Baca PDF (OCR): Menak malebari jilid II.tif

218 halaman · teks PDF berhasil diekstrak tanpa OCR · 13.1 detik

Versi OCR mungkin terdapat kesalahan eja, ketik, tata letak, atau hal terkait tipografi. Untuk ketepatan hasil, silakan merujuk pada dokumen asli.

Daftar isi
  1. Menak Malebari II
  2. MENAK MALEBARI II
  3. PERPUS.I_~~A~ · DIT. SE-JA-RAH'Ci NILA ..f ~ T,
  4. KATA PENGANTAR
  5. ISINIPUN
  6. XVII. WONG AGUNG LENGGAH SINEWAKA WONTEN ING BALEBARI.
  7. Sin om
  8. Pangkur
  9. XX. PATIH BUNANDIR MAJENG PRANG
  10. Durma
  11. Asmaradana
  12. XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRANIPUN WONG AGUNG
  13. Dhandhanggula
  14. Sin om
  15. XXIV. PRABU LAMDAHUR MAPAGAKEN RADEN BANU KELAN .
  16. . Pangkur
  17. XXV. RADEN BANU KELAN PERANG KALIAN WONG AGUNG.
  18. Durma
  19. XXVI. RADEN BANU KELAN NGABEKTI DHATENG RAMA WONG AGUNG.
  20. Dhandhanggula
  21. XX.VII. RADEN BANU KELAN DIPUN PARINGI NAGARI KELAN.
  22. Asmaradana
  23. Durma
  24. XXIX. NGREMBAG GELARING PRANG
  25. Pucung
  26. XXX. PERANG BRUBUH
  27. Dur ma
  28. XXXI. WADY A DHAYAK SENGARI KASOR YUDANIPUN
  29. Gambuh
  30. XXXll. RADEN JAYUSMAN KAJUMENENGAKEN NATA ING MALEBARI
  31. Dhandhanggula
  32. XXXIll. NGARAB KADHATENGAN MENGSAH
  33. Pucung
  34. Durma
  35. Asmarandana
  36. MENAK MALEBARI II
  37. DAFTAR ISi
  38. XVII. WONG AGUNG BERSIDANG DI BALAIRUNG IST ANA MALEBARI
  39. XVIII. SURAT TANTANGAN DARI DHAYAK SENGARI
  40. XIX. BALA TENT ARA DHA YAK SENGARI MAJU KE MEDAN PERANG
  41. XX. PATIH ABUNANDIR TAMPIL KE MEDAN PERANG
  42. XXI. SRI KEWUSNENDAR MENAWAN DUA ORANG RAJA
  43. XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRA WONG AGUNG
  44. XXIII. RADEN BANU KELAN MENCOBA A Y AHANDANY A
  45. XXIV. PRABU LAMDAHUR BERT ANDING DENGAN RADEN BANU KELAN
  46. XXV. RADEN BANU KELAN BERPERANG TANDING MELAWAN WONG AGUNG
  47. XXVI. RADEN BANU KELAN BERSUJUD KEPADA AY AHANDANY A WONG AGUNG JAYENGMURTI
  48. XXVII. RADEN BANU KELAN DIBERI HADIAH KE RAJ AAN KELAN.
  49. XXVIII. BALA TENTERA DHA YAK SENGARI MAJU LAGI KE MEDAN PERANG
  50. XXIX. MEMBICARAKAN SIASAT PERANG
  51. XXX. PERANG BRUBUH
  52. XXXI. BALA TENTERA DUA YAK SENGARI KALAH PERANG
  53. XXXII. RADEN JAYUSMAN DINOBATKAN MENJADI RAJA DI MALEBARI
  54. XXXIII. NEGERI ARAB KEDATANGAN MUSUH
  55. XXXIV. RADEN BANU ARLI MEMBERIKAN PERTOLONGAN KEP ADA PASUKAN ARAB
  56. XXXV. BERSIAP HENDAK BERPERANG

Menak Malebari II

R. Ng. Yasadipura I

JILID II

,j .. -· •

~ MENAK MALEBARI

Diterbitkan kembali seizin PN Balai Pustaka BP No. 1155a Hak pengarang dilindungi undang-undang

PPS/Jw/ la/ 81 Milik Dep. P dan K

MENAK MALEBARI II

Oleh R. Ng. Y ASADIPURA I

Alih Aksara dan Alih Bahasa SOENARKO H. POESPITO

Departemen Pendidikan dan Kebudayaan PROYEK PENERBIT AN BUKU SASTRA INDONESIA DAN DAERAH Jakarta 198'2.

PERPUS.I_~~A~ · DIT. SE-JA-RAH'Ci NILA ..f ~ T,

·<-;::or Induk · f /Jll LOf,8V · . Ta ny-Gal terimy : o26 - t :J._ - Uf,. cD Cf · ~/hadiah s1°iri: f/\O,fE?{ ptaS/ r LJ No,nor i.:i-ci:i.:U' v Kvp.1. ke /·' _,,,/ ~ .Z.

KATA PENGANTAR

Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap · daerah di seluruh tanah air .hingga kini masih tersimpan karyakarya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang.

Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu pengetahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan daerah, yang meliputi pula paridangan hid up serta landasan . falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang tersimpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada uniumnya.

Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya.

Saling pengertian antar daerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antar suku dan agama, akan dapat tercipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karyakarya sastra lama itu, diterjemahkan ~tau diungkapkan dalam bahasa Indonesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkandung dalam · sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu; ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia.

Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sajikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa, yang berasal dari Balai Pustaka, dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha menciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas.

Jakarta, 198·2

Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah

ISINIPUN

17. Wong Agung lenggah siniwaka wonten ing Malebari. 9 18. Serat Panantang saking Dhayak Sengari. 14 19. Prajurit ing Dhayak Sengari mangsah prang. 20 20. Patih Bunandir majeng prang. 24 21. Prabu Kewusnendar nawan raja kalih. 31 22. Raden Banu Kelan, putranpun Wong Agung. 37 23. Raden Banu Kelan nyobi ingkang rama. 46 24. Prabu Lamdahur mapagaken Raden Banu Kelan. 56 25. Raden Banu Kelan perang lan Wong Agung. 61 26. Raden Banu Kelan ngabekti dhateng rama Wong Agung. 70 27. Raden Banu Kelan dipun paringi nagari Kelan. 79 28. Wadya Dhayak Sengari mangsah prang malih. 83 29. Ngrembag gelaring prang. 89 30. Perang brubuh, 92 31. Wadya Dhayak Sengari kasor yudanipun. 97 32. Raden Jayusman kajumenengaken nata ing Malebari. 100 33. Ngarab kadhatengan mengsah. 112 34. Raden Banu Arli nulungi wadya Arab. 118 35 . Tata tata badhe mangsah prang. 122

XVII. WONG AGUNG LENGGAH SINEWAKA WONTEN ING BALEBARI.

Sin om

1. Wus kadya kadhatonira, Wong Agung Surayengbumi, aneng nagari Kusniya, ing dina ,Soma tinangkil, aglar para narpati, kang pra dipati supenuh, punggawa hulubalang, prawira satriya mantri, ambalabar kadya samodra ludira.

2. Wong agung ing Parangteja, lan Dipati Guritwesi, katiga Sri Bawadiman, kang munggeng ngarsa tan tebih, para putra nambungi, . Raden Jayusman neng ngayun, nulya rahaden Ruslan , · lawan Raden Rustam aji. Raden Hasim Kuwari kang timur pisan.

3. Para ratu kang pangarsa, nateng Kohkarib nambungi, nulya sri bupati Selan, Lamdahur kang anambungi, lawan Rajeng Yunani, rajeng Kebar kang sumambung, ing Rum Kenahan Kangkan, Ngindi raja Kaladini, ing Ngabesi raja Sadad Kadarisman.

4. Kajeng Bangit Darundiya, Suratistaham - Surati, Raja Samsir lbnu Buldan, narendra ing Kandhabumi, Raja Kemar Kuwari, ing Yujana kang sumambung, narpati Kewusnendar, ing Miskat Sakirdanali. raja Kasbumirat sang nateng Katijah.

5. Pirkari raja Sarsaban, kang umtii:, nem atus warsi, Puldriyan ~ja Sapardan, Sarwal raja ~sanggarim, raja Debrun ing Demis, Raja Kunawar Ian Kuljum, narpati Ngambarsirat, Kirmanikendah Biraji, kang ambanjeng ratu kembar kawan desa.

6. Banjeng para raja putra, narpati Kaos pangirid, Prabu Sayid Ibnu Ngumar, lbnu-jar Maktal putreki, Marsandi Umar Dani, Marmaya ingkang sesunu, raja putra Marjaman, rajeng Kohkarib sesiwi, Raden Sirat Mardanus putra ing Yunan.

7. Banarungsit putra Selan, Ian ari Raden Pirngadi, Suptandar putra ing Kebar, Raden Kiswarin Diswarin, raja putreng Rum kalih, Raden Kodrad Samadikun, la wan Samardikaran, raja putra Sarkab Turki, Kaliar Kusmen atmajane Kewusnendar.

8. Kathah lamun cinatura, ingkang para raja siwi, sadaya sampun prawira, tate anguwisi kardi, kadya puspita girl, para raja para sunu, tuwin kang para putra, wus datan keria winilis, kadya laut ing mangsa kapat meh pasang.

9. Eca dennya sinewaka, Wong Agung Surayengbumi, namung dening para nata, dhadharan neng pancaniti, larih majeng para ji, her ma war nguswa para rum, Wuwusen duta Dhayak, Sengari patih Dabatil, niyub saking gagana tanpa larapan,

10. Mangsah nunggil para nata, wurine raka kapering, ngadeg sarwi alendhenan, wijohan rajeng Yunani, cingak sarnya ningali, sira sang Prabu Tamtanus, astanira kang kanan, mentas anampani larih, ingkang kiwa anepak pundhaking du ta.

11. Pinetel-petel nggaronjal, ratu kang samya umeksi, tan ana wruh wong kadohan, nyana abdi ing Yunani, samana nggrahitani, mengkono pratingkahipun, denira ngempit serta. gumluweh· tan pati taklim, dene teka njujug nggen Sang Rajeng Yunan .

. 12. Tan pantes ratuning raja, nora tajem ulat liring, tinepak-tepak nggaronjal, duka sang Prabu Yunani, pinidih jangganeki, tinapuk ing gelas sumyur, ngadeg sang rajeng Kebar, rinebut saking ing wuri, Surat kena patih Dhayak arsa medal.

13. Cinandhak astane kanan, rinangkus tan bisa osik, binekta marang ngayunan, ngungun kang para narpati, Prabu Tamtanus angling, "Wong ing ngendi tam bung laku, mamak ing parikrama," Umatur Patih Dabatil, "Pan kawula dutane Sang Rajeng Dhayak.

14. Sang Aprabu Yaplulawal, kula pun patih Dabatil." inguculaken saksana, "Pagene ta murang niti, apa ratuning anjing? tan ana tata kramamu?" sigra sumambung raja, ing Kusniya Malebari, "Kakang Prabu yen punika Patih Dhayak.

15. Sampun carane ing ngrika, tanpa krama reh tan yukti, tur nagri ageng kalintang, jajahan nagari wukir, manun~a kang sapalih, wadya sepalih lelembut, balane kang manun~a, wamine sami jengginggis." kinen linggih Patih Dabatil wus lenggah.

16. Sawurine Umar Maya, kang serat katur ing Gusti, Wong Agung Surayengjagad, mesem denir:i nampeni, surat sinungken aglis, kinen maos Marmayeku, ngadeg ambuka surat, tembaga rinaja wredi, duk winaca amucung ukaranira.

1. " Layangingsun ing Dhayak Sengari Prabu , raja Yapiuiawal, ratu sudireng ajurit, kang sinembah para ratu huiubalang.

2. Dhumawuha marang Bawadiman Prabu, pagene ta sira, mejanani angilani, Yapiuiawal pan nora katon manungsa.

3. Sutaningsun ki Prabu Kiswa pangindrus, nyengker anakira, Mi Dewi Kun-amaryati, ndadak sira Iakekken karo wong liya.

4. Sira i.ku amet sraya ratu agung, soroh anakira, wong Kuparman iku prapti, ngandeiaken baiane kadi samodra.

5. Kaya alun sugih baia para ratu, iku Bawadiman, putrimu atuma aglis, sun panggihken Ian ki Prabu Sindhangdhayang.

6. Si Pangindrus, ya iku pacanganipun, Ian si Kakungingrat, ajaken nungkuI mring mami, · Iamun nora mangkono heh Bawadiman.

7. Ingsun pemut wuwuhana sarayamu , patang mono engkas, ing Kusniya Malebari, pan wus pasthi rusak saking astaningwang.

8. Sira iku Bawadiman yekti ngrungu, kasantikaning wang, ratu wudhu ing ajurit, ratu moncol ing sabumi Yaplulawal.

9. Lelarenmu jerokna jembarna iku, lawan agawea, hiya kapurancang wesi, balowretinira sundhulena mega.

10. nora wurung kuthanira ingsun gempur, Surat titi tamat. Mesem kang sami miarsi, Gya Wong Agung aken mring kang raka Abas.

11. Kinarya wus dadya kang serat sul-angsul, pinaringken sigra, nampeni Patih Dabatil, medal saking tarub prapteng jawi mesat.

12. Sigra mabur napak wiyat nyamut-nyamut, eram kang tumingal, wong dhapurmu kaya anjing, Patih Dhayak bisa ngambah ing gagana.

13. Tan kawuwus apatih ing lampahipun, prapteng nagri Dhayak, kang surat katur ing gusti, angsul-angsul saking nagari Kusniya.

14. Binuka wus marang Yaplulawal Prabu, "Penget suratingwang, Wong Agung Surayengbumi, kang lelana saking Kuparman nagara.

15. Kang arnengku pira-pira para ratu, dhawuha ing sira, Sang Prabu Dhayak Sengari, Wruhanira sira kang kikirim layang.

10. Pan kaliru sira marang yayi Prabu, dudu saking raja, ing Kusniya Malebari, apan ingsun kang mundhut putrining raja.

17. Tegesipun aja anjarag nepsuku, Payo kapan sira. pragola angadu sekti, apa teka apa malaku tinekan.

18. Dereng tutug kang serat parnaosipun, raja Yaplulawal, kang serat sinebit-sebit apan nulya aken anem bang tengara.

19. Para ratu kang amanca prajanipun, kinerigken samya, wus larni praptanireki, Samekteng prang balanira Yaplulawal.

20. Patihipun Dabatil alon umatur, "Gusti sampun enggal, luhung paduka nyuruhi, minta sraya kang prakosa sugih bala.

21. Yen ta amung sawadya tuwan pukulun, langkung saking nistha, lepen anempuh jaladri, tan pangrasa amungsuh sultan Kuparman.

22. RajengKalub raja Kalbujer pukulun, suruhana ing prang, sugih punggawa prajurit, sami kopar sayekti dhamang kewala.

23. Raja Kulkul ing kulkiyah prajanipun, inggih aturana, pasthi punika ndhatengi, sayektine raja sami nggendhong raja."

24. Pan ginugu Kyana Patih aturipun, "Sira lumakua, angaturi para aji, ingkang padha prakosa asugih bala.''

25. Tan kawuwus Patih Dabatil kang laju, ganti winursita, Ing Kusniya Malebari, pan Wong Agung pakumpulan wirembagan.

26. Aturipun Bawadiman sang aprabu, "Gusti yen sembada, mengsah ingantos ndhatengi, sampun tuwan anglurugi nagri Dhayak.

27. Papanipun angel awis beras pan tun, Ratu gegemblungan, jajal lanat ambeg Eblis, arang aprang anggung akarya musibat.

28. Kematipun paneluhan andelipun, kajawi punika, mintasraya ratu malih, yekti wonten linadenan aprang papan.

29. Malihipun rayi paduka anjangkung, pun kakang Pijajar, Raden Wahas nguni prapti, mangsit dhateng pun kakang ing Parangteja.

30. Mangkenipun wonten pulo Barjah nekung, nepi mung sadasa, sabat sami cara druwis, kadya ical angkate saking nagara.

31. Kang sinamur titahe rajeng Medayun," · kagyat duk miarsa, Wong Agung Surayengbumi, tanya marang Arya Maktal matur nembah.

32. Kabeh katur, Raden Wahas aturipun, ngandika mring raja, ing Kusniya Malebari, "Yayi Prabu ngendi papan kang prayoga?

33. ingkang patut yayi ginawe amethuk, Yudane wong Dhayak, jabane kutha kang radin." nembah matur sira Prabu Bawadiman.

34. Ngambar Simun jawi kitha lepen agung, ara-ara jembar, aradin sitine wedhi, wiyaripun wonten lampahan sasiyang."

35. Ngandika rum Wong Agung mring para ratu, "padha resikana, papane ingkang prayogi, kang ap~tes badhe papaning ayuda.

36. Apan ingsun yayi Prabu arsa ngujung, marang pulo Barjah, wus lami ing kajat mami, angur mati ing astana Nabi Adam.

3 7. La wan ingsun amanggihi ariningsun, yayi Wahas ika, anamur lunga nanilib, kang anepi aneng wukir pulo Barjah."

38. Apan sampun sampurna kabeh kang rembug, sagung para raja, rhring Ambar Sinum angrakit, pan Wong Agung anamur mring Pulo Barjah.

39. Wus katemu Ian Atmaja Betaljemur, Sira Raden Wahas, apan sarwi abebisik, ala ayu ing pratingkah winangsitan.

40. Pelingipun nggih pun paman Betaljemur, Wong Agung Santosa, narima titahing Widdhi kacathete rehing Guru tan kawuntat.

Pangkur

I. Kuneng malih winursita, · rajeng Dhayak srayane samya prapti, ing Kalkiyah raja Kulkul, bala tanpa wilangan, Ian narendra Kalbujer sang rajeng Kulub, asugih bala narendra, ratu wudhu ing ajurit.

2. Dedeg satus pitung dasa, egas prapta nagri Dhayak Sengari, budhale wadya panganjur, Sang Prabu Sindhangdhyang, murweng karsa kudu akarya penganjur, anglir prahara ruhara, budhale sagunging baris.

3. Wahana mawarna-warna, tti gumuruh kadya wukir ngebeki, wana kang tinerak gempur, atemah ara-ara, tan winarna lamine aneng delanggung, sampun angambah jajahan, ing Kusniya Malebari.

4. Geger sami ngungsi kitha, den bahaki den jarah den boyongi, mantri tampingan kesusu, atur uningeng kitha, Patih Abunandir ingaturan sampun, praptane kang mungsuh Dhayak, wus aneng desa paminggir.

5. Katur Prabu Bawadiman, lajeng katur wong agung Ngalabani, aparentah para ratu, angirabaken bala, mijil salting kitha tata Ngambar Simun, mengsah prapta mrepek kitha, wadya ing Dhayak Sengari.

6. Makuwon ing Ngambar Sirat, pojok kidul wetan ingkang den nggoni, ngara-ara Ngambar Simun, sami ngideg pinggirnya, pinggir wetan barising mengsah anglajur, Ler kilen Baris Kusniya, Wadya Kuparman ngebeki.

7. Kang ngujung neng pulo Barjah, ingaturan uninga mengsah prapti, Wong Agung anulya kondur, prapteng kitha sanega, saha bala mijil baris Ngambar Simun, tan kari Sri Bawadiman, Raden putra tengga purl.

8. Lan para ibu sadaya, sih-sinihan Ni Dewi Kunmaryati, wau ta ingkang winuwus, mengsah ebat tumingal, dene gunge pakuwon Ngarab ngendhanu, wad ya jro eram tumungal, gunging mengsah angebeki.

9. Inganti sarumatira, pakuwonnya wusnya kawan dasari, Wong Agung kikirab sampun, miyosi ing payudan, tengara tri gumuruh guntur gumuntur, wadyaning mungsuh miarsa, nimbangi tengara nitir.

10. Wus mijil mun~uh lan rowang, baris tepung kupeng kalangan asri, ing wijohan palowanu, ri Sang Surayengjagad, aglar ngarsa prajurit kang para ratu, wong agung ing Parangteja, lan dipati Guritwesi.

11. Katri Raja Bawadiman, datan tebih Sri Yablulawal mijil, lawan Sang Aprabu Kulub, narendra ing Kalkiyah, sri narendra Kalbujer sang prabu Kulub, Ian prajurit para nata, sadaya mijil ing jurit.

12. Sira raja Yapblulawal, titihane bakarles angajrihi, sirah macan awak lembu, ngegla aneng matengga, sira raja Kalbujer sang rajeng Kulub, prapta ing papan tumingal, kang mengsah kadya jaladri.

13. Amanggung aneng wahana, rajeng Kulub ngatag ingkang prajurit, nama raja Jabarkamus, . Kosar kadhatonira, "Lah cacaken yudane si Arab iku, ingsun arsa nga wruhana ! " raja ing Kosar wotsari.

14. Mangsah anitih turangga, sira raja Jabarkamus.ngajrihi, amandhi gadanira gung, prapteng papan susumbar,

"Metonana wong Arab saparsa larnpus, iki ratu kinawasa, aja na nedya ngunduri."

XX. PATIH BUNANDIR MAJENG PRANG

Durma

1. Kadya guntur surak Dhayak Sindhangdhayang Kulub Kalkiyah atri, wau duk miarsa, Kyana Patih Kusniya, nembah Kya Patih Bunandir, ingiden mangsah, nitih turangga jenggi.

2. Kadya nengker tri loka surak wadya Rab, kang yuda wus apanggih, pan ayun-ayunan, Jabarkamus tatanya, "Sapa aranmu prajurit?" nauri sugal, "lngsun Patih Bunandir.

3. Papatihe Sang Aprabu Bawadiman, Kusniya Malebari, Hiya batik sira, lanat sapa ranira?" "lngsun ing Kosar nagari, ratu digdaya, Jabarkamus ran mami.

4. Lah nggadaa Patih Bunandir den enggal, sun arsa angrasani, ing panggadanira!" Abunandir wuwusnya, "Dµdu caraning ajurit, andhinginana, jer wus kawengku mami.

5. Ing balane jeng gusti Sultan Kuparman." Jabarkamus nauri, "Apik si du billah, lah payo tadhanana!" Jabarkarnus muter bindi, tangkis legawa, Kyana patih Bunandir.

6. Dyan binindhijumebret parise waja, Kyana Patih Bunandir, angayati gada, "Sun wales den prayitna!" Ginada wus pasang tangkis, parise waja, jumebret tibei:ig tangkis.

7. Kadya guntur surake mungsuh Ian rowang, rarne asilih ungkih, agada ginada, dangu datanpa karya, sareng seleh gada kalih, pedhang pinedhang, rame ungkih ingunkih.

8. Gantya kiter-kiniter turangganira, sarnya waged ing tali, Bunandir anganan, kering sang rajeng Kosar, sareng panggih gapyuk sami, turangga kerah, saut pating balerik.

9. Dangu deny a prang pedhang ider-ideran, pedhang tan migunani, sareng mbuwang pedhang, gantya sendhal-sinendhal, sarni nginggiling turanggl, sang rajeng Kosar, sinendhal wus katarik.

10. Ucul saking turangga binanting sigra, saking nginggil turanggi, bumebrug ing lemah, Jabarkarnus kantaka, sigra rine but ing dasih, wus ginosongan, surak gumuruh atri.

11. Kyana Patih Bunandir mider ing papan, susumbar nguwuh tandhing, "Payo agantia, arnrih kiwul ing aprang, rebuten ingsun ngajurit!" ya ta miarsa, wau raja Dukyadis.

12. Rajeng Ngusur mangsah anitih turangga, kawot kaprabon jurit, puniku santana, nira rajeng Kalkiyah, nak-sanakira Dukyadis, Kulkul kang tuwa, tate nguwisi kardi.

13. Surak umung wadya Kulkul lan kalkiyah, tuwin Dhayak Sengari, wadya Sindahngdhayang, gumuruh mawurahan, kang mangsah raja Dukyadis, prapteng ranangga, wus panggih kang ajurit.

14. Abunandir tatanya, "Sapa ranira?" kang metua ngajurit,

"Satana Kalkidah Ngusur kadhatoningwang, Ya ingsun raja Dukyadis, Lah sira sapa?" "ingong Patih Bunandir,

15. Papatihe Sang Aprabu Bawadiman," angling raja Dukyadis, "Hiya den prayitna, kudhunga bandabaya, sun gada aja ngoncati." Sigra ginada, Jumebret tibang tangkis.

16. Kuwatira panggada rosaning tadhah, parise metu geni, Bunandir karasa, gumeter kudanira, kinuwataken ing tangkis, Kuda kinetap, tatali den kendhoni.

17. Kuda milar kinawil minger anganan, angling raja Dukyadis, "Wentala si setan, nadhahi gadaningwang," amuter gada Bunadir, "Payo kudhunga , Bandabaya sun gitik."

18. Gya ginada sang raja Ngusur atadhah, jumebret tibeng tangkis, parise malela, mubal metu dahana, surake awanti-wanti, gada ginada, rame ingkang ajurit.

19. Yen ginada Patih Bunandi'r kasingsal, s1ra raja Dukyadis, tan osik atadhah, dangu dennya prang gada, tan ana kasoran kalih, sating gegaman, nanging kasaput wengi.

20. Tinetegan mundur kalih kang ayuda, amasanggrahan sami, lajeng abujana, lan sagung para raja, Wong Agung Surayengbumi, angganjar marang Kya Patih Abunandir.

21. Tinimbalan mring ngarsa sinungan sabda, "Heh kaya pa Bunandir ," t~dange wong Dhayak?" Bunandir matur nembah, "Gusti dereng wonten mijil, prajurit Dhayak, suruhan kang metoni.

22. Rajeng Kosar Jabarkamus ingkang dibya, nanging sanget kang rayi, prawiraning aprang, rajeng Ngusur prakosa, rinipun raja Dukyadis, manawi benjang," Ngandika Jayengmurti.

23. "Hiya besuk Abunandir angantia, sira lerena dhingin, pawong sanakira, dimen padha tumandang," Tur sembah Patih Buanandir, "Nuwun sandika." Kuneng wau kawarni.

24. Rajeng Kulub ing Dhayak miwah Kalkiyah, dalu bujana sami, sagung para nata, tanya solahing yuda, katur sosalahing jurit, tingkahing lawan, kang sami den raosi.

25. Rajeng Kulub Kalbujer asru ngandika, "Hiya ing benjing-enjing, padha gedhugana, prajurit kang gegala, kang papak kadya Dukyad_is, dimene medal, ratune kang bebecik."

26. Mungsuh rowang enjing tata baris kapang, Wong Agung Jayengmurti, munggeng dirgasana, palowanu rinengga, aglar prajurit para ji, Sri Bawadiman, tan tebih mungging kursi.

27. Lan satriya Parangteja jajarira, Dipati Guritwesi, supenuh malatar, prajurit para putra, tanpa wates gunging baris, wau sang nata, mungsuh paprangan prapti.

28. Sarni tedak saking ing wahanira. ing tingkah animbangi, mring Sang Kakungingrat, lenggah ngamparan retna, anjcnengi ing ajurit, samya tumedhak, munggeng palangka manik.

29. Amelatar barise kapang kalangan, prajurit kang para ji, kang badhe saos prang, misah denira lenggah, kang sampun tate ngentasi, mangun ngalaga, 'karya asmara kingkin.

Asmaradana

I. Amit Sang raja Dukyadis, mindhoni metu ngayuda, saking dene ber kuwanen, sampun anitih turangga, kawot kapraboning prang, prapteng rana nguwuh-uwuh, "Payo saparsa palastra.

2. Papagena tandang mami, iki narendra digdaya, ing Ngusur kadhatoningong, Prabu Dukyadis ya ingwang, prawira mandra guna." wau tan betah angrungu, Kewusnendar ing Yujana.

3. Amit anembah ing gusti, ingiden sigra umangsah, anitih kuda binarong, Kawot sakapraboning prang, wajik pun Layar Mega, kuda teji we ton ing rum, ageng inggil janjan pita.

4. Binusanan murub asri, mangsah anga tepang wedhar, tuhu prayoga tandange, pan sarwi amandhi gada, sebat-sebut binuwang, on clang gadanira m uluk, yen kala nadhabi gada,

5. merkekeh mendhak kudeki, yen sampun nampani gada, sumebut milar kudane, lajeng angatepung wedhar, ebat kang sami mulat, prabane makutha murub, bagus dedege parusa.

6. Wusnya ngatepang anyirig, tangkepe pun Layar Mega, angepyah tajem sirige, dhasar narendra sembada, besus aneng turangga, wong Arab surak gumuruh, ratu gegamben kang mengsah.

7. Prapteng papan wus apanggih, raja Dukyadis tatanya, "Heh sapa aranmu katong? baya ta Sultan Kuparman, ya si Surayeng jagad, dene paryoga tingkahmu, pantes rijaling alaga."

8. Mesem denira nauri, "Ingsun narpati Yujana, Kewusnendar araningong, kang ingaken saudara, dening Sultan Kuparman, Balik sira sapa ranmu?" Sumahur, "Dukyadis ingwang.

9. Ing Ngusur kadhaton mami, Den prayitna Kewusnendar; tad hall ana gadaningong ! " Dukyadis amuter gada,

Ginada Kewusnendar, atangkis parise murub, gurnuruh suraking bala.

10. Kang ayuda antuk sisih, sami narendra sudira, Kewusnendar muwus alon, "Ingsun wales den prayitna, kudhunga bandabaya!" raja Dukyadis akudhung, parisanira malela.

11. Kinetab turangganeki, ngiter sarwi muter gada, saha senggak panggadane, Dukyadis pamuterira, kawratan tangkis kontal, katelanjur sirahipun, Dukyadis kudane pejah.

12. Nateng Ngusurkajempalik, tibanira saking kuda, rajeng Yujana nulya ge, tedhak saking kudanira, Dukyadis pan cinandhak, wangkingan ingikal muluk, neng asta kadya likasan.

13. Sigra binanting ing siti, raja Dukyadis kantaka, tarutul wau praptane, Patih Bunandir ambanda, binekta mundur sigra, Dukyadis katawan sampun, surake bala wurahan.

14. Mider ing papan sesirig, sigra Prabu Kewusnendar, susurnbar nguwuh rnunguhe, ''Payo endi metonana, ptipulihing ayuda, belanana ta kancarnu, ingkang sun ban ting kan taka.

15. Payo rnetua ngajurit, ratu Dhayak Yaplulawal, tandhing prawira Ian ingong, Yujana ratu gagala, prawira rnandra guna, rebuten ing pran ya ingsun, andele Sultan Kuparrnan."

16. Wau tan betah rniarsi, raja Dirkuha Dahana, arine raja Kalbujer, kuthane ing Rukmadarna, rnangsah nitih dipangga, sarta arnandhi salukun, dedeg pitung dasa egas.

17. Anjenggarang rnunggeng hesthi, Kewusnendar ngawe bala, prapta wau dipanggane, palana busana retna, sigra wus tinitihan, respati ngundha salukun, sri Bupati ing Yujana.

18. Wus ayun-ayunan jurit, ogling prabu ing Rukrnadarna, "Heh sapa aranmu katong?" "Hiya ingsun Kewusnendar, narpati ing Yujana. Hi~ ta sapa aranrnu? apa sira ratu Dhayak?"

19. Sugai denira nauri, "Ingong Dirkuna dahana, arine raja Kalbujer, kuthaningsun Rukmadama. Den yitna Kewusnendar, atangkisa parisanmu!" salukun sigra ingangka t.

20. Kewusnendai pasang tangkis, sigra ngangkat gadanira, tumibeng tangkis jumebret, surake bala gumerah, sang Prabu Kewusnendar, angangkat salukunipun, tangkis nateng Rukmadama.

21. Sinalukun Sri Bupati, kanteb tangkise kaplesat, Dirkuha Dahana age, tangkis ilang saking asta, nyana mungsuhe nistha, Kewusnendar asru muwus, "Jupuken parisanira.

22. lngsun gada sira mati, paningsun 'dudu wong nistha, katuju mati mungsuhe, tanpa parisan ginada, mengkono loking jana, Hiya den ayem tingkahmu, ingsun datan murang krama."

23. Angambil parisan malih, raja Pirkuhadahana, sigra anyalukun age, tangkis Prabu Kewusnendar, sinlukun tan wigata, winales parise remuk, naratas kumbaning liman.

24. Pecah sirahe kang hesthi, Prabu Rukmadama kontal, sanget kanteb ing tibane, tangi sigra narik pedhang, Gajahe Kewusnendar, meh pinedhang sukunipun, kebat Prabu ing Yujana.

25. Sinawat salukun agl!-8, Dirkuhadahana kena, katenggel gulu iringe, niba Prabu Rukmadama, narutul praptanira, Abunandir kang amikut, marang Dirkuhadahana.

26. Binekta mundur tumuli, surake kadya ampuhan, katawan kalih ratune, dening raja Kewusnendar, kasaput dalu nulya, wong Arab netegi mundu, mengsah nimbangi tetegnya.

27. Mundur kalih kang ajurit, gumuruh swaraning bala, pamoring baris makuwon, ratu kalih kang katawan, sampun mungging warangka, mengsah barisira rindhu, kakenan angguladrawa.

XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRANIPUN WONG AGUNG

Dhandhanggula

1. Sarni susah kang mungsuh prihatin, arsa nglampahken cidra tan rembag, raj a Kulkul lan Kalbujer, dene caraning ra tu, dereng ngantos ngulati budi, dadya kendel kewala, wadya Rab minuwus, kasukan-sukan bujana, winangsitan tan ana metoni jurit, yen mengsah datan medal.

2. Kuneng ingkang yun-ayunan jurit, kawuwusa nagari Ngajerak, pira ta mangke lamine, Raden kalawun-lawun, titimbule kalis ing sakit, lir dinus gege toya, yuswane sang baglis, sampun kawan welas warsa, wus ginulang-gulang pratingkahing jurit, Raden sampun kajiman.

3. Sasolahe pakartining ejin, tan kemutan tingkahing manungsa, duk wau ing parecete, binuwang samodra gung, mung sadina lawan sawengi, wengine neng kendhaga, apa marganipun, weruha tata manungsa, mung sakesuk anengjaman manungseki, sadina neng samodra.

4. Nulya tinampan jamaning ejin, piniyara kang ibu Ismaya, punapa malih ibune, pan garwaning jin ratu, raja Miswan ing Jonggiraji, wus kasok tresnanira, marang Raden sunu, pan kadya nggenira yoga, datan pae Ian atmajane pribadi, jin wungu raja Miswan.

5. Miwah tresnane kepati-pati, Sang Aprabu Jaswadi Suwangsa, wus kadya putrane dhewe, milane ajujuluk, Hiya Raden Iman Kameni, dening duwe parengan, kakalih puniku, nagari emban Ian inya, kalihipun kadi bapa ing sayekti, em ban Ian bapa inya.

5. Raden Minsar tan pisah sanyari, kala timure aneng jro pura, lir kinembar palihane, duk umur tigang taun , kawan taun aneng jro pura, tan sinung medal-medal, marangingkangibu, Ismayawati kalawan, ingkang raka nata Dewi Kuraisin, alami neng jro pura.

7. Raden Minsar Palihanireki, tuwin inya lawan embanira, Raden putra saparane, andungkap pitung taun, panyuwune dipun lilani, bekta mring nagrinira, inya embanipun, . tigang wulan neng Suwangsa, tigang wulan malih aneng Jonggiraji, salamine mangkana.

8. Yen kang ibu kangen den timbali, Hiya saking nagari Suwangsa, tuwin saking Girajine, tan kongsi tigang tengsu, yen pinareng meh limang sasi, kang ibu Ian kang raka, nora naiia mundhut, Yitnane Jaswadi Miswan, Raden putra binekta sowan pribadi, marek mring kitha emas.

9. Raden Putra tan ana martani. lamun putra hiya Tanah Arab, amung Jonggiraji wruhe, law an ing Suwangseku, ngrasa putranira Jaswadi, pinundhut mring Ngajerak, iku kawruhipun, lawan malih ingaweran, "Aja ana tutur marang anak mami, yen iku putra Ngarab!"

I 0. Suwarnane nglangkungi saking jin, peri perayangan nggoning rupa, tan ana mirib Rahaden, kadya maksa dinulu, ngilangaken langen sabumi, pasir wukir wulusan, sirna langenipun, miwah sajroning samodra, apa dene langen sangisor wiyati, sirna mor ingkang warna.

11. Lapgang ·Raden Iman Karnaeni, ambek kuswa Raden Banu Kelan, Raden ing Jonggirajine, Raden ing Suwangseku, Raden Amir-atm~ja nenggih, Raden Bakdi Ngumaman, Raden Ibnu Laut, Rahaden Kardha Kandhaga, Raden Jaya Nawaretna Raden Dawin, Jinan lawan Wa Insan.

12. Raden Dawin Nurkus Karnaeni, Raden Dawin Karbumulku Jinan, Raden Ibnu Jaswadine, Raden Ismayasunu, Raden Aki Kusmara Kusrin, prawira mandra guna, ing aprang pinunjul, winuwus surayeng praja, tebih ing dyah karem kaprawiran jurit, la-ela ing ngalaga.

13. Cinarita tin~ahing ajurit, ingkang ibu lawan ingkang raka, telas tumleg ing Rahaden, sadaya datan katun, miwah Dewi Ismayawati, datan arsa mareka, marem yen andulu, tan susah ing Tanah Arab, mulat marang Raden Dawin Karnaeni, sasat Sang Kakungingrat.

14. Tuwin nata Dewi Kuraisin, mulat kang rayi sasat kang rama, amapanaken kangene, Raden Ismayasunu,' Raden Abu Lautan pekik, ping tiga duk dinuta, "i,,. mring raka karig ibu, anggitik praja jin kopar, ing Juingiyah bedhah dening Raden Mantri, ratunipun kabanda. ·

I 5. Ing Kabulmah Ian Kismen siri, bedhah ratune sami katawan, katri jin kapir kang gedhe, m~ma ageng sihipun, prawirane sampun kaeksi, timur pan wus kakaya, mring raka Ian ibu, yen kinen nggitik nagara, prabu kalih ing Suwangsa Jonggiraji, tan pisah Ian kang putra.

I 6. Raden Minsar kang tan kena keri, saparane kang rayi tut wuntat, mangkana pamiarsane, yen ana perang agung, mungsuh rowang kadya jaladri, purwa Jaswadi putra, kalawan Sang Prabu, punika angsaling warta, Yen prang gedhe ing Kusniya Malebari, amungsuh rajeng' Dhayak -

17. Duk miarsa yen ana wong jurit, Raden Dawin hiya Banu Kelan, sigra umarek ibune, kang putra nembah matur, lamun arsa anawung jurit, kang ibu angandika,

"Encli bapakanrnu?" raj a J as wadi ngandikan, ing Suwangsa raja Miswan Jonggiraji, kalih wus prapteng ngarsa.

18. Ngandika Retna Ismayawati, "Tutur-tutur marang sutanira, ngendi ana perang gedhe?" Jaswadi nembah matur, "Ing Kusniya ' mangke!~initik, marang Sang Rajeng Dhayak, putrane pinundhut, tan suka aminta sraya, ndhatengaken Wong Agung Surayengbumi, Sultan adi Kuparman.

19. Putarnipun Risang Jayengmurti, pinanggihken Ian putri Kusniya, · milane dadya prang rame, anyengker laminipun, Sindhangdhayang Pardiyu siwi, Kusniya jinis Islam, milane tan ayun, mimitran Ian tiyang Dhayak, ingaturken putri adi Malebari, mring Sang Surayengjagad."

20. lngkang putra tinimbalan prapti, Nata Dewi Kurisin wotsekar, kang ibu Ion ngandikane, "Nini, arinreku, pari kudu anapungjurit, Malebari Kusniya, ing mangke prang agung, arinira Ki Jayusman, pinanggihken Bawadiman kang sesiwi, putri adi Kusniya.

21. Arinira atema pribadi, arnendhema laku arinira, jajalen lan wong tuwane, ngayoni dibyanipun, anapunga milu wong Kapir, dihien rarne kang aprang." kang putra wot santun, "Angakua wong lelana." duk miarsa Raden Umi Kaelani, Raelen Bakdi Ngujaman.

22. lngkang ibu pangandikaneki, ragi kacathet wardayanira, yen ing Mekah kawijile, angling sajroning kalbu, Andikane ibu kayeki, "Apa jinis manusa, hiya wijilingsun?" Nata Dewi aturira, "Kula boten arnbekta bala gung inggih, sawatawis kewala".

23. Dyan sanega sira Nata Dewi, wus sarnekta badhe angsal-angsal, woh-wohan Ngajerak kabeh, datan mawi wadya gung, mung sayuta wadyanira jin, ratu emban lan inya, ingkang datan kantun, raja Jaswadi Suwangsa, raja Miswan ratu jin ing Jonggiraji, lawan ingkang palihan.

24. Raden _ Minsar tan pisah lan ari, wus mangkana budhal sang kusuma, anapak wiyati kabeh, kapraboning prang pupuh, amepegi Rahaden mantri, saking ibu sadaya, nembah nguswa suku, ingaras sirahing putra, Dyan umesat ing ngarsar.ing ibuneki, nusul ma rang kang raka,

26. Pan ginendhong mring raja Jaswadi, lambat-lamat ingantosan wiyat, sampun amor panggonane, lan raka Retna Prabu , ngandhap ingkang ngamparan wills, Raden aneng ing pundhak, palangka jumerut, binayang ing peri kathah, titihane Nata Dewi Kuraisin, pan sarwi paguneman.

2 7. "Besuk yayi sira yen ajurit, susumbara :Dyan Abu Lautan, Umi Kelan paparabe." kang rayi awotsantun, kudanira si jonggiraji, anut araning praja, yeku wus panuju, ules biru tutul pita, "Sira ngatbna cara manungsa yayi, kakangira si Minsar.

28. Hiya masih yen caraning ejin, bapakira iku karo padha, iya cara ejin bae, rumeksa ing sireku, nora katon prayoga yayi, nadyan sira babara, ing kulanireku, Bapakira iku padha,

Hiya mangsa betaha pisah sireki. salamine rumeksa.

29. Nanging lamun nenioni wong kapir, kakangira si Minsar ngatona. yen prang nyilumana bae, dene ta ingsun njangkung, nora adoh aneng wiyati," Wus telas gunemira, lajeng lampahipun, prabeng rat ingkang kungkulan, pan meh prapta ing Kusniya Malebari, katon ing pulo Barjah.

30. Katon nggenggeng apindha jaladri, pabarisan sajabaning kutha, Kusniya Malebarine, Ya ta kendel Sang Ayu, asingidan kathah jin kapir, manawa na uninga, ambibancanglaku, amasang asmareng netra, sakathahe jin kapir tan na udani, · marang sang retnaning dyah.

31. Sigra kinen tumurun kang rayi, nuju sami miyos ing ayuda, mungsuh Ian rowang kalihe, wus kapang barisipun , tedhakira Rahaden mantri, Bapa kalih tut wuntat, nanging tan kadulu, mung palihan Raden Minsar, milu ngaton anjujug wau sang pekik, Yaplulawal srinata.

Sin om

1. Dumrojog ing ngarsanira, Sang Prabu Dhayak Sengari, angadeg sarwi ngandika, "Heh Sang Prabu ingsun iki, arsa anapung jurit, · milu ing sira Sang Prabu, amungsuh lan wong Arab," Rajeng Dhayak anauri, "Bage sira anak mas tutulung ing prang."

2. Ebat kang sami tumingal, ing pekike Raden Mantri, Yaplulawal atatanya, "Sireku satriya ngendi?" "Ubengan ingsun iki, lalana milu prang pup uh, mengko yen wus karuhan, gegitikingsun ngajurit, pasthi Ian sira malih sang nata."

3. Suka raja Yaplulawal, Rahaden sigra miyosi, anitih turangga pelag, weton ing jin Jonggiraji, akekapa rinukmi, car a jin busanaipun, kabeh busananira, apan busana saking jin, gebyar-gebyar kadya andaru lumampah,

4. Prapat ing ranasusumbar,

"Payo re bu ten ing jurit, satriya Dawin Lautan, ya Raden Umi Kelani, prawira sura sekti, nadyan ingsun masih timur, tate naleni raja, wong Arab payo ajurit, metonana ing kene padha prawira."

5. Wau tan betah miarsa, Rajeng Yujana nulya mit, ing gusti sang Kakungingrat, ingiden mengsah wotsari, nitih turangga aglis, Layar Mega abramurub, mangsah ngatepang wedhar, surake gumuruh atri, mungsuh rowang lir wukir guntur sahuran.

6. Wus panggih ayun-ayunan, rajeng Yujana ningali, dening bagusing satriya, anjenger sri narapati, kaya ratuning peri, serayaning ratu mungsuh, kiniter Kewusnendar, "Sapa aranira aji?" "Ing Yujana iki raja Kewusnendar."

7. Balik sira iki sapa? durung sedheng mangun jurit, cahyamu amindha wulan, apa ta ratuning peri?" Raja putra nyauri, 1 ' Raden Umi Kelan ingsun, hiya Abu Lautan, Sri Dhayak met sraya mani," Asru mojar sira raj a Kewusnendar.

8. "Kasungsang kaliru sira, teka gelem den aturi, roaring mungsuh lanatolah, amungsuh Ian gusti mami, Lah sira iki becik, suwitaa ratuningsun, winor Ian para putra, pasthi sira den kasihi, ngendi ana wong rupa kangkaya sira.

9. Amung para putra Ngarab, sairib Ian sira iki, nanging meksih Iuwih sira, ngilangken langen sabumi, payo sun gawa aglis, eman aja prang Ian ingsun," Angling Bakdi Ngujaman, "Dudu satriya saye'kti, ngoncatana ing wuwus ingkang kawedal.

10. Apan ingsun wus ubaya, Ian Prabu Dhayak Sengari, mbanda para ratu Arab, sanadyan si Jayengmurti, metua sun taleni." Kewusnendar rengu muwus, "Aja lancang pangucap, eman wamarhu apekik, wani nyoba angucap Sultan Kuparman.

11 . Menek antuk borok sira, gustiku kabibullahi," "Heh ta payo Kewusnendar, apa kang aneng sireki, aran sun nedya jurit, pagene anampik mungsuh," Angling Sri Kewusnendar,

"Kapirare temen mami, ariuruti bocah jedheng ngajak aprang!"

12. "Sanadyan bocah jedhenga, jet rupane mungsuh iki," Kewusnendar wuwusira, Apa sakarepireki ! " Raden asru denyangling, "Aprang gada sukaningsun, kudhunga paris waja!" Raden muter gada aglis, dyan kiniter ginada rajeng Yujana.

13. Sumyur parisane waja, sirahing turangga keni, pecah rebah kuda pejah, tiba kongsep Sri Bupati, gumeter sarireki, angres karaseng bebalung, sajegingsun ayuda, · durung menangi gegitik, lir katiban kang parbata satus waja!

14. Obah ingkang pitung dasa, babalunge sri bupati, Raden Umi Kelan tedhak, marani ngarsanira ji, ngadeg sarya angling, "Lah payo junjungen ingsun!" . Rajaputra cinandhak, wangkinganira tumuli, pan ingangkat nanging meksa datan kangkat.

15. Kinu wa taken pineksa, sukune sri narapati, sadekung manjing ing lemah, netranira mijil getih, Kewusnendar sru angling,

"Anggur ambedhola gmrnng, pa yo rare malesa ! " Bakdi Ngujaman nulya glis, nyandhak wangkingane raj a Kewusnendar.

16. Jinunjung den ikal-ikal, sri•naranata binanting, kanteb tibanireng lemah, gumuruh suraking kapir, Sang Nata den gosongi, mring wadya binekta mundur, raja Kemar gya prapta, anggada ing sang apekik, pan tinangkis sumyur gadanira Kemar.

1 7. Sigra den ya narik pedhang, amedhang raja Kuwari, tinangkis camethi mlesat, anyandhak ing Raden Mantri, tinarik tan katarik, sigra winales jinunjung, binuwang rajeng Kemar, tiba sajabanmg baris, surak umung raja Kandhabumi prapta.

18. Anyandhak wangkin~anira, ingikal-ikal tan osik, tinapuk ing raden Minsar, tiba kanteb sri bupati, cinandhak pinggangnya glis, binuwang muluk mandhuwur, rajeng Kandhabuwana, tiba sajabaning baris, sigra prapta raja Gari Andarmuka.

19. Cinandhak sigra binuwang, tiba sajabaning baris, surak umung mawurahan, kadya rebahing wiyati, ya ta kasaput wengi, samya mundur kalihipun, Sang raja Yaplulawal, amethuk ing Raden mantri, pan rinangkul makuwon sinungga-sungga.

20. Munggeng ngamparan kancana, sinungga sungga para ji, lajeng pra samya bojana, mider ingkang ponang Jarih, Sang Prabu Dhayak angling, "Pira mau kang kasambut, kang para ratu Arab?" umatur patih Dabatil, "pan sakawan kalebet pun Kewusnendar."

21. Kalbujer nambungi sabda, "Heh kakang patih Dabatil, gempal tyase wong Kuparman, Kewusnendar nandhang kanin, ika wong angluwihi, sembada ulese bagus, nglalai:iangi yen aprang," Raja Kulkul anambungi, "Wus-tinemu apese si Ke~snendar.

12. lka lnacane wong Arab, banthenge barisan iki, wus lega rasaning manah, ilang kang gawat ting jurit, seleh baune kering, Si Kalana Jayengsatru, sayekti ngaresing tyas, suka sagung kang para ji, Ya ta kuneng wuwusen baris Kusniya.

23. Wong Agung Surayeng Jagad, bujana Ian para aji, nyatur mung solahing yuda, Kewusnendar den timbali, binayang munggeng kanthil, dene ratu kang tetelu, sanget tan bisa obah, sadaya jinampen sami, mring Marmaya duk sami entheng sakala.

24. Wong Agung alon ngandika, ndangu tingkahing ajurit, Kewusnendar matur nembah, "pukulan mengsah puniki, dede wadosing gusti, prajurit kang maksih timur, cahya nuksmeng sasangka, bobote datan kekalih, lan paduka kembar tangkeping ayuda.

25. yen paduka anuduha, ing benjing para narpati, sayekti mangsa mbangkata, dhateng prajurit kang pekik, malah telasa gusti, prajurit kang para ratu, lamun dede paduka, tundha bema ing ajurit, angathahken risake abdi paduka."

26. Kumepyur duk amiyarsa, Wong Agung Surayengbumi, ature sri Kewusnendar, pasthi nateng Yujaneki, pan prajurit sayekti, wewekane ing prang putus, lamun den aranana, abot pan abot sayekti, yen ingaran entheng mring Sri Kewusnendar.

27. SClyekti kalamun agal, nateng Yujana wotsari, "Pukulun ingkang satriya, pamulu cahyane mirib, Ian paduka tan kalih, amung kaot enem sepuh, rompok ingkang sarira, ing jangga miwah ing lathi, yen sampuna estri kadya putri Kelan.

28. Kumenyut tyase karantan, Wong Agung Surayengbumi, barebel wijiling waspa, ciptane kacathet wingit, sedane ingkang rayi, jabang bayine linabuh, apa na kang mupua, sutaningsun jabang bayi, baya-baya den sarah mring rajeng Dhayak.

29. Hiya ta mangsa suwea, yen tibaa ing samodra, sigra dennya ndangu malih, Kewusnendar wotsari, "Pukulun susumbaripun, Raden Abu Lautan, paparab Umi Kelani, "Ya pagene mangkono denya susumbar.

30. Rahaden Bakdi Ngujaman, Raden Dawin Karnaeni, Rahaden Iman Suwangsa, Raden Iman J onggiraji, Rabikusmara Kusrin, Rahaden lsmaya sunu,

Raden Arnir-atmaja, kang sawang gebyaring sasi, eman temen wong bagus kena ngloroban."

31. Raja Gari Andarmuka, wus enteng kinon ninibali, binayang kanthil kewala, prapta ngandika Sang Amir, "Ratu kadang Ngabesi, ing payudanira mau, kongsi awas ing lawan, · satriya kang me tu jurit," matur nembah raja Gari Andarmuka.

32. "lnggih langkung saking awas, satriya ingkang pinekik, tarampile sikep pedhang, kadi angger Maryunani, pamulunipun mirib, nginggil tenggak wangunipun, angger Kobat Sarehas, pideksane dedeg mirib, kadi putra paduka Raden Jayusman.

33. Y~n sampuna tiyang Dhayak, amba tan purun nglawani, manawi kalintu ing prang, nenggih darah Puserbumi, satelenge samodra gung, sapucaking aldaka, yen darah ing Puserbumi, amora wong sakethi netrane beda.

34. Datan kenging pinapadha, tedhak Kures Banu Kasim, kocap kocaking paningal, muncar muncaring pangeksi, kalamun trah ]brahim, boten kenging wowor sarnbu, nanging punika Dhayak, balane lembat sapalih, mung puniku mesgule manah kawula.

35. Yen sarnpuna makatena, angadaa ping sakethi, kawula emban kewala, ambanggep trah gusti mami, wong Dhayak mbokmanawi, pakartine ananamur, ratu Dhayak durjana, yen kabankata sayekti, kawula prih pejahe ingkang satriya .

. 36. Gumyak sagung kang miarsa, Kewusnendar anambungi, "Aja na maido padha, sudibyane mun~uh iki, padha rasakna dhingin, metua prang besuk esuk, weruha aboting prang, a bot Ian enthenging jurit, . pupukulan panangkise nggoning nyata.

37 . . Kalawan ayeming ulat, ptatandha prajurit luwih, Lamdahur nambungi sabda, sarwi gumuyu denyangling, "Hiya ing benjing enjing, sun pithese lare iku, dhasar padha asabar, mun~uh prang Ian bocah cilik, amedhanga sun sambi mungkur kewala."

XXIV. PRABU LAMDAHUR MAPAGAKEN RADEN BANU KELAN .

. Pangkur

1. Ngakak Prabu Kewusnendar, "Aja sira Lamdahur metu jurit, mangsa wurunga kapupu, mundhak ngrowani ajang, basa sira ing aprang patitis anakmu, tandangmu ing aprang angawag, durung nggeguru ingjurit.

2. Ngandelaken amba dawa, gedhe dhuwur anake ratu luwih, allah hiya bapakanmu, kowe mangsa tirua, jer ketara tandangmu durung nggeguru, patitis ceblungmu uga, si Pirngadi Banarungsit.

3. Lamun dadia Wong Dhayak, wani tandhing ngepat milu Pimgadi." sangsaya rame gumuyu, para nata miarsa, pan Wong Agung wagugen mangu mangun kung, yekti sang rajeng Yujana, ingandel mungguhing tanting.

4. Kuneng ing dalu rahina, tri gumuruh tengara metu jurit, gong beri kendhang gumuruh, mungsuh rowang tengara, teteg ewon kendhang gong thongthong-grit puksur, mijil malih kang ayuda, kang bala kapang ngubengi,

5. Sarni munggeng palenggahan, Wong Agunge njenengi ing ajurit, baris lir akasa tedhuh, nggenggeng tanpa watesan, kang saos prang prajurit kang para ratu, amisah panggenanira, mungsuh rowang wus miranti.

6. Munggeng patarana emas, Raden Iman Kameni pamit malih, Kalbujer sang rajeng Kulub, ing Dhayak Yaplulawal, nitih kuda kawot kaprabon prang pupuh, swaraning bala gumerah, angs;ihe orabu taruni.

7. Prapteng rana Raden Minsar, kang ngampingi emban raja Jaswadi, ing Suwangsa tan kadulu, ngampingi ingkang putra, tuwin raja Miswan Jonggiraji mungguh, sami ngampingi kang putra, jin tetiga tan kaeksi.

8. Turanggane gebyar-gebyar, amali~ir mubeng denya sesirig, marpeki barising mungsuh, asru denya susumbar, ...,Metonana Sultan Kuparman den gupuh, pragola angadu yasa, ruket bandawala pati.

9. Iki prajurit Dhayak, andeling prang .Raden Iman Kameni, Ya Raden Ismayasunu, Raden Abu Lautan, Raden Umi Kelan prakosa dibya nung,

Heh payo Surayengjagad, metua tandhing ajurit.

10. Lah endi Sultan Kuparman? aja ngadu prajurit kang para ji, yekti eman karyaningsun, linadenan sok-wonga!" Duk miarsa bramantya Prabu Lamdahur, amit ingiden umangsah, sang nata anitih hesthi.

11. Suraking bala gumerah, kadya nengker gegana ngawiyati, ratu andel kang umagut, njenggarang munggeng liman, sami sebat kang umiyat ratu mungsuh, Prabu Selan sampun prapta, ing paprangan sampun panggih.

12. Gung luhur munggeng dipangga, anjenggar~g alit munggeng turanggi, :r<.aden Putra tatanya sru, "Prajurit sapa ranta?" Anauri: "Ya ingsun Prabu Lamdahur, andele Sultan Kuparman, wiwinih pawitan mami.

13. A wit sadurunge krama, amung ratu kawan dasa lan mani, duk anom ing mengko sepuh, ratune kawan leksa, ingsun dhewe dhomas para ratunipun, Rong leksa punggawaning wang, kang padha cangkok nagari.

14. Sira iku obcah apa? maksih jedheng peksa ngungkul-ungkuli, lah mundura ta sireku, aja aprang Ian ingwang, ingsun eman angur nungkula sireku, nem baha mring gustiningwan, Wong Agng Surayengbumi.

15. Raja putra saurira, "Rajeng Dhayak met sraya maring mami, "Iman Kamaheni ingsun, paparab Umi Kelan, Raden Abu Lau tan jujulukingsun, Ya Raden Bakdi Ngujaman, Raden Iman Jonggiraji.

16. Ya Raden Iman Suwangsa, Hiya Raden Ibenu Jonggiraji, paparab Ismayasunu, raden Amir-atmaja, Raden Akikusmarakuserin ingsun, Ya Raden Jaswadi putra, Payo Sang Rajeng Serandil.

l 7. Apa kang ana ing sira, si Jaswadiputra nedya ajurit, aja kakehan pamuwus, sarupanane uga, ingsun iki ora main karsaningsun, gathak-gathuk null aprang, apa gawene setori."

18. Lamdahur nauri sugal, "Rare iki tan wruh ginawe becik, Payo apa sakarep nu, pan dudu coraningwang, ndhinginana." Iman Karnaeni muwus, "Den prayi tna rajeng Selan!" .Kaden angetab turangi.

19. Ngiter sarwi narik pedhang, pan tumenga angling mring bapa kalih, "Heh bapa udhuna iku, Lamdahur teka gajah." bapa kalih sareng denira tumanduk, Jaswadi Ian raja Miswan, anyendhal saking ing hesthi.

20. Sarwi ndhupak boyokira, palihane Raden Minsar ambithi, ing jajanira Lamdahur, niba saking dipangga, rajeng Selan kinarubut jin tetelu, kantaka angthang-athang, prapta risang Durma kalih.

XXV. RADEN BANU KELAN PERANG KALIAN WONG AGUNG.

Durma

1. Samya nander kalihe putra ing Selan, Banarungsit Pirngadi, prapta ing ranangga, tinampan cinandhakan, mring raja Miswan Jaswadi, samya b~nuwang, tiba jabaning baris.

2. Duk tumingal sang raja Suratistaham, rajeng Prasman Surati, Minangkabo Gedhah Iiwung umangsah dharat, miyat sang rajeng Serandil, angthang-a thang, tan kena den gosongi.

3. Singa prapta cinandhakan binuwangan, ~ .. ., .• dening raja Jaswadi, r:,. .. ~ lawan raja Miswan, 1t:1...;1 katiga Raden Minsar, Prabu Tamtanus udani, nembah umesat, nyapih ingkang para ji.

4. "Den apikir kabeh para ratu Arab, Hiya mangkene iki, salawasmu sira, mati urip tan pisah, lawan Sang Surayengbumi, sapisan-pisan, sira durung akardi.

5. Gawe nama busuk angregedi jagad." pan sarwi angadhangi, lawungira malang, ''Delengen gustinira, si Pirngadi Banarungsit kapindho papa, mengko yen tulus mati.

6. Gustinira lan sutane karo pisan, Wong Agung sawadyeki, kabeh para nata, mangsa nedya gesanga, pan wus pinasthi ing bumi, nglabuhi lara, mati sajroningjurit."

7. Dyan Wong Agung anitih Sekar Duwijan, kawot keprabon u jurit, Lamdahur anulya, ginosongan wus prapta, dening sang prabu Yunani, surak gumerah, tata wong Puserbumi.

8. Wus apanggih Wong Agung riwut ing duka, wit Prabu ing Serandil, ya ta yun-ayunan, lawan Bakdi Ngujaman, suraking mungsuh amangsit, yen ingkang mangsah, Wong Agung Jayengmurti.

9. Hiya ingkang tinitah Surayengjagad, Kalana Jayengmurti, ingkang akukutha, Tanah adi Kuparman, kang siniwi kang para ji, kang wus sumbaga, ing bumi: J ayengmurti.

10. Nata Dewi Kurisin wau tumingal, angsahe kang rama glis, niyub saha bala, ing tyas aterataban, watire marang kang rayi, jinangkung datan, tebih radi kapering,

11. Asru mojar Rahaden Abu Lautan, Raden Iman Kameni, "Payo den prayitna, kudhunga bandabaya, sun gada aja gumingsir." Kudhung saksana, parisanira wesi.

12. Dyan angiter kuda sarwi muter gada, Raden Iman Kameni, Wong Agung ginada, kuwat pamupuhira, jumebret tiba ing tangkis, tangkis legawa, rnubal asru metyagni.

13. Pan gumeter anjrit kang Sekar Duwijan, suku manjing ing siti, sacengkang kinetap, kuda bareng manculat, Wong Agung osik ing galih, tuhu digdaya, bener kang angrasani.

14. Pambobote yayi Prabu Kewusnendar, "Pa yo kudhunga aglis ! "

Parise malela, ingsun genti anggada, sira Raden kudhung aglis, parise waja, apan wajaning ejin.

15. Kadya sotya her gini ya tak kinetab, kuda pun Sekar Duwi, sarwi muter ingkang, gada Usamadiman, turangga aminger ngering, mangsah anggada, Wong Agung Jayengmurti.

16. Kadya gelap sayuta medal dahana, gada geng tibeng tangkis, anjrit kudanira, Raden Bakdi Ngujaman, tan osik astanireki, surak gumerah, mungsuh rowang mbarengi.

17. Kang ayuda antuk sisihing prawira, rame denira jurit, agada ginada, surak kadya ampuhan, gada wus tan migunani, sareng am buwang, ing gadanira kalih.

18. Sareng narik pedhang sareng ngetab kuda, minger anganan ngering, gapyuk main pedhang, dangu pedhang pinedhang, adangu pating carengkling, pating kalemprang, kumemprang tibeng tangkis.

19. Sarni kuwatira sami awasira, sami wasis ing jurit, sami kebatira, ing tali tan kuciwa, yen anyirig sami nyirig, jojog adheyan, ngatepang wedhar sami.

20. Langkung rame kang aprang sami sudira, pedhang tan migunani, sareng m bu wang pedhang, sareng angambil cacap, saking turangganireki, cacap-cinacap, dangu datan ngeneni.

21. Sareng sami mbuwang cacap ngambil rajang, rajang-rinajang genti, rajang sami rantas, dangu ramening yuda, tan ana kasoran kalih, sareng tumedhak, saking turangga kalih.

22. Jin titiga raja Miswan Raden Minsar, lawan raja Jaswadi, tan kena pareka, lawan Sang Kakungingrat, awak kadya den obori, dadya anebah, samya abisik-bisik.

23. "Lah puniku Wong Augng Surayengjagad, tan owah wayah neki, duk arieng Ngajerak, kongsi woiulas warsa awet nom Wong Agung iki, kaya jejaka, dhingin Ian mengko sami."

24. Ya ta wau sareng denya tilar kuda, sareng denya mrepeki, gya candhak-cinandhak, wangkingan iket pinggang, anggetem tarik-tinarik, sendhal-sinendhal, rame rok silih-ungkih.

25. Lir ampuhan surake mungsuh Ian rowang, yayah nengker wiyati, Wong Agung sinendhal, njengkelang nora tiba, Raden mantri yen tinarik, kontal kajengkang, samya wangsul nggen malih,

26. Dyan Wong Agungjinunjung-junjung tan obah, suku rapet Ian siti, malih pan ingangka t, kinuwatken pangangkat, anggetem Rahaden Mantri, marentul kang rah, saking pucuk dariji.

27. Sukunira saking kuwating pangangkat, sacengkang ambles bumi, sakala kabrengkal, anjunjung tan kuwawa, Wong Agung pasrah ing batin, 'Lah iki baya, kang mateni ing mami.

28. Durung ana para ratu soring wiyat, mbarengkal adeg mami, pasrah ing Hyang Suksma, merem ing sanalika, wau Sang Suryangbumi, dangu mungsuhnya, tan ana njujung malih.

29. Tiningalan maksih ngadeg ngarsanira, sigra cinan"hak aglis, iket pinggangira, sarwi nolih ing wuntat, Marmaya nampeni wangsit, topong binuwang, sawadya tutup kuping,

30. Sigra narik Wong Agung sarwi apetak, katarik wus tininggil, ingikal neng asta, mubeng kadya likasan, ingayat meh tibeng siti, wau kang prapta, Ni Dewi Kuraisin.

31. Nyandhak ingkang rayi sarwi njrit karuna, kagyat Sang Jayengmurti, ucul saking asta, lir tinebak mong tuna, mulat putra Nata Dewi, asru ngandika, "Heh Nini sira prapti.

32. Saka ngendi lawan rare iki sapa?" kang putra maksih nangis, "Ad~uh ariningwang, katuwon temen sira, bayine linabuh jladri, wus dadi bocah, arsa mati binanting."

33. Duk miarsa wau tangise kang putra, kumepyur ngandika ris,

"Ninia ajarwaa, iki ta rare sapa?" ingkang putra awot sari, "Rayi paduka jeng ibu den wangsiti.

34. Kangjeng eyang Bagindha Kilir sung warah, 'Nini Ismayawati, sira cangkramaa, marang Laut Suwangsa, prajane raja Jaswadi, anyandhangana kendhaga mas kang keli.

35. Kombak-kombul iku sira tadhahana, ing jro isi bebayi, gya sira pupua, iku ingkang puputra, lakimu Sang Jayengmurti, patutan lawan, putri ing Kaelani.

36. Kelaswara mbabare bayi konduran, sedane raja putri, Kelan Kelaswara, ~arene winadhahan, ana ing kendhaga rukmi, linabuh marang, Laut Suwangsa Nini.'

37. Nunten ibu inggih anglampahi tedah, ing njeng Bagindha Kilir, mring Laut Suwangsa, cangkrama lan kawula, tan dangu kendhaga keli, ibu anyandhak, binuka isi bayi.

38. Mawa cahya Ibrahim jroning kandhaga, nugrahaning Hyang Widdhi, cirining kandhaga, putrane Kelaswara, putra adi Kaelani, ibu karuna, tan saged aningali.

39. Nunten manggih inya prameswari Miswan, Jim wungu Jonggiraji, kang kinarya em ban Sang Prabu ing Suwangsa, kang nama raja Jaswadi, manggih palihan Raden Minsar amanis.

XXVI. RADEN BANU KELAN NGABEKTI DHATENG RAMA WONG AGUNG.

Dhandhanggula

I. lngkang rama waspane dres mijil, Nata Dewi ngandika ri nira, "Kulub ngabektia age, ya iku wong tuwamu!" . Raden sigra mangsah ngabekti, rinangkul mring kang rama, ngempit sirahipun, Marmaya Maktal gya prapta, Bawadiman lawan Prabu ing Yunani, winartan langkung suka.

2. Tinetegan mundur kang ajurit, rajeng Dhayak Kulub Ian Kalkiyah, nyana kapupu srayane, samya lit manahipun, dene ingkang badhe ngentasi, kasambut ing ayuda, Raden lbnu Laut, getering tyas ratu mengsah, pan Wong Agung makuwon putra kinanthi, praptane pasanggrahan.

3. Ngandika mring putra KuaraisiTI, "Nini tetepe ingaran sapa? Hiya marang ibun~ " Kang putra nembah matur, "Inggih Raden Iman Karneni, Iman puniku mila, ing pangandelipun denya anglampahi tedah,

Kamaeni darbe parengan kekalih, bapa inya lan em ban.

4. Sarni ratu anagri pribadi, ratlf em ban praja ing Suwangsa, raja Jaswadi namane, bapa myang ibunipun, raja Miswan ing Jonggiraji, palihan Raden Minsar, putranta duk timur, tigang w"ulan neng Suwangsa, tigang wulan malih aneng Jonggiraji, salamine mangkana.

5. Nenggih Raden _Iman Jonggiraji, lawan Raden Iman ing Suwangsa, J aswadiputra barabe, dene wasiyatipun, kangjeng eyang Prabu San Hariin, 'Wayah ngong sun wasiyat, ing paparabipun, ya Raden Bakdi Ngujaman.' Abu Laut kawula kang memarabi, Rahaden Umi Kelan,

6. Wasiyate Kanf.jeng Nabi Kilir, inggih dene ibu saking Kelan, Amir-atmaja wastane, dene Ismayasunu, kang marabi kaki San Asil, nama Kadha Kenaka, Ian Banjaransantun, Ian Raden Amirkusmara; kang marabi inggih paman Sadad Satir," gumujeng duk miarsa.

7. "Putraningsun nugrahaning Widdhi, wong tuwane Ngajerak sadaya, ndhawuhken samya geng sihe,"

Bawadimna wotsantun, "Putra tuwan kekasih Widdhi, pratandha ibu seda, kala m babaripun, kalihe sinung utama, ingkang ibu misesa ing sawarga di, putra lalanangingrat.

8. Lawan sinungan Cahya Ibrahim, mila kalihipun Kabibullah." Wong Agung langkung sukane, kuneng malih winuwus, ingkang kari sajroning puri, sagung kang para garwa, miwah para sunu, Marpinjun tataken warta, samya ngumpul nggening Putri Parangakik, para putra Ian garwa.

9. Retna Marpinjun al on denyangling, "Kaya paran wartaning payudan?" Sudarawreti nulya ge, ngandika kang dinangu, sira Raden Kasim Kuwari, "Kulup sira duk prapta, titinjo wakanmu, raja Kemar kapracondhang," matur nembah Rahaden Hasim Kuwari, "Pun Uwa raja Kemar.

I 0. Saweg won ten dhanganipun kedhik, nateng Kandhabuwana meh pejah, mengsahipun maksih rare, satriya luwih bagus, lawan kula ibu ndha-undhi, boten kaot sawarsa, inggih kaot bagus, mengsah punika kalintang, pekikipun nyirnakken langen sabumi, la~la pramudita.

11. Ratu ageng-ageng den bantingi, wus binanting lajeng binuwangan, punika sami erame, sing amagut kapikut, sing amangsah susah pinanggih, paman Prabu Yujana, prandene kapupu, Ian ature Kewusnendar, kanjeng rama yen amung ngaben para ji, pasthi risak sadaya."

12. Sru ngandika putri Parangakik, "Payo yayi Karsinah dandana, mungsuh iki bot sanggane, payo age tutulung, wruhanira Hasim Kuwari, wangsite ramanira, ing nguni roaring sun, wong tetelu iki padha, sudibayane lawan wong tuwanireki, amung kacek pepetak.

13. Pamanira Parangteja nenggi.h, Ian Tamtanus katri Kewusnendar, binobota nora melet, sabarang kaliripun, amung kacek pepetak pasthi, tinitah ngrata jagad, parentah Hyang Agung." dereng wus ingkang rinembag, pan kasaru wonten caraka kang prapti, saking ing pabarisan.

14. Praptanipun aparing udani, lamun mengsah kang awrat sinandhang, mikut ratu gedhe-gedhe, ambanting mbuwang sebrung, pan ing mangke sampun kajodhi, dening. raka paduka, nariging jebulipun, putranipun Kelaswara, kang lina buh aneng telenging jaladri, kapanggih dipun sarah.

15. Inggih dhateng Dy ah Ismayawati, rare agenge wonten Ngajerak, Ismayawati ibune, sinungan emban ratu, ing Suwangsa raja Jaswadi, mila Jaswadiputra, ing paparabipun, paduka sami ngandikan, ngurmatana dhateng putra ingkang prapti, Ian kang raka Ngajerak.

16. Duk miyarsa Putri Parangakik, Putri Karsinah sami karuna, kagagas katon wamane, Kelaswara kang lampus, nora ana igkang nungkuli, mamaru dadi kadang, lair batinipun, gumredeg rata jempana, mawurahan budhal saking ing nagari, sagunging garwa putra.

I 7. Gurner ing Kusniya Malebari, sami nusul marang jaban kutha_, sanagara oyag kabeh, . yen putra kang _ linabuh, neng samodra dadi prajurit, nama Jaswadiputra, wau lampahipun, para garwa para pu tra, pabarisan Ngambar Simun pareng prapti, lajeng roaring ngajengan.

18. Putri Parangakik malayomi, kang sandhing Kuraisin cinandhak, lajeng kinempit sirahe, Kurisin ngraup suku, mring kang ibu Sudarawreti, karuna asesambat, ingkang sampun lampus, '' Ariningsun Kelaswara, patinira ora ana kangn nungkuli, katu won temen sira.

19. Sutamira linabuh jaladri, ariningsun babo tingalana, iki apekik wamane, cahya nuksmeng sitengsu, ngilangaken langen sabumi, Prawira widigdaya, ing aprang pinunjul, aringsun Kelaswara, mendahane menangana kaya mami, padha amomong putra.

20. Marunira kabeh momong siwi, amung sira dhewe kang palastra, ariku wong pantes dhewe, wong guna kasap lembut, prak atine angrespateni, Kulup ngaliheng sira, sektine ibumu, kabeh tininggal neng sira, eyangira linabuh aneng jaladri, manjing ing kukumira.

21. Prabawane eyangira gusti, darajate ngumpula ing sira, -dadiya prajurit gedhe, ing parmudita punjul." Duk miarsa Sang Jayengmurti, tumungkul rawat waspa, karaos ing kalbu, kang para garwa sadaya, pijer ngrubung anangisi Raden Mantri, gumuruh sapawongan.

22. Wusnya dangu luwaran kang tangis, wus tinata denya lelenggiihan, kang rama lontimbalane, "Kabeh iku ibumu, kaka:1giia tetiga iki, kang siji arinira, Kasim Kuwariku," Sigra mangsah raden putra, ingkang ibu sadaya den ngabekteni, tuwin kang raka-raka.

23. Angandika Putri Parangakik, "Kuraisin babo putraningwang, gaib-gaib ing panggawe, sapa kang nyana iku, karsaning Hyang Kang Murbeng Bumi, tinampan ing Ngajerak, pinesthi ibumu, sayekti sagung pratingkah, kanisthane apese wong Puserbumi, mulya saking bunira.

24. Mendah wruha ibunira kaki, marang anggepe Ni Kelaswara, sembadane pratingkahe, pantes lan dhapuripun, respa:tine yen andon jurit, pantes lan ambek pejah, wanter nora nguthuh, apik nora ngel tinampan, kebat cikat terampil rikat patitis, I wruh nistha Ian utama.

\l

25. Lan kang rama agung apradondi, rama nistha kang putra utama, Kelaswara panggonane, tinarimeng Hyang Agung, ing sucine sucining kapir, angkuhi utama, nulya na pitulung, ing Suksma pinaring iman, dupi nyandhak iman sakala ambalik, kolu amungsuh bapa.

26. Kaya iku sedane ri mami, pisahingsun pisah ramanira, ing murtate wong tuwane, lingsem mating Hyang Agung, kudu mati ngungsi ing Widdhi, lawan takdire uga, iku purwanipun, duk urip duk tetunggalan, arinira iku sun srahaken kalih, ki Sustam ki Jayusman.

27. Saking Nini entek tangguh mami, Kelaswara putri soring wiyat, datan ana totondhene." suka kang sami ngrungu, Raden Mantri waspanya mijil. purwane ibunira, sakathahing wuwus, pirapet pisedhepira, hurmat sukanira sira Raden Mantri, ilang asmaranira.

XX.VII. RADEN BANU KELAN DIPUN PARINGI NAGARI KELAN.

Asmaradana

1. Ya ta wau Raden Mantri, pinaringan nagri Kelan, pulang kandhang kang aduwe, wong Kelan suka kalintang, sagunge pra santana, punggawa satriya ratu, mantri wus pulih tyasira.

2. Wonten limang atus nenggih, ratu kang dede santana, tetep kawula tegese, wonten pra ratu santana, sami cangkok nagara, liya saking patang atus, satus wewolu gungira.

3. Wonten limang atus malih', para ratu nagri Kelan, kang ·nak sanak lan ibune, ratu patang puluh sanga, ratu kang sanak misan, sawidak pra ratu agung, punggawane patang leksa.

4. Sakethi kang para mantri, mantri ing Kelan ·. sadaya, liya kang para mantrine, sagung para raja-raja, kathah yen cinatura, wadya Kelan wuwuhipun, mantep ingkang pitung yuta.

5. Mulane kocap ing nguni, raja Kelan bandhu bandha, dene bala santanane, ing mangke prajurit Kelan, samya ageng tyasira, Gajah Biher sutanipun, ingkang kinarya papatya,

6. Sedheng taruna prayogi, Kya Patih Gajah Sawe.rdan, Gajah Biher tuwa kinon, atengga nagari Kelan, Wau Rahaden putra, sinrahken kawruhanipun, wong agung ing Parangteja.

7. Kang among ingkang ngawruhi, apan dudu bapa em ban, Bapa sesilih tegese, dene emban tetep lama, Ratu jin ing Suwangsa, raja Jaswadi puniku, Hiya emban bapa angkat.

8. Tuwin Prabu Jonggiraji, raja Miswan' datan owah, Raden Minsar pafihane, tan pisah pamomongira, wad ya jin kalih praja, · bebektane ingkang ibu, cinatur Raden Suwangsa.

9. Yen arsa panggih buneki, lsmayawati Ngajerak, raja Jaswadi kang nggendhong, yekti manungsa kajiman, Raden Bakdi Ngujaman, Mangkana ingkang winuwus, rajeng Dhayak Yaplulawal.

10. Enjing miyosi ngajurit, kalangkung bramantyanira, dene kapupu Rahaden, mung iku kawruhanira, mila sanget dukanya, gumredeg barise metu, sampun kapang akalangan.

11. Kalbujer sedya ngawaki, sampun anitih dipangga, wadya Rab wus mijil kabeh, miranti tepung akapang, tan owah rakitira, Wau sang prabu ing Kulub, kalbujer nengah ing papan.

12. Prapteng rana nguwuh tandhing, "Metua Sultan Kuparman, iki ta raja Kalbujer, ing Kulub kedhatoning wang, lalajere ranangga, ratu suruhan gegedhug, srayane sang rajeng Dhayak.

13. Tate amungkasi kardi, Lah den age J ayengrana, metua aprang lan ingong, apragola ngaduyasa," suka kang sami myarsa, suraking bala gumuruh, kadya kang wiyati rebah

14. Sang Raja Sarkab ing Turki, amit ingiden umangsah, nitih turangga sang katong, kawot saka:praboning prang, surak bala Kuparman, prapta ing papan wus pangguh, kang aprang wus yaun-ayunan.

15. Sang Rajeng Kulub~ru angling, '"Sapa aranmu narendra? mapagaken yudaningong." Suamur kang tinakonan, "Ya irigsun raja Sarkab, ing Turki nagaraningsun, ratu andeling ayuda."

16. Raja Kalbujer sru angling, "Mundura sang raja Sarkab, tan patut tandhing lan ingong, endi Sultan ing Kuparman." Angling sang raja Sarkab, "lngsun wus tate nalikung, ratu ingkang kaya sira.

1 7. Sagendhingmu ing ajurit, sun watara nora cuwa," bramantya raja Kalbujer, "Hiya ingsun nora sotah, aprang kawalan sira", raja Sarkab Turki muwus, "Mangsa ta ingsun mundura.

xxvm. WADY A DHA y AK SENGARI MANGSAH PRANG MALIH

Durma

I . Nora kena sira ngucap gustiningwang, yen misih urip mami, Payo ratu laknat, apa kang aneng sira, sabudimu sun tadhahi!" asru ngandika, "Sira meksa ngajurit.

2. Lawan ingsun payo kudhunga sun gada," Kudhung sang rajeng Turki, parise malela, ginada sarwi senggak, murub parise metyagni, sang raj a Sarkab, males anggada aglis.

3. Dad ya rame prangira gada-ginada, samya kuwating tangkis, rosaning panggada, kadya gelap barungan, Wau Patih Abunandir, nusul manglaga, amatak ngelmuning jin.

4. Pan sakala Bunandir datan katingal, ngimbangi kang ajurit, wau raja Sarkab, rame gada-ginada, raja Kalbujer angambil, puputhon emas, samaja gengireki.

5. Saking kanthong saruwal kemating aprang, ginutuk Sarkab Turki, gumadhug kang jaja, tan wruh sangkaning balang, aniba sang raja Turki, angthang-athang, kantaka sri bupati.

6. Ginosongan Bunandir tumut mbebayang, susumbar nguwuh tandhing, Kalbujer angakak, "Payo prajurit Ngarab, Barenga aja sarenti, kang para raja, rebuten sun ing jurit ! "

7. Rajeng Kulub Kalbujer wudhu ing aprang, Wau ta duk miarsi, amit mring kang rama, tuwin mring mara tuwa, ingiden miyos ing jurit, Raden Jayusman, mengsah wahana hesthi.

8. lmankabir dipangga idhep ingjanma, saking ing Malebari, paringe kang rama, Sang Prabu Bawadiman, apancal kang ponang hesthi, suku sakawan, sacengkang ingkang putih.

9. Duk baledug pun Iman kabir binekta, martapa aneng wukir, mangkya kang dipangga, pinaringken kang putra, Raden Jayusman miyosi, kapraboning prang, kawot luhuring hesthi.

10. lngkang ibu memanuki lan kang raka, Ngajerak raja putri, saking katebihan, Abunandir tut wuntat, nanging ta datan kaeksi, Rekyana Patya, m bekta pepukul wesi.

11. tigang asta. Raden wus prapteng payudan, surak gumuruh atri, kadya nengker wiyat, angsahe raja putra, prajurit ing Parangakik, kang sineliran, turangga kalih kethi.

12. Kang asaos yen gustine soring aprang, angamuk bela gusti, kajawi punggawa, miwah kang para nata, kang wahana wus miranti, mun tab malatar, munggeng wurining baris.

13. Yun-ayunan Kalbujer asru tatanya, "Sapa ranmu prajurit? abagus taruna, durung sedheng mangun prang," Raja putra anauri, "Heh wruhanira, Raden Jayusman mami.

14. Ing samengko putra lanang kang atuwa, Kalana J ayengmurti, jeng Sultan Kuparman, hiya ingkang patutan, putri saking Parangakik, Putri dandanan, prawira ing ajurit.

15. Nadyan silih tirua ibu digdaya, tate mbanda paraji, undhagi ing driya, prawira mandraguna, Payo ta sri narapati, sapa ranira?" Sumaur: "Hiya mami,

16. rajeng Kulub Kalbujer ratu digd·aya, Hiya den ngati-ati, Jayusman sun gada, kudhunga bandabaya!" Raja putra masang tangkis, sineleh sirah, gajah pun Iman kabir.

17. Sira raja Kalbujer angangkat gada, sarwi amarepeki, saksana anggada, hesthine Raden putra, kena kapinjale kering, kumbaning liman, kena pun Iman kabir.

18. Paris kontal anglumba metoni bedhat, meta pun Iman kabir, anubruk ing mengsah, gundam dipangganira, Kalbujer bakuh ngukuhi, nggada ping tiga, winales sri bupati.

19. Pulet uwal Kalbujer tangkis legawa, ngadeg Raden ambindi, kuwat panggadanya, sigar parisanira,

·Kalbujer sigra angambil, puputhon emas, Sira Patih Bunandir.

20. Sareng ngangkat astane arsa ambalang, rikat Patih Bunandir, astane sang nata, ginitik saking wuntat, ing rotan wesi kinardi, Puthon mas gigal, jimpe astanireki.

21 . Ngenthel tyase dene kemate kaw.ruhan, nulya ginada malih, sirahing dipangga, pecah tiba kaplesat, kantaka gumuling siti, wus tinunggangan, Dening patih Bunandir.

22. Tinalenan binabayang mundur sigra, Dening Patih Bunandir, sang nata katawan, surak kadya ampuhan, ya ta kasaput ing wengi, wus tinetegan, mundur kalih kang jurit.

23. Awurahan baris akelangan, gustine sor ing jurit, wadyeng Kulub samya, gustine kang katawan, santana pra samya nangis, pakuwonira, wadya Kulub angisis.

24. Raja Kulkul Kalkiyah lajeng bujana, ing pakuwonira ji,

Prabu Yaplulawal, Ian Prabu Sindhangdhayang, gunem tingkahing ajurit, Kulkul atanya, "Kakang patih Dabatil,

25. Sapa ingkang mengsah ngasorken ambanda, kakang Kalbujer nenggih?" Dabatil turira, "lnggih Raden Jayusman, patutan ing Parangakik, sekti prakosa, sampun amucungjurit."

XXIX. NGREMBAG GELARING PRANG

Pucung

1. Asru muwus ing Kalkiyah raja Kulkul, "Paran mbenjang-enjang, punapa gelaring jurit, yen amunga prang tandhing boten kuwawa."

2. Alon matur sira sang raja Pangindrus, "Yen inggih kawula, penet garubuh ing jurit, yen wus kuwur antuk ngempakaken kemat.

3. Salamine rembagan sang rajeng Kulub, manjingaken kemat, pangidhu prahara tarik, yekti mangsah sagung bala brekasakan.

4. llu-ilu kalunthuh padhajumrunuh, pan puniku bala, ratune katawan sami, sentanane ingajak ngamuk angrebat."

5. Sarni rembug sira Yaplullawal Prabu, myang rajeng Kalkiyah, Wuwusen Patih Bunandir, kang anukma marang pakuwoning mengsah.

6. Wus angrungu kabeh sarembuging mungsuh, yen arsa prang cidra, garubuh ing benjing-enjing, ngempakaken kemate wong Sindhangdhayang.

7. Wusnya putus Bunandir anulya wangsul, mring pakuwonira, wong agung ing Ngalabani, Kyana Patih Bunandir atur uninga.

8. Lajeng matur Bunandir saaturipun, mring sang Kakungingrat, sigra denira ngundahngi, yen besuk prang prajurit ingkang wahana.

9. Samektesuk Wong Agung parentahipun, mring sagunging bala, wong Dhayak ing benjing-enjing, Hiya padha rumeksa ing upacara.

I 0. Padha tunggu palangkane gustinipun, dene kang ajaga, prang cidrane Nata Dewi, Ian kang rayi Pangeran Bakdi Ngujaman.

11. lki mungsuh ngangsahken bala lelembut, pan sampun apungkas, sakathahe kang pinikir, para putra angukuhi wadya dharat.

12. Dene sagung atmajane para ratu, samya angirida, pamuke wadya turanggi, ingkang liya turangga pinangku rama.

13. Bihal senuk blegdaba memreng karenthu, dalu tan winama , ya ta kawuwusen enjing, atengara mijile baris mdatar.

14. Pan Wong Agung neng wijohan palowanu, sagung para na ta, wadyane ingkang turanggi, kadya alun gumulung samya met papan.

15. Barisipun beda lawan wau-wau, kendhih dening kuda, Prajurit Dhayak Sengari, samya ngungun wong Kuparman salin gelar.

16. Wus angumpul Nata Dewi lan kang ibu, mungsuh tan miarsa, Retna Dewi Kuraisin, ingkang badhe nampeni kemating mengsah.

17. Samya metu kang para narpati mungsuh, barise malatar, manjing ing gelar wus kesthi samya ngadhep nganti dhawuhing parentah.

18. Sira Prabu Yaplullawal raja Kulub, wus munggeng wahana, bakarles sungu bang gadhing, munya barung titihane rajeng Dhayak.

19. Sirah lembu awak macan gung aluhur, raja Sindhangdhayang, Pangindrus nitih jenggiri, awak naga sirahe menjangan ranggah.

20. Mawi apus kakapa kasuran pitu, tatali marapat, bakuh binayut belandhit, yen pinancal dengkeng undurira milar.

XXX. PERANG BRUBUH

Dur ma

1. Ngawe bala sasmita sareng umangsah, rajeng Dhayak Sengari, Sang Prabu Kalkiyah, Ian patih Sindhangdhayang, bareng ngamuk sawadyeki, wendran ayutan, tan nana kang turanggi.

2. Bala Arab anon ing mungsuh umangsah, sareng mangsah nadhahi, Sri Bupati Kebar, prajurite turangga, sakethi kang nitih hesthi, Ian kalih leksa, ngirid bala ngawaki.

3. Rajeng Kandhabumi wadyane turangga, pan kalih tengah kethi, kalih tengah leksa, prajurit munggeng gajah, mangsah rajeng Kandhabumi, angirid bala, ngawaki nempuh wani.

4. Prajurite Sang Aprabu Kewusnendar, turangga tigang kethi, gajah tigang lcksa, senuk blcgdaba bihal, sakethi kang manca wami, nateng Yujana, ngirid bala ngawaki.

5. Ingkang kanin sadaya ingkang waluya, sang prabu ing Ngabesi, wadyane turangga, patangkethi gembira, patang Ieksa nitih hesthi, · angirid bala, Sadad Kadarismani.

6. Datan kena winuwus prajuritira, mung sagung kang pangirid, sagung para nata, kuda yutan awendran, abaran kiman prajurit, gajah ewonan, magute kang prajurit.

7. Kadya bumi atangkep Iawan akasa, Wadya Rab ingkaitg wuri, sangsaya gung prapta, kadya samodra pasang, Iir wangan nempuh jaiadri, kang wadya Dhayak, ingurugan papati.

8. Prapta riwut paiagan aliru papan, istijrat andhatengi, gumiudhug ngawiyat, sindhung angkara bajra. tedhuh riris awor angin, bala Ieiembat, kang sami mangsah jurit.

9. Nata Dewi Ian ari Bakdi Ngujaman, ing reh wus amiranti, Bapa kalih samya, tan-tebih Ian kang putra, mungsuh prahara kabalik, bingung kang aprang, rame awowor titih.

10. Ingkang gada-gi.nada pedhang-pinedhang, ana cangking-cinangking, kang sendhal sinendhal, miwah rajang rinajang, acaruk cacap calimprit, paworing aprang, mungsuh rowang keh mati.

11. Kadya guntur sakethi yuta ruhara, Dhedhet madyaning jurit, 1 raja Yaplullawal, nyarampang nyawat pedhang, eca neng titihaneki, salukun. gada, nyamber akeh kang tapis.

12. Sira raja Jaswadi lan raja Miswan, miwah Patih Bunandir, awor jin wus bisa, nempuh nanggulang mengsah, lelembat kang den tadhahi, rame puyengan, wau sang Nata Dewi.

13. Yaplullawal jinemparing ing trisula, winuwung saking nginggil, sang prabu ing Dhayak, · kacundhuk sirahira, tancebing trisula manjing, telak mangandhap, pan kadya den sunduki.

14. Pundhak kalih kena kipinging trisula, tumancep anunduki, aniba sang nata, bakarlese pinedhang, mati ing raja Jaswadi, sang rajeng Dhayak awake den irisi.

15. Nanging ingkang trisula tetep neng sirah, lawan pundhake kalih, malih geng angganya, trisula milu mekar, tan bisa umangsah jurit, abiyang-biyang, astane kalih mati.

16. Dene cawang trisula manjing ing pundhak, mila-astane mati, ebat kang tumingal, saparan rembyah-rembyah, tan ana bisa nguculi, lelembut giras, mulat gustine kanin.

17. Nateng Sindhangdhayang pan sampun kacandhak, dening raja Jaswadi, binating ing sela, pejah dadi reksasa, pinanah Patih Bunandir, jajane pecah, , niba angolang-aling.

18. Abunandir wus antuk wewulangira, Wong Agung Jayengmurti, "Sapisan kewala, sira pasthi palastra!" Pardiyusuta ambanting, ing badanira, ajur ing sela miring.

19. Raja Kulkul mati pinacas ing padhang, dening Rahaden Mantri, pangeran ing Kelan, gusis mungstih sarsaran, sang rajeng Dhayak Sengari, pejah tan pejah, tetep dadi memedi.

20. Lamun ana memedi cundhuke panah, tuwin pundhake kalih, iku rajeng Dhayak, sanggone rembyah-rembyah, tan ana bisa nguculi, ingkang angruwat, yen tan gambuh ing jurit.

XXXI. WADY A DHAYAK SENGARI KASOR YUDANIPUN

Gambuh

I. Akeh babandan ratu, miwah babandaning punggawa gung, kang wus nungkuI pra samya dipun uculi, Nata Dewi sigra niyup, manggihi sang prabu karo.

2. Miwah kang rayi sampun, sira Rahaden Ismayasunu, wus apanggih kalawan Prabu Yunani, ngandika Sang Retna Prabu, dhateng paman prabu karo.

3. "lnggih sirnaning mungsuh, Ian wadyane punggawa gung-agung, kuia pasrah dhateng paman Prabu kaiih, yen suwawi kalihipun, jajaraha mring pakuwon.

4. Lawan punggawanipun, nagri ingkang sekawan pengayun, Sindhangdhayang Iawan ing Dhayak Sengari, nagri Kaikiyah Ian Kuiub, kuia mantuk amakuwon.

5. Mangke Iamun dinangu, ing kangjeng rama kula umatur, Iamun paman Yujana Iawan Yunani, sami ngentosi kang kantun," sandika kalih sang katong.

6. Wau sang Retna Prabu, law an kang rayi ngirid ing pungkur, prapta ngarsanira ingkang rama sami, tur sembah kalih wot santun, sumungkem ing pada karo.

7. Matur sirnaning mungsuh, kathah bebandan kang para ratu, paman kalih ingkang sami angen tosi, Kewusnendar lan Tamtanus, titilare paman katong.

8. Tan antara prapta wus, Kewusnendar lan Prabu Tamtanus, lan sagunge pra ratu ingkang pangirid, anadhahi ing prang pamuk, samyangsal babandan katong.

9. Katur ing Jayengsatru, nagri sakawan pangajengipun, kang tetiga ratune ingkang ngemasi, satunggal rajeng ing Kulub, ingkang binanda binoyong.

l 0. Papatih kalih nungkul, papatihira Sang rajeng Kulub, Sindhangdhayang pun patih Dhayangunari, lan patih Dhayak anungkul, Patih Dabatil ponang wong.

l l. Lan pra dipatinipun, mangkana wau Sang Jayengsatru, kinen medalaken para ratu katri, saking ing panjaranipun, katiga wus samya miyos.

12. Prapta barisan sampun, alon ngandika wau Wong Agung, "Heh sang ratu katri kang katawan jurit, apa ta sedyanireku, apa urip apa lay on?

13. Lamun anedya lampus, nuli ingsun pateni sireku, yen anedya urip salina agami, jeng Nabi Ibrahim iku, yen tuhu milu maringong."

14. Matur sang rajeng Kulub, law an ta sira sang rajeng Ngusur, katigane sang rajeng Rukmadameki, nuhun urip aturipun, datan lenggana sapakon."

15. Sinadataken sampun, Nabi Ibrahim agamanipun, wusnya ngucap sigra denya anguculi, samya nembah nguswa suku, pinaringan manis enggon.

XXXll. RADEN JAYUSMAN KAJUMENENGAKEN NATA ING MALEBARI

Dhandhanggula

I . Pinaringan palenggahan sami, ngantukaken ing karatonira, in"g Kulub raj a Kalbujer, sang Dirkudahaneku, · Rukmadama karatoneki, rajeng Ngusur kinarya, anggentosi Kulkul, jumeneng aneng Kalkiyah, ratu agung Kalkiyah raja Dukyadis, dening Ngusur nagara.

2. Wonten arine raja Dukyadis, wus pinundhut mring sang Kakungingrat, Raden Dukyanis namane, kinarya ratu Ngusur, wus paparab raja Dukyanis, langkung marwata suta, kalih ciptanipun, utang pati utang wirya, nugrahan geng ing urip tan den wuwuhi, karaton kaluhuran.

3. Patih Dhayak ki Patih Dabatil, wus kinarya ratu nagri Dhayak, raja Dabatil namane, ing Sindhangdhayang iku, papatihe kinarya aji, Dhayangunari nama, nanging kalihipun, kinen sami angidhepa, kalih pisan maring patih Abunandir, winuwuhan paparab.

4. Patih Ngaenan kami Bunandir, ratu Dhayak ratu Sindhangdhayang, samya pratandha kalihe, nyaosi gamelipun, rajeng Sindhangdhayang Ian patih, Dhayak Sengari raja, ing pangidhepipun, nyaosi penandhonira, mring Ki Patih Ngaenankami Bunandir, ngestreni pasamuhan.

5. Wus mangkana jarahan binagi, dene sagung para raja-raja, donyane Ian wong wadone, apangkat pandumipun, ratu ngarsa miwah pawingking, Sang Prabu Bawadiman, wau kang winuwus, kang putra Raden Jayusman, pan jumeneng ing Kusniya Maiebari, deny a ngluwari ujar.

6. Arsa mangun kapandhitaneki, mukim dhedhekah ing pulo Barjah, pan sampun lami kajate, mring kang raka wus katur, mumpung Ki Seh Wahas Medayin, maksih neng puio Barjah, pininta pangestu, Wong Agung ngandikeng putra1 "Kuraisin sira utusana mulih, marang nagri Ngajerak.

7. Tur uninga mring ibumu Nini, tuwin hiya marang eyangira, kalamun iki wayahe, sun adegaken ratu, ki Jayusman pasrahe ugi, wong tuwane magawan, mandhita dhudhukuh, sira suwuna paparab, karatone neng Kusniya Malebari," kang putra tur sandika.

8. "Lan ibumu aturana Nini, kang ngangkata marang arinira," kang putra sandika ture, umesat duta mabur, Dyan Wong Agung sigra ngundhangi, mbuburu iwak wana, miwah samodra gung, kali-kali kang bengawan, kinarakat wau Kya Patih Bunandir, parentah pra dipatya.

9. mBusanani sajroning nagari, sagunging reh sampurna sadaya, wuwusen wau dutane, marang Ngajerak rawuh, katur marang sang prabu kaki, tuwin Dewi Ismaya, wau badhenipun, nora ngamungken utusan, angawaki ing Kusniya Malebari, Ya ta Dewi Ismaya.

I 0. Marek ing rama matur wotsari, "Wayah sampeyan Bakdi Ngujaman, ing nagari Kelan mangke, eyange sampun kukum, wus linabuh tengah jaladri, tilare raja Kelan, pinaringkt:n sampun, dhateng ing wayah paduka, nanging boten jinenengaken narpati, satriya geng kewala.

11. Amung wayah tuwan Parangakik, pun Jayusman angluwari ujar, pasrahe mara tuwane," Ngandika prabu sepuh, "Putuningsun ingsun wuwuhi, parabe ing karajan, Hiya Sultan Agung, ~ayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari, sira null mangkata."

12. Pinaringan makutha bukasri, pusaka saking nagari Ngajerak, kalpika sarta badhonge, sesotyane pinunjul, pitung atus kembaran sisih, lamun den ajenana, ing makutha iku, aji sangang atus yuta, mawi kikmat kasekten pusakaning jin, budhal Dewi Ismaya.

13. Kang andherek kathah kang para jin, ambekta bala nem likur yuta, napak ing nggena kabeh, praharaha gora riwut, gumaludhug maruta tarik, pratandha jin lalampah, riwut siwat-siwut, musus ingkang bayu bajra, aliweran dhedhet tedhuh ing wiyati, geger dhemit alasan.

14. Liniwatan dhedhemit priyayi, manna ngili ajrih pinet tundhan, anggendhong ngater lakune, milane kawur-kawur, jin alasan samy a malencing, mangkana lampahira, wadya jin penganjur, kathah ingkang sampun prapta, jin pangarsa ing Kusniya Malebari, kacatur pitung dina.

15. Prahara angin gora wor riris, dupi sampun prapta pitung dina, lsmayawati praptane, umres ingkang rum-arum, samya eram ingkang para ji, kang anyar durung mulat, ing pratingkahipun, kang wus lami para raja, malah samya tamuwan pawong sanak jin, pinanggihan jro gubah.

16. Ya ta Wong Agung anengjro purl, para garwa ngandikan sadaya, miwah para ratu kabeh, wruh kan rayi mah rawuh, ganda pedhes kang awor riris, ing ngarsa ganda dupa, ing wuri ganda rum, arume kang kembang-kembang, awor pedhes pratandha celak sang putri, tan antara Sang Retna.

17. Prapta niyub lajeng manjing puri, minkis kijab ing netra katingal, ngabekti aneng padane, para garwa kumrubut, ngabekti mring kang lagya prapti, gantya kang paraputra, kumrubut angujung, ing ibu retna Ismaya, wtisnya tata ing papan panggonan linggih, Matur Retna lsmaya.

I8. "Salamipun bapa njeng Kiyahi, sigra andheku Sang Kakungingrat, Ian punika peparinge, dhateng ing wayahipun, pusakane madeg narpati, badhong lawan matuha, Ian kalpikanipun, punika kang sotya mapan, anakane nenggih kang maiukat gaib, kagungan jeng Suieman.

19. Andikane ramanta Kiyahi, mawi sawab inggih sawatara, miwah makutha badhonge, Ian malih welingipun, ingkang eyang anjujuiuki, paparabing karajan, nenggih Sultan Agung, Jayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari," ndheku Sang Kakungingrat.

20. Kurmat ndheku saha waspa mijil, dangu-dangu mesem angandika, "Heh yayi Sudara kiye, nugrahan geng rawuh, ingkang eyang amusakani, kapraboning karajan, besuk Soma ngayun anggekna ing putranira," nembah tampi raja putri Parangakik, wau ta lajeng dhahar.

21. Wus sampurna sakathahing pikir, nuju praptane ing dina Soma, ing ngriku pan bawahane, badhe ngadege ratu, Raden Eseh Wahas wus prapti, tuwin ngerig pandhita, saking gunung-gunung, ngulama para syuhada, andaledeg saking gunung wukir-wukir, aglar ing panangkilan.

22. Para ratu satriya dipati, Hulubalang kang mantri tampingan, woilg Kusniya prapta kaabeh, pinepakaken wau, sipat mantrining para aji, tan ana kang kantuna, ing pakuwonipun, supenuh kang para raja, punggawane satriyane sipat mantri, paseban lir samodra.

23. Pra pandhita ewon ingkang prapti, sampun mijil sang Surajengjagad, sarwi anganthi putrane, wusnya tata alungguh, Ki Seh Wahas ingkang sinandhing, kering para pandhita, kanan para ratu, ing ngarsa Sri Bawadiman, Harya Makta Adipati Guritwesi, mbanjeng kang para putra.

24. Para ratu wadana nambungi, sawurine ingkang para putra, para purtri sawurine, wong Agung kang tetelu, ingkang celak Sang Jayengmurti, Marmaya Arya Maktal, Bawadiman Prabu, Wong Agung Surayengjagad, angandika mring sagunging para aji, lawan para pandhita.

25. "Estrenana sakathahe sami, putraningsun hiya ki Jayusman, ing mangke sun adegagke, jumeneng ratu agung, neng Kusniya ing Malebari, jujuluking nalendra, hiya Sultan Agung, Jayusman Samsu Murijal, kang ngadhaton ing Kusniya Malebari, Ian pasrahe kang rama.

26. Patih Ngaenan Kami Bunandir, dening isen-isening wijohan, ing Kulub raja Kalbujer, kalawan malihipun, ing Kalkiyah raja Dukyadis, raja Dukyadis lawan, sang prabu ing Ngusur, iki isening wijohan, senapati prajurit panata baris, katri manggalaning prang.''

27. Ngestokaken sagung kang para ji, pra pandhita ngestreni sadaya, jumurung andongakake, luhure adegipun, neng Kusniya ing Malebari, Mijil wastra tigasan, saking kutha mbrubul, atumpuk neng panangkilan, pira-pira sanggen-enggen kadi wukir, maksih nggili kang prapta.

28. Lan talaman saking jroning purl, dhinawuhken dhateng para raja, talam kencana kabehe, kang roaring punggawagung, sagung talam suwasa sami, roaring mantri salaka, mangkana winuwus, lalarih mbanjeng timbalan, pira-pira muliyaning kang binagi, leksan ingkang talam mas.

29. Kethen talam suwasa binagi, sagung tadhahan bebas sadaya, kang wastra mring wadya kabeh, datan kena winuwus, bawahane kang madeg aji, wutah donya awendran, wus tan kena ngetung, yutan abaran akirnan, wus samekta pandhita kang atur idi, sampumaning bawahan.

;30. Lajeng kasukan sagung para ji, panangkilan Wong Agung ngadhatyan, lan kang putra ratu anem, sapraptaning kadhatun, ingkang putra kinen ngabekti, mring kang ibu Ngajerak, umangsah angujung, ingaras ingkang mustaka, wusnya nembah ing ibu Ismayawati, nulya ibu ·sadaya.

31. lngkang ibu Ismaya nedhaki, mring puranira wau sang nata, kang umadeg sultan anom, sagung kang para ibu, ngiring Dewi lsmayawati, prapta gupuh tumedhak, rawuhing kang ibu, apan wawrat sepuh lagya. sira Dewi ratu nem Kun-amaryati, sigra mangsah manembah.

32. lbu sadaya den kabekteni, wusnya sami alenggah sadaya, lsmaya lon pandangune, "Pira ta nimbok mantu, wawratanmu? "sigra nambungi, Sudarawreti nembah, "Sampun sangang tengsu." Gumujeng sarwi ngandika, mring wawratan raja putri Parangakik, "Heh sira iku jabang,

33. metua saking guwa garba glis, sumiwia marang eyangira, mumpung atedhak marene, kongsia kondur iku, beyanana nem atus kethi, mangsa ta kelakona, tedhake eyangmu?" gumujeng kang amiarsa, wusnya tata pepundhutanira mijil, kang sarwa rum sadaya.

34. Olah-olahan saking cara jin, rame dhadharan kang para garwa, lngkang winama ramene, sanagara gumuruh, wong Kuparman lawan wong bumi, watara pitung dina. suka-suka nutug, wau prameswarinira, Sultan anem ing Kusniya Malebari, mbabar miyos priya.

35. Tinedhakan eyang Jayengmurti, kaliyan eyang Dewi Ismaya, miwah kang eyang Sultan Seh, kang mangun pandhita gung, Raden Wahas tumut nedhaki, kang jabang bayi sigra, piuundhut pinangku, "Yayi sira parabana, putunira iki nganti ing sireki," matur Retna Ismaya.

36. "Raden Sayiddiman ta puniki, Raden Makmur Nurkarbi Kusniya," nuli kang Ngajrake, pan kathah paringipun, sampurnane pratingkah neki, kuneng wau sang Nata, Dewi Ian kang ibu, apamitan Ian kang raka, Ngalilani Wong Agung Surayengbumi, kondur marang Ngajerak.

37. Rajeng Suwangsa raja Jaswadi, rajeng Biraji sang rajeng Miswan, Ian Raden Minsar putrane, kantun pamit atunggu, mring kang putra sawadyanekL Wau ta sang pandhita, amit adhudhukuh, mring pulo Barjah kalawan, Raden Eseh Wahab arsa anjenengi, mangun menedi papan.

38. Padllepokane ing Arga Puri, ing pulo Barjah mindha kadhatyan, wukir kang radin sitine, prenah dhepokanipun, makam Adam kang den enggeni, kang kiwa Bawadiman, kangtengenwinangun, dene ki Seh Raden Wahas, kang kinarya padhepokanira sami, wukir rineka pura.

39. Pan tigang jam lelongkangireki, nggene ki Seh Raden Wahas ika, apan ler padhepokane, pan sami rakitipun, sri rerenggan kang sarwa sari, botrawine amalang, angubengi dhukuh, kunang kang tetep martapa, Kawuwusa ing Kusniya Malebari, mucung Sang Kakungingrat,

XXXIll. NGARAB KADHATENGAN MENGSAH

Pucung

1. Badhe kondur maring Kuparman Wong Agung, angundhangi bala, kusuma Sudarawreti, anen:ggani putra neng nagri Kusniya.

2. Ingkan tumut kondur Sang Retna Marpinjun, Ian put_ri Karsinah, Retna Sirtupelaeli, saputrane tumut kondur mring Kuparman.

3. Lawan tumut putri Kuwari Ian sunu, mring nagri Kuparman, Rahaden Hasim Kuwari, ingkang putra Rahaden Bakdi Ngujaman.

4. Kinen mantuk dhateng ing Kelan rumuhun, Yen wus tigang warsa, nusula mring Kuparmani, asranga Ian ibu Retna Sudara.

5. . Lan sang prabu Kusniya sareng anusul, dadya kang titah, mangkana kang para aji, apan sareng budhale ungkur-ungkuran.

6. Tan winuwus ing lampah mung praptanipun, nagari Kuparman, angadhaton sagarweki, para ratu angadhaton sowang-sowang.

7. Lagya rawuh para ratu ingkang kantun, kang tengga nagara, pan arsa den parentahi, pan akarya rakit dalem pura gangsal.

8. Kilenipun kang kalih kang para ratu, ingkang sinaosan, Sultan anem Malebari, lawan ingkang putra rayi Raden Rustam.

9. Wetanipun tetiga saosanipun, nenggih Raden Ruslan, Ian pangeran Kaelani, Raden Hasim Kuwari tumut neng wetan.

IO. Wonten wuwus kadi sareng lampahipun, tinata ing kandha, sayekti ginawe genti, wonten ratu ageng prawira digdaya.

11. Ratu wudhu tanpa tandhing ing prang pupuh prajurite kathah, ing Polat prajanireki, ajujuluk sang raja Kuwari Usman.

12. Pan anglurug, nagari Mekah jinujug, sedya ambebahak, tigang yuta wadayaneki, kulit pethak jinise Kuwari Usman.

13. Pan angrungu simane sang Jayengsatru, aprang lawan raja, ing Dhayak mungsuh dhedhemit, Yaplullawal kang numpes sang Jayengrana.

14. Milanipun wanine karya angridhu, sanadyan uripa, Wong Agung Surayengbumi, dhasar nedya ngayoni ngaben prawira.

15. Dedegipun pi tung puluh gas sang prabu, lajeng ngepung Mekah, anjarah ambeboyongi, abusekan gegere kang ngungsi kitha.

16. Sarni tutup wong mekah sakethengipun, katuju pra kadang, katiga pra samya prapti, ingkang sami andherek Sultan Kuparman.

17. Pan ingutus ing rayi Sang Jayengsatru, angirim jarahan, mring sagunging pakir mi skin, ingkang sami aneng jro nagari Mekah.

18. Rembatipun tigang leksa cacahipun, binagi martiga, saduman mring pekir miskin, kang saduman mring kang tunggu lawang kitha.

19. lngkang kantun saduman sentananipun, putra Mekah ingkang tetiga kang lagya prapti, prajurite patayare anyaleksa.

20. Dadi cukup anadhahi mungsuh rawuh, inggih ingkang prapta, tuwa Raden Abutalip, ingkang rayi Rahaden Aris Bulahab.

21. Arinipun nama Raden Abdulsamsu 1 sadaya kang raka, mring Wong Agung Jayengmurti, sami dawcg yen aprang wonten ing Mekah.

22. Yen anglurug tan wonten ingkang den adu, andhandhang magut prang, sangct ajrih ingkang rayi, bokn arsa Wong Agung Surayengjagad.

23. Kang puniku mangsa tiwasa prang mupuh, darahing prawira, kang putra Nabi Ismangil, Menak Kendar luluhunge prawireng prang.

24. Duk puniku wong Mekah tan ana metu, saking palataran, wau denira nadhahi, rame prang Ian raja Kuwari Usman.

25. Wonten sunu ing Mekah laire kantun, wuragile kadya, nama Raden Mir Anjilin, apan lagya umur kawan welas warsa.

26. Pan puniku Raden Mir Anjilin kudu, miyosi prang jaba, nanging tan ana nuruti, sami aprang saking salebeting kitha.

27. Wonten nengguh satriya ageng lelaku, rong kethi kang wad ya, nama Raden Banu Arli, pan puniku Marmadi kang darbe suta.

28. Patutipun randhaningjobin rumuhun~ Iari Raden Marjaman, sanes ibu Mukabumi, tunggil ibu kalawan Dewi Lui Jahar.

29. Ramanipun Jobin Lui Jahar rumuhun, Luljahar kagal"Wa, nglini Raden Maryunani, Banu Arli Ian Umar Madi patutan.

30. Praptanipun saking Kaos nagareku, tutuwi mring kadang, sanes rama tunggil bibi, marginipun malipir paminggir Mekah.

31. Lampahipun katanggor pakuwon agung, pangarsaning lampah. umatur yen won ten baris, ngepung Mekah Si Polat Kuwari Usman.

32. Embanipun sundhulane ingkang ibu, ing nguni boyongan, yeku putra Mukabumi, Emban paman Raden Wajahjami nama.

33. Duk angrungu panganjure kinen mundur, "Aja kajarahan, mbok iku mungsuh nyidrani, raja Polat cidra Sri Kuwari Usman."

34. Wus angumpul raja putra mantrinipun, prajurite samya, ngumpul sadaya tinari, "paman Wajahjarni paran budinira.

35. Mungsuh iku sedyane aprang anambuh, Mekah ana apa, yen nedya perang sayekti, sayektine nusul mring nagri Kuparman.

36. Lon umatur kang paman "penede iku, wong menangi buja, pagene dipun singgahi, inggih daweg binukti sakelar-kelar.

37 . Jer puniku nyidrani ing gustiningsun, Payo cinidranan, ginitik ing mengko bengi." Wajah jami angling "iku dudu lampah.

38. Rina iku pinaguta pinrih bingung, binawur dahana, pakuwon sinawat geni, boten nistha animbangi mungsuh cidra."

39. Sampun putus pakewuh ingkang rinembug, mung ngamuk kewala, wadya jro Mekah sayekti, nunten mirsa tulung prang mengakken lawang.

40. Lamun uwus ingjaba Ian ingjto kumpul, sayekti prang tata, angaben sami prang tandhing, nadyan silih sumengka mangsa mundura."

Durma

Wus samekta pinethet prajuritira, Rahaden Banu Arli, wadya nitih kuda, kawan leksa sadaya, neng wana atata baris, pangiris lampah, kang paman Wajahjami.

2. Kalih ewu prajurite mangsah aprang, kang jaba angobongi, pakuwoning mengsah, sawusnya rakit dadya, tengara umung thongthong grit, mangsah anunjang, gumuruh suraknya tri.

3. Mungsuh lagya jeng-ajengan mring jro kitha, kagyat prapta ing wuri, kang mungsuh anunjang, prapta ngamuk ing wuntat, Ian ana ingkang ngobongi, geni wus mubal, prajurit ngamuk wani.

4. Raden Wajahjami lawan ingkang putra, Rahaden Banu Arli, rampak ngamuk nengah, marani nggonfrig raja, kotbuta nempuh angungkih, enggoning raja, tinunjang anadhahi.

5. Rame uleng-ulengan pamoring aprang, prajurit ing Kohkarib, sami antuk papan, ngiwut angidak nujah, wus katahah antuk pepati, bala jro kitha, kang munggeng panggung sami.

6. Raden Arisbulahab waspadeng tingkah, Ngabdul Samsu ningali, lamun ana raja, ngapmk saking ngiringan, Wadya Mekah mbukak kori, prajurit medal, samya anempuh wani.

7. Wajahjami mangsiti prajuritira, yen bala Mekah mijil, minger awor sigra, wus kadya sinaringan, mungsuh rowartg kang miranti; pamore uwal, wus golong bagi-bagi. .

8. Wus apajeg mungsuh baris lawan rowang, kapang-kapang kang baris, tinata kalangan, senapati tan ana, ing reh ingkang misesani, Dipati Mekah, ngamungken para siwi.

9. Datan ana ingkang lenggah ing wijohan, sadaya munggeng kursi, apapak kewala, tan ana luhur andhap, amung kang sepuh sakedhik, Arisbulahab, kalawan Abu Talib.

10. Ngabdul Samsu kalawan Amir Umiya, Raden Amir Anjilin, Kohkarib narpatma, kalawan ingkang paman, sira raden Wajahjami, apan sadaya, kang sami munggeng kursi.

11. Baris Polat wus tata punggawanira, munggeng ngamparan rukmi, kang ndarbeni lampah, raja Kuwari Usman, punggawaning kang para ji, aglar ing ngarsa, suratira wus prapti.

12. Mring barise wong Mekah wus katampanan, suratira: Saug Aji, Sri Kuwari Usman, binukeng pra santana, tetemt>unge kang kinteki., "Apa wong Mekah, siji tan aria j anmi?

13. Apa anjing kewala kang ana, dene cidra ing jurit, hiya eling sira, sun gawe karang abang, tan wurung prajanireki," Wus ingangsulan, surate Sri Bupati.

14. Ratu Polat sang raja Kuwari Usman, duta tan dangu prapti, angsal wangsulan srat, r· · - binuka tembyp..._gira, ~ .. -. ~ .... ... ... 1 '·' ' ' t . . :.:.:~:;·; .. '\~jl. /. :·.J

120 Ll:~ '~~ '::; ~ ,;;; '::~" , ·-"'·"-- --

"Heh rajeng Polat sireki, yen bala Mekah, anut cidranireki.

15. Dene sira ratu gedhe tambung lampah, maniak tan darbe kuping, yen nagari Mekah, senapati tan ana, mung wong wadon bocah cilik, yeku kang ana, yen sira arsa jurit.

16. Pasthi nusul marang nagari Kuparman, wong sepi den parani, mengko balanira, keh rusak dening bocah, iku putra ing Kohkarib, metu prawira, •hiya si Banu Arli.

17. Hiya sira .kang gawe tuwa mating wang, saking cidranireki, dadi raganingwang, metu teka ing bocah, manjing ing wong tuwa mangkin, kabeh wong Mekah, wus marl rare cilik.

18. Metu saking pasamuwan sing-atiwas, mengko padha manjingi, hiya pasamohan, ingkang luwih utama, wit saking praptanireki," sang rajeng Polat, asmara duk miarsi.

Asmarandana

1. Nateng Polat gya anangis, sarwi anungkemi layang, ngumpulaken punggawane, ingkang para hulubalang, prajurit para nata, wonten wewolu kang sepuh, Andele Kuwari Usman.

2. Andeling prang and el pikir, kang nama raja Duwelah, kalawan raja Jangkuwes, raja Danider puniku, miwah sang raja Satlam, raja Derlandrek puniku, lawan raja Menirjundap.

3. Raja Sapaldan Tinahin, Bureng lan raja lndriyan, anyelak mbekta kursine, serat gantya tinupiksa, ana kang null mojar, "Pu!liki pikir satuhu, caraning ratu mangun prang,.

4. Jer paduka sanget sisip, kutha sepi kang kinepang, mangke anemu mangkena, Nusula roaring Kuparman, mangsa den ladenana, memungsuhan lan Wong Agung, angur suwita tinemah.

5. Lawan bala paduka ji, punika wus kathah risak, mapan ta sampun kalakon, inggih ta sadasa-dasa, untung ilanging lampah, tembunge serat puniku, nglelingsemi ing paduka.

6. Sang nata ngandika wengis, "Mangsulana srat panantang, ingsun 'tan arsa binalek ! " prapta nggone baris Mekah, panantange kang munggah, mupakat prang tandhing gupuh, sahanane bo bocahan. ·

7. Sigra miyosi ngajurit, Rahaden Aris Bulahab, anitin turangga kawot, sakapraboning ayuda, prapta papan susumbar, "Heh payo metua gupuh, irtg kene padha prakosa."

8. Wong Mekah surake atri, wong Kohkarib awurahan, Wong Polat raja Derlandrek, umangsah nitih turangga, nander prapteng payudan, ayun-ayunan sru muwus, ''Wong Mekah sapa ranira?"

9. Asru denira nauri, "Ngong Raden Aris Bulahab, Lah sira sapa arane?" "Ya ingsun adeling Polat,

Derlandrek araningwang, Payo apa na sireku ! " Ngling Raden Aris Bulahap.

10. "Dudu watak andhingini, ing ayudha caraningwang," Angling sang raja Derlandrek; "Den prayitna ingsun gada, kudhunga bandabaya!" Dyan Aris Bulahab kudhung, ginada tangkis legawa.

11. Rame denira ajurit, Derlandrek nggada ping tiga, winales nempuh parise, jumebret panggadanira, Raden Aris Bulahab, pinindho asru pinupuh, Derlandrek males anggada.

12. Arame bindi-binindi, dangu denya ngundha gada, sareng aseleh gadane, agantya pedhang-pinedhang, dangu prang main pedhang, ruket pedhang sami putung, sami mudhun saking kuda.

13. Sareng denya marepeki, Rahaden Aris Bulahab, jinunjung raja Derlandrek, awanti-wanti ingangkat, Dyan winales cinandhak, raja Derlandrek jinunjung, binanting tiba kantaka.

14. Sigra denira nggosongi, Aris Bulahab susumbar,

"Endi prajurite maneh, iki si Aris Bulahab, kadange let tetiga, Ian kalana Jayengsatru, Wong Agung Surayengjagad.

15. Elet telu tuwa mami, atmajeng Dipati Mekah, Banu Kasim tedhak Kures ! " Turangga mider ing papan, sigra prajurit Polat, raja Danider umagut, prapteng papan sigra panggya.

16. Sang raja Danider angling, "Heh sira Aris Bulahab, dene muncar susumbare, sira sadulure tuwa, marang si Kakunging:at, dene nora dadi ratu, dedegmu iku prakosa.

1 7. Suwitaa ratu mami, tinggalen · sadulurira, pasthi sira dadi katong," asugal pangucapira, Raden Aris Bulahab, "Tan sudi nembah ratumu, nora kudu dadi raja.

18. Balik ta ingsun naleni, mring ratunira kaduga, Lah payo laknat den age, apa kang ana ing sira." Danide:r narik pedhang, Aris Bulahab winuwung, kang medhang malah ping tiga.

19. Winales pinedhang aglis, arame pedhang pinedhang, adangu tan wont en kasor, kasaru surup Hyang Arka, mundur kalih kang aprang, Wong Mekah makuwon mangsuk, lajeng marek Sang Dipatya.

20. Raja putra ing Kohkarib, katur ing sang adipatya, ngandika prapteng ngarsane, nembah nguswa delamakan, ingaras kang lungayan, sinungga tinamu-tamu, akathah prajuritira.

21. Sang Dipati lingira ris, marang kang putra sakawan, "Paran ta iki becike, apa orang tur uninga, ~ya mring arinira, mungsuh iki ratu agung, prakosa asugih bala."

22. Kang putra umatur sami Tuwin ture raja putra, Kohkarib: "Dhuhsampun age, temahan nyuweni manah, manawi binant.onan, boten angsal sisinau." Mir Anjilin nambung sabda.

23. "Bener ki putra Kohkarib, lamun atura uningC:t, inggih tan wurun~ binanton, pinrih puniki tutuga." Mesem sang adipatya, mring apatih Abunanggur,

24. Arine Umar Mayeki, Umiya Jumiril suta, sasedane won tuwane, Pakanjun iku kinarya, angreh bala ing Mekah, kyana Patih Abunanggur, gagah prakosa tur keras.

25. "Saosa taratag jawi, den ajembar tarub rambat," Kyana Patih nulya age, lawan bala tigang leksa, karya teratag dadya, datan kawarna ing dalu, kapungkur wus prapteng siyang.

Lajeng nyandhak Jilid: III.

MENAK MALEBARI II

DAFTAR ISi

17. Wong Agung Bersidang di Balairung Istana Malebari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 18. Surat Tantangan dari Dhayak Sengari . . . . . . . . . . . . . . 137 19. Bala tentara Dhayak Sengari Maju ke Medan Perang. 142 20. Patih Abunandir Tampil ke Medan Pera!lg 145 21 . Sri KewusE.endar menawan dua orang raja .. . . . . . . . . . . 149 22. Raden Banu Kelan, putra Wong Agung . . . . . . . . . . . . . 154 23. Raden Banu Kelan mencoba ayahandanya . . . . . . . . . . 161 24. Prabu Lamdahur bertanding dengan Raden Banu Kelan . " . . . . . ,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 25. Raden Banu Kelan berperang tanding melawan Wong Agung . .... .. · ............... · · · · · · · · · · · · · · · 172 26 . . Raden Banu Kelan Bersujud kepada ayahandanya. 178 27. Raden Banu Kelan diberi hadiah kerajaan Kelan . . . . . . 185 28. Bala tentara Dhayak Sengari maju lagi ke medan perang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 29. Membicarakan siasat perang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 30. Perang Brubuh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 31. Bala tentara Dhayak Sengari kalah perang . . . . . . . . . . . 198 32. Raden Jayusman dinobatkan menjadi raja di Male- · bari ... ... .. ..... . . ... .. .... . . .. . . . . .. . . . ... 200 33. Negeri Arab kedatangan musuh . .. . .. ... . .. .. . . ... 209 ~4 . Raden Banu Arli memberikan pertolongan kepada pasukan Arab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 35. Bersiap hendak berperang ... .. ........ . .. .. .. .. . 217

XVII. WONG AGUNG BERSIDANG DI BALAIRUNG IST ANA MALEBARI

I . Di negeri Kusniya Malebari itu, Wong Agung merasa seperti di istana sendiri saja. Pada suatu hari Senin, baginda mengadakan sidang, di balairung, dengan dihadap sekalian raja, para adipati serta dipenuhi pula oleh para ponggawa hulubalang, perwira, ksatria, pembesar/mantri yang lain, yang tak terhitung banyaknya, mengalun bagaikan laut yang sedang pasang.

2. Maktal, Umarmaya, raja Bawadiman duduk pada paling depan lalu disambung oleh para putra: Raden Jayusman, Raden Rustamaji, Raden Hasim Kuwari yang paling muda.

3. kemudian berturut-turut para raja terkemuka, yaitu: Umar Madi, raja Kohkarib, Lamdahur, raja Selan, Tamtanus raja Yunani, bersambung pula dengan Raja Kebar, dari Rum, dari Kanakan, dari Kangkan, dari Hindi Raja Kaladini, dari Ngabesi Raja Sadad Kadarisman. '

4. Kemudian: raja Bangit, Darundriya, raja Surati, Suratistaham, raja Samsir lbnu Bultan dari . kerajaan Kandhabumi, Raja Kemar dari Kuwari, bersambung pula dengan Kewusnendar dari riegeri Yujana, Raja Sakirdanali dari Miskat dan Raja Kasbumirat dari kerajaan Katijah.

5. Raja Sarsaban dari negeri Pirkari yang telah berusia enam ratus tahun itu hadir juga. Kemudian disambung Raja Sapardan dari negeri Puldriyan, dari negeri Sarwal Raja Pusanggarirn, Raja Debrun dari negeri Demis, Raja Kunawar dan Kuljum dari negeri Nganbarsirat, Raja putri Kirmanikendah dari negeri Biraji. Sedang dibelakangnya berderet-deret empat puluh orang raja Kembar.

6. Di belakangnya berjajar para putra raja dengan penganjur raja Kaos, Sayid Ibnu Ngumar. Lalu berturut-turut: lbnujar, putra Maktal; Umarsandi dan Umardani, putra Umarmaya, Marjaman putra raja Kohkarib, Raden Sirat Mardanus putra raja Yunani.

7. Banarungsid dan adiknya Pirngadi putra raja Selan, Suptandar putra raja J<.ebar; Raden Kiswarin dan Diswarin yang keduanya anak raja Rum; raden Kodrad Samadikun dan Samardikaran putra Raja Sarkab dari Turki; serta Kaharkusmen putra Raja 'Kewusnendar dari Yujana.

8. Masih banyak lagi bila mau disebutkan satu persatu tentang para putra raja itu. Kini mereka itu telah dewasa, telah tumbuh sebagai pemuda yang gagah berani, yang sudah pernah menyelesaikan tugas yang dibebankanhya dengan baik. Para putra Amir Ambyah dan para putra raja yang lain itu mengenakan pakaian bermacam-macam, hingga terlihat sebagai bukit kembang dengan aneka rona suasana balairung itu. Jumlah orang yang menghadap Wong Agung, tak terhitung lagi, bagaikan keadaan laut menjelang musim penghujan, yang hampir pasang.

9. Ketika itu masih dalam suasana pesta pora. Wong Agung bersuka ria beserta para raja, makan dan minum di balai hadapan itu. Seperti biasa diiringi bunyi-bunyian serta penari yang cantik dengan bau-bauan yang harum wangi. Setengahnya ada yang mabuk langsung saja memeluk dan mencium penari ataupun gadis-gadis pelayan itu. Dalam suasana yang demikian itu, Patih Dabatil yang menjadi duta raja Dhayak Sengari, merendah turun dari angkasa langsung menuju balai hadapan.

10. Lalu masuk ke tempat duduk raja-raja itu, berdiri agak di belakang_ Umarmaya sambil bertelekan pada kursi yang diduduki ofeh raja Yunani. Sri Tamtanus yang baru saja menerima hidangan minum pada tangan kanannya, meletakkan tangan kirinya pada pundak sang duta.

11. Ditekan-tekankannya ke bawah agar ia duduk, namun orang itu tetap menolak. Semua orang keheran-heranan melihatnya. Apalagi para raja yang jauh tempatnya. Mereka tidak tahu kejadian yang sesungguhnya. Mereka itu menyangka orang itu adalah kawula Yunani. Sedang yang diherankan ialah caranya. Orang itu mengepit surat dengan. seenaknya dan secara kurang sopan dan langsung saja mengarah ke tempat sang raja Yunani.

12. Hingga terlihat tidak sepantasnya, seorang raja di raja memandangnya dengan mata berapi-api, menekankan tangan kepundak, tetapi selalu mendapat tentangan. Raja Yunani menjadi marah. Direnggutnya leher orang itu, lalu ditimpa mukanya dengan gelas, hingga hancur berantakan. Raja Kebar buru-buru berdiri, merebut surat itu dari belakang sampai dapat. Patih Dhayak hendak lari ke luar,

13. Tetapi segera dipegang tangan kanannya lalu diringkus, hingga tak dapat bergerak lagi, kemudian dibawa ke depan. Para raja yang lain sangat heran. Maka kata ·Sri Tamtanus, "Dari mana engkau. Datang langsung menyelonong, tidak tahu sopan!" Pat_ih Daba~il menjawab, "Ampun Tuan, saya ini utusan sang raja dari Dhayak Sengari,

14. yang bergelar Prabu Yaplullawal, saya ini Patih Dabatil." Tali pengikatnya lalu dilepas, "Mengapa engkau berbuat kurang ajar? Apakah engkau tidak tau sopan santun?" Raja Kusniya Malebari datang menyambung, "Ya kiikanda, benar orang ini adalah Patih Dhayak.

15. Telah menjadi kebiasaannya di sana, bertindak 'kurang ajaran serta berbuat ·yang tidak wajar. Padahal negeri ittJ kerajaan besar sekali, yang mempunyai jajahan daerah pegun.ungan. Separuh rakyatnya terdiri atas manusia; sedang separuhnya lagi sejenis makhluk halus. Wadya bala yang terdiri dan manusia bertampang j~lek dan buruk sekali." Kemudian Patih Dabatil disuruh duduk

16. di belakang Umarmaya. Surat yang dibawanya diserahkannya kepada Wong Agung, yang diterima,nya. dengan tersenyum. Surat itu segera diberikan kepada Umannaya untuk dibaca. Yang mendapat perintah itu berdiri lalu membuka surat itu. Surat itu terbuat dari lembaran tembaga yang berhias dan terukir indah. Maka dibacanyalah dengan tembang Pucung.

XVIII. SURAT TANTANGAN DARI DHAYAK SENGARI

1. "Inilah suratku, raja Dhayak Sengari yang bergelar Yaplulawal, raja yang gagah berani dalam peperangan, yang disembah dan disegani oleh para raja dan hulubalang.

2. Kepada Prabu Bawadiman. Mengapa engkau telah menghina dan merendahkan diriku? Apakah Yaplullawal ini tidak kelihatan sebagai manusia lagi? Alrn Prabu Kiswa Pangindrus telah menyatakan mengikat anak anda, yaitu Dewi Kunmaryati. Akan tetapi mengapa engkau telah mengawinaknnya dengan orang lain?!

4. Engkau telah meminta bantuan kepada seorang raja besar, dengan menyerahkan anakmu. Kini orang Kuparman itu .telah datang. Dialah yang selalu mengandalkan bala-tentaranya yang bagaikan lautan banyaknya.

5. Bagaikan ombak samudera dengan berlaskarkan para raj a. Hai, Bawadiman! Serahkanlah putrimu dengan segera, akan saya pertemukan dengan raja Sindhangdhayang,

6. yang bergelar Sri Kiswa Pangindrus, tunangan lamanya itu. Dan mengenai Si Amir Ambyah itu, bawalah takluk sekaligus kepada saya. Apabila yang demikian itu tidak engkau laksanakan, wahai Bawadiman,

7. saya peringatkan kepadamu, untuk mencari tambahan bantuan empat kali lipat dari jumlah itu. Dan pastikanlah, bahwa negerimu Kusniya Malebari akan hancur lebur oleh tanganku!

8. Hai Bawadiman, engkau ten tu pemah mendengar ten tang kehebatan saya dalam memainkan senjata. Akulah seorang raja yang tak ada tara dalam peperangan. Raja yang paling unggul di muka bumi ini ialah aku, Yaplullawal.

9. Perlebar dan perdalamlah kota-paritmu! Buatlah pagar besi yang kokoh dan tinggikan tembok bentengnya hingga menyapu awan.

10. Takkan tidak benteng kotamu akan kugempur!" Demikianlah kesudahan surat . itu. Semua orang yang mendengarnya hanya tersenyum. Wong Agung lalu menyuruh membuatkan balasan kepada kandanya Sayid Ahas.

11. Setelah surat balasan itu selesai dibuat, lalu diberikan .kepada utusan. Patih Dabatil menerimanya, kemudian keluar dari kemah dan setiba di luar meloncat terbang.

12. Terbanglah ia menyusup ke angkasa tinggi mengawan, semua orang yang melihatnya tercengang-cengang, karena menyaksikan ujudnya yang seperti anjing itu. Namun Patih Dhayak Sengari itu ternyata dapat terbang di angkasa.

13. Demikianlah perjalanan Patih Dhayak itu hingga sampai di negerinya. Di sana surat balasan dari Kusniya Malebari itu disampaikan· kepada rajanya.

14. Setelah dibuka, dibaca oleh Sri Yaplullawal, "Inilah suratku, Wong Agung Surayengbumi yang telah mengembara dari kerajaan Kuparman.

15. Yang membawahi banyak raja; tertuju kepada anda Sang Raja Dhayak Sengari. Harap anda ketahui, bahwa surat yang anda kirimkan itu

16. ternyata keliru kepada adinda Sri Bawadiman. Ternyata pula anda salah tafsir, yang mengheridaki perkawinan itu bukan datang dari Kusniya 'Malebari, akan tetapi sayalah yang telah menghendaki/melamar putri baginda Bawadiman itu.

17. Oleh karena itu anda jangan membangkitkan kemarahanku! Mari silakan, kapan saja anda ingin bertanding mengadu kesaktian. Anda boleh pilih, datang ke mari atau minta didatangi ...

18. Belum · sampai selesai membacanya, Sang Yaplullawal lalu menyobek-nyobek surat itu. Kemudian memberikan perintah.

untuk membunyikan genderang perang.

19. Para raja takluk yang berjauhan telah lama dikerahkan, telah lama datang. Bala tentara Yaplullawal sudah siap sedia.

20. Sementara itu Patih Dabatil berdatang sembah, "Ampun tuanku, saya harap tuan tidak terburu-buru, lebih baik bila paduka mengirim undangan meminta bantuan kepada raja-raja yang perkasa dan mempunyai banyak pasukan.

21. Jika hanya bala-tentara pad\Jka, nanti akan sangat mengecewakan. lbarat sungai menyerbu lautan. Sungguh tak tahu diri ingin bermusuhan dengan Sultan Kuparman.

22. Silakan paduka mengundang raja negeri Kulub, sang Raja Kalbujer. Baginda banyak hulubalang dan prajuritnya; lagi pula sesama kapir, tentu akan dengan senang hati menerimanya

23. Demikian pula Raja Kulkul dari negeri Kalkiyah. iika paduka minta, dia pun pasti datang. Dalam suatu kepentingan antara sesama raja tentu bersedia saling membantu.

24. Saran Ki Patih itu disetujui. "Hai Dabatil, lakukan perintahku, sebagai utusanku untuk. mengundang raja-raja yang gagah perkasa dan berlaskar ban yak!"

25. Maka berangkatlah Patih Dabatil untuk mengundang rajaraja sekitarnya. Sementara itu di kerajaan Kusniya Malebari, Wong Agung Surayengbumi memanggil raja-raja taklukriya untuk mengadakan perundingan.

26. berkatalah sang raja Bawadiman, "Ampun tuan, saya harap tuan berkenan menunggu musuh itu datang ke mari. Sebaiknya jangan sampai tuan mendatanginya ke negeri Dhayak.

27. Keadaan medannya sangat sulit, bahan makanan sulit didapat. Dia seorang yang licik dan sombong, culas dan jahat seperti iblis. Dia jarang berperang, tetapi selalu menghasud dan memfitnah.

28. Sesudah itu ia akan mengandalkan mentera tenung dan teluhnya dan menyebarkan kepada· musuhnya. Kecuali itu ia biasa meminta bantuan raja lain untuk diadu dalam peperangan.

29. Akan tetapi saya harap paduka tidak khawatir, sebab saudara tua saya, yakni Kakang Pijajar · akan selalu melindungi kita. Hal ini dahulu telah diberitahukan Raden Wahas, putra Seh Betaljemur, kepada kakanda Maktal Parangteja.

30. Beliau ini sekarang sedang melakukan samadi di pulau Barjah. Menyepi hanya dengan sepuluh orang muridnya yang menyamar sebagai pengemis. Tidak ada yang tahu keberangkatannya seakan-akan telah hilang saja dari tempatnya.

31. Hal itu dilakukannya untuk mengelabui para pengawal kerajaan Medayin." Mendengar hal itu Sang Amir Ambyah terkejut lalu buru-buru bertanya kepada Raden Maktal.

32. Berceritalah Maktal mengenai segala kejadian pada kedatangan Raden Wahas dahulu. J<emudian Sang Amir berkata ke33. pada raja Malebari, "Ya, adinda raja; adakah kiranya tempat yang baik untuk dijadikan medan dalam menghadapi

perlawanan balatentara Dhayak Sengari? Sebaiknya terletak di luar kota, pada tanah yang datar." Maka jawab Sri Bawadiman,

34. "Ada tuanku, yaitu di Ngambar Simun; teiletak di luar kota berdekatan dengan sungai yang besar. Di sana ada tanah lapang yang luas, padang pasir sejauh sehari perjalanan."

35. Kemudian kata Wong Agung kepada para raja, "Wahai saudara para raja, bersihkanlah baik-baik lapangan itu untuk dijadikan medan-arena pertempuran.

36. Adinda Bawadiman, dalam waktu yang sebentar ini saya

akan mengadakan persembahyangan ke pulau Barjah. Se140 sungguhnya sudah lama terkandung niat ini. Lebih baik mati di makam Nabi Adam itu.

37. Saya pun berkeinginan untuk bertemu dengan adinda Raden Wahas, yang telah menyamar pergi menghindarkan diri untuk menyepi di bukit Pulau Barjah itu."

38. Pembicaraan dalam persidangan itu selcsai. Para raja pergi ke Amar Simun untuk mempersiapkan arena, sedang Wong Agung dengan menyamar pergi ke Pulau Barjah.

39. Di sana baginda bertemu dengan Seh Wanas, putra Seh . Betaljemur itu. Dengan berbisik Raden Wahas menyampaikan pesan rahasia, ramalan yang baik dan yang buruk.

40. Nasehat Seh Betaljemur, sangat mengharapkan agar Wong Agung tetap berjiwa besar, berpendirian teguh, sabar dan tawakal sebagai umat Tuhan. Semua pesan nasehat itu diingat dan dicatat baik-baik di dalam hati.

XIX. BALA TENT ARA DHA YAK SENGARI MAJU KE MEDAN PERANG

1. Sementara itu bala bantuan atas undangan raja Dhayak Sengari sudah berdatangan. Raja Kulkul dari negeri kalkiyah dengan laskar yang tak terbilang banyakilya, dan Raja Kalbujer dari Kerajaan Kulub yang banyak laskar dan memb'awahi banyak raja pula. Dia sendiri adalah seorang raja yang tak ada tandingannya dalam pertempuran.

2. Tinggi badannya tujuh puluh gas (inci?). Raja-raja bantuan itu telah tiba di Dhayak Sengari. Sesudah sedia keseluruhannya, berangkatlah mereka dengan penganjur sang raja Sindhangdhayang, yang atas kehendak sendiri ingin menjadi pengajur. Sorak-sorai riuh-rendah bahananya seperti prahara angin ribut perjalanan barisan itu.

3. Kendaraannya bermacam-amcam dengan c;uara bergemuruh seperti gunung tumpah memenuhi hutan-hutan. Semua yang dilaluinya gempur rata dengan tanah, menjadi padang belantara. Tak lama kemudian mereka sampai di daerah perbatasan negeri Kusniya Malebari.

4. Ributlah orang-orang mengungsi ke dalam kota, karena takut dirampas barangnya atau diseret gadimya. Dengan tergesa-gesa pengawal perbatasan memberitahukan situasi itu kepada atasan. Demikianlah Patih Abunandir telah diberi tahu pula akan kedatangan musuh, dari Dhayak Sengari itu.

5. Berita itu segera sampai pula kepada Baginda Sri Bawadiman yang kemudian menyampaikannya kepada Raden Maktal. Sebagai pemegang pucuk pimpinan, ia memerintahkan kepada para raja agar segera bersiap ke Ambar Simun, ke luar dari kota. Musuh pun semakin dekat dengan kota.

6. Balatentara Dhayak Sengari mengambil tempat sebelah tenggara, mendirikan perkemahan di tepi padang Ambar Simun. Tepi sebelah timur memanjang diisi oleh pasukan Dhayak. Sedang di sebelah barat laut memanjang tepi Barat ditempati oleh barisan Malebari dan Kuparman.

7. Wong Agung Jayengmurti yang sedang menyepi di pulau Barjah . diberi tahu tentang kedatangan musuh itu. Baginda pun segera pulang, dan segera bersiap setiba di istana. Dengan segenap barisan Wong Agung keluar berkemah di Ngambar Simun, diikuti oleh Sang Raja Bawadiman. Sedang Raden Jausman, sang mempelai diserahi menjaga keraton.

8. Demikian para ibundanya sekalian. Dengan demikian ia mendapat kesempatan untuk berkasih-kasihan dengan Dewi Kunmaryati. Bagaimana keadaan medan? Dari pihak musuh, mereka sangat kagum akan besarnya barisan dari Arab yang berkemah. Demikian pula dari pihak dalam pun sangat kagum akan banyaknya pasukan yang memenuhi arena.

9. Antara kawan dan lawan sating menunggu persiapan masing-masing. Setelah empat puluh hari, Wong Agung memerintahkan agar semua prajuritnya keluar bersedia-sedia di arena. Genderang perang . dipukul bertalu-talu bergemuruh sepeiti guntur berderai. Bala tentara musuh yang mendengarnya, segera pula bersiap, mengimbangi persiapan itu.

10. Semua barisan, musuh dan teman keluar berbaris teratur mengelilingi medan. Karena banyaknya pasukan ujung barisan yang melengkung membentuk lingkaran itu bertemu satu sama lain. Sungguh indah dipandang ma ta. Wong Agung Surayengbumi duduk di kursi kebesaran, dilingkungi oleh para raja beserta prajuritnya. Raden Maktal Parangteja, Umar Maya Guritwesi,

11. bertiga dengan Sri Bawadiman, tidak begitu jauh duduk143 nya. Sang raja Yaplullawal pun duduk di tempat terhormat dilingkungannya disertai oleh raja Kalbujer dan raja · Kulkul dengan semua prajuritnya dan raja-raja yang lain.

12. Sri Yaplullawal mempunyai kendaraan seekor bakarles yang mengerikan, binatang berkepala harimau bertubuh lembu, jelas terlihat di depan kemahnya. Raja Kalbujer dan raja Kulkul melihat dengan kagum kepada pasukan musuh yang seperti lautan.

13. Dengan tetap di atas keridaraannya, Raja Kulub menyuruh bawahannya, Jabarkamus, raja negeri Kosar, "Hai Jabarkamus, cobalah engkau turun ke medan, saya ingin melihat kekuatannya!" Raja Kosar mengangguk hormat.

14. Ia maju dengan mengendarai kuda, tampaknya menyeramkan dengan sebuah penggada besar di pundak. Setiba di tengah medan ia bersumbar/menantang, "Hai orang Arab, siapa yang mau mati, keluarlah! Tandingilah aku, raja perkasa ! Jangan ada yang melarikan diri ! "

XX. PATIH ABUNANDIR TAMPIL KE MEDAN PERANG

1. Seperti guntur sorak-sorai barisan Dhayak Sengan, Sindhangdhayang, Kulub, dan Kalkiyah. Mendengar itu, Patih Bunandir dari Kusniya Malebari, meminta ijin Wong Agung untuk menghadapinya, dengan mengendarai kuda jenggi.

2. Barisan dari negeri Arab bersorak riuh. Mereka yang akan berperang sudah sating berhadap-hadapan. J abarkamus bertanya, "Siapa namamu, hai prajurit?" yang dijawab, "Aku Patih Abunandir.

3. Patih Sang Prabu Bawadiman dari Kusniya Malebari. Sebaliknya, engkau. Siapakah namamu?" "Aku ini seorang raja dari negeri Kosar. Raja yang perkasa. Namaku, Jabarkamus ! "

4. Nah mulailah, hai patih Bunandir! pergunakan penggadamu. Aku ingin merasakan pukulanmu!" Maka kata Abunandir, "Itu bukan caraku, memukul lebih dahulu; karena

aku telah men5. jadi bawahan Sri Sultan Kuparman." Jabarkamus menjawab, "Perseta:n, engkau! Na!} bersiaplah menerima pukulanku ! " J abarkamus mengamangkan penggadanya. ~atih Bunandir bersiap-siap menangkis dengan perisainya.

6. Maka dipukulkannya penggada itu, berdentang mengenai perisai baja Patih Abunandir. Lalu ia ganti mengamangkan penggadanya, "Hai, hati-hatilah engkau akan kubalas. " Maka dipukullah dia, musuhnya menangkis dengan perisai bajanya, berdentang bunyinya.

7. Bagaikan guntur sorak-sorai antara kawan dengan lawan. ··

Yang bertempur salinJ mendesak, pukul-memukul dengan panggada. Keduanya sama kuatnya, lalu meletakkan penggadanya, digantikannya dengan pedang lalu sating menyerang.

8. Mereka saling berputaran dengan menarik kekang kuda mereka. Keduanya sama pandai memainkan kuda. Bila Abunandir berputar ke kanan, Jabarkamus ke kiri. Ketika beradu, kuda-kuda itu berkelahi saling menggigit, pagut-memagut menjerit-jerit.

9. Lama mereka pedang-memedang sambil berputaran. Mereka pun sama pandainya menggunakan pedang. Lalu dibuangnya pedang mereka, dan beralih pada sating menarik dari punggung kuda. Sang raja Kosar kena tesentak oleh tarikan.

10. terlepas dari kudanya, lalu dibantingkan dari atas kuda, berdembum jatuh ke tanah. Jabarkamus pingsan. Buruburu anak buahnya datang menolong, melarikannya ke luar arena. Sorak-sorai mengguntur suaranya.

11. Patih Abunandir berputar-putar dengan kudanya di tengah medan, sambil bersumbar meminta lawan, "Ayuh, gantikan dia, siapa lagi akan melawan aku, majulah ke mari, marilah kita bertempur!" Sesumbarnya ditanggapi oleh raja Dukyadis,

12. raja dari negeri Ngusur, yang datang dengan mengendarai kuda dengan segala peralatan tempur. Dialah saudara raja negeri Kalkiyah, saudara sepupu, raja · Kulkul lebih tua. Dukyadis sudah biasa menyelesaikan pertempuran dengan baik

13. Bala tentara Kulkul, Kalkiyah, Dhayak Sengari, Sindhangdhayang bersorak ramai sekali. Sementara itu raja Dukyadis sudah tiba di arena. Keduanya sudah berhadap-hadapan.

14. Maka tanya Abunandir, "Siapa engkau? berani maju ke medan!" "Aku saudara sepupu raja Kalkiyah. Akulah raja

Dukyadis dari kerajaan Ngusur. Dan siapa engkau?" "Aku Patih Abunandir,

1 S. patih baginda Raja Bawadiman." Maka kata Raja Dukyadis, "Nab, bersiaplah! Pasang perisaimu baik-baik! Kupukul engkau dengan gada, jangan menghindar!" Maka dipukulkannya penggadanya, berdentang pada perisai.

16. Pukulan yang keras dan ditangkis dengan kuatnya, timbil percikan api dari perisai. Terasa oleh Patih Bunandir, bahwa kudanya bergetar, karena tertekan oleh daya tangkisnya. Digebrak kudanya dengan mengendorkan kekangnya.

1 7. Kuda itu meloncat ditarik agak ke kanan. Maka kata Raja Dukyadis, "Hai bedebah, tahan juga engkau atas pukulan penggadaku!" Abunandir mengamangkan gadanya, "Berlindunglah pada perisai bajamu, akan kupukul eng1.cau ! "

18. Ia memukulkan gadanya, ditangkis oleh raja Ngusur, berdentang mengenai perisai baja itu, hingga memercikkan api. Sorak-sorai menguntur mendayu-dayu. Yang bertempur semakin ramai, sating memukul dengan penggada.

19. Patih Abunandir terpental jika menangkis penggada, sedang Raja Dukyadis bertahan dengan baik. Lama juga keduanya berperang gada, tak ada yang kalah. Kemudian mereka berganti senjata. Namun tirai malam mulai menurunkan gelapnya.

20. Genderang sebagai pertanda telah dibunyikan, keduanya menghentikan pertempuran, lalu mengundurkan diri ke perkemahan. Makan dan minum disediakan orang. Para raja dan segenap prajuritnya makan-makan dan minumminum. Wong Agung Surayengb_umi memberikan anugerah kepada Patih Abunandir.

21. Ki Patih dipanggil untuk ditanyai, "Patih Abunandir, bagaimana sepak-terjang orang Dhayka itu?" Jawab Abunandir, "Pr~jurit Dhayak belum ada yang keluar; Baru tenaga bantuan saja yan keluar.

22. Raja negeri Kosar, Jabarkamus memang tangguh. Namun adiknya lebih hebat lagi. Si raja Ngusur itu lebih perkasa dalam peperangan. Saya kira besok ia akan keluar lagi. Sang Jayengmurti berkata,

23. "Ya, Abunandir, tunggulah dia besok. Sebaiknya engkau beristirahat dulu. Biarlah saudara-saudaramu yang lain yang menanggapinya." Patih Abunandir mengangguk honnat. Sementara itu kisah beralih ke perkemahan

24. Raja Kulub, Dhayak Sengari, Kalkiyah. Dalam suasana makan bersama, para raja sating bertanya tentangjalannya peperangan. Semuanya mendapatkan jawaban uraian secukupnya'

25 . Raja Kulub berseru keras, "Sebaiknya besok pagi, kalian menyiapkan orang-orang pilihan, yang kira-kira setara dengan Dukyadis, biar di pihak sana keluar pula raja-rajanya yang baik."

26. Keesokan harinya musuh dan teman bersiap lagi dalam barisan. Wong Agung Jayengmurti duduk di singgasana yang terhias. Para raja dan prajuritnya berjajar memenuhi tempatnya. Sri Bawadiman, duduk di kursi tidak begitu jauh daripadanya.

27. Di dekatnya Ksatria Parangteja dan adipati Guritwesi. Para raja lain, para putra serta prajurit terbentang memenuhi ruangan. Raja-raja pihak musuh pun telah siap di medan.

28. Mereka pun turun dari kendaraan seolah-olah mengimbangi Sang Amir Ambyah. Mereka duduk di hamparan permadani, menyaksikan mereka yang bertempur di medan arena.

29. Barisan terbentang berkeliling melingkung, para raja beserta prajuritnya, yang mempersiapkan diri untuk berperang. Mereka yang sudah pernah menyelesaikan tugas perang dengan baik duduk memisahkan diri, untuk sesewaktu maju ke arena.

XXI. SRI KEWUSNENDAR MENAWAN DUA ORANG RAJA

I. Raja Dukyadis minta diri untuk keluar arena lagi, karena masih mempunyai banyak keberanian. Ia maju dengan mengendarai kuda lengkap dengan . semua perengkan perang-iya. Setiba di tengah arena, ia berseru, "Ayo, siapa yang berani ma ti.

2. Hadapilah aku! Inilah seorang raja perkasa, dari kerajaan Ngusur. Akulah Prabu Dukyadis, yang gagah berani dan sakti mandra guna." Raja Kewusnendar dari negeri Yujana, tidak tahan mendengar sesumbar itu.

3. Ia minta ijin kepada Sang Amir. Sesudah diperkenankan lalu maju dengan kudanya yang bemama : Layar Mega, lengkap dengan semua perlengkapan perang. Kuda teji dari Tanah Rum, tinggi besar kekuning-kuningan.

4 . Kuda itu diberi berpelana dan hiasan indah. Melarikan kudanya ke depan dengan loncatan-loncatan kecil, sungguh manis tingkah lakunya. Dia datang dengan penggada di tangan, dilempar-lemparkan ke atas, penggada itu melambung tinggi ke angkasa. Dan ketika menangkap gada itu dari atas,

5. kuda itu merendah dengan kaki terkangkang. Apabila gada itu sudah di tangan, kuda itu pun meloncat dengan sebatnya, lalu lari dengan loncatan-loncatan kecil lagi. Semua yang melihatnya kagum bukan main. Ia berperawakan indah kokoh terkena pantulan cahaya mahkota emas yang dikenakannya.

6. Kuda Layar Mega memang kuda bagus. Tingkahnya di arena tak ubahnya sebagai orang menari, dikendarai oleh Sri

Kewusnendar yang cakap dan tampan serta pesolek pula. Barisan Arab bersorak gemuruh riuh-rendah, salah satu petanda bahwa seorang raja pilihan yang mju ke medan.

7. Tiba di sana ia bertemu dengan Raja Dukyadis, yang segera bertanya, "Siapakah engkau, hai raja? Engkaukah Sultan Kuparman yang terkenal dengan sebutan Surayengbumi? Sepakterjangmu baik sekali, sepantasnya pula engkau menjadi mahkota perang."

8. Sambil tersenyum yang ditanya menjawab, "Aku ini seorang raja dari negeri Yujana, namaku Kewusnendar, dan telah dianggap saudara benar oleh Sultan Kuparman. Kebalikannya, Siapakah engkau?" Dijawab, "Aku Raja Dukyadis.

9. dari negeri Ngusur. Hai Kewusnendar, bersiaplah, terimalah penggadaku ini!" Dukyadis mengangkat penggadanya, dipukulkan kepada Kewusnendar, yang ditangkis dengan perisainya hingga memercik apinya. Wadya bala bersorak menggemuruh.

10. Mereka yang berperang itu mendapatkan tandingan, samasama memiliki keberanian. Kewusnendar berseru, "Hai Dukyadis, bersiaplah, aku hendak membalas, berlindunglah pada perisai bajamu!" Dukyadis memasang perisainya.

11. Kewusnendar menyentakkan kudanya, memutar sedikit dengan mengayunkan penggadanya sambil tertawa. Ketika Dukyadis melakukan gerakan memutar, ternyata terlalu berat ketika menahan tangkisan, hingga mental, penggada . meluncur terus mengenai kepala kuda sang raj a Ngusur hingga pecah, lalu jatuh ma ti.

12. Raja Dukyadis jatuh terguling dari kuda. Cepat-cepat raja Yujanaturun dari kudanya, menangkap pinggang raja Ngusur itu dan lansung mengangkatnya tinggi-tinggi sambil diputar-putarkan seperti baling-baling .

13. Kemudian dibantingkannya ke tanah. Raja Dukyadis pingsan. Patih Bunandir cepat-cepat datang, langsung mengikat tangan dan kaki Raja Dukyadis, lalu dibawanya ke belakang. Raja itu menjadi tawanan. Sorak-sorai barisan Arab mengguntur riuh-rendah.

14. Prabu Kewusnendar lalu berkeliling dengan kudanya, sambil berseru sesumbar kepada lawan. "Ayo, keluarlah. Siapa yang ingin membalaskan dendam? Tuntutlah bela untuk kawanmu yang baru saja saya banting sampai pingsan itu.

15. Silakan, maju ke medan tempur, Raja Yaplullawal itu. Mari berperang tanding dengan saya, raja Yujana, raja pilihan, gagah perkasa mandra guna, marilah kita beradu unggul, berebut kemenangan dalam perang dengan aku, raja andalan Sultan Kuparman."

16. Adik Raja Kalbujer, yakni Raja Dirkuha Dahan dari negeri Rukmadama tak tahan mendengar seruan itu. Ia maju ke medan dengan mengendarai seekor gajah dengan memanggul tombak panjang (salukun). Tinggi badan raja ini tujuh puluh egas.

17. Nampak gagah sekali di atas gajahnya. Sri Kewusnendar melambaikan tangannya kepada bawahan, yang kemudian datang ,terburu-buru dengan mengiringkan gajah yang telah dipelanai serba indah. Baginda segera naik ke atas punggung gajah itu dengan memanggul salukun pula.

18. Kini keduanya telah berhadap-hadapan. Maka kata raja Rukmadama, "Hai, siapakah. engkau, sang raja?" - "Akulah Kewusnendar, raja negeri Yujana. Dan siapakah engkau? Apakah engkau raja Dhayak?"

19. Terdengar jawaban yang kasar, "Aku, raja Dirkuha Dahana, saudara muda Raja Kalbujer, yang memerintah kerajaan Rukmadama. Bersiaplah dengan hati-hati, hai Kewusnendar, Tangkislah dengan perisaimu ! " lalu diayunkannya tombak panjangnya.

20. Kewusnendar memasang tangkis pensamya. Salukun itu berdentam mengenai perisai. Sorak-sorai penonton mengguntur bergemuruh. Berganti kini Sri Kewusnendar mengayunkan salukunnya, sedang raja Rukamdama memasang perisai.

21. Salukun melancar dengan derasnya mengenai perisai, hingga alat penangkis itu terpental jatuh. Raja Dirkuha Dahana yang sudah kehilangan perisai itu mengira bahwa musuhnya akan berlaku curang. Namun Kewusnendar berseru dengan keras, "Ambillah cepat perisaimu !

22. Jika engkau mati terkena gadaku, bagaimana? Aku bukan orang yang curang, bukan orang hina. Kalau kebetulan sang musuh mati, karena ditimpa penggada tanpa perisai, tentu · akan disoraki orang banyak. Karena itu tenangkan hatimu, aku tak hendak bertindak gegabah."

23. Dirkuha Dahana mengambil perisainya lagi, lalu mengayunkan salukun, ditangkis dengan perisai oleh Sri Kewusnendar, sedikit pun tak bergeming. Ketika dibalas, perisai lawannya hancur, dan langsung menimpa kepala gajah.

24. Kepala gajah itu pecah, raja Rukmadama terpental, jatuh terbanting dengan keras. Sesudah bangkit, segera ia menarik pedang. Gajah Sri Kewusnendar hendak dipedangnya. Tetapi dengan cepat raja Yujana itu,

25 . melontarkan salukunnya. Raja Dirkuha Dahana kena, tertimpa pada lehemya. Raja itu rebah ke tanah. Abunandir telah datang dengan cepat, lalu mengikat sang raja Dirkuha Dahana.

26. Dengan segera ia dibawa mundur. Sorak-sorai terdengar riuh sekali. Kini dua orang raja musuh tertawan oleh raja Kewusnendar. Hari mulai malam. Barisan Arab memukul genderang tanda pengunduran diri, yang disambut oleh pihak musuh.

27. Kedua orang yang baru · saja bertempur mengundurkan diri, diiringi oleh gemuruh seluruh barisan yang akan menuju ke kemah masing-masing. Dua orang raja yang tertawan sudah dipenjarakan. Barisan musuh diliputi kesedihan.

XXII. RADEN BANU KELAN, PUTRA WONG AGUNG

1. Awan kesedihan menyelimuti barisan musuh. Raja Dhayak mengemukakan keinginannya akan berlaku curang, akan tetapi Raja Kulkul dan Raja Kalbujer tidak menyetujui, karena merasa terikat akan keutamaan Raja, namun mereka belum sampai mendapatkan akal. Akibatnya mereka diam saja. Sementara itu barisan Arab bersuka ria makanmakan dan minum-minuni. Kepada mereka dipesankan agar tidak turun ke arena, bila musuh tidak mendahului keluar.

2. Kita tinggalkan sebentar mereka yang sedang berhadaphadapan dalam peperangan itu. Sementara itu kita beralih ke negeri Ngajerak. Telah sekian lamanya Raden Iman Suwangsa tumbuh berkembang semakin besar badannya. Segala doa dan mentera menghindarkan dia dari semua penyakit, bagaikan telah dimandikan dengan air "gege' yang mepercepat pertumbuhan. Ketika itu uniurnya mencapai empat belas tahun, telah dilatih dan diberi pelajaran tentang tata cara berperang. Dia pun memiliki sifatsifat seperti jin.

3. Segala tingkah lakunya menyerupai jin. Gerak-gerik manusia tidak diingatnya lagi. Kita ingat dahulu, begitu lahir langsung dibuang ke laut luas. Selama sehari semalam berada di dalam kendaga/kotak emas terayun-ayun dibawa gelombang. Bagaimana dia dapat mengetahui tatacara manusia, jika hanya sepagi saja berada dalam alam manusia, dan sepanjang hari berada di lautan.

4. Kemudian diterima di alam jin, diasuh dan dirawat oleh ibundanya Dewi Ismayawati. Terlebih-lebih lagi, karena sang ibunda adalah seorang ratu jin yang besar kuasanya. Raja Miswan dari negeri Jin Jonggirraji telah tertumpah kasih sayangnya kepada Sang Raden, seakan-akan dia lahir dari kandungannya sendiri, tak ada bedanya dengan anak pribadi. Begitulah anggapan raja Miswan jin ungu itu.

5. Demikina juga bukan kepalang kasih-sayang Raja Jaswadi dari negeri jin Suwangsa. Tak ubahnya sebagai anak sendiri. Itulah sebabnya ia disebut: Raden Iman Suwangsa. Disebut juga Raden Iman Kameni, karena secara kebetulan mempunyai dua negeri, dua bapa, dua ibu sebagai emban dan inya, pamong dan pengasuh. Keduanya seperti bapak sendiri.

6. Saudara sesusuannya, Raden Minsar tak pemah berpisah. Waktu kecil di dalam istana dulu selalu dikenibar, di.beri pakaian yang sama. Ketika berumur tiga empat tahun dulu selalu tinggal di dalam istana, tak diperbolehkan keluar oleh ibundanya Dewi Ismayawati dan kakandanya Ratu Dewi Kuraisin. Sampai lama keduanya tinggal di dalam istana.

7. Sampai keduanya berumur tujuh tahun pennintaan Raden Minsar dan kedua orang bapanya diperkenankan untuk dibawa ke negerinya, negeri emban dan inya, pamong dan pengasuhnya. Tiga bulan tinggal di Suwangsa dan tiga bulan lagi tinggal di Jonggiraji. Demikianlah selamanya.

8. Apabila sang ibunda rindu, maka dipanggilnya dari Suwangsa ataupun Jonggiraji, meskipun belum sampai tiga bulan. Tetapi kadang-kadang sampai hampir lima bulan ibunda maupun ayunda tidak memanggilnya. Namun karena kebakti-siagaan Jaswadi dan Miswan,. Sang Raden dibawanya sendiri menghadap langsung ke kota emas.

9. Seorang pun tidak ada yang memberi tahu, bahwa Raden Iman itu sesungguhnya putra Tanah Arab. Dia pun hanya tahu Jonggiraji ataupun Suwangsa. Menurut pengertiannya, dia adalah putra Raja Jaswadi yang diangkat sebagal.

putra raja Ngajerak. Demikianlah yang diketahuinya. Dan memang ada larangan keras. "J angan ada seorang pun yang mengatakan kepada anakku ini, bahwa dia acfalan putra dari Arab."

10. Ketampanannya melebihi dari pada jin. Peri · dan perayangan terkenal sangat cantik rupawan, namun tak satu pun mirip dengan sang Raden. Seakan-akan merupakan suatu bayangan yang dapat lenyap saja seketika. Mengalahkan segala yang indah di bumi. Segala yang terpilih dari pasir dan gunung atau dari dasar lautan yang dalam, semua yang ada di kolong langit ini tidak dapat mengimbanginya.

11. Ternyata Raden Iman itu bongsor, cepat mehjadi besar dan berbudi baik. Nama sebutannya banyak, yaitu: Raden Banu· Kelan, Iman Jonggiraji, Iman Suwangsa, Amiratmaja, Bakdi Ngujaman, Ibnu Laut, Karda Kendaga, Raden Dawin, Jaya Nawaretna, Jinan dan Insan.

12. Raden Dawin Nurkus Karnaeni, Karbumulku Jinan, Ibnu Jaswadi, Ismayasunu, Akik Kusmara Kusrin dan sebagainya, gagah perwira mandra guna, pandai bermain senjata dan ilmu perang, menjauhkan diri dari pergaulan buruk dengan wanita, tetapi rajin berlatih menuntut ilmu keprajuritan dan kemahiran dalam pertempuran.

13. Dikatakan bahwa semua kepandaian ilmu perang yang dimiliki ibundanya dan ayundanya, telah tertuang semuanya kepada sang Raden. Tidak ada yang tinggal sama sekali. Yang lebih elok lagi ialah pandangan Dewi Ismayawa ti, sudah merasa puas dengan Raden Putra, hingga tak usah lagi menghadap ke negeri Arab. Melihat Raden Iman Karneni telah sama dengan Sang Amir Ambyah.

14. Demikian juga Sri Ratu Kuraisin, melihat adindanya, seolah-olah sudah bertemu dengan ayahandanya, rindunya telah terobat. Tiga kali Raden Iman diutus oleh kakandanya dan ibundanya untuk menaklukkan jin kapir dari kerajaan Dulngiyah dapat diselesaikan oleh Raden Mantri dengan menawan rajanya.

15. Di Kerajaan Kabulmah dan Kismensiri, dapat pula ditaklukkan dan menawan rajanya. Ketiganya adalah kerajaan jin kapir yang besar. Karena itu mereka sangat sayang ke: padanya. Kegagahannya dan keberaniannya dapat dibanggakan. Dari kecil sudah dapat memberikan nafkah kekayaan kepada ibunda dan ayunda. Apabila mendapat perintah untuk memukul musuh, kedua orang bapaknya dari Suwangsa dan Jonggiraji itu tak pernah terpisah dengan putranya.

16. Demikian pula Raden Minsar, tidak mau ketinggalan dengan adiknya. Selalu saja mengikuti ke mana perginya. Pada ketika itu terdengar berita tentang adanya perang besar. Kawan dan lawan mempunyai wadya bala banyak seperti lautan. Berita itu didengar sendiri oleh Raden Iman dan sang raja Jaswadi, bahwa di kerajaan Kusniya Malebari telah terjadi perang besar melawan musuh dari Dhayak Sengari.

17. Mendengar berita peperangan itu, Raden Banu Kelan menghadap ibundanya, menyatakan keinginannya untuk ikut bertempur. Maka sabda sang ibu, "Di mana kedua bapamu?" Kedua raja jin itu segera menghadap Dewi Ismayawati.

18. Sri Ratu bertanya, "Kalian telah omong-omong kepada anakmu. Di mana ada perang besar?" Jawab Jaswadi, "Kerajaan Kusniya Malebari diserang oleh barisan dari Dhayak Sengari. Sebabnya, hal ditolaknya lamaran terhadap putrinya. Katanya sang raja meminta bantuan kepada Wong Agung Surayengbumi dari Kuparman.

19. Putra sang Surayengbumi telah dipertemukan dengan putri Kusniya Malebari. Itulah yang menyebabkan adanya perang besar. Selama ini raja Sindhangdhayang, putra raja raksasa Pardiyumerasa telah mengikatnya. Alasan lain, Kusniya Malebari tergolong Islam. Itulah sebabnya mereka tidak mau bersahabat 'dengan orang Dhayak. Lebih baik menyerahkan putrinya kepada Sang Surayengbumi."

20. Dewi Ismayawati memanggil putrinya. Lalu katanya kepada Kuraisin, "Anakku, adikmu ingin sekali ikut campur dalam peperangan. Di Kusniya Malebari sekarang ada peperangan besar. Adindamu Ki Jayusman telah dijodohkan dengan putri Sri Bawadiman.

21. Antark11n sendiri adikmu. Baik-baiklah engkau menyamarkan diri. Cobakan untuk melawan orang tuanya, menandingi kesaktiannya. Karena itu ikutkan dia kepada orang Kapir itu. Biarlah semakin seru jalan pertempuran itu. Katakan sebagai pengembara". Sang Putri menyatakan kesanggupannya. Sedang mendengar ucapan itu, Raden Bakdi Ngujaman,

22. mencatatnya di dalam hati. · Terpikir dalam hatinya, bahwa ada darah Mekah mengair dalam tubuhnya. Timbul pertanyaan dalam dadanya, "Apakah aku ini tergolong berasal-usul dari manusia? Sementara itu Kuraisin menjawab, "Baiklah ibunda. Saya tidak akan membawa pasukan banyak-banyak, melainkan hanya beberapa orang saja."

23. Maka bersiaplah Dewi Kuraisin, sekaligus membawa oleholeh semua macam buah-buahan dari Ngajerak. Tidak banyak wadya bala yang dibawanya, hanya sekira sejuta jin saja. Raja Jaswadi dari Suwangsa, Raja Miswan dari Jonggiraji sebagai pamomong dan pengasuh tidak ketinggalan. Demikian pula saudara sesusuannya.

24. Raden Minsar tak mau terpisah dari adiknya Raden Iman. Seperti biasa keberangkatan Sang Dewi dengan segenap pengiringnya melewati jalan angkasa . .Setelah Raden Iman mengenakan semua perlengkapar. perang yang semuanya pemberian ibundanya, lalu menyembah mohon diri mencium kaki. Sang ibu memeluk dan mencium ubun-ubunnya. Kemudian dengan sigapnya meloncat ke angkasa, terbang menyusul kakandanya.

26. Kemudian ia digendong oleh Raja Jaswadi, yang samarsamar menunggu di angkasa. Sebentar saja telah menyatu dengan oarisan ayundanya, Kuraisin, yang meluncur ke bawah bagaikan hamparan permadani hijau. Sang Raden sendiri duduk di atas pundak, beralaskan bantalan bertekat zamrut dengan iringan para peri - perayangan. Maka kata Sang Dewi Kuraism itu dalam perjalanan,

27. "Hai adikku, bila engkau besok maju ke medan perang, katakan dalam sesumbarmu, bahwa engkau adalah Raden Abu Lautan yang disebut juga Umi Kelan!". Adindanya mengangguk hormat. Besok 1 .dia akan mengendarai kudanya Si Jonggiraji, nama yang sesuai dengan asal negerinya. Kuda bagus berwarna biru berbintik-bintik kuning. "Muncullah engkau menampakkan diri sebagai manusia. Sedang ab~gmu, Minsar,

28. masih tetap seperti jin. Demikian juga kedua bapakmu, tetap dalam keadaan seperti jin yang menjaga dirimu. Sebaiknya dia tidak menampakkan diri, meskipun engkau kembali ke sifat semula kepada golonganmu. Percayalah, kedua bapamu itu tentu takkan betah berpisah denganmu, bahkan akan selalu menjaga dirimu selamanya.

29. Akan tetapi jika engkau bertemu dengan orang kapir, abangmu Minsar akan menampakkan diri, tetapi dalam pertempuran dia tetap seperti siluman. -Sedang aku sendiri akan tetap mengawasi dan melindungimu tidak jauh dari angkasa." Demikian kesudahan nasehatnya, sambil meneruskan perjalanan. Cahaya dunia mulai muncul di daerah yang dilewati, karena perjalanan hampir sampai ke negeri Kusniya Malebari. Pulau Barjah sudah kelihatan.

30. Dan sana sudah kelihatan barisan seperti lautan bertempat di luar ibukota Kusniya Malebari. Kuraisin berhenti menyembunyikan diri dari pandangan jin kapir yang banyak pula jumlahnya itu. Sebab kalau mereka sampai mengetahui tentu akan mengganggu kelancaran tindakannya. Karena itu ia lebih mempertinggi taraf penyamarannya, sehingga semua jin kapir tak ada yang dapat melihat dirinya.

3 1. Maka disuruhnya Raden Iman turun, bertepatan dengan saat mereka hendak keluar maju ke arena, antara kawan dengan la.wan dengan barisan padat berkeliling. Kedua bapak Raden lbnu Kelan selalu mengikut dari belakang tetapi tidak terlihat. Sedangkan Raden Minsar ikut menampakkan diri langsung ke tempat sang raja Yaplullawal.

XXIII. RADEN BANU KELAN MENCOBA A Y AHANDANY A

1. Tanpa diduga-duga mendadak sekali, ia telah berdiri di depan raja Dhayak Sengari, lalu berkata, . "Hai Sang Prabu, saya datang ke mari sengaja ingin membaurkan diri dalam perang ini, ikut pada pihakmu, melawan barisan Arab." Jawab sang raja Dhayak, "Selamat datang, wahai anakanda yang telah mau memberikan pertolongan dalam peperangan ini."

2. Semua orang yang melihat sangat kagum atas ketampanan Raden Iman. Yaplullawal bertanya, "Dari mana asal anakanda ini gerangan?" Yang dijawab, "Saya selalu berkeliling, berkelana mengikuti pertempuran. Jika anda nanti sudah mengetahui dan menyaksikan bagaimana cara saya bertempur, saya pasti akan kembali kepada anda, baginda."

3. Raja Yaplullawala girang sekali. Raden Iman lau maju ke arena, mengendarai kuda yang bagus dari Jonggiraji, pelananya bertekat emas secara jin. Semua busana yang dikenakan berasal dari jin, berkilau-kilauan bagaikan cirit bintang.

4. Setiba di tengah medan, ia menantang, "Marilah kita mengadu tenaga di dalam pertempuran. lnilah: ksatria Dawin Lautan, atau Raden Umi Kelan yang gagah berani dan sakti mandra guna. Walaupun masih muda belia namun sudah sering menawan raja-raja. Marilah, hai, orang Arab. Majulah ke marl, kita mengadu tenaga sesama perwira!"

5. Sri Kewusnendar, raja Yujana, tak tahan lagi mendengar

tantangan itu. Setelah mendapat perkenan dari Sang Jayeng161 murti, ia maju dengan kudanya, Layar Mega, yang telah diberi perhiasan serba mengkilap indah. Kuda dikendalikan dengan mendua yang menyenangkan. Sorak-sorai antara kawan dan lawan riuh-rendah bagaikan guntur mendayu-dayu.

6. Mereka telah berhadap-hadapan di medan. Kewusnendar terpesona kagum, melihat ketampanan musuhnya, seperti mambang, raja segala peri saja laiknya. Raden Iman memutar kudanya mengelilingi lawannya. Pertanyaannya, "Siapakah engkau, hai raja?'', dijawab, "Aku Kewusnendar dari kerajaan Yujana."

7. Sebaliknya, siapakah engkau? En~au belum pantas maju berperang. Wajahmu berseri-seri bagaikan bulan, Raja perikah engkau gerangan!" Jawabn Raden Iman, "Namaku: Umi Kelan, atau Abu Lautan. Raja Dhayak meminta bantuan kepadaku." Maka kata Sri Kewusnendar.

8. Rupanya engkau ini terbalik, hingga mau menjadi orang suruhan dari musuh terkutuk itu, untuk memusuhi junjungan saya. Lebih baik engkau m~ngabdikan dirimu kepada rajakl.J, dipersatukan dengan para putra; sudah pasti engkau nanti sangat disayangi. Mustahil sekali ada orang yang mirip denganmu,

9. Hanya putra Sang Amir Ambyahlah yang mirip denganmu. Namun agaknya engkau masih melebihinya. Engkau telah mengalahkan segala yang indah di muka bumi ini. Marilah, kuantarkan engkau menghadap Sang Amir. Sayang nak, janganlah engkau berperang melawanku!" Maka jawab Raden Bakdi Ngujaman, "Seorang Ksatria sejati pantang mengingkari kata yang telah terucapkan.

I 0. Saya sudah berjanji kepada sang raja Dhayak Sengari akan menawan semua raja-raja Arab. Sampai kepada Si Jayengmurti pun akan kuikat juga." Kewusnendar menjadi marah, "Engkau jangan lancang bicara ! Sesungguhnya sayang sekali akan ketampananmu. Engkau jangan coba-coba mengucap yang bukan162

11 . bukan kepada Sri Sultan Kuparman! Engkau dapat kuwalat, mendapat kutuk, gustiku adalah seorang habibullah!" "Hai Kewusnendar, marilah, silakan! Apa saja yang ada padamu?! Bukankah kita hendak bertempur? Mengapa kita harus menolak lawan?" Maka kata Sri Kewusnendar, "Yah! Jadi kekanak-kanakan pula aku ini, menuruti ajakan seorang anak ingusan untuk bertempur!"

12. Akan tetapi walaupun anak ingusan, adalah penjelmaan musuh juga!" Kemudian kata Sri Kewusnendar, "Saya menyukai berperang dengan gada, pasanglah perisai bajamu ! " Sang Raden mengangkat penggadanya sambil memutar kudanya. Maka dipukulnyalah sang raja Yujana dengan gada.

13. Maka perisai itu hancur berantakan! Kepala kuda pun terkena, pecah, kuda pun rebah ke tanah dan mati. ·Sri Kewusnendar jatuh terjerembab, sekujur tubuhnya gemetar, perasaan nyeri sampai ke tulang. Katanya dalam hati, "Selama aku hidup, baru kali ini aku merasakan pukulan seperti ini! Seperti tertimpa seratus gunung baja saja!"

14. Tujuh puluh buah tulang-belulang sang raja tergoncang. Raden Umi Kelan turun dari kudanya, lalu datang ke hadapan sang raja, sambil berkata lantang, "Kini silakan mengangkat/membanting tubuhku!" Pinggang Raden Iman disambarnya, dikuatkan pada ikat pinggang, lalu diangkat dan diangkat namun tak terangkat.

15. Diperkuatnya lagi mengangkatnya, hingga kaki baginda Kewusnendar terbenam ke tanah sampai ke lutut dalamnya. Mata pun melelehkan darah. Terucaplah kata Sri Kewusnendar, "Lebih baik aku mencabut gunung! Giliranmu untuk membalas, hai, budak!" Raden Bakdi Ngujaman mencengkam ikat pinggang Sri Kewusnendar,

16. lalu diangkatnya tinggi-tinggi, diputar-putarnya, lalu dibanting, berdembum ke atas tanah. B 0 ersoraklah orangorang kapir mengguntur suaranya. Sri Kewusnendar segera dilarikan ke belakang oleh beberapa prajurit. Raja Kemar maju segera melancarkan penggadanya kepada San& hancur berantakan penggada Raden, ditanglds olehnya, raja Kemar.

1 7. Dengan cepat dia men~ pedang dan langsung melancarkannya. Ayunan pedang yang deras itu ditangkis oleh Raden Iman dengan cemeti, hingga terpelanting jatuh. Raja Kuwari itu segera mendekat meraih sabuk lalu mencoba menarik dan mengangkatnya, namun tidak bergeming sedikit pun. Raden Iman membalasnya. Dengan gampang Raja Kemar diangkat, diputar-putarkan di atas kepala, lalu dibuangkan jauh-jauh ke luar barisan. Sorak-sorai meledak mengguntur. Raja Kandhabumi datang membantu.

18. Dia langsung merenggut pinggang Banu Kelan dan men· coba mengangkatnya dengan sekuat tenaga, akan tetapi sedikit pun tidak bergoyah. Dalam keadaan siluman, Raden Minsar menempeleng raja itu, hingga terjatuh dan segera menangkap pada pinggangnya lalu dibuang melambung tinggi, jatuh di luar arena. Menyusul datang dengan cepat raja Gari Andarmuka.

19. Belum sempat berbuat, dia sudah ditangkap pinggangnya oleh Minsar, lalu dilemparkan ke luar medan. Mengguntur sorak rakyat Dhayak Sengari seakan-akan meruntuhkan langit. Ketika itu senja mulai membayang, malam menggantikan siang. Kedua belah pihak yang bertempur mengundurkan diri. Raja Yaplullawal menyongsong Raden Iman. Dipeluk, dianjung-anjung diarak memasuki pakuwon peristirahatan.

20. Sang Raden dibawa duduk pada permadani keemasan, disanjung-sanjung dan sangat dihormaJ:i oleh para raja. Makanan dan minuman disajikan orang. Mereka berpesta pora merayakan kemenangannya hari itu. Dengan girang Sang Raja Dhayak berkata, "Berapa orang raja Arab yang dipecundanginya hari ini?" Patih Dabatil menjawab, "Ada empat orang, tuan, termasuk Sri Kewusnendar."

21. Raja Kalbujer menyambung, "Kakanda Patih Dabatil, kini gugurltth hati orang Kuparman! Kewusnendar menderita luka dalam. Orang itu memang hebat, berbadan tegap, berwajah tampan, selalu merajai pertempuran." Raja Kulkul menyambung pula, Benar, kini si Kewusnendar ketemu batunya!

22. Dialah singa pasukan Arab, banteng barisan itu! Sekarang puaslah hati ini! Telah hilang orang yang gawat dalam pertempuran. · Lumpuhlah bau kiri Jayengmurti. Sudah pasti dia akan bersedih hati." Orang-orang yang mendengar perbincangan itu sangat bergembira. Bagaimana iceadaan barisan Kusniya sekarang?

23. Ketika itu Wong Ag4ng Surayengbumi sedang makan bersama para raja sambil memperbincangkan keadaan peperangan. Baginda memanggil Sri Kewusnendar, yang segera dibawa menghadap, masih di atas pembaringannya. Sedang ketiga raja yang lain masih dalam keadaan parah, belum dapat bergerak sedikit pun, yang kesemuanya dalam perawatan. Ketika diobah oleh ki Umar Maya, seketika itu mereka menjadi enteng.

24. Bertanyalah Wong Agung dengan suara rendah tentang sepak t~rjangnya di dalam pertempuran. Sri Kewusnendar menjawab, "Ampun tuanku, bukan main musuh kita kali ini. Apa gerangan rahasianya?! Orangnya masih kanakkanak, masih muda belia! Wajahnya cemerlang seperti bulan purnama. Tak ada duanya sikapnya di dalam pertempuran, bertepatan sekali dengan paduka.

25. Jika sekiranya paduka menyuruh salah seorang dari para raja, saya yakin tak ada yang dapat bertahan terhadap ksatria tampan itu. Bahkan dapat habis, semua raja-raja terkalahkan. Jika bukan paduka sendiri, perang tanding itu akan sia-sia saja. Hanya semakin menambah rusaknya bawahan paduka ! "

26. Wong Agung Surayengbumi terharu sekali mendengar laporan Sri Kewtlsnendar itu. Baginda tahu benar, raja Yu165 jana itu seorang prajurit yang meyakinkan. Perhitungannya matang. 'Bila dia menyatakan berat, sesungguhnyalah memang berat. Demikian pula seandainya dia memperkirakan ringan atau enteng.

27. Lebih lanjut Kewusnendar berkata, "Tuanku, Perawakan dan citra ksatria itu sangat mirip dengan paduka. Sungguh tak ada duanya. Hanya berbeda dalam usia muda dengan tua. Badan berpadanan sekali, pada leher dan bibir. Seandainya dia itu perempuan, seperti Putri Kelan Kelaswara."

28. Semakin terharu sedih hati Wong Agung Surayengbumi. Air matanya tak terbendung lagi, mengembang di ufuk mata. Semakin terasa kedukaannya atas meninggalnya sang istri, . Kelaswara, yang jabang bayinya dilabuh. Adakah kiranya yang mengambil jabang 9ayi anakku itu? Sang raja Dhayaklah gerangan yang mengambilnya?

29. Barangklai saja tidak berapa lamanya jabang bayi itu jatuh di dalam laut. Pertanyaan-pertanyaan yang kemudian dijawab, Sri Kewusnendar dengan hormat, "Tuanku, musuh itu dalam sesumbarnya, menyebut dirinya: Raden Abu Lautan ataupun Umi Kelani." - "Mrngapa dia sesumbarnya menyebutkan nama seperti itu, yakni:

30. Raden Bakdi Ngujaman, Dawin Karneni, Iman Suwangsa, Iman Jonggiraji, Rabikusmara Kusrin, Ismayasunu, Amirhatmaja, yang gemilang bagai bulan purnama. Sayang, sungguh sayang, hai pemuda belia rupawan; engkau telah teperdaya terjun ke dalam gerombolan yang salah."

31. Raja Gari Andarmuka yang telah ringan penderitaannya, diminta menghadap, meskipun tetap dalam pembaringannya. Kepadanya Sang Amir bertanya, "Hai raja kelompok dinasti Ngabesi, apakah dalam pertempuran tadi, anda benar-benar mengawaskan lawan dengan teliti, terutama tentang ksatria belia yang turun ke medan arena itu?" Raja Andarmuka menjawab,

32. ''Tentu saja tuan, saya telah menelitinya dengan sungguhsungguh. Pemuda itu rupawan. Keterampilannya menguasai pedang seperti ananda Maryunani, perawakannya mirip. Dari atas leher seperti ananda Kobat Sarehas. Togoktingginya sepadan dengan putra and a Raden J ayusman.

33. Seandainya dia bukan tergolongan gerombolan Dhayak, tak mau saya melawannya. Takut kalau-kalau keliru bertanding dengan trah Puserbumi (Arab/keluarga Sang Amir). Saya tahu benar, meskipun tercampur dengan seratus ribu orang sekalipun, matanya menunjukkan perbedaan.

34. Keturunan Kures Banu Kasim itu tidak dapat dipersamakan. Kesebatan lirik-pandang, kecemerlangan pandangan, bagi keturunan Ibrahim tak dapat dicampur-baurkan begitu saja. Akan tetapi ini Dhayak! Berpasukan dua jenis, siluman separo! Itulah yang menyebabkan hati kami menjadi masgul, kagum.

35. Andai kata dia bukan kelompok orang Dhayak, biarpun seratus ribu kali menggada saya, tntu akan saya terima dengan senang hati, saya anggap dia keturunan gusti junjungan saya. Kalau-kalau orang Dhayak, yang sering kali menyamar? Bukankah raj a Dhayak itu jahat? ! Andai kata saya dapat, pasti sudah saya cabut nyawa ksatria itu."

36. Gelak terbahak orang yang mendengarnya. Lalu sambung Kewusnendar, "Jangan hendaknya kalian maido, tidak percaya kepada kegagahan musuh ini! Cobalah dulu, rasakan!• Keluarlah besok ke arena, biar tahu bagaimana beratnya lawan. Kalian bisa membuktikan kerasnya pukulan atau tangkisannya dalam pertempuran.

37. Dan ketenangan pandanganya sebagai pertanda kelebihannya." Raja Lamdahur menyambung, berkata sambil tertawa, "Baik, baiklah besok aku yang maju. Biar kuremas anak itu, besok ! Memang kalian ini orang-orang yang penyabar, karena menganggap hanya melawan anak kecil saja. Kalau besok aku menggunakan pedang, akan kulakukan sambil menutup mata."

XXIV. PRABU LAMDAHUR BERT ANDING DENGAN RADEN BANU KELAN

1. Kewusnendar tertawa terbahak-bahak. Jangan engkau maju perang, hai Lamdahur! Tak urung juga, engkau pun akan terkalahkan. Engkau ini badan saja yang besar:--banyak makan tempat. Perkara perang, lebih baik anakmu! Sepakterjangmu dalam pertempuran, asal saja; karena belum pernah berguru, belajar perang.

2. Engkau hanya mengandalkan panjang dan lebar saja, tinggi dan besar, anak raja besar. Memang benar! Tapi itu bapakmu bukan? Engkau belum tentu dapat menirunya. Nyata sekali dalam sepak terjangmu, engkau belum pernah berguru. Anakmu si Pirngadi dan Banarungsit lebih baik dari padamu !

3. Jikalau tergolong orang Dhayak, biar dikerubut empat pun aku masih memilih Pirngadi!" Dan semakin riuhlah suara tertawa para raja itu. Ragu dan susah juga Wong Agung mengadakan putusan. Sang raja Yujana memang seorang yang meyakinkan dalam memberikan pertimbangan.

4. Keesokan harinya seperti biasa genderang perang dicanangkan bergemuruh, baik dari pihak kawan maupun lawan, sebagai pertanda bersiap untuk berperang. Semua bebunyian perang dicanangkan. Semua orang keluar dari perkemahan, berbaris mengambil tempat di sekeliling arena pertempuran.

5. Para pemimpinnya mendapat tempat duduk tertentu. Barisan yang melingkunginya bagai mendung tak terbatas dan tak terbilang banyaknya. Prajurit yang bertugas sebagai pelayan para raja telah memisahkan diri. Semua orang dalam barisan kawan dan lawan telah bersiap sepenuhnya.

6. Dari tempat yang keemasan itu, Raden Iman meminta ijin lagi kepada Raja Kalbujer, raja Kulub,' Yaplullawal, raja Dhayak. Ia mengendarai kuda dengan segala kelengkapan perangnya, lalu maju ke medan perang diikuti oleh sorak-sorai bergemuruh dari semua barisan.

7. Setiba di arena Raden Iman disambut oleh pendampingnya yang tidak terlihat umum, yaitu Raden Minsar, emban raja Jaswadi dari Suwangsa, mendampingi anak angkatnya, raja Miswan dari Jonggiraji, yang juga sebagai bapa angkat. Ketiga jin itu tidak terlihat orang.

8. Kudanya berkilau-kilauan gilang-gemilang dikendarai mendua menyusur berkeliling mendekati barisan musuh, sambil bersesumbar/menantang, "Keluarlah, hai Sultan Kuparman segera! Marilah kita mengadu kesaktian bertempur mengadu tenaga.

9. Inilah seorang prajurit Dhayak yang tepercaya, Raden Iman Karneni, Isamayasunu, Abu Lautan, yang disebut juga Umi Kelan yang perkasa dan pemberani! Turunlah wahai Surayengbumi, marl berperang tanding!

10. Mana gerangan Sultan Kuparman? Ayo, jangan hanya menyuruh raja-raja bawahan saja! Sangat saya sayangkan bila hanya dihadapi oleh orang-seorang, yang asal saja!" Mendengar kata-kata itu Prabu Lamdahur sangat marah. Segera minta ijin kepada Wong Agung, lalu maju ke medan dengan mengendarai gajah.

11. Sorak-sorai wadya bala mengguntur menggapai angkasa. Seorang raja kepercayaan yang maju ke medan tempur, menjulang di atas gajah. Raja-raja musuh yang melihatnya kagum btikan buatan. Kini sampailah raja Selan itu di tengah arena bertemu dengan lawan.

12. Yang tinggi besar menjulang di atas gajah, sedang yang

kecil duduk di atas kuda. Raden Iman bertanya, "Hai pra169 jurit, siapakah namamu?" Dijawab, "Aku, Prabu Lamdahur, raj a kepcrcayaan Sultan I< uparman. Aku adalah modal sejak permulaan sckali.

13. Sebab sebelum Wong Agung Surayengbumi memasuki jenjang pcrkawina, hanya ada empat puluh orang raja dan aku. Waktu itu aku masih muda , sekarang sudah tua. Sekarang raja-raja bawahan ada cm pat leksa ( 40.000) orang. Ak u scndiri mcmbawahi delapan ra tus orang raj a, dengan dua puluh ribu ponggawa, yang masing-masing mempunyai daerah-negeri.

14. Anak apakah gerangan engkau ini! masih ingusan mau juga menjadi yang paling unggul ! Undur kembalilah engkau ! Jangan bertanding melawan aku ! Sebenarnya aku sayang padamu. Lebih baik engkau takluk saja, tunduk kepada gustiku, Wong Agung Surayengb.umi."

15. Jawab sang Raden, "Raja Dhayak itu telah meminta bantuan kepadaku. Namaku Iman Karneni yang disebut juga: Umi Kelan, Abu Lautan, Bakdi Ngujaman, Iman Jonggiraji, Iman Suwangsa,

16. Juga Raden Iman Ibnu Jonggiraji, Ismayasunu, Amirhatmaja, Akik Usmara Kusrin, Jaswadiputra. Nah, marilah hai raja Serandil (Selan),

17 . Apa yang ada padamu ! Jaswadiputra ini hendak berperang! Jangan banyak cakap! Apapun yang dapat kulakukan, aku tak ingin main-main. Kerepak-kerepuk gedebakgedebuk langsung bertempur. Apa gunanya kita berselisih mulut?"

18. Lamdahur menjawab dengan kasar, "lni anak tak tahu kebaikan! Ayo, apa maumu! Adalah bukan caraku, mendahului memukul." Maka kata Iman Kameni, "Bersiaplah, hai raja Selan!" Raden Iman melarikan kudanya,

19. Berputar sambil menarik pedang. Ia menengadah berkata kepada kedua bapa angkatnya, "Hai bapa, turunkan Lamdahur dari gajahnya! Raja Miswan dan Raja Jaswadi me170 nerjang bersama, menariknya dari atas gajah.

20. Sambil menyepak punggungnya, Raden Minsar menghantam dadanya. Lamdahur terbanting dari gajahnya, karena dikeroyok oleh tiga jin. Jatuh terlentang dan pingsan. Dari jauh datanglah dengan cepat dua orang.

XXV. RADEN BANU KELAN BERPERANG TANDING MELAWAN WONG AGUNG

1. Kedua putra Selan, Pirngadi dan Banarungsit melaju dengan kencang di atas kudanya, sampai · di arena perang. Keduanya disambut oleh Raja Miswan dan Raja Jaswadi, direnggutkan dari kudanya dan dilemparkannya hingga jatuh di luar barisan.

2. Melihat kejadian itu Raja Suratistaham, raja Prasman Sura ti, Minangkabo Gedhah sangat marah, langsung maju ke depan tanpa menggunakan kendaraan, karena mel;hat sendiri Prabu Lamdahur, raja Selan, masih terlentang, belum dapat dibawa mundur ke belakang.

3. Akan tetapi, siapapun yang datang maju, langsung disambar dilemparkan ke luar arena oleh raja Jaswadi, raja Miswan dan Raden Minsar. Prabu Tamtanu~ melihat gelagat buruk itu, buru-buru lari, menghadang para raja.

4. "Hai para raja bawahan kerajaan Arab! Memang demikianlah kalian ini semuanya selama ini! Mati-hidup tak mau berpisah dengan Sang Surayengbumi. Waiau satu kalipun kalian belum pernah berbuat

5. yang menyebabkan nama busuk yang hanya menjijikkan dunia?" Dia berteriak begitu sambil menghadang, memalangkan tombaknya, "Perhatikan gustimu itu, si Pirngadi dan Banarungsit, keduanya menderita. Apabila benarbenar dia mati,

6. rajamu Lamdahur dcngan kedua putranya sekaligus, Wong Agung dengan segenap bala tentara ini; para raja sekalian takkan mau hidup lagi. Bukankah sudah mcnjadi ikrar kita untuk bcrjoang berscdia sakit sampai kepada mati dalam pertempuran?"

7. Ketika itu Wong Agung Amir Ambyah telah memasuki arena dengan mengendarai kuda Sekar Duwijan beserta perlengkapan ·perangnya. Lamdahur segera diangkat mundur oleh ·Prabu Tamtanus, raja Yunani itu. Sorak-sorai bergemuruh kedengaran. Barisan Puserbumi/ Arab mengatur diri kembali.

8. Menggelegak kemarahan Wong Agung dengan jatuhnya Lamdahur, raja Sera1'dil seperti itu. Baginda telah berhadap-hadapan pengan Bakdi Ngujaman. Sorak-sorai musuh menggelegar sebagai pertanda, bal;lwa yang maju ke medan perang kali ini adalah · Wong Agung Jayengmurti.

9. Yang telah ditakdirkan sebagai Surayengbumi (pengaman dunia), Kelana Jayengmurti (orang yang selalu menang), yang beribukota Kuparman, raja-raja yang lain pun tµnduk takluk kepadanya, dia pun terkenal sebagai penakluk dunia.

l 0. Raja wanita Kuraisin melihat kedatangan ayahandanya kemedan perang, lalu turun dari angkasa beserta pasukannya, namun masih dalam bersiluman. Hatinya berdebardebar menguatirkan adindanya, karna itu diawasinya dari tempat yang tidak begitu jauh, agak ke belakang.

11. Raden Abu Lautan berkata keras, "Hai bersiaplah, pasanglah perisai bajamu, saya pukul engkau dengan penggadaku, jangan bergerak!" Wong Agung bersiap memasangkan perisai.

· 12. Raden Iman Kameni memutar kudanya sambil mengangkat gAda. Dengan kuatnya wong Agung digada, berdentang bunyinya _mengenai perisai, hingga memercik api seakanakan berkobar nyala.

13. Wong Agung· menangkis dengan baik, tetapi kuda Sekar Dwijan menjerit keras, badannya gemetar menahan berat, kakinya sejengkal terbenam ke tanah. Ketika kekang ditarik kuda itu meloncat. Terucap dalam hati Sang Amir Ambyah, "Benar kuat anak ini! Tidak salah lagi apa yang dikatakan

14. adinda Raja Kewusnendar sebagai pertimbangan. "Kemudian katanya, "Sekarang bersiaplah engkau dengan perisaimu. Alm mendapat giliran memukulmu." Sang Raden bersiap memasang perisai baja, baja buatan jin.

15. Diputarnya kendali pada kuda Sekar Dwijan, sambil mengangkat penggada yang disebut: gada Usamadiman. Kuda berputar ke kiri penggada mengena perisai,

16. Bagai sejuta petir suaranya, percikan api menyala ketika gada jatuh pada perisai. Kudanya terpekik keras, namun tangan raden Iman tak bergeming. Sorak-sorai menggelegar antara kawan dan lawan.

17. Mereka yang bertempur mendapat imbangan kekuatan. Mereka bertempur dengan serunya, gada-menggada pukul memukul. Sorak-sorai laksana gunung rubuh. Pemukul gada tak berguna lagi. Keduanya bersama-sama membuang gadanya.

18. Lalu bersama-sama menarik pedang dan memutar kudanya. Satu ke kanan, yang lain ke kiri. Setelah bertemu, mengadu pedang saling tetak, sating tusuk, saling tangkis berkerentingan, berkerentang jatuh ke perisai masing-masing.

19. Keduanya sama kuat, sama jeli, sama cerdik, sama pandai bertempur, sama cepatnya pula memegang kendali kuda, tak ada yang mengecewakan. Kalau sedang mendua kuda yang satu, yang lain pun mendua, meloncat-loncat, memiringkan badan, merendah dan melompat, selalu berimbangan.

20. Mereka masih bertempur dengan serunya, sama keberaniannya. Kini pedang tak berguna lagi. Keduanya bersama mengambil belati. Saling tusuk saling lempar, satu pun tak ada yang mengena.

21 . Belati disingkirkan, berganti dengan parang. Parang-memarang potong-memotong. Kedua parang mereka hancur berantakan. Mereka sama-sama tak terkalahkan. Seperti berjanji, keduanya turun dari kudanya.

22. Ketiga jin, yakni: Raden Minsar, Raja Miswan dan Raja Jaswadi tidak ada yang dapat mendekat kepada Sang Amir Ambyah. Badan terasa panas bukan main seperti dibakar saja. Hingga terpaksa menjauh. Mereka berbisik-bisik,

23 . "ltulah dia, Wong Agung Surayengbumi! Dari dulu sampai sekarang tak berubah keadaannya. Padahal di Ngajerak dulu sampai delapan belas tahun lamanya. Ternyata awet muda dia! Seperti jejaka saja! Dahulu dan sekarang sama!"

24. Keduanya telah meninggalkan kuda. Mereka bersama mendekat, lalu renggut-merenggut saling mencengkam ikat pinggang, berusaha tarik-menarik sentak-menyentakkan, untuk saling menjatuhkan.

25. Bagai angin ribut prahara menderu suara sorak-sorai law an dengan kawan, akan memecah langit laiknya. Jika Wong Agung ditarik-sentak, terjengkang tak sampai jatuh. Giliran Raden Iman yang kena tarik, terpental; namun segera kembali ke tempatnya lagi.

26. Dikuatkannya cengkeraman tangannya pada pinggang, lalu diangkatnya dan diangkatnya, namun tak bergerak-tak bergcming. Kaki tetap mcratap ke tanah. Lalu dicobanya mengangkatnya lagi dengan dikuatkan angkatannya, menggeretukkan gigi, sampai-sampai mengepul darah dari ujung jari-jarinya.

27. Karena kuatnya mengangkat, hingga sejengkal kakinya terbcnam ke tanah. Tegoncang seketika, namun mengangkat Iagi, tidak dapat. Wong Agung sendiri berdebar terkejut, lalu bcrscrah diri, 'lnilah di agaknya, yang akan menewaskan aku.

28. Sclama ini di kolong langit ini belum pernah ada seorang raja pun yang dapat menggoncangkan tcgakku!' Unttuk sdanjutnya baginda pasrah kepada kekuasaan Illahi, Wong Agung Suraycngbumi memcjamkan mata. Tetapi sampai hcbcrapa saat. si nrnsuh tidak Iagi mengangkatnya.

29. Ketika dilihatnya, ia masih berdiri di depannya. Maka se-- geralah Wong Agung mencengkam ikat pmggang lawannya, sambil menoleh ke belakang. Umar Maya tanggap sekali akan gamitan itu. Dengan segera ia melambungkan mahkotanya tinggi-tinggi. Seluruh barisan buru-buru menutup telinga.

30. Sambil mengeluarkan bentakan keras Wong Agung menyentakkan Sang Banu Kelan, lalu mengangkatnya tinggi-tinggi dan diputar-putarkannya seperti baling-baling. Dalam taraf terakhir diamangkannya untuk dibantingkan ke tanah. Namun ketika hampir saja dibanting, tanpa didugaduga datanglah Ni Dewi Kuraisin,

31. menangkap memeluk adindanya sambil menangis menjerit-jerit. Bagai terhindar dari terkaman harimau Sang Jayengmurti terkejut melihat putrinya, Ni Kuraisin, hingga terlepas pegangannya, lalu berseru, "He, anakku, engkau datang!

32. Dari mana engkau dan siapakah gerangan anak ini?" Kuraisin masih menangis, "Aduhai, adikku sayang, malang benar nasibmu ini! Waktu bayi engkau dilabuh ke laut. Sesudah menjadi remaja akan dibanting mati!"

33. Bukan main terharu hati Wong Agung, mendengar jerit tangis putrinya, Kuraisin itu; karnanya dengan nada rendah ia bertanya, "Nini, anakku sayang, katakan sebenarnya, siapakah anak ini?" Sang putri menjawab takzim, "Ayahanda yang mulia, lbunda telah mendapat wangsit

34. dari Nabi Kilir/Khaidir begini, "Wahai cucuku Ismayawati pergilah engkau ke pantai Suwangsa, daerah kuasa Raja Jaswadi, hadang dan ambillah peti emas yang hanyut,

35. - terapung-apung di laut. Ambillah dia, sebab di dalamnya berisi bayi. Angkatlah dia sebagai putramu, sebab yang menurunkannya tidak lain ialah suamimu sendiri dengan putri negeri Kelan, Kelaswara.

36. Ketika ia lahir, ibunya, Ni Kelaswara itu meninggal; dan karena itu bayinya dimasukkan ke dalam kendaga emas, kemudian dilabuh dibuang ke laut, hingga sampai di pantai Suwangsa."

37. lbunda melaksanakan petunjuk Nabi Kilir itu, bertamasya ke pantai laut Suwangsa, bersama dengan saya. Tak lama kemudian terlihatlah peti emas yang hanyut terapungapung itu, yang segera diambil oleh ibunda. Setelah dibuka ternyata di dalamnya berisi bayi,

38. - yang mengandung cahaya Ibrahim sebagai karunia lliahi. Pada kendaga kencana itu terukir, bahwa bayi itu putra Dewi Kelaswara putri raja negeri Kelan. lbunda menangis, sangat terharu akan kejadian itu.

39. Kebetulan waktu itu, permaisuri Raja Miswan dari negeri jin ungu di Jonggiraji, sedang mempunyai bayi yang masih inenyusu, yaitu si Minsar. Permaisurj itulah yang dijadikan inya'. pengasuh. Karena diketemukan di pantai Suwangsa maka Raja Jaswadi dijadikan emban pengasuh pula. Deniikianlah ayahanda kisah anak ini."

XXVI. RADEN BANU KELAN BERSUJUD KEPADA AY AHANDANY A WONG AGUNG JAYENGMURTI

1. Tak tertahankan lagi air mata sang ayah mengembang berlelehan. Kemudian Kuraisin berkata kepada adindanya, "Adinda Iman Karneni, bersujudlah engkau segera, itulah orangtuamu!" Raden Iman menjatuhkan diri mencium kaki bersujud kepada Wong Agung, lalu dipeluk dipagut oleh ayahandanya. Umarmaya, Maktal, Bawadiman, serta Prabu Tamtanus berdatangan mendekat. Bukan buatan senang hati mereka setelah diberi tahu akan segala sesuatunya.

2. Genderang tanda berhenti berperang dibunyikan. Barisan yang sedang berhadap-hadapan itu mundur kedua belah pihaknya. Raja Dhayak Sengari, raja Kulub, raja Kalkiyah, mengira bahwa ksatria yang membantunya tertawan. Kuncup, menjadi kedl hati mereka, karena orang yang diharapkan membawa kemenangan, justru tewas dalam pertempuran. Goncang hati raja-raja musuh yang mengundurkan diri ke perkemahan mereka kali ini. Dengan membimbing kedua putranya, Kuraisin dan Bakdi Ngujaman, Wong Agung menuju ke pakuwon, dengan iringan para raja.

3. Setiba di pasanggrahan Wong Agung melanjutkan pertanyaannya kepada Kuraisin, "Nini, oleh ibunya sebenarnya anak ini diberi nama siapa?" Maka jawab Kuraisin, "Ya · ayahanda, namanya Iman Karneni. Iman berarti kepercayaan. Karena percaya lalu melaksanakan petunjuk. Karnaeni, karena secara kebetulan selalu memiliki yang serba dua. Dua bapa sebagai Inya dan emban.

4. Satu sama lain memiliki kerajaan sendiri. Emban, raja yang berkuasa di Suwangsa, yang bemama Raja Jaswadi. Bapa raja dan permaisuri sebagai ibu. lnya, permaisuri Raja Miswan dari kerajaan Jonggiraji, dengan saudara sesusuan, Raden Minsar. Pada waktu kecil, anakanda itu tiga bulan tinggal di Suwangsa, dan tiga bulan berikutnya berada di Jonggiraji. Begitulah selamanya.

5. Karena itu ia pun bemama Iman Jonggiraji dan Iman Suwangsa yang disebut juga Jaswadi-putra. Sedang wasiat Eyang (kakek) Prabu Kasan Harim, "Cucuku saya beri nama, Raden Bakdi Ngujaman. Saya sendiri memberi nama: Abu Da ·t. Nama Raden Umi Kelan

6. adalah wasiat pemberian Nabi Kilir, karena ibunya berasal dari Kerajaan Kelan, yang juga diberi nama: Amiratmaja. Kakek Patih Kasan Asil memberi nama: Ismayasunu. Kadha Kenaka, Banjaransari, Amir Kusmara, berasal dari paman Patih Sadad Satir." Amir Ambyah tertawa gembira.

7. Semua itu karunia Tuhan, wahai anakku! Semua orang tua di kerajaan Ngajerak memberi nama sebagai pemyataan kasih sayangnya." Sri Bawadiman berkata, "Putera tuan memang kekasih lllahi, sebagai karunia karena ibunya meninggal pada waktu dia lahir. Keduanya mendapat keutamaan. Sang lbu dinaikkan ke sorga, sedang puteranya menjadi laki-laki pilihan di dunia.

8 la pun mendapat karunia cahaya Ibrahim, hingga keduanya dapat disebut: Habibullah." Wong Agung bersenang hati sekali. Sementara itu mereka yang tinggal di dalam Istana Malebari, _ yaitu para isteri Wong Agung dengan anak-anak yang masih kecil, pada suatu ketika berkumpul di ruang Putri Parangakik, saling bertanya tentang keadaan peperangan.

9. Dewi Marpinjun bertanya, "Wahai adinda, bagaimana keadaan medan pertempuran?" Sudarawreti memanggil seorang puteranya, Raden Hasim Kuwari untuk meyakinkan keterangan. "Anakku Kasim Kuwari, engkau tadi mengatakan, bahwa baru saja berkunjung kepada paman-.uamu yang menderita Iuka dari pcperangan. Ceritakan sekali lagi di sini." Hasim Kuwari berdatang sembah, "Ua raja Kembar,

I 0. sudah agak ringan. Paman raja Kandabuwana yang masih parah. Padahal, katanya musuhnya masih kanak-kanak. Seorang pemuda remaja yang tampan rupawan. Umurnya masih sebaya dengan saya tidak sampai setahun selisihnya. Yang banyak bedanya ialah kecantikan-kebagusannya. Pemuda itu tampan sekali. Kecantikannya mengalahkan semua yang paling indah di muka bumi ini, semua tertumpah kepadanya.

I I. Raja besar-raja besar dibantinginya. Sesudah dibanting lalu dibuang dilemparkan saja. Itulah yang sangat mengagumkan! Siapa saja yang maju, kena belenggu! Siapa yang menyerang, kena terjang. Akhirnya susah mereka! Seorang raja terpilih seperti paman Prabu Yujana saja terpecundang. Kemudian beliau mengatakan, apabila ayahanda hanya mengandalkan para raja bawahan saja, tentu akan berakibat kerusakan semata."

12. Maka berkatalah Sudarawreti dengan lantang, "Hai adinda Karsinah, cepatlah bersiap. Musuh kali ini memang berat. Marilah kita segera memberikan bantuan. Ketahuilah, hai Hasim Kuwari, menurut ayahandamu dulu kepada saya, ada tiga orang yang menyamai kesaktian ayahandamu. Ketiganya hanya berselisih pada seruan "petak".

13. Ketiga orang itu ialah pamanmu Parangteja (Maktal), Tamtanus dan Kewusnendar. Jika ditimbang pun takkan miring. Dalam segala hal akan sama. Hanya berbeda dalam ilmu seruan (petak). Perbedaannya lagi karena telah menjadi ketentuan dari Yang Maha Agung, orang tuamu mendapa't perintah untuk menaklukkan dunia, mengembangkan agama." Belum lagi pembicaraan mereka selesai ada utusan da tang dari medan perang.

14. qtusan it .memberi.tahukaar-bahwa musuh yang berat itu, t\! l~ .- : ;·t. ~· ... :< :)';,,! :•:_,;, )iJ~.: p,/ ,j I 1 so c ~ f:: ~:· ··~1· (.f: .~/ ~ r Tr: '" ~~;.~ 1 orr.Jt:r~ !·Jf~~:;F or=r t~t;:··r ..,._~_._ ._ .,W,j;tl' __ ,. ._~"'1 .-• 1;ot -r~ .... ~ yang telah membelenggu banyak raj a· besar, membanting dan melontarkannya begitu saja itu, kini telah dapat ditundukkan oleh suami paduka sendiri. Namun, siapakah gerangan dia sesungguhnya? ! Tahu-tahu dia itu adalah putera Kelaswara, yang dulu dilabuh ke dasar lautan. Yang berhasil menemukan,

15. ialah Dewi Ismayawati. Anak itu dibesarkan di kerajaan Ngajerak. Oleh ibunya, Ismayawati itu, dia diberi embanpengasuh raja Suwangsa yang bernama raja Jaswadi. Itulah sebabnya ia bernama: Jaswadiputra. Oleh karena itll, sekarang paduka diminta datang ke sana untuk menyambut kedatangan putra anda yang datang bersama ayundanya Kuraisin dari Ngajerak.

16. Mendengar pemberitahuan itu, Putri Paramhakik dan Putri Karsinah menangis. Terbayang paras Kelaswara yang telah meninggal itu, tanpa seorang pun diantaranya yang menyaksikan saat-saat terakhirnya. Mereka itu bermadu, akan tetapi sudah seperti saudara kandung saja lahir batinnya. Setelah persiapannya selesai, mereka segera berangkat. Iring-iringan tandu, kereta bergemuruh meninggalkan istana. Semua para isterti dan para putera berangkat berjalan.

17. Maka riuh-rendahlah keadaan istana Kusniya Malebari. Semua pergi menyusul ke luar kota. Seluruh negeri jadi goncang atas berita itu. Bayi yang dulu dilabuh ke dalam samudra, kini pemuda sakti, yang bernama: Jaswadiputra. Iring-iringan barisan para permaisuri itu tiba di perkemahan Ngambar Simun, yang langsung menuju ke depan.

18. Putri Parngakik langsung mengarah kepada sang remaja yang duduk didekat Ni Kuraisin, lalu memagut · memeluknya. Kuraisin segera menyembah. Sudarawreti berkata di sela-sela sedu-sedannya, karena terkenang akan yang sudah marhumah, "Aduhai adinda Kelaswara, aku tidak sempat melihatmu pada saat ajalmu. Itu sudah menjadi suratan takdir.

· 19. Anakmu dilabuh ke laut. Te ta pi sekarang, lihatlah ini, wahai adinda, anakmu datang. Bukan main tampan-rupawannya dia! Cemerlang bagaikan bulan purnama, mengalahkan segala yang indah di muka bumi ini. Gagah-berani sakti mandra guna, tak terkalahkan di medan tempur. Wahai adinda Kelaswara, alangkah senangnya engkau mengalami hidup seperti aku, bersama-sama dapat mengasuh anak kita.

20. Semua madumu masih hidup dengan puteranya. Hanya engkau sendirilah yang sudah tiada. Wahai adikku yang paling pandai menyesuaikan diri, yang menguasai ilmu halus dan kasar, yang tindak-tanduk~ya menyenangkan hati! Wahai anakku sayang, mudah-mudahan kesaktian ibumu pindah kepadamu! Semuanya ditinggalkan kepadamu! Kakekeyangmu dilabuh ke laut, merupakan hukum baginya.

21. Dengan pengaruh wibawa eyangmu semoga ketinggian derajatnya terkumpul kepadamu! Jadilah orang pilihan yang terutama di muka bumi ini, anakku sayang!" Mendengar ucapan itU, Sang Jayengmurti menundukkan kepala dan melelehkan air mata, karena terharu dan berbagai perasaan sedih lainnya. Isteri-isteri yang lain datang bergantian dan selalu saja menangisi Raden Iman, hingga bergemuruhlah seluruh isi perkemahan itu.

22. Beberapa kemudian redalah suara tangis itu. Mereka mulai duduk dengan teratur. Berkatalah Sang Amir dengan sen~umnya, "Banu Kelan, yang duduk di depanmu itu semua ibumu. Yang tiga orang itu kakandamu, dan seorang adikmu, yaitu: Hasim Kuwari." buru-buru lbnu Laut mendatangi ibunya satu-persatu memberikan sembah. Demikian juga kepada kakandanya.

23. Berkatalah Putri parangakik, "Anakanda Kuraisin, kejadian ini aneh, elok dan ajaib sekali. Siapa yang mengira bakal begini jadinya? Sudah menjadi kehendak Yang Maha Kuasa, bayi yang dilabuh itu diterima di Ngajerak. Dan telah menjadi keten tuan ibunda yang diserahi memeliharanya. Kenyataannya sekarang, segala nasib buruk yang mel)impa negeri AsabPuserbumi hilang-musnah oleh ibunda:

24. Alangkah meresapnya andaikata ibundamu mengetahui akan bagaimana eratnya hubungan persaudaraan itu dijalin oleh Ni Kelaswara. Tingkah lakunya yang serba menyenangkan, sesuai pula dengan kecantikannya, keelokannya bila maju berperang, sangat serasi dan bersifat ksatria, berani mati, teguh hati, tidak culas, berhati baik kepada semua orang. Cepat-cekatan terampil dalam ulah senjata, pembidik yang tepat, dan tahu benar akan sifat-sifat buruk/nista serta utama.

25. Dengan ayahandanya, Sri Kelanjajali, selalu saja bertentangan pendapat. Ayahandanya culas, jahat, namun anak-putrinya baik. Kini Kelaswara telah baik tempatnya, diterima oleh Yang Maha Agung, karena kesucian hatinya, karena teguh berpegang kepada sifat-sifat luhur. Kemudian tibalah pertolongan itu. Diturunkan iman oleh lllahi kepadanya. Ketika iman telah bersemayam di hatinya, seketika itu juga ia berbalik haluan, berbulat hati memusuhi ayahandanya.

26. Dalam keaciaan seperti itulah adinda Kelaswara itu meninggalkan dunia yang fana ini, berpisah denganku, berpisah dengan ayahandamu. Agaknya ia malu kepada Tuhan, atas murtadnya sang ayah, orang tuanya, hingga ia memilih mati menghadap Illahi. Dan yang memang sudah takdirnya juga! Begitulah asal mula segalanya. Ketika sama-sama masih hidup dulu, adikmu itu saya serahkan dalam asuhan kakandanya ki Rustam dan Ki Jayusman.

27. Hal itu perbu~t, hai anakanda Kuraisin, karena akhir perhitungan serta akhir dugaan saya, bahwa di kolong langit ini Kelaswara itu seorang puteri yang tak ada taranya lagi." Semua orang yang mendengamya bersenang hah. Banu Kelan tak kuasa membendung air matanya, mendengar riwayat ibu kandungnya itu, yang selama ini ditutup rapat183 rapat, agar kesenangannya tak tergoyahkan. Ia tetap menaruh hormat kepada ibunda Iswayawati. Namun segala pertanyaan yang selama ini mendekam di hatinya terjawab semua, hingga menghilangkan semua yang meragukan hati.

XXVII. RADEN BANU KELAN DIBERI HADIAH KE RAJ AAN KELAN.

1. Sesudah itu Banu Kelan diserahi Kerajaan Kelan. Dengan demikian seperti kerbau pulang ke kandang. Negeri itu kembali kepada yang berhak. Rakyat Kelan bukan buatan senang hatinya. Keluarga kerajaan, raja-raja takluk, ponggawa, ksatria, mantri kembali tenang hatinya.

2. Raja bawahan yang bukan sentana/keluarga ada lima ratus orang. Mereka tetap sebagai raja bawahan. Ada lagi empat ratus orang yang masih tergolong kerabat-sentana yang memiliki jajahan. Di samping itu masih ada seratus delapan buah yang lain.

3. Raja-raja negeri Kelan yang masih bersaudara sepupu dengan ibunya ada lima ratus orang. Empat puluh sembilan orang raja masih dalam hubungan misanan. Dari kesemuanya itu enam puluh orang raja tergolong raja besar. Berponggawahulubalang empat puluh ribu orang.

4. Khusus istana Kelan mempunyai seratus ribu mantri. Lain lagi mantri bawahan para raja semuanya. Dan masih banyak macam ragam yang lain. Bila diperhitungkan dengan pertambahan semuanya, kini negeri Kelan memiliki jumlah tujuh juta orang.

5. Itulah sebabnya sejak dahulu, raja Kelan terkenal sebagai raja yang banda-bandu, kaya harta dan banyak famili-keluarga. Dengan peristiwa itu prajurit Kelan berbesar hati. Anak ki Patih Gajah Biher diangkat sebagai patih.

6. Dia masih muda dan cakap, yang kemudian terkenal sebagai ki Patih Gajah Sawerdan. Selanjutnya · Patih Gajah Biber yang tua itu diperintahkan untuk kembali ke Kelan, sebagai penunggu dan penjaga Kerajaan. Kemudian Raden Bakdi Ngujaman diserahkan di bawah pengawasan adipati Parangteja, yaitu Maktal.

7. Beliaulah yang mengasuh dan bertanggung jawab. Bukan sebagai emban/pengasuh, tetapi sebagai bapa-sesilih atau bapa-pengganti. Sedang sebagai emban, tetap yang lama, yaitu raja jin negeri Suwangsa, yaitu raja Jaswadi; sebagai em ban sekaligus juga bapa-angkat.

8. Serta raja Miswan dari negeri jin Jonggiraji seperti dahulu Saudara sesusuan, Raden Minsar, tetap sebagai pengasuh pamong yang tak terpisahkan. Demikian pula sebagai pasukan pengiring, tetap wadya-bala jin dari kedua negeri itu. Diceritakan, apabila Raden Iman

9. ingin menghadap ibunda Dewi Ismayawati di negeri Ngajerak, Raja Jaswadilah yang mendukungnya. Demikianlah Raden Bakdi Ngujaman itu adalah manusia yang memiliki sifat-sifat jin. Bagaimana sekarang keadaan barisan Dhayak Sengari? Pada suatu hari sang Raja Yaplulawal,

10. pagi-pagi sekali telah siap untuk meneruskan peperangan. Baginda sangat marah sekali dengan kekalahan Banu Kelan. Hanya itulah yang diketahuinya. Karena itu marahnya bukan alang-kepalang. Beriring-iringan prajurit keluar dari perkemahan lalu berkeliling di seputar arena.

11 . Raja Kalbujer sendiri hendak turun ke medan dengan mengendarai Gajah. Dalam pada itu barisan negeri Arab pun telah keluar semua. Mereka pun sudah siap dengan perlengkapan perang di seputar arena, dengan aturart seperti semula, sang raja Kulub, Prabu Kalbujer, semakin mengarah ke tangah medan perang.

12. Tiba di tengah arena lalu berseru meminta lawan. "Hai Sultan Kuparman! Keluarlah! lnilah aku, Raja Kalbujer, yang berkedudukan di negeri Kulub, yang diunggulkan dalam peperangan, di antara raja-raja pilihan yang diundang untuk memberikan bantuan kepada sang raja Dhayak Sengari.

13. Menyelesaikan pertempuran dengan kemenangan,. telah menjadi kebiasaan bagiku! Hai, Jayengrana! Turunlah segera! Marilah kita bertanding di sini! Lawanlah aku mengadu kekuatan!" Orang-orang yang mendengarnya sangat gembira. Sorak-sorai wadya bala mengguntur seolah-olah hendak meruntuhkan langit.

14. Raja Sarkab dari negeri Turki meminta izin kepada Wong Agung lalu maju ke Arena, mengendarai kuda dengan segala perlengkapan perang. Wadya-bala Kuparman bersorak memberi semangat. Di tengah medan keduanya bertemu. Mereka yang akan pertempur sudah berhadap-hadapan.

15. Raja Kulub bertanya dengan suara keras, "Siapa namamu, hai raja? Berani engkau berhadapan dengan aku?!" Yang ditanya menjawab, "Akulah Raja Sarkab dari kerajaan Turki. Seorang raja yang dapat diandalkan dalam peperangan."

16. Kata Raja Kalbujer lagi, "Kembali sajalah hai, engkau, Raja Sarkab! Engkau tak pantas bertanding dengan aku. Di mana Sultan Kuparman?" Maka jawab sang Raja Sarkab, "Aku sudah pernah membelenggu raja semacam engkau ini!

17. Ayo, majulah! Cara apa saja yang kaupakai dalam bertempur, aku kira, aku tidak akan mengecewakanmu!" Raja Kalbujer menjadi marah. "Apa! Akulah yang tak sudi berperang · denganmu!" Jawab Raja Sarkab, Turki, "Aku takkan mudur.

XXVIII. BALA TENTERA DHA YAK SENGARI MAJU LAGI KE MEDAN PERANG

I. Engkau tidak boleh menyebut-nyebut nama gusti-junjunganku, selama aku masih hidup. Ajo, raja laknat, apa saja senjatamu. Apa saja yang akan engkau perbuat, akan kutanggapi!" Kalbujer membentak, "He, engkau berkeras juga ingin bertempur.

2. dengan aku? Ayuh, persiapkan perisaimu! Kupukul engkau dengan penggada!" Raja Turki berlindung di bawah perisai bajanya. Kalbujer menggada sambil tertawa. Bunga api memercik dari perisai. Raja Sarkab membalas segera, memukul dengan penggadanya.

3. Maka terjadilah perang gada dengan serunya. Mereka samasama kuat melancarkan penggada dan kuat pula menangkis pukulan. Perisai baja yang dipukul dengan kuat, berdentang keras bagai petir saja. Pada saat itu juga Patih Abunandir menyusul ke medan arena dengan mengucapkan mentera dari jin.

4. Seketika itu juga Bunandir tidak kelihatan lagi. la bermaksud mengimbangi pertempuran. Sementara itu Raja Sarkab dengan musuhnya masih bertempur dengan serunya.Dengan diam-diam Raja Kalbujer mengambil bola emas sebesar buah maja

5. dari kantong celananya, senjata rahasia yang biasa dipakainya dalam peperangan. Dilontarnya Raja Sarkab dengan benda itu. Karena tak terpikir akan adanya kecurangan, ia terkena dadanya, hingga jatuh dari kudanya. Raja itu pingsan terlentang di atas tanah.

6. Anak buahnya buru-buru datang Ialu menggotongnya ke be188 lakang Patih Abunandir ikut pula membayangiliya. Raja Kalbujer tertawa . terbahak-bahak sambil bersesumbar meminta lawan. "Ayo, silakan! Hai Barisan Arab! Majulah bersama! Jangan hanya satu-persatu para raja saja! Serbulah aku dalam peperangan ini!"

7. Raja Kalbujer dari negeri Kulub 'sudah mabuk perang!" Mendengar sesumbar itu, Raden Jayusman meminta perkenan ayahandanya dan kepada mertuanya. Setelah diijinkan lalu turun ke arena dengan mengendarai gajah.

8. Gajah itu bernama Imankabir, yang tahu benar akan perintah tuannya. Gajah pemberian mertuanya, Sri Bawadiman dari Kusniya Malebari. Gajah pancal panggung, keempat kakinya putih sepanjang sejengkal.

9. Sebagai anak gajah, lamankabir dahulu dibawa bertapa ke gunung. Kini Raden Jayusman telah siap pada punggung gajah Imankabir dengan segala kelangkapan perang.

10. lbunda Sudarawreti dan ayundanya Ni Kuraisin dari Ngajerak mengawasi dari kejauhan. Patih Abunandir membuntuti dari belakang, tetapi tidak menampakkari diri. Ki Patih mempersiapkan besi-pemukul,

11. tiga hasta panjangnya. Sorak-sorai menggelegar mengiringi perjalanan Raden Jayusman ke tengah medan, seolah-olah hendak meruntuhkan angkasa. Bersamaan dengan itu pula sudah bersiap dua ratus ribu pasukan berkuda pilihan dari Parangakik.

12. Pasukan yang siap tempur untuk menuntut bela, apabila gusti junjungannya kalah dalam peperangan. Kecuali itu telah siap pula para raja dan ponggawa-hulubalang beserta kendaraan dan perlengkapan perangnya, berjajar berbaris di belakang pasukan pengiring.

13. Setelah berhadap-hadapan raj a Kalbujer bertanya keras, "Hai prajurit, siapa namamu? Engkau masih muda rupawan, belum pantas maju berperang!" Sang Raden menjawab, "Dengarkan baik-baik, aku adalah Raden Jayusman.

14. Saat ini adalah anak laki-laki tertua Sang Jayengmurti, Sultan Kuparman, yang tedahir dari Putri Parangakik. Puteri pilihan, gagah berani dalam peperangan.

15. Dari garis ibu saja, jelas merupakan wanita perkasa, yang sudah terbiasa membelenggu raja-raja, tajam perasaan, banyak akal, pemberani dan sakti-mandra-guna. Hai, raja, siapakah namamu?" Dijawab, "Akulah

16. Raja Negeri Kulub, Prabu Kalbujer yang perkasa. Bersiaplah hai Jayusman, pasanglah perisai bajamu! Akan kupukul engkau dengan penggada ini!''Jayusman memasang tangkis, yang diletakkan di atas kepala gajah Iman Kabir itu.

17. Raja Kalbujer mengangkat penggada sambil mendekat. Pengda melancar mengarah ke gajah, kenaikan Raden Jayusman itu. Gajah Iman kabir terkena pelipis kiri bagian kepalanya.

18. Perisai itu terpental lepas dari tangkainya. Gajah Iman kabir melonjak dan menjadi marah lalu menyerang gajah lawan. Binatang itu ketakutan , tetapi Raja Kalbujer mengekangnya kuat-kuat, lalu memukulkan penggadanya hingga tiga kali. Lalu dibalasnya raja itu.

19. Lilitan gajahnya terlepas, Kalbujer menangkis dengan teguh. Raden Jayusman berdiri, dengan kuatnya mengayunkan penggada, perisai musuh terbelah. Buru-buru raja Kalbujer mengambil bola emas dari kantong. Pada saat itu juga Patih Abunandir,

20. ketika sang raja mengangkat tangan hendak melontarkan bola emas itu, patih Abunandir memukul tangan itu dari belakang dengan besi pemukul. Bola emas itu jatuh. Tangan raja itu terasa pegal-kaku.

21. Hatinya sangat mengkal, karena tenung/siasat rahasianya ketahuan. Raden Jayusman mengada sekali lagi. Kepala gajahnya pecah, Raja Kalbujer terpetal jatuh ke tanah, pingsan. Patih Abunandir datang segera menungganginya.

22. Kalbujer diikat lalu diseret ke belakang oleh patih Bunandir Raja itu tertawan sudah! Sorak-sorai wadya bala bagaikan gunung runtuh. Tirai malam mulai membayang. Genderang tanda berhenti dicanangkan orang. Kedua belah pihak yang bertempur itu mengundurkan diri.

23. Barisan Kulub menangis kesedihan karena kehilangan, rajanya telah kalah perang dan menjadi tawanan. Para santana/ keluarga raj a menangis menyesalinya. Bari$an · Kulub lari menyingkir.

24. Pada kesempatan makan, raja-raja yang lain berkumpul untuk makan bersama di perkemahan Raja Yaplulawal; yaitu Raja Kukul dari Kalkiyah, Kiswa Pangindrus dari Sindhang Dhayang dan raja Dhayak sendiri, untuk memperbincangkan keadaan peperangan. Raja Kulkul membuka suara, "Hai Patih Dabatil.

25. Siapakah musuh yang telah mengalahkan dan membelenggu kakanda Kalbujer itu?" Dijawab oleh Patih Dabatil, "Dialah Raden Jayusman, putera Sang Amir Ambyah dengan isteri Putri Parangakik yang perkasa dan sakti-mandraguna itu. Temyata anak itu pun hebat pula. ·

XXIX. MEMBICARAKAN SIASAT PERANG

I . Raja Kulkul dari Kalkiyah berkata dengan nada keras, "Bagaimana cara kita besok? Apa pula siasat perang kita? Jika kita hanya mengandalkan perang tanding, kita tak berdaya."

2. Sri Kiswa Pangindrus menjawab dengan tenang, "Menurut pendapat saya, lebih baik kita adakan perang bersama, kita serbu bersama. Kalau keadaan sudah kacau, kita dapat menggunakan alat rahasia, tenung, kemat dan sebagainya.

3. Selama ini kalau diadakan perundingan, sang raj a Kulub selalu mengajak memasukkan tenung/kemat, mendatangkan angin prahara, puting beiiung. Pada waktu itu tentu akan maju pula sebangsa jembalang.

4. Hantu, mambang dan makhluk halus lainnya. Sebab golongan itu termasuk barisan Kulub. Akan tetapi sekarang rajanya tertawa. Oleh karena itu, kita ajak saudara-saudaranya mengamuk untuk merebutnya."

5. Raja Yaplullaw I, Raja Kulkul, menyetujui pendapat itu. Pada saat itu juga, Patih Abunandir secara siluman telah memasuki pakuwon musuhnya.

6. Ki Patih mendengar semua pembicaraan musuh itu. Besok pagi mereka akan menjalankan perang curang, menyerbu bersama membuat kacau lalu memasukkan kemat dan tenung dari Sindhangdhayang.

7. Sesudah jelas pendengarannya, Patih Abunandir kembali ke perkemahannya, lalu menghadap Pangeran Ngalabani, Araya Maktal, memberitahukan masalah itu.

8. Patih Abunandir lah.i dibawa menghadap sang Jayengmurti, untuk menyampaikan hal yang sama. Saat itu juga diperintahkan agar semua pasukan bersiap.

9. Pagi-pagi besok harus bersiaga pen uh terhadap segala macam serangan yang datang dari Dhayak Sengari. Diperintahkan agar tetap ada yang menjaga dan menyelenggarakan tata tertib biasa .

10. Mengawal kedudukan pemimpin dan raja mereka. Sedang yang diserahi untuk menanggulangi perang yang curang, ialah Kuraisin dari kerajaan Ngajerak, dan adiknya Pangeran Bakdi Ngujaman.

11. Kali ini musuh akan mengerahkan pasukan makhluk halus. Namun segala siasat telah dipikirkan masak-masak. Para putera sang Amir memperkuat pasukan darat.

12. Putera-putera raja yang lain agar mempersiapkan diri untuk memimpin pasukan berkuda. Sedang kendaraan lain yang bukan kuda, diserahkan pada pimpinan para ayahanda meraka.

13. Yaitu yang menggunakan, bihal-keledai, sapi, senuk, macan dan lain-lain. Malam berjalan terus penuh dengan kesibukan. Pada pagi harinya segera mencanangkan genderang perang. Semua prajurit keluar dalam berisan yang tak terbilang banyaknya.

14. Seperti biasa Wong Agung Surayengbumi duduk di singgasana didampingi oleh segenap para raja. Sedang yang lain, ialah pasukan berkuda yang melaut banyaknya.

15. Berbeda dengan yang sudah-sudah, kali ini pen uh dengan barisan berkuda. Para pemimpin barisan Dhayak Sengari, tercengang-cengang keheranan, karena perubahan siasat barisan Kuparman

16. Raja wanita, Ni Kuraisin sudah berkurnpul dengan para ibunda. Barisan musuh tak tahu sama sekali, bahwa pasukan Ngajerak yang akan menghadapi segala tenungkematnya.

17. Semua raja-raja musuh keluar dari pakuwonnya. Mereka sudah dalam kesiagaan penuh sesuai dengan perbincangan. · Kini mereka duduk berhadapan sambil menunggu perintah.

18. Prabu Yablullawal dan yang lain sudah siap di atas kendaraan mereka, yakni seekor bakarles yang bertanduk merah gading menggeram-geram menyeramkan.

19. Badan harimau berkepala kerabau yang tinggi besar. Sedang raja Sindhangdhaya.ng, Sri Kiswa Pangindrus mengendarai seekor jenggiri, yaitu seekor naga yang berkepala rusa bertand uk besar bercabang.

20. Berkendali dan berpelana di atas tujuh lapis kasur-pengalas diikat kuat-kuat dari segala sudutnya. Bila dipacu melengkung punggungnya dan kembali dengan lompatan.

XXX. PERANG BRUBUH

1. Raja Dhayak Sengari melambaikan tangan sebagai tanda untuk menyerbu bersama. Raja Kalkiyah, Patih Sindhangdhayang mengamuk bersama beserta segenap bala-tenterany1, berjuta-juta bahkan berwendran-wendran (puluhan ju ta), tanpa kuda.

2. Barisan Arab, melihat bahwa musuhHya menyerbu bersama, mereka pun maju bersama, menyambutnya. Raja Kebar dengan seratus ribu pasukan berkuda dan dua puluh ribu yang lain, langsung memimpinnya di atas gajahnya.

3. Raja Kandabumi, pasukan berkudanya berjumlah ser~tus lima puluh ribu orang. Lima belas ribu mengendarai gajah, maju bersama langsung dipimpin rajanya sendiri.

4. Pasukan berkuda dari kerajaan Yujana ada tiga ratus ribu banyaknya. Yang menggunakan gajah tiga puluh ribu, senuk, bihal keledai dan lain-lain., berjumlah seratus ribu. Sri Kewusnendar sendiri memimpin langsung wadya-bala itu.

5. Dari kerajaan Ngabesi (Habsi/ Abesininia) pasukan berkudanya empat ratus ribu orang, empat puluh ribu mengendarai gajah, dipimpin langsung oleh Sri Sadad Kadarisman.

6. Jumlah barisan tak terbilang. Yang disebut itu hanya beberapa pemimpin serta para raja-rajanya. Kuda berjuta-juta bahkan puluhan juga (wendran), ratusan juta (baran). Prajurit biasa miliaran (kirnan), ribuan gajah dan lain-lain. Semuanya maju bersama.

7. Seakan-akan langit dan bumi ini menyatu bertemu. Wadyabala kerajaan Arab tak terhitung lagi, sedang yang dibelakang semakin banyak yang datang, seperfr laut sedang pasang.

Laksana parit kecil memasuki lautan. Demikianlah ibaratnya keadaan bala-tentera Dhayak dalam melawan barisan Kuparman. Pasukannya takkan berdaya, karena tertimbuni bangkai.

8. Seliba di medan perang mereka segcra bertempur matimatian. Seolah-olah terjadi mukjijad hebat. Seketika itu langit menggelegar, angin ribut puting beliung, prahara, hujan badai. Makhluk halus datang menyerbu.

9. Dewi Kuraisin dengan adindanya Raden Bakdi Ngujaman telah bersiaga sepenuhnya. Raden Minsar dengan kedua bapa angkatnya selalu di sampingnya. Prahara angin ribut yang semula mengarah kepada barisan Arab, berbalik. Mereka yang bertempu,r jadi bingung, bercampur aduk tak ketentuan lagi.

10. Mereka bertempur tak keruan, sating menggada, sating memedang tating-menating, tarik-menarik, dorong-mendorong, sating rajang, lontar-melontar dengan cacad calimprit. Pertempuran benar-benar kacau-balau. Musuh dengan kawan tak ketentuan lagi tempatnya, mereka banyak yang mati.

11. Bagaikan seribu guntur, sejuta gempa-ruhara. Kancah pertempuran menjadi gelap. ·Sang raja Yaplullawal dengan enaknya melontarkan pedang, gadha, salukun, tombak, dari atas kendaraannya yang menyeramkan itu. Musuh yang terkena sasaran tak berkutik lagi, banyak yang mati. ·

12. Raja Miswan, raja Jaswadi, dan Patih Abunandir yang telah dapat bercampur dengan jin itu menyerang menanggulangi musuh yang datang. Dilawannya musuh siluman dengan serunya. Dewi Kuraisin yang berpenglihatan tajam itu,

13. melepaskan panah trisula ke arah sang Raja Yaplullawal. Dibidiknya tepat-tepat dari atas. Raja Dhayak itu terkena kepalanya. Trisula itu menancap menyusup ke bawah, masuk ke kerongkongan, menusuk terus ke bawah, bagaikan satai tertusuk saja.·

14. Kedua pundaknya terkena tepat cabang trisula yang menancap tepat dari kepala menusuk ke bawah itu. Raja itu jatuh dari kendaraannya. Bakarles itu lalu disambar pedang Raja Jaswadi hingga mati. Tubuh raja Dhayak itu diiris-iris sendiri.

15. Akan tetapi trisula itu tetap tertancap di kepala, menusuk terus ke pundaknya. Badannya berubah menjadi besar, dan trisula itu pun ikut mengembang pula. Ia tak dapat lagi mengangkat senjata, berteriak mengaduh-mengeluh, karena ked ua tangannya mati.

16. Disebabkan oleh ujung cabang trisula itu menusuk pundak keduanya. Itulah sebabnya kedua tangannya mati. Ngeri orang yang melihatnya. Ke mana pun ia pergi, tangan-tangan itu terjulai lunglai, tak seorang puu dapat melepaskannya. Para siluman takut dan ngeri melihat majikannya menderita luka seperti itu.

17. Sri Kiswa Pangindrus raja Sindhangdhayang tertangkap oleh Raja Jaswadi, lalu dibantingkan ke batu, hingga mati. Namun kemudian bangkit berubah menjadi raksasa. Cepatcepat Patih Abunandir melepaskan panahnya, mengenai dada hingga pecah, lalu jatuh berguling-guling.

18. Abunandir sudah mendapat nasihat dari Wong Agung Jayengmurti Karena itu ia sesumbar, "Sekali saja sudah cukup! Engkau pasti binasa!" Anak raja Pardiyu itu lalu membanting-bantingkan badannya, hingga hancur berkeping-keping.

19. Raja Kulkul ma ti terbunuh, terpapas pedang oleh Raden Iman, Pangeran Kelan. Sisa tentara musuh lari cerai-berai tak menentu arah tujuannya. Raja Dhayak Sengari jadi mati tak mati, menjelma menjadi hantu jembalang.

20. Apabila ada hantu yang bermahkotakan panah hingga sampai kepundak, itulah dia, si raja Dhayak. Tangan terkulai terayun-ayun, karena tak ada seorang pun yang dapat melepaskannya. Tak seorang pun dapat meruwat-menghilangkannya, jika bukan orang yang terpilih dan sakti.

XXXI. BALA TENTERA DUA YAK SENGARI KALAH PERANG

1. Banyak raja yang tertawan, demikian juga panglima hulubalang besar. Mereka yang bersedia takluk, dilepas belenggunya. Ni Kuraisin melayang dari angkasa, menemui kedua raja andalan ayahandanya, Tamtanus dan Kewusnendar.

2. Serta adindanya Raden Ismayasunu. Setelah ketiganya bertemu, maka kata Ni Kuraisin kepada kedua pamanda raja itu,

3. "Semua musuh kita dengan segenap hulubalang besarnya telah tidak ada lagi, Paman. Saya menyerahkan tugas kepada Pamarida berdua untuk mengambil dan merampas segala harta benda perkemahan musuh,

4. dengan para hulubalangnya, terutama kepada empat kerajaan pelopornya, yakni: Sindhangdhayang, Dhayak Sengari, Kulub dan Kalkiyah. Saya hendak langsung ke pasanggrahan.

5. Apabila nanti ayahanda menanyakannya, saya akan memberitahukan kepada ayahanda, bahwa Paman Tamtanus dan Kewusnendar masih di belakang untuk menunggu yang tertinggal. " .

6. Dewi Kuraisin dengan adindanya Raden Bakti Ngujaman menghadap ayahandanya ke pasanggrahan. Di sana keduanya menghaturkan sembah, bersujud mencium kaki.

7. Kuraisin melaporkan keadaan, bahwa musuh sudah tidak ada lagi raja musuh yang tertawan. Kedua pamannya, Kewusnendar dan Tamtanus masih di belakang menunggu mereka yang sedang mengumpulkan barang-barang yang ditinggalkan oleh raja-raja musuh.

8. Tidak lama kemudian, Prabu Kewusnendar dan Prabu Tamtanus datang, dengan semua raja-raja sebagai pengiring, yang turut menyambut amukan perang musuh. Mereka membawa raja-raja yang tertawan.

9. Mereka dipersembahkan kepada Sang Jayengmurti. Sebagai pemuka ada empat kerajaan. Tiga di antaranya terbunuh rajanya. Seorang lagi tertawan masih dibelenggu.

10. Dua orang patih takluk, yaitu patih kerajaan Kulub, dan patih Sindhangdhayang, yang bernama: J?hayangunar. Patih Dhayak Sengari pun takluk, yaitu Patih Dabatil.

11. Demikian pula para adipati hulubalangnya. Katika itu juga, Sang Jayengmurti memerintahkan untuk mengeluarkan ketiga raja yang tertawan terdahulu dari penjara.

12. Setelah semuanya tiba di hadapan, maka sabda Wong Agung, "Hai raja-raja yang tertawan ketiganya, sekarang apa yang kau inginkan? lngin hidup atau mati?

13. Bila engkau ingin mati, sekarang juga akan saya perintahkan untuk membunuhmu. Jika engkau ingin hidup, ubahlah agamamu, dengan memeluk syariat Ibrahim, seperti yang saya anut."

14. Ketiga raja itu, ialah raja Kulub, raja Ngusur, dan raja Rukmadama, bersedia menerima semua perintah Wong Agung.

15 . Mereka disuruh membaca kalimah syahadat penganut Nabi Ibrahim. Sesudah ketiganya mengucapkan syahadat, mereka dilepas ikatan belenggunya, Ketiganya menyembah mencium kaki. Kemudian diberi tempat yang pantas.

XXXII. RADEN JAYUSMAN DINOBATKAN MENJADI RAJA DI MALEBARI

I. Mereka diberi kedudukan, dikembalikan kerajaannya. Raja Kalbujer ke negeri Kulub. Dirkuhadahana kembali sebagai raja Rukmadama. Dukyadis, raja Ngusur, dipindahkan ke Kalkiyah, menggantikan Raja Kulkul almarhum, diangkat menjadi raja besar negeri Kalkiyah dengan gelar Raja Dukyadis. Bagaimana kerajaan Ngusur?

2. Ada adik raja Dukyadis, yang bemama Raden Dukyanis. Dialah yang dikehendaki oleh Sang Jayengmurti, untuk diangkat menjadi penguasa kerajaan Ngusur dengan gelar raja Dukyanis. Mereka sangat bersuka hati. Mereka merasa mempunyai dua macam hutang; hutang pati dan hutang pangkat/kedudukan. Anugerah besar ialah anugerah hidup, meskipun tanpa tambahan, kerajaan ataupun pangkat yang . tinggi atau kemuliaan.

3. Patih Dhayak Sengari, yakni Pati Dabatil, diangkat menjadi penguasa kerajaan Dhayak Sengari dengan gelar Raja Dabatil. Demikian pula kerajaan Sindhangdhayang. Patihnyalah yang diangkat menjadi penguasa, dengan gelar Raja Dhayangunar. Tetapi keduanya diperintahkan untuk bemaung di bawah perintah Patih Abunandir. Patih ini diberi tambahan nama:

4 . Patih Ngaenan Kami Bunandir. Raja Dhayak dan raja Sindhangdhayang yang baru memberikan tanda takluk kepada Patih Bunandir. Raja Sindhangdhayang memberikan "gamel" /budak pemeliharaan kuda. Raja Dhayak Sengari memberikan "penondhon" /budak pemotong rumput untuk kuda. Persembahan kepada Patih Ngaenan Kami Bunandir itu direstui dan disaksikan oleh sidang.

5. Sesudah itu barang rampasan dibagi-bagikan,\ kepada para raja. Baile harta maupun perempuan menurut tingkat kedudukannya, sebagai raja terkemuka atau yang di belakang. Dalam pada itu, Prabu Bawadiman ingin membayar nazar, dengan menobatkan menantunya, Raden Jayusman, menjadi raja di Kusniya Malebari.

6. Baginda sendiri ingin menjadi pertapa, bermukim di Pulau Barjah. Keinginan itu sudah lama terkandung di hati. Hal itupun disampailcan kepada kakanda Wong Agung Jayengmurti. Katanya, selagi Ki Seh Wahas dari Medayin masih berada di Pulau Barjah untuk dimintai doa-restu. Maka kata Wong Agung kepada puterinya, "Anantta Kuraisin, kirimlah utusan ke negeri Ngajerak.

7. Harap engkau beri tahukan kepada ibtindamu, juga kepada eyangmu, bahwa cucundanya, Ki J ayusman, akan saya nobatkan menjadi raja di Kusniya Malebari, atas kehendak mertuanya, Sri Bawadiman. Beliau sendiri ingin menjadi pertapa, bermukim di pulau Barjah. Kepada Eyang dan ibundamu, mohonkan nama gelar, Penobatan itu akan diselenggarakan di istana Kusniya Malebari.

8. Pohonkan kepada ibundamu juga, agar dialah yang mengangkat dan memberikan penpbatan kepada adikmu itu." Semua itu disanggupi oleh Ni Kuraisin. Kemudian ditunjuknya utusan, yang segera berangkat, terbang. Dalam pada itu Wong Agung memberikan perintah untuk berburu, untuk mendapatkan daging binatang hutan, ikan laut, ikan tawar dan lain-lain. Sedang Patih Abunandir mem beri perintah kepada pada adipati, /

9. untuk menghias dan memperindah tern pat-tern pat di dalam negeri· Kesemuanya berjalan dengan baik. Perjalanan utusan Dewi Kuraisin sampai di Istana Ngajerak. Semua yang dipesankan, disampaikan kepada nenekanda raja tua, dan kepada Ibunda, Dewi Ismayawati. Semua diterima dengan senang hati. Bahkan telah ditentukan, bahwa nanti bukan hanya mengmm utusan, lbunda, Ismayawati sendiri akan datang ke Kusniya Malebari.

l 0. Kemudian Dewi Ismayawati menghadap kepada ayahandanya. Sesudah menyembah lalu katanya, "Ayahanda; cu cunda Bakdi Ngujaman telah diberi tahu," bahwa eyangnya, raja Kelanjajali telah mendapat balasan hukuman, ditahun ke tengah laut. Sesudah itu, warisan Kerajaan Kelan, diberikan kepada cucunda. Dia tidak dianggap sebagai raja, tetapi hanya sebagai Ksatria besar atau Pangeran.

11. Berbeda dengan cucunda Raden Jayusman, yang lahir dari Putri Paranagakik itu. Dia akan dinobatkan sebagai raja di Kusniya Malebari sebagai pelaksanaan nazar ayahanda mertuanya. Maka sabda Sang Raja Tua, "Cucuku ini akan saya beri tambahan · gelar untuk kerajaan, yaitu: Sultan Agung Jayusman Samsu Murijal, yang berkuasa di Kusniya Malebari Sebaiknya engkau segera berangkat."

12. Untuk keperluan penobatan itu, masih akan diberikan, sebuah mahkota yang indah, salah satu pusaka kerjaan Ngajerak, sepasang cincin dengan hiasan permata pilihan jelita, badong penghias bertekat permata tujuh ratus buah. Kesemuanya itu kalau dinil~i akan bernilai sembilan ratus juta real. Serta masih mempunyai hikmat kesaktian sebagai pusaka jin. Sesudah semua persiapannya selesai, Dewi Ismayawati pun berangkat.

13. Para jin yang menjadi pengiringnya banyak sekali. Untuk itu telah dibawa dua puluh enam juta pasukan pengawal. Semuanya berjalan di angkasa, hingga menyebabkan terjadinya prahara angin ribut, suara gemuruh menggelegar, suatu pertanda barisan besar jin sedang menempuh perjalanan. Seketika langit menjadi gelap diseling sambaran petir, sinar kilat, dibarengi turunnya hujan badai, hingga mengacau~balaukan para hantu-jembalang liar.

14. -karena dilewati oleh siluman ningrat. Oleh karena itu mereka lalu mengungsi, takut dipaksa kerja untuk mengang202 kut beban dalam mengantarkan perjalanan itu. Itulah sebabnya jin-jin liar itu lari berhamburan. Sementara itu rombongan jin yang berjalan di depan, sebagai pasukan penganjur, telah sampai di daerah Kusniya Malebari. Ada kirakira tuj uh hari

15. lam an ya terjadi hujan badai prahara angin ribut. Sesudah tujuh hari, barulah Dewi Ismayawati tiba. Di mana-mana tercium bau harum wangi memenuhi ruangan. Tercengangcengang kagum para raja melihatnya. Apa lagi bagi yang baru, yang belum pemah mengetahuinya, belum mengerti persoalannya. Sedang bagi yang sudah lama, raja-raja itu bahkan menerima tamu jin yang merupakan kawan lama. Setengahnya ada yang ditemuinya di tempat khusus, di dalam bilik tersendiri.

16. Di dalam istana, Wong Agung sudal}. memberi tahu kepada para permaisuri serta para raja, bahwa Dewi Ismayawa ti hampir tiba. Sebagai pertanda, ialah hujan rintik-rintik yang tercium bau pedas, didahului oleh bau kemenyan dan diikuti bau harum. Bila sudah tercium harum bungabungaan yang tercampur pedas, itulah tandanya, bahwa Putri itu sudah dekat, dan tidak antara lama datanglah

· 17. putri itu melayang dari angkasa dan langsung memasuki istana. Dibukanya tirai penglihatan mata, hingga terlihat oleh mata biasa. Ia langsung menyembah kepada Wong Agung Jayengmurti. Kemudian ganti-berganti para permaisuri Sang Amir menyembah memberikan salam kepada yang baru datang itu. Kemudian berdatanganlah para putra bersujud berganti-ganti kepada ibunda Dewi lsmayawati. · Baiulah mereka mencari tempat duduk menyesuaikan keadaan. Selanjutnya kata Ismayawati,

18. "Kakanda, pertama-tama saya sampaikan salam sejahtera dari ayahanda dari Ngajerak." Jayengmurti mengangguk hormat. "Kemudian inilah hadiah untuk cucundanya, berupa beberapa pusaka upacara penobatan sebagai raja. Benda-benda itu ialah, badong, mahkota dan cincin, yang ber203 tatahkan permata mulia, dari hasi pembiakan permata cincin maklukat gaib, wasiat Nabi Sulaiman.

19. Menurut pesan ayahanda raj a, pusaka-pusaka itu mengandung sawab hikmat yang bermanfaat. Begitu pula mabkota dengan badong itu. Pesan yang lain lagi ialah, ayahanda memberikan nama gelar kerajaan kepada cucunda: Sultan Agung Jayusman Samsu Murijal yang beristanakan di Kusniya Malebari." Sang Jayengmurti menerima dengan menunduk hormat.

20. Karena rasa haru dan hormatnya airmatanya meleleh. Baru beberapa saat kemudian dapat berkata sambil tersenyum, "Adinda Sudarawreti, suatu anugerah besar dilimpahkan kepada kita. Ayahanda Ngajerak menghadiahi pusaka kepada cucundanya, berupa perangkat penobatan seorang raja. Pada hari Senin yang akan datang, kenakan semuanya kepada anakmu." Sambil menyembah Putri Parangakik menerima hadiah itu. Makanan dan minuman telah terhidang. Maka bersantaplah mereka bersamasama.

21. Setelah segala macam pembicaraan dan persiapan selesai, tinggal menunggu jatuhnya hari penobatan. Pada suatu hari Senin, saat sebelum saat yang dinanti-nantikan, berdatanganlah Seh Wahab diiringkan para pendeta dari gununggunung, para ulama dan para syuhada .berdatangan berduyun-duyun dari tempat-tempat yang jauh, duduk memenuhi balai hadapan.

22. Para raja, para ksatria, adipati, hulubalang, mantri pengawal kerajaan dari perbatasan, hadir semua. Para mantrihulubalang yang termasuk wilayah kerajaan Kusniya Malebari tak mau ketinggalan. Pakuwon, pasanggrahan, apa lagi balairung penuh padat, seperti tumpahan samodera.

23. Beribu-ribu pendeta-ulama telah datang. Maka keluarlah Sang Surayengbumi dengan membimbing putranya, lalu duduk di singgasana. Ki Seh Wahas duduk di sampingnya.

Di sebelah kiri duduk para pendeta dan ulama, di sebe204 lah kanan para raja. Di depan Prabu Bawadiman, Arya Maktal dan adipati Guritwesi, disambung pra putra yang berderet-deret di belakangnya.

24. Raja-raja yang terkemuka duduk di belakang para putra, sedang para putri duduk di belakangnya lagi. Tiga orang besar yang duduk di dekat Wong Agung Surayengbumi, yaitu: Maktal, Umarmaya dan Prabu Bawadiman. Maka bersabdalah Wong Agung Surayengbumi, kepada segala raja dan semua pendeta.

25. "Wahai semua yang hadir di sini, saksikanlah, bahwa hari ini 'lnakanda Jayusman saya nobatkan menjadi raja agung di negeri Kusniya Malebari, dengan gelar: Sultan Agung Jayusman Samsu Murijal, yang berklJasa di kerajaan Kusniya Malebari, dan atas kehendak adinda Baginda Bawadiman. Sebagai patih,

26. saya serahkan kepada Ngaenan Kami Bunandir. Sebagai pendamping yang duduk di kursi kehormatan, yaitu: Raja Kalbujer dari Kulub, Raja Dukyll;dis dari Kalkiyah, dan Raja Dukyanis dari Ngusur, yang sekaligus . bertindak sebagai senapati-hulubalang, mengatur. dan memimpin barisan."

27 . Para raja semuanya serta para pendeta menyambut baik penobatan itu. Mereka hadir sebagai saksi yang juga memberikan doa-restu serta menjaga keluhuran dan kemuliaan kerajaan Kusniya Malebari. Kemudian keluarlah lembaran-lembaran kain yang masih baru untuk dibagi-bagikan ke balai-hadapan. Karena banyaknya hingga bertumpuktumpuk di segala tempat. Meskipun begitu masih mengalir terus dari dalam istana.

28. Bersamaan dengan itu, talam dikeluarkan pula dari dalam istana, yang dibagikan sesuai dengan tingkat kedudukannya. Talam emas untuk para raja, Talam suasa untuk para panglima besar, talam selaka/perak untuk para mantri/hulubalang. Mereka berpesta besar, makan dan minum bersukaria. Puluhan ribu bahkan jutaan talam emas dengan makanan isinya, ratusan ribu talam suasa mengalir terus dari istana untuk dibagi-bagikan.

29. Semua makanan dan minuman itu merupakan suguhan yang menggembirakan.- Kemeriahan pesta penobatan itu tak terperikan lagi. Harta dari istana seakan-akan tertumpah-ruah, ratusan juta bahkan kirrian (miliaran) real nilainya; tak terhitung banyaknya. Kesemuanya itu telah mendapat restu juga dari para pendeta, demi kesempurnaan pesta penobatan itu.

30. Sementara para raja meneruskan berpesta pora, di balairung sari, Wong Agung masuk ke keraton dengan membawa puteranya sang raja yang muda itu. Di dalam istana, disuruhnya putranya bersujud kepada ibunda dari Ngajerak. Ismayawati mencium ubun-ubunnya ketika dia menyembah. Sesudah itu dia lalu memberikan sembah kepada ibundanya yang lain.

31. lbunda Dewi lsamayawati pergi mengunjungi persemayaman raja yang muda itu. Semua para ibunda yang lain mengikutinya; mengikuti Sang I~mayawati. Dewi Kunmaryati buru-buru turun menyambut kedatangan ibundanya. Terlihat sudah bagaimana beratnya kandungannya. Permaisuri muda itu segera menyembah kepada para ibunda semua.

32. Kemudian mereka duduk dengan teratur. Dewi Ismayawati berkata "Sudah berapa bulan kandunganmu itu, hai anakku?" Yang segera disambung oleh Dewi Sudarawreti dengan hormatnya, "Sudah sembilan bulan, kakanda." Lalu sambil tertawa Putri Parangakik itu berkata kepada yang ada dalam kandungan, "Hai Jabang bayi

33. -keluarlah segera, engkau dari dalam kandungan. Bersujudlah engkau ke bawah kaki eyangmu dari Ngajerak ini, selagi beliau berkunjung ke marl. Apabila beliau sudah kembali pulang, nanti, sungguhpun engkau sediakan biaya enam ratus ribu real sekalipun, belum ten tu terlaksana," Semua

· yang mendengarnya tertawa. Makanan dan minuman di206 sediakan oleh para perwara. Hidangan yang terpilih, dihidangkan oleh para perwara pilihan pula.

34. Masakan ini disediakan oleh para jin, para pennaisuri berpesta dengan gembira. Diceritakan, bahwa keramaian memeriahkan penobatan raja itu merata keseluruh pelosok kerajaan. Baik pada orang Kuparman maupun orang-orang/ rakyat setempat. Tujuh hari tujuh malam mereka bergembira ria sepuas-puasnya. Pada waktu itu juga pennaisuri muda, Dewi Kunm¥}'ati bersalin, melahirkan bayi pria.

35. Para terhormat datang mengunjunginya, yaitu: Sang Jayengmurti dengan Dewi lsmayawati, dan eyangnya Sultan Seh Bawadiman yang sudah menjadi pertapa. Raden Seh Wahas pun datang. yang segera menyambut memangku sang bayi, adalah Dewi Ismayawati. Berkata Wong Agung, "Adinda Ismayawati, berilah wasiat nama kepada cucunda itu. Ternyata bahwa dia menunggu kedatanganmu kemari." Maka kata Dewi Ismayawati,

36. "Bayi ini saya wasiati nama: Raden Sayiddiman, dan juga: Raden Makmur Nurkabi Kusniya." Kemudian eyang dari negeri Ngajerak ini memberikan bennacam-macam hadiah demi kesempurnaan persalinan itu. Beberapa waktu kemudian, Kuraisin dengan ibundanya minta diri untuk kembali ke negeri Ngajerak.

3 7. Raja J aswadi - Suwangsa dan raja Miswan J onggiraji, diperkenankan tetap tinggal di situ dengan segenap balatentaranya, untuk menjadi pengawal putranya. Sang pandita raja Seh Bawadiman pun pamit untuk membangun pertapaan di pulau Barjah. Raden Seh Wahas berangkat bersamanya pula untuk memberikan restunya.

38. Pertapaan diberi nama: Padepokan Arga Puri, terletak di Pulau Barjah. re~tapaan yang bagaikan istana saja, didirikan di atas perbukitan yang diratakan, berdekatan dengan makam Nabi Adam. Qi sebelah kiri tempat Seh Bawadiman, sedang di sebelah kanan dibangun untuk Seh Wahas. Tempat mendirikan padepokan itu tanah berbukit yang diba207 ngun menyerupai istana. .

39. Padepokan Ki Seh Wahas itu terletak tiga jam perjalanan jauhnya, agak di sebelah utara. Semua dibuat sama, dengan hiasan dan taman bunga yang indah, parit yang melintang mengelilingi padepokan. Demikianlah keadaan pertapaan itu untuk menambah tekunnya para pertapa. Sekarang marilah kita kembali menceritakan kerajaan Kusniya Malebari. Bagaimana selanjutnya kisah Wong Agung Surayengbumi.

XXXIII. NEGERI ARAB KEDATANGAN MUSUH

l. Wong Agung berkehendak kembali pulang ke negeri Kuparrnan. Maka diundangkannya/ diumumkannya kepada bala-tentaranya. Dewi Sudarawreti tetap tinggal di negeri Kusniya Malebari, menunggui putranya.

2. Permaisuri yang lain, Dewi Marpinjun, Putri Karsinah, Sirtupelaelli beserta putranya turut kembali ke Kuparman.

3. Putri Kuwari dengan putranya, Hasim Kuwari tunit kembali pula ke Kuparman. Sedang Raden Bakdi Ngujaman,

4. disuruhnya berangkat ke negeri Kelan lebih dahulu. Kalau sudah tiga tahun, nanti, disuruhnya menyusul ke negeri Kuparman bersama-sama dengan ibundanya, Dewi Sudarawreti,

5. sekaligus pula dengan raja Kusniya Malebari yang muda itu. Demikianlah keputusannya. Hingga keberangkatan para raja itu bertolak belakang.

6. Bagaimana perjalanan mereka, tak diceritakan. Setiba di negeri Kuparman, kembali memasuki istananya beserta para permaisuri. Para raja yang lain menempati istananya masing-masing.

7. Begitu Sang Amir Ambyah datang, segera diperintahkannya kepada raja-raja yang dulu tinggal sebagai penjaga negeri, untu mendirikan lima buah istana lagi.

8. Tempat yang ditunjuk, di sebelah barat istana para raja itu. Istana itu dipersiapkan untuk Sultan Muda Malebari dan adindanya Raden Rustam.

9. Di sebelah timurnya disediakan untuk Raden Ruslan, dan

Pangeran Kelan. Dan Raden Hasim 1Kuwari di sebelah timurnya lagi.

10. Sementara itu adalah suatu negeri lain yang harus pula diceritakan. rlamun terpaksa harus kita kisahkan bergantian. Adalah seorang raja besar yang perkasa dan sak'ti,

11. Seorang raja yang tanpa tandingan dalam pertempuran. Balatentara banyak sekali. Dialah raja Kuwari Usman yang berkuasa di negeri Polat.

12. · Telah ditinggalkannya negerinya untuk .pergi berperang. Tibalah dia di negeri Mekah, lalu berlaku sewenang-wenang dan merampas harta benda rakyat. Kuwari Usman dengan tiga ribu pasukannya itu berkulit pu tih.

13. Menurut berita yang didengarnya, Wong Agung Jayengmurti hilang-sirna ketika bertempur melawan pasukan siluman raja Yaplullawal dari Dhayak Sengari. Kabarnya b!lrisan Arab tertumpas habis.

14. Itulah sebabnya dia berani mengganggu negeri itu. Namun apabila Wong Agung masih hidup pun, ingin juga dia menngadu tenaga dan kesaktian dengannya.

15. Tinggi badan raja itu tujuh puluh inci. Begitu sampai di negeri Mekah, mereka lalu merampas harta, melarikan wanita,hingga kacau-balau keadaannya. Rakyat banyak yang mengungsi masuk ke kota.

16. Penduduk Mekah buru-buru menutup pintu kota. Kebetulan sekali waktu itu ada tiga orangbersaudara yang baru saja datang dari mengikuti perjalanan Sultan Kuparman.

17. Tiga orang saudara tua Sang Amir itu mendapat tugas dari adindanya untuk mengirimkan barang rampasan, kepada semua fakir-miskin, yang tinggal di dalam kota Mekah.

18. Ada tiga puluh ribu pikul banyaknya. Barang-barang itu dibagi tiga. Sebagian dibagikan kepada fakir miskin, yang sebagian lagi kepada para penjaga gerbang kota.

}-Q~ .. ~edang sisanya sebagian lagi kepada kaum kerabat Mekah

/ li!. :;· ,:.- ,·. :·· :. ~ .. •. .__ ,_ ·- ;210"" . . ,, .• , ... . ' ····- L oi_8'~i~;~ i~~:~L7 -..... ... · sendiri. Ketiga orang yang baru saja datang itu masing-masing membawa pengawal sepuluh ribu orang prajurit.

20. Jadi cukuplah sudah untuk menghadapi musuh yang datang itu. Adapun ketiga kakak sang Amir yang datang itu ialah: Raden Abu Talip, adiknya, Raden Aris Bulahab.

21. Adiknya lagi bemama Raden Abdul Samsu. Ketiganya saudara tua Wong Agung Jayengmurti Mereka baru di Mekah itu berperang.

22. Dalam pengembaraannya ikut berperang itu mereka tak pernah diadu berperang. Mereka ingin sekali bertempur, akan tetapi sangat takut kepada adindanya. Wong Agung Surayengbumi tidak menghendakinya.

23. Oleh karena itu mereka beranggapan, takkan · begitu saja k.alah dan mati dalam pertempuran. Bukankah mereka itu keturunan orang perkasa? Keturunan Menak Kendar, putra Nabi Ismail, yang terkenal kehebatannya dalam perang.

24. Pada waktu itu orang-orang Mekah tak ada yang keluar. Mereka melawan dari benteng kota. Ramai juga perlawanan mereka menghadapi barisan raja Kuwari Usman.

25. Ketika itu ada seorang putra Mekah yang lebih muda, barangkali putra bungsu, yang bernama Raden Amir Anjilin. Dia baru berumur empat belas tahun.

26. Raden Amir Anjilin ingin sekali keluar, bertempur di luar benteng. Namun tak seorang pun yang menurutinya. Lebih baik memberikan perlawariandari dalam·kota saja.

27. Kebetulan ada pula barisan pengiring ksatria yang sedang lewat. Kira-kira terdiri dari dua ratus ribu balatentaranya. Ksatria itu ialah Raden Banu Arli. Dia adalah putra raja UmarMadi,

28. yang terlahir dari janda mendiang raja Jobin dahulu, dengan Raden Marjaman berlainan ibu; dia lahir dari ibu Mukabumi. Raden Banu Arli adalah saudara seibu dengan Dewi Lui J ahar.

29. Dewi Lul Jahar, putra raja Jobin almarhum. Dia diperistri oleh Raden Marynani Banu Arli adalah putra Umar Madi

30. Raden Bano Adi datang dari negeri Kaos, mengunjungi saudara satu ibu berlainan ayah. Barisan itu berjalan menyusur daerah pinggiran kota Mekah.

31. Ternyata perjalanan barisan itu membentur musuh be!lar. Pimpinan pasukan penganjur memberitahukan, bahwa ada barisan musuh dari negeri Polat yang mengepung kota Mekah, yang dipimpin langsung oleh rajanya, Kuwari Usman.

32. Sebagai emban-pengasuhnya ialah adik ibundanya, yang dahulu boyongan/taklukkan dari Mukabumi, jadi masih paman, bernama Raden Wajah Jami.

33. Mendengar hal itu, pasukan penganjurnya disuruh mundur, "Hati-hatilah, jangan hendaknya kalian serbu dia! Kalaukalau dia nanti berbuat curang. Raja Polat sudah terkenal curang."

34. Lalu dikumpulkannyalah para hulubalangnya untuk diajak berunding. Bertanyalah dia, "Paman Wajah Jami, bagaimana pendapat paman?

35. Sudah terang musuh ini hendak menangguk di air keruh! Bukankah Mekah tidak ada apa-apa?! Bila memang ingin bertempur sungguh-sungguh, bukankah lebih baik menyusul ke negeri Kuparman?"

36. Jawab sang. paman, "Menurut pendapat saya, ibarat orang yang mendapatkan makanan yang lezat. Mengapa mesti kita singkiri? Marilah kita makan sesuai dengan kemampuan kita.

3 7. Bukankah dia juga belaku curang tehadap gusti-junjungan saya? ! Marilah kita curangi juga, dia! Kita serbu dia

nan ti malam ! " Kata W ajah Jami, "itu tidak baik. - 38. Siang hari saja kita serbu, dia! Kita buat mereka· jadi bingung, kita bakar saja! Perkemahan mereka kita lempari api. Kita takkan jadi hina, dengan mengimbangi musuh yang curang."

39. Selesai sudah, perundiugan itu. Tidak ada lagi penghalang. "Kita tyrus mengamuk saja. Pasukan yang ada di dalam kota tentu segera tahu, dan akan memberikan pertolongan dengan membukakan pintu.

40. Jika pasukan dari luar dan dari dalam sudah berkumpul, baru akan kita atur peperangannya. Kita dapa~ mengadakan perang tanding. Walaupun agak dipaksakan, kita takkan mundur setapak pun."

XXXIV. RADEN BANU ARLI MEMBERIKAN PERTOLONGAN KEP ADA PASUKAN ARAB

1 . Mereka segera membuat perisapan, prajurit-prajuritnya ditentukan. Raden Banu Arli dengan pasukan herkuda empat puluh ribu banyaknya, mempersiapkan diri di

hutan. Pamannya memim2. -pin dua ribu orang prajurit, menyerbu berperang dari luar

.membakari perkemahan musuh. Sesudah siap semuanya, lalu mencanangkan genderang perang, menyerbu musuh itu sambil berteriak dengan suara menggemuruh.

3. Musuh yang sedang menghadap ke benteng kota, melawan pasukan dari dalam, sangat terkejut; ada musuh dari belakang. Begitu sampai langsung menyerbu dari belakang dan membakari perkemahan.

4. Raden Wajah Jami dall" Raden Banu Arli bersama-sama mengamuk semakin ke tengah untuk mendckati tempat sang raja . Mereka mengamuk dengan beraninya menuju ke tempat raja. Yang diserang menghadapinya dengan gigih.

5. Perang berkecamuk seru, bercampur aduk. Pasukan Kohkarib di atas angin, mengamuk menendang, menginjak, menerjang hingga banyak musuh yang ma ti. Pasukan dalam kota yang berada di atas panggung, yaitu:

6. Raden Arisbulahab dan Raden Ngaqdul Samsu dengan jelas melihat, bahwa ada raja yang menyerang dari sisi belakang. Oleh karena itu balatentara Mekah lalu membuka pintu, dan langsung menyerang dengan beraninya.

7. Wajah Jami menggamit para prajuritnya, bahwa pasukan Mekah telah keluar. Mereka segera memutar haluan, berkumpul dengan pasukan kota. Seolah-olah mereka itu di214 saring. Musuh dengan kawan memisahkan diri, hingga tidak berbaur lagi. Mereka terpisah menurut golongannya masing-masing.

8. Sekarang telah jelas terpisah barisan musuh dengan barisan kawan . sendiri. Dengan megahnya barisan itu berdiri berkeliling. Tetapi tanpa senapati, ataupun pemimpin tertinggi yang berwenang. Adipati Mekah tidak ada. Namun hanya para putra-putranya saja.

9. Tidak ada yang duduk pada singgasana terhormat. Semuanya duduk di kursi biasa yang sama kedudukannya. Tidak ada yang tinggi dan yang rendah. Hanya terlihat ada yang sedikit lebih tua yakni Arisbulahab dengan Abu Talib.

10. · Ngabdul Samsu dengan Amir Umiya, Amir Anjilin, putra raja Kohkarib, Banu Arli dengan pamannya, Raden . Wajah Jami. Orang-orang itulah yang duduk di -atas kursi.

11. · Barisan dari negeri Polat, telah berbaris pula dengan teratur. Para hulubalangnya duduk di atas permadani keemasan. Raja Kuwari Usman sebagai pemimpin yang berkuasa, dan para raja mengambil tempat di depan. Mereka mengirim utusan dengan surat tantangan kepada barisan Mekah.

12. Setiba di barisan Mekah, surat raja Kuwari Usman itu dibuka oleh para sentana/keluarga itu. Bunyi surat itu begini: "Benarkah bahwa di Mekah ini tidak ada orang?

13. Apakah hanya ada anjing saja di sini? Mengapa kalian berlaku curang dalam peperangan? Karena itu, hati-hatilah engkau ! Akan kujadikan karang abang, akan kubakar habis negerimu!" Surat itu segera diberi jawaban kepada sang raj a.

14. Tidak berapa lamanya, utusan itu telah kembali, lalu menghadap sang Prabu Kuwari Usman •. memberikan surat jawaban. Setelah dibuka, berisi kata-kata , "Hai raja Polat, keta215 huilah, bahwa pasukan Mekah ini hanya mengikut saja kepada tindakan curangmu.

15. Bukankah engkau ini raj a besar? Mengapa engkau mau menangguk di air yang keruh? Ataukah engkau tuli, tanpa telinga, bahwa negeri Mekah itu tidak ada senapatinya? Di sini hanya ada orang perempuan dan anak-anak kecil. Jika engkau ingin berperang,

16. tentu engkau menyusulnya ke negeri Kuparman! Mengapa engkau datang jua ke tempat yang sepi? Kini pasukanmu banyak mendapat kerusakan hanya oleh anak-anak. Itulah dia seorang putra raja Kohkarib. Masih kanak-kanak, tetapi sudah menjadi pemberani. Namanya: Banu Arli.

17. Engkaulah yang menyebabkan aku ini menjadi tua. Karena kecuranganmu, aku melejit dari kanak-kanak, sekarang menjelma menjadi orang tua. Dan semua orang Mekah, kini bukan kanak-kanak lagi.

18. Mempertaruhkan nyawa keluar dari pertemuan ini, akan tetapi nanti akan masuk lagi pada pertemuan yang lebih baik lagi. Hal ini terjadi karena ulahmu, karena kedatanganmu!" Raja negeri Polat merasa menyesal sekali, mengetahw isi surat itu. -·

XXXV. BERSIAP HENDAK BERPERANG

1. Raja dari Polat itu menangis, dengan masih menggenggam surat itu. Kemudian dikumpulkannya para ponggawa dan hulubalangnya serta raja-raja bawahannya. Ada delapan orang yang sudah berumur dalam pasukan raja Kuwari Usman itu, sebagai andalan.

2. Andalan dalam perang maupun dalam memberikan pendapat. Mereka itu ialah: Raja-raja Duwelah, Jangkuwes, Danider, Satlam, Derlandrek, Menirjundap.

3. Sapaldan Tinahin, Bureng, dan lndriyan. Mereka mendekat dengan membawa kursinya. Berganti-ganti mereka membaca surat itu. Salah seorang di antaranya lalu berkata, "Pendapat mereka ini benar. Memang begitulah cara seorang raja yang hendak berperang.

4. Baginda memang salah! Kota yang sedang kosong yang dikepung. Kini ketemu batunya! Kalaupun kita menyusul ke Kuparman, mana mungkin kita akan mendapat pelayanan yang baik dalam bermusuhan dengan Wong Agung? Lebih baik kita sengaja takluk saja kepadanya.

5. Lagi pula keadaan barisan paduka ini telah banyak mendapat kerusakan. Akan tetapi ini semua sudah terjadi! Takkan mungkin pulih kembali! Kata-kata surat itu sangat memalukan kepada baginda."

6. Maka kata sang raja dengan Ian tang, "Jawablah dengan surat tantangan! Tak mau aku ditolak kembali!" Setiba surat tantangan itu pada barisan Mekah, mereka bersepakat untuk memberikan perlawanan sebaik-baiknya. Mereka bersiap berperang tanding, meskipun hanya dengari anak-anak seadanya saja.

7. Raden Aris Bulahab yang keluar pertama kali. la maju ke medan dengan mengendarai kuda dengan segala kelengkapannya. Tiba di tengah arena, ia bersumbar, "Hai prajurit dari Polat, keluarlah segera! Marilah kita bertanding an tara sesama pekasa ! "

8. Sorak-sorai orang-orang Mekah menggema di angkasa, barisan Kohkaripun menggemuruh. ·Dari barisan Polat, Raja Derlandrek yang maju dengan kudanya. Ia melaju dengan cepat. Setelah berhadap-hadapan, berteriak keras, "Hai, orang Arab, siapa namamu?"

9. Jawabannya pun keras pula, "Inilah Raden Aris Bulahab, dan siapakah engkau?" - "Akulah andalan negeri Polat. Aku Raja Derlandrek. Ayo, mulailah, apa yang ada padamu!" makajawab Raden Aris Bulahab,

10. "Saya tidak biasa memberikan pukulan lebih dahulu dalam perang tanding." Berkata raj a Derlandrek, "Kalau begitu bersiaplah, berlindunglah pada perisaimu!" Aku akan memukulmu dengan penggada." Aris Bulahab bersiap, menangkis dengan enaknya ketika dipukul.

11. Terjadilah perang tanding dengan serunya. Tiga kali Derlandrek menggada, lalu dibalas. Perisainya kena pukul, berdentang bunyinya. Dua kali, tiga kali, Aris Bulahab membalas. Derlandrek membalas lagi.

12. Mereka sating menggada, hingga berlangsung agak lama. Penggada diletakkan, ganti menarik pedang. Mereka bertempur dengan pedang, saling serang, saling tangkis. Pedangpedang mereka terpotong jadi dua. Bersama pula mereka turun dari kuda.

13. Keduanya bersama dekat-mendekati. Derlandrek mencekam ikat pinggang lalu mengangkat Raden Aris Bulahab. Berkali-kali dicobanya, namun tak terangkat jua. Giliran Derlandrek yang diangkat, dipuamya lalu dibantingkan ke tanah, pingsan !

14. Buru-buru anak buahnya mengangkatnya ke belakang.

Aris Bulahap bersumbar menantang, "Mana lagi panglimanya, lnilah aku, Aris B.ulahab, kakak ketiga Amir Ambyah, Wong Agung Surayengbumi. -

15. Selang tiga, aku yang lebih tua, anak Adipati Mekah, Banu Kasim keluarga Kures." Dikendarainya kudanya berkeliling arena. Kemudian Raja Danider dari pasukan Polat maju. Mereka berhadapan di tengah medan.

16. Berkata Raja Danider, "Wahai, Aris Bulahab. Bukan main lantangnya sesumbarmu. Engkau saudara tua sang Jayengmurti, mengapa tidak diangkat menjadi raja. Engkau memiliki perawakan yang perkasa dan kuat.

17. Takluk sajalah engkau kepada rajaku, Tinggalkan saudaramu ! Pasti engkau diangkat jadi raja!" Aris Bulahab menjawab dengan kasar, "Tak sudi aku menyembah kepada rajamu. Tak usah akujadi raja!

18. Sebaliknya aku sanggup membelenggu rajamu. Hai laknat, marilah kita bertempur. Apa senjatamu?" Danider · ' menarik pedang. Aris Bulahab dipedang dari atas yang ditangkis dengan baik. Tiga kali pedang itu terayun.

19. Lalu dibalasnya dia. Terjadilah perang pedang, salirig tangkis sating serang. Keduanya sama perkasa, tak ada yang kalah. Tetapi matahari mulai menyembunyikan diri diufuk barat. Kedua pihak yang berperang itu bersama-sama mengundurkan diri. Barisan Mekah masuk kota, lalu menghadap kepada Sang Adipati.

20. Putra raja Kohkarib, Banu Arli dibawa menghadap. Di sana ia segera menyembah kepada sang adipati. Ia diterima dengan sangat menyenangkan, disanjung-sanjung dan dianggap sebagai tamu besar, karena banyak membawa prajurit.

21. Berkatalah sang adipati kepada keempat putranya, "Wahai anak-anakku. Bagaimana sebaiknya menurut pendapatmu? Apakah tidak lebih baik ll)emberitahukan keadaan ini kepada adindamu ke negeri Kuparman? Musuh kita ini adalah raja besar, perkasa dan bany~ l~sykarnya."

22. Maka jawab para putra itu, da~ juga kata Banu Arli, "Sebaiknya jangan dulu terburu-buru. Jangan-jangan akan mengakibat kekecewaan saja. Apabila kita mendapat bantuan, kapankah kita akan belajar bertanggung jawab? ! ?' ,\\mir Anjilin menyambung, ~ ·

23. "Benar kata Banu Arli itu. Jika kita memberitahukkan hal ini kepada kakanda Amir Hamzah, takkan tidak mesti akan dikirim bala bantuan. lil'iarlah kita selesaikan sendiri saja." Sang Adipati hanya tersenyum, lalu katanya kepada Patih Abunanggur Amil Umiya,

24. Dia adalah adik Umarmaya, putra Patih Umiya Jumiril almarhum. Sepeninggal orang tuanya, ketika perang Pakanjun, ia diangkat sebagai Patih, menggantikan ayahnya, memerintah balatentara Mekah. Pati~ Abunanggur berbadan tegap gagah perkasa dan cekatan.

25 . "Siapkan teratak perkemahan di luar benteng. Buatlah pernaungan yang luas!" Ki Patih Abunanggur melaksanakan perintah itu dengan membawa bala-bantuan tiga puluh ribu orang. Sore itu juga taratag itu siap dikerjakan. '3 ;1- gaimana yang terjadi pada malam itu tak diceritakan. Matahari mulai memancarkan sinarnya pada keesokan hen> nya.

Bersambung Jilid III.

f . . 1 '. lip' :,· . . ~Pf>! BALAI PUSTAKA - JA ART.o