sampurna sakathahing pikir, nuju praptane ing dina Soma, ing ngriku pan bawahane, badhe ngadege ratu, Raden Eseh Wahas wus prapti, tuwin ngerig pandhita, saking gunung-gunung, ngulama para syuhada, andaledeg saking gunung wukir-wukir, aglar ing panangkilan.
- Para ratu satriya dipati, Hulubalang kang mantri tampingan, wong Kusniya prapta kaabeh, pinepakaken wau, sipat mantrining para aji, tan ana kang kantuna, ing pakuwonipun, supenuh kang para raja, punggawane satriyane sipat mantri, paseban lir samodra.
- Pra pandhita ewon ingkang prapti, sampun mijil sang Surajengjagad, sarwi anganthi putrane, wusnya tata alungguh, Ki Seh Wahas ingkang sinandhing, kering para pandhita, kanan para ratu, ing ngarsa Sri Bawadiman, Harya Makta Adipati Guritwesi, mbanjeng kang para putra.
- Para ratu wadana nambungi, sawurine ingkang para putra, para purtri sawurine,
wong Agung kang tetelu, ingkang celak Sang Jayengmurti, Marmaya Arya Maktal, Bawadiman Prabu, Wong Agung Surayengjagad, angandika mring sagunging para aji, lawan para pandhita.
- "Estrenana sakathahe sami, putraningsun hiya ki Jayusman, ing mangke sun adegagke, jumeneng ratu agung, neng Kusniya ing Malebari, jujuluking nalendra, hiya Sultan Agung, Jayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari, lan pasrahe kang rama.
- Patih Ngaenan Kami Bunandir, dening isen-isening wijohan, ing Kulub raja Kalbujer, kalawan malihipun, ing Kalkiyah raja Dukyadis, raja Dukyadis lawan, sang prabu ing Ngusur, iki isening wijohan, senapati prajurit panata baris, katri manggalaning prang."
- Ngestokaken sagung kang para ji, pra pandhita ngestreni sadaya, jumurung andongakake, luhure adegipun, neng Kusniya ing Malebari, Mijil wastra tigasan, saking kutha mbrubul,
atumpuk neng panangkilan, pira-pira sanggen-enggen kadi wukir, maksih nggili kang prapta.
- Lan talaman saking jroning puri, dhinawuhken dhateng para raja, talam kencana kabehe, kang maring punggawagung, sagung talam suwasa sami, maring mantri salaka, mangkana winuwus, lalarih mbanjeng timbalan, pira-pira muliyaning kang binagi, leksan ingkang talam mas.
29. Kethen talam suwasa binagi,
sagung tadhahan bebas sadaya, kang wastra mring wadya kabeh, datan kena winuwus, bawahane kang madeg aji,
wutah donya awendran, wus tan kena ngetung,
yutan abaran akirnan, wus samekta pandhita kang atur idi, sampurnaning bawahan.
30.1Lajeng kasukan sagung para ji, panangkilan Wong Agung ngadhatyan, lan kang putra ratu anem, sapraptaning kadhatun, ingkang putra kinen ngabekti, mring kang ibu Ngajerak, umangsah angujung, ingaras ingkang mustaka, wusnya nembah ing ibu Ismayawati, nulya ibu sadaya.
31. Ingkang ibu Ismaya nedhaki,
mring puranira wau sang nata, kang umadeg sultan anom, sagung kang para ibu, ngiring Dewi Ismayawati, prapta gupuh tumedhak, rawuhing kang ibu, apan wawrat sepuh lagya, sira Dewi ratu nem Kun-amaryati, sigra mangsah manembah.
- Ibu sadaya den kabekteni, wusnya sami alenggah sadaya, Ismaya lon pandangune, "Pira ta nimbok mantu, wawratanmu?"sigra nambungi, Sudarawreti nembah, "Sampun sangang tengsu." Gumujeng sarwi ngandika, mring wawratan raja putri Parangakik, "Heh sira iku jabang,
- metua saking guwa garba glis, sumiwia marang eyangira, mumpung atedhak marene, kongsia kondur iku, beyanana nem atus kethi, mangsa ta kelakona, tedhake eyangmu?" gumujeng kang amiarsa, wusnya tata pepundhutanira mijil, kang sarwa rum sadaya.
- Olah-olahan saking cara jin, rame dhadharan kang para garwa, Ingkang winarna ramene, sanagara gumuruh, wong Kuparman lawan wong bumi,
watara pitung dina, suka-suka nutug, wau prameswarinira, Sultan anem ing Kusniya Malebari, mbabar miyos priya.
- Tinedhakan eyang Jayengmurti, kaliyan eyang Dewi Ismaya, miwah kang eyang Sultan Seh, kang mangun pandhita gung, Raden Wahas tumut nedhaki, kang jabang bayi sigra, pinundhut pinangku, "Yayi sira parabana, putunira iki nganti ing sireki," matur Retna Ismaya.
36."Raden Sayiddiman ta puniki, Raden Makmur Nurkarbi Kusniya," nuli kang Ngajrake, pan kathah paringipun, sampurnane pratingkah neki, kuneng wau sang Nata, Dewi lan kang ibu, apamitan lan kang raka, Ngalilani Wong Agung Surayengbumi, kondur marang Ngajerak. Rajeng Suwangsa raja Jaswadi, rajeng Biraji sang rajeng Miswan, lan Raden Minsar putrane, kantun pamit atunggu, mring kang putra sawadyaneki. Wau ta sang pandhita, amit adhudhukuh, mring pulo Barjah kalawan, Raden Eseh Wahab arsa anjenengi, mangun menedi papan.
Padhepokane ing Arga Puri, ing pulo Barjah mindha kadhatyan, wukir kang radin sitine, prenah dhepokanipun, makam Adam kang den enggeni, kang kiwa Bawadiman, kang tengen winangun, dene ki Seh Raden Wahas, kang kinarya padhepokanira sami, wukir rineka pura.
39. Pan tigang jam lelongkangireki,
nggene ki Seh Raden Wahas ika, apan ler padhepokane, pan sami rakitipun, sri rerenggan kang sarwa sari, botrawine amalang, angubengi dhukuh, kunang kang tetep martapa, Kawuwusa ing Kusniya Malebari, mucung Sang Kakungingrat,
XXXIII. NGARAB KADHATENGAN MENGSAH
Pucung
1.Badhe kondur maring Kuparman Wong Agung, angundhangi bala, kusuma Sudarawreti, anenggani putra neng nagri Kusniya. Ingkan tumut kondur Sang Retna Marpinjun,
2. lan putri Karsinah, Retna Sirtupelaeli, saputrane tumut kondur mring Kuparman.
3.Lawan tumut putri Kuwari lan sunu, mring nagri Kuparman, Rahaden Hasim Kuwari, ingkang putra Rahaden Bakdi Ngujaman.
4. Kinen mantuk dhateng ing Kelan rumuhun, Yen wus tigang warsa, nusula mring Kuparmani, asranga lan ibu Retna Sudara.
5. Lan sang prabu Kusniya sareng anusul, dadya kang titah, mangkana kang para aji, apan sareng budhale ungkur-ungkuran.
6.Tan winuwus ing lampah mung praptanipun, nagari Kuparman, angadhaton sagarweki, para ratu angadhaton sowang-sowang.
7.Lagya rawuh para ratu ingkang kantun,
kang tengga nagara, pan arsa den parentahi, pan akarya rakit dalem pura gangsal.
8.Kilenipun kang kalih kang para ratu, ingkang sinaosan, Sultan anem Malebari, lawan ingkang putra rayi Raden Rustam.
9.Wetanipun tetiga saosanipun, nenggih Raden Ruslan, lan pangeran Kaelani, Raden Hasim Kuwari tumut neng wetan.
10. Wonten wuwus kadi sareng lampahipun, tinata ing kandha, sayekti ginawe genti, wonten ratu ageng prawira digdaya.
11. Ratu wudhu tanpa tandhing ing prang pupuh prajurite kathah, ing Polat prajanireki, ajujuluk sang raja Kuwari Usman.
12. Pan anglurug, nagari Mekah jinujug, sedya ambebahak, tigang yuta wadayaneki, kulit pethak jinise Kuwari Usman.
13. Pan angrungu sirnane sang Jayengsatru, aprang lawan raja, ing Dhayak mungsuh dhedhemit, Yaplullawal kang numpes sang Jayengrana.
14. Milanipun wanine karya angridhu, sanadyan uripa, Wong Agung Surayengbumi, dhasar nedya ngayoni ngaben prawira.
- Dedegipun pitung puluh gas sang prabu, lajeng ngepung Mekah, anjarah ambeboyongi, abusekan gegere kang ngungsi kitha.
- Sami tutup wong mekah sakethengipun, katuju pra kadang, katiga pra samya prapti, ingkang sami andherek Sultan Kuparman.
- Pan ingutus ing rayi Sang Jayengsatru, angirim jarahan, mring sagunging pakir miskin, ingkang sami aneng jro nagari Mekah.
- Rembatipun tigang leksa cacahipun, binagi martiga, saduman mring pekir miskin, kang saduman mring kang tunggu lawang kitha.
- Ingkang kantun saduman sentananipun, putra Mekah ingkang tetiga kang lagya prapti, prajurite patayare anyaleksa.
20. Dadi cukup anadhahi mungsuh rawuh,
inggih ingkang prapta, tuwa Raden Abutalip, ingkang rayi Rahaden Aris Bulahab.
- Arinipun nama Raden Abdulsamsu, sadaya kang raka, mring Wong Agung Jayengmurti, sami daweg yen aprang wonten ing Mekah.
Yen anglurug tan wonten ingkang den adu, andhandhang magut prang, sanget ajrih ingkang rayi, boten arsa Wong Agung Surayengjagad.
Kang puniku mangsa tiwasa prang mupuh, darahing prawira, kang putra Nabi Ismangil, Menak Kendar luluhunge prawireng prang.
- Duk puniku wong Mekah tan ana metu, saking palataran, wau denira nadhahi, rame prang lan raja Kuwari Usman.
- Wonten sunu ing Mekah laire kantun, wuragile kadya, nama Raden Mir Anjilin, apan lagya umur kawan welas warsa.
- Pan puniku Raden Mir Anjilin kudu, miyosi prang jaba, nanging tan ana nuruti, sami aprang saking salebeting kitha.
- Wonten nengguh satriya ageng lelaku, rong kethi kang wadya, nama Raden Banu Arli, pan puniku Marmadi kang darbe suta.
- Patutipun randhaning jobin rumuhun, lan Raden Marjaman, sanes ibu Mukabumi, tunggil ibu kalawan Dewi Lul Jahar.
- Ramanipun Jobin Lul Jahar rumuhun, Luljahar kagarwa, nguni Raden Maryunani, Banu Arli lan Umar Madi patutan.
Praptanipun saking Kaos nagareku, tutuwi mring kadang, sanes rama tunggil bibi, marginipun malipir paminggir Mekah.
Lampahipun katanggor pakuwon agung, pangarsaning lampah, umatur yen wonten baris, ngepung Mekah Si Polat Kuwari Usman.
- Embanipun sundhulane ingkang ibu, ing nguni boyongan, yeku putra Mukabumi, Emban paman Raden Wajahjami nama.
- Duk angrungu panganjure kinen mundur, "Aja kajarahan, mbok iku mungsuh nyidrani, raja Polat cidra Sri Kuwari Usman."
- Wus angumpul raja putra mantrinipun, prajurite samya, ngumpul sadaya tinari, "paman Wajahjami paran budinira.
- Mungsuh iku sedyane aprang anambuh, Mekah ana apa, yen nedya perang sayekti, sayektine nusul mring nagri Kuparman.
- Lon umatur kang paman "penede iku, wong menangi buja, pagene dipun singgahi, inggih daweg binukti sakelar-kelar.
- Jer puniku nyidrani ing gustiningsun, Payo cinidranan, ginitik ing mengko bengi." Wajah jami angling "iku dudu lampah.
Rina iku pinaguta pinrih bingung, binawur dahana, pakuwon sinawat geni, boten nistha animbangi mungsuh cidra."
Sampun putus pakewuh ingkang rinembug, mung ngamuk kewala, wadya jro Mekah sayekti, nunten mirsa tulung prang mengakken lawang.
- Lamun uwus ing jaba lan ing jro kumpul, sayekti prang tata, angaben sami prang tandhing, nadyan silih sumengka mangsa mundura."
XXXIV. RADEN BANU ARLI NULUNGI WADYA ARAB
Durma 1Wus samekta pinethet prajuritira, Rahaden Banu Arli, wadya nitih kuda, kawan leksa sadaya, neng wana atata baris, pangiris lampah, kang paman Wajahjami.
2.Kalih ewu prajurite mangsah aprang, kang jaba angobongi, pakuwoning mengsah, sawusnya rakit dadya, tengara umung thongthong grit, mangsah anunjang, gumuruh suraknya tri.
3. Mungsuh lagya jeng-ajengan mring jro kitha, kagyat prapta ing wuri, kang mungsuh anunjang, prapta ngamuk ing wuntat, lan ana ingkang ngobongi, geni wus mubal, prajurit ngamuk wani.
4.Raden Wajahjami lawan ingkang putra, Rahaden Banu Arli, rampak ngamuk nengah, marani nggoning raja, kotbuta nempuh angungkih, enggoning raja, tinunjang anadhahi.
5.Rame uleng-ulengan pamoring aprang, prajurit ing Kohkarib, sami antuk papan, ngiwut angidak nujah, wus katahah antuk pepati, bala jro kitha, kang munggeng pánggung sami.
6. Raden Arisbulahab waspadeng tingkah, Ngabdul Samsu ningali, lamun ana raja, ngamuk saking ngiringan, Wadya Mekah mbukak kori, prajurit medal, samya anempuh wani.
7.Wajahjami mangsiti prajuritira, yen bala Mekah mijil, minger awor sigra, wus kadya sinaringan, mungsuh rowang kang miranti, pamore uwal, wus golong bagi-bagi.
8.Wus apajeg mungsuh baris lawan rowang, kapang-kapang kang baris, tinata kalangan, senapati tan ana, ing reh ingkang misesani, Dipati Mekah, ngamungken para siwi.
9. Datan ana ingkang lenggah ing wijohan, sadaya munggeng kursi, apapak kewala, tan ana luhur andhap, amung kang sepuh sakedhik, Arisbulahab,
kalawan Abu Talib.
- Ngabdul Samsu kalawan Amir Umiya, Raden Amir Anjilin, Kohkarib narpatma, kalawan ingkang paman, sira raden Wajahjami, apan sadaya, kang sami munggeng kursi.
- Baris Polat wus tata punggawanira, munggeng ngamparan rukmi, kang ndarbeni lampah, raja Kuwari Usman, punggawaning kang para ji, aglar ing ngarsa, suratira wus prapti.
12. Mring barise wong Mekah wus katampanan,
suratira Sang Aji, Sri Kuwari Usman, binukeng pra santana, tetembunge kang kinteki, "Apa wong Mekah, siji tan ana janmi?
- Apa anjing kewala kang ana, dene cidra ing jurit, hiya eling sira, sun gawe karang abang, tan wurung prajanireki," Wus ingangsulan, surate Sri Bupati.
14.Ratu Polat sang raja Kuwari Usman, duta tan dangu prapti, angsal wangsulan srat, binuka tembungira,
"Heh rajeng Polat sireki, yen bala Mekah, anut cidranireki.
- Dene sira ratu gedhe tambung lampah, mamak tan darbe kuping, yen nagari Mekah, senapati tan ana, mung wong wadon bocah cilik, yeku kang ana, yen sira arsa jurit.
- Pasthi nusul marang nagari Kuparman, wong sepi den parani, mengko balanira, keh rusak dening bocah, iku putra ing Kohkarib, metu prawira, •hiya si Banu Arli.
17. Hiya sira kang gawe tuwa maring wang,
saking cidranireki, dadi raganingwang, metu teka ing bocah, manjing ing wong tuwa mangkin, kabeh wong Mekah, wus mari rare cilik.
- Metu saking pasamuwan sing-atiwas, mengko padha manjingi, hiya pasamohan, ingkang luwih utama, wit saking praptanireki," sang rajeng Polat, asmara duk miarsi.
XXXV. TATA FATA BADHE MANGSAH PRANG
Asmarandana
1.Nateng Polat gya anangis, sarwi anungkemi layang, ngumpulaken punggawane, ingkang para hulubalang, prajurit para nata, wonten wewolu kang sepuh, Andele Kuwari Usman.
2. Andeling prang andel pikir, kang nama raja Duwelah, kalawan raja Jangkuwes, raja Danider puniku, miwah sang raja Satlam, raja Derlandrek puniku, lawan raja Menirjundap.
3.Raja Sapaldan Tinahin, Bureng lan raja Indriyan, anyelak mbekta kursine, serat gantya tinupiksa, ana kang nuli mojar, "Puņiki pikir satuhu, caraning ratu mangun prang,
4.Jer paduka sanget sisip, kutha sepi kang kinepang, mangke anemu mangkena, Nusula maring Kuparman, mangsa den ladenana, memungsuhan lan Wong Agung,
angur suwita tinemah.
- Lawan bala paduka ji, punika wus kathah risak, mapan ta sampun kalakon, inggih ta sadasa-dasa, untung ilanging lampah, tembunge serat puniku, nglelingsemi ing paduka.
- Sang nata ngandika wengis, "Mangsulana srat panantang, ingsun tan arsa binalek!" prapta nggone baris Mekah, panantange kang munggah, mupakat prang tandhing gupuh, sahanane bobocahan.
- Sigra miyosi ngajurit, Rahaden Aris Bulahab, anitin turangga kawot, sakapraboning ayuda, prapta papan susumbar, "Heh payo metua gupuh, ing kene padha prakosa."
- Wong Mekah surake atri, wong Kohkarib awurahan, Wong Polat raja Derlandrek, umangsah nitih turangga, nander prapteng payudan, ayun-ayunan sru muwus, '"Wong Mekah sapa ranira?"
- Asru denira nauri, "Ngong Raden Aris Bulahab, Lah sira sapa arane?" "Ya ingsun adeling Polat,
Derlandrek araningwang,
Payo apa na sireku!"
Ngling Raden Aris Bulahap.
- "Dudu watak andhingini, ing ayudha caraningwang," Angling sang raja Derlandrek; "Den prayitna ingsun gada, kudhunga bandabaya!" Dyan Aris Bulahab kudhung, ginada tangkis legawa.
- Rame denira ajurit, Derlandrek nggada ping tiga, winales nempuh parise, jumebret panggadanira, Raden Aris Bulahab, pinindho asru pinupuh, Derlandrek males anggada.
- Arame bindi-binindi, dangu denya ngundha gada, sareng aseleh gadane, agantya pedhang-pinedhang, dangu prang main pedhang, ruket pedhang sami putung, sami mudhun saking kuda.
- Sareng denya marepeki, Rahaden Aris Bulahab, jinunjung raja Derlandrek, awanti-wanti ingangkat, Dyan winales cinandhak, raja Derlandrek jinunjung, binanting tiba kantaka.
- Sigra denira nggosongi, Aris Bulahab susumbar,
"Endi prajurite maneh, iki si Aris Bulahab, kadange let tetiga, lan kalana Jayengsatru, Wong Agung Surayengjagad.
15.Elet telu tuwa mami, atmajeng Dipati Mekah, Banu Kasim tedhak Kures!" Turangga mider ing papan, sigra prajurit Polat, raja Danider umagut, prapteng papan sigra panggya.
16.Sang raja Danider angling, "Heh sira Aris Bulahab, dene muncar susumbare, sira sadulure tuwa, marang si Kakungingrat, dene nora dadi ratu, dedegmu iku prakosa.
17. Suwitaa ratu mami, tinggalen sadulurira, pasthi sira dadi katong," asugal pangucapira, Raden Aris Bulahab, "Tan sudi nembah ratumu, nora kudu dadi raja.
18. Balik ta ingsun naleni, mring ratunira kaduga, Lah payo laknat den age, apa kang ana ing sira." Danider narik pedhang, Aris Bulahab winuwung, kang medhang malah ping tiga.
- Winales pinedhang aglis, arame pedhang pinedhang, adangu tan wonten kasor, kasaru surup Hyang Arka, mundur kalih kang aprang, Wong Mekah makuwon mangsuk, lajeng marek Sang Dipatya.
- Raja putra ing Kohkarib, katur ing sang adipatya, ngandika prapteng ngarsane, nembah nguswa delamakan, ingaras kang lungayan, sinungga tinamu-tamu, akathah prajuritira.
- Sang Dipati lingira ris, marang kang putra sakawan, "Paran ta iki becike, apa orang tur uninga, hiya mring arinira, mungsuh iki ratu agung, prakosa asugih bala."
22.Kang putra umatur sami Tuwin ture raja putra, Kohkarib: "Dhuh sampun age, temahan nyuweni manah, manawi binantonan, boten angsal sisinau." Mir Anjilin nambung sabda. - "Bener ki putra Kohkarib, lamun atura uninga, inggih tan wurung binanton, pinrih puniki tutuga." Mesem sang adipatya, mring apatih Abunanggur,
Bunanggur Amil Umiya.
- Arine Umar Mayeki, Umiya Jumiril suta, sasedane won tuwane, Pakanjun iku kinarya, angreh bala ing Mekah, kyana Patih Abunanggur, gagah prakosa tur keras.
- "Saosa taratag jawi, den ajembar tarub rambat," Kyana Patih nulya age, lawan bala tigang leksa, karya teratag dadya, datan kawarna ing dalu, kapungkur wus prapteng siyang.
Lajeng nyandhak Jilid: III.
MENAK MALEBARI II
DAFTAR. ISI
- Wong Agung Bersidang di Balairung Istana Maleba- ri. 131
- Surat Tantangan dari Dhayak Sengari. 137
- Bala tentara Dhayak Sengari Maju ke Medan Perang. 142
- Patil: Abunandir Tampil ke Medan Perang ..... 145
- Sri Kewusnendar menawan dua orang raja. .149
- Raden Banu Kelan, putra Wong Agung 154
- Raden Banu Kelan mencoba ayahandanya 161
- Prabu Lamdahur bertanding dengan Raden Banu Kelan. 168
Raden Banu Kelan berperang tanding melawan Wong Agung 172
26.. Raden Banu Kelan Bersujud kepada ayahandanya. 178
Raden Banu Kelan diberi hadiah kerajaan Kelan ...... 185
- Bala tentara Dhayak Sengari maju lagi ke medan perang 188
- Membicarakan siasat perang 192
- Perang Brubuh .. 195
- Bala tentara Dhayak Sengari kalah perang 198
- Raden Jayusman dinobatkan menjadi raja di Male- bari 200
- Negeri Arab kedatangan musuh 209
- Raden Banu Arli memberikan pertolongan kepada pasukan Arab
- Bersiap hendak berperang
XVII. WONG AGUNG BERSIDANG DI BALAIRUNG ISTANA MALEBARI
- Di negeri Kusniya Malebari itu, Wong Agung merasa se- perti di istana sendiri saja. Pada suatu hari Senin, bagin- da mengadakan sidang, di balairung, dengan dihadap se- kalian raja, para adipati serta dipenuhi pula oleh para pong- gawa hulubalang, perwira, ksatria, pembesar/mantri yang lain, yang tak terhitung banyaknya, mengalun bagaikan laut yang sedang pasang.
- Maktal, Umarmaya, raja Bawadiman duduk pada paling depan lalu disambung oleh para putra: Raden Jayusman, Raden Rustamaji, Raden Hasim Kuwari yang paling mu- da.
- Kemudian berturut-turut para raja terkemuka, yaitu: Umar Madi, raja Kohkarib, Lamdahur, raja Selan, Tamtanus raja Yunani, bersambung pula dengan Raja Kebar, dari Rum, dari Kanakan, dari Kangkan, dari Hindi Raja Kaladini, dari Ngabesi Raja Sadad Kadarisman.
- Kemudian: raja Bangit, Darundriya, raja Surati, Suratis- taham, raja Samsir Ibnu Bultan dari kerajaan Kandhabu- mi, Raja Kemar dari Kuwari, bersambung pula dengan Kewusnendar dari negeri Yujana, Raja Sakirdanali dari Miskat dan Raja Kasbumirat dari kerajaan Katijah.
Raja Sarsaban dari negeri Pirkari yang telah berusia enam ratus tahun itu hadir juga. Kemudian disambung Raja Sa- pardan dari negeri Puldriyan, dari negeri Sarwal Raja Pu- sanggarim, Raja Debrun dari negeri Demis, Raja Kuna- war dan Kuljum dari negeri Nganbarsirat, Raja putri Kir- manikendah dari negeri Biraji. Sedang dibelakangnya ber- deret-deret empat puluh orang raja Kembar.
Di belakangnya berjajar para putra raja dengan penganjur raja Kaos, Sayid Ibnu Ngumar. Lalu berturut-turut: Ibnu- jar, putra Maktal; Umarsandi dan Umardani, putra Umarmaya, Marjaman putra raja Kohkarib, Raden Sirat Mar- danus putra raja Yunani.
- Banarungsid dan adiknya Pirngadi putra raja Selan, Sup- tandar putra raja Kebar; Raden Kiswarin dan Diswarin yang keduanya anak raja Rum; raden Kodrad Samadikun dan Samardikaran putra Raja Sarkab dari Turki; serta Kaharkus- men putra Raja Kewusnendar dari Yujana.
- Masih banyak lagi bila mau disebutkan satu persatu ten- tang para putra raja itu. Kini mereka itu telah dewasa, telah tumbuh sebagai pemuda yang gagah berani, yang su- dah pernah menyelesaikan tugas yang dibebankannya dengan baik. Para putra Amir Ambyah dan para putra raja yang lain itu mengenakan pakaian bermacam-macam, hing- ga terlihat sebagai bukit kembang dengan aneka rona suasana balairung itu. Jumlah orang yang menghadap Wong Agung, tak terhitung lagi, bagaikan keadaan laut menje- lang musim penghujan, yang hampir pasang.
- Ketika itu masih dalam suasana pesta pora. Wong Agung bersuka ria beserta para raja, makan dan minum di balai hadapan itu. Seperti biasa diiringi bunyi-bunyian serta penari yang cantik dengan bau-bauan yang harum wangi. Setengahnya ada yang mabuk langsung saja memeluk dan mencium penari ataupun gadis-gadis pelayan itu. Dalam suasana yang demikian itu, Patih Dabatil yang men- jadi duta raja Dhayak Sengari, merendah turun dari ang- kasa langsung menuju balai hadapan.
- Lalu masuk ke tempat duduk raja-raja itu, berdiri agak di belakang Umarmaya sambil bertelekan pada kursi yang diduduki oleh raja Yunani. Sri Tamtanus yang baru saja menerima hidangan minum pada tangan kanannya, mele- takkan tangan kirinya pada pundak sang duta.
- Ditekan-tekankannya ke bawah agar ia duduk, namun orang
itu tetap menolak. Semua orang keheran-heranan meli- hatnya. Apalagi para raja yang jauh tempatnya. Mereka tidak tahu kejadian yang sesungguhnya. Mereka itu menyang- ka orang itu adalah kawula Yunani. Sedang yang diheran- kan ialah caranya. Orang itu mengepit surat dengan seenak- nya dan secara kurang sopan dan langsung saja mengarah ke tempat sang raja Yunani.
- Hingga terlihat tidak sepantasnya, seorang raja di raja me- mandangnya dengan mata berapi-api, menekankan tangan kepundak, tetapi selalu mendapat tentangan. Raja Yunani menjadi marah. Direnggutnya leher orang itu, lalu ditimpa mukanya dengan gelas, hingga hancur berantakan. Raja Kebar buru-buru berdiri, merebut surat itu dari belakang sampai dapat. Patih Dhayak hendak lari ke luar,
- Tetapi segera dipegang tangan kanannya lalu diringkus, hingga tak dapat bergerak lagi, kemudian dibawa ke depan. Para raja yang lain sangat heran. Maka kata Sri Tamtanus, "Dari mana engkau. Datang langsung menyelonong, tidak tahu sopan!" Patih Dabatil menjawab, "Ampun Tuan, saya ini utusan sang raja dari Dhayak Sengari,
- yang bergelar Prabu Yaplullawal, saya ini Patih Dabatil." Tali pengikatnya lalu dilepas, "Mengapa engkau berbuat kurang ajar? Apakah engkau tidak tau sopan santun?" Raja Kusniya Malebari datang menyambung, "Ya kakan- da, benar orang ini adalah Patih Dhayak.
- Telah menjadi kebiasaannya di sana, bertindak kurang ajaran serta berbuat 'yang tidak wajar. Padahal negeri itu kerajaan besar sekali, yang mempunyai jajahan daerah pe- gunungan. Separuh rakyatnya terdiri atas manusia; sedang separuhnya lagi sejenis makhluk halus. Wadya bala yang terdiri dari manusia bertampang jelek dan buruk sekali." Kemudian Patih Dabatil disuruh duduk
- di belakang Umarmaya. Surat yang dibawanya diserahkan- nya kepada Wong Agung, yang diterimanya dengan ter-
senyum. Surat itu segera diberikan kepada Umarmaya un- tuk dibaca. Yang mendapat perintah itu berdiri lalu mem- buka surat itu. Surat itu terbuat dari lembaran tembaga yang berhias dan terukir indah. Maka dibacanyalah dengan tembang Pucung.
XVIII. SURAT TANTANGAN DARI DHAYAK SENGARI
- "Inilah suratku, raja Dhayak Sengari yang bergelar Yaplul- awal, raja yang gagah berani dalam peperangan, yang di- sembah dan disegani oleh para raja dan hulubalang.
- Kepada Prabu Bawadiman. Mengapa engkau telah menghi- na dan merendahkan diriku? Apakah Yaplullawal ini tidak kelihatan sebagai manusia lagi? Aku Prabu Kiswa Pangindrus telah menyatakan mengikat anak anda, yaitu Dewi Kunmaryati. Akan tetapi mengapa engkau telah menga- winaknnya dengan orang lain?!
- Engkau telah meminta bantuan kepada seorang raja besar, dengan menyerahkan anakmu. Kini orang Kuparman itu telah datang. Dialah yang selalu mengandalkan bala-tenta- ranya yang bagaikan lautan banyaknya.
- Bagaikan ombak samudera dengan berlaskarkan para raja. Hai, Bawadiman! Serahkanlah putrimu dengan segera, akan saya pertemukan dengan raja Sindhangdhayang,
- yang bergelar Sri Kiswa Pangindrus, tunangan lamanya itu. Dan mengenai Si Amir Ambyah itu, bawalah takluk sekali- gus kepada saya. Apabila yang demikian itu tidak engkau laksanakan, wahai Bawadiman,
- saya peringatkan kepadamu, untuk mencari tambahan bantuan empat kali lipat dari jumlah itu. Dan pastikanlah, bahwa negerimu Kusniya Malebari akan hancur lebur oleh tanganku!
Hai Bawadiman, engkau tentu pernah mendengar tentang kehebatan saya dalam memainkan senjata. Akulah seorang raja yang tak ada tara dalam peperangan. Raja yang paling unggul di muka bumi ini ialah aku, Yaplullawal.
Perlebar dan perdalamlah kota-paritmu! Buatlah pagar besi yang kokoh dan tinggikan tembok bentengnya hingga menyapu awan.
- Takkan tidak benteng kotamu akan kugempur!" Demikianlah kesudahan surat itu. Semua orang yang mendengar- nya hanya tersenyum. Wong Agung lalu menyuruh mem- buatkan balasan kepada kandanya Sayid Abas.
- Setelah surat balasan itu selesai dibuat, lalu diberikan kepada utusan. Patih Dabatil menerimanya, kemudian keluar dari kemah dan setiba di luar meloncat terbang.
- Terbanglah ia menyusup ke angkasa tinggi mengawan, semua orang yang melihatnya tercengang-cengang, karena me- nyaksikan ujudnya yang seperti anjing itu. Namun Patih Dhayak Sengari itu ternyata dapat terbang di angkasa.
- Demikianlah perjalanan Patih Dhayak itu hingga sampai di negerinya. Di sana surat balasan dari Kusniya Malebari itu disampaikan kepada rajanya.
- Setelah dibuka, dibaca oleh Sri Yaplullawal, "Inilah surat- ku, Wong Agung Surayengbumi yang telah mengembara dari kerajaan Kuparman.
- Yang membawahi banyak raja; tertuju kepada anda Sang Raja Dhayak Sengari. Harap anda ketahui, bahwa surat yang anda kirimkan itu
- ternyata keliru kepada adinda Sri Bawadiman. Ternyata pula anda salah tafsir, yang menghendaki perkawinan itu bukan datang dari Kusniya Malebari, akan tetapi saya- lah yang telah menghendaki/melamar putri baginda Bawadiman itu.
- Oleh karena itu anda jangan membangkitkan kemarahan- ku! Mari silakan, kapan saja anda ingin bertanding mengadu kesaktian. Anda boleh pilih, datang ke mari atau minta di- datangi...
- Belum sampai selesai membacanya, Sang Yaplullawal lalu menyobek-nyobek surat itu. Kemudian memberikan pe- rintah.
untuk membunyikan genderang perang.
- Para raja takluk yang berjauhan telah lama dikerahkan, telah lama datang. Bala tentara Yaplullawal sudah siap sedia.
- Sementara itu Patih Dabatil berdatang sembah, "Ampun tuanku, saya harap tuan tidak terburu-buru, lebih baik bi- la paduka mengirim undangan meminta bantuan kepada raja-raja yang perkasa dan mempunyai banyak pasukan.
- Jika hanya bala-tentara paduka, nanti akan sangat menge- cewakan. Ibarat sungai menyerbu lautan. Sungguh tak tahu diri ingin bermusuhan dengan Sultan Kuparman.
- Silakan paduka mengundang raja negeri Kulub, sang Raja Kalbujer. Baginda banyak hulubalang dan prajuritnya; lagi pula sesama kapir, tentu akan dengan senang hati me- nerimanya
- Demikian pula Raja Kulkul dari negeri Kalkiyah. Jika paduka minta, dia pun pasti datang. Dalam suatu kepenting- an antara sesama raja tentu bersedia saling membantu.
- Saran Ki Patih itu disetujui. "Hai Dabatil, lakukan perin- tahku, sebagai utusanku untuk mengundang raja-raja yang gagah perkasa dan berlaskar banyak!"
- Maka berangkatlah Patih Dabatil untuk mengundang raja-raja sekitarnya. Sementara itu di kerajaan Kusniya Male- bari, Wong Agung Surayengbumi memanggil raja-raja tak- luknya untuk mengadakan perundingan.
- berkatalah sang raja Bawadiman, "Ampun tuan, saya harap tuan berkenan menunggu musuh itu datang ke mari. Sebaiknya jangan sampai tuan mendatanginya ke negeri Dhayak.
- Keadaan medannya sangat sulit, bahan makanan sulit di- dapat. Dia seorang yang licik dan sombong, culas dan jahat seperti iblis. Dia jarang berperang, tetapi selalu mengha- sud dan memfitnah.
28. Sesudah itu ia akan mengandalkan mentera tenung dan
teluhnya dan menyebarkan kepada musuhnya. Kecuali itu ia biasa meminta bantuan raja lain untuk diadu dalam peperangan.
- Akan tetapi saya harap paduka tidak khawatir, sebab saudara tua saya, yakni Kakang Pijajar 'akan selalu melindu- ngi kita. Hal ini dahulu telah diberitahukan Raden Wahas, putra Seh Betaljemur, kepada kakanda Maktal Parang- teja.
- Beliau ini sekarang sedang melakukan samadi di pulau Barjah. Menyepi hanya dengan sepuluh orang muridnya yang menyamar sebagai pengemis. Tidak ada yang tahu kebe- rangkatannya seakan-akan telah hilang saja dari tempat- nya.
- Hal itu dilakukannya untuk mengelabui para pengawal kerajaan Medayin."Mendengar hal itu Sang Amir Ambyah terkejut lalu buru-buru bertanya kepada Raden Maktal.
- Berceritalah Maktal mengenai segala kejadian pada keda- tangan Raden Wahas dahulu. Kemudian Sang Amir berka- ta ke-
- pada raja Malebari, "Ya, adinda raja; adakah kiranya tem- pat yang baik untuk dijadikan medan dalam menghadapi perlawanan balatentara Dhayak Sengari? Sebaiknya terletak di luar kota, pada tanah yang datar." Maka jawab Sri Bawadiman,
- "Ada tuanku, yaitu di Ngambar Simun; terletak di luar kota berdekatan dengan sungai yang besar. Di sana ada tanah lapang yang luas, padang pasir sejauh sehari perja- lanan."
- Kemudian kata Wong Agung kepada para raja, "Wahai saudara para raja, bersihkanlah baik-baik lapangan itu untuk dijadikan medan-arena pertempuran.
- Adinda Bawadiman, dalam waktu yang sebentar ini saya akan mengadakan persembahyangan ke pulau Barjah. Se-
sungguhnya sudah lama terkandung niat ini. Lebih baik mati di makam Nabi Adam itu.
- Saya pun berkeinginan untuk bertemu dengan adinda Raden Wahas, yang telah menyamar pergi menghindarkan diri untuk menyepi di bukit Pulau Barjah itu."
- Pembicaraan dalam persidangan itu selesai. Para raja pergi ke Amar Simun untuk mempersiapkan arena, sedang Wong Agung dengan menyamar pergi ke Pulau Barjah.
- Di sana baginda bertemu dengan Seh Wanas, putra Seh Betaljemur itu. Dengan berbisik Raden Wahas menyam- paikan pesan rahasia, ramalan yang baik dan yang buruk.
- Nasehat Seh Betaljemur, sangat mengharapkan agar Wong Agung tetap berjiwa besar, berpendirian teguh, sabar dan tawakal sebagai umat Tuhan. Semua pesan nasehat itu diingat dan dicatat baik-baik di dalam hati.
XIX. BALA TENTARA DHAYAK SENGARI MAJU KE MEDAN PERANG
- Sementara itu bala bantuan atas undangan raja Dhayak Sengari sudah berdatangan. Raja Kulkul dari negeri kal- kiyah dengan laskar yang tak terbilang banyaknya, dan Raja Kalbujer dari Kerajaan Kulub yang banyak laskar dan membawahi banyak raja pula. Dia sendiri adalah se- orang raja yang tak ada tandingannya dalam pertempur- an.
- Tinggi badannya tujuh puluh gas (inci?). Raja-raja bantuan itu telah tiba di Dhayak Sengari. Sesudah sedia ke- seluruhannya,berangkatlah mereka dengan penganjur sang raja Sindhangdhayang, yang atas kehendak sendiri ingin menjadi pengajur. Sorak-sorai riuh-rendah bahana- nya seperti prahara angin ribut perjalanan barisan itu.
- Kendaraannya bermacam-amcam dengan suara bergemu- ruh seperti gunung tumpah memenuhi hutan-hutan. Semua yang dilaluinya gempur rata dengan tanah, menjadi pa- dang belantara. Tak lama kemudian mereka sampai di daerah perbatasan negeri Kusniya Malebari.
4. Ributlah orang-orang mengungsi ke dalam kota, karena
takut dirampas barangnya atau diseret gadisnya. Dengan tergesa-gesa pengawal perbatasan memberitahukan situasi itu kepada atasan. Demikianlah Patih Abunandir telah diberi tahu pula akan kedatangan musuh, dari Dhayak Sengari itu.
- Berita itu segera sampai pula kepada Baginda Sri Bawadi- man yang kemudian menyampaikannya kepada Raden Maktal. Sebagai pemegang pucuk pimpinan, ia memerin- tahkan kepada para raja agar segera bersiap ke Ambar Simun,
ke luar dari kota. Musuh pun semakin dekat dengan kota.
6. Balatentara Dhayak Sengari mengambil tempat sebelah teng-
gara, mendirikan perkemahan di tepi padang Ambar Simun. Tepi sebelah timur memanjang diisi oleh pasukan Dhayak. Sedang di sebelah barat laut memanjang tepi Barat ditem- pati oleh barisan Malebari dan Kuparman.
- Wong Agung Jayengmurti yang sedang menyepi di pulau Barjah diberi tahu tentang kedatangan musuh itu. Bagin- da pun segera pulang, dan segera bersiap setiba di istana. Dengan segenap barisan Wong Agung keluar berkemah di Ngambar Simun, diikuti oleh Sang Raja Bawadiman. Sedang Raden Jausman, sang mempelai diserahi menjaga keraton.
- Demikian para ibundanya sekalian. Dengan demikian ia mendapat kesempatan untuk berkasih-kasihan dengan De- wi Kunmaryati. Bagaimana keadaan medan? Dari pihak musuh, mereka sangat kagum akan besarnya barisan dari Arab yang berkemah. Demikian pula dari pihak dalam pun sangat kagum akan banyaknya pasukan yang meme- nuhi arena.
- Antara kawan dan lawan saling menunggu persiapan masing-masing. Setelah empat puluh hari, Wong Agung meme- rintahkan agar semua prajuritnya keluar bersedia-sedia di arena. Genderang perang dipukul bertalu-talu bergemuruh seperti guntur berderai. Bala tentara musuh yang mende- ngarnya, segera pula bersiap, mengimbangi persiapan itu.
- Semua barisan, musuh dan teman keluar berbaris teratur mengelilingi medan. Karena banyaknya pasukan ujung barisan yang melengkung membentuk lingkaran itu bertemu satu sama lain. Sungguh indah dipandang mata. Wong Agung Surayengbumi duduk di kursi kebesaran, dilingkungi oleh
para raja beserta prajuritnya. Raden Maktal Parangteja,
Umar Maya Guritwesi,
11. bertiga dengan Sri Bawadiman, tidak begitu jauh duduk-
nya. Sang raja Yaplullawal pun duduk di tempat terhor-
mat dilingkungannya disertai oleh raja Kalbujer dan raja Kulkul dengan semua prajuritnya dan raja-raja yang lain.
- Sri Yaplullawal mempunyai kendaraan seekor bakarles yang mengerikan, binatang berkepala harimau bertubuh lembu, jelas terlihat di depan kemahnya. Raja Kalbujer dan raja Kulkul melihat dengan kagum kepada pasukan musuh yang seperti lautan.
- Dengan tetap di atas kendaraannya, Raja Kulub menyuruh bawahannya, Jabarkamus, raja negeri Kosar, "Hai Jabarkamus, cobalah engkau turun ke medan, saya ingin melihat kekuatannya!" Raja Kosar mengangguk hormat.
- Ia maju dengan mengendarai kuda, tampaknya menyeram- kan dengan sebuah penggada besar di pundak. Setiba di tengah medan ia bersumbar/menantang, "Hai orang Arab, siapa yang mau mati, keluarlah! Tandingilah aku, raja per- kasa! Jangan ada yang melarikan diri!"
XX. PATIH ABUNANDIR TAMPIL KE MEDAN PERANG
- Seperti guntur sorak-sorai barisan Dhayak Sengarı, Sin- dhangdhayang, Kulub, dan Kalkiyah. Mendengar itu, Patih Bunandir dari Kusniya Malebari, meminta ijin Wong Agung untuk menghadapinya, dengan mengendarai kuda jenggi.
- Barisan dari negeri Arab bersorak riuh. Mereka yang akan berperang sudah saling berhadap-hadapan. Jabarkamus bertanya, "Siapa namamu, hai prajurit?" yang dijawab, "Aku Patih Abunandir.
- Patih Sang Prabu Bawadiman dari Kusniya Malebari. Se- baliknya, engkau. Siapakah namamu?""Aku ini seorang raja dari negeri Kosar. Raja yang perkasa. Namaku, Jabarkamus!"
- Nah mulailah, hai patih Bunandir! pergunakan penggada- mu. Aku ingin merasakan pukulanmu!" Maka kata Abunandir, "Itu bukan caraku, memukul lebih dahulu; karena aku telah men-
- jadi bawahan Sri Sultan Kuparman." Jabarkamus menja- wab, "Persetan, engkau! Nah bersiaplah menerima pukul- anku!" Jabarkamus mengamangkan penggadanya. Patih Bunandir bersiap-siap menangkis dengan perisainya.
- Maka dipukulkannya penggada itu, berdentang mengenai perisai baja Patih Abunandir. Lalu ia ganti mengamangkan penggadanya, "Hai, hati-hatilah engkau akan kuba- las. "Maka dipukullah dia, musuhnya menangkis dengan perisai bajanya, berdentang bunyinya.
- Bagaikan guntur sorak-sorai antara kawan dengan lawan.
Yang bertempur saling mendesak, pukul-memukul dengan
panggada. Keduanya sama kuatnya, lalu meletakkan peng- gadanya, digantikannya dengan pedang lalu saling menye- rang.
- Mereka saling berputaran dengan menarik kekang kuda mereka. Keduanya sama pandai memainkan kuda. Bila Abunandir berputar ke kanan, Jabarkamus ke kiri. Keti- ka beradu, kuda-kuda itu berkelahi saling menggigit, pa- gut-memagut menjerit-jerit.
- Lama mereka pedang-memedang sambil berputaran. Mereka pun sama pandainya menggunakan pedang. Lalu di- buangnya pedang mereka, dan beralih pada saling menarik dari punggung kuda. Sang raja Kosar kena tesentak oleh tarikan.
- terlepas dari kudanya, lalu dibantingkan dari atas kuda, berdembum jatuh ke tanah. Jabarkamus pingsan. Buru- buru anak buahnya datang menolong, melarikannya ke luar arena. Sorak-sorai mengguntur suaranya.
- Patih Abunandir berputar-putar dengan kudanya di tengah medan, sambil bersumbar meminta lawan, "Ayuh, ganti- kan dia, siapa lagi akan melawan aku, majulah ke mari, marilah kita bertempur!" Sesumbarnya ditanggapi oleh raja Dukyadis,
- raja dari negeri Ngusur, yang datang dengan mengenda- rai kuda dengan segala peralatan tempur. Dialah saudara raja negeri Kalkiyah, saudara sepupu, raja Kulkul lebih tua. Dukyadis sudah biasa menyelesaikan pertempuran dengan baik
- Bala tentara Kulkul, Kalkiyah, Dhayak Sengari, Sindhang- dhayang bersorak ramai sekali. Sementara itu raja Dukyadis sudah tiba di arena. Keduanya sudah berhadap-ha- dapan.
- Maka tanya Abunandir, "Siapa engkau? berani maju ke medan!" "Aku saudara sepupu raja Kalkiyah. Akulah raja
Dukyadis dari kerajaan Ngusur. Dan siapa engkau?" "Aku Patih Abunandir,
- patih baginda Raja Bawadiman." Maka kata Raja Dukyadis, "Nah, bersiaplah! Pasang perisaimu baik-baik! Kupukul engkau dengan gada, jangan menghindar!"Maka dipu- kulkannya penggadanya, berdentang pada perisai.
- Pukulan yang keras dan ditangkis dengan kuatnya, tim- bil percikan api dari perisai. Terasa oleh Patih Bunandir, bahwa kudanya bergetar, karena tertekan oleh daya tang- kisnya. Digebrak kudanya dengan mengendorkan kekang- nya.
- Kuda itu meloncat ditarik agak ke kanan. Maka kata Raja Dukyadis, "Hai bedebah, tahan juga engkau atas pukulan penggadaku!" Abunandir mengamangkan gadanya, "Berlindunglah pada perisai bajamu, akan kupukul engkau!"
- Ia memukulkan gadanya, ditangkis oleh raja Ngusur, berdentang mengenai perisai baja itu, hingga memercikkan api. Sorak-sorai menguntur mendayu-dayu. Yang bertem- pur semakin ramai, saling memukul dengan penggada.
- Patih Abunandir terpental jika menangkis penggada, se- dang Raja Dukyadis bertahan dengan baik. Lama juga keduanya berperang gada, tak ada yang kalah. Kemudian mereka berganti senjata. Namun tirai malam mulai menu- runkan gelapnya.
- Genderang sebagai pertanda telah dibunyikan, keduanya menghentikan pertempuran, lalu mengundurkan diri ke perkemahan. Makan dan minum disediakan orang. Para raja dan segenap prajuritnya makan-makan dan minum-minum. Wong Agung Surayengbumi memberikan anuge- rah kepada Patih Abunandir.
- Ki Patih dipanggil untuk ditanyai, "Patih Abunandir, ba- gaimana sepak-terjang orang Dhayka itu?" Jawab Abunandir, "Prajurit Dhayak belum ada yang keluar. Baru tenaga
bantuan saja yan keluar.
- Raja negeri Kosar, Jabarkamus memang tangguh. Namun adiknya lebih hebat lagi. Si raja Ngusur itu lebih perkasa dalam peperangan. Saya kira besok ia akan keluar lagi. Sang Jayengmurti berkata,
23."Ya, Abunandir, tunggulah dia besok. Sebaiknya engkau beristirahat dulu. Biarlah saudara-saudaramu yang lain yang menanggapinya." Patih Abunandir mengangguk hormat. Sementara itu kisah beralih ke perkemahan - Raja Kulub, Dhayak Sengari, Kalkiyah. Dalam suasana makan bersama, para raja saling bertanya tentang jalannya peperangan. Semuanya mendapatkan jawaban uraian se- cukupnya'
- Raja Kulub berseru keras, "Sebaiknya besok pagi, kalian menyiapkan orang-orang pilihan, yang kira-kira setara dengan Dukyadis, biar di pihak sana keluar pula raja-rajanya yang baik."
- Keesokan harinya musuh dan teman bersiap lagi dalam barisan. Wong Agung Jayengmurti duduk di singgasana yang terhias. Para raja dan prajuritnya berjajar memenu- hi tempatnya. Sri Bawadiman, duduk di kursi tidak begitu jauh daripadanya.
- Di dekatnya Ksatria Parangteja dan adipati Guritwesi. Para raja lain, para putra serta prajurit terbentang memenu- hi ruangan. Raja-raja pihak musuh pun telah siap di medan.
- Mereka pun turun dari kendaraan seolah-olah mengimba- ngi Sang Amir Ambyah. Mereka duduk di hamparan per- madani, menyaksikan mereka yang bertempur di medan arena.
- Barisan terbentang berkeliling melingkung, para raja be- serta prajuritnya, yang mempersiapkan diri untuk berpe- rang. Mereka yang sudah pernah menyelesaikan tugas pe- rang dengan baik duduk memisahkan diri, untuk sesewak- tu maju ke arena.
XXI. SRI KEWUSNENDAR MENAWAN DUA ORANG RAJA
- Raja Dukyadis minta diri untuk keluar arena lagi, kare- na masih mempunyai banyak keberanian. Ia maju dengan mengendarai kuda lengkap dengan semua perengkan pe- rangnya. Setiba di tengah arena, ia berseru, "Ayo, siapa yang berani mati.
- Hadapilah aku! Inilah seorang raja perkasa, dari keraja- an Ngusur. Akulah Prabu Dukyadis, yang gagah berani dan sakti mandra guna." Raja Kewusnendar dari negeri Yujana, tidak tahan mendengar sesumbar itu.
- Ia minta ijin kepada Sang Amir. Sesudah diperkenankan lalu maju dengan kudanya yang bernama: Layar Mega, lengkap dengan semua perlengkapan perang. Kuda teji dari Tanah Rum, tinggi besar kekuning-kuningan.
- Kuda itu diberi berpelana dan hiasan indah. Melarikan kudanya ke depan dengan loncatan-loncatan kecil, sung- guh manis tingkah lakunya. Dia datang dengan penggada di tangan, dilempar-lemparkan ke atas, penggada itu me- lambung tinggi ke angkasa. Dan ketika menangkap gada itu dari atas,
- kuda itu merendah dengan kaki terkangkang. Apabila gada itu sudah di tangan, kuda itu pun meloncat dengan se- batnya, lalu lari dengan loncatān-loncatan kecil lagi. Semua yang melihatnya kagum bukan main. Ia berperawak- an indah kokoh terkena pantulan cahaya mahkota emas yang dikenakannya.
- Kuda Layar Mega memang kuda bagus. Tingkahnya di arena tak ubahnya sebagai orang menari, dikendarai oleh Sri
Kewusnendar yang cakap dan tampan serta pesolek pula. Barisan Arab bersorak gemuruh riuh-rendah, salah sa- tu petanda bahwa seorang raja pilihan yang mju ke me- dan.
- Tiba di sana ia bertemu dengan Raja Dukyadis, yang se- gera bertanya, "Siapakah engkau, hai raja? Engkaukah Sultan Kuparman yang terkenal dengan sebutan Surayeng- bumi? Sepakterjangmu baik sekali, sepantasnya pula engkau menjadi mahkota perang."
- Sambil tersenyum yang ditanya menjawab, "Aku ini seorang raja dari negeri Yujana, namaku Kewusnendar, dan telah dianggap saudara benar oleh Sultan Kuparman. Ke- balikannya, Siapakah engkau?" Dijawab, "Aku Raja Dukyadis.
- dari negeri Ngusur. Hai Kewusnendar, bersiaplah, terima- lah penggadaku ini!" Dukyadis mengangkat penggadanya, dipukulkan kepada Kewusnendar, yang ditangkis dengan perisainya hingga memercik apinya. Wadya bala bersorak menggemuruh.
- Mereka yang berperang itu mendapatkan tandingan, sama- sama memiliki keberanian. Kewusnendar berseru, "Hai Dukyadis, bersiaplah, aku hendak membalas, berlindung- lah pada perisai bajamu!" Dukyadis memasang perisainya.
- Kewusnendar menyentakkan kudanya, memutar sedikit dengan mengayunkan penggadanya sambil tertawa. Ketika Dukyadis melakukan gerakan memutar, ternyata ter- lalu berat ketika menahan tangkisan, hingga mental, peng- gada meluncur terus mengenai kepala kuda sang raja Ngusur hingga pecah, lalu jatuh mati.
Raja Dukyadis jatuh terguling dari kuda. Cepat-cepat raja Yujana turun dari kudanya, menangkap pinggang raja Ngusur itu dan lansung mengangkatnya tinggi-tinggi sambil diputar-putarkan seperti baling-baling.
Kemudian dibantingkannya ke tanah. Raja Dukyadis ping- san. Patih Bunandir cepat-cepat datang, langsung mengi- kat tangan dan kaki Raja Dukyadis, lalu dibawanya ke belakang. Raja itu menjadi tawanan. Sorak-sorai barisan Arab mengguntur riuh-rendah.
- Prabu Kewusnendar lalu berkeliling dengan kudanya, sam- bil berseru sesumbar kepada lawan. "Ayo, keluarlah. Sia- pa yang ingin membalaskan dendam? Tuntutlah bela un- tuk kawanmu yang baru saja saya banting sampai ping- san itu.
- Silakan, maju ke medan tempur, Raja Yaplullawal itu. Mari berperang tanding dengan saya, raja Yujana, raja pi- lihan, gagah perkasa mandra guna, marilah kita beradu ung- gul, berebut kemenangan dalam perang dengan aku, raja andalan Sultan Kuparman."
- Adik Raja Kalbujer, yakni Raja Dirkuha Dahan dari negeri Rukmadama tak tahan mendengar seruan itu. Ia maju ke medan dengan mengendarai seekor gajah dengan memanggul tombak panjang (salukun). Tinggi badan raja ini tujuh puluh egas.
- Nampak gagah sekali di atas gajahnya. Sri Kewusnendar melambaikan tangannya kepada bawahan, yang kemudian datang terburu-buru dengan mengiringkan gajah yang telah dipelanai serba indah. Baginda segera naik ke atas pung- gung gajah itu dengan memanggul salukun pula.
- Kini keduanya telah berhadap-hadapan. Maka kata raja Rukmadama, "Hai, siapakah. engkau, sang raja?" — "Aku- lah Kewusnendar, raja negeri Yujana. Dan siapakah engkau? Apakah engkau raja Dhayak?"
Terdengar jawaban yang kasar, "Aku, raja Dirkuha Daha- na, saudara muda Raja Kalbujer, yang memerintah kera- jaan Rukmadama. Bersiaplah dengan hati-hati, hai Kewusnendar, Tangkislah dengan perisaimu!" lalu diayunkan- nya tombak panjangnya.
Kewusnendar memasang tangkis perisainya. Salukun itu berdentam mengenai perisai. Sorak-sorai penonton meng- guntur bergemuruh. Berganti kini Sri Kewusnendar meng- ayunkan salukunnya, sedang raja Rukamdama memasang perisai.
21. Salukun melancar dengan derasnya mengenai perisai, hing-
ga alat penangkis itu terpental jatuh. Raja Dirkuha Dahana yang sudah kehilangan perisai itu mengira bahwa musuh- nya akan berlaku curang. Namun Kewusnendar berseru dengan keras, "Ambillah cepat perisaimu!
- Jika engkau mati terkena gadaku, bagaimana? Aku bukan orang yang curang, bukan orang hina. Kalau kebetulan sang musuh mati, karena ditimpa penggada tanpa perisai, tentu akan disoraki orang banyak. Karena itu tenangkan hati- mu, aku tak hendak bertindak gegabah."
23. Dirkuha Dahana mengambil perisainya lagi, lalu mengayun-
kan salukun, ditangkis dengan perisai oleh Sri Kewusnendar, sedikit pun tak bergeming, Ketika dibalas, perisai la- wannya hancur, dan langsung menimpa kepala gajah.
24. Kepala gajah itu pecah, raja Rukmadama terpental, jatuh
terbanting dengan keras. Sesudah bangkit, segera ia mena- rik pedang. Gajah Sri Kewusnendar hendak dipedang- nya. Tetapi dengan cepat raja Yujana itu,
25. melontarkan salukunnya. Raja Dirkuha Dahana kena, ter-
timpa pada lehernya. Raja itu rebah ke tanah. Abunandir
telah datang dengan cepat, lalu mengikat sang raja Dirku-
ha Dahana.
26. Dengan segera ia dibawa mundur. Sorak-sorai terdengar
riuh sekali. Kini dua orang raja musuh tertawan oleh raja
Kewusnendar. Hari mulai malam. Barisan Arab memukul genderang tanda pengunduran diri, yang disambut oleh pihak musuh.
- Kedua orang yang baru saja bertempur mengundurkan diri, diiringi oleh gemuruh seluruh barisan yang akan menu- ju ke kemah masing-masing. Dua orang raja yang tertawan sudah dipenjarakan. Barisan musuh diliputi kesedihan.
XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRA WONG AGUNG
- Awan kesedihan menyelimuti barisan musuh. Raja Dhayak mengemukakan keinginannya akan berlaku curang, akan tetapi Raja Kulkul dan Raja Kalbujer tidak menyetujui, karena merasa terikat akan keutamaan Raja, namun mereka belum sampai mendapatkan akal. Akibatnya mereka diam saja. Sementara itu barisan Arab bersuka ria makan- makan dan minum-minum. Kepada mereka dipesankan agar tidak turun ke arena, bila musuh tidak mendahului kelu- ar.
- Kita tinggalkan sebentar mereka yang sedang berhadap- hadapan dalam peperangan itu. Sementara itu kita beralih ke negeri Ngajerak. Telah sekian lamanya Raden Iman Su- wangsa tumbuh berkembang semakin besar badannya. Segala doa dan mentera menghindarkan dia dari semua penyakit, bagaikan telah dimandikan dengan air "gege' yang mepercepat pertumbuhan. Ketika itu umiurnya men- capai empat belas tahun, telah dilatih dan diberi pelajar- an tentang tata cara berperang. Dia pun memiliki sifat- sifat seperti jin.
3. Segala tingkah lakunya menyerupai jin. Gerak-gerik ma-
nusia tidak diingatnya lagi. Kita ingat dahulu, begitu la- hir langsung dibuang ke laut luas. Selama sehari sema- lam berada di dalam kendaga/kotak emas terayun-ayun
dibawa gelombang. Bagaimana dia dapat mengetahui tata-
cara manusia, jika hanya sepagi saja berada dalam alam manusia, dan sepanjang hari berada di lautan.
- Kemudian diterima di alam jin, diasuh dan dirawat oleh ibundanya Dewi Ismayawati. Terlebih-lebih lagi, karena
sang ibunda adalah seorang ratu jin yang besar kuasanya. Raja Miswan dari negeri Jin Jonggirraji telah tertumpah kasih sayangnya kepada Sang Raden, seakan-akan dia lahir dari kandungannya sendiri, tak ada bedanya dengan anak pribadi. Begitulah anggapan raja Miswan jin ungu itu.
- Demikina juga bukan kepalang kasih-sayang Raja Jaswadi dari negeri jin Suwangsa. Tak ubahnya sebagai anak sendiri. Itulah sebabnya ia disebut: Raden Iman Suwangsa. Disebut juga Raden Iman Karneni, karena secara kebetul- an mempunyai dua negeri, dua bapa, dua ibu sebagai emban dan inya, pamong dan pengasuh. Keduanya seper- ti bapak sendiri.
- Saudara sesusuannya, Raden Minsar tak pernah berpisah. Waktu kecil di dalam istana dulu selalu dikembar, diberi pakaian yang sama. Ketika berumur tiga empat tahun dulu selalu tinggal di dalam istana, tak diperbolehkan keluar oleh ibundanya Dewi Ismayawati dan kakandanya Ratu Dewi Kuraisin. Sampai lama keduanya tinggal di dalam istana.
- Sampai keduanya berumur tujuh tahun permintaan Raden Minsar dan kedua orang bapanya diperkenankan untuk dibawa ke negerinya, negeri emban dan inya, pamong dan pengasuhnya. Tiga bulan tinggal di Suwangsa dan tiga bulan lagi tinggal di Jonggiraji. Demikianlah selamanya.
- Apabila sang ibunda rindu, maka dipanggilnya dari Suwangsa ataupun Jonggiraji, meskipun belum sampai tiga bulan. Tetapi kadang-kadang sampai hampir lima bulan ibunda maupun ayunda tidak memanggilnya. Namun karena kebakti-siagaan Jaswadi dan Miswan,. Sang Raden dibawanya sendiri menghadap langsung ke kota emas.
- Seorang pun tidak ada yang memberi tahu, bahwa Raden Iman itu sesungguhnya putra Tanah Arab. Dia pun hanya tahu Jonggiraji ataupun Suwangsa. Menurut pengertian- nya, dia adalah putra Raja Jaswadi yang diangkat sebagai
putra raja Ngajerak. Demikianlah yang diketahuinya. Dan
memang ada larangan keras. "Jangan ada seorang pun yang
mengatakan kepada anakku ini, bahwa dia adalah putra
dari Arab." 10. Ketampanannya melebihi dari pada jin. Peri dan perayang-
an terkenal sangat cantik rupawan, namun tak satu pun mirip dengan sang Raden. Seakan-akan merupakan suatu bayangan yang dapat lenyap saja seketika. Mengalahkan segala yang indah di bumi. Segala yang terpilih dari pasir dan gunung atau dari dasar lautan yang dalam, semua yang ada di kolong langit ini tidak dapat mengimbanginya.
- Ternyata Raden Iman itu bongsor, cepat menjadi besar dan berbudi baik. Nama sebutannya banyak, yaitu: Raden Banu' Kelan, Iman Jonggiraji, Iman Suwangsa, Amir- atmaja, Bakdi Ngujaman, İbnu Laut, Karda Kendaga, Raden Dawin, Jaya Nawaretna, Jinan dan Insan.
- Raden Dawin Nurkus Karnaeni, Karbumulku Jinan, Ibnu Jaswadi, Ismayasunu, Akik Kusmara Kusrin dan sebagai- nya, gagah perwira mandra guna, pandai bermain senja- ta dan ilmu perang, menjauhkan diri dari pergaulan buruk dengan wanita, tetapi rajin berlatih menuntut ilmu kepra- juritan dan kemahiran dalam pertempuran.
13. Dikatakan bahwa semua kepandaian ilmu perang yang
dimiliki ibundanya dan ayundanya, telah tertuang semua- nya kepada sang Raden. Tidak ada yang tinggal sama se- kali. Yang lebih elok lagi ialah pandangan Dewi Ismaya- wati, sudah merasa puas dengan Raden Putra, hingga tak usah lagi menghadap ke negeri Arab. Melihat Raden Iman Karneni telah sama dengan Sang Amir Ambyah.
Demikian juga Sri Ratu Kuraisin, melihat adindanya, se- olah-olah sudah bertemu dengan ayahandanya, rindunya telah terobat. Tiga kali Raden Iman diutus oleh kakanda- nya dan ibundanya untuk menaklukkan jin kapir dari ke- rajaan Dulngiyah dapat diselesaikan oleh Raden Mantri dengan menawan rajanya.
Di Kerajaan Kabulmah dan Kismensiri, dapat pula ditak- lukkan dan menawan rajanya. Ketiganya adalah kerajaan jin kapir yang besar. Karena itu mereka sangat sayang ke- padanya. Kegagahannya dan keberaniannya dapat dibang- gakan. Dari kecil sudah dapat memberikan nafkah keka- yaan kepada ibunda dan ayunda. Apabila mendapat pe- rintah untuk memukul musuh, kedua orang bapaknya dari Suwangsa dan Jonggiraji itu tak pernah terpisah dengan putranya.
- Demikian pula Raden Minsar, tidak mau ketinggalan dengan adiknya. Selalu saja mengikuti ke mana perginya. Pa- da ketika itu terdengar berita tentang adanya perang besar. Kawan dan lawan mempunyai wadya bala banyak seperti lautan. Berita itu didengar sendiri oleh Raden Iman dan sang raja Jaswadi, bahwa di kerajaan Kusniya Malebari telah terjadi perang besar melawan musuh dari Dhayak Sengari.
- Mendengar berita peperangan itu, Raden Banu Kelan menghadap ibundanya, menyatakan keinginannya untuk ikut bertempur. Maka sabda sang ibu, "Di mana kedua bapa- mu?" Kedua raja jin itu segera menghadap Dewi Ismaya- wati.
18. Sri Ratu bertanya, "Kalian telah omong-omong kepada
anakmu. Di mana ada perang besar?" Jawab Jaswadi, "Kerajaan Kusniya Malebari diserang oleh barisan dari Dhayak Sengari. Sebabnya, hal ditolaknya lamaran terhadap putrinya. Katanya sang raja meminta bantuan kepada Wong Agung Surayengbumi dari Kuparman.
- Putra sang Surayengbumi telah dipertemukan dengan pu- tri Kusniya Malebari. Itulah yang menyebabkan adanya perang besar. Selama ini raja Sindhangdhayang, putra raja raksasa Pardiyumerasa telah mengikatnya. Alasan lain, Kusniya Malebari tergolong Islam. Itulah sebabnya mereka tidak mau bersahabat 'dengan orang Dhayak. Lebih baik menyerahkan putrinya kepada Sang Surayengbumi."
20. Dewi Ismayawati memanggil putrinya. Lalu katanya ke-
pada Kuraisin, "Anakku, adikmu ingin sekali ikut campur
dalam peperangan. Di Kusniya Malebari sekarang ada peperangan besar. Adindamu Ki Jayusman telah dijodoh- kan dengan putri Sri Bawadiman.
- Antarkan sendiri adikmu. Baik-baiklah engkau menyamar- kan diri. Cobakan untuk melawan orang tuanya, menandi- ngi kesaktiannya. Karena itu ikutkan dia kepada orang Ka- pir itu. Biarlah semakin seru jalan pertempuran itu. Kata- kan sebagai pengembara". Sang Putri menyatakan kesang- gupannya. Sedang mendengar ucapan itu, Raden Bakdi Ngujaman,
- mencatatnya di dalam hati. Terpikir dalam hatinya, bah- wa ada darah Mekah mengair dalam tubuhnya. Timbul pertanyaan dalam dadanya, "Apakah aku ini tergolong ber- asal-usul dari manusia? Sementara itu Kuraisin menjawab, "Baiklah ibunda. Saya tidak akan membawa pasukan banyak-banyak, melainkan hanya beberapa orang saja."
- Maka bersiaplah Dewi Kuraisin, sekaligus membawa oleh-oleh semua macam buah-buahan dari Ngajerak. Tidak banyak wadya bala yang dibawanya, hanya sekira sejuta jin saja. Raja Jaswadi dari Suwangsa, Raja Miswan dari Jong- giraji sebagai pamomong dan pengasuh tidak ketinggalan. Demikian pula saudara sesusuannya.
- Raden Minsar tak mau terpisah dari adiknya Raden Iman. Seperti biasa keberangkatan Sang Dewi dengan segenap pengiringnya melewati jalan angkasa. Setelah Raden Iman mengenakan semua perlengkapar perang yang semuanya pemberian ibundanya, lalu menyembah mohon diri mencium kaki. Sang ibu memeluk dan mencium ubun-ubun- nya. Kemudian dengan sigapnya meloncat ke angkasa, terbang menyusul kakandanya.
- Kemudian ia digendong oleh Raja Jaswadi, yang samar- samar menunggu di angkasa. Sebentar saja telah menyatu
dengan barisan ayundanya, Kuraisin, yang meluncur ke bawah bagaikan hamparan permadani hijau. Sang Raden sendiri duduk di atas pundak, beralaskan bantalan berte- kat zamrut dengan iringan para peri-perayangan. Maka kata Sang Dewi Kuraisin itu dalam perjalanan,
- "Hai adikku, bila engkau besok maju ke medan perang, katakan dalam sesumbarmu, bahwa engkau adalah Raden Abu Lautan yang disebut juga Umi Kelan!". Adindanya mengangguk hormat. Besokdia akan mengendarai kudanya Si Jonggiraji, nama yang sesuai dengan asal negerinya. Ku- da bagus berwarna biru berbintik-bintik kuning. "Mun- cullah engkau menampakkan diri sebagai manusia. Sedang abangmu, Minsar,
- masih tetap seperti jin. Demikian juga kedua bapakmu, tetap dalam keadaan seperti jin yang menjaga dirimu. Se- baiknya dia tidak menampakkan diri, meskipun engkau kembali ke sifat semula kepada golonganmu. Percayalah, kedua bapamu itu tentu takkan betah berpisah dengan- mu, bahkan akan selalu menjaga dirimu selamanya.
- Akan tetapi jika engkau bertemu dengan orang kapir, abangmu Minsar akan menampakkan diri, tetapi dalam pertem- puran dia tetap seperti siluman. Sedang aku sendiri akan tetap mengawasi dan melindungimu tidak jauh dari angka- sa." Demikian kesudahan nasehatnya, sambil meneruskan perjalanan. Cahaya dunia mulai muncul di daerah yang di- lewati, karena perjalanan hampir sampai ke negeri Kusniya Malebari. Pulau Barjah sudah kelihatan.
Dàri sana sudah kelihatan barisan seperti lautan bertem- pat di luar ibukota Kusniya Malebari. Kuraisin berhenti menyembunyikan diri dari pandangan jin kapir yang ba- nyak pula jumlahnya itu. Sebab kalau mereka sampai me- ngetahui tentu akan mengganggu kelancaran tindakannya. Karena itu ia lebih mempertinggi taraf penyamarannya, sehingga semua jin kapir tak ada yang dapat melihat diri- nya.
Maka disuruhnya Raden Iman turun, bertepatan dengan saat mereka hendak keluar maju ke arena, antara kawan dengan lawan dengan barisan padat berkeliling. Kedua bapak Raden Ibnu Kelan selalu mengikut dari belakang tetapi tidak terlihat. Sedangkan Raden Minsar ikut menam- pakkan diri langsung ke tempat sang raja Yaplullawal.
XXIII. RADEN BANU KELAN MENCOBA AYAHANDANYA
1. Tanpa diduga-duga mendadak sekali, ia telah berdiri di de-
pan raja Dhayak Sengari, lalu berkata, "Hai Sang Prabu, saya datang ke mari sengaja ingin membaurkan diri dalam
perang ini, ikut pada pihakmu, melawan barisan Arab."
Jawab sang raja Dhayak, "Selamat datang, wahai anakan-
da yang telah mau memberikan pertolongan dalam pepe-
rangan ini."
2. Semua orang yang melihat sangat kagum atas ketampan-
an Raden Iman. Yaplullawal bertanya, "Dari mana asal anakanda ini gerangan?" Yang dijawab, "Saya selalu ber- keliling, berkelana mengikuti pertempuran. Jika anda nan- ti sudah mengetahui dan menyaksikan bagaimana cara saya bertempur, saya pasti akan kembali kepada anda, baginda."
- Raja Yaplullawala girang sekali. Raden Iman lau maju ke arena, mengendarai kuda yang bagus dari Jonggiraji, pela- nanya bertekat emas secara jin. Semua busana yang dike- nakan berasal dari jin, berkilau-kilauan bagaikan cirit bin- tang.
- Setiba di tengah medan, ia menantang, "Marilah kita mengadu tenaga di dalam pertempuran. Inilah: ksatria Dawin Lautan, atau Raden Umi Kelan yang gagah berani dan sak- ti mandra guna. Walaupun masih muda belia namun sudah sering menawan raja-raja. Marilah, hai, orang Arab. Majulah ke mari, kita mengadu tenaga sesama perwira!"
- Sri Kewusnendar, raja Yujana, tak tahan lagi mendengar tantangan itu. Setelah mendapat perkenan dari Sang Jayeng-
murti, ia maju dengan kudanya, Layar Mega, yang telah diberi perhiasan serba mengkilap indah. Kuda dikendali- kan dengan mendua yang menyenangkan. Sorak-sorai an- tara kawan dan lawan riuh-rendah bagaikan guntur men- dayu-dayu.
- Mereka telah berhadap-hadapan di medan. Kewusnendar terpesona kagum, melihat ketampanan musuhnya, seper- ti mambang, raja segala peri saja laiknya. Raden Iman me- mutar kudanya mengelilingi lawannya. Pertanyaannya, "Siapakah engkau, hai raja?", dijawab, "Aku Kewusnendar dari kerajaan Yujana."
- Sebaliknya, siapakah engkau? Engkau belum pantas maju berperang. Wajahmu berseri-seri bagaikan bulan, Raja perikah engkau gerangan!" Jawabn Raden Iman, "Nama- ku: Umi Kelan, atau Abu Lautan. Raja Dhayak memin- ta bantuan kepadaku." Maka kata Sri Kewusnendar.
- Rupanya engkau ini terbalik, hingga mau menjadi orang suruhan dari musuh terkutuk itu, untuk memusuhi junjung- an saya. Lebih baik engkau męngabdikan dirimu kepada rajakų, dipersatukan dengan para putra; sudah pasti engkau nanti sangat disayangi. Mustahil sekali ada orang yang mirip denganmu,
Hanya putra Sang Amir Ambyahlah yang mirip denganmu. Namun agaknya engkau masih melebihinya. Engkau telah mengalahkan segala yang indah di muka bumi ini. Marilah, kuantarkan engkau menghadap Sang Amir. Sayang nak, janganlah engkau berperang melawanku!" Maka jawab Raden Bakdi Ngujaman, "Seorang Ksatria se- jati pantang mengingkari kata yang telah terucapkan.
10.Saya sudah berjanji kepada sang raja Dhayak Sengari akan menawan semua raja-raja Arab. Sampai kepada Si Jayeng- murti pun akan kuikat juga." Kewusnendar menjadi ma- rah, "Engkau jangan lancang bicara! Sesungguhnya sayang sekali akan ketampananmu. Engkau jangan coba-coba meng- ucap yang bukan-bukan kepada Sri Sultan Kuparman! Engkau dapat ku- walat, mendapat kutuk, gustiku adalah seorang habibullah!" "Hai Kewusnendar, marilah, silakan! Apa saja yang ada padamu?! Bukankah kita hendak bertempur? Mengapa kita harus menolak lawan?" Maka kata Sri Kewusnendar, "Yah! Jadi kekanak-kanakan pula aku ini, menuruti ajak- an seorang anak ingusan untuk bertempur!"
- Akan tetapi walaupun anak ingusan, adalah penjelmaan musuh juga!" Kemudian kata Sri Kewusnendar, "Saya menyukai berperang dengan gada, pasanglah perisai baja- mu!" Sang Raden mengangkat penggadanya sambil me- mutar kudanya. Maka dipukulnyalah sang raja Yujana dengan gada.
- Maka perisai itu hancur berantakan! Kepala kuda pun ter- kena, pecah, kuda pun rebah ke tanah dan mati. -Sri Kewusnendar jatuh terjerembab, sekujur tubuhnya gemetar, perasaan nyeri sampai ke tulang. Katanya dalam hati, "Se- lama aku hidup, baru kali ini aku merasakan pukulan seperti ini! Seperti tertimpa seratus gunung baja saja!"
- Tujuh puluh buah tulang-belulang sang raja tergoncang. Raden Umi Kelan turun dari kudanya, lalu datang ke ha- dapan sang raja, sambil berkata lantang, "Kini silakan mengangkat/membanting tubuhku!" Pinggang Raden Iman di- sambarnya, dikuatkan pada ikat pinggang, lalu diangkat dan diangkat namun tak terangkat.
- IDiperkuatnya lagi mengangkatnya, hingga kaki baginda Kewusnendar terbenam ke tanah sampai ke lutut dalam- nya. Mata pun melelehkan darah. Terucaplah kata Sri Kewusnendar, "Lebih baik aku mencabut gunung! Giliran- mu untuk membalas, hai, budak!" Raden Bakdi Ngujam- an mencengkam ikat pinggang Sri Kewusnendar,
16. lalu diangkatnya tinggi-tinggi, diputar-putarnya, lalu di-
banting, berdembum ke atas tanah. Bersoraklah orang- orang kapir mengguntur suaranya. Sri Kewusnendar segera dilarikan ke belakang oleh beberapa prajurit. Raja Kemar
maju segera melancarkan penggadanya kepada Sang Raden, ditangkis olehnya, hancur berantakan penggada raja Kemar.
- Dengan cepat dia menarik pedang dan langsung melancar- kannya. Ayunan pedang yang deras itu ditangkis oleh Raden Iman dengan cemeti, hingga terpelanting jatuh. Raja Kuwari itu segera mendekat meraih sabuk lalu mencoba menarik dan mengangkatnya, namun tidak bergeming sedikit pun. Raden Iman membalasnya. Dengan gampang Raja Kemar diangkat, diputar-putarkan di atas kepala, lalu dibuangkan jauh-jauh ke luar barisan. Sorak-sorai mele- dak mengguntur. Raja Kandhabumi datang membantu.
- Dia langsung merenggut pinggang Banu Kelan dan mencoba mengangkatnya dengan sekuat tenaga, akan tetapi sedikit pun tidak bergoyah. Dalam keadaan siluman, Raden Minsar menempeleng raja itu, hingga terjatuh dan segera menangkap pada pinggangnya lalu dibuang melam- bung tinggi, jatuh di luar arena. Menyusul datang dengan cepat raja Gari Andarmuka.
- Belum sempat berbuat, dia sudah ditangkap pinggangnya oleh Minsar, lalu dilemparkan ke luar medan. Mengguntur sorak rakyat Dhayak Sengari seakan-akan meruntuh- kan langit. Ketika itu senja mulai membayang, malam meng- gantikan siang. Kedua belah pihak yang bertempur meng- undurkan diri. Raja Yaplullawal menyongsong Raden Iman. Dipeluk, dianjung-anjung diarak memasuki pakuwon per- istirahatan.
Sang Raden dibawa duduk pada permadani keemasan, di- sanjung-sanjung dan sangat dihormati oleh para raja. Ma- kanan dan minuman disajikan orang. Mereka berpesta po- ra merayakan kemenangannya hari itu. Dengan girang Sang Raja Dhayak berkata, "Berapa orang raja Arab yang dipe- cundanginya hari ini?" Patih Dabatil menjawab, "Ada em- pat orang, tuan, termasuk Sri Kewusnendar."
Raja Kalbujer menyambung, "Kakanda Patih Dabatil, kini gugurlah hati orang Kuparman! Kewusnendar mende- rita luka dalam. Orang itu memang hebat, berbadan tegap, berwajah tampan, selalu merajai pertempuran." Raja Kul- kul menyambung pula, Benar, kini si Kewusnendar kete- mu batunya!
- Dialah singa pasukan Arab, banteng barisan itu! Sekarang puaslah hati ini! Telah hilang orang yang gawat dalam pertempuran.'Lumpuhlah bau kiri Jayengmurti. Sudah pas- ti dia akan bersedih hati." Orang-orang yang mendengar perbincangan itu sangat bergembira. Bagaimana keadaan barisan Kusniya sekarang?
- Ketika itu Wong Agung Surayengbumi sedang makan ber- sama para raja sambil memperbincangkan keadaan pepe- rangan. Baginda memanggil Sri Kewusnendar, yang sege- ra dibawa menghadap, masih di atas pembaringannya. Sedang ketiga raja yang lain masih dalam keadaan parah, be- lum dapat bergerak sedikit pun, yang kesemuanya dalam perawatan. Ketika diobati oleh ki Umar Maya, seketika itu mereka menjadi enteng.
- Bertanyalah Wong Agung dengan suara rendah tentang sepak terjangnya di dalam pertempuran. Sri Kewusnendar menjawab, "Ampun tuanku, bukan main musuh kita kali ini. Apa gerangan rahasianya?! Orangnya masih kanak- kanak, masih muda belia! Wajahnya cemerlang seperti bu- lan purnama. Tak ada duanya sikapnya di dalam pertempuran, bertepatan sekali dengan paduka.
- Jika sekiranya paduka menyuruh salah seorang dari para raja, saya yakin tak ada yang dapat bertahan terhadap ksa- tria tampan itu. Bahkan dapat habis, semua raja-raja ter- kalahkan. Jika bukan paduka sendiri, perang tanding itu akan sia-sia saja. Hanya semakin menambah rusaknya ba- wahan paduka!"
- Wong Agung Surayengbumi terharu sekali mendengar la- poran Sri Kewusnendar itu. Baginda tahu benar, raja Yu-
jana itu seorang prajurit yang meyakinkan. Perhitungan-
nya matang. 'Bila dia menyatakan berat, sesungguhnya- lah memang berat. Demikian pula seandainya dia memper- kirakan ringan atau enteng.
- Lebih lanjut Kewusnendar berkata, "Tuanku, Perawakan dan citra ksatria itu sangat mirip dengan paduka. Sungguh tak ada duanya. Hanya berbeda dalam usia muda dengan tua. Badan berpadanan sekali, pada leher dan bibir. Seandainya dia itu perempuan, seperti Putri Kelan Kelaswara."
- Semakin terharu sedih hati Wong Agung Surayengbumi. Air matanya tak terbendung lagi, mengembang di ufuk mata. Semakin terasa kedukaannya atas meninggalnya sang istri,, Kelaswara, yang jabang bayinya dilabuh. Ada- kah kiranya yang mengambil jabang bayi anakku itu? Sang raja Dhayaklah gerangan yang mengambilnya?
- Barangklai saja tidak berapa lamanya jabang bayi itu ja- tuh di dalam laut. Pertanyaan-pertanyaan yang kemudian dijawab, Sri Kewusnendar dengan hormat, "Tuanku, mu- suh itu dalam sesumbarnya, menyebut dirinya: Raden Abu Lautan ataupun Umi Kelani." — "Mengapa dia sesumbarnya menyebutkan nama seperti itu, yakni:
- Raden Bakdi Ngujaman, Dawin Karneni, Iman Suwang- sa, Iman Jonggiraji, Rabikusmara Kusrin, Ismayasunu, Amirhatmaja, yang gemilang bagai bulan purnama. Sayang, sungguh sayang, hai pemuda belia rupawan; engkau telah teperdaya terjun ke dalam gerombolan yang salah."
Raja Gari Andarmuka yang telah ringan penderitaannya, diminta menghadap, meskipun tetap dalam pembaringan- nya. Kepadanya Sang Amir bertanya, "Hai raja kelom- pok dinasti Ngabesi, apakah dalam pertempuran tadi, an- da benar-benar mengawaskan lawan dengan teliti, teruta- ma tentang ksatria belia yang turun ke medan arena itu?" Raja Andarmuka menjawab,
"Tentu saja tuan, saya telah menelitinya dengan sungguh- sungguh. Pemuda itu rupawan. Keterampilannya mengua- sai pedang seperti ananda Maryunani, perawakannya mi- rip. Dari atas leher seperti ananda Kobat Sarehas. Togok- tingginya sepadan dengan putra anda Raden Jayusman.
- Seandainya dia bukan tergolongan gerombolan Dhayak, tak mau saya melawannya. Takut kalau-kalau keliru ber- tanding dengan trah Puserbumi (Arab/keluarga Sang Amir). Saya tahu benar, meskipun tercampur dengan seratus ribu orang sekalipun, matanya menunjukkan perbedaan.
- Keturunan Kures Banu Kasim itu tidak dapat dipersama- kan. Kesebatan lirik-pandang, kecemerlangan pandangan, bagi keturunan Ibrahim tak dapat dicampur-baurkan be- gitu saja. Akan tetapi ini Dhayak! Berpasukan dua jenis, siluman separo! Itulah yang menyebabkan hati kami men- jadi masgul, kagum.
- Andai kata dia bukan kelompok orang Dhayak, biarpun seratus ribu kali menggada saya, tntu akan saya terima dengan senang hati, saya anggap dia keturunan gusti jun- jungan saya. Kalau-kalau orang Dhayak, yang sering kali menyamar? Bukankah raja Dhayak itu jahat?! Andai kata saya dapat, pasti sudah saya cabut nyawa ksatria itu."
36.Gelak terbahak orang yang mendengarnya. Lalu sambung Kewusnendar, "Jangan hendaknya kalian maido, tidak percaya kepada kegagahan musuh ini! Cobalah dulu, rasa- kan!- Keluarlah besok ke arena, biar tahu bagaimana be- ratnya lawan. Kalian bisa membuktikan kerasnya pukul- an atau tangkisannya dalam pertempuran. - Dan ketenangan pandanganya sebagai pertanda kelebih- annya." Raja Lamdahur menyambung, berkata sambil tertawa, "Baik, baiklah besok aku yang maju. Biar kure- mas anak itu, besok! Memang kalian ini orang-orang yang penyabar, karena menganggap hanya melawan anak ke- cil saja. Kalau besok aku menggunakan pedang, akan kula- kukan sambil menutup mata."
XXIV. PRABU LAMDAHUR BERTANDING DENGAN
RADEN BANU KELAN
- Kewusnendar tertawa terbahak-bahak. Jangan engkau ma- ju perang, hai Lamdahur! Tak urung juga, engkau pun akan terkalahkan. Engkau ini badan saja yang besar, banyak makan tempat. Perkara perang, lebih baik anakmu! Sepak-terjangmu dalam pertempuran, asal saja; karena belum pernah berguru, belajar perang.
- Engkau hanya mengandalkan panjang dan lebar saja, ting- gi dan besar, anak raja besar. Memang benar! Tapi itu bapak- mu bukan? Engkau belum tentu dapat menirunya. Nya- ta sekali dalam sepak terjangmu, engkau belum pernah berguru. Anakmu si Pirngadi dan Banarungsit lebih baik dari padamu!
- Jikalau tergolong orang Dhayak, biar dikerubut empat pun aku masih memilih Pirngadi!" Dan semakin riuhlah suara tertawa para raja itu. Ragu dan susah juga Wong Agung mengadakan putusan. Sang raja Yujana memang seorang yang meyakinkan dalam memberikan pertimbangan.
- Keesokan harinya seperti biasa genderang perang dicanangkan bergemuruh, baik dari pihak kawan maupun la- wan, sebagai pertanda bersiap untuk berperang. Semua bebunyian perang dicanangkan. Semua orang keluar dari perkemahan, berbaris mengambil tempat di sekeliling arena pertempuran.
5. Para pemimpinnya mendapat tempat duduk tertentu. Ba- risan yang melingkunginya bagai mendung tak terbatas
dan tak terbilang banyaknya. Prajurit yang bertugas se-
bagai pelayan para raja telah memisahkan diri. Semua orang
dalam barisan kawan dan lawan telah bersiap sepenuh- nya.
- Dari tempat yang keemasan itu, Raden Iman meminta ijin lagi kepada Raja Kalbujer, raja Kulub, Yaplullawal, raja Dhayak. Ia mengendarai kuda dengan segala keleng- kapan perangnya, lalu maju ke medan perang diikuti oleh sorak-sorai bergemuruh dari semua barisan.
- Setiba di arena Raden Iman disambut oleh pendamping- nya yang tidak terlihat umum, yaitu Raden Minsar, em- ban raja Jaswadi dari Suwangsa, mendampingi anak ang- katnya, raja Miswan dari Jonggiraji, yang juga sebagai ba- pa angkat. Ketiga jin itu tidak terlihat orang.
- Kudanya berkilau-kilauan gilang-gemilang dikendarai men- dua menyusur berkeliling mendekati barisan musuh, sam- bil bersesumbar/menantang, "Keluarlah, hai Sultan Kuparman segera! Marilah kita mengadu kesaktian bertempur mengadu tenaga.
9.Inilah seorang prajurit Dhayak yang tepercaya, Raden Iman Karneni, Isamayasunu, Abu Lautan, yang disebut juga Umi Kelan yang perkasa dan pemberani! Turunlah wahai Surayengbumi, mari berperang tanding! - Mana gerangan Sultan Kuparman? Ayo, jangan hanya me- nyuruh raja-raja bawahan saja! Sangat saya sayangkan bila hanya dihadapi oleh orang-seorang, yang asal saja!" Men- dengar kata-kata itu Prabu Lamdahur sangat marah. Segera minta ijin kepada Wong Agung, lalu maju ke medan dengan mengendarai gajah.
- Sorak-sorai wadya bala mengguntur menggapai angkasa. Seorang raja kepercayaan yang maju ke medan tempur, menjulang di atas gajah. Raja-raja musuh yang melihat- nya kagum bukan buatan. Kini sampailah raja Selan itu di tengah arena bertemu dengan lawan.
- Yang tinggi besar menjulang di atas gajah, sedang yang kecil duduk di atas kuda. Raden Iman bertanya, "Hai pra-
jurit, siapakah namamu?" Dijawab, "Aku, Prabu Lamdahur,
raja kepercayaan Sultan Kuparman. Aku adalah modal se-
jak permulaan sekali.
- Sebab sebelum Wong Agung Surayengbumi memasuki jen- jang perkawina, hanya ada empat puluh orang raja dan aku. Waktu itu aku masih muda, sekarang sudah tua. Sekarang raja-raja bawahan ada empat leksa (40.000) orang. Aku sendiri membawahi delapan ratus orang raja, dengan dua puluh ribu ponggawa, yang masing-masing mempu- nyai daerah-negeri.
- Anak apakah gerangan engkau ini! masih ingusan mau juga menjadi yang paling unggul! Undur kembalilah engkau! Jangan bertanding melawan aku! Sebenarnya aku sayang padamu. Lebih baik engkau takluk saja, tunduk kepada gustiku, Wong Agung Surayengbumi."
- Jawab sang Raden, "Raja Dhayak itu telah meminta ban- tuan kepadaku. Namaku Iman Karneni yang disebut juga: Umi Kelan, Abu Lautan, Bakdi Ngujaman, Iman Jonggiraji, Iman Suwangsa,
- Juga Raden Iman Ibnu Jonggiraji, Ismayasunu, Amirhat- maja, Akik Usmara Kusrin, Jaswadiputra. Nah, marilah hai raja Serandil (Selan),
17. Apa yang ada padamu! Jaswadiputra ini hendak berpe-
rang! Jangan banyak cakap! Apapun yang dapat kulaku- kan, aku tak ingin main-main. Kerepak-kerepuk gedebak-
gedebuk langsung bertempur. Apa gunanya kita berseli-
sih mulut?"
- Lamdahur menjawab dengan kasar, "Ini anak tak tahu kebaikan! Ayo, apa maumu! Adalah bukan caraku, menda- hului memukul." Maka kata Iman Karneni, "Bersiaplah, hai raja Selan!" Raden Iman melarikan kudanya,
19. Berputar sambil menarik pedang. Ia menengadah berkata
kepada kedua bapa angkatnya, "Hai bapa, turunkan Lamdahur dari gajahnya! Raja Miswan dan Raja Jaswadi me-
nerjang bersama, menariknya dari atas gajah.
- Sambil menyepak punggungnya, Raden Minsar menghan- tam dadanya. Lamdahur terbanting dari gajahnya, karena dikeroyok oleh tiga jin. Jatuh terlentang dan pingsan. Dari jauh datanglah dengan cepat dua orang.
XXV. RADEN BANU KELAN BERPERANG TANDING
MELAWAN WONG AGUNG
- Kedua putra Selan, Pirngadi dan Banarungsit melaju dengan kencang di atas kudanya, sampai di arena perang. Keduanya disambut oleh Raja Miswan dan Raja Jaswadi, direnggutkan dari kudanya dan dilemparkannya hingga jatuh di luar barisan.
- Melihat kejadian itu Raja Suratistaham, raja Prasman Su- rati, Minangkabo Gedhah sangat marah, langsung maju ke depan tanpa menggunakan kendaraan, karena melihat sen- diri Prabu Lamdahur, raja Selan, masih terlentang, belum dapat dibawa mundur ke belakang.
- Akan tetapi, siapapun yang datang maju, langsung disam- bar dilemparkan ke luar arena oleh raja Jaswadi, raja Miswan dan Raden Minsar. Prabu Tamtanuș melihat gelagat buruk itu, buru-buru lari, menghadang para raja.
- "Hai para raja bawahan kerajaan Arab! Memang demi- kianlah kalian ini semuanya selama ini! Mati-hidup tak mau berpisah dengan Sang Surayengbumi. Walau satu kali- pun kalian belum pernah berbuat
- yang menyebabkan nama busuk yang hanya menjijikkan dunia?" Dia berteriak begitu sambil menghadang, mema- langkan tombaknya, "Perhatikan gustimu itu, si Pirngadi dan Banarungsit, keduanya menderita. Apabila benar- benar dia mati,
rajamu Lamdahur dengan kedua putranya sekaligus, Wong Agung dengan segenap bala tentara ini; para raja sekalian takkan mau hidup lagi. Bukankah sudah menjadi ikrar ki- ta untuk berjoang bersedia sakit sampai kepada mati da- lam pertempuran?"
Ketika itu Wong Agung Amir Ambyah telah memasuki arena dengan mengendarai kuda Sekar Duwijan beserta perlengkapan ·perangnya. Lamdahur segera diangkat mun- dur oleh Prabu Tamtanus, raja Yunani itu. Sorak-sorai bergemuruh kedengaran. Barisan Puserbumi/Arab meng- atur diri kembali.
- Menggelegak kemarahan Wong Agung dengan jatuhnya Lamdahur, raja Serandil seperti itu. Baginda telah berha- dap-hadapan dengan Bakdi Ngujaman. Sorak-sorai mu- suh menggelegar sebagai pertanda, bawa yang maju ke medan perang kali ini adalah Wong Agung Jayengmurti.
- Yang telah ditakdirkan sebagai Surayengbumi (pengaman dunia), Kelana Jayengmurti (orang yang selalu menang), yang beribukota Kuparman, raja-raja yang lain pun tun- duk takluk kepadanya, dia pun terkenal sebagai penakluk dunia.
- Raja wanita Kuraisin melihat kedatangan ayahandanya kemedan perang, lalu turun dari angkasa beserta pasukan- nya, namun masih dalam bersiluman. Hatinya berdebar- debar menguatirkan adindanya, karna itu diawasinya dari tempat yang tidak begitu jauh, agak ke belakang.
- Raden Abu Lautan berkata keras, "Hai bersiaplah, pasang- lah perisai bajamu, saya pukul engkau dengan penggada- ku, jangan bergerak!" Wong Agung bersiap memasangkan perisai.
12. Raden Iman Karneni memutar kudanya sambil mengang-
kat gåda. Dengan kuatnya wong Agung digada, berdentang bunyinya mengenai perisai, hingga memercik api seakan- akan berkobar nyala.
Wong Agung menangkis dengan baik, tetapi kuda Sekar Dwijan menjerit keras, badannya gemetar menahan berat, kakinya sejengkal terbenam ke tanah. Ketika kekang di- tarik kuda itu meloncat. Terucap dalam hati Sang Amir Ambyah, "Benar kuat anak ini! Tidak salah lagi apa yang dikatakan
adinda Raja Kewusnendar sebagai pertimbangan. "Kemu- dian katanya, "Sekarang bersiaplah engkau dengan peri- saimu. Aku mendapat giliran memukulmu." Sang Raden bersiap memasang perisai baja, baja buatan jin.
- Diputarnya kendali pada kuda Sekar Dwijan, sambil meng- angkat penggada yang disebut: gada Usamadiman. Kuda berputar ke kiri penggada mengena perisai,
- Bagai sejuta petir suaranya, percikan api menyala ketika gada jatuh pada perisai. Kudanya terpekik keras, namun tangan raden Iman tak bergeming. Sorak-sorai menggele- gar antara kawan dan lawan.
- Mereka yang bertempur mendapat imbangan kekuatan. Mereka bertempur dengan serunya, gada-menggada pukul memukul. Sorak-sorai laksana gunung rubuh. Pemukul gada tak berguna lagi. Keduanya bersama-sama membuang gadanya.
- Lalu bersama-sama menarik pedang dan memutar kudanya. Satu ke kanan, yang lain ke kiri. Setelah bertemu, meng- adu pedang saling tetak, saling tusuk, saling tangkis ber- kerentingan, berkerentang jatuh ke perisai masing-masing.
Keduanya sama kuat, sama jeli, sama cerdik, sama pandai bertempur, sama cepatnya pula memegang kendali kuda, tak ada yang mengecewakan. Kalau sedang mendua kuda yang satu, yang lain pun mendua, meloncat-loncat, memi- ringkan badan, merendah dan melompat, selalu berimbang-
an.
Mereka masih bertempur dengan serunya, sama keberani- annya. Kini pedang tak berguna lagi. Keduanya bersama mengambil belati. Saling tusuk saling lempar, satu pun tak ada yang mengena.
Belati disingkirkan, berganti dengan parang. Parang-mema- rang potong-memotong. Kedua parang mereka hancur be- rantakan. Mereka sama-sama tak terkalahkan. Seperti ber- janji, keduanya turun dari kudanya.
Ketiga jin, yakni: Raden Minsar, Raja Miswan dan Raja Jaswadi tidak ada yang dapat mendekat kepada Sang Amir Ambyah. Badan terasa panas bukan main seperti diba- kar saja. Hingga terpaksa menjauh. Mereka berbisik-bisik,
- "Itulah dia, Wong Agung Surayengbumi! Dari dulu sampai sekarang tak berubah keadaannya. Padahal di Ngaje- rak dulu sampai delapan belas tahun lamanya. Ternyata awet muda dia! Seperti jejaka saja! Dahulu dan sekarang sama!"
- Keduanya telah meninggalkan kuda. Mereka bersama mendekat, lalu renggut-merenggut saling mencengkam ikat pinggang, berusaha tarik-menarik sentak-menyentakkan, untuk saling menjatuhkan.
- Bagai angin ribut prahara menderu suara sorak-sorai la- wan dengan kawan, akan memecah langit laiknya. Jika Wong Agung ditarik-sentak, terjengkang tak sampai jatuh. Giliran Raden Iman yang kena tarik, terpental; namun se- gera kembali ke tempatnya lagi.
26. Dikuatkannya cengkeraman tangannya pada pinggang, la-
lu diangkatnya dan diangkatnya, namun tak bergerak-tak bergeming. Kaki tetap meratap ke tanah. Lalu dicobanya
mengangkatnya lagi dengan dikuatkan angkatannya, meng- geretukkan gigi, sampai-sampai mengepul darah dari ujung
jari-jarinya.
27. Karena kuatnya mengangkat, hingga sejengkal kakinya ter-
benam ke tanah. Tegoncang seketika, namun mengangkat
lagi, tidak dapat. Wong Agung sendiri berdebar terkejut, lalu berserah diri, 'Inilah di agaknya, yang akan menewas-
kan aku.
28. Selama ini di kolong langit ini belum pernah ada seorang
raja pun yang dapat menggoncangkan tegakku!' Unttuk
selanjutnya baginda pasrah kepada kekuasaan Illahi, Wong
Agung Surayengbumi memejamkan mata. Tetapi sampai beberapa saat, si musuh tidak lagi mengangkatnya.
175.
- Ketika dilihatnya, ia masih berdiri di depannya. Maka se- geralah Wong Agung mencengkam ikat pinggang lawannya, sambil menoleh ke belakang. Umar Maya tanggap sekali akan gamitan itu. Dengan segera ia melambungkan mah- kotanya tinggi-tinggi. Seluruh barisan buru-buru menutup telinga.
- Sambil mengeluarkan bentakan keras Wong Agung menyen- takkan Sang Banu Kelan, lalu mengangkatnya tinggi-tinggi dan diputar-putarkannya seperti baling-baling. Dalam taraf terakhir diamangkannya untuk dibantingkan ke ta- nah. Namun ketika hampir saja dibanting, tanpa diduga- duga datanglah Ni Dewi Kuraisin,
- menangkap memeluk adindanya sambil menangis men- jerit-jerit. Bagai terhindar dari terkaman harimau Sang Jayengmurti terkejut melihat putrinya, Ni Kuraisin, hing- ga terlepas pegangannya, lalu berseru, "He, anakku, engkau datang!
- Dari mana engkau dan siapakah gerangan anak ini?" Kuraisin masih menangis, "Aduhai, adikku sayang, malang benar nasibmu ini! Waktu bayi engkau dilabuh ke laut. Sesudah menjadi remaja akan dibanting mati!"
- Bukan main terharu hati Wong Agung, mendengar jerit ta- ngis putrinya, Kuraisin itu; karnanya dengan nada rendah ia bertanya, "Nini, anakku sayang, katakan sebenarnya, siapakah anak ini?" Sang putri menjawab takzim, "Ayah- anda yang mulia, Ibunda telah mendapat wangsit
- dari Nabi Kilir/Khaidir begini, "Wahai cucuku Ismayawati pergilah engkau ke pantai Suwangsa, daerah kuasa Raja Jaswadi, hadang dan ambillah peti emas yang hanyut,
- terapung-apung di laut. Ambillah dia, sebab di dalam- nya berisi bayi. Angkatlah dia sebagai putramu, sebab yang menurunkannya tidak lain ialah suamimu sendiri dengan putri negeri Kelan, Kelaswara.
- Ketika ia lahir, ibunya, Ni Kelaswara itu meninggal; dan
·176
karena itu bayinya dimasukkan ke dalam kendaga emas, kemudian dilabuh dibuang ke laut, hingga sampai di pantai Suwangsa."
- Ibunda melaksanakan petunjuk Nabi Kilir itu, bertama- sya ke pantai laut Suwangsa, bersama dengan saya. Tak lama kemudian terlihatlah peti emas yang hanyut terapung- apung itu, yang segera diambil oleh ibunda. Setelah dibuka ternyata di dalamnya berisi bayi,
- yang mengandung cahaya Ibrahim sebagai karunia Illahi. Pada kendaga kencana itu terukir, bahwa bayi itu putra Dewi Kelaswara putri raja negeri Kelan. Ibunda menangis, sangat terharu akan kejadian itu.
- Kebetulan waktu itu, permaisuri Raja Miswan dari negeri jin ungu di Jonggiraji, sedang mempunyai bayi yang ma- sih menyusu, yaitu si Minsar. Permaisuri itulah yang dijadikan inya pengasuh. Karena diketemukan di pantai Suwangsa maka Raja Jaswadi dijadikan emban pengasuh pu- la. Demikianlah ayahanda kisah anak ini."
XXVI. RADEN BANU KELAN BERSUJUD KEPADA AYAHANDANYA WONG AGUNG JAYENGMURTI
- Tak tertahankan lagi air mata sang ayah mengembang ber- lelehan. Kemudian Kuraisin berkata kepada adindanya, "Adinda Iman Karneni, bersujudlah engkau segera, itulah orangtuamu!" Raden Iman menjatuhkan diri mencium kaki bersujud kepada Wong Agung, lalu dipeluk dipagut oleh ayahandanya. Umarmaya, Maktal, Bawadiman, serta Prabu Tamtanus berdatangan mendekat. Bukan buatan se- nang hati mereka setelah diberi tahu akan segala sesuatu- nya.
- Genderang tanda berhenti berperang dibunyikan. Barisan yang sedang berhadap-hadapan itu mundur kedua belah pi- haknya. Raja Dhayak Sengari, raja Kulub, raja Kalkiyah, mengira bahwa ksatria yang membantunya tertawan. Kun- cup, menjadi kecil hati mereka, karena orang yang diharap- kan membawa kemenangan, justru tewas dalam pertem- puran. Goncang hati raja-raja musuh yang mengundurkan diri ke perkemahan mereka kali ini. Dengan membimbing kedua putranya, Kuraisin dan Bakdi Ngujaman, Wong Agung menuju ke pakuwon, dengan iringan para raja.
- Setiba di pasanggrahan Wong Agung melanjutkan perta- nyaannya kepada Kuraisin, "Nini, oleh ibunya sebenar- nya anak ini diberi nama siapa?" Maka jawab Kuraisin, "Ya ayahanda, namanya Iman Karneni. Iman berarti ke- percayaan. Karena percaya lalu melaksanakan petunjuk. Karnaeni, karena secara kebetulan selalu memiliki yang serba dua. Dua bapa sebagai Inya dan emban.
- Satu sama lain memiliki kerajaan sendiri. Emban, raja yang
berkuasa di Suwangsa, yang bernama Raja Jaswadi. Bapa raja dan permaisuri sebagai ibu. Inya, permaisuri Raja Miswan dari kerajaan Jonggiraji, dengan saudara sesusuan, Raden Minsar. Pada waktu kecil, anakanda itu tiga bulan tinggal di Suwangsa, dan tiga bulan berikutnya berada di Jonggiraji. Begitulah selamanya.
- Karena itu ia pun bernama Iman Jonggiraji dan Iman Suwangsa yang disebut juga Jaswadi-putra. Sedang wasiat Eyang (kakek) Prabu Kasan Harim, "Cucuku saya beri nama, Raden Bakdi Ngujaman. Saya sendiri memberi nama: Abu Da't. Nama Raden Umi Kelan
- adalah wasiat pemberian Nabi Kilir, karena ibunya berasal dari Kerajaan Kelan, yang juga diberi nama: Amiratmaja. Kakek Patih Kasan Asil memberi nama: Ismayasunu. Kadha Kenaka, Banjaransari, Amir Kusmara, berasal dari paman Patih Sadad Satir." Amir Ambyah tertawa gembira.
- Semua itu karunia Tuhan, wahai anakku! Semua orang tua di kerajaan Ngajerak memberi nama sebagai pernyataan kasih sayangnya." Sri Bawadiman berkata, "Putera tuan memang kekasih Illahi, sebagai karunia karena ibunya meninggal pada waktu dia lahir. Keduanya mendapat keuta- maan. Sang Ibu dinaikkan ke sorga, sedang puteranya men- jadi laki-laki pilihan di dunia. 8 Ia pun mendapat karunia cahaya Ibrahim, hingga keduanya dapat disebut: Habibullah." Wong Agung bersenang hati sekali. Sementara itu mereka yang tinggal di dalam Istana Malebari, yaitu para isteri Wong Agung dengan anak-anak yang masih kecil, pada suatu ketika berkumpul di ruang Putri Parangakik, saling bertanya tentang keadaan pepe- rangan.
- Dewi Marpinjun bertanya, "Wahai adinda, bagaimana keadaan medan pertempuran?" Sudarawreti memanggil seorang puteranya, Raden Hasim Kuwari untuk meyakinkan kete- rangan. "Anakku Kasim Kuwari, engkau tadi mengatakan,
bahwa baru saja berkunjung kepada paman-uamu yang men-
derita luka dari peperangan. Ceritakan sekali lagi di sini."
Hasim Kuwari berdatang sembah, "Ua raja Kembar,
- sudah agak ringan. Paman raja Kandabuwana yang masih parah. Padahal, katanya musuhnya masih kanak-kanak. Seorang pemuda remaja yang tampan rupawan. Umurnya masih sebaya dengan saya tidak sampai setahun selisihnya. Yang banyak bedanya ialah kecantikan-kebagusannya. Pemuda itu tampan sekali. Kecantikannya mengalahkan semua yang paling indah di muka bumi ini, semua tertumpah kepadanya.
- Raja besar-raja besar dibantinginya. Sesudah dibanting lalu dibuang dilemparkan saja. Itulah yang sangat menga- gumkan! Siapa saja yang maju, kena belenggu! Siapa yang menyerang, kena terjang. Akhirnya susah mereka! Seorang raja terpilih seperti paman Prabu Yujana saja terpecundang. Kemudian beliau mengatakan, apabila ayahanda hanya mengandalkan para raja bawahan saja, tentu akan beraki- bat kerusakan semata."
- Maka berkatalah Sudarawreti dengan lantang, "Hai adinda Karsinah, cepatlah bersiap. Musuh kali ini memang berat. Marilah kita segera memberikan bantuan. Ketahuilah, hai Hasim Kuwari, menurut ayahandamu dulu kepada saya, ada tiga orang yang menyamai kesaktian ayahandamu. Ketiga- nya hanya berselisih pada seruan "petak".
13. Ketiga orang itu ialah pamanmu Parangteja (Maktal), Tam-
tanus dan Kewusnendar. Jika ditimbang pun takkan miring.
Dalam segala hal akan sama. Hanya berbeda dalam ilmu
seruan (petak). Perbedaannya lagi karena telah menjadi
ketentuan dari Yang Maha Agung, orang tuamu mendapat perintah untuk menaklukkan dunia, mengembangkan aga-
ma." Belum lagi pembicaraan mereka selesai ada utusan
datang dari medan perang.
14. Utusan itu memberitahukan,bahwa musuh yang berat itu,
MILIKKEPUSTAKAAN DIREKTORAT TRADISI DITJEN NBSF DEPBUD'
yang telah membelenggu banyak raja besar, membanting
dan melontarkannya begitu saja itu, kini telah dapat ditun- dukkan oleh suami paduka sendiri. Namun, siapakah ge- rangan dia sesungguhnya?! Tahu-tahu dia itu adalah putera Kelaswara, yang dulu dilabuh ke dasar lautan. Yang berhasil menemukan,
- ialah Dewi Ismayawati. Anak itu dibesarkan di kerajaan Ngajerak. Oleh ibunya, Ismayawati itu, dia diberi emban- pengasuh raja Suwangsa yang bernama raja Jaswadi. Itulah sebabnya ia bernama: Jaswadiputra. Oleh karena itu, se- karang paduka diminta datang ke sana untuk menyambut kedatangan putra anda yang datang bersama ayundanya Kuraisin dari Ngajerak.
- Mendengar pemberitahuan itu, Putri Paramhakik dan Putri Karsinah menangis. Terbayang paras Kelaswara yang telah meninggal itu, tanpa seorang pun diantaranya yang menyak- sikan saat-saat terakhirnya. Mereka itu bermadu, akan tetapi sudah seperti saudara kandung saja lahir batinnya. Setelah persiapannya selesai, mereka segera berangkat. Iring-iringan tandu, kereta bergemuruh meninggalkan istana. Semua para isterti dan para putera berangkat berjalan.
- Maka riuh-rendahlah keadaan istana Kusniya Malebari. Semua pergi menyusul ke luar kota. Seluruh negeri jadi goncang atas berita itu. Bayi yang dulu dilabuh ke dalam samudra, kini pemuda sakti, yang bernama: Jaswadiputra. Iring-iringan barisan para permaisuri itu tiba di perkemahan Ngambar Simun, yang langsung menuju ke depan.
Putri Parngakik langsung mengarah kepada sang remaja yang duduk didekat Ni Kuraisin, lalu memagut memeluknya. Kuraisin segera menyembah. Sudarawreti berkata di sela-sela sedu-sedannya, karena terkenang akan yang sudah mar- humah, "Aduhai adinda Kelaswara, aku tidak sempat me- lihatmu pada saat ajalmu. Itu sudah menjadi suratan tak- dir.
Anakmu dilabuh ke laut. Tetapi sekarang, lihatlah ini, wahai adinda, anakmu datang. Bukan main tampan-rupawan- nya dia! Cemerlang bagaikan bulan purnama, mengalahkan segala yang indah di muka bumi ini. Gagah-berani sakti mandra guna, tak terkalahkan di medan tempur. Wahai adinda Kelaswara, alangkah senangnya engkau mengalami hidup seperti aku, bersama-sama dapat mengasuh anak kita.
20. Semua madumu masih hidup dengan puteranya. Hanya eng-
kau sendirilah yang sudah tiada. Wahai adikku yang paling
pandai menyesuaikan diri, yang menguasai ilmu halus dan kasar, yang tindak-tanduknya menyenangkan hati! Wahai anakku sayang, mudah-mudahan kesaktian ibumu pindah kepadamu! Semuanya ditinggalkan kepadamu! Kakek-
eyangmu dilabuh ke laut, merupakan hukum baginya.
- Dengan pengaruh wibawa eyangmu semoga ketinggian derajatnya terkumpul kepadamu! Jadilah orang pilihan yang terutama di muka bumi ini, anakku sayang!" Mendengar ucapan itu, Sang Jayengmurti menundukkan kepala dan melelehkan air mata, karena terharu dan berbagai perasaan sedih lainnya. Isteri-isteri yang lain datang bergantian dan selalu saja menangisi Raden Iman, hingga bergemuruhlah seluruh isi perkemahan itu.
- Beberapa kemudian redalah suara tangis itu. Mereka mulai duduk dengan teratur. Berkatalah Sang Amir dengan senyum- nya, "Banu Kelan, yang duduk di depanmu itu semua ibumu. Yang tiga orang itu kakandamu, dan seorang adikmu, yaitu: Hasim Kuwari." buru-buru Ibnu Laut mendatangi ibunya satu-persatu memberikan sembah. Demikian juga kepada kakandanya.
23. Berkatalah Putri parangakik, "Anakanda Kuraisin, kejadian
ini aneh, elok dan ajaib sekali. Siapa yang mengira bakal begini jadinya? Sudah menjadi kehendak Yang Maha Kuasa,
bayi yang dilabuh itu diterima di Ngajerak. Dan telah menjadi
ketentuan ibunda yang diserahi memeliharanya. Kenyataannya
sekarang, segala nasib buruk yang meņimpa negeri Asab-Puserbumi hilang-musnah oleh ibunda.
24. Alangkah meresapnya andaikata ibundamu mengetahui akan
bagaimana eratnya hubungan persaudaraan itu dijalin oleh
Ni Kelaswara. Tingkah lakunya yang serba menyenangkan, sesuai pula dengan kecantikannya, keelokannya bila maju
berperang, sangat serasi dan bersifat ksatria, berani mati,
teguh hati, tidak culas, berhati baik kepada semua orang.
Cepat-cekatan terampil dalam ulah senjata, pembidik yang tepat, dan tahu benar akan sifat-sifat buruk/nista serta
utama.
25. Dengan ayahandanya, Sri Kelanjajali, selalu saja bertentangan
pendapat. Ayahandanya culas, jahat, namun anak-putrinya baik. Kini Kelaswara telah baik tempatnya, diterima oleh
Yang Maha Agung, karena kesucian hatinya, karena te-
guh berpegang kepada sifat-sifat luhur. Kemudian tibalah pertolongan itu. Diturunkan iman oleh Illahi kepadanya.
Ketika iman telah bersemayam di hatinya, seketika itu
juga ia berbalik haluan, berbulat hati memusuhi ayahandanya.
26. Dalam keadaan seperti itulah adinda Kelaswara itu mening-
galkan dunia yang fana ini, berpisah denganku, berpisah dengan ayahandamu. Agaknya ia malu kepada Tuhan, atas murtadnya sang ayah, orang tuanya, hingga ia memilih mati
menghadap Illahi. Dan yang memang sudah takdirnya juga!
Begitulah asal mula segalanya. Ketika sama-sama masih hidup dulu, adikmu itu saya serahkan dalam asuhan kakan- danya ki Rustam dan Ki Jayusman.
- Hal itu perbuat, hai anakanda Kuraisin, karena akhir per- hitungan serta akhir dugaan saya, bahwa di kolong langit ini Kelaswara itu seorang puteri yang tak ada taranya la- gi." Semua orang yang mendengarnya bersenang hatı. Banu Kelan tak kuasa membendung air matanya, mendengar ri- wayat ibu kandungnya itu, yang selama ini ditutup rapat-
rupat, agar kesenangannya tak tergoyahkan. Ia tetap mena- ruh hormat kepada ibunda Iswayawati. Namun segala perta- nyaan yang selama ini mendekam di hatinya terjawab semua, hingga menghilangkan semua yang meragukan hati.
XXVII. RADEN BANU KELAN DIBERI HADIAH KERAJAAN KELAN.
- Sesudah itu Banu Kelan diserahi Kerajaan Kelan. Dengan demikian seperti kerbau pulang ke kandang. Negeri itu kembali kepada yang berhak. Rakyat Kelan bukan buatan senang hatinya. Keluarga kerajaan, raja-raja takluk, pong- gawa, ksatria, mantri kembali tenang hatinya.
2. Raja bawahan yang bukan sentana/keluarga ada lima ratus
orang. Mereka tetap sebagai raja bawahan. Ada lagi empat ratus orang yang masih tergolong kerabat-sentana yang memiliki jajahan. Di samping itu masih ada seratus delapan buah yang lain.
- Raja-raja negeri Kelan yang masih bersaudara sepupu dengan ibunya ada lima ratus orang. Empat puluh sembilan orang raja masih dalam hubungan misanan. Dari kesemuanya itu enam puluh orang raja tergolong raja besar. Berponggawa- hulubalang empat puluh ribu orang.
- Khusus istana Kelan mempunyai seratus ribu mantri. Lain lagi mantri bawahan para raja semuanya. Dan masih banyak macam ragam yang lain. Bila diperhitungkan dengan pertam- bahan semuanya, kini negeri Kelan memiliki jumlah tujuh juta orang.
5. Itulah sebabnya sejak dahulu, raja Kelan terkenal sebagai
raja yang banda-bandu, kaya harta dan banyak famili-keluar-
ga. Dengan peristiwa itu prajurit Kelan berbesar hati. Anak
ki Patih Gajah Biher diangkat sebagai patih.
- Dia masih muda dan cakap, yang kemudian terkenal sebagai ki Patih Gajah Sawerdan. Selanjutnya· Patih Gajah Biher yang tua itu diperintahkan untuk kembali ke Kelan, sebagai
penunggu dan penjaga Kerajaan. Kemudian Raden Bakdi Ngujaman diserahkan di bawah pengawasan adipati Parang- teja, yaitu Maktal.
- Beliaulah yang mengasuh dan bertanggung jawab. Bukan sebagai emban/pengasuh, tetapi sebagai bapa-sesilih atau bapa-pengganti. Sedang sebagai emban, tetap yang lama, yaitu raja jin negeri Suwangsa, yaitu raja Jaswadi; sebagai emban sekaligus juga bapa-angkat.
- Serta raja Miswan dari negeri jin Jonggiraji seperti dahulu Saudara sesusuan, Raden Minsar, tetap sebagai pengasuh pamong yang tak terpisahkan. Demikian pula sebagai pasuk- an pengiring, tetap wadya-bala jin dari kedua negeri itu. Diceritakan, apabila Raden Iman
- ingin menghadap ibunda Dewi Ismayawati di negeri Ngaje- rak, Raja Jaswadilah yang mendukungnya. Demikianlah Raden Bakdi Ngujaman itu adalah manusia yang memiliki sifat-sifat jin. Bagaimana sekarang keàdaan barisan Dhayak Sengari? Pada suatu hari sang Raja Yaplulawal,
- pagi-pagi sekali telah siap untuk meneruskan peperangan. Baginda sangat marah sekali dengan kekalahan Banu Kelan. Hanya itulah yang diketahuinya. Karena itu marahnya bukan alang-kepalang. Beriring-iringan prajurit keluar dari perke- mahan lalu berkeliling di seputar arena.
- Raja Kalbujer sendiri hendak turun ke medan dengan mengendarai Gajah. Dalam pada itu barisan negeri Arab pun telah keluar semua. Mereka pun sudah siap dengan per- lengkapan perang di seputar arena, dengan aturan seperti semula, sang raja Kulub, Prabu Kalbujer, semakin mengarah ke tangah medan perang.
Tiba di tengah arena lalu berseru meminta lawan. "Hai Sultan Kuparman! Keluarlah! Inilah aku, Raja Kalbujer, yang berkedudukan di negeri Kulub, yang diunggulkan dalam peperangan, di antara raja-raja pilihan yang diundang untuk memberikan bantuan kepada sang raja Dhayak Sengari.
Menyelesaikan pertempuran dengan kemenangan,. telah menjadi kebiasaan bagiku! Hai, Jayengrana! Turunlah segera! Marilah kita bertanding di sini! Lawanlah aku mengadu keku- atan!" Orang-orang yang mendengarnya sangat gembira. Sorak-sorai wadya bala mengguntur seolah-olah hendak meruntuhkan langit.
- Raja Sarkab dari negeri Turki meminta izin kepada Wong Agung lalu maju ke Arena, mengendarai kuda dengan segala perlengkapan perang. Wadya-bala Kuparman bersorak memberi semangat. Di tengah medan keduanya bertemu. Mereka yang akan pertempur sudah berhadap-hadapan.
- Raja Kulub bertanya dengan suara keras, "Siapa namamu, hai raja? Berani engkau berhadapan dengan aku?!" Yang ditanya menjawab, "Akulah Raja Sarkab dari kerajaan Turki. Seorang raja yang dapat diandalkan dalam pepe- rangan." 16. Kata Raja Kalbujer lagi, "Kembali sajalah hai, engkau, Raja Sarkab! Engkau tak pantas bertanding dengan aku. Di mana Sultan Kuparman?" Makà jawab sang Raja Sarkab, "Aku sudah pernah membelenggu raja semacam engkau ini!
- Ayo, majulah! Cara apa saja yang kaupakai dalam bertempur, aku kira, aku tidak akan mengecewakanmu!" Raja Kalbujer menjadi marah. "Apa! Akulah yang tak sudi berperang denganmu!" Jawab Raja Sarkab, Turki, "Aku takkan mudur.
XXVIII. BALA TENTERA DHAYAK SENGARI MAJU LAGI KE MEDAN PERANG
- Engkau tidak boleh menyebut-nyebut nama gusti-junjungan- ku, selama aku masih hidup. Ajo, raja laknat, apa saja senja- tamu. Apa saja yang akan engkau perbuat, akan kutanggapi!" Kalbujer membentak, "He, engkau berkeras juga ingin bertempur.
- dengan aku? Ayuh, persiapkan perisaimu! Kupukul engkau dengan penggada!" Raja Turki berlindung di bawah perisai bajanya. Kalbujer menggada sambil tertawa. Bunga api me- mercik dari perisai. Raja Sarkab membalas segera, memukul dengan penggadanya.
- Maka terjadilah perang gada dengan serunya. Mereka sama- sama kuat melancarkan penggada dan kuat pula menangkis pukulan. Perisai baja yang dipukul dengan kuat, berdentang keras bagai petir saja. Pada saat itu juga Patih Abunandir menyusul ke medan arena dengan mengucapkan mentera dari jin.
4.Seketika itu juga Bunandir tidak kelihatan lagi. Ia bermaksud mengimbangi pertempuran. Sementara itu Raja Sarkab dengan musuhnya masih bertempur dengan serunya.Dengan diam-diam Raja Kalbujer mengambil bola emas sebesar buah maja - dari kantong celananya, senjata rahasia yang biasa dipakainya dalam peperangan. Dilontarnya Raja Sarkab dengan benda itu. Karena tak terpikir akan adanya kecurangan, ia terkena dadanya, hingga jatuh dari kudanya. Raja itu pingsan ter- lentang di atas tanah.
- Anak buahnya buru-buru datang lalu menggotongnya ke be-
lakang Patih Abunandir ikut pula membayanginya. Raja Kalbujer tertawa terbahak-bahak sambil bersesumbar meminta lawan. "Ayo, silakan! Hai Barisan Arab! Majulah bersama! Jangan hanya satu-persatu para raja saja! Serbulah aku dalam peperangan ini!"
- Raja Kalbujer dari negeri Kulub 'sudah mabuk perang!" Mendengar sesumbar itu, Raden Jayusman meminta perkenan ayahandanya dan kepada mertuanya. Setelah diijinkan lalu turun ke arena dengan mengendarai gajah.
- Gajah itu bernama Imankabir, yang tahu benar akan perin- tah tuannya. Gajah pemberian mertuanya, Sri Bawadiman dari Kusniya Malebari. Gajah pancal panggung, keempat kakinya putih sepanjang sejengkal.
- Sebagai anak gajah, Iamankabir dahulu dibawa bertapa ke gunung. Kini Raden Jayusman telah siap pada punggung gajah Imankabir dengan segala kelangkapan perang.
- Ibunda Sudarawreti dan ayundanya Ni Kuraisin dari Nga- jerak mengawasi dari kejauhan. Patih Abunandir membun- tuti dari belakang, tetapi tidak menampakkan diri. Ki Patih mempersiapkan besi-pemukul,
- tiga hasta panjangnya. Sorak-sorai menggelegar mengiringi perjalanan Raden Jayusman ke tengah medan, seolah-olah hendak meruntuhkan angkasa. Bersamaan dengan itu pula sudah bersiap dua ratus ribu pasukan berkuda pilihan dari Parangakik.
- Pasukan yang siap tempur untuk menuntut bela, apabila gusti junjungannya kalah dalam peperangan. Kecuali itu telah siap pula para raja dan ponggawa-hulubalang beser- ta kendaraan dan perlengkapan perangnya, berjajar berbaris di belakang pasukan pengiring.
13.Setelah berhadap-hadapan raja Kalbujer bertanya keras, "Hai prajurit, siapa namamu? Engkau masih muda rupawan, belum pantas maju berperang!" Sang Raden menjawab, "Dengarkan baik-baik, aku adalah Raden Jayusman.
14. Saat ini adalah anak laki-laki tertua Sang Jayengmurti,
Sultan Kuparman, yang terlahir dari Putri Parangakik. Pu-
teri pilihan, gagah berani dalam peperangan.
15. Dari garis ibu saja, jelas merupakan wanita perkasa, yang
sudah terbiasa membelenggu raja-raja, tajam perasaan,
banyak akal, pemberani dan sakti-mandra-guna. Hai, raja,
siapakah namamu?" Dijawab, "Akulah
16. Raja Negeri Kulub, Prabu Kalbujer yang perkasa. Bersiaplah
hai Jayusman, pasanglah perisai bajamu! Akan kupukul
engkau dengan penggada ini!"Jayusman memasang tangkis,
yang diletakkan di atas kepala gajah Iman Kabir itu.
- Raja Kalbujer mengangkat penggada sambil mendekat. Peng- da melancar mengarah ke gajah, kenaikan Raden Jayusman
itu. Gajah Iman kabir terkena pelipis kiri bagian kepala-
nya.
- Perisai itu terpental lepas dari tangkainya. Gajah Iman kabir melonjak dan menjadi marah lalu menyerang gajah lawan. Binatang itu ketakutan, tetapi Raja Kalbujer menge- kangnya kuat-kuat, lalu memukulkan penggadanya hingga tiga kali. Lalu dibalasnya raja itu.
- Lilitan gajahnya terlepas, Kalbujer menàngkis dengan te- guh. Raden Jayusman berdiri, dengan kuatnya mengayun- kan penggada, perisai musuh terbelah. Buru-buru raja Kalbujer mengambil bola emas dari kantong. Pada saat itu juga Patih Abunandir,
- ketika sang raja mengangkat tangan hendak melontarkan bola emas itu, patih Abunandir memukul tangan itu dari belakang dengan besi pemukul. Bola emas itu jatuh. Tangan raja itu terasa pegal-kaku.
Hatinya sangat mengkal, karena tenung/siasat rahasianya ketahuan. Raden Jayusman mengada sekali lagi. Kepala gajahnya pecah, Raja Kalbujer terpetal jatuh ke tanah, pingsan. Patih Abunandir datang segera menunggangi- nya.
Kalbujer diikat lalu diseret ke belakang oleh patih Bunandir Raja itu tertawan sudah! Sorak-sorai wadya bala bagaikan gunung runtuh. Tirai malam mulai membayang. Genderang tanda berhenti dicanangkan orang. Kedua belah pihak yang bertempur itu mengundurkan diri.
- Barisan Kulub menangis kesedihan karena kehilangan, raja- nya telah kalah perang dan menjadi tawanan. Para santana/ keluarga raja menangis menyesalinya. Barisan' Kulub lari menyingkir.
- Pada kesempatan makan, raja-raja yang lain berkumpul untuk makan bersama di perkemahan Raja Yaplulawal; yaitu Raja Kukul dari Kalkiyah, Kiswa Pangindrus dari Sindhang Dhayang dan raja Dhayak sendiri, untuk memper- bincangkan keadaan peperangan. Raja Kulkul membuka suara, "Hai Patih Dabatil.
- Siapakah musuh yang telah mengalahkan dan membeleng- gu kakanda Kalbujer itu?" Dijawab oleh Patih Dabatil, "Dialah Raden Jayusman, putera Sang Amir Ambyah de- ngan isteri Putri Parangakik yang perkasa dan sakti-mandra- guna itu. Ternyata anak itu pun hebat pula.
9
XXIX. MEMBICARAKAN SIASAT PERANG
- Raja Kulkul dari Kalkiyah berkata dengan nada keras, "Ba- gaimana cara kita besok? Apa pula siasat perang kita? Jika kita hanya mengandalkan perang tanding, kita tak berda- ya."
- Sri Kiswa Pangindrus menjawab dengan tenang, "Menurut pendapat saya, lebih baik kita adakan perang bersama, kita serbu bersama. Kalau keadaan sudah kacau, kita dapat menggunakan alat rahasia, tenung, kemat dan sebagai- nya.
- Selama ini kalau diadakan perundingan, sang raja Kulub selalu mengajak memasukkan tenung/kemat, mendatang- kan angin prahara, puting beliung. Pada waktu itu tentu akan maju pula sebangsa jembalang.
- Hantu, mambang dan makhluk halus lainnya. Sebab golongan itu termasuk barisan Kulub. Akan tetapi sekarang rajanya tertawa. Oleh karena itu, kita ajak saudara-saudaranya mengamuk untuk merebutnya."
- Raja Yaplullawal, Raja Kulkul, menyetujui pendapat itu. Pada saat itu juga, Patih Abunandir secara siluman telah memasuki pakuwon musuhnya.
- Ki Patih mendengar semua pembicaraan musuh itu. Besok pagi mereka akan menjalankan perang curang, menyerbu bersama membuat kacau lalu memasukkan kemat dan tenung dari Sindhangdhayang.
Sesudah jelas pendengarannya, Patih Abunandir kembali ke perkemahannya, lalu menghadap Pangeran Ngalabani, Araya Maktal, memberitahukan masalah itu.
Patih Abunandir lalu dibawa menghadap sang Jayengmurti, untuk menyampaikan hal yang sama. Saat itu juga diperintahkan agar semua pasukan bersiap.
- Pagi-pagi besok harus bersiaga penuh terhadap segala macam serangan yang datang dari Dhayak Sengari. Diperintahkan agar tetap ada yang menjaga dan menyelenggarakan tata tertib biasa.
- Mengawal kedudukan pemimpin dan raja mereka. Sedang yang diserahi untuk menanggulangi perang yang curang, ialah Kuraisin dari kerajaan Ngajerak, dan adiknya Pangeran Bakdi Ngujaman.
- Kali ini musuh akan mengerahkan pasukan makhluk halus. Namun segala siasat telah dipikirkan masak-masak. Para putera sang Amir memperkuat pasukan darat.
- Putera-putera raja yang lain agar mempersiapkan diri untuk memimpin pasukan berkuda. Sedang kendaraan lain yang bukan kuda, diserahkan pada pimpinan para ayahanda meraka.
- Yaitu yang menggunakan, bihal-keledai, sapi, senuk, macan dan lain-lain. Malam berjalan terus penuh dengan kesibukan. Pada pagi harinya segera mencanangkan genderang perang. Semua prajurit keluar dalam berisan yang tak terbilang banyaknya.
- Seperti biasa Wong Agung Surayengbumi duduk di singgasa- na didampingi oleh segenap para raja. Sedang yang lain, ialah pasukan berkuda yang melaut banyaknya.
- Berbeda dengan yang sudah-sudah, kali ini penuh dengan barisan berkuda. Para pemimpin barisan Dhayak Sengari, tercengang-cengang keheranan, karena perubahan siasat barisan Kuparman
Raja wanita, Ni Kuraisin sudah berkumpul dengan para ibunda. Barisan musuh tak tahu sama sekali, bahwa pasukan Ngajerak yang akan menghadapi segala tenung- kematnya.
Semua raja-raja musuh keluar dari pakuwonnya. Mereka sudah dalam kesiagaan penuh sesuai dengan perbincangan. ·Kini mereka duduk berhadapan sambil menunggu perin- tah.
- Prabu Yablullawal dan yang lain sudah siap di atas ken- daraan mereka, yakni seekor bakarles yang bertanduk merah gading menggeram-geram menyeramkan.
- Badan harimau berkepala kerabau yang tinggi besar. Sedang raja Sindhangdhayang, Sri Kiswa Pangindrus mengendarai seekor jenggiri, yaitu seekor naga yang berkepala rusa bertanduk besar bercabang.
- Berkendali dan berpelana di atas tujuh lapis kasur-pengalas diikat kuat-kuat dari segala sudutnya. Bila dipacu meleng- kung punggungnya dan kembali dengan lompatan.
XXX. PERANG BRUBUH
- Raja Dhayak Sengari melambaikan tangan sebagai tanda untuk menyerbu bersama. Raja Kalkiyah, Patih Sindhang- dhayang mengamuk bersama beserta segenap bala-tentera- nyn, berjuta-juta bahkan berwendran-wendran (puluhan juta), tanpa kuda.
- Barisan Arab, melihat bahwa musuhnya menyerbu bersama, mereka pun maju bersama, menyambutnya. Raja Kebar dengan seratus ribu pasukan berkuda dan dua puluh ribu yang lain, langsung memimpinnya di atas gajahnya.
- Raja Kandabumi, pasukan berkudanya berjumlah seratus lima puluh ribu orang. Lima belas ribu mengendarai gajah, maju bersama langsung dipimpin rajanya sendiri.
- Pasukan berkuda dari kerajaan Yujana ada tiga ratus ribu banyaknya. Yang menggunakan gajah tiga puluh ribu, senuk, bihal keledai dan lain-lain., berjumlah seratus ribu. Sri Ke- wusnendar sendiri memimpin langsung wadya-bala itu.
- Dari kerajaan Ngabesi (Habsi/Abesininia) pasukan berkudanya empat ratus ribu orang, empat puluh ribu mengendarai gajah, dipimpin langsung oleh Sri Sadad Kadarisman.
- Jumlah barisan tak terbilang. Yang disebut itu hanya bebe- rapa pemimpin serta para raja-rajanya. Kuda berjuta-juta bahkan puluhan juga (wendran), ratusan juta (baran). Praju- rit biasa miliaran (kirnan), ribuan gajah dan lain-lain. Semuanya maju bersama.
7. Seakan-akan langit dan bumi ini menyatu bertemu. Wadya-
bala kerajaan Arab tak terhitung lagi, sedang yang dibelakang
semakin banyak yang datang, seperti· laut sedang pasang.
Laksana parit kecil memasuki lautan. Demikianlah ibarat- nya keadaan bala-tentera Dhayak dalam melawan barisan Kuparman. Pasukannya takkan berdaya, karena tertimbuni bangkai.
- Setiba di medan perang mereka segera bertempur mati- matian. Seolah-olah terjadi mukjijad hebat. Seketika itu la- ngit menggelegar, angin ribut puting beliung, prahara, hu- jan badai. Makhluk halus datang menyerbu.
- Dewi Kuraisin dengan adindanya Raden Bakdi Ngujaman telah bersiaga sepenuhnya. Raden Minsar dengan kedua bapa angkatnya selalu di sampingnya. Prahara angin ribut yang semula mengarah kepada barisan Arab, berbalik. Mereka yang bertempur jadi bingung, bercampur aduk tak ketentuan lagi.
- Mereka bertempur tak keruan, saling menggada, saling memedang tating-menating, tarik-menarik, dorong-mendo- rong, saling rajang, lontar-melontar dengan cacad calim- prit. Pertempuran benar-benar kacau-balau. Musuh dengan kawan tak ketentuan lagi tempatnya, mereka banyak yang mati.
11. Bagaikan seribu guntur, sejuta gempa-ruhara. Kancah pertem-
puran menjadi gelap. ·Sang raja Yaplullawal dengan enaknya melontarkan pedang, gadha, salukun, tombak, dari atas kendaraannya yang menyeramkan itu. Musuh yang terkena sasaran tak berkutik lagi, banyak yang mati.
- Raja Miswan, raja Jaswadi, dan Patih Abunandir yang telah dapat bercampur dengan jin itu menyerang menanggu- langi musuh yang datang. Dilawannya musuh siluman dengan serunya. Dewi Kuraisin yang berpenglihatan tajam itu,
melepaskan panah trisula ke arah sang Raja Yaplullawal. Dibidiknya tepat-tepat dari atas. Raja Dhayak itu terkena kepalanya. Trisula itu menancap menyusup ke bawah, masuk ke kerongkongan, mėnusuk terus ke bawah, bagaikan satai tertusuk saja.
Kedua pundaknya terkena tepat cabang trisula yang menan- cap tepat dari kepala menusuk ke bawah itu. Raja itu jatuh dari kendaraannya. Bakarles itu lalu disambar pedang Raja Jaswadi hingga mati. Tubuh raja Dhayak itu diiris-iris sendi- ri.
15. Akan tetapi trisula itu tetap tertancap di kepala, menusuk
terus ke pundaknya. Badannya berubah menjadi besar, dan
trisula itu pun ikut mengembang pula. Ia tak dapat lagi
mengangkat senjata, berteriak mengaduh-mengeluh, karena kedua tangannya mati.
- Disebabkan oleh ujung cabang trisula itu menusuk pundak keduanya. Itulah sebabnya kedua tangannya mati. Ngeri orang yang melihatnya, Ke mana pun ia pergi, tangan-tangan itu terjulai lunglai, tak seorang pun dapat melepaskannya. Para siluman takut dan ngeri melihat majikannya menderita luka seperti itu.
17. Sri Kiswa Pangindrus raja Sindhangdhayang tertangkap
oleh Raja Jaswadi, lalu dibantingkan ke batu, hingga mati. Namun kemudian bangkit berubah menjadi raksasa. Cepat- cepat Patih Abunandir melepaskan panahnya, mengenai dada hingga pecah, lalu jatuh berguling-guling.
- Abunandir sudah mendapat nasihat dari Wong Agung Jayeng- murti Karena itu ia sesumbar, "Sekali saja sudah cukup! Engkau pasti binasa!" Anak raja Pardiyu itu lalu memban- ting-bantingkan badannya, hingga hancur berkeping-ke- ping. 19. Raja Kulkul mati terbunuh, terpapas pedang oleh Raden Iman, Pangeran Kelan. Sisa tentara musuh lari cerai-berai tak menentu arah tujuannya. Raja Dhayak Sengari jadi mati tak mati, menjelma menjadi hantu jembalang.
- Apabila ada hantu yang bermahkotakan panah hingga sampai kepundak, itulah dia, si raja Dhayak. Tangan terkulai tera-
yun-ayun, karena tak ada seorang pun yang dapat melepas-
kannya. Tak seorang pun dapat meruwat-menghilangkannya,
jika bukan orang yang terpilih dan sakti.
XXXI. BALA TENTERA DHAYAK SENGARI KALAH PERANG
- Banyak raja yang tertawan, demikian juga panglima hulubalang besar. Mereka yang bersedia takluk, dilepas belenggu- nya. Ni Kuraisin melayang dari angkasa, menemui kedua raja andalan ayahandanya, Tamtanus dan Kewusnendar.
- Serta adindanya Raden Ismayasunu. Setelah ketiganya ber- temu, maka kata Ni Kuraisin kepada kedua pamanda raja itu,
- "Semua musuh kita dengan segenap hulubalang besarnya telah tidak ada lagi, Paman. Saya menyerahkan tugas kepada Pamanda berdua untuk mengambil dan merampas segala harta benda perkemahan musuh,
- dengan para hulubalangnya, terutama kepada empat kerajaan pelopornya, yakni: Sindhangdhayang, Dhayak Sengari, Kulub dan Kalkiyah. Saya hendak langsung ke pasanggrahan.
- Apabila nanti ayahanda menanyakannya, saya akan memberi- tahukan kepada ayahanda, bahwa Paman Tamtanus dan Kewusnendar masih di belakang untuk menunggu yang ter- tinggal.".
- Dewi Kuraisin dengan adindanya Raden Bakti Ngujaman menghadap ayahandanya ke pasanggrahan. Di sana keduanya menghaturkan sembah, bersujud mencium kaki.
Kuraisin melaporkan keadaan, bahwa musuh sudah tidak ada lagi raja musuh yang tertawan. Kedua pamannya, Kewusnendar dan Tamtanus masih di belakang menunggu mereka yang sedang mengumpulkan barang-barang yang ditinggalkan oleh raja-raja musuh.
Tidak lama kemudian, Prabu Kewusnendar dan Prabu Tam- tanus datang, dengan semua raja-raja sebagai pengiring, yang turut menyambut amukan perang musuh. Mereka membawa raja-raja yang tertawan.
- Mereka dipersembahkan kepada Sang Jayengmurti. Sebagai pemuka ada empat kerajaan. Tiga di antaranya terbunuh rajanya. Seorang lagi tertawan masih dibelenggu.
- Dua orang patih takluk, yaitu patih kerajaan Kulub, dan patih Sindhangdhayang, yang bernama: Dhayangunar. Patih Dhayak Sengari pun takluk, yaitu Patih Dabatil.
- Demikian pula para adipati hulubalangnya. Katika itu juga, Sang Jayengmurti memerintahkan untuk mengeluarkan ketiga raja yang tertawan terdahulu dari penjara.
- Setelah semuanya tiba di hadapan, maka sabda Wong Agung, "Hai raja-raja yang tertawan ketiganya, sekarang apa yang kau inginkan? Ingin hidup atau mati?
- Bila engkau ingin mati, sekarang juga akan saya perintahkan untuk membunuhmu. Jika engkau ingin hidup, ubahlah aga- mamu, dengan memeluk syariat Ibrahim, seperti yang saya anut."
- Ketiga raja itu, ialah raja Kulub, raja Ngusur, dan raja Ruk- madama, bersedia menerima semua perintah Wong Agung.
- Mereka disuruh membaca kalimah syahadat penganut Nabi Ibrahim. Sesudah ketiganya mengucapkan syahadat, mereka dilepas ikatan belenggunya, Ketiganya menyembah mencium kaki. Kemudian diberi tempat yang pantas.
XXXII. RADEN JAYUSMAN DINOBATKAN MENJADI RAJA DI MALEBARI
- Mereka diberi kedudukan, dikembalikan kerajaannya. Raja Kalbujer ke negeri Kulub. Dirkuhadahana kembali sebagai raja Rukmadama. Dukyadis, raja Ngusur, dipindahkan ke Kalkiyah, menggantikan Raja Kulkul almarhum, diangkat menjadi raja besar negeri Kalkiyah dengan gelar Raja Dukyadis. Bagaimana kerajaan Ngusur?
- Ada adik raja Dukyadis, yang bernama Raden Dukyanis. Dialah yang dikehendaki oleh Sang Jayengmurti, untuk diangkat menjadi penguasa kerajaan Ngusur dengan gelar raja Dukyanis. Mereka sangat bersuka hati. Mereka merasa mempunyai dua macam hutang; hutang pati dan hutang pangkat/kedudukan. Anugerah besar ialah anugerah hidup, meskipun tanpa tambahan, kerajaan ataupun pangkat yang tinggi atau kemuliaan.
- Patih Dhayak Sengari, yakni Pati Dabatil, diangkat menjadi penguasa kerajaan Dhayak Sengari dengan gelar Raja Dabatil. Demikian pula kerajaan Sindhangdhayang. Patihnyalah yang diangkat menjadi penguasa, dengan gelar Raja Dhayangunar. Tetapi keduanya diperintahkan untuk bernaung di bawah perintah Patih Abunandir. Patih ini diberi tambahan na- ma:
Patih Ngaenan Kami Bunandir. Raja Dhayak dan raja Sindhangdhayang yang baru memberikan tanda takluk kepada Patih Bunandir. Raja Sindhangdhayang memberikan "ga- mel"/budak pemeliharaan kuda. Raja Dhayak Sengari memberikan "penondhon"/budak pemotong rumput untuk kuda. Persembahan kepada Patih Ngaenan Kami Bunandir itu direstui dan disaksikan oleh sidang.
Sesudah itu barang rampasan dibagi-bagikan, kepada para raja. Baik harta maupun perempuan menurut tingkat kedudukannya, sebagai raja terkemuka atau yang di bela- kang. Dalam pada itu, Prabu Bawadiman ingin membayar nazar, dengan menobatkan menantunya, Raden Jayusman, menjadi raja di Kusniya Malebari.
- Baginda sendiri ingin menjadi pertapa, bermukim di Pulau Barjah. Keinginan itu sudah lama terkandung di hati. Hal itupun disampaikan kepada kakanda Wong Agung Jayeng- murti. Katanya, selagi Ki Seh Wahas dari Medayin masih bera- da di Pulau Barjah untuk dimintai doa-restu. Maka kata Wong Agung kepada puterinya, "Ananda Kuraisin, kirimlah utusan ke negeri Ngajerak.
7. Harap engkau beri tahukan kepada ibundamu, juga kepada
eyangmu, bahwa cucundanya, Ki Jayusman, akan saya nobatkan menjadi raja di Kusniya Malebari, atas kehendak mertuanya, Sri Bawadiman. Beliau sendiri ingin menjadi
pertapa, bermukim di pulau Barjah. Kepada Eyang dan ibun-
damu, mohonkan nama gelar, Penobatan itu akan diseleng- garakan di istana Kusniya Malebari.
8. Pohonkan kepada ibundamu juga, agar dialah yang me-
ngangkat dan memberikan penobatan kepada adikmu itu."
Semua itu disanggupi oleh Ni Kuraisin. Kemudian ditunjuk- nya utusan, yang segera berangkat, terbang. Dalam pada itu
Wong Agung memberikan perintah untuk berburu, untuk
mendapatkan daging binatang hutan, ikan laut, ikan tawar dan lain-lain. Sedang Patih Abunandir memberi perintah kepada pada adipati,
9. untuk menghias dan memperindah tempat-tempat di dalam
negeri-Kesemuanya berjalan dengan baik. Perjalanan utusan
Dewi Kuraisin sampai di Istana Ngajerak. Semua yang dipe-
sankan, disampaikan kepada nenekanda raja tua, dan kepa-
da Ibunda, Dewi Ismayawati. Semua diterima dengan senang hati. Bahkan telah ditentukan, bahwa nanti
bukan hanya mengirim utusan, Ibunda, Ismayawati sendiri
akan datang ke Kusniya Malebari.
- Kemudian Dewi Ismayawati menghadap kepada ayahan- danya. Sesudah menyembah lalu katanya, "Ayahanda, cu cunda Bakdi Ngujaman telah diberi tahu, bahwa eyangnya, raja Kelanjajali telah mendapat balasan hukuman, ditahun ke tengah laut. Sesudah itu, warisan Kerajaan Kelan, diberikan kepada cucunda. Dia tidak dianggap sebagai raja, tetapi hanya sebagai Ksatria besar atau Pangeran.
11. Berbeda dengan cucunda Raden Jayusman, yang lahir dari
Putri Paranagakik itu. Dia akan dinobatkan sebagai raja di
Kusniya Malebari sebagai pelaksanaan nazar ayahanda mertua- nya. Maka sabda Sang Raja Tua, "Cucuku ini akan saya
beri tambahan gelar untuk kerajaan, yaitu: Sultan Agung
Jayusman Samsu Murijal, yang berkuasa di Kusniya Ma-
lebari. Sebaiknya engkau segera berangkat."
12.Untuk keperluan penobatan itu, masih akan diberikan,
sebuah mahkota yang indah, salah satu pusaka kerjaan
Ngajerak, sepasang cincin dengan hiasan permata pilihan jelita, badong penghias bertekat permata tujuh ratus buah. Kesemuanya itu kalau dinilai akan bernilai sembilan ratus juta real. Serta masih mempunyai hikmat kesaktian sebagai pusaka jin. Sesudah semua persiapannya selesai, Dewi Ismayawati pun berangkat.
- Para jin yang menjadi pengiringnya banyak sekali. Untuk itu telah dibawa dua puluh enam juta pasukan pengawal. Semuanya berjalan di angkasa, hingga menyebabkan ter- jadinya prahara angin ribut, suara gemuruh menggelegar, suatu pertanda barisan besar jin sedang menempuh perja- lanan. Seketika langit menjadi gelap diseling sambaran petir, sinar kilat, dibarengi turunnya hujan badai, hingga mengacau-balaukan para hantu-jembalang liar.
- -karena dilewati oleh siluman ningrat. Oleh karena itu me- reka lalu mengungsi, takut dipaksa kerja untuk mengang-
kut beban dalam mengantarkan perjalanan itu. Itulah se- babnya jin-jin liar itu lari berhamburan. Sementara itu rom- bongan jin yang berjalan di depan, sebagai pasukan peng- anjur, telah sampai di daerah Kusniya Malebari. Ada kira- kira tujuh hari
- lamanya terjadi hujan badai prahara angin ribut. Sesudah tujuh hari, barulah Dewi Ismayawati tiba. Di mana-mana tercium bau harum wangi memenuhi ruangan. Tercengang-
cengang kagum para raja melihatnya. Apa lagi bagi yang
baru, yang belum pernah mengetahuinya, belum menger-
ti persoalannya. Sedang bagi yang sudah lama, raja-raja
itu bahkan menerima tamu jin yang merupakan kawan lama. Setengahnya ada yang ditemuinya di tempat khusus, di dalam bilik tersendiri.
16. Di dalam istana, Wong Agung suda memberi tahu kepa-
da para permaisuri serta para raja, bahwa Dewi Ismaya-
wati hampir tiba. Sebagai pertanda, ialah hujan rintik-rin-
tik yang tercium bau pedas, didahului oleh bau kemenyan dan diikuti bau harum. Bila sudah tercium harum bunga- bungaan yang tercampur pedas, itulah tandanya, bahwa
Putri itu sudah dekat, dan tidak antara lama datanglah
- putri itu melayang dari angkasa dan langsung memasuki istana. Dibukanya tirai penglihatan mata, hingga terlihat oleh mata biasa. Ia langsung menyembah kepada Wong Agung Jayengmurti. Kemudian ganti-berganti para permaisuri Sang Amir menyembah memberikan salam kepada yang baru datang itu. Kemudian berdatanganlah para pu- tra bersujud berganti-ganti kepada ibunda Dewi Ismayawati. Barulah mereka mencari tempat duduk menyesuai- kan keadaan. Selanjutnya kata Ismayawati,
- "Kakanda, pertama-tama saya sampaikan salam sejahte- ra dari ayahanda dari Ngajerak." Jayengmurti mengangguk hormat. "Kemudian inilah hadiah untuk cucundanya, be- rupa beberapa pusaka upacara penobatan sebagai raja. Benda-benda itu ialah, badong, mahkota dan cincin, yang ber-
tatahkan permata mulia, dari hasi pembiakan permata cin- cin maklukat gaib, wasiat Nabi Sulaiman.
- Menurut pesan ayahanda raja, pusaka-pusaka itu mengan- dung sawab hikmat yang bermanfaat. Begitu pula mah- kota dengan badong itu. Pesan yang lain lagi ialah, ayahanda memberikan nama gelar kerajaan kepada cucunda: Sul- tan Agung Jayusman Samsu Murijal yang beristanakan di Kusniya Malebari." Sang Jayengmurti menerima dengan menunduk hormat.
- Karena rasa haru dan hormatnya airmatanya meleleh. Ba- ru beberapa saat kemudian dapat berkata sambil terse- nyum, "Adinda Sudarawreti, suatu anugerah besar dilim- pahkan kepada kita. Ayahanda Ngajerak menghadiahi pusaka kepada cucundanya, berupa perangkat penobatan seorang raja. Pada hari Senin yang akan datang, kenakan semuanya kepada anakmu." Sambil menyembah Putri Parangakik menerima hadiah itu. Makanan dan minum- an telah terhidang. Maka bersantaplah mereka bersama- sama.
- Setelah segala macam pembicaraan dan persiapan selesai, tinggal menunggu jatuhnya hari penobatan. Pada suatu hari Senin, saat sebelum saat yang dinanti-nantikan, berda- tanganlah Seh Wahab diiringkan para pendeta dari gunung- gunung, para ulama dan para syuhada berdatangan ber- duyun-duyun dari tempat-tempat yang jauh, duduk me- menuhi balai hadapan.
- Para raja, para ksatria, adipati, hulubalang, mantri penga- wal kerajaan dari perbatasan, hadir semua. Para mantri-hulubalang yang termasuk wilayah kerajaan Kusniya Malebari tak mau ketinggalan. Pakuwon, pasanggrahan, apa lagi balairung penuh padat, seperti tumpahan samodera.
- Beribu-ribu pendeta-ulama telah datang. Maka keluarlah Sang Surayengbumi dengan membimbing putranya, lalu duduk di singgasana. Ki Seh Wahas duduk di sampingnya. Di sebelah kiri duduk para pendeta dan ulama, di sebe-
lah kanan para raja. Di depan Prabu Bawadiman, Arya Maktal dan adipati Guritwesi, disambung pra putra yang berderet-deret di belakangnya.
- Raja-raja yang terkemuka duduk di belakang para putra, sedang para putri duduk di belakangnya lagi. Tiga orang besar yang duduk di dekat Wong Agung Surayengbumi, yaitu: Maktal, Umarmaya dan Prabu Bawadiman. Maka bersabdalah Wong Agung Surayengbumi, kepada segala raja dan semua pendeta.
25. "Wahai semua yang hadir di sini, saksikanlah, bahwa hari
ini anakanda Jayusman saya nobatkan menjadi raja agung di negeri Kusniya Malebari, dengan gelar: Sultan Agung Jayusman Samsu Murijal, yang berkuasa di kerajaan Kusniya Malebari, dan atas kehendak adinda Baginda Bawadiman. Sebagai patih,
- saya serahkan kepada Ngaenan Kami Bunandir. Sebagai pendamping yang duduk di kursi kehormatan, yaitu: Raja Kalbujer dari Kulub, Raja Dukyadis dari Kalkiyah, dan Raja Dukyanis dari Ngusur, yang sekaligus bertindak sebagai senapati-hulubalang, mengatur. dan memimpin ba- risan."
- Para raja semuanya serta para pendeta menyambut baik penobatan itu. Mereka hadir sebagai saksi yang juga mem- berikan doa-restu serta menjaga keluhuran dan kemulia- an kerajaan Kusniya Malebari. Kemudian keluarlah lembaran-lembaran kain yang masih baru untuk dibagi-bagikan ke balai-hadapan. Karena banyaknya hingga bertumpuk- tumpuk di segala tempat. Meskipun begitu masih menga- lir terus dari dalam istana.
- Bersamaan dengan itu, talam dikeluarkan pula dari dalam istana, yang dibagikan sesuai dengan tingkat kedudukan- nya. Talam emas untuk para raja, Talam suasa untuk para panglima besar, talam selaka/perak untuk para mantri/hulubalang. Mereka berpesta besar, makan dan minum ber- sukaria. Puluhan ribu bahkan jutaan talam emas dengan
makanan isinya, ratusan ribu talam suasa mengalir terus
dari istana untuk dibagi-bagikan.
29. Semua makanan dan minuman itu merupakan suguhan
yang menggembirakan.: Kemeriahan pesta penobatan itu
tak terperikan lagi. Harta dari istana seakan-akan tertum-
pah-ruah, ratusan juta bahkan kirnan (miliaran) real ni-
lainya; tak terhitung banyaknya. Kesemuanya itu telah mendapat restu juga dari para pendeta, demi kesempurna- an pesta penobatan itu.
- Sementara para raja meneruskan berpesta pora, di balai- rung sari, Wong Agung masuk ke keraton dengan memba- wa puteranya sang raja yang muda itu. Di dalam istana, disuruhnya putranya bersujud kepada ibunda dari Ngajerak. Ismayawati mencium ubun-ubunnya ketika dia menyembah. Sesudah itu dia lalu memberikan sembah kepada ibundanya yang lain.
31. Ibunda Dewi Isamayawati pergi mengunjungi persemayam-
an raja yang muda itu. Semua para ibunda yang lain meng-
ikutinya, mengikuti Sang Ismayawati. Dewi Kunmaryati
buru-buru turun menyambut kedatangan ibundanya. Ter- lihat sudah bagaimana beratnya kandungannya. Permai-
suri muda itu segera menyembah kepada para ibunda se-
mua.
32. Kemudian mereka duduk dengan teratur. Dewi Ismayawa-
ti berkata "Sudah berapa bulan kandunganmu itu, hai anak-
ku?" Yang segera disambung oleh Dewi Sudarawreti dengan hormatnya, "Sudah sembilan bulan, kakanda." La-
lu sambil tertawa Putri Parangakik itu berkata kepada yang
ada dalam kandungan, "Hai Jabang bayi
- -keluarlah segera, engkau dari dalam kandungan. Bersujud- lah engkau ke bawah kaki eyangmu dari Ngajerak ini, se- lagi beliau berkunjung ke mari. Apabila beliau sudah kem- bali pulang, nanti, sungguhpun engkau sediakan biaya enam ratus ribu real sekalipun, belum tentu terlaksana," Semua yang mendengarnya tertawa. Makanan dan minuman di-
sediakan oleh para perwara. Hidangan yang terpilih, dihi- dangkan oleh para perwara pilihan pula.
- Masakan ini disediakan oleh para jin, para permaisuri ber- pesta dengan gembira. Diceritakan, bahwa keramaian me- meriahkan penobatan raja itu merata keseluruh pelosok kerajaan. Baik pada orang Kuparman maupun orang-orang/ rakyat setempat. Tujuh hari tujuh malam mereka bergem- bira ria sepuas-puasnya. Pada waktu itu juga permaisuri muda, Dewi Kunmaryati bersalin, melahirkan bayi pria.
- Para terhormat datang mengunjunginya, yaitu: Sang Ja- yengmurti dengan Dewi Ismayawati, dan eyangnya Sul- tan Seh Bawadiman yang sudah menjadi pertapa. Raden Seh Wahas pun datang. yang segera menyambut memang- ku sang bayi, adalah Dewi Ismayawati. Berkata Wong Agung, "Adinda Ismayawati, berilah wasiat nama kepada cucun- da itu. Ternyata bahwa dia menunggu kedatanganmu ke- mari." Maka kata Dewi Ismayawati,
36. "Bayi ini saya wasiati nama: Raden Sayiddiman, dan juga:
Raden Makmur Nurkabi Kusniya." Kemudian eyang dari
negeri Ngajerak ini memberikan bermacam-macam hadiah
demi kesempurnaan persalinan itu. Beberapa waktu kemudian, Kuraisin dengan ibundanya minta diri untuk kem- bali ke negeri Ngajerak.
- Raja Jaswadi-Suwangsa dan raja Miswan Jonggiraji, di- perkenankan tetap tinggal di situ dengan segenap bala- tentaranya, untuk menjadi pengawal putranya. Sang pandi- ta raja Seh Bawadiman pun pamit untuk membangun pertapaan di pulau Barjah. Raden Seh Wahas berangkat ber- samanya pula untuk memberikan restunya.
- Pertapaan diberi nama: Padepokan Arga Puri, terletak di Pulau Barjah. Pertapaan yang bagaikan istana saja, didiri- kan di atas perbukitan yang diratakan, berdekatan dengan makam Nabi Adam. Di sebelah kiri tempat Seh Bawadiman, sedang di sebelah kanan dibangun untuk Seh Wahas. Tempat mendirikan padepokan itu tanah berbukit yang diba-
ngun menyerupai istana.
- Padepokan Ki Seh Wahas itu terletak tiga jam perjalanan jauhnya, agak di sebelah utara. Semua dibuat sama, dengan hiasan dan taman bunga yang indah, parit yang melintang mengelilingi padepokan. Demikianlah keadaan pertapaan itu untuk menambah tekunnya para pertapa. Sekarang marilah kita kembali menceritakan kerajaan Kusniya Ma- lebari. Bagaimana selanjutnya kisah Wong Agung Surayeng- bumi.
XXXIII. NEGERI ARAB KEDATANGAN MUSUH
1. Wong Agung berkehendak kembali pulang ke negeri Ku-
parman. Maka diundangkannya/diumumkannya kepada
bala-tentaranya. Dewi Sudarawreti tetap tinggal di negeri
Kusniya Malebari, menunggui putranya.
- Permaisuri yang lain, Dewi Marpinjun, Putri Karsinah, Sir- tupelaelli beserta putranya turut kembali ke Kuparman.
- Putri Kuwari dengan putranya, Hasim Kuwari turut kembali pula ke Kuparman. Sedang Raden Bakdi Ngujaman,
- disuruhnya berangkat ke negeri Kelan lebih dahulu. Ka- lau sudah tiga tahun, nanti, disuruhnya menyusul ke negeri Kuparman bersama-sama dengan ibundanya, Dewi Sudarawreti,
- sekaligus pula dengan raja Kusniya Malebari yang muda itu. Demikianlah keputusannya. Hingga keberangkatan para raja itu bertolak belakang.
- Bagaimana perjalanan mereka, tak diceritakan. Setiba di negeri Kuparman, kembali memasuki istananya beserta para permaisuri. Para raja yang lain menempati istananya masing-masing.
7. Begitu Sang Amir Ambyah datang, segera diperintahkan-
nya kepada raja-raja yang dulu tinggal sebagai penjaga negeri, untu mendirikan lima buah istana lagi.
- Tempat yang ditunjuk, di sebelah barat istana para raja itu. Istana itu dipersiapkan untuk Sultan Muda Malebari dan adindanya Raden Rustam.
- Di sebelah timurnya disediakan untuk Raden Ruslan, dan
Pangeran Kelan. Dan Raden Hasim Kuwari di sebelah timur- nya lagi.
- Sementara itu adalah suatu negeri lain yang harus pula diceritakan. namun terpaksa harus kita kisahkan berganti- an. Adalah seorang raja besar yang perkasa dan sakti,
- Seorang raja yang tanpa tandingan dalam pertempuran. Balatentara banyak sekali. Dialah raja Kuwari Usman yang berkuasa di negeri Polat.
12. Telah ditinggalkannya negerinya untuk pergi berperang. Tibalah dia di negeri Mekah, lalu berlaku sewenang-wenang
dan merampas harta benda rakyat. Kuwari Usman dengan tiga ribu pasukannya itu berkulit putih.
13. Menurut berita yang didengarnya, Wong Agung Jayeng-
murti hilang-sirna ketika bertempur melawan pasukan siluman raja Yaplullawal dari Dhayak Sengari. Kabarnya barisan Arab tertumpas habis.
- Itulah sebabnya dia berani mengganggu negeri itu. Namun apabila Wong Agung masih hidup pun, ingin juga dia men- ngadu tenaga dan kesaktian dengannya.
15. Tinggi badan raja itu tujuh puluh inci. Begitu sampai di ne-
geri Mekah, mereka lalu merampas harta, melarikan wani-
ta,hingga kacau-balau keadaannya. Rakyat banyak yang
mengungsi masuk ke kota.
16. Penduduk Mekah buru-buru menutup pintu kota. Kebetul-
an sekali waktu itu ada tiga orangbersaudara yang baru saja datang dari mengikuti perjalanan Sultan Kuparman.
17. Tiga orang saudara tua Sang Amir itu mendapat tugas dari
adindanya untuk mengirimkan barang rampasan, kepada semua fakir-miskin, yang tinggal di dalam kota Mekah. 18. Ada tiga puluh ribu pikul banyaknya. Barang-barang itu
dibagi tiga. Sebagian dibagikan kepada fakir miskin, yang
sebagian lagi kepada para penjaga gerbang kota.
Sedang sisanya sebagian lagi kepada kaum kerabat Mekah
sendiri. Ketiga orang yang baru saja datang itu masing-masing membawa pengawal sepuluh ribu orang prajurit.
- Jadi cukuplah sudah untuk menghadapi musuh yang datang itu. Adapun ketiga kakak sang Amir yang datang itu ialah: Raden Abu Talip, adiknya, Raden Aris Bulahab.
- Adiknya lagi bernama Raden Abdul Samsu. Ketiganya saudara tua Wong Agung Jayengmurti. Mereka baru di Mekah itu berperang.
- Dalam pengembaraannya ikut berperang itu mereka tak pernah diadu berperang. Mereka ingin sekali bertempur, akan tetapi sangat takut kepada adindanya. Wong Agung Surayengbumi tidak menghendakinya.
- Oleh karena itu mereka beranggapan, takkan begitu saja kalah dan mati dalam pertempuran. Bukankah mereka itu keturunan orang perkasa? Keturunan Menak Kendar, putra Nabi Ismail, yang terkenal kehebatannya dalam pe- rang.
- Pada waktu itu orang-orang Mekah tak ada yang keluar. Mereka melawan dari benteng kota. Ramai juga perlawanan mereka menghadapi barisan raja Kuwari Usman.
- Ketika itu ada seorang putra Mekah yang lebih muda, ba- rangkali putra bungsu, yang bernama Raden Amir Anjilin. Dia baru berumur empat belas tahun.
26.1Raden Amir Anjilin ingin sekali keluar, bertempur di luar benteng. Namun tak seorang pun yang menurutinya. Lebih baik memberikan perlawanan dari dalam kota saja.
27. Kebetulan ada pula barisan pengiring ksatria yang sedang
lewat. Kira-kira terdiri dari dua ratus ribu balatentaranya. Ksatria itu ialah Raden Banu Arli. Dia adalah putra raja Umar Madi,
yang terlahir dari janda mendiang raja Jobin dahulu, dengan Raden Marjaman berlainan ibu; dia lahir dari ibu Mu- kabumi. Raden Banu Arli adalah saudara seibu dengan Dewi Lul Jahar.
Dewi Lul Jahar, putra raja Jobin almarhum. Dia diperis- tri oleh Raden Marynani. Banu Arli adalah putra Umar Madi.
- Raden Banu Arli datang dari negeri Kaos, mengunjungi saudara satu ibu berlainan ayah. Barisan itu berjalan me- nyusur daerah pinggiran kota Mekah.
- Ternyata perjalanan barisan itu membentur musuh besar. Pimpinan pasukan penganjur memberitahukan, bahwa ada barisan musuh dari negeri Polat yang mengepung kota Mekah, yang dipimpin langsung oleh rajanya, Kuwari Usman.
- Sebagai emban-pengasuhnya ialah adik ibundanya, yang da- hulu boyongan/taklukkan dari Mukabumi, jadi masih paman, bernama Raden Wajah Jami.
- Mendengar hal itu, pasukan penganjurnya disuruh mundur, "Hati-hatilah, jangan hendaknya kalian serbu dia! Kalau- kalau dia nanti berbuat curang. Raja Polat sudah terke- nal curang."
- Lalu dikumpulkannyalah para hulubalangnya untuk di- ajak berunding. Bertanyalah dia, "Paman Wajah Jami, ba- gaimana pendapat paman?
- Sudah terang musuh ini hendak menangguk di air keruh! Bukankah Mekah tidak ada apa-apa?! Bila memang ingin bertempur sungguh-sungguh, bukankah lebih baik me- nyusul ke negeri Kuparman?"
- Jawab sang. paman, "Menurut pendapat saya, ibarat orang yang mendapatkan makanan yang lezat. Mengapa mesti kita singkiri? Marilah kita makan sesuai dengan kemampu- an kita.
- Bukankah dia juga belaku curang tehadap gusti-junjung- an saya?! Marilah kita curangi juga, dia! Kita serbu dia nanti malam!"Kata Wajah Jami, "itu tidak baik.
- Siang hari saja kita serbu, dia! Kita buat mereka jadi bi- ngung, kita bakar saja! Perkemahan mereka kita lempari
api. Kita takkan jadi hina, dengan mengimbangi musuh yang curang.'
- Selesai sudah, perundiugan itu. Tidak ada lagi penghalang. "Kita tęrus mengamuk saja. Pasukan yang ada di dalam kota tentu segera tahu, dan akan memberikan pertolong- an dengan membukakan pintu.
- Jika pasukan dari luar dan dari dalam sudah berkumpul, baru akan kita atur peperangannya. Kita dapat mengada- kan perang tanding. Walaupun agak dipaksakan, kita takkan mundur setapak pun."
XXXIV. RADEN BANU ARLI MEMBERIKAN
PERTOLONGAN KEPADA PASUKAN ARAB
- Mereka segera membuat perisapan, prajurit-prajuritnya ditentukan. Raden Banu Arli dengan pasukan berkuda empat puluhribu banyaknya, mempersiapkan diri di hutan. Pamannya memim-
- -pin dua ribu orang prajurit, menyerbu berperang dari luar membakari perkemahan musuh. Sesudah siap semuanya, lalu mencanangkan genderang perang, menyerbu musuh itu sambil berteriak dengan suara menggemuruh.
- Musuh yang sedang menghadap ke benteng kota, mela- wan pasukan dari dalam, sangat terkejut; ada musuh dari belakang. Begitu sampai langsung menyerbu dari belakang dan membakari perkemahan.
- Raden Wajah Jami dar Raden Banu Arli bersama-sama mengamuk semakin ke tengah untuk mendekati tempat sang raja. Mereka mengamuk dengan beraninya menuju ke tempat raja. Yang diserang menghadapinya dengan gi- gih.
- Perang berkecamuk seru, bercampur aduk. Pasukan Koh- karib di atas angin, mengamuk menendang, menginjak, menerjang hingga banyak musuh yang mati. Pasukan dalam kota yang berada di atas panggung, yaitu:
- Raden Arisbulahab dan Raden Ngadul Samsu dengan je- las melihat, bahwa ada raja yang menyerang dari sisi belakang. Oleh karena itu balatentara Mekah lalu membuka pintu, dan langsung menyerang dengan beraninya.
- Wajah Jami menggamit para prajuritnya, bahwa pasukan Mekah telah keluar. Mereka segera memutar haluan, ber- kumpul dengan pasukan kota. Seolah-olah mereka itu di-
saring. Musuh dengan kawan memisahkan diri, hingga tidak berbaur lagi. Mereka terpisah menurut golongannya masing-masing.
- Sekarang telah jelas terpisah barisan musuh dengan barisan kawan sendiri. Dengan megahnya barisan itu berdiri berkeliling. Tetapi tanpa senapati, ataupun pemimpin ter- tinggi yang berwenang. Adipati Mekah tidak ada. Namun hanya para putra-putranya saja.
- Tidak ada yang duduk pada singgasana terhormat. Se- muanya duduk di kursi biasa yang sama kedudukannya. Tidak ada yang tinggi dan yang rendah. Hanya terlihat ada yang sedikit lebih tua yakni Arisbulahab dengan Abu Talib.
- Ngabdul Samsu dengan Amir Umiya, Amir Anjilin, putra raja Kohkarib, Banu Arli dengan pamannya, Raden Wajah Jami. Orang-orang itulah yang duduk di-atas kursi.
- Barisan dari negeri Polat, telah berbaris pula dengan ter- atur. Para hulubalangnya duduk di atas permadani ke- emasan. Raja Kuwari Usman sebagai pemimpin yang ber- kuasa, dan para raja mengambil tempat di depan. Mereka mengirim utusan dengan surat tantangan kepada barisan Mekah.
- Setiba di barisan Mekah, surat raja Kuwari Usman itu dibuka oleh para sentana/keluarga itu. Bunyi surat itu be- gini: "Benarkah bahwa di Mekah ini tidak ada orang?
- Apakah hanya ada anjing saja di sini? Mengapa kalian ber- laku curang dalam peperangan? Karena itu, hati-hatilah engkau! Akan kujadikan karang abang, akan kubakar habis negerimu!" Surat itu segera diberi jawaban kepada sang raja.
- Tidak berapa lamanya, utusan itu telah kembali, lalu meng- hadap sang Prabu Kuwari Usman, memberikan surat jawaban. Setelah dibuka, berisi kata-kata, "Hai raja Polat, keta-
huilah, bahwa pasukan Mekah ini hanya mengikut saja ke- pada tindakan curangmu.
- Bukankah engkau ini raja besar? Mengapa engkau mau menangguk di air yang keruh? Ataukah engkau tuli, tan- pa telinga, bahwa negeri Mekah itu tidak ada senapatinya? Di sini hanya ada orang perempuan dan anak-anak kecil. Jika engkau ingin berperang,
- tentu engkau menyusulnya ke negeri Kuparman! Mengapa engkau datang jua ke tempat yang sepi? Kini pasukan- mu banyak mendapat kerusakan hanya oleh anak-anak. Itulah dia seorang putra raja Kohkarib. Masih kanak-kanak, tetapi sudah menjadi pemberani. Namanya: Banu Arli.
- Engkaulah yang menyebabkan aku ini menjadi tua. Karena kecuranganmu, aku melejit dari kanak-kanak, sekarang menjelma menjadi orang tua. Dan semua orang Mekah, kini bukan kanak-kanak lagi.
- Mempertaruhkan nyawa keluar dari pertemuan ini, akan tetapi nanti akan masuk lagi pada pertemuan yang lebih baik lagi. Hal ini terjadi karena ulahmu, karena kedatangan- mu!" Raja negeri Polat merasa menyesal sekali, mengeta- hui isi surat itu.
XXXV. BERSIAP HENDAK BERPERANG
- Raja dari Polat itu menangis, dengan masih menggenggam surat itu. Kemudian dikumpulkannya para ponggawa dan
hulubalangnya serta raja-raja bawahannya. Ada delapan
orang yang sudah berumur dalam pasukan raja Kuwari Usman itu, sebagai andalan.
- Andalan dalam perang maupun dalam memberikan pendapat. Mereka itu ialah: Raja-raja Duwelah, Jangkuwes, Dani- der, Satlam, Derlandrek, Menirjundap.
- Sapaldan Tinahin, Bureng, dan Indriyan. Mereka mende- kat dengan membawa kursinya. Berganti-ganti mereka membaca surat itu. Salah seorang di antaranya lalu berka- ta, "Pendapat mereka ini benar. Memang begitulah cara seorang raja yang hendak berperang.
4. Baginda memang salah! Kota yang sedang kosong yang di-
kepung. Kini ketemu batunya! Kalaupun kita menyusul ke Kuparman, mana mungkin kita akan mendapat pela- yanan yang baik dalam bermusuhan dengan Wong Agung? Lebih baik kita sengaja takluk saja kepadanya.
- Lagi pula keadaan barisan paduka ini telah banyak mendapat kerusakan. Akan tetapi ini semua sudah terjadi! Tak- kan mungkin pulih kembali! Kata-kata surat itu sangat memalukan kepada baginda."
Maka kata sang raja dengan lantang, "Jawablah dengan surat tantangan! Tak mau aku ditolak kembali!" Seti- ba surat tantangan itu pada barisan Mekah, mereka ber- sepakat untuk ınemberikan perlawanan sebaik-baiknya. Mereka bersiap berperang tanding, meskipun hanya dengan anak-anak seadanya saja.
Raden Aris Bulahab yang keluar pertáma kali. Ia maju ke medan dengan mengendarai kuda dengan segala keleng kapannya. Tiba di tengah arena, ia bersumbar, "Hai pra- jurit dari Polat, keluarlah segera! Marilah kita bertanding antara sesama pekasa!"
- Sorak-sorai orang-orang Mekah menggema di angkasa, barisan Kohkaripun menggemuruh."Dari barisan Polat, Raja Derlandrek yang maju dengan kudanya. Ia melaju dengan cepat. Setelah berhadap-hadapan, berteriak keras, "Hai, orang Arab, siapa namamu?"
- Jawabannya pun keras pula, "Inilah Raden Aris Bulahab, dan siapakah engkau?". "Akulah andalan negeri Polat. Aku Raja Derlandrek. Ayo, mulailah, apa yang ada pada- mu!" maka jawab Raden Aris Bulahab,
- "Saya tidak biasa memberikan pukulan lebih dahulu da- lam perang tanding." Berkata raja Derlandrek, "Kalau begi- tu bersiaplah, berlindunglah pada perisaimu!" Aku akan memukulmu dengan penggada." Aris Bulahab bersiap, menangkis dengan enaknya ketika dipukul.
- Terjadilah perang tanding dengan serunya. Tiga kali Derlandrek menggada, lalu dibalas. Perisainya kena pukul, berdentang bunyinya. Dua kali, tiga kali, Aris Bulahab membalas. Derlandrek membalas lagi.
- Mereka saling menggada, hingga berlangsung agak lama. Penggada diletakkan, ganti menarik pedang. Mereka ber- tempur dengan pedang, saling serang, saling tangkis. Pedang-pedang mereka terpotong jadi dua. Bersama pula mereka turun dari kuda.
- Keduanya bersama dekat-mendekati. Derlandrek mence- kam ikat pinggang lalu mengangkat Raden Aris Bulahab. Berkali-kali dicobanya, namun tak terangkat jua. Giliran Derlandrek yang diangkat, dipuarnya lalu dibantingkan ke tanah, pingsan!
- Buru-buru anak buahnya mengangkatnya ke belakang.
Aris Bulahap bersumbar menantang, "Mana lagi panglima- nya. Inilah aku, Aris Bulahab, kakak ketiga Amir Ambyah, WongAgung Suráyengbumi.
- Selang tiga, aku yang lebih tua, anak Adipati Mekah, Banu Kasim keluarga Kures."Dikendarainya kudanya ber- keliling arena. Kemudian Raja Danider dari pasukan Po- lat maju. Mereka berhadapan di tengah medan.
- Berkata Raja Danider, "Wahai, Aris Bulahab. Bukan main lantangnya sesumbarmu. Engkau saudara tua sang Jayeng- murti, mengapa tidak diangkat menjadi raja. Engkau memi- liki perawakan yang perkasa dan kuat.
- Takluk sajalah engkau kepada rajaku, Tinggalkan saudara- mu! Pasti engkau diangkat jadi raja!" Aris Bulahab men- jawab dengan kasar, "Tak sudi aku menyembah kepada rajamu. Tak usah aku jadi raja!
18. Sebaliknya aku sanggup membelenggu rajamu. Hai lak- nat, marilah kita bertempur. Apa senjatamu?" Danider
4menarik pedang. Aris Bulahab dipedang dari atas yang di- tangkis dengan baik. Tiga kali pedang itu terayun.
- Lalu dibalasnya dia. Terjadilah perang pedang, saling tang- kis saling serang. Keduanya sama perkasa, tak ada yang kalah. Tetapi matahari mulai menyembunyikan diri di- ufuk barat. Kedua pihak yang berperang itu bersama-sama mengundurkan diri. Barisan Mekah masuk kota, lalu menghadap kepada Sang Adipati.
- Putra raja Kohkarib, Banu Arli dibawa menghadap. Di sa- na ia segera menyembah kepada sang adipati. Ia diterima dengan sangat menyenangkan, disanjung-sanjung dan di- anggap sebagai tamu besar, karena banyak membawa pra- jurit.
- Berkatalah sang adipati kepada keempat putranya, "Wahai anak-anakku. Bagaimana sebaiknya menurut pendapat- mu? Apakah tidak lebih baik memberitahukan keadaan ini kepada adindamu ke negeri Kuparman? Musuh kita
ini adalah raja besar, perkasa dan banyak lasykarnya."
- Maka jawab para putra itu, dan juga kata Banu Arli, "Se- baiknya jangan dulu terburu-buru. Jangan-jangan akan meng- akibat kekecewaan saja. Apabila kita mendapat bantuan, kapankah kita akan belajar bertanggung jawab?!" Amir Anjilin menyambung,
- "Benar kata Banu Arli itu. Jika kita memberitahukkan hal ini kepada kakanda Amir Hamzah, takkan tidak mes- ti akan dikirim bala bantuan. iarlah kita selesaikan sen- diri saja." Sang Adipati hanya tersenyum, lalu katanya kepada Patih Abunanggur Amil Umiya,
- Dia adalah adik Umarmaya, putra Patih Umiya Jumiril almarhum. Sepeninggal orang tuanya, ketika perang Pakan- jun, ia diangkat sebagai Patih, menggantikan ayahnya, me- merintah balatentara Mekah. Patih Abunanggur berba- dan tegap gagah perkasa dan cekatan.
- "Siapkan teratak perkemahan di luar benteng. Buatlah pernaungan yang luas!" Ki Patih Abunanggur melaksana- kan perintah itu dengan membawa bala-bantuan tiga puluh ribu orang. Sore itu juga taratag itu siap dikerjakan. Bu- gaimana yang terjadi pada malam itu tak diceritakan. Ma- tahari mulai memancarkan sinarnya pada keesokan hari- nya.
Bersambung Jilid III.
PN BALAI PUSTAKA — JAKARTA bp